Your SlideShare is downloading. ×
Duurzaam Aanbieden en Inkopen
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×
Saving this for later? Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime – even offline.
Text the download link to your phone
Standard text messaging rates apply

Duurzaam Aanbieden en Inkopen

295
views

Published on

construction, innovation, sustainability

construction, innovation, sustainability

Published in: Business

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
295
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
1
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. Duurzaam 2009 28 januari aanbieden en inkopen in de bouw De kunst van risicomanagement 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk in de bouwBouwend NederlandZilverstraat 69Postbus 3402700 AH Zoetermeert 079 3 252 252 xxxxxxxxxf 079 3 252 290i www.bouwendnederland.nl
  • 2. Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw21 voorbeeldprojecten uit de praktijk© Bouwend NederlandZoetermeer, april 2011 3
  • 3. InhoudsopgaveVan Voorschrijven naar Uitvragen 6PPS Light bij uitbreiding Groningen Airport Eelde 8Duurzaam wonen en werken in Buiksloterham 10Belastingkantoor Doetinchem: summum van integratie 12Aanbesteding 61 energieneutrale woningen Bomenbuurt Ulft 14Vierhonderd duurzame woningen in de Boxtelse wijk In Goede Aarde 16Bergbezinkbassin Den Bosch: het beste aanbod uitgefilterd 18Verwarmen, koelen en warm water voor 1241 woningen in Veenendaal 20Gemeente Assen op het duurzame (fiets)pad 22Duurzame woningen aan de Waal bij Nijmegen 24Duurzame herstructurering in Rotterdam Lombardije 26Diemense wijk De Sniep duurzaam verwarmd en gekoeld vanuit de bodem 28Nieuwbouw multifunctioneel Opleidingencentrum Hardenberg 30Wie maakt de Rotterdamse zwembaden duurzaam en comfortabel? 32Solids: flexibiliteit ten top 34De duurzaamste wijk van Uden: Velmolenbuiten 36Vaste ketens zijn het sterkst: groot onderhoud in Alkmaar 38Alle ruimte voor de natuur op de Zuiderklip in de Biesbosch 40Maastricht rolt Groene Loper uit; N2 wordt A2 42Duurzaamheid leidend op De Weg van de Toekomst 44Waterberging Weijerswold. Innovatief door eenvoud 46TNT-Green Office in Hoofddorp 48Colofon 50 Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw4 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 5
  • 4. Van Voorschrijven naar UitvragenSteeds duidelijker tekent zich een nieuwe markt af: de klant vraagt, daagt uit, de markt biedt aan.De bouw verandert, vernieuwt!De moderne opdrachtgever weet heel goed wat hij/zij wil. De klant van de 21ste eeuw formuleert zijn/haarambities, zet randvoorwaarden en prestatie-eisen op papier en daagt de markt uit om met een goede enduurzame oplossing te komen.Bouwers van de 21ste eeuw zijn blij met de uitdaging die de klant hen biedt. Ze laten graag zien waartoe zein staat zijn en staan garant voor de duurzame kwaliteit van hun werk. Steeds meer bouwbedrijven gaan deuitdagingen van de koplopers onder de klanten aan of ze nemen zelf initiatieven waarbij ze actief hundiensten aanbieden.Slimme opdrachtgevers gaan in dialoog met de markt: er is veel meer mogelijk als de klant in gesprekgaat met de ondernemers die het project kunnen maken. Door met elkaar in gesprek te gaan en gebruikte maken van de expertise van alle betrokken partijen, door integraal aan te besteden, op gebiedsniveau,of door bouwen en beheren te combineren is meer mogelijk dan opdrachtgevers ooit voor mogelijk hielden.Moderne klanten willen ook niet langer tot in detail gaan vertellen aan bouw- en infrabedrijven hoe tebouwen. De inhoudelijke kennis is er ook vaak niet meer. Het inzicht groeit bij klanten dat de traditioneleaanbesteding op basis van een bestek soms een tijdrovende, dure en weinig efficiënte manier kan zijn omeen bouwproject te realiseren. Een advies aanvragen en een bestek laten maken kost tijd en geld enschakelt de inventiviteit en creativiteit van de markt uit.Versneld door de kredietcrisis en de daarmee samenhangende bezuinigingsronden is er ruimte ontstaanvoor nieuwe vormen van aanbesteden. EMVI, de Economisch Meest Voordelige Inschrijving, wint terrein inde infrasector en geïntegreerde contracten, Design & Construct en allerlei andere nieuwe contract- ensamenwerkingsvormen veroveren de woning- en utiliteitsmarkt. Het rijksoverheidsprogramma DuurzaamInkopen draagt ook bij aan deze ontwikkeling, evenals de door Prorail ontwikkelde CO2-ladder enduurzaamheidsmaatlatten als BREAAM en GPR-gebouwen.Kort samengevat gaan we van voorschrijven (klant) en afwachten (bouwer) naar uitvragen (klant) enaanbieden (bouwer)Samen komen we verderIn dit inspiratiedocument kunt u lezen over de ervaringen opgedaan in 21 duurzame bouw- eninfraprojecten. Of u nu opdrachtgever bent of bouwer, laat u inspireren door de koplopers.Het kan anders, het kan beter, het kan duurzamer!Peter Fraanje, senior beleidsmedewerker Duurzaamheid Bouwend NederlandZoetermeer, 15 maart 2011 Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw6 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 7
  • 5. PPS Light bij uitbreiding Groningen Airport EeldeGroningen Airport Eelde wil groeien. Door de verlenging van een bestaande start- en landingsbaan Die 10 jaar onderhoud is voor een PPS-project relatief kort, maar voor ons is het juist prima.van 1800 naar 2500 meter verwacht de luchthaven aantrekkelijker te worden voor reisorganisaties We hebben nu nog onvoldoende inzicht hoe de Meer informatie luchthaven er na die periode uit zal gaan zien. www.groningenairport.nlen passagiers- en cargovervoer. Een langere landingsbaan maakt de luchthaven geschikt voor Geen moment spijt Publicatiesvolledig beladen toestellen naar de meeste Europese bestemmingen. Naast de baanverlening is We hebben geen moment spijt gehad van keuzes Koenen, Ingrid: ‘PPS-light geschikt voor elk die we hebben gemaakt. We hebben laten zien dat project’, Cobouw 11 december 2009.ook onderhoud en verbetering van de bestaande baan nodig, en er moeten een nieuw platform, een PPS en DBFM-contracten van deze omvang voor kleine organisaties goed behapbaar en hanteerbaar Contact opdrachtgeverparallelle taxibaan en nieuwe taxiroutes worden aangelegd. kunnen zijn, dat ze snel tot stand kunnen komen Jos Hillen, directeur Groningen Airport en dat ze kunnen leiden tot een goed en duurzaam Eelde plan. Het gaat nu om een project van € 20 miljoen, E j.hillen@gae.nlPilot PPS-light maar het is de moeite waard om te onderzoeken T 050 309 70 01De aanbesteding van dit project is uitgevoerd in of je een schaalsprong zou kunnen maken naarsamenwerking met de PPS Kennispool van Opdrachtgever grotere projecten.” Contact bouwerRijkswaterstaat in Den Haag. Het is een pilot, Groningen Airport Eelde Ronald Dirksen, directeur Ronald Dirksen,die ook bedoeld is om ervaring op te doen met directeur Concessies eneen light-versie van PPS, die geschikt is voor Bouwer Gebiedsontwikkeling bij Dura Vermeerminder omvangrijke projecten. Na de Europese Combinatie Dura Vermeer – Imtech Divisie Infra B.Vaankondiging in februari 2010 meldden zich acht E r.dirksen@duravermeer.nlpartijen, waarvan er drie geselecteerd werden. Bouwkosten T 023 752 84 62De opdrachtgever presenteerde een programma € 20 miljoen exclusief btw, waarvanvan eisen en gaf ruimte voor een korte dialoog. 20 procent voor onderhoudsfaseDe marktpartijen konden voor 70 procent puntenverdienen met hun prijs; de resterende 30 procent Aanbestedingwerd bepaald door kwaliteit, waarbij duurzaam- PPS-constructieheid een prominente plek innam. De winnendecombinatie scoorde niet alleen met een prijs die Contractruim beneden het plafondbedrag van de opdracht- Design, Build, Finance & Maintain Lightgever lag, maar toonde zich ook sterk op hetgebied van duurzaamheid, management en project­organisatie. Ze maakte bovendien indruk met eenslimme bouwfasering, waardoor er met vakantie-charters gevlogen kan blijven worden tijdens dewerkzaamheden. overgedocumenteerd en ondoordringbaar. Bij deze light-aanpak is het streven juist om het voor alleMinder kopzorg partijen zo overzichtelijk en toegankelijk mogelijkJos Hillen, directeur van Groningen Airport Eelde: te houden. Bij een PPS is de standaardvariant ‘eerst“Toen ik hier kwam, had ik al positieve ervaringen bouwen, dan betalen’. Bij dit project betalen we 80met DBFM-contracten bij de aanbesteding van de procent, gefaseerd, tijdens de bouw. De resterendeA59. Ik voelde er dan ook niet veel voor om detraditionele weg van aanbesteden te bewandelen,zoals het plan was. Bij de PPS-aanpak doen allepartijen waar ze goed in zijn. We hebben ons alsopdrachtgever beperkt tot het stellen van eisen, Geen kopzorgenwant als je je niet te veel bemoeit met het ontwerp,geef je de bouwer de kans om zijn eigen ideeënen oplossingen in te brengen. Het scheelt een voor de klanthoop kopzorg, waardoor we ons kunnen blijvenconcentreren op onze kerntaak: de exploitatie 20 procent wordt betaald gedurende de tienjarigevan een groeiende luchthaven. onderhoudsfase. Deze regeling zorgt er voor dat erveel minder ingewikkelde financiële constructiesOverzichtelijk en toegankelijk opgezet hoeven te worden en dat ook kleinerePPS-projecten zijn vaak zeer gecompliceerd, marktpartijen in aanmerking kunnen komen. Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw8 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 9
  • 6. Duurzaam wonen en werken in BuiksloterhamBuiksloterham is een verouderd industriegebied in het Amsterdamse stadsdeel Noord. De laatste de ontwikkelaars en daar gebruik van te maken. We hebben ook heel bewust niet om te veel detailsjaren hebben veel zware industrieën het gebied verlaten, waardoor lege kraters zijn ontstaan die gevraagd bij de uitwerking van de ontwerpen: wan- Meer informatie neer je nu te veel vastlegt, kun je nieuwe www.noordwaarts.nlgeschikt zijn voor nieuwe bebouwing. Nog altijd zijn er zo’n driehonderd bedrijven gevestigd, die ontwikkelingen in de komende jaren blokkeren.samen werk bieden aan zo’n drieduizend werknemers. Doordat juist de lichtere bedrijvigheid over Zoeken naar juiste rekenmethode Contact opdrachtgever Het was lastig om een goede rekenmethode te vinden. Frodo Bosman, projectmanageris gebleven, leent het gebied zich goed voor de combinatie van wonen en werken. Stadsdeel Noord In eerste instantie kozen we voor GPR Gebouw, maar Buiksloterham Projectbureau Noordwaarts we werden erop gewezen dat je daarmee het risico E f.bosman@noordwaarts.nlhad de ontwikkelrechten op vier grote kavels te vergeven. Op elk daarvan moest een verhouding loopt innovaties uit te sluiten. GPR werkt met afvink- T 020 630 63 02 lijsten, en vinkjes kun je alleen maar zetten achtervan twee op één gerealiseerd worden tussen wonen enerzijds en bedrijvigheid en voorzieningen bestaande technieken. EPL laat meer ruimte voor Contact ontwikkelaars/bouwers innovaties, omdat het daar meer om de ambitie dan GTP Vastgoedanderzijds. Projectbureau Noordwaarts ontwikkelt dit project namens de gemeente Amsterdam om de technieken gaat. Ik denk dat de combinatie van T 072 512 66 49 GPR en EPL goed heeft gewerkt, maar het is in iederen stadsdeel Noord. geval van belang om je te realiseren dat de keuze voor Heddes een methode dit soort consequenties kan hebben.” T 0229 282 400Niet teveel vastleggen Vink BouwDe gemeente Amsterdam werkt gewoonlijk met een T 0172 520 260openbare aanbesteding met bouwenveloppenme- Opdrachtgeverthode, waarbij de grond gegund wordt aan de Stadsdeel Amsterdam-Noord Lemniskadehoogste bieder. De gemeente heeft echter besloten T 020 622 9831dat 40 procent van Amsterdamse nieuwbouwprojec- Ontwikkelaarsten tot 2015 klimaatneutraal moet worden. Daarna GTP Vastgoed, Heddes, Vink Bouw engeldt dat voor alle nieuwbouw. Stadsdeel Noord Lemniskadebesloot daarom duurzaamheid centraal te stellen inde ontwikkeling van Buiksloterham. Iedere kavel Aanbestedingwerd in de markt gezet voor een vaste prijs, waar- Duurzame tender met vaste grondprijsover niet onderhandeld kon worden. In een eersteronde werd aan de deelnemers gevraagd om hun Contractvormvisie op duurzame ontwikkeling in het gebied BouwenveloppenovereenkomstBuiksloterham te formuleren. Een onafhankelijkejury, met Jan Terlouw als voorzitter, selecteerde opbasis daarvan maximaal vier kandidaten per kavel.Zij werden uitgenodigd hun visie uit te werken toteen schets van het gebouw. Om de duurzaamheidvan de ontwerpen meetbaar te maken, koosStadsdeel Noord voor een combinatie van het GPR-systeem, EPL en een gemeentelijk rekenmodel voorenergiebesparing. Duurzaamheidprestaties zijndoorslaggevend geweest bij de keuze voor de vierplannen: alle geselecteerde ontwerpen zijn klimaat- Duurzame prestatieneutraal én flexibel, ook een belangrijkevoorwaarde voor duurzaamheid. tegen scherpe prijsRuimte laten voor innovatiesFrodo Bosman, projectmanager Buiksloterham bij prestatie we verwachten, maar de manier waarop zeProjectbureau Noordwaarts: “We hebben hier in dat realiseren is aan hen. Daarmee laten we ruimteBuiksloterham laten zien dat het mogelijk is klimaat- voor nieuwe inzichten en nieuwe technieken. Deneutrale gebouwen te ontwerpen tegen een normale bouwwereld weet echt veel meer dan wij, en ze zijngrondprijs. In deze tender hebben we de ontwikke- ook veel verder dan we denken. Het zou dus niet slimlaars alle vrijheid gelaten om hun eigen keuzes te zijn als we zelf alles van te voren zouden bepalen. Hetmaken. We hebben helder geformuleerd welke is beter om te vertrouwen op de kennis van zaken van Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw10 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 11
  • 7. Belastingkantoor Doetinchem: summum van integratieDe Belastingdienst wil een aantal kleinere regionale vestigingen in de Graafschap samenvoegen in op het hart drukken vooral te zorgen voor heldere, ondubbelzinnige beoordelingscriteria, omdat deéén nieuw gebouw in Doetinchem. Dat nieuwe gebouw, met een bruto vloeroppervlak van 7.500 m2, belangen van marktpartijen groot zijn: je investeert al Meer informatie met al wel een jaar in zo’n tender. Nu is dat niet echt http://www.rgd.nl/onderwerpen/moet plaats bieden aan 350 flexibele, niet-persoonsgebonden werkplekken voor 460 medewerkers. verloren tijd, want je leert veel tijdens zo’n proces. samenwerken-pps Die kennis kun je een volgende keer goed gebruiken. http://www.facilicom.nlOm functieverandering in de toekomst mogelijk te maken, is het gebouw zo ontworpen dat het in Dat inzicht moet nog groeien, maar je kunt het mee- doen aan een tender als deze zien als een training: Contact bouwerdrie of vier losse delen verkocht of verhuurd kan worden. De bouw is gestart in maart 2009 en de als je niet traint, win je nooit een wedstrijd.” Harold Hinfelaar, businessunit-directeur IFM van Facilicomoplevering is eind 2010 gepland. Facilicom, het bedrijf waar bouwer Breijer deel van uitmaakt, blijft E hhinfelaar@facilicom.nlde komende vijftien jaar eigenaar. Facilicom is niet alleen verantwoordelijk voor het onderhoud van Doe mij een fijn T 010 298 14 50 Contact opdrachtgeverhet gebouw, maar ook voor de dienstverlening aan de medewerkers van de Belastingdienst. Na decontractperiode heeft de Rijksgebouwendienst als eerste de mogelijkheid om het gebouw over te multi­functioneel Sander Ruitenbeek, projectleider PPS Doetinchem Belastingdienst E s.j.ruitenbeek@belastingdienst.nlnemen. gebouwPPS-pilot voor duurzaam inkopenOpdrachtgever Rijksgebouwendienst stimuleert PPSvanuit het idee dat die aanpak bevorderlijk is voor Opdrachtgeverde transparantie van bouwprocessen en bovendien Rijksgebouwendienst en Belastingdienstleidt tot een beter resultaat. DeRijksgebouwendienst heeft dan ook al de nodige Bouwerervaring met PPS bij grote bouwprojecten. De PPS Breijer Bouw en Installatie, onderdeel vanvan het Doetinchemse kantoor is gebruikt als een Facilicom Services Group, Schiedampilot voor duurzaam inkopen: er werden niet alleeneisen gesteld aan de duurzaamheid van het gebouw Investerings- en exploitatiekostenzelf, maar ook aan het gebruik ervan. Dat bete- € 26 miljoen (netto contante waarde overkende dat de drie partijen die deelnamen aan deze de looptijd van het contract)tender zich niet alleen moesten bewijzen op hetgebied van hoge energieprestaties en verantwoord Aanbestedingmateriaalgebruik: ze dienden ook te laten zien hoe PPSzij de milieueffecten van onderhoud en schoonmaaktot een minimum konden beperken. Behalve op Contractvormduurzaamheid en kosten werden de plannen beoor- Geïntegreerd contract, Design, Build,deeld op aspecten als architectonische kwaliteit, Finance, Maintain & Operate, met eenflexibiliteit, procesorganisatie en onzichtbare looptijd van vijftien jaardienstverlening.Totale integratieHarold Hinfelaar, businessunit-directeur IFM vanFacilicom: “De dialoog met onze opdrachtgevers wasperfect. Wij geloven, net als zij, heilig in de integratie keuken. Bij dit project is de integratie totaal: van devan ontwikkeling en exploitatie. Daarom hebben we eerste pennenstreek van de architect tot het allerlaat-zoveel mogelijk disciplines in eigen huis. Het gaat niet ste rolletje toiletpapier dat een schoonmaker er overalleen om stenen, maar om een goede beschikbaar- vijftien jaar ophangt.heid van werkruimte en om de levering van diensten.Hoe vaak hoor je mensen niet klagen over een Ondubbelzinnige criteriagebouw: ‘hoe heeft die architect het verzonnen?’. Dat Het is voor alle betrokken partijen spannend om eenkun je voorkomen door de onderhoudmensen over de proces als dit in te gaan, maar iedereen heeft erbijinstallatie mee te laten praten en de cateraar over de te winnen. No guts, no glory. Opdrachtgevers wil ik Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw12 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 13
  • 8. Aanbesteding 61 energieneutralewoningen Bomenbuurt UlftIn de zomer van 2009 presenteerden acht gemeenten in de Achterhoek het ‘Aanvalsplan Minder snel, minder partijen We hebben de complete aanbesteding in een week ofAchterhoek Authentiek Anders’, dat de regio moet helpen de economische crisis het hoofd te bieden. acht afgerond, terwijl zo’n proces normaal wel ander- Meer informatie half jaar in beslag neemt. Terugkijkend denk ik dat http://www.syntens.nl/Artikelen/Artikel/Onderdeel van het aanvalsplan is een versnelde uitvoering van bouwprojecten, om de Achterhoek dat misschien wel een beetje erg snel was. Door de Innovatiekansen-in-de-bouw.aspx snelheid loop je het risico dat consortia beslissingeneen economische impuls te geven en tegelijkertijd een flinke slag te maken op het gebied van nemen waar ze later moeilijk op terug kunnen komen. Contact opdrachtgever Hoewel ik best trots ben dat we hebben laten zien hoe Henk Veerman, directeur-bestuurderduurzaamheid. In de Bomenbuurt in Ulft, een onderdeel van gebiedsontwikkeling Biezenakker, snel het kan, zou een iets rustiger tempo misschien Wonion toch te prefereren zijn. Daarnaast vind ik dat we te E h.veerman@wonion.nlrealiseert Bouwbedrijf Klomps in opdracht van Wonion 61 energieneutrale woningen, waaronder veel consortia bij de aanbesteding hebben betrokken. T 0315 696 010 Het is voor hen een zeer intensief traject en een forse39 sociale huurwoningen. Het project stond gepland voor 2011, maar Klomps is al in april 2010 investering waar alleen een rekenvergoeding tegen- Contact bouwer over staat. Wanneer je drie partijen uitnodigt, kun je Bram Klomps, directeur Bouwbedrijfbegonnen met de bouw. Naar verwachting worden de woningen eind 2010 of begin 2011 opgeleverd. de twee verliezers nog een fatsoenlijk bedrag bieden.” Klomps E bram.klomps@klomps.nl T 0315 657 000Soft Selection MethodologyWonion ontwikkelde voor de aanbesteding van ditproject een eigen methode: de Soft Selection Razendsnel,Methodology. Na een eerste selectie nodigde decorporatie vijf consortia uit om in een maand tijdeen plan te maken op basis van vijf uitgangspunten: Opdrachtgever Woningcorporatie Wonion, Varsseveld transparant &investering, onderhoud, energieneutraliteit,gezondheid&comfort en duurzaamheid. Ieder con-sortium kreeg een procescoach toegewezen, die Bouwer Consortium onder aanvoering van energieneutraalzich vooral bezighield met het stimuleren van de Bouwbedrijf Klomps, Dinxperlosamenwerking tussen bouwer, architect en installa-teur. In twee plenaire bijeenkomsten werd Investeringssomuitgebreid gesproken over de te volgen aanbeste- € 11,4 miljoen exclusief btwdingsprocedure en de selectiecriteria. De consortiapresenteerden hun plannen aan Wonion, aan de Aanbestedinggemeente Oude IJsselstreek en aan elkaar. Ook de Soft Selection Methodologyselectiecommissie besprak de plannen in alle open-heid, in aanwezigheid van de consortia en andere Contractvormbelangstellenden. De winnaar werd het consortium UAV Geïntegreerd contractdat het meest integrale plan presenteerde, dat hoogscoorde op stedenbouwkundig gebied en opgezondheid&comfort.Energieneutraliteit in sociale woningbouwJan Willem van de Groep, indertijd manager vast- Wanneer je streeft naar duurzame innovatie is hetgoedontwikkeling bij Wonion en tegenwoordig belangrijk dat je de marktpartijen de ruimte geeft omprogrammaregisseur van EnergieSprong bij SEV, eigen ideeën in te brengen. Zo hebben wij gevraagdinnovatie in wonen: “De Soft Selection Methodology is om energieneutraliteit, maar bewust geen eiseneen onorthodoxe, transparante aanpak, waarin ruimte gesteld aan de manier waarop die gerealiseerd werd.is voor subjectieve, minder goed meetbare elementen. Alle consortia kwamen met verschillende oplossingen,Er is geen uitgebreid boekwerk waarin het hele traject maar ze hebben allemaal laten zien dat energieneu-beschreven wordt. Het heeft slechts enkele funda- traal bouwen voor sociale woningbouw gewoon kanmentele pijlers, zoals transparantie en binnen de uitgangspunten.ketensamenwerking en de rest krijgt vorm gedurendehet proces. In feite worden de procedure en de criteriadoor alle betrokken partijen samen vastgesteld;zo minimaliseer je de kans op misverstanden. Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw14 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 15
  • 9. Vierhonderd duurzame woningen inde Boxtelse wijk In Goede AardeDe Boxtelse wijk In Goede Aarde is een duurzame wijk met vierhonderd woningen van Meer focus op prestaties bij oplevering Bij dit project hebben we nog behoorlijk gestuurduiteenlopende types: grondgebonden en gestapeld, vrijstaand en in een rij, starterswoningen en op specifieke duurzaamheids-maatregelen. Een Meer informatie opdrachtgever kan er ook voor kiezen meer te focus- www.ingoedeaarde.nllevensloopbestendige woningen. In Goede Aarde bestaat uit vijf deelprojecten: stuk voor stuk sen op de prestatie, en ontwikkelaars en bouwers de vrijheid te geven om zelf te bepalen hoe ze duurzaam- Publicatiesduurzaam en energiezuinig, maar allemaal met eigen accenten. In de ene buurt ligt, bijvoorbeeld, heid en kwaliteit realiseren. Ik denk dat je daarmee ‘Resultaat bij oplevering’; beter gebruik maakt van de creativiteit van de markt- Aeneas Uitgeverij, 2009de nadruk op het gebruik van zonne-energie, terwijl in een andere buurt extra aandacht is besteed partijen. GPR Gebouw is een instrument dat daar ruimte voor laat. Contact opdrachtgeveraan het gebruik van duurzame materialen of aan een natuurlijke benadering, bijvoorbeeld door de Vincent Snels, Minos en Twisk Kennisdelen en communiceren E v.snels@minostwisk.nlaanleg van vegetatiedaken. De openbare ruimte in de wijk is met zorg en aandacht voor Als opdrachtgever moet je zorgen dat je de juiste T 073 657 66 17 partijen aan tafel krijgt. Je moet mensen bij elkaarduurzaamheid ingericht: zo is er gekozen voor inheemse, duurzaam gekweekte plantensoorten. krijgen die bereid zijn kennis met elkaar te delen Contact bouwers en elkaar op die manier stimuleren. Samen kun je Hugo van Boxmeer, directeur een bijzonder plan op een hoger niveau tillen, mits Aannemersbedrijf Van BergenVoortvarende opdrachtgever iedereen zijn verantwoordelijkheid neemt, niet alleen E hvboxmeer@vanbergenbv.nlDe plannen voor In Goede Aarde stammen uit de de marktpartijen maar ook de opdrachtgever. De T 024 677 12 52jaren negentig van de vorige eeuw. In 1996 werd de Opdrachtgever opdrachtgever moet bovendien zorgen voor goedeeerste fase van de buurt De Zonnegolven gereali- Gemeente Boxtel communicatie met en tussen alle betrokken partijen. Stefan Swinkels, ontwikkelingsmanagerseerd. Daarna stagneerde het project, onder meer Goede communicatie zorgt voor wederzijds begrip, Heijmans Vastgoeddoordat de grond versnipperd in bezit was van de Bouwers/ontwikkelaar vertrouwen en betrokkenheid. En dat werkt beter dan E sswinkels@heijmans.nlgemeente, van ontwikkelaars en van boeren. Toen Aannemersbedrijf Van Bergen, Heijmans welk contract dan ook.“ T 073 543 51 11de gemeenteraad in 1998 een nieuw plan van aan- Vastgoedontwikkeling, BAM Vastgoed enpak voor duurzaamheid in de gemeente aannam, BAM Pennings Frank Homburg, directeur bouwbedrijf H.kregen de plannen een nieuwe impuls. Toen in 2000 Penningshet bestemmingsplan voor de wijk was vastgesteld, Aanbestedingsvorm E fh@h-pennings.nlging de gemeente Boxtel voortvarend te werk: ze Bouwclaimmodel met toetsbare prestatie- T 073 523 44 00kocht grond aan, zette haar duurzaamheidsambities afspraken bij oplevering, voor woningen envoor de wijk op papier in een plan van aanpak, ging openbare ruimte (PPS-vorm)opnieuw in gesprek met ontwikkelaars, en al snelkwam het tot concrete afspraken. Contractvorm ProjectontwikkelingsovereenkomstOpenheid en vertrouwenVincent Snels van Minos & Twisk, projectleidernamens de gemeente Boxtel: “De gemeente heefthoge eisen gesteld aan de duurzaamheid en aan dearchitectonische kwaliteit van de woningen. Hoewelde ontwikkelaars daar best voor open stonden, warenze ook wel een beetje huiverig: ze maakten zich zor-gen over de financiën en de prestatiemeting bij Duurzaam resultaatoplevering. Daar hebben we in alle openheid overgesproken en de gemeente is hen tegemoetgekomen,bijvoorbeeld door een groter bouwvolume aan te bie- bij opleveringden. Dat zette de toon voor het verdere project: allepartijen hadden daarna het gevoel dat we in openheid je als gemeente zo veel noten op je zang hebt bij eenen vertrouwen naar hetzelfde doel streefden. project dat een ander financiert, maar aan de andere kant nam de gemeente zelf de verantwoordelijkheidDuurzame woningbouw en op zich voor een duurzame en kwalitatief hoogstaande duurzame openbare ruimte inrichting van de openbare ruimte. De ontwikkelaarsIn alle fasen, van tekentafel tot oplevering, heeft mochten daarover op hun beurt hun mening en adviesde gemeente erop toegezien dat de afgesproken geven. De gemeente heeft bovendien ook haar eigenduurzaamheids- en kwaliteitsdoelen ook werkelijk prestaties op het gebied van duurzaamheid externgerealiseerd werden. Het is natuurlijk wel wat, dat laten toetsen. Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw16 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 17
  • 10. Bergbezinkbassin Den Bosch: het beste aanboduitgefilterdIn maart 2009 presenteerde de gemeente ’s-Hertogenbosch het plan ‘Waterstad ’s-Hertogenbosch’. Geen keurslijf Dit project was eigenlijk klaar om traditioneel in deHet plan moet leiden tot een kwalitatief beter en veiliger watersysteem in de waterrijke Brabantse markt gezet te worden; er lag al een bestek. Omdat Meer informatie het zonde zou zijn om daar niets mee te doen, heb- www.pbsrg.com (Best Value Procurement)hoofdstad. De aanleg van het bergbezinkbassin in de Coornhertstraat draagt bij aan dat streven. ben we het in de procedure ingebracht als referentie. Dat hadden we niet moeten doen: sommige bouwers PublicatiesHet bassin, dat een inhoud heeft van 1500 m3, voorkomt dat er bij overvloedige regenval afvalwater hielden zich daar toch te veel aan en het bleef een Apostol, Ramona: ‘Best Value Procurement keurslijf. Een volgende keer zou ik niet meer dan een within the framework of ARW2005’; in:in het oppervlaktewater terechtkomt en ook dat te veel schoon water het riool inloopt. Het water dat voorlopig ontwerp mee willen geven. Tijdschrift Aanbestedingsrecht, augustus 2009.het riool niet aankan, wordt opgeslagen in het bassin, waar het vuil naar de bodem zakt. Het Kwaliteit zwaar mee laten wegen Rijt, Jeroen van de & Santema, Sicco: Andere opdrachtgevers die met BVP of een andere ‘Prestatie-inkoop’; Scenter Instituteonderste, vervuilde water wordt via het riool afgevoerd naar de waterzuiverings­nstallatie, i EMVI-aanpak willen werken, zou ik mee willen geven Driebergen, ISBN 978-90-77951-11-8. dat je ervoor moet zorgen dat kwaliteit echt zwaarhet schone water wordt opgenomen in het oppervlaktewater. mee weegt. Als je onder de 50 procent blijft zitten, Contact opdrachtgever geeft de prijs toch de doorslag en wordt het een Albert Oostra, aanbestedingscoördinator schijnoefening.” sector StadsbedrijvenPrestaties in het verleden gemeente ‘s-HertogenboschDe gemeente maakte gebruik van Best Value E a.oostra@s-hertogenbosch.nlProcurement (BVP), een Amerikaanse aanbeste- Opdrachtgever T 073 615 97 73dingsmethode waarbij de aanbieder in feite Gemeente ’s-Hertogenboschsolliciteert bij de klant met de beste oplossing. Contact bouwerIngenieursbureau Breijn ondersteunde de gemeente Bouwer Frans Pesch, bedrijfsleider Remmitsbij het proces. Bij BVP loopt de aanbestedings­ Remmits, Wijchen E f.pesch@remmitsgww.nlprocedure door verschillende filters. In ieder filter T 024 641 24 43blijven de minst geschikte kandidaten hangen, de Investeringssombeste partijen gaan door. Anders dan in Amerika, € 830.000 geraamd, inschrijfsom €780.000waar alle gegadigden het filterproces ingaan, is een exclusief btwvoorselectie van zes partijen gemaakt. Zij werdengetoetst op prestaties in het verleden, waarbij Aanbestedinggevraagd werd naar de ervaringen van voormalige Niet-openbare aanbestedingsprocedure opopdrachtgevers. In een volgende stap deden ze hun basis van Best Value Procurement (BVP)aanbod, waarbij ze inzicht gaven in de risico’s en detoegevoegde waarde van hun plan. Een volgend fil- Contractvormter mat de kwaliteit van het beoogde projectteam, Traditionele aannemingsovereenkomst-plusde organisatie van het werk en de planning, en opdeze manier kwam stap voor stap de kandidaat metde beste papieren en het beste plan boven water. Deprijs telde bij dit project voor 30 procent mee, kwa-liteit bepaalde de rest. Winnaar Remmits bood debeste prijs, maar maakte vooral indruk met eenalternatief systeem voor het schoonspoelen van debak. Bouwer biedtInkoopparadoxAlbert Oostra, aanbestedingscoördinator sector meerwaardeStadsbedrijven van de gemeente ’s-Hertogenbosch:“We hebben met BVP kennisgemaakt tijdens een bij-eenkomst van Breijn en Heijmans. We wilden er graag en hoopt op meer, terwijl de aannemer het bestekmee aan de slag. Dit project was heel geschikt: niet beschouwt als de maximale kwaliteit en dus nooital te groot en overzichtelijk, zodat we ons goed kon- meer zal bieden. Bij BVP doen aannemers echt hunden focussen op het proces. Het was een bijzonder best om meerwaarde te bieden. Een ander sterk puntpositieve ervaring. In de prijsvechtersaanbestedingen is dat de risico’s al tijdens het proces blootgelegdwaar we zo aan gewend zijn, zit altijd een inkooppara- worden en er dus van meerwerk geen sprake meerdox: de opdrachtgever vraagt een minimumkwaliteit kan zijn. Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw18 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 19
  • 11. Verwarmen, koelen en warm water voor 1241 woningenin VeenendaalAan de oostkant van Veenendaal verrijst een nieuwe wijk met de toepasselijke naam Veenendaal- opdrachtgever die bij een aanbesteding vraagt om een definitief ontwerp, compleet met prijsspecificatie, legtOost. In deze groene, levensloopbestendige en duurzame wijk zijn 3200 woningen gepland. De wijk een groot beslag op de tijd en capaciteit van de aan- Meer informatie biedende partijen. Het is daarom misschien verstandig www.veenendaal-oost.nlbestaat uit drie delen, waarvan Buurtstede het eerste gerealiseerd wordt. De eerste woningen in om met minder partijen dat traject in te gaan.” www.devo-veenendaal.nldit deel worden zijn in 2010 opgeleverd. Alle 1241 woningen in deze buurt en de gebouwen voor de Contact bouwervoorzieningen krijgen een aansluiting op een collectief warmte/koudeopslag-systeem dat voorziet Duurzaam bouwen Giedie Heijmans, directeur Heijmans Infratechniek Mannes Kippers, commercieel managerin verwarming, koeling en warm tapwater. Energieleverancier is DEVO, een publiek privatesamenwerking tussen de gemeente Veenendaal en Quattro Energie, een combinatie van LATEI én beheren Heijmans Infratechniek E HIT@heijmans.nl T 073 543 68 01projectontwikkeling, Patrimonium woonstichting en De Smalle Akker BV. Heijmans Infra Techniekmaakte het ontwerp en realiseert de aanleg van het WKO-systeem. Heijmans blijft ookverantwoordelijk voor het onderhoud gedurende de eerste dertig jaar.Ruimte voor dialoogDe aanbesteding bestond uit drie fases: vooront-werp, definitief ontwerp en definitieve aanbieding. OpdrachtgeverTijdens iedere fase was er een moment voor dialoog Duurzame Energie Veenendaal-Oost (DEVO)tussen de opdrachtgever en de aanbiedende bou-wers. Dit gaf alle partijen de gelegenheid om Bouwervragen te stellen, informatie te verstrekken en de Heijmans Infra Techniekplannen bij te stellen wanneer daar aanleiding toewas. De prijs was voor vijftig procent bepalend; Investeringssomdaarnaast konden de aanbieders scoren op onder € 21 miljoen exclusief btwmeer innovatie, energieprestatie, kwaliteit van destukken en houding tijdens de aanbieding. Eigen Aanbestedingideeën en oplossingen van de aanbiedende partijen Europese aanbesteding voor geïntegreerdewaren zeer welkom. De opdrachtgever had voor alle contractencriteria, ook voor de minder grijpbare, helder gefor-muleerd hoe zij beoordeeld zouden worden. De Contractvormaanbieding van Heijmans was prijstechnisch het Design, Construct & Maintaingunstigst, maar scoorde ook op de andere onderde-len hoog.Elkaar leren kennenGiedie Heijmans en Paul Pieter Smeets, respectie-velijk directeur en projectleider van Heijmans Infra Nadenken over onderhoudTechniek: “De opdrachtgever heeft gezorgd voor een Voor de klant is het een groot voordeel om ontwerp,heldere vraagspecificatie en ook het traject was goed realisatie en onderhoud bij één partij te leggen: alsomschreven. Hij had een zeer deskundige adviseur bouwer word je gedwongen al bij het ontwerp over dieingeschakeld: een belangrijke voorwaarde voor een onderhoudsfase na te denken, want die bepaalt eensuccesvolle aanbesteding. De overlegmomenten met groot deel van je total cost of ownership. Daardoorde opdrachtgever gaven ons de gelegenheid om te zorg je toch voor een nog betere oplossing, voor nogtoetsen of we in de juiste richting zaten. Bovendien meer duurzaamheid. Een punt van aandacht: drie vanleerden alle partijen elkaar vast wat beter kennen. de geselecteerde vijf partijen trokken zich gedurendeDat was heel waardevol: je blijft voor dertig jaar aan het aanbestedingstraject terug. Het is niet onvoorstel-elkaar verbonden, dus het is echt van belang dat je baar dat de hoeveelheid werk die een aanpak als dezegoed met elkaar door een deur kan. met zich meebrengt daaraan mede debet was. Een Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw20 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 21
  • 12. Gemeente Assen op het duurzame (fiets)padDe gemeente Assen streeft naar duurzaamheid en focust daarbij op duurzaam inkopen. De dienst leggen. Daarnaast zou ik het goed vinden om bouwers te stimuleren duurzaam te werken door bonussen inStadsontwikkeling besloot in de zomer van 2009 een pilot op te zetten. Gekozen werd voor een te stellen. Zoals wij het in deze pilot hebben ingesto- Meer informatie ken maakt het niet uit of iemand tijdens de uitvoering www.dejongbreunis.nlrelatief klein project: fietspad Pitteloseweg, een twee kilometerlang recreatief betonfietspad, ten extra inspanningen levert: hij krijgt alleen maar boe- www.energieoverheid.nl tes als hij niet aan de verwachtingen www.agentschapnl.nlnoorden van de Assense nieuwbouwwijk Kloosterveen. De gemeente hield de engineering in eigen voldoet. Maar als hij die overtreft, zou daar ook best iets tegenover mogen staan.hand. Duurzaamheid was ook daarbij een belangrijke leidraad: zo wordt gebruikgemaakt van Contact opdrachtgever Toon lef! Paul de Weerd, projectleider Dienstgerecyclede materialen, zoals betongranulaat in plaats van grind. Bouwer De Jong en Breunis Collega’s wil ik het volgende meegeven: toon lef en ga Stadsontwikkeling gemeente Assen het gewoon doen. Als we allemaal gaan zitten wach- E p.de.weerd@assen.nlkreeg de opdracht te zorgen voor een duurzame uitvoering van dit duurzame ontwerp. Het project ten op de buurman gebeurt er helemaal niks.” T 0592 366 440is opgeleverd in het najaar van 2010. Contact bouwer Bertus de Jong, directeur van aannemings- maatschappij De Jong & Breunis BVInschrijfsom - duurzame meerwaarde = E info@dejongbreunis.nlbeste aanbieding T 0522 291 122Zeven bouwbedrijven schreven zich in, één van hen Projectviel af tijdens de eerste selectie. De aanbiedingen Fietspad Pitteloseweg, fase 1moesten voldoen aan twee minimumcriteria op hetgebied van duurzaamheid. Daarnaast konden de Opdrachtgeverinschrijvers zich onderscheiden door hun prestaties Gemeente Assenop het gebied van vier extra gunningscriteria: detoepassing van biologisch afbreekbare hydraulische Bouwerolie in graafmachines, het gebruik van transport- De Jong en Breunis, Rouveenmiddelen met een lage CO2-uitstoot, een duurzaamtransportplan en de inzet van werkzoekenden. De Aanneemsomgemeente heeft van te voren helder vastgelegd hoe € 167.000 exclusief btwdeze criteria beoordeeld en gewaardeerd zoudenworden. Het totaal van de meerwaarde die de Aanbestedinginschrijvers scoorden op duurzaamheid, werd afge- Openbare aanbesteding volgenstrokken van hun inschrijfprijs. Op die manier werd EMVI-principede beste inschrijving bepaald. Het werk werd, datmoge duidelijk zijn, wel uitgevoerd voor de oor- Contractvormspronkelijke inschrijfprijs. Traditionele aanneemovereenkomstOntwerp nog in eigen beheerPaul de Weerd, projectleider Dienst Stads­ ntwikkeling ogemeente Assen: “Het was interessant om dit projectop deze manier te doen. Het heeft ons veel nieuweinzichten opgeleverd. Dit was voor ons echt onontgon-nen terrein en we kwamen er al snel achter dat hetaantal voorbeeldprojecten op het gebied van civiele Mens, durftechniek beperkt is. We hebben alle informatie die wekonden vinden bij elkaar gesprokkeld en daarnaasthebben we een aantal dingen zelf bedacht. duurzaam te vragen!Veiligheidshalve hebben we gekozen voor een niet al tegroot, niet al te complex project. Ook hebben we erbewust voor gekozen het ontwerp in eigen beheer uit Bouwers hebben slimmere oplossingente werken: het fietspad was immers bedoeld als een Ik denk dat bouwers gelijk hebben als ze zeggen datpilot voor duurzaam inkopen, niet voor duurzaam ont- ze veel slimmere oplossingen kunnen bedenken danwerpen. Het leek ons verstandig om niet twee kunstjes opdrachtgevers. Een volgende keer zullen we dantegelijk uit te proberen. ook zeker overwegen om meer bij de bouwer neer te Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw22 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 23
  • 13. duurzame woningen aan de Waal bij NijmegenLaauwik is een onderdeel van de Waalsprong, de grote uitbreidingswijk van Nijmegen die, vanuit partij bij een ander terechtkomen. Opdrachtgevers die kiezen voor interactie, moeten daarom wel zorgende stad gezien, ligt aan de overkant van de rivier de Waal. In Laauwik zullen in totaal z’n 1300 dat de vertrouwelijkheid gewaarborgd is. Daarnaast is Contact bouwer het interessant voor opdrachtgevers om te kijken of, Paul van Doorn, procesmanager in hetwoningen gebouwd worden, onder meer in opdracht van de Nijmeegse woningcorporatie Talis. De naast ontwerp en bouw, ook het meerjarig onderhoud voortraject Giesbers-Wijchen in het contract ondergebracht kan worden. Daardoor E info@giesberswijchen.nlcorporatie realiseert in deze buurt zowel eengezinswoningen en appartementen als zal de opdrachtnemer extra uitgedaagd worden om T 024 649 28 11 ook op het gebied van onderhoud optimaal in te zet-groepswoningen voor mensen met een zorgbehoefte. ten op duurzaamheid.” Contact opdrachtgever Michel Pott, projectmanager Talis E michel.pott@talis.nlMaximale kwaliteit T 024 352 39 96Voor de ontwikkeling en realisatie van 51 woningenin één straat, die nu nog de opmerkelijke naam Vlek Opdrachtgever23 draagt, ging Talis in mei 2010 op zoek naar een Woningcorporatie Talis, Nijmegengeschikte partner. De corporatie kent een traditievan aanbesteden op prijs, maar besloot het dit keer Bouweranders aan te pakken. Ze zocht contact met vier Giesbers-Wijchen Bouw BVbouwers, met wie zij bij eerdere projecten goedeervaringen had en nodigde hen uit een ontwerp te Budgetmaken voor de woningen. Slechts twee zaken ston- € 5,75 miljoen exclusief btwden vast: het stedenbouwkundig plan en het budget.Lager aanbieden had geen zin, want Talis vroeg om Aanbestedingmaximale kwaliteit voor het gegeven budget. EMVI, op uitnodigingZeven criteria ContractvormDe aanbiedende partijen konden punten verdienen UAV Geïntegreerd contract, Design &met hun prestaties op zeven criteria: beeldkwaliteit, Constructenergiezuinigheid, onderhoudsvriendelijkheid,afwerkingsniveau, verkoopwaarde, geluidsisolatieen woonkeur. Giesbers-Wijchen Bouw scoorde hethoogst. De winnaar maakte bovendien indruk meteen slimme combinatie van de verschillende crite-ria. Door bijvoorbeeld zonnepanelen zuidwaartsgericht te plaatsen op de platte daken van bergin-gen, zorgden zij voor een optimaal rendement, Duurzame kwaliteitzonder afbreuk te doen aan de beeldkwaliteit in destraat. In oktober 2010 tekenden de partijen deovereenkomst en de bouw is in 2011 begonnen. bij gegeven budgetMeer voldoening van wie je op aan kunt. Bij dit project hebben wePaul van Doorn, procesmanager in het voortraject bewust gezocht naar projectspecifieke partners. Ween Martijn van den Bogaard, projectontwikkelaar merken wel dat ook de onderaannemers nog moetenvan Giesbers-Wijchen: “Wij hebben deze aanbeste- wennen aan de nieuwe verhoudingen. Opdrachtgeversding met heel veel plezier gedaan. Het geeft veel willen beter gebruik maken van onze kennis, en opmeer voldoening wanneer je je kunt focussen op kwa- onze beurt maken wij graag gebruik van het vakman-liteit in plaats van op de laagste prijs. We hebben hier schap van onze comakers. En dat betekent dat ook zijecht de kans gekregen om te laten zien wat we kun- moeten leren om vanuit een vraag naar een product tenen. Dat is natuurlijk niet alleen prettig voor ons, redeneren, en niet vanuit een product naar een prijs.maar zeker ook voor de opdrachtgever: iedereen komter beter uit. Moment om te sparren Het was prettig geweest als er een moment was inge-Vaste, projectspecifieke partners bouwd om te sparren met de opdrachtgever, zodatWij zijn een groot voorstander van ketenintegratie en je kunt toetsen of je op het goede pad zit. Dat brengtwe werken graag met vaste onderaannemers, partijen wel het risico met zich mee dat de ideeën van de ene Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw24 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 25
  • 14. duurzame herstructurering in Rotterdam LombardijenHet Mooie Plan is een herstructureringsproject in de Rotterdamse tuinstad Lombardijen, waarin Leuke mensen In de tweede fase van Het Mooie Plan werken we echtgalerijflats worden vervangen door grondgebonden woningen. In de eerste fase zijn 125 huur- en vanaf het allereerste begin, de initiatieffase, samen. Meer informatie Ik kijk ernaar uit en heb er alle vertrouwen in dat het www.succesvolbouwen.nlkoopwoningen gebouwd, die in juli 2010 opgeleverd zijn. De ontwikkeling van de tweede fase, met goed gaat. Als je zo intensief samenwerkt, moet je er wel altijd voor zorgen dat je met leuke mensen werkt. Publicatiesdaarin nog eens 87 woningen, is in augustus 2010 gestart. Het Mooie Plan wordt een groene buurt Er moet een klik zijn, want op chagrijn is nog nooit Graaf, Kees de & Laverman, Wim: iets moois gebouwd.” ‘Ketenintegratie wordt ter hand genomen’;waar aandacht is voor duurzaamheid. Zo worden er waterpartijen aangelegd voor afvoer en opslag in: Building Business, februari 2009.van regenwater. Voor de verwarming en de warmwatervoorziening in de woningen wordt de wijkaangesloten op een stadsverwarmingssysteem dat gebruikmaakt van industriële restwarmte. Ketenintegratie: Contact bouwer André Klouwen, hoofd Klant en Markt, Dura Vermeer Bouw Rotterdam.Verder is het hout dat in de woningen van Het Mooie Plan gebruikt wordt voorzien van het FSC- samenwerken E a.klouwen@duravermeer.nl T 010 280 86 41keurmerk. met duurzaam Contact opdrachtgever Babette van den Ancker, projectmanager Stichting Com·wonen, Rotterdam.Ideaalproces ketenintegratieHet begon allemaal tijdens een dinersessie die wasgeorganiseerd door Deloitte, over de moeizame ver- Opdrachtgever rendement E babette.VanDenAncker@comwonen.nl T 010 333 36 74houdingen tussen corporaties en bouwers. Hans de Com·wonenJonge, hoogleraar Vastgoedbeheer en –ontwikke-ling in Delft, daagde de aanwezigen uit om de Bouwerimpasse te doorbreken. De Rotterdamse corporatie Dura Vermeer Bouw Rotterdam BVCom·wonen pakte de handschoen op en ontwikke-lende bouwer Dura Vermeer, ook uit Rotterdam, Bouwkostensloot zich aan. Samen met deskundigen van de TU € 17 miljoen exclusief btwDelft ontwierpen beide partijen een ideaalprocesvoor ketenintegratie in de bouw. Dat moest uitge- Aanbestedingprobeerd worden, en Het Mooie Plan was een Bouwteam (op basis van de principes vanperfecte proeftuin. Het enige punt was dat het pro- ketenintegratie)ject al klaar was voor aanbesteding. Dat betekendedat het moment voor ketenintegratie in de ontwik- Contractvormkelingfase voorbij was, maar het uitvoeringsproces Ketenintegratie-bevorderendeis wel geheel volgens de principes van aannemingsovereenkomstKetenintegratie verlopen. Bij de tweede fase vanHet Mooie Plan wordt zowel in de ontwikkeling- alsin de uitvoeringsfase volgens ketenintegratieprinci-pes gewerkt.Risico’s op tafel plaats van risico’s zo goed mogelijk te verstoppen, legAndré Klouwen, hoofd Klant en Markt van Dura je ze midden op tafel en ga je samen op zoek naar eenVermeer: “We bouwen al wel dertig jaar in opdracht oplossing. Als je op basis van vertrouwen en openheidvan Com·wonen, maar iedere keer gaan we weer de met elkaar werkt, kun je alleen al enorm besparen opstrijd aan. Soms win je, soms verlies je. En als we adviseurs, juristen en controleurs.eens twee projecten achter elkaar uitvoeren, dan leidt Je bent samen verantwoordelijk voor de inkoop: datJan het ene en Piet het andere: er zit hoe dan ook betekent dat je de risico’s daarvan ook niet bij ééngeen enkele continuïteit in, dus je leert er weinig van. partij legt. We hebben een apart fonds opgezet voorWe willen toe naar meer continuïteit en meer samen- onvoorziene kosten. Dat kun je aanspreken als hetwerking. Het grote verschil tussen werken in nodig is, en als dat niet nodig is, kun je het bijvoor-ketenintegratie en de traditionele manier is dat je beeld bestemmen voor innovaties voor een volgendecht samenwerkt: eigenlijk moeten we ons kapot project.”schamen dat dit niet de normale gang van zaken is. In Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw26 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 27
  • 15. Diemense wijk De Sniep duurzaam verwarmd engekoeld vanuit de bodemAan de oostkant van Diemen, op de plek van een oud industrieterrein en een overbodig geworden integraal onderdeel moet zijn van het project. Wij zijn dan ook groot voorstander van aanbestedingsvormenmeubelboulevard, wordt een nieuwe woonwijk gebouwd. Op Plantage De Sniep zullen de komende en samenwerkingsvormen die daaraan tegemoet Meer informatie komen, zoals geïntegreerde contractvormen, con- www.duravermeer.nljaren in totaal 1.200 woningen verrijzen. Al die woningen worden voor hun warmte, koeling en currentiegerichte dialogen, bouwteamconstructies, www.eneco.nl alliantievormen en ketenintegratie.” www.duravermeerruimtelijkeontwikkeling.nlwarmwater aangesloten op een warmte-koudeopslag-systeem (WKO). Ontwikkelaars Bouwfonds www.unica.nlen Dura Vermeer Vastgoed gingen op zoek naar een partij die zo’n systeem niet alleen voor hen kon Contactpersoon bouwer Ruben Verbaan, directeur Duurzameontwerpen en aanleggen, maar die ook nog eens zorg kon dragen voor (een deel van) de Energie van Dura Vermeer Ruimtelijke Ontwikkelingfinanciering, de exploitatie en het onderhoud. E r.verbaan@duravermeer.nl T 023 752 84 50Opdracht naar nummer twee Contactpersoon opdrachtgeverDe opdrachtgever nodigde zeven partijen uit om een Bas Sijmonsbergen, projectontwikkelaarintegraal plan te maken voor de duurzame energie- Bouwer Dura Vermeer Bouw Amsterdamvoorziening van De Sniep. De aanbestedingen Gaia Energy (een combinatie van Dura E b.sijmonsbergen@duravermeer.nlgingen niet van een leien dakje: de partij die in eer- Vermeer, Unica en Eneco) T 020 462 89 32ste instantie won, zag zich genoodzaakt zich terugte trekken. De opdracht ging naar de nummer twee, OpdrachtgeverGaia Energy, dat bestaat uit Dura Vermeer, Unica en Bouwfonds en Dura Vermeer VastgoedEneco. In mei 2009 boorde de toenmalige ministervan Milieu, Jacqueline Cramer, de eerste bron voor Investeringssomhet WKO-systeem. De eerste 88 woningen maken Circa € 12 miljoen exclusief btwdaar inmiddels gebruik van. ContractvormVeel ruimte voor eigen ideeën Tailor-made concessiecontract Design,Ruben Verbaan, directeur Duurzame Energie van Construct, Finance, Maintain & OperateDura Vermeer Ruimtelijke Ontwikkeling: “Deopdracht was om echt in te steken op duurzaamheid.De opdrachtgever had de duurzaamheideisen oppapier gezet en mogelijke oplossingen gegeven. Zehadden een voorkeur voor WKO uitgesproken, maarbinnen die kaders hadden we alle ruimte om eigenideeën en expertise in te brengen. De mate van detail-lering was precies goed. Er was geen gedetailleerd Eerst investeren,bestek waarin zelfs de bouten en moeren beschrevenstaan, maar een helder programma van eisen. dan incasserenHet contract dat wij hebben gesloten is een conces-sieovereenkomst. Wij hebben van de ontwikkelaar Juiste partijen en integraal aanpakkeneen bijdrage gekregen voor de realisatiekosten van Het terugtrekken van de oorspronkelijke winnaar vanhet systeem. Daarnaast hebben we de rechten op de deze aanbesteding heeft voor een flinke vertragingexploitatie in de komende dertig jaar: daaruit moe- gezorgd. Dat lijkt me dan ook les één voor opdracht-ten de rest van onze kosten en de winst komen. Dat gevers bij dit soort projecten: maak een heel scherpestimuleert ons natuurlijk om nog eens extra te focus- selectie en kijk van te voren goed welke partijen zo’nsen op de kwaliteit in die fase. Bij het ontwerp en het project écht aankunnen. WKO is nog lang geen ‘pluginstalleren zijn vooral Unica en wij aan zet, tijdens de and play’, en dat geldt ook voor kleinere projecten.exploitatie gaat Eneco een belangrijke rol spelen: zij Omdat WKO-systemen bestaan uit meerdere com-zorgen voor de bemetering en de rekeningen aan de ponenten die naadloos op elkaar moeten aansluitenbewoners. en samenwerken, moet een WKO-project niet in teveel stukken worden gehakt: dat is les twee. Een belangrijke derde les is wel dat het WKO-systeem een Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw28 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 29
  • 16. Nieuwbouw multifunctioneel OpleidingencentrumHardenbergAan de rand van het centrum van Hardenberg realiseerde Trebbe tussen 2005 en 2007 het lokaal terugtrekkende beweging veroorloven. Je moet er gerust op zijn dat alles goed komt, omdat de anderopleidingencentrum (LOC). Het LOC is een multifunctioneel complex van drie bouwlagen en een ook een vakman is. Meer informatie www.trebbe.nlparkeergarage. Het bestaat uit vijf verschillende gebouwen die door luchtbruggen op verschillende Co-makers en afbouwbedrijven ook aan tafel www.loc-hardenberg.nl Hoewel ik heel tevreden terugkijk, kan het vol-niveaus met elkaar zijn verbonden. Er zijn maar liefst twintig organisaties in het complex gens mij nog efficiënter. Nu praatten er wel heel Publicaties veel gebruikers mee: één interne projectleider aan Koenen, Ingrid: ‘Opdrachtgever die afstandgehuisvest, waaronder scholen, het Centrum voor Werk en Inkomen, uitzendbureaus, enkele opdrachtgeverkant zou wellicht een verbetering zijn. durft te nemen toont lef’, Cobouw, 9 febru- Daarnaast zou ik naar nog meer ketenintegratie toe ari 2009.gemeentelijke afdelingen, een kunstencentrum en een bibliotheek. De sloop van de oude school die willen: het zou goed zijn om ook de co-makers en afbouwbedrijven in een vroeg stadium bij het project Contact bouwervoorheen op deze plek stond hoorde ook tot de opdracht, net als de bouw van een woongebouw te betrekken.” Antje de Groot-Schuttert, directeur Trebbe Oost & Noord B.V. Zwollemet 66 huurappartementen voor ouderen en jongeren, naast het LOC. E degroot@trebbe.nl T 038 467 28 00Open vraag Contact opdrachtgeverDe vraag van de gemeente Hardenberg was nauwe- Douwe Prinsse, wethouder en voorzitterlijks gespecificeerd: het enige wat bij aanvang Opdrachtgever stuurgroep Stichting LOC+ Hardenbergvastlag was het aantal vierkante meters en de Stichting LOC+ Hardenberg (gemeente E douwe.prinsse@hardenberg.nlgrootste organisaties die hun intrek zouden nemen Hardenberg, Alfacollege en AOC De Groene T 0523 289 111in het gebouw. De aanbiedende partijen hadden dus Welle)alle ruimte voor eigen ideeën en initiatieven. Na deeerste selectieronde werden vijf partijen uitgeno- Bouwerdigd om een plan van aanpak en een prijsopgave te Trebbe Oost & Noord B.V. Zwollemaken. Trebbe maakte de meeste indruk en mochtde plannen uitwerken naar een definitief ontwerp. InvesteringssomHet resultaat is een opmerkelijk en zeker ook duur- € 24,5 miljoen exclusief btwzaam gebouw: gebouwd met natuurlijke materialen,met een energievoorziening die gebruikmaakt van Aanbestedingwarmtekoude-opslag. Het is bovendien een bijzon- Europese aanbestedingder flexibel gebouw, dat zonder grote ingrepen kanworden aangepast aan mogelijke functieveranderin- Contractgen in de toekomst. Risicodragend projectmanagement/Design & ConstructContinu in gesprekAntje de Groot-Schuttert, directeur van Trebbe Oost& Noord: “We zaten vanaf het allereerste momentmet z’n allen rond de tafel: opdrachtgever, architect,bouwer, adviseurs en gebruikers. Dat werkt perfect,want daardoor kun je gedurende het hele proces opti-maal gebruikmaken van elkaars expertise. Ergebeuren minder onverwachte dingen doordat je con- Vertrouwen intinu in gesprek bent. Iedere keer dat we voor eenbelangrijke keuze stonden, bespraken we dat in alleopenheid. Als iets duurder uitpakte dan verwacht, vakmanschapzochten we samen naar een manier om dat op te los-sen door op andere punten efficiënter te werken. spannend worden toen de architect gaande de rit zijnSnelheid was bij dit project geboden. Daarom is er eigen plan wilde herzien. Zijn argumenten warenvoor gekozen om de besteksfase over te slaan: het sterk en hij wilde gewoon het beste gebouw neerzet-ontwerp is direct uitgewerkt in bouwtekeningen. We ten. Terugkijkend is die aanpassing ook heel goedzijn al begonnen met de ruwbouw, terwijl we nog niet geweest, maar het gaf op dat moment wel veel onze-uit de indeling waren. Dat kun je alleen maar doen als kerheid. Wanneer je afspreekt dat je het samen gaatje echt op elkaar vertrouwt. Ik vond het wel even heel doen, kan geen van de betrokken partijen zich een Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw30 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 31
  • 17. Wie maakt de Rotterdamse zwembaden duurzaam encomfortabel?Het Rotterdam Climate Initiative (RCI) is een initiatief van de gemeente Rotterdam, het ze dezelfde gegevens en adviezen mee moet geven. Bovendien moet je ervoor waken dat informatie overRotterdamse Havenbedrijf, Milieudienst Rijnmond en Deltalinqs, dat de Rotterdamse industrie het plan van één partij bij een andere partij terecht- Meer informatie komt. Daar moet je constant alert op zijn. Ik ben heel www.rotterdamclimateinitiative.nlvertegenwoordigt. Het RCI streeft naar 50 procent CO2-reductie en 100 procent klimaat­ blij dat we bij deze aanbesteding begeleid worden door Deloitte. Het is per slot van rekening een pilot, Contact opdrachtgeverbestendigheid in Rotterdam in 2025. De gemeente Rotterdam heeft daarvoor onder meer het waar we zoveel mogelijk van willen leren, maar Lex Keijser, projectmanager Duurzame waarin we cruciale fouten willen voorkomen.” bedrijfsvoering Rotterdam Climate Initiativeprogramma Rotterdamse Groene Gebouwen opgezet, dat gericht is op de verduurzaming van het E l.keijser@bsd.rotterdam.nl T 010 267 29 29gemeentelijk vastgoed. De zwembaden zijn de eerste groep gebouwen die onderhanden genomenworden, bij wijze van pilot. Het gaat in principe om negen binnenzwembaden, maar de gemeente Op weg naarheeft een voorbehoud ingebouwd in verband met mogelijke functieveranderingen of sluitingen in klimaatneutraalde toekomst.Energie omlaag, comfort omhoogDe gemeente Rotterdam heeft gekozen voor eenaanbesteding in de vorm van een concurrentiege- Opdrachtgeverrichte dialoog. Uit elf aanmeldingen werden in juni Gemeente Rotterdam2010 drie partijen geselecteerd: Strukton,Honeywell Building Solutions en UDV Energie (een Bouwercombinatie van Dura Vermeer Infra en Unica Nog niet bekendInstallatiegroep). De gemeente vroeg hen niet Investering in energiemaatregelenalleen een plan te maken voor energiereductie, Budgettair neutraalmaar ook voor comfortverhoging in de zwembadenen voor het onderhoud en beheer van de installaties Aanbestedingen de gebouwen gedurende tien jaar. De marktpartij Concurrentiegerichte dialoogdie als beste uit de aanbesteding komt, wordt risi-codragend verantwoordelijk: zijn investeringen Contractvormmoet hij zelf terugverdienen uit de besparingen op Geïntegreerd contract, Design, Build,de energie- en waterrekening. In 2011 kiest de Finance, Maintain & Operate met een loop-gemeente Rotterdam één van de drie overgebleven tijd van 10 jaar.consortia.Functionele eisen stellenLex Keijser, projectmanager Duurzame bedrijfsvoe-ring van het Rotterdam Climate Initiative: “Wijhebben gekozen voor een concurrentiegerichte dia- invullen: we wachten af en we hopen dat we een bij-loog, omdat we zoveel mogelijk innovatieve ideeën uit zonder aanbod krijgen.de markt willen halen. De eisen die wij stellen, zijnpuur functioneel. Hoe die bereikt worden en hoeveel Een gelijk speelvelder bereikt kan worden, dat mogen de markpartijen De dialoog met de aanbiedende partijen zal ertoeons laten zien. We willen geen minimum en geen leiden dat we straks plannen gepresenteerd krijgenmaximum noemen, omdat we ervan uitgaan dat zij het die passen bij onze verwachtingen en ambities. Debeste gaan aanbieden dat ze kunnen waarmaken. We marktpartijen kunnen tijdens de dialoogmomentenzetten primair in op energiereductie, maar ik denk dat toetsen of ze in de goede richting zitten en wij kun-de eisen die we stellen aan onderhoud en comfort nen ze voorzien van de informatie die ze nodig hebbenzeker ook winst kunnen betekenen voor de duurzaam- om verder te gaan. Het is wel een delicaat proces:heid in bredere zin. Zo kan ik me voorstellen dat er op je moet absoluut zorgen voor een level playing field,beide vlakken gescoord kan worden door minder che- een gelijk speelveld. Dat betekent dat je voor allemicaliën te gebruiken. Maar we willen niets alvast partijen dezelfde uitgangspunten moet hanteren en Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw32 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 33
  • 18. Solids: flexibiliteit ten topIn de nieuwe Amsterdamse wijk IJburg worden in opdracht van woningcorporatie Stadgenoot gewerkt. De bouwer heeft veel invloed gehad bij dit project. Een belangrijk punt, want als de opdrachtge-twee Solids gebouwd: grote gebouwen die een toonbeeld zijn van flexibiliteit en duurzaamheid. ver de baas speelt, de architect zich alwetend opstelt Meer informatie en de bouwer alleen maar mag uitvoeren, dan krijg je www.solids.nlDe Solids, die samen een vloeroppervlak hebben van 10.000 m2 bruto, worden casco opgeleverd: onherroepelijk fouten. Die moeten hersteld worden en dat kost tijd en geld: de meeste faalkosten in de bouw Publicatiesde toekomstige huurders zijn zelf helemaal verantwoordelijk voor de binnenkant. Sterker nog, de zijn het gevolg van slechte samenwerking. Laverman, Wim: ‘Een interessant idee met grote gevolgen’; in: Building Business, aprilhuurder mag helemaal zelf weten wat hij in zijn ruimte gaat doen, want de gebouwen zijn Bestek niet nodig 2006. We hebben uiteindelijk wel, in overleg met de bouwer, Lege, Jorien de: ‘Je wilt dat ze van eenbestemmingsvrij. De bedoeling is dat de Solids een plek worden waar een mengeling van uiteen­ een bestek geschreven en een traditioneel contract gebouw houden’; in: de Volkskrant, 22 juli opgesteld. In die zin is dit project nog niet het sum- 2009; pp.14.lopende activiteiten plaatsvindt, van, om maar wat te noemen, wonen, kantoren en ambachtelijke mum, maar het is zeker wel de opmaat naar een andere manier van werken. Een volgende keer zou ik Contact opdrachtgeverbedrijven, winkels en horeca. Solids zijn helemaal voorbereid voor aanpassingen aan een ander het best zonder bestek aandurven, want als je op deze Frank Bijdendijk, bestuurder Stadgenoot manier samenwerkt, heb je dat echt niet nodig.” E fbijdendijk@stadgenoot.nlgebruik of een andere indeling in de toekomst. De oplevering van de solids is in 2011. Uiteindelijk T 020 588 52 01zullen er in IJburg acht Solids verrijzen, met een totaal aan vloeroppervlakte van 40.000 m2. Contact bouwers Henk Homberg, directievoorzitter ERA ContourSpontane samenwerking E henk.homberg@eracontour.nlSolids zijn het geesteskind van Frank Bijdendijk, T 079 317 01 18bestuurder van woningcorporatie Stadgenoot. Zijn Opdrachtgeverideeën zijn geïnspireerd door de dynamische woon- Woningcorporatie Stadgenoot, Amsterdam Piet-Jan Heijboer, algemeen directeurwerkgemeenschap in het voormalige kraakpand Aanneming Maatschappij J.P. van EesterenTetterode in Amsterdam Oud-West. Toen Bijdendijk Bouwer B.V.zich met zijn idee tot de Regieraad Bouw wendde, Bouwcombinatie ERA Contour - E pj.heijboer@jpvaneesteren.nlontmoette hij daar Ko Blok, de toenmalig directie- J.P. van Eesteren T 0180 697 000voorzitter van ERA Bouw, die enthousiast zijnmedewerking aanbood bij de verdere uitwerking en Totale stichtingskosten (fase 1)realisering van de plannen. Van een echte aanbe- circa € 22,5 miljoen exclusief btwsteding was in dit geval dus geen sprake: desamenwerking ontstond door een samenloop van Contractvormomstandigheden. De partijen zaten daardoor al in Traditionele aanneemovereenkomsteen heel vroeg stadium bij elkaar. De inbreng vande bouwer was groot en onmisbaar, omdat er voor Aanbestedingde verwezenlijking van de ambities van Bijdendijk Geen; samenwerking in bouwteameen andere manier van bouwen vereist was. Omflexibiliteit te garanderen moet de constructie aanspeciale eisen voldoen: denk bijvoorbeeld aan dik-kere verdiepingsvloeren. Ook voor een goedeontsluiting in de toekomst, voor zowel woningen alsvoor uiteenlopende bedrijvigheid, zijn extra maatre-gelen nodig: zo moeten er op allerlei strategischeplekken trappen, kokers en schachten gerealiseerd Bouwen zonderworden.Met de billen bloot bestekFrank Bijdendijk: “Het proces van bouwen is in depraktijk bijna altijd gebaseerd op strijd, terwijl samen goedkoop mogelijk gebouwd?’. Bij dit project zijn webouwen juist iets heel moois is. Die strijd moeten we van begin af aan met de billen bloot gegaan. We heb-dan ook radicaal doorbreken. Het gaat ook helemaal ben gezorgd voor volledige transparantie, er warenniet om de laagste prijs, maar om de vraag ‘hoe krij- geen verborgen rekensommetjes over en weer. Wegen we op een eerlijke manier een gebouw zo hebben ook op voet van gelijkwaardigheid met elkaar Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw34 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 35
  • 19. De duurzaamste wijk van Uden: VelmolenbuitenVelmolenbuiten is onderdeel van Velmolen-Oost, een groot nieuwbouwproject in Uden. In gedaan worden in verband met de haalbaarheid van het sociale programma. En dat alles in drie maandenVelmolenbuiten worden 70 woningen gebouwd, waarvan 32 sociale huur- en koopgarantwoningen. tijd. Wij hebben nu gewonnen, maar het is wel een Meer informatie beetje zuur als je als nummer twee of drie met een www.duurzaamgebouwd.nlDe overige woningen zijn bestemd voor de vrije sector. De gemeente Uden streeft naar een symbolische vergoeding naar huis toe gaat.” www.uden.nl/duurzaambouwen www.velmolenbuiten.nlkoploperspositie op het gebied van duurzaamheid en heeft de ambitie om van Velmolenbuiten deduurzaamste wijk van Uden maken. De wijk is inmiddels door Agentschap.nl geselecteerd als een Duurzaamste Publicaties Johannes, Rola: ‘Udense wijk duurzaam in uitvoering en beleving’; in: Cobouw 22 sep-van de dertien ‘Excellente gebieden innovatieve energiebesparing in de nieuwbouw’ en krijgtdaarom subsidie van het ministerie van VROM/WWI. Het ministerie wil de ontwikkeling van aanbieding wint tember 2009; pp. 13. Contact bouwer Gijs Spruijt, directeur Nieuwenhuizenenergiezuinige, innovatieve nieuwbouw stimuleren en de kennis en ervaring op dat gebied Daandels E gspruijt@n-d.nlverspreiden. De bouw is in oktober 2010 van start gegaan. T 0413 262 005 Contact opdrachtgeverPrijsvraag Jan van Vlijmen, adviseur duurzame ont-De gemeente Uden heeft een prijsvraag uitgeschre- wikkeling gemeente Udenven. Er waren 22 inschrijvers, die allemaal hun visie Opdrachtgever E J.vanVlijmen@uden.nlop de wijk en op duurzaamheid op papier zetten. Op Gemeente Uden T 0413 281 363basis daarvan werden drie partijen geselecteerd omin drie maanden tijd (!) een plan voor de wijk uit te Bouwerwerken. Er lag al een stedenbouwkundig plan van Nieuwenhuizen Daandels, Udenenkele jaren oud, maar de deelnemers hadden devrijheid daar gemotiveerd vanaf te wijken. Dat Investeringssom (inclusief grond)namen ze ter harte: alle drie weken ze volledig af € 21 miljoen inclusief btwvan het bestaande plan. De uiteindelijke winnaar,Nieuwenhuizen Daandels, heeft gekozen voor een Aanbestedingspeelsere, vriendelijkere indeling van de wijk. De Prijsvraagwoningen krijgen een andere situering ten opzichtevan de zon, parkeren wordt geconcentreerd aan de Contractvormranden van de wijk en er wordt beter gebruikge- Risicodragend Design & Constructmaakt van het park dat in de buurt gepland is. Ookde opvang van hemelwater in wadi’s komt uit dekoker van de aannemer. De drie plannen werdenaan de hand van een gunningleidraad beoordeelddoor een onafhankelijke commissie, voorgezetendoor Kees Duivesteijn, hoogleraar Milieutechnisch betekende dat dat ze appels met appels konden ver-Ontwerpen in Delft (inmiddels emeritus). De win- gelijken: het zat echt goed in elkaar. Nog een positiefnaar werd bekendgemaakt tijdens een symposium punt is dat er een goede voorselectie is gedaan. Doorover duurzaamheid. het aantal kandidaten te limiteren, kun je de inspan- ningen van de markt binnen de perken houden.Het onderste uit de kanGijs Spruijt, directeur van Nieuwenhuizen Daandels: Wegdragen“Met deze prijsvraag heeft de gemeente Uden het Toch vind ik dat ook hier de gevraagde inspanningonderste uit de kan gehaald. Ze hebben de deel- eigenlijk te groot was. We hebben nu gewonnen,nemers echt getriggerd om hun eigen ideeën te maar ik zou niet nog zo’n prijsvraag aankunnen, danpresenteren en zich daarmee te profileren. De kunnen ze mij wegdragen. Vooral de mate van gede-marktpartijen waren bereid maximaal hun nek uit te tailleerdheid waarin de plannen uitgewerkt moetensteken, anders was de prijs-kwaliteitverhouding nooit zijn, gaat behoorlijk ver. Alle woningtypes moestenzo hoog geweest. De kaders en voorwaarden waren volledig ontwikkeld zijn, compleet met GPR- en EPC-helder geformuleerd. Voor de beoordelingscommissie berekeningen en er moest een heleboel rekenwerk Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw36 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 37
  • 20. Vaste ketens zijn het sterkst: groot onderhoud inAlkmaarDe Alkmaarse woningcorporatie Woonwaard is een groot voorstander van ketensamenwerking. minder hinder. Er is geen sprake meer van meerwerk, daardoor besparen we echt. We kunnen dat geld opzijAl sinds 2007 is ketensamenwerking uitgangspunt bij alle onderhoudsprojecten. Om de positieve leggen of we kunnen het gebruiken om meer duur- Contact ketenpartners zaamheid te realiseren: zo kunnen we woningen met Niek Bolten, directeur Bolten Bouweffecten van ketensamenwerking te versterken, streeft de corporatie bovendien naar een een energie F-label bijvoorbeeld naar C-niveau tillen E niek@bolten.net in plaats van naar D. Een flinke labelsprong, voor het- T 072 540 05 44langdurige samenwerking met een beperkt aantal partners. Daarvoor kiest de corporatie voor zelfde budget.” Cornel Borst, directeur A.C. Borst Bouween zeer onorthodoxe aanpak. E cborst@acborst.nl T 0251 658 750 Meer informatiePlak- en pakdag www.bouwketens.nl Wim Rodenburg, directeur A.C. Borst BouwIn het voorjaar van 2009 nodigde Woonwaard zes E wrodenburg@acborst.nlketens van bouwers en hun vaste onderaannemers Opdrachtgever Linkedin groep ‘ketensamenwerking T 0251 658 750uit voor een zogenaamde plak- en pakdag. Op een Woonwaard in de woningbouw’overzicht van renovatieprojecten in datzelfde jaar Marc Geerts, algemeen directeurmochten de bouwers gele plakbriefjes plakken bij Bouwer Publicaties Etro Vastgoedzorgde projecten die zij graag zouden willen uitvoeren, Zes ketens van bouwers uit Alkmaar en Doodeman, Marc: ‘Pionieren met bouw- E m.geerts@etrovastgoedzorg.nluiteraard binnen de kaders van het inkoopbeleid omgeving treintjes’; in: Cobouw 8 december 2009. T 075 628 02 44van Woonwaard. Op die manier verdeelden zijonderling het werk. Later in het jaar vond er nog Investeringssom Contact opdrachtgever René Kesselaar, directeur Kesselaar & Zn.zo’n dag plaats, waar onderhoudswerken tot 2015 € 82,5 miljoen (2010 t/m 2015) exclusief Ferry van Wilgenburg, divisiemanager E r.kesselaar@kesselaarenzn.nlverdeeld werden. De resultaten van de plak- en btw Vastgoed Woonwaard T 072 564 44 46pakdagen gelden niet als bindende overeenkom- E fvanWilgenburg@woonwaard.nlsten, maar als een intentieovereenkomst. Pas als Contractvorm T 072 527 66 17 Kees van der Meulen, adjunct directeurhet project werkelijk tot realisatie komt, wordt er Intentieovereenkomst, later traditioneel Aannemingsbedrijf Ooijevaareen contract opgesteld. Tot dat moment zit de aan- contract E c.meulen@ooijevaar.nlnemer al wel als adviseur aan tafel. Zo’n tachtig T 072-5118696procent van het groot onderhoud werd op dezemanier verdeeld, de overige twintig procent wordt Martien Vreeker, directeurtoegewezen aan andere aannemers in de omgeving. Bouwbedrijf Jac. Tromp E info@jactromp.nlMeerwerk geen optie het continuïteit en rendement. Dat geldt niet alleen T 072 511 54 59Ferry van Wilgenburg, divisiemanager Vastgoed bij voor de hoofdaannemer, maar evenzeer voor de lood-Woonwaard: “Toen ik hier vijf jaar geleden begon, gieter en de installateur, want we verwachten vanwerkte men hier ook op de gebruikelijke manier: ‘Dit de hoofdaannemers dat zij op dezelfde manier metis het bestek, kom maar met een scherpe prijs’. Ook hun onderaannemers omgaan als wij met hen. Als jeeen aannemer die een slechte prestatie had geleverd, een stap verder alsnog de strijd aangaat, schiet je erkon gewoon weer meedoen en hij won ook net zo natuurlijk niks mee op.gemakkelijk, als zijn prijs maar laag genoeg was. Bijieder project was er weer een hoop gedonder overmeerwerk. Het leek mij een heilloze weg. Werken metvaste partners heeft grote voordelen, voor ons, voorde aannemers en de onderaannemers. We gaan niet Duurzaam renovereniedere keer de strijd aan, maar vertellen de bouwerswat de begroting is. Vervolgens moeten zij zelf aange-ven wat ze voor dat geld kunnen doen en ze geven ons zonder meerwerkvolledig inzicht in hun berekeningen. Meerwerk isgeen optie. Natuurlijk kun je niet alles voorzien, maarik bespreek dat liever in alle openheid op het moment Labelsprongdat zich een complicatie voordoet, dan dat er van te Deze aanpak werkt prima. We hebben de afgelopenvoren grote marges worden ingebouwd. jaren gezien dat onze bouwers binnen de begroting blijven, dat ze de planning halen en dat het werkVoor Woonwaard betekent deze aanpak kwaliteit en sneller gaat door slimmere samenwerking en afstem-transparantie, voor de uitvoerende partijen betekent ming. De kwaliteit is beter en onze huurders ervaren Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw38 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 39
  • 21. Alle ruimte voor de natuur op de Zuiderklip in deBiesboschHet project Zuiderklip in de Biesbosch is één van de eerste gerealiseerde projecten uit het opdrachtgevers merk ik dat ze wel geïnteresseerd zijn, maar dat ze het nog niet zo goed aandurven.programma Ruimte voor de Rivier. Het doel van dit programma is het vergroten van de veiligheid Eigenlijk zijn opdrachtgevers net ouders met pubers: Meer informatie ze hebben moeite met loslaten. Blijkbaar hebben ze www.dezuiderklip.nlin het rivierengebied en het bevorderen van natuurontwikkeling. In opdracht van Dienst Landelijk niet genoeg vertrouwen. Dat moeten wij bouwers ons aantrekken, want vertrouwen krijg je niet zo maar, dat PublicatiesGebied is aannemer G. van der Ven in 2006 begonnen aan het omzetten van 360 hectare grond in moet je verdienen.” Koenen, Ingrid: ‘Modderkruipers onderdeel van D&C-contract’; in: Cobouw 30 septem-water en natte- & draszones. De aannemer heeft geulen aangelegd die moet dienen als overloop ber 2009; pp. 14-15.van de rivier de Amer, hij heeft windwatermolens geplaatst, een nieuwe dijk gebouwd, een Gegund aan de Contact bouwer Huibert van der Ven, directeur G. van derbestaande dijk verbeterd en verschillende dijken verlaagd. De Zuiderklip is een beschermdnatuurgebied. Dat betekent dat de aannemer voorzorgsmaatregelen moest nemen om de hoogste inschrijver Ven BV Aannemingsbedrijf E info@vanderven.nl T 0418 671 510flora en fauna in het gebied te beschermen. Contact opdrachtgever Rudolph Dieperink, projectleider Dienst Landelijk GebiedHoogste prijs, toch gewonnen E r.dieperink@minlnv.nlDienst Landelijk Gebied zet werken op een zorgvul- T 013 595 06 70dige wijze in de markt. De dienst bepaalt de Opdrachtgevercontractvorm op basis van de aard van het werk. In Dienst Landelijk Gebiedhet geval van de Zuiderklip is gekozen voor eenDesign en Construct-contract: het plan is Europees Bouweraanbesteed volgens de UAV-procedure voor geïnte- G. van der Ven BV Aannemingsbedrijf,greerde contracten (UAV-GC). Er zijn, na de BrakelEuropese voorselectie, vijf partijen uitgenodigd omeen plan te ontwikkelen dat moest passen binnen Investeringssomeen aantal randvoorwaarden. De opdrachtgever € 3 miljoen exclusief btwheeft de plannen beoordeeld volgens vooraf vastge-stelde criteria. De prijs was in dit geval niet Aanbestedingdoorslaggevend: van te voren werd bepaald dat de Europese aanbesteding voor geïntegreerdeprijs voor 30 procent zou meewegen en de kwaliteit contractenvoor 70 procent. Zuiderklip is een complex project,onder andere door de ligging in een beschermd Contractvormnatuurgebied. Het was voor Dienst Landelijk Gebied Design & Constructdan ook van groot belang te werken met een aanne-mer met visie en ervaring in vergelijkbareprojecten. Aannemingsbedrijf G. van der Ven wasmet een prijs van drie miljoen de hoogste van de vijfpartijen, maar scoorde het beste met zijn plan vanaanpak. aannemingsovereenkomst: vooral in de manier van uitvoeren hadden we veel vrijheid.”Meer vrijheid bij uitvoeringHuibert van der Ven, directeur vanAannemingsbedrijf G. van der Ven: “Dit was een Van meet af aan expertise delenbehoorlijk complex project omdat Zuiderklip een “Op het moment dat wij bij dit project betrokkenbeschermd natuurgebied is en er met uiterste zorg- werden, lag het Programma van Eisen al vast en ervuldigheid met flora en fauna omgegaan moest waren al verschillende procedures in gang gezet. Weworden. Dienst Landelijk Gebied was op zoek naar een kwamen zaken tegen die we zelf anders aangepaktaannemer die precies wist waar hij mee bezig was. zouden hebben. In andere projecten participeren weHun vraag was zo geformuleerd dat ze dat goed naar in bouwteams, waar opdrachtgevers en bouwers vanboven konden krijgen. Dit Design & Construct- meet af aan gebruikmaken van elkaars expertise.contract gaf ons meer ruimte dan een gewone Daar moeten we naar toe, vind ik. In discussies met Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw40 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 41
  • 22. Maastricht rolt Groene Loper uit; N2 wordt A2Bij Maastricht gaat de snelweg A2 over in de N2, die dwars door de stad voert. Veel ergernis voor Het enige wat je op deze aanbesteding kunt aan- merken is dat de aanbesteding meer dan twee jaarde passerende automobilist, maar ook voor Maastricht zelf is de weg al jaren een groot probleem: in beslag heeft genomen. Gelukkig hebben we de Meer informatie planologische procedures parallel laten lopen, maar www.a2maastricht.nlde weg veroorzaakt luchtverontreiniging en geluidsoverlast en snijdt bovendien de stad in tweeën. zo’n lang proces kost zowel de marktpartijen als de opdrachtgever enorm veel energie, tijd en geld. Als PublicatiesDe gemeenten Maastricht en Meerssen, Rijkswaterstaat en de provincie Limburg besloten de er eenmaal een winnend plan is, moet er ook nog een Thoorn, A.W. van den: ‘Groene Loper maakt contract komen. Ik vind dat we op het laatst toch nog van stad weer één geheel’; in Land+Water,handen ineen te slaan om dit meervoudige probleem aan te pakken. Zij richtten de stuurgroep A2 hebben geprobeerd om te veel vast te leggen. Op dat oktober 2009. moment moet je als opdrachtgever eigenlijk durven Cox, Roger en Lejeune, Bert: ‘Publiek-Maastricht op en onderzochten maar liefst dertien alternatieven voor randwegen en tunnels. In zeggen: ‘Oké, maak het maar, met de kwaliteit die je private samenwerking nodig voor hebt beloofd’.” cradle-to-cradle’; in: Cobouw 27 februari2006 besloten ze tot ondertunneling. 2009. ‘Meerwaarde van de landschappelijke bena- dering van het project A2 Maastricht voorAmbitiedocument als uitgangspunt de waarde van groen en natuur’; in: Groen;De Stuurgroep besloot de aanbesteding te organise- vol. 65 (2009), afl.10, pag. 20-27 (8) / 2009.ren in de vorm van een concurrentiegerichte Opdrachtgever ‘Innovaties bij project A2 Maastricht –dialoog. Drie consortia ontwikkelden een plan voor Stuurgroep A2 Maastricht (samenwerking Aanbesteding en publiekrechtelijkede tunnel en het omliggende gebied, want de tunnel van Rijk, provincie Limburg en gemeenten procedures worden met elkaar vervlochtenis onderdeel van een integrale gebiedsontwikkeling, Maastricht en Meerssen) in het project A2 Maastricht’; in: Land +die gericht is op het creëren van een nieuwe een- Water; vol 45 (2005), # 11, pag. 38-40.heid in de omliggende buurten. Zo hoort ook de Bouwerontwikkeling en realisatie van 1100 woningen tot Avenue 2 (Strukton en Ballast Nedam) Contact opdrachtgeverhet project. Uitgangspunt voor de marktpartijen Louis Prompers, projectdirecteur A2was een ambitiedocument met een aantal rand- Totale investering E: lprompers@a2maastricht.nlvoorwaarden, verder kregen zij alle ruimte voor hun 1 miljard (globaal) T 043 351 63 02plannen, die zij meerdere malen met de opdracht-gever bespraken. Consortium Avenue 2 tekende Aanbesteding Contact bouwervoor het winnende plan, dat het beste scoorde op Europees, concurrentiegerichte dialoog Frits van de Kerk, projectdirecteur Avenue2het gebied van verkeerskunde, milieu en bouwaan- E f.vd.kerk@avenue2.nlpak en dat de beste stedenbouwkundige oplossing Contractvorm T 030 285 31 41bood. Kern van de ‘De Groene Loper’, is een 2,3 Overeenkomst Integralekilometerlange tunnel van twee verdiepingen, met Gebiedsontwikkeling. Design en Constructieder twee maal twee rijstroken. De echte Groene voor het infradeel,Loper komt op maaiveldniveau: een lange strook Gebiedsontwikkelingscontract voor demet veel bomen en ander groen, waarin paden voor vastgoedlocaties.fietsers en wandelaars zijn opgenomen.Heldere visie formulerenLouis Prompers, projectdirecteur Stuurgroep A2:“Als je als opdrachtgever kiest voor een aanbeste-dingsproces als dit, is het heel belangrijk dat je van te allemaal van hoge kwaliteit. Het idee van een gesta-voren goed bedenkt wat je wilt en dat je een heldere pelde tunnel was helemaal nieuw: dat zouden wijvisie formuleert. Vervolgens moet je zoveel mogelijk zelf niet bedacht hebben.gebruikmaken van kennis die de marktpartijen inhuis hebben. Zij moeten het maken, dus je mag ervanuitgaan dat alles wat zij bedenken haalbaar is. Dat iseen kwestie van vertrouwen: als je overal een vingerin de pap wilt hebben, moet je niet voor deze aanpak Dit hadden wekiezen.Plannen van kwaliteit nooit zelf kunnenDit model werkt, dat hebben we bewezen. We kregendrie wezenlijk verschillende plannen gepresenteerd, bedenken Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw42 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 43
  • 23. Duurzaamheid leidend op De Weg van de ToekomstIn 2003 begon de gemeente Oss met de procedurele voorbereidingen voor de reconstructie van de Weerstanden overwinnen Wanneer we dit project opnieuw zouden beginnen,N329, een belangrijke verkeersader voor de stad Oss. Enkele jaren later besloot de Provincie zouden we kiezen voor een Design&Construct voor het Meer informatie hele project. Of we zouden werken met een concur- www.N329wegvandetoekomst.nlNoord-Brabant om op korte termijn een aantal proeftuinen op het gebied van duurzaamheid en rentiegerichte dialoog. Wanneer je van het begin af aan in gesprek gaat met bouwers over hun ideeën, Publicatiesinnovatie op te zetten. De N329 was een geschikte locatie voor De Weg van de Toekomst, de timing houd je vanzelf de beste kandidaat over. Maar daar N329 ideeënboek – KplusV moet je dan vroegtijdig over beslissen en voldoende Organisatieadvies (red.)was goed en de gemeente Oss was graag bereid mee te werken. In juni 2008 tekenden provincie en tijd inruimen voor overleg, zodat de vraag en het aan- bod naar elkaar toe kunnen groeien.” Contact opdrachtgevergemeente een intentieverklaring om de reconstructie op een hoger ambitieniveau te tillen en van Leo de Hoogt, projectmanager gemeente Ossde N329 en zijn omgeving een toonbeeld van innovatie en duurzaamheid te maken. Sindsdien T 0412 629 557 E l.de.hoogt@oss.nlwerken medewerkers van de gemeente en de provincie samen in een projectbureau. Aan de Contact bouweroorspronkelijke plannen voor de reconstructie is een aantal elementen toegevoegd. Zo moet de Robert van Zandvoort, tenderleider Ballast Nedam Infraweg energieneutraal worden en de bouwer moet duurzame materialen en stil asfalt toepassen. T 026 368 26 00 E r.van.zandvoort@ballast-nedam.nlMarkpartijen met elkaar in contact brengenAls start van de inschrijvingsprocedure heeft hetprojectbureau een marktinformatiemiddag georga- Opdrachtgeverniseerd om informatie over de aanbesteding uit te Gemeente Oss, in nauwe samenwerkingwisselen en marktpartijen met elkaar in contact te met de Provincie Noord-Brabantbrengen. Vooral kleine bedrijven met goede ideeënkregen zo de kans om aan te haken bij grotere col- Bouwerlega’s. Uiteindelijk zijn vijf aannemers of consortia Combinatie Pro N329, bestaande uitgeselecteerd om een plan in te dienen voor de bouw Ballast Nedam en Van Geldervan de Weg van de Toekomst. De aannemers zijnuitgedaagd om eigen ideeën te ontwikkelen en in te Investeringssombrengen op het gebied van duurzaamheid, zichtbare € 45 miljoen exclusief BTWvernieuwing en beperking van hinder. De opdracht-gever heeft van tevoren een plafondbedrag van € 45 Aanbestedingmiljoen euro vastgesteld. Het project is niet gegund EMVIop grond van de laagste prijs: de kwaliteit van deplannen telde zwaar mee. Contractvorm Deels Engineering en Construct, deelsMogelijkheden binnen de extra’s Design en ConstructProjectmanager Leo de Hoogt (gemeente Oss) en pro-jectleider Linda de Klein (provincie Noord-Brabant):“De planning van dit project was leidend voor de aan-bestedingsstrategie. Er lag al een voorontwerp en demilieueffectrapportage was gedaan. Dat beperkte demogelijkheden voor een innovatieve aanbestedings- wij gekozen voor de aanbieding die in onze ogen devorm met meer vrijheid voor en overleg met de markt. beste invulling geeft aan onze kwaliteitscriteria.Uiteindelijk hebben we gekozen voor een geïntegreerdcontract, waarbij het wegontwerp en de kunst-werken al ver waren uitgewerkt, maar waarbij deoverige eisen slechts functioneel waren omschreven.Daarnaast hadden de bouwers ruimte voor de inbrengvan eigen ideeën. We zijn verrast door de creativiteit Blij verrast met eenen de originaliteit van de aanbiedingen die deze aan-besteding ons heeft opgeleverd. Uiteindelijk hebben duurzame verbinding Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw44 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 45
  • 24. Waterberging Weijerswold. Innovatief door eenvoudHet water in de Vecht staat soms zo hoog dat de rivier buiten zijn oevers dreigt te treden. Het innovatieve aanpak; we zien nu dat het bij eenvoudige vraagstukken ook werkt.gevaar was tot nu toe het grootst in oktober 1998, toen Coevorden, Hardenberg en Ommen de dans Meer informatie In contact blijven www.noorderzijlvest.nlnog maar net ontsprongen. Waterschap Velt en Vecht heeft de afgelopen jaren gewerkt aan de We hadden regelmatig de neiging om die open www.debouwvernieuwt.nl vraag op bepaalde punten alsnog dicht te timmeren. www.pianoo.nlaanleg van retentiegebieden die in dreigende situaties in gebruik genomen kunnen worden. Het Daarmee werk je belemmerend voor de aannemer. Je moet echt vertrouwen durven te hebben in de Contactpersoon opdrachtgevertoekomstig waterbergingsgebied Weijerswold, tussen Coevorden en Schoonebeek, heeft een marktpartijen. Als je je wilt laten verrassen is het Jan Hermen Kat, programmamanager risico natuurlijk altijd dat je iets krijgt waarop je Waterschap Velt en Vechtcapaciteit van maximaal 800.000 m3: beduidend meer dan het minimum van 500.000 m3 waar het niet zat te wachten. Volgens mij is het de kunst dat E j.kat@veltenvecht.nl je de marktpartijen de vrijheid geeft om hun eigen T 0524 592 265waterschap om had gevraagd. Bouwer Hoornstra is in 2011 begonnen met de werkzaamheden. oplossingsrichtingen uit te werken, maar dat je wel voortdurend in contact blijft. Sta open voor vragen en Contactpersoon bouwer geef bouwers de kans om uit te leggen waarom ze Ben Timmermans, bedrijfsleider HoornstraOpen vraag bepaalde keuzes maken.” Aannemingsmaatschappij bvWaterschap Velt en Vecht wil door innovatief aan te E ben@hoornstra-nb.nlbesteden beter gebruikmaken van de kennis in de Opdrachtgever T 0599 212 170markt. Het waterschap heeft waterberging Waterschap Velt en VechtWeijerswold gekozen als pilot, omdat het een niet alte complex project is, waarvan toch voldoende te Bouwerleren valt. De opdrachtgever heeft geen oplossings- Hoornstra, Nieuw-Buinen (i.s.m. Grontmijrichting aangegeven: de vier geselecteerde partijen en Fuhler)gingen met een geheel open vraag aan de slag. Zijkregen wel mee dat de inbreng van duurzaamheid- Investeringssomconcepten en oplossingen voor meervoudig Ruim € 1,7 miljoen geraamd; inschrijfsomruimtegebruik zouden meewegen in de beoordeling. € 1,3 miljoen exclusief btwLagere kosten, grotere capaciteit AanbestedingEen onafhankelijke commissie, waarin ook verte- Openbare aanbesteding met voorafgaandegenwoordigers van LTO zitting hadden, beoordeelde selectiede plannen. Twee daarvan hadden veel van elkaarweg, de andere twee waren totaal anders. De win- Contractvormnende partij presenteerde een traditionele Design & Constructoplossing, die eenvoudig in het landschap ingepastkan worden en waarvan de kosten lager uitvielendan de opdrachtgever had geraamd. Bovendien isde capaciteit met maximaal 800.000 m3 veel groterdan de minimumeis van 500.000 m3. Het planmaakt gebruik van natuurlijke hoogten in het ter-rein. Zo kan een bestaand wegprofiel door eenkleine aanpassing worden gebruikt als waterkering. Geen kopzorgenDe gebruiksmogelijkheden van het gebied blijvenintact en groeien zelfs, doordat de waterhuishou-ding wordt verbeterd. voor de klantMotivatie en creativiteit de oplossing, niet om de weg ernaar toe. Het klinktJan Hermen Kat, projectmanager waterschap Velt misschien wat paradoxaal, maar juist bij zo’n openen Vecht: “Door deze manier van aanbesteden stimu- vraag moet je heel goed weten wat je wilt en wat jeleer je de motivatie en creativiteit van de niet wilt. Binnen je eigen organisatie moet je van temarktpartijen. Bovendien ontzorgt het je eigen organi- voren nadenken over je doel en dat scherp formule-satie: de ingenieur en de bouwer lossen het probleem ren. Weijerswold was een relatief eenvoudige vraagop. Wanneer je dat aan hen overlaat, krijg je vaak de en toch kregen we een verrassende oplossing gepre-slimste oplossing. We hebben dit project in een open senteerd. Ik wist uit ervaring al dat complexevraag gedefinieerd, omdat het ons gaat om vraagstukken uitermate geschikt zijn voor een Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw46 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 47
  • 25. TNT-Green Office in HoofddorpTNT wil alleen nog maar zal opereren vanuit duurzame, volledig CO2-emissievrije gebouwen. Als Iedereen wint bij deze aanpak. Wij zijn tien jaar ver- zekerd van een goede huurder, TNT van een goedeeen eerste stap in dit wereldwijde streven is in Nederland de pilot Green Offices gestart, waarin in huisbaas. Wij moeten ervoor zorgen dat alles extra Meer informatie goed gebeurt, want daar plukken we zelf de vruchten www.ovg.nlieder geval 100.000 m2 kantooroppervlak CO2-emissievrij wordt. TNT Real Estate schreef een weer van. Ik geloof in deze manier van werken en ik www.triodos.nl hoop dat het een voorbeeld voor anderen zal zijn.”tender uit voor de bouw van duurzame kantoorpanden. TNT koppelde zelf ontwikkelaars en Publicaties Belt, Liliane: ‘Huurder in de hoofdrol’; in:financiers van wie zij dachten dat ze een stimulerende werking op elkaar zouden hebben ennodigde hen uit om mee te denken over de ontwikkeling van energiezuinige, toekomstbestendige De klant duurzaam Building Business - Duurzaam, maart 2010; pp.4-6.. Koenen, Ingrid: ‘TNT richt zich op groenegebouwen. De keuze viel uiteindelijk op het consortium van Triodos en OVG ontzorgen huisvesting’; in: Cobouw. 13 mei 2008.Het duurzaamste kantoorIn mei 2009 startte de bouw van een nieuw hoofd-kantoor in Hoofddorp, dat het duurzaamste kantoor Opdrachtgevervan Europa moet worden. Het kantoor gaat een TNTGreenCalc 1000+-score halen, ruim anderhalf keerbeter dan het huidige gebouw met de hoogste Ontwikkelaarscore. Het zal ook een LEED Platinum verdienen, Consortium Triodos en OVGhet hoogst haalbare niveau van de Amerikaansemeetmethode. Bouwer Boele van Eesteren, VolkerWesselsOntwikkelen en beherenDe ontwikkelaar blijft tien jaar lang eigenaar en Investeringssombeheerder van het kantoor. Op die manier wil TNT Niet bekendervoor zorgen dat een projectontwikkelaar zichwerkelijk betrokken voelt bij zijn project en wordt Aanbestedinggedwongen tot langetermijn-denken. Ook een Duurzame tenderduurzaam gebruik van het gebouw wordt op dezemanier veilig gesteld. TNT legt zich ook voor tien Contractvormjaar vast als huurder van het pand, tegen een Design, Build, Finance, Maintain & Operatemarktconforme huurprijs. De huurprijs is inclusief (looptijd 10 jaar)energiekosten: nog een extra aansporing voor deontwikkelaar om tot het uiterste te gaan op hetgebied van energiezuinigheid.Geen water bij de wijnCees van der Spek, klant- en projectmanager OVG de rit nog ambitieuzer. Het mocht natuurlijk geenProjectontwikkeling: “Wij waren van het begin af aan verliesgevend gebouw worden, maar de meeste inves-heel erg gecharmeerd van de duurzaamheidsambities teringen verdienen zichzelf echt wel terug. Bij iederevan TNT en van de nieuwe elementen die ze aan de onvoorziene gebeurtenis hebben we in alle openheidcontracten toevoegden. Het was wel heel anders dan overlegd over een goede oplossing.we gewend waren, een tienjarig geïntegreerd contractvoor ontwikkeling en exploitatie. Bij de onderhande- Niet alleen de manier van samenwerken tussen delingen ging het af en toe hard tegen hard, maar aan verschillende partijen is anders, maar ook de verhou-het eind van de rit lag er wel iets waar we allemaal dingen in het ontwerpteam: de bouwfysicus neemt eenachter staan. grotere rol in, de architect is wat minder prominent aanwezig. De centrale vraag was steeds weer: hoeWe zijn nog vaak onverwachte dingen tegengekomen, kan ik die duurzaamheid voor elkaar krijgen, op zo’nmaar we hebben nooit water bij de wijn gedaan, ook al manier dat ze ook tijdens de exploitatie overeind blijft.zijn de tijden minder rooskleurig dan toen we begon- Je moet overal over nadenken en alles tot op de draadnen. Eigenlijk is het andersom: we werden gaande doormeten, tot de schoonmaak aan toe. Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw48 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 49
  • 26. ColofonRedactie: dr. ing. Peter Fraanjesenior beleidsmedewerker DuurzaamheidBouwend Nederland, ZoetermeerE p.fraanje@bouwendnederland.nlW www.bouwendnederland.nlTekst:drs. Liliane BeltHoera voor de lezer!, Tekst & Training RavensteinW www.lilianebelt.nlTrefwoorden:bouw, infra, gww, innovatie, duurzaamheid, aanbesteden, inkopen, EMVIDesign & Construct, Best Value ProcurementZoetermeer, 21 maart 2011ISBN/EAN 978-90-813613-2-3© Bouwend Nederland Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw50 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 51