Duurzaam 2009                                        28 januari aanbieden en inkopen in de bouw                           ...
InhoudsopgaveVan Voorschrijven naar Uitvragen                                                                             ...
Van Voorschrijven naar UitvragenSteeds duidelijker tekent zich een nieuwe markt af: de klant vraagt, daagt uit, de markt b...
PPS Light bij uitbreiding Groningen Airport EeldeGroningen Airport Eelde wil groeien. Door de verlenging van een bestaande...
Duurzaam wonen en werken in BuiksloterhamBuiksloterham is een verouderd industriegebied in het Amsterdamse stadsdeel Noord...
Belastingkantoor Doetinchem: summum van integratieDe Belastingdienst wil een aantal kleinere regionale vestigingen in de G...
Aanbesteding 61 energieneutralewoningen Bomenbuurt UlftIn de zomer van 2009 presenteerden acht gemeenten in de Achterhoek ...
Vierhonderd duurzame woningen inde Boxtelse wijk In Goede AardeDe Boxtelse wijk In Goede Aarde is een duurzame wijk met vi...
Bergbezinkbassin Den Bosch:het beste aanbod uitgefilterdIn maart 2009 presenteerde de gemeente ’s-Hertogenbosch het plan ‘...
Verwarmen, koelen en warm watervoor 1241 woningen in VeenendaalAan de oostkant van Veenendaal verrijst een nieuwe wijk met...
Gemeente Assen op het duurzame (fiets)padDe gemeente Assen streeft naar duurzaamheid en focust daarbij op duurzaam inkopen...
Duurzame woningen aan de Waal bij NijmegenLaauwik is een onderdeel van de Waalsprong, de grote uitbreidingswijk van Nijmeg...
Duurzame herstructurering in Rotterdam LombardijenHet Mooie Plan is een herstructureringsproject in de Rotterdamse tuinsta...
Diemense wijk De Sniep duurzaam verwarmd engekoeld vanuit de bodemAan de oostkant van Diemen, op de plek van een oud indus...
Nieuwbouw multifunctioneelOpleidingencentrum HardenbergAan de rand van het centrum van Hardenberg realiseerde Trebbe tusse...
Wie maakt de Rotterdamse zwembaden duurzaam encomfortabel?Het Rotterdam Climate Initiative (RCI) is een initiatief van de ...
DuurzaamAanbieden
DuurzaamAanbieden
DuurzaamAanbieden
DuurzaamAanbieden
DuurzaamAanbieden
DuurzaamAanbieden
DuurzaamAanbieden
DuurzaamAanbieden
DuurzaamAanbieden
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

DuurzaamAanbieden

1,656

Published on

0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total Views
1,656
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
14
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

DuurzaamAanbieden

  1. 1. Duurzaam 2009 28 januari aanbieden en inkopen in de bouw De kunst van risicomanagement 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk in de bouwBouwend NederlandZilverstraat 69Postbus 3402700 AH Zoetermeer 201105003t 079 3 252 252f 079 3 252 290i www.bouwendnederland.nl
  2. 2. InhoudsopgaveVan Voorschrijven naar Uitvragen 6PPS Light bij uitbreiding Groningen Airport Eelde 8Duurzaam wonen en werken in Buiksloterham 10Belastingkantoor Doetinchem: summum van integratie 12Aanbesteding 61 energieneutrale woningen Bomenbuurt Ulft 14Vierhonderd duurzame woningen in de Boxtelse wijk In Goede Aarde 16Bergbezinkbassin Den Bosch: het beste aanbod uitgefilterd 18Verwarmen, koelen en warm water voor 1241 woningen in Veenendaal 20Gemeente Assen op het duurzame (fiets)pad 22Duurzame woningen aan de Waal bij Nijmegen 24Duurzame herstructurering in Rotterdam Lombardije 26Diemense wijk De Sniep duurzaam verwarmd en gekoeld vanuit de bodem 28Nieuwbouw multifunctioneel Opleidingencentrum Hardenberg 30Wie maakt de Rotterdamse zwembaden duurzaam en comfortabel? 32Solids: flexibiliteit ten top 34De duurzaamste wijk van Uden: Velmolenbuiten 36Vaste ketens zijn het sterkst: groot onderhoud in Alkmaar 38Alle ruimte voor de natuur op de Zuiderklip in de Biesbosch 40Maastricht rolt Groene Loper uit; N2 wordt A2 42Duurzaamheid leidend op De Weg van de Toekomst 44Waterberging Weijerswold. Innovatief door eenvoud 46TNT-Green Office in Hoofddorp 48Colofon 50 Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw4 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 5
  3. 3. Van Voorschrijven naar UitvragenSteeds duidelijker tekent zich een nieuwe markt af: de klant vraagt, daagt uit, de markt biedt aan.De bouw verandert, vernieuwt!De moderne opdrachtgever weet heel goed wat hij/zij wil. De klant van de 21ste eeuw formuleert zijn/haarambities, zet randvoorwaarden en prestatie-eisen op papier en daagt de markt uit om met een goede enduurzame oplossing te komen.Bouwers van de 21ste eeuw zijn blij met de uitdaging die de klant hen biedt. Ze laten graag zien waartoe zein staat zijn en staan garant voor de duurzame kwaliteit van hun werk. Steeds meer bouwbedrijven gaan deuitdagingen van de koplopers onder de klanten aan of ze nemen zelf initiatieven waarbij ze actief hundiensten aanbieden.Slimme opdrachtgevers gaan in dialoog met de markt: er is veel meer mogelijk als de klant in gesprekgaat met de ondernemers die het project kunnen maken. Door met elkaar in gesprek te gaan en gebruikte maken van de expertise van alle betrokken partijen, door integraal aan te besteden, op gebiedsniveau,of door bouwen en beheren te combineren is meer mogelijk dan opdrachtgevers ooit voor mogelijk hielden.Moderne klanten willen ook niet langer tot in detail gaan vertellen aan bouw- en infrabedrijven hoe tebouwen. De inhoudelijke kennis is er ook vaak niet meer. Het inzicht groeit bij klanten dat de traditioneleaanbesteding op basis van een bestek soms een tijdrovende, dure en weinig efficiënte manier kan zijn omeen bouwproject te realiseren. Een advies aanvragen en een bestek laten maken kost tijd en geld enschakelt de inventiviteit en creativiteit van de markt uit.Versneld door de kredietcrisis en de daarmee samenhangende bezuinigingsronden is er ruimte ontstaanvoor nieuwe vormen van aanbesteden. EMVI, de Economisch Meest Voordelige Inschrijving, wint terrein inde infrasector en geïntegreerde contracten, Design & Construct en allerlei andere nieuwe contract- ensamenwerkingsvormen veroveren de woning- en utiliteitsmarkt. Het rijksoverheidsprogramma DuurzaamInkopen draagt ook bij aan deze ontwikkeling, evenals de door Prorail ontwikkelde CO2-ladder enduurzaamheidsmaatlatten als BREAAM en GPR-gebouwen.Kort samengevat gaan we van voorschrijven (klant) en afwachten (bouwer) naar uitvragen (klant) enaanbieden (bouwer).Samen komen we verderIn dit inspiratiedocument kunt u lezen over de ervaringen opgedaan in 21 duurzame bouw- eninfraprojecten. Of u nu opdrachtgever bent of bouwer, laat u inspireren door de koplopers.Het kan anders, het kan beter, het kan duurzamer!Peter Fraanje, senior beleidsmedewerker Duurzaamheid Bouwend NederlandZoetermeer, mei 2011 Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw6 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 7
  4. 4. PPS Light bij uitbreiding Groningen Airport EeldeGroningen Airport Eelde wil groeien. Door de verlenging van een bestaande start- en landingsbaan erveel minder ingewikkelde financiële constructies opgezet hoeven te worden en dat ook kleinerevan 1800 naar 2500 meter verwacht de luchthaven aantrekkelijker te worden voor reisorganisaties marktpartijen in aanmerking kunnen komen. Meer informatie Die 10 jaar onderhoud is voor een PPS-project www.groningenairport.nlen passagiers- en cargovervoer. Een langere landingsbaan maakt de luchthaven geschikt voor relatief kort, maar voor ons is het juist prima. We hebben nu nog onvoldoende inzicht hoe de Publicatiesvolledig beladen toestellen naar de meeste Europese bestemmingen. Naast de baanverlening is luchthaven er na die periode uit zal gaan zien. Koenen, Ingrid: ‘PPS-light geschikt voor elk project’, Cobouw 11 december 2009.ook onderhoud en verbetering van de bestaande baan nodig, en er moeten een nieuw platform, een Geen moment spijt We hebben geen moment spijt gehad van keuzes Contact opdrachtgeverparallelle taxibaan en nieuwe taxiroutes worden aangelegd. die we hebben gemaakt. We hebben laten zien dat Jos Hillen, directeur Groningen Airport PPS en DBFM-contracten van deze omvang voor Eelde kleine organisaties goed behapbaar en hanteerbaar E j.hillen@gae.nlPilot PPS-light kunnen zijn, dat ze snel tot stand kunnen komen T 050 309 70 01De aanbesteding van dit project is uitgevoerd in en dat ze kunnen leiden tot een goed en duurzaamsamenwerking met de PPS Kennispool van Opdrachtgever plan. Het gaat nu om een project van € 20 miljoen, Contact bouwerRijkswaterstaat in Den Haag. Het is een pilot, Groningen Airport Eelde maar het is de moeite waard om te onderzoeken Ronald Dirksen, directeur Ronald Dirksen,die ook bedoeld is om ervaring op te doen met een of je een schaalsprong zou kunnen maken naar directeur Concessies enlight-versie van PPS, die geschikt is voor minder Bouwer grotere projecten.” Gebiedsontwikkeling bij Dura Vermeeromvangrijke projecten. Na de Europese aankondi- Combinatie Dura Vermeer – Imtech Divisie Infra B.Vging in februari 2010 meldden zich acht partijen, E r.dirksen@duravermeer.nlwaarvan er drie geselecteerd werden. Bouwkosten T 023 752 84 62De opdrachtgever presenteerde een programma € 20 miljoen exclusief btw, waarvanvan eisen en gaf ruimte voor een korte dialoog. 20 procent voor onderhoudsfaseDe marktpartijen konden voor 70 procent puntenverdienen met hun prijs; de resterende 30 procent Aanbestedingwerd bepaald door kwaliteit, waarbij duurzaam- PPS-constructieheid een prominente plek innam. De winnendecombinatie scoorde niet alleen met een prijs die Contractruim beneden het plafondbedrag van de opdracht- Design, Build, Finance & Maintain Lightgever lag, maar toonde zich ook sterk op hetgebied van duurzaamheid, management en project-organisatie. Ze maakte bovendien indruk met eenslimme bouwfasering, waardoor er met vakantie-charters gevlogen kan blijven worden tijdens dewerkzaamheden. Overzichtelijk en toegankelijk PPS-projecten zijn vaak zeer gecompliceerd,Minder kopzorg overgedocumenteerd en ondoordringbaar. Bij dezeJos Hillen, directeur van Groningen Airport Eelde: light-aanpak is het streven juist om het voor alle“Toen ik hier kwam, had ik al positieve ervaringen partijen zo overzichtelijk en toegankelijk mogelijkmet DBFM-contracten bij de aanbesteding van de A59. te houden. Bij een PPS is de standaardvariant ‘eerstIk voelde er dan ook niet veel voor om de traditionele bouwen, dan betalen’. Bij dit project betalen we 80weg van aanbesteden te bewandelen, zoals het plan procent, gefaseerd, tijdens de bouw. De resterendewas. Bij de PPS-aanpak doen alle partijen waar ze 20 procent wordt betaald gedurende de tienjarigegoed in zijn. We hebben ons als opdrachtgeve beperkt onderhoudsfase. Deze regeling zorgt er voor dattot het stellen van eisen, want als je je niet te veelbemoeit met het ontwerp, geef je de bouwer de kansom zijn eigen ideeën en oplossingen in te brengen.Het scheelt een hoop kopzorg, waardoor we ons kun- Geen kopzorgennen blijven concentreren op onze kerntaak: deexploitatie van een groeiende luchthaven. voor de klant Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw8 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 9
  5. 5. Duurzaam wonen en werken in BuiksloterhamBuiksloterham is een verouderd industriegebied in het Amsterdamse stadsdeel Noord. De laatste de ontwikkelaars en daar gebruik van te maken. We hebben ook heel bewust niet om te veel detailsjaren hebben veel zware industrieën het gebied verlaten, waardoor lege kraters zijn ontstaan die gevraagd bij de uitwerking van de ontwerpen: Meer informatie wanneer je nu te veel vastlegt, kun je nieuwe www.noordwaarts.nlgeschikt zijn voor nieuwe bebouwing. Nog altijd zijn er zo’n driehonderd bedrijven gevestigd, die ontwikkelingen in de komende jaren blokkeren. Contact opdrachtgeversamen werk bieden aan zo’n drieduizend werknemers. Doordat juist de lichtere bedrijvigheid over Zoeken naar juiste rekenmethode Frodo Bosman, projectmanager Het was lastig om een goede rekenmethode te vinden. Buiksloterham Projectbureau Noordwaartsis gebleven, leent het gebied zich goed voor de combinatie van wonen en werken. Stadsdeel Noord In eerste instantie kozen we voor GPR Gebouw, maar E f.bosman@noordwaarts.nl we werden erop gewezen dat je daarmee het risico T 020 630 63 02had de ontwikkelrechten op vier grote kavels te vergeven. Op elk daarvan moest een verhouding loopt innovaties uit te sluiten. GPR werkt met afvink- lijsten, en vinkjes kun je alleen maar zetten achter Contact ontwikkelaars/bouwersvan twee op één gerealiseerd worden tussen wonen enerzijds en bedrijvigheid en voorzieningen bestaande technieken. EPL laat meer ruimte voor GTP Vastgoed innovaties, omdat het daar meer om de ambitie dan T 072 512 66 49anderzijds. Projectbureau Noordwaarts ontwikkelt dit project namens de gemeente Amsterdam om de technieken gaat. Ik denk dat de combinatie van GPR en EPL goed heeft gewerkt, maar het is in ieder Heddesen stadsdeel Noord. geval van belang om je te realiseren dat de keuze voor T 0229 282 400 een methode dit soort consequenties kan hebben.” Vink BouwNiet teveel vastleggen T 0172 520 260De gemeente Amsterdam werkt gewoonlijk meteen openbare aanbesteding met bouwenveloppen- Opdrachtgever Lemniskademethode, waarbij de grond gegund wordt aan de Stadsdeel Amsterdam-Noord T 020 622 9831hoogste bieder. De gemeente heeft echter beslotendat 40 procent van Amsterdamse nieuwbouwprojecten Ontwikkelaarstot 2015 klimaatneutraal moet worden. Daarna GTP Vastgoed, Heddes, Vink Bouw engeldt dat voor alle nieuwbouw. Stadsdeel Noord Lemniskadebesloot daarom duurzaamheid centraal te stellenin de ontwikkeling van Buiksloterham. Iedere kavel Aanbestedingwerd in de markt gezet voor een vaste prijs, waar- Duurzame tender met vaste grondprijsover niet onderhandeld kon worden. In een eersteronde werd aan de deelnemers gevraagd om hun Contractvormvisie op duurzame ontwikkeling in het gebied BouwenveloppenovereenkomstBuiksloterham te formuleren. Een onafhankelijkejury, met Jan Terlouw als voorzitter, selecteerde opbasis daarvan maximaal vier kandidaten per kavel.Zij werden uitgenodigd hun visie uit te werken toteen schets van het gebouw. Om de duurzaamheidvan de ontwerpen meetbaar te maken, koosStadsdeel Noord voor een combinatie van het GPR-systeem, EPL en een gemeentelijk rekenmodel voorenergiebesparing. Duurzaamheidprestaties zijndoorslaggevend geweest bij de keuze voor devier plannen: alle geselecteerde ontwerpen zijn Duurzame prestatieklimaatneutraal én flexibel, ook een belangrijkevoorwaarde voor duurzaamheid. tegen scherpe prijsRuimte laten voor innovatiesFrodo Bosman, projectmanager Buiksloterham bij prestatie we verwachten, maar de manier waarop zeProjectbureau Noordwaarts: “We hebben hier in dat realiseren is aan hen. Daarmee laten we ruimteBuiksloterham laten zien dat het mogelijk is klimaat- voor nieuwe inzichten en nieuwe technieken. Deneutrale gebouwen te ontwerpen tegen een normale bouwwereld weet echt veel meer dan wij, en ze zijngrondprijs. In deze tender hebben we de ontwikke- ook veel verder dan we denken. Het zou dus niet slimlaars alle vrijheid gelaten om hun eigen keuzes te zijn als we zelf alles van te voren zouden bepalen. Hetmaken. We hebben helder geformuleerd welke is beter om te vertrouwen op de kennis van zaken van Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw10 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 11
  6. 6. Belastingkantoor Doetinchem: summum van integratieDe Belastingdienst wil een aantal kleinere regionale vestigingen in de Graafschap samenvoegen in ondubbelzinnige beoordelingscriteria, omdat de belangen van marktpartijen groot zijn: je investeertéén nieuw gebouw in Doetinchem. Dat nieuwe gebouw, met een bruto vloeroppervlak van 7.500 m2, al met al wel een jaar in zo’n tender. Nu is dat niet Meer informatie echt verloren tijd, want je leert veel tijdens zo’n http://www.rgd.nl/onderwerpen/moet plaats bieden aan 350 flexibele, niet-persoonsgebonden werkplekken voor 460 medewerkers. proces. Die kennis kun je een volgende keer goed samenwerken-pps gebruiken. Dat inzicht moet nog groeien, maar je kunt http://www.facilicom.nlOm functieverandering in de toekomst mogelijk te maken, is het gebouw zo ontworpen dat het in het meedoen aan een tender als deze zien als een training: als je niet traint, win je nooit een wedstrijd.” Contact bouwerdrie of vier losse delen verkocht of verhuurd kan worden. De bouw is gestart in maart 2009 en de Harold Hinfelaar, businessunit-directeur IFM van Facilicomoplevering is eind 2010 gepland. Facilicom, het bedrijf waar bouwer Breijer deel van uitmaakt, blijft E hhinfelaar@facilicom.nl T 010 298 14 50de komende vijftien jaar eigenaar. Facilicom is niet alleen verantwoordelijk voor het onderhoud vanhet gebouw, maar ook voor de dienstverlening aan de medewerkers van de Belastingdienst. Doe mij een fijn Contact opdrachtgever Sander Ruitenbeek, projectleider PPSNa de contractperiode heeft de Rijksgebouwendienst als eerste de mogelijkheid om het gebouw multifunctioneel Doetinchem Belastingdienst E s.j.ruitenbeek@belastingdienst.nlover te nemen. gebouwPPS-pilot voor duurzaam inkopenOpdrachtgever Rijksgebouwendienst stimuleert PPSvanuit het idee dat die aanpak bevorderlijk is voor Opdrachtgeverde transparantie van bouwprocessen en bovendien Rijksgebouwendienst en Belastingdienstleidt tot een beter resultaat. De Rijksgebouwendienstheeft dan ook al de nodige ervaring met PPS bij Bouwergrote bouwprojecten. De PPS van het Doetinchemse Breijer Bouw en Installatie, onderdeel vankantoor is gebruikt als een pilot voor duurzaam Facilicom Services Group, Schiedaminkopen: er werden niet alleen eisen gesteld aande duurzaamheid van het gebouw zelf, maar ook Investerings- en exploitatiekostenaan het gebruik ervan. Dat betekende dat de drie € 26 miljoen (netto contante waarde overpartijen die deelnamen aan deze tender zich niet de looptijd van het contract)alleen moesten bewijzen op het gebied van hogeenergieprestaties en verantwoord materiaalgebruik: Aanbestedingze dienden ook te laten zien hoe zij de milieueffecten PPSvan onderhoud en schoonmaak tot een minimumkonden beperken. Behalve op duurzaamheid en Contractvormkosten werden de plannen beoordeeld op aspecten Geïntegreerd contract, Design, Build,als architectonische kwaliteit, flexibiliteit, proces- Finance, Maintain & Operate, met eenorganisatie en onzichtbare dienstverlening. looptijd van vijftien jaarTotale integratieHarold Hinfelaar, businessunit-directeur IFM vanFacilicom: “De dialoog met onze opdrachtgevers wasperfect. Wij geloven, net als zij, heilig in de integratievan ontwikkeling en exploitatie. Daarom hebben we van de eerste pennenstreek van de architect tot hetzoveel mogelijk disciplines in eigen huis. Het gaat niet allerlaatste rolletje toiletpapier dat een schoonmakeralleen om stenen, maar om een goede beschikbaar- er over vijftien jaar ophangt.heid van werkruimte en om de levering van diensten.Hoe vaak hoor je mensen niet klagen over een gebouw: Ondubbelzinnige criteria‘hoe heeft die architect het verzonnen?’. Dat kun je Het is voor alle betrokken partijen spannend om eenvoorkomen door de onderhoudmensen over de proces als dit in te gaan, maar iedereen heeft erbijinstallatie mee te laten praten en de cateraar over te winnen. No guts, no glory. Opdrachtgevers wil ikde keuken. Bij dit project is de integratie totaal: op het hart drukken vooral te zorgen voor heldere, Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw12 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 13
  7. 7. Aanbesteding 61 energieneutralewoningen Bomenbuurt UlftIn de zomer van 2009 presenteerden acht gemeenten in de Achterhoek het ‘Aanvalsplan Achterhoek Minder snel, minder partijen We hebben de complete aanbesteding in een week ofAuthentiek Anders’, dat de regio moet helpen de economische crisis het hoofd te bieden. Onderdeel acht afgerond, terwijl zo’n proces normaal wel ander- Meer informatie half jaar in beslag neemt. Terugkijkend denk ik dat http://www.syntens.nl/Artikelen/Artikel/van het aanvalsplan is een versnelde uitvoering van bouwprojecten, om de Achterhoek een dat misschien wel een beetje erg snel was. Door de Innovatiekansen-in-de-bouw.aspx snelheid loop je het risico dat consortia beslissingeneconomische impuls te geven en tegelijkertijd een flinke slag te maken op het gebied van nemen waar ze later moeilijk op terug kunnen komen. Contact opdrachtgever Hoewel ik best trots ben dat we hebben laten zien hoe Henk Veerman, directeur-bestuurderduurzaamheid. In de Bomenbuurt in Ulft, een onderdeel van gebiedsontwikkeling Biezenakker, snel het kan, zou een iets rustiger tempo misschien Wonion toch te prefereren zijn. Daarnaast vind ik dat we te E h.veerman@wonion.nlrealiseert Bouwbedrijf Klomps in opdracht van Wonion 61 energieneutrale woningen, waaronder veel consortia bij de aanbesteding hebben betrokken. T 0315 696 010 Het is voor hen een zeer intensief traject en een forse39 sociale huurwoningen. Het project stond gepland voor 2011, maar Klomps is al in april 2010 investering waar alleen een rekenvergoeding tegen- Contact bouwer over staat. Wanneer je drie partijen uitnodigt, kun je Bram Klomps, directeur Bouwbedrijfbegonnen met de bouw. Naar verwachting worden de woningen eind 2010 of begin 2011 opgeleverd. de twee verliezers nog een fatsoenlijk bedrag bieden.” Klomps E bram.klomps@klomps.nl T 0315 657 000Soft Selection MethodologyWonion ontwikkelde voor de aanbesteding van ditproject een eigen methode: de Soft Selection Razendsnel,Methodology. Na een eerste selectie nodigde decorporatie vijf consortia uit om in een maand tijdeen plan te maken op basis van vijf uitgangspunten: Opdrachtgever Woningcorporatie Wonion, Varsseveld transparant &investering, onderhoud, energieneutraliteit,gezondheid&comfort en duurzaamheid. Iederconsortium kreeg een procescoach toegewezen, Bouwer Consortium onder aanvoering van energieneutraaldie zich vooral bezighield met het stimuleren van Bouwbedrijf Klomps, Dinxperlode samenwerking tussen bouwer, architect eninstallateur. In twee plenaire bijeenkomsten werd Investeringssomuitgebreid gesproken over de te volgen aanbeste- € 11,4 miljoen exclusief btwdingsprocedure en de selectiecriteria. De consortiapresenteerden hun plannen aan Wonion, aan de Aanbestedinggemeente Oude IJsselstreek en aan elkaar. Ook de Soft Selection Methodologyselectiecommissie besprak de plannen in alle open-heid, in aanwezigheid van de consortia en andere Contractvormbelangstellenden. De winnaar werd het consortium UAV Geïntegreerd contractdat het meest integrale plan presenteerde, dat hoogscoorde op stedenbouwkundig gebied en opgezondheid&comfort.Energieneutraliteit in sociale woningbouwJan Willem van de Groep, indertijd manager vast- Wanneer je streeft naar duurzame innovatie is hetgoedontwikkeling bij Wonion en tegenwoordig belangrijk dat je de marktpartijen de ruimte geeft omprogrammaregisseur van EnergieSprong bij SEV, eigen ideeën in te brengen. Zo hebben wij gevraagd ominnovatie in wonen: “De Soft Selection Methodology energieneutraliteit, maar bewust geen eisen gesteldis een onorthodoxe, transparante aanpak, waarin aan de manier waarop die gerealiseerd werd. Alleruimte is voor subjectieve, minder goed meetbare consortia kwamen met verschillende oplossingen,elementen. Er is geen uitgebreid boekwerk waarin maar ze hebben allemaal laten zien dat energie-het hele traject beschreven wordt. Het heeft slechts neutraal bouwen voor sociale woningbouwenkele fundamentele pijlers, zoals transparantie en gewoon kan binnen de uitgangspunten.ketensamenwerking en de rest krijgt vorm gedurendehet proces. In feite worden de procedure en de criteriadoor alle betrokken partijen samen vastgesteld;zo minimaliseer je de kans op misverstanden. Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw14 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 15
  8. 8. Vierhonderd duurzame woningen inde Boxtelse wijk In Goede AardeDe Boxtelse wijk In Goede Aarde is een duurzame wijk met vierhonderd woningen van Meer focus op prestaties bij oplevering Bij dit project hebben we nog behoorlijk gestuurd opuiteenlopende types: grondgebonden en gestapeld, vrijstaand en in een rij, starterswoningen specifieke duurzaamheids-maatregelen. Een opdracht- Meer informatie gever kan er ook voor kiezen meer te focussen op de www.ingoedeaarde.nlen levensloopbestendige woningen. In Goede Aarde bestaat uit vijf deelprojecten: stuk voor stuk prestatie, en ontwikkelaars en bouwers de vrijheid te geven om zelf te bepalen hoe ze duurzaamheid en Publicatiesduurzaam en energiezuinig, maar allemaal met eigen accenten. In de ene buurt ligt, bijvoorbeeld, kwaliteit realiseren. Ik denk dat je daarmee beter ‘Resultaat bij oplevering’; gebruik maakt van de creativiteit van de markt- Aeneas Uitgeverij, 2009de nadruk op het gebruik van zonne-energie, terwijl in een andere buurt extra aandacht is besteed partijen. GPR Gebouw is een instrument dat daar ruimte voor laat. Contact opdrachtgeveraan het gebruik van duurzame materialen of aan een natuurlijke benadering, bijvoorbeeld door de Vincent Snels, Minos en Twisk Kennisdelen en communiceren E v.snels@minostwisk.nlaanleg van vegetatiedaken. De openbare ruimte in de wijk is met zorg en aandacht voor duurzaam- Als opdrachtgever moet je zorgen dat je de juiste T 073 657 66 17 partijen aan tafel krijgt. Je moet mensen bij elkaarheid ingericht: zo is er gekozen voor inheemse, duurzaam gekweekte plantensoorten. krijgen die bereid zijn kennis met elkaar te delen en Contact bouwers elkaar op die manier stimuleren. Samen kun je een Hugo van Boxmeer, directeur bijzonder plan op een hoger niveau tillen, mits Aannemersbedrijf Van BergenVoortvarende opdrachtgever iedereen zijn verantwoordelijkheid neemt, niet E hvboxmeer@vanbergenbv.nlDe plannen voor In Goede Aarde stammen uit de jaren alleen de marktpartijen maar ook de opdrachtgever. T 024 677 12 52negentig van de vorige eeuw. In 1996 werd de eerste Opdrachtgever De opdrachtgever moet bovendien zorgen voor goedefase van de buurt De Zonnegolven gerealiseerd. Gemeente Boxtel communicatie met en tussen alle betrokken partijen. Stefan Swinkels, ontwikkelingsmanagerDaarna stagneerde het project, onder meer doordat Goede communicatie zorgt voor wederzijds begrip, Heijmans Vastgoedde grond versnipperd in bezit was van de gemeente, Bouwers/ontwikkelaar vertrouwen en betrokkenheid. En dat werkt beter E sswinkels@heijmans.nlvan ontwikkelaars en van boeren. Toen de gemeente- Aannemersbedrijf Van Bergen, Heijmans dan welk contract dan ook.“ T 073 543 51 11raad in 1998 een nieuw plan van aanpak voor Vastgoedontwikkeling, BAM Vastgoed enduurzaamheid in de gemeente aannam, kregen BAM Pennings Frank Homburg, directeur bouwbedrijf H.de plannen een nieuwe impuls. Toen in 2000 het Penningsbestemmingsplan voor de wijk was vastgesteld, Aanbestedingsvorm E fh@h-pennings.nlging de gemeente Boxtel voortvarend te werk: ze Bouwclaimmodel met toetsbare prestatie- T 073 523 44 00kocht grond aan, zette haar duurzaamheidsambities afspraken bij oplevering, voor woningen envoor de wijk op papier in een plan van aanpak, ging openbare ruimte (PPS-vorm)opnieuw in gesprek met ontwikkelaars, en al snelkwam het tot concrete afspraken. Contractvorm ProjectontwikkelingsovereenkomstOpenheid en vertrouwenVincent Snels van Minos & Twisk, projectleidernamens de gemeente Boxtel: “De gemeente heefthoge eisen gesteld aan de duurzaamheid en aan dearchitectonische kwaliteit van de woningen. Hoewelde ontwikkelaars daar best voor open stonden,waren ze ook wel een beetje huiverig: ze maaktenzich zorgen over de financiën en de prestatiemeting Duurzaam resultaatbij oplevering. Daar hebben we in alle openheid overgesproken en de gemeente is hen tegemoetgekomen,bijvoorbeeld door een groter bouwvolume aan te bij opleveringbieden. Dat zette de toon voor het verdere project:alle partijen hadden daarna het gevoel dat we in open- je als gemeente zo veel noten op je zang hebt bij eenheid en vertrouwen naar hetzelfde doel streefden. project dat een ander financiert, maar aan de andere kant nam de gemeente zelf de verantwoordelijkheidDuurzame woningbouw en op zich voor een duurzame en kwalitatief hoogstaande duurzame openbare ruimte inrichting van de openbare ruimte. De ontwikkelaarsIn alle fasen, van tekentafel tot oplevering, heeft mochten daarover op hun beurt hun mening en adviesde gemeente erop toegezien dat de afgesproken geven. De gemeente heeft bovendien ook haar eigenduurzaamheids- en kwaliteitsdoelen ook werkelijk prestaties op het gebied van duurzaamheid externgerealiseerd werden. Het is natuurlijk wel wat, dat laten toetsen. Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw16 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 17
  9. 9. Bergbezinkbassin Den Bosch:het beste aanbod uitgefilterdIn maart 2009 presenteerde de gemeente ’s-Hertogenbosch het plan ‘Waterstad ’s-Hertogenbosch’. Geen keurslijf Dit project was eigenlijk klaar om traditioneel in deHet plan moet leiden tot een kwalitatief beter en veiliger watersysteem in de waterrijke Brabantse markt gezet te worden; er lag al een bestek. Omdat Meer informatie het zonde zou zijn om daar niets mee te doen, hebben www.pbsrg.com (Best Value Procurement)hoofdstad. De aanleg van het bergbezinkbassin in de Coornhertstraat draagt bij aan dat streven. we het in de procedure ingebracht als referentie. Dat hadden we niet moeten doen: sommige bouwers PublicatiesHet bassin, dat een inhoud heeft van 1500 m3, voorkomt dat er bij overvloedige regenval afvalwater hielden zich daar toch te veel aan en het bleef een Apostol, Ramona: ‘Best Value Procurement keurslijf. Een volgende keer zou ik niet meer dan within the framework of ARW2005’; in:in het oppervlaktewater terechtkomt en ook dat te veel schoon water het riool inloopt. Het water een voorlopig ontwerp mee willen geven. Tijdschrift Aanbestedingsrecht, augustus 2009.dat het riool niet aankan, wordt opgeslagen in het bassin, waar het vuil naar de bodem zakt. Kwaliteit zwaar mee laten wegen Rijt, Jeroen van de & Santema, Sicco: Andere opdrachtgevers die met BVP of een andere ‘Prestatie-inkoop’; Scenter InstituteHet onderste, vervuilde water wordt via het riool afgevoerd naar de waterzuiveringsinstallatie, EMVI-aanpak willen werken, zou ik mee willen geven Driebergen, ISBN 978-90-77951-11-8. dat je ervoor moet zorgen dat kwaliteit echt zwaarhet schone water wordt opgenomen in het oppervlaktewater. mee weegt. Als je onder de 50 procent blijft zitten, Contact opdrachtgever geeft de prijs toch de doorslag en wordt het een Albert Oostra, aanbestedingscoördinator schijnoefening.” sector StadsbedrijvenPrestaties in het verleden gemeente ‘s-HertogenboschDe gemeente maakte gebruik van Best Value E a.oostra@s-hertogenbosch.nlProcurement (BVP), een Amerikaanse aanbestedings- Opdrachtgever T 073 615 97 73methode waarbij de aanbieder in feite solliciteert bij Gemeente ’s-Hertogenboschde klant met de beste oplossing. Ingenieursbureau Contact bouwerBreijn ondersteunde de gemeente bij het proces. Bouwer Frans Pesch, bedrijfsleider RemmitsBij BVP loopt de aanbestedingsprocedure door Remmits, Wijchen E f.pesch@remmitsgww.nlverschillende filters. In ieder filter blijven de minst T 024 641 24 43geschikte kandidaten hangen, de beste partijen Investeringssomgaan door. Anders dan in Amerika, waar alle gega- € 830.000 geraamd, inschrijfsom €780.000digden het filterproces ingaan, is een voorselectie exclusief btwvan zes partijen gemaakt. Zij werden getoetst opprestaties in het verleden, waarbij gevraagd werd Aanbestedingnaar de ervaringen van voormalige opdrachtgevers. Niet-openbare aanbestedingsprocedure opIn een volgende stap deden ze hun aanbod, waarbij basis van Best Value Procurement (BVP)ze inzicht gaven in de risico’s en de toegevoegdewaarde van hun plan. Een volgend filter mat de Contractvormkwaliteit van het beoogde projectteam, de organi- Traditionele aannemingsovereenkomst-plussatie van het werk en de planning, en op dezemanier kwam stap voor stap de kandidaat metde beste papieren en het beste plan boven water.De prijs telde bij dit project voor 30 procent mee,kwaliteit bepaalde de rest. Winnaar Remmits boodde beste prijs, maar maakte vooral indruk met eenalternatief systeem voor het schoonspoelen van debak. Bouwer biedtInkoopparadoxAlbert Oostra, aanbestedingscoördinator sector meerwaardeStadsbedrijven van de gemeente ’s-Hertogenbosch:“We hebben met BVP kennisgemaakt tijdens een bij-eenkomst van Breijn en Heijmans. We wilden er graagmee aan de slag. Dit project was heel geschikt: niet al op meer, terwijl de aannemer het bestek beschouwtte groot en overzichtelijk, zodat we ons goed konden als de maximale kwaliteit en dus nooit meer zalfocussen op het proces. Het was een bijzonder positieve bieden. Bij BVP doen aannemers echt hun best omervaring. In de prijsvechtersaanbestedingen waar we meerwaarde te bieden. Een ander sterk punt is datzo aan gewend zijn, zit altijd een inkoopparadox: de de risico’s al tijdens het proces blootgelegd wordenopdrachtgever vraagt een minimumkwaliteit en hoopt en er dus van meerwerk geen sprake meer kan zijn. Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw18 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 19
  10. 10. Verwarmen, koelen en warm watervoor 1241 woningen in VeenendaalAan de oostkant van Veenendaal verrijst een nieuwe wijk met de toepasselijke naam Veenendaal- Een opdrachtgever die bij een aanbesteding vraagt om een definitief ontwerp, compleet met prijsspecificatie,Oost. In deze groene, levensloopbestendige en duurzame wijk zijn 3200 woningen gepland. De wijk legt een groot beslag op de tijd en capaciteit van de Meer informatie aanbiedende partijen. Het is daarom misschien www.veenendaal-oost.nlbestaat uit drie delen, waarvan Buurtstede het eerste gerealiseerd wordt. De eerste woningen in verstandig om met minder partijen dat traject in www.devo-veenendaal.nl te gaan.”dit deel worden zijn in 2010 opgeleverd. Alle 1241 woningen in deze buurt en de gebouwen voor de Contact bouwervoorzieningen krijgen een aansluiting op een collectief warmte/koudeopslag-systeem dat voorziet Duurzaam bouwen Giedie Heijmans, directeur Heijmans Infratechniek Mannes Kippers, commercieel managerin verwarming, koeling en warm tapwater. Energieleverancier is DEVO, een publiek privatesamenwerking tussen de gemeente Veenendaal en Quattro Energie, een combinatie van LATEI én beheren Heijmans Infratechniek E HIT@heijmans.nl T 073 543 68 01projectontwikkeling, Patrimonium woonstichting en De Smalle Akker BV. Heijmans InfraTechniek maakte het ontwerp en realiseert de aanleg van het WKO-systeem. Heijmansblijft ook verantwoordelijk voor het onderhoud gedurende de eerste dertig jaar.Ruimte voor dialoogDe aanbesteding bestond uit drie fases: voorontwerp,definitief ontwerp en definitieve aanbieding. Tijdens Opdrachtgeveriedere fase was er een moment voor dialoog tussen Duurzame Energie Veenendaal-Oost (DEVO)de opdrachtgever en de aanbiedende bouwers. Ditgaf alle partijen de gelegenheid om vragen te stellen, Bouwerinformatie te verstrekken en de plannen bij te stel- Heijmans Infra Technieklen wanneer daar aanleiding toe was. De prijs wasvoor vijftig procent bepalend; daarnaast konden de Investeringssomaanbieders scoren op onder meer innovatie, ener- € 21 miljoen exclusief btwgieprestatie, kwaliteit van de stukken en houdingtijdens de aanbieding. Eigen ideeën en oplossingen Aanbestedingvan de aanbiedende partijen waren zeer welkom. Europese aanbesteding voor geïntegreerdeDe opdrachtgever had voor alle criteria, ook voor contractende minder grijpbare, helder geformuleerd hoe zijbeoordeeld zouden worden. De aanbieding van ContractvormHeijmans was prijstechnisch het gunstigst, maar Design, Construct & Maintainscoorde ook op de andere onderdelen hoog.Elkaar leren kennenGiedie Heijmans en Paul Pieter Smeets, respectie-velijk directeur en projectleider van Heijmans InfraTechniek: “De opdrachtgever heeft gezorgd voor een Nadenken over onderhoudheldere vraagspecificatie en ook het traject was goed Voor de klant is het een groot voordeel om ontwerp,omschreven. Hij had een zeer deskundige adviseur realisatie en onderhoud bij één partij te leggen: alsingeschakeld: een belangrijke voorwaarde voor een bouwer word je gedwongen al bij het ontwerp over diesuccesvolle aanbesteding. De overlegmomenten met onderhoudsfase na te denken, want die bepaalt eende opdrachtgever gaven ons de gelegenheid om te groot deel van je total cost of ownership. Daardoortoetsen of we in de juiste richting zaten. Bovendien zorg je toch voor een nog betere oplossing, voor nogleerden alle partijen elkaar vast wat beter kennen. meer duurzaamheid. Een punt van aandacht: drie vanDat was heel waardevol: je blijft voor dertig jaar aan de geselecteerde vijf partijen trokken zich gedurendeelkaar verbonden, dus het is echt van belang dat je het aanbestedingstraject terug. Het is niet onvoorstel-goed met elkaar door een deur kan. baar dat de hoeveelheid werk die een aanpak als deze met zich meebrengt daaraan mede debet was. Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw20 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 21
  11. 11. Gemeente Assen op het duurzame (fiets)padDe gemeente Assen streeft naar duurzaamheid en focust daarbij op duurzaam inkopen. De dienst te leggen. Daarnaast zou ik het goed vinden om bouwers te stimuleren duurzaam te werken doorStadsontwikkeling besloot in de zomer van 2009 een pilot op te zetten. Gekozen werd voor een bonussen in te stellen. Zoals wij het in deze pilot Meer informatie hebben ingestoken maakt het niet uit of iemand www.dejongbreunis.nlrelatief klein project: fietspad Pitteloseweg, een twee kilometerlang recreatief betonfietspad, tijdens de uitvoering extra inspanningen levert: www.energieoverheid.nl hij krijgt alleen maar boetes als hij niet aan de www.agentschapnl.nlten noorden van de Assense nieuwbouwwijk Kloosterveen. De gemeente hield de engineering in verwachtingen voldoet. Maar als hij die overtreft, zou daar ook best iets tegenover mogen staan. Contact opdrachtgevereigen hand. Duurzaamheid was ook daarbij een belangrijke leidraad: zo wordt gebruikgemaakt Paul de Weerd, projectleider Dienst Toon lef! Stadsontwikkeling gemeente Assenvan gerecyclede materialen, zoals betongranulaat in plaats van grind. Bouwer De Jong en Breunis Collega’s wil ik het volgende meegeven: toon lef E p.de.weerd@assen.nl en ga het gewoon doen. Als we allemaal gaan zitten T 0592 366 440kreeg de opdracht te zorgen voor een duurzame uitvoering van dit duurzame ontwerp. Het project wachten op de buurman gebeurt er helemaal niks.” Contact bouweris opgeleverd in het najaar van 2010. Bertus de Jong, directeur van aannemings- maatschappij De Jong & Breunis BV E info@dejongbreunis.nlInschrijfsom - duurzame meerwaarde = T 0522 291 122beste aanbiedingZeven bouwbedrijven schreven zich in, één van hen Projectviel af tijdens de eerste selectie. De aanbiedingen Fietspad Pitteloseweg, fase 1moesten voldoen aan twee minimumcriteria op hetgebied van duurzaamheid. Daarnaast konden de Opdrachtgeverinschrijvers zich onderscheiden door hun prestaties Gemeente Assenop het gebied van vier extra gunningscriteria: detoepassing van biologisch afbreekbare hydraulische Bouwerolie in graafmachines, het gebruik van transport- De Jong en Breunis, Rouveenmiddelen met een lage CO2-uitstoot, een duurzaamtransportplan en de inzet van werkzoekenden. AanneemsomDe gemeente heeft van te voren helder vastgelegd € 167.000 exclusief btwhoe deze criteria beoordeeld en gewaardeerdzouden worden. Het totaal van de meerwaarde Aanbestedingdie de inschrijvers scoorden op duurzaamheid, Openbare aanbesteding volgenswerd afgetrokken van hun inschrijfprijs. Op die EMVI-principemanier werd de beste inschrijving bepaald. Hetwerk werd, dat moge duidelijk zijn, wel uitgevoerd Contractvormvoor de oorspronkelijke inschrijfprijs. Traditionele aanneemovereenkomstOntwerp nog in eigen beheerPaul de Weerd, projectleider Dienst Stadsontwikkelinggemeente Assen: “Het was interessant om dit projectop deze manier te doen. Het heeft ons veel nieuweinzichten opgeleverd. Dit was voor ons echt onontgon-nen terrein en we kwamen er al snel achter dat hetaantal voorbeeldprojecten op het gebied van civiele Mens, durftechniek beperkt is. We hebben alle informatie diewe konden vinden bij elkaar gesprokkeld endaarnaast hebben we een aantal dingen zelf bedacht. duurzaam te vragen!Veiligheidshalve hebben we gekozen voor een niet alte groot, niet al te complex project. Ook hebben we erbewust voor gekozen het ontwerp in eigen beheer uit Bouwers hebben slimmere oplossingente werken: het fietspad was immers bedoeld als een Ik denk dat bouwers gelijk hebben als ze zeggen datpilot voor duurzaam inkopen, niet voor duurzaam ont- ze veel slimmere oplossingen kunnen bedenken danwerpen. Het leek ons verstandig om niet twee kunstjes opdrachtgevers. Een volgende keer zullen we dantegelijk uit te proberen. ook zeker overwegen om meer bij de bouwer neer Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw22 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 23
  12. 12. Duurzame woningen aan de Waal bij NijmegenLaauwik is een onderdeel van de Waalsprong, de grote uitbreidingswijk van Nijmegen die, vanuit partij bij een ander terechtkomen. Opdrachtgevers die kiezen voor interactie, moeten daarom wel zorgen datde stad gezien, ligt aan de overkant van de rivier de Waal. In Laauwik zullen in totaal z’n 1300 de vertrouwelijkheid gewaarborgd is. Daarnaast is het Contact bouwer interessant voor opdrachtgevers om te kijken of, naast Paul van Doorn, procesmanager in hetwoningen gebouwd worden, onder meer in opdracht van de Nijmeegse woningcorporatie Talis. ontwerp en bouw, ook het meerjarig onderhoud in het voortraject Giesbers-Wijchen contract ondergebracht kan worden. Daardoor zal de E info@giesberswijchen.nlDe corporatie realiseert in deze buurt zowel eengezinswoningen en appartementen als opdrachtnemer extra uitgedaagd worden om ook op T 024 649 28 11 het gebied van onderhoud optimaal in te zetten opgroepswoningen voor mensen met een zorgbehoefte. duurzaamheid.” Contact opdrachtgever Michel Pott, projectmanager Talis E michel.pott@talis.nlMaximale kwaliteit T 024 352 39 96Voor de ontwikkeling en realisatie van 51 woningenin één straat, die nu nog de opmerkelijke naam Vlek Opdrachtgever23 draagt, ging Talis in mei 2010 op zoek naar een Woningcorporatie Talis, Nijmegengeschikte partner. De corporatie kent een traditievan aanbesteden op prijs, maar besloot het dit keer Bouweranders aan te pakken. Ze zocht contact met vier Giesbers-Wijchen Bouw BVbouwers, met wie zij bij eerdere projecten goedeervaringen had en nodigde hen uit een ontwerp te Budgetmaken voor de woningen. Slechts twee zaken ston- € 5,75 miljoen exclusief btwden vast: het stedenbouwkundig plan en het budget.Lager aanbieden had geen zin, want Talis vroeg om Aanbestedingmaximale kwaliteit voor het gegeven budget. EMVI, op uitnodigingZeven criteria ContractvormDe aanbiedende partijen konden punten verdienen UAV Geïntegreerd contract, Design &met hun prestaties op zeven criteria: beeldkwaliteit, Constructenergiezuinigheid, onderhoudsvriendelijkheid,afwerkingsniveau, verkoopwaarde, geluidsisolatieen woonkeur. Giesbers-Wijchen Bouw scoorde hethoogst. De winnaar maakte bovendien indruk meteen slimme combinatie van de verschillende criteria.Door bijvoorbeeld zonnepanelen zuidwaarts gerichtte plaatsen op de platte daken van bergingen, zorgdenzij voor een optimaal rendement, zonder afbreuk te Duurzame kwaliteitdoen aan de beeldkwaliteit in de straat. In oktober2010 tekenden de partijen de overeenkomst en debouw is in 2011 begonnen. bij gegeven budgetMeer voldoening partijen van wie je op aan kunt. Bij dit project hebbenPaul van Doorn, procesmanager in het voortraject we bewust gezocht naar projectspecifieke parners. Ween Martijn van den Bogaard, projectontwikkelaar merken wel dat ook de onderaannemers nog moetenvan Giesbers-Wijchen: “Wij hebben deze aanbeste- wennen aan de nieuwe verhoudingen. Opdrachtgeversding met heel veel plezier gedaan. Het geeft veel willen beter gebruik maken van onze kennis, en opmeer voldoening wanneer je je kunt focussen op onze beurt maken wij graag gebruik van het vakman-kwaliteit in plaats van op de laagste prijs. We hebben schap van onze comakers. En dat betekent dat ook zijhier echt de kans gekregen om te laten zien wat we moeten leren om vanuit een vraag naar een product tekunnen. Dat is natuurlijk niet alleen prettig voor ons, redeneren, en niet vanuit een product naar een prijs.maar zeker ook voor de opdrachtgever: iedereenkomt er beter uit. Moment om te sparren Het was prettig geweest als er een moment wasVaste, projectspecifieke partners ingebouwd om te sparren met de opdrachtgever, zodatWij zijn een groot voorstander van ketenintegratie je kunt toetsen of je op het goede pad zit. Dat brengten we werken graag met vaste onderaannemers, wel het risico met zich mee dat de ideeën van de ene Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw24 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 25
  13. 13. Duurzame herstructurering in Rotterdam LombardijenHet Mooie Plan is een herstructureringsproject in de Rotterdamse tuinstad Lombardijen, waarin Leuke mensen In de tweede fase van Het Mooie Plan werken we echtgalerijflats worden vervangen door grondgebonden woningen. In de eerste fase zijn 125 huur- en vanaf het allereerste begin, de initiatieffase, samen. Meer informatie Ik kijk ernaar uit en heb er alle vertrouwen in dat het www.succesvolbouwen.nlkoopwoningen gebouwd, die in juli 2010 opgeleverd zijn. De ontwikkeling van de tweede fase, met goed gaat. Als je zo intensief samenwerkt, moet je er wel altijd voor zorgen dat je met leuke mensen werkt. Publicatiesdaarin nog eens 87 woningen, is in augustus 2010 gestart. Het Mooie Plan wordt een groene buurt Er moet een klik zijn, want op chagrijn is nog nooit Graaf, Kees de & Laverman, Wim: iets moois gebouwd.” ‘Ketenintegratie wordt ter hand genomen’;waar aandacht is voor duurzaamheid. Zo worden er waterpartijen aangelegd voor afvoer en opslag in: Building Business, februari 2009.van regenwater. Voor de verwarming en de warmwatervoorziening in de woningen wordt de wijkaangesloten op een stadsverwarmingssysteem dat gebruikmaakt van industriële restwarmte. Ketenintegratie: Contact bouwer André Klouwen, hoofd Klant en Markt, Dura Vermeer Bouw Rotterdam.Verder is het hout dat in de woningen van Het Mooie Plan gebruikt wordt voorzien van het samenwerken E a.klouwen@duravermeer.nl T 010 280 86 41FSC-keurmerk. met duurzaam Contact opdrachtgever Babette van den Ancker, projectmanager Stichting Com·wonen, Rotterdam.Ideaalproces ketenintegratieHet begon allemaal tijdens een dinersessie die wasgeorganiseerd door Deloitte, over de moeizame ver- Opdrachtgever rendement E babette.VanDenAncker@comwonen.nl T 010 333 36 74houdingen tussen corporaties en bouwers. Hans de Com·wonenJonge, hoogleraar Vastgoedbeheer en –ontwikkelingin Delft, daagde de aanwezigen uit om de impasse te Bouwerdoorbreken. De Rotterdamse corporatie Com·wonen Dura Vermeer Bouw Rotterdam BVpakte de handschoen op en ontwikkelende bouwerDura Vermeer, ook uit Rotterdam, sloot zich aan. BouwkostenSamen met deskundigen van de TU Delft ontwierpen € 17 miljoen exclusief btwbeide partijen een ideaalproces voor ketenintegratiein de bouw. Dat moest uitgeprobeerd worden, en AanbestedingHet Mooie Plan was een perfecte proeftuin. Bouwteam (op basis van de principes vanHet enige punt was dat het project al klaar was voor ketenintegratie)aanbesteding. Dat betekende dat het moment voorketenintegratie in de ontwikkelingfase voorbij was, Contractvormmaar het uitvoeringsproces is wel geheel volgens de Ketenintegratie-bevorderendeprincipes van Ketenintegratie verlopen. Bij de tweede aannemingsovereenkomstfase van Het Mooie Plan wordt zowel in de ontwikkeling-als in de uitvoeringsfase volgens ketenintegratie-principes gewerkt.Risico’s op tafelAndré Klouwen, hoofd Klant en Markt van Dura leg je ze midden op tafel en ga je samen op zoekVermeer: “We bouwen al wel dertig jaar in opdracht naar een oplossing. Als je op basis van vertrouwenvan Com·wonen, maar iedere keer gaan we weer de en openheid met elkaar werkt, kun je alleen al enormstrijd aan. Soms win je, soms verlies je. En als we besparen op adviseurs, juristen en controleurs.eens twee projecten achter elkaar uitvoeren, danleidt Jan het ene en Piet het andere: er zit hoe dan Je bent samen verantwoordelijk voor de inkoop: datook geen enkele continuïteit in, dus je leert er weinig betekent dat je de risico’s daarvan ook niet bij éénvan. We willen toe naar meer continuïteit en meer partij legt. We hebben een apart fonds opgezet voorsamenwerking. Het grote verschil tussen werken in onvoorziene kosten. Dat kun je aanspreken als hetketenintegratie en de traditionele manier is dat je nodig is, en als dat niet nodig is, kun je het bijvoor-echt samenwerkt: eigenlijk moeten we ons kapot beeld bestemmen voor innovaties voor een volgendschamen dat dit niet de normale gang van zaken is. project.”In plaats van risico’s zo goed mogelijk te verstoppen, Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw26 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 27
  14. 14. Diemense wijk De Sniep duurzaam verwarmd engekoeld vanuit de bodemAan de oostkant van Diemen, op de plek van een oud industrieterrein en een overbodig geworden Een belangrijke derde les is wel dat het WKO-systeem een integraal onderdeel moet zijn van het project.meubelboulevard, wordt een nieuwe woonwijk gebouwd. Op Plantage De Sniep zullen de komende Wij zijn dan ook groot voorstander van aanbestedings- Meer informatie vormen en samenwerkingsvormen die daaraan www.duravermeer.nljaren in totaal 1.200 woningen verrijzen. Al die woningen worden voor hun warmte, koeling en tegemoet komen, zoals geïntegreerde contractvormen, www.eneco.nl concurrentiegerichte dialogen, bouwteamconstructies, www.duravermeerruimtelijkeontwikkeling.nlwarmwater aangesloten op een warmte-koudeopslag-systeem (WKO). Ontwikkelaars Bouwfonds alliantievormen en ketenintegratie.” www.unica.nlen Dura Vermeer Vastgoed gingen op zoek naar een partij die zo’n systeem niet alleen voor hen Contactpersoon bouwer Ruben Verbaan, directeur Duurzamekon ontwerpen en aanleggen, maar die ook nog eens zorg kon dragen voor (een deel van) de Energie van Dura Vermeer Ruimtelijke Ontwikkelingfinanciering, de exploitatie en het onderhoud. E r.verbaan@duravermeer.nl T 023 752 84 50Opdracht naar nummer twee Contactpersoon opdrachtgeverDe opdrachtgever nodigde zeven partijen uit om een Bas Sijmonsbergen, projectontwikkelaarintegraal plan te maken voor de duurzame energie- Bouwer Dura Vermeer Bouw Amsterdamvoorziening van De Sniep. De aanbestedingen gingen Gaia Energy (een combinatie van Dura E b.sijmonsbergen@duravermeer.nlniet van een leien dakje: de partij die in eerste Vermeer, Unica en Eneco) T 020 462 89 32instantie won, zag zich genoodzaakt zich terug tetrekken. De opdracht ging naar de nummer twee, OpdrachtgeverGaia Energy, dat bestaat uit Dura Vermeer, Unica en Bouwfonds en Dura Vermeer VastgoedEneco. In mei 2009 boorde de toenmalige ministervan Milieu, Jacqueline Cramer, de eerste bron voor Investeringssomhet WKO-systeem. De eerste 88 woningen maken Circa € 12 miljoen exclusief btwdaar inmiddels gebruik van. ContractvormVeel ruimte voor eigen ideeën Tailor-made concessiecontract Design,Ruben Verbaan, directeur Duurzame Energie van Construct, Finance, Maintain & OperateDura Vermeer Ruimtelijke Ontwikkeling: “Deopdracht was om echt in te steken op duurzaamheid.De opdrachtgever had de duurzaamheideisen oppapier gezet en mogelijke oplossingen gegeven. Zehadden een voorkeur voor WKO uitgesproken, maarbinnen die kaders hadden we alle ruimte om eigenideeën en expertise in te brengen. De mate van detail-lering was precies goed. Er was geen gedetailleerd Eerst investeren,bestek waarin zelfs de bouten en moeren beschrevenstaan, maar een helder programma van eisen. dan incasserenHet contract dat wij hebben gesloten is een concessie-overeenkomst. Wij hebben van de ontwikkelaar een Juiste partijen en integraal aanpakkenbijdrage gekregen voor de realisatiekosten van het Het terugtrekken van de oorspronkelijke winnaar vansysteem. Daarnaast hebben we de rechten op de deze aanbesteding heeft voor een flinke vertragingexploitatie in de komende dertig jaar: daaruit moeten gezorgd. Dat lijkt me dan ook les één voor opdracht-de rest van onze kosten en de winst komen. gevers bij dit soort projecten: maak een heel scherpe selectie en kijk van te voren goed welke partijen zo’nDat stimuleert ons natuurlijk om nog eens extra te project écht aankunnen. WKO is nog lang geen ‘plugfocussen op de kwaliteit in die fase. Bij het ontwerp en and play’, en dat geldt ook voor kleinere projecten.het installeren zijn vooral Unica en wij aan zet, tijdens Omdat WKO-systemen bestaan uit meerdere compo-de exploitatie gaat Eneco een belangrijke rol spelen: nenten die naadloos op elkaar moeten aansluitenzij zorgen voor de bemetering en de rekeningen aan en samenwerken, moet een WKO-project niet in teveelde bewoners. stukken worden gehakt: dat is les twee. Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw28 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 29
  15. 15. Nieuwbouw multifunctioneelOpleidingencentrum HardenbergAan de rand van het centrum van Hardenberg realiseerde Trebbe tussen 2005 en 2007 het lokaal terugtrekkende beweging veroorloven. Je moet er gerust op zijn dat alles goed komt, omdat de anderopleidingencentrum (LOC). Het LOC is een multifunctioneel complex van drie bouwlagen en een ook een vakman is. Meer informatie www.trebbe.nlparkeergarage. Het bestaat uit vijf verschillende gebouwen die door luchtbruggen op verschillende Co-makers en afbouwbedrijven ook aan tafel www.loc-hardenberg.nl Hoewel ik heel tevreden terugkijk, kan het volgens mijniveaus met elkaar zijn verbonden. Er zijn maar liefst twintig organisaties in het complex nog efficiënter. Nu praatten er wel heel veel gebruikers Publicaties mee: één interne projectleider aan opdrachtgeverkant Koenen, Ingrid: ‘Opdrachtgever die afstandgehuisvest, waaronder scholen, het Centrum voor Werk en Inkomen, uitzendbureaus, enkele zou wellicht een verbetering zijn. Daarnaast zou ik durft te nemen toont lef’, Cobouw, 9 febru- naar nog meer ketenintegratie toe willen: het zou ari 2009.gemeentelijke afdelingen, een kunstencentrum en een bibliotheek. De sloop van de oude school die goed zijn om ook de co-makers en afbouwbedrijven in een vroeg stadium bij het project te betrekken.” Contact bouwervoorheen op deze plek stond hoorde ook tot de opdracht, net als de bouw van een woongebouw Antje de Groot-Schuttert, directeur Trebbe Oost & Noord B.V. Zwollemet 66 huurappartementen voor ouderen en jongeren, naast het LOC. E degroot@trebbe.nl T 038 467 28 00Open vraag Contact opdrachtgeverDe vraag van de gemeente Hardenberg was nauwe- Douwe Prinsse, wethouder en voorzitterlijks gespecificeerd: het enige wat bij aanvang Opdrachtgever stuurgroep Stichting LOC+ Hardenbergvastlag was het aantal vierkante meters en de Stichting LOC+ Hardenberg (gemeente E douwe.prinsse@hardenberg.nlgrootste organisaties die hun intrek zouden nemen Hardenberg, Alfacollege en AOC De Groene T 0523 289 111in het gebouw. De aanbiedende partijen hadden dus Welle)alle ruimte voor eigen ideeën en initiatieven. Na deeerste selectieronde werden vijf partijen uitgenodigd Bouwerom een plan van aanpak en een prijsopgave te Trebbe Oost & Noord B.V. Zwollemaken. Trebbe maakte de meeste indruk en mochtde plannen uitwerken naar een definitief ontwerp. InvesteringssomHet resultaat is een opmerkelijk en zeker ook duur- € 24,5 miljoen exclusief btwzaam gebouw: gebouwd met natuurlijke materialen,met een energievoorziening die gebruikmaakt van Aanbestedingwarmtekoude-opslag. Het is bovendien een bijzonder Europese aanbestedingflexibel gebouw, dat zonder grote ingrepen kanworden aangepast aan mogelijke functie- Contractveranderingen in de toekomst. Risicodragend projectmanagement/Design & ConstructContinu in gesprekAntje de Groot-Schuttert, directeur van TrebbeOost & Noord: “We zaten vanaf het allereerstemoment met z’n allen rond de tafel: opdrachtgever,architect, bouwer, adviseurs en gebruikers. Dat werktperfect, want daardoor kun je gedurende het heleproces optimaal gebruikmaken van elkaars expertise.Er gebeuren minder onverwachte dingen doordat je Vertrouwen incontinu in gesprek bent. Iedere keer dat we voor eenbelangrijke keuze stonden, bespraken we dat in alleopenheid. Als iets duurder uitpakte dan verwacht, vakmanschapzochten we samen naar een manier om dat op telossen door op andere punten efficiënter te werken. spannend worden toen de architect gaande de rit zijnSnelheid was bij dit project geboden. Daarom is er eigen plan wilde herzien. Zijn argumenten waren sterkvoor gekozen om de besteksfase over te slaan: het en hij wilde gewoon het beste gebouw neerzetten.ontwerp is direct uitgewerkt in bouwtekeningen. We Terugkijkend is die aanpassing ook heel goed geweest,zijn al begonnen met de ruwbouw, terwijl we nog niet maar het gaf op dat moment wel veel onzekerheid.uit de indeling waren. Dat kun je alleen maar doen als Wanneer je afspreekt dat je het samen gaat doen,je echt op elkaar vertrouwt. Ik vond het wel even heel kan geen van de betrokken partijen zich een Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw30 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 31
  16. 16. Wie maakt de Rotterdamse zwembaden duurzaam encomfortabel?Het Rotterdam Climate Initiative (RCI) is een initiatief van de gemeente Rotterdam, het hanteren en ze dezelfde gegevens en adviezen mee moet geven. Bovendien moet je ervoor waken datRotterdamse Havenbedrijf, Milieudienst Rijnmond en Deltalinqs, dat de Rotterdamse industrie informatie over het plan van één partij bij een andere Meer informatie partij terechtkomt. Daar moet je constant alert op zijn. www.rotterdamclimateinitiative.nlvertegenwoordigt. Het RCI streeft naar 50 procent CO2-reductie en 100 procent klimaat- Ik ben heel blij dat we bij deze aanbesteding begeleid worden door Deloitte. Het is per slot van rekening een Contact opdrachtgeverbestendigheid in Rotterdam in 2025. De gemeente Rotterdam heeft daarvoor onder meer het pilot, waar we zoveel mogelijk van willen leren, maar Lex Keijser, projectmanager Duurzame waarin we cruciale fouten willen voorkomen.” bedrijfsvoering Rotterdam Climate Initiativeprogramma Rotterdamse Groene Gebouwen opgezet, dat gericht is op de verduurzaming van het E l.keijser@bsd.rotterdam.nl T 010 267 29 29gemeentelijk vastgoed. De zwembaden zijn de eerste groep gebouwen die onderhanden genomenworden, bij wijze van pilot. Het gaat in principe om negen binnenzwembaden, maar de gemeente Energie­heeft een voorbehoud ingebouwd in verband met mogelijke functieveranderingen of sluitingen in prestatiecontractde toekomst. voor tien jaarEnergie omlaag, comfort omhoogDe gemeente Rotterdam heeft gekozen voor eenaanbesteding in de vorm van een concurrentiege- Opdrachtgeverrichte dialoog. Uit elf aanmeldingen werden in Gemeente Rotterdamjuni 2010 drie partijen geselecteerd: Strukton,Honeywell Building Solutions en UDV Energie Bouwer(een combinatie van Dura Vermeer Infra en Unica StruktonInstallatiegroep). De gemeente vroeg hen niet alleen Investering in energiemaatregeleneen plan te maken voor energiereductie, maar ook Budgettair neutraalvoor comfortverhoging in de zwembaden en voorhet onderhoud en beheer van de installaties en de Aanbestedinggebouwen gedurende tien jaar. De marktpartij die Concurrentiegerichte dialoogals beste uit de aanbesteding komt, wordt risico-dragend verantwoordelijk: zijn investeringen moet Contractvormhij zelf terugverdienen uit de besparingen op de Geïntegreerd contract, Design, Build,energie- en waterrekening. Finance, Maintain & Operate met een loop-In 2011 kiest de gemeente Rotterdam één van de tijd van 10 jaar.drie overgebleven consortia.Functionele eisen stellenLex Keijser, projectmanager Duurzame bedrijfs-voering van het Rotterdam Climate Initiative:“Wij hebben gekozen voor een concurrentiegerichte alvast invullen: we wachten af en we hopen dat wedialoog, omdat we zoveel mogelijk innovatieve ideeën een bijzonder aanbod krijgen.uit de markt willen halen. De eisen die wij stellen,zijn puur functioneel. Hoe die bereikt worden en Een gelijk speelveldhoeveel er bereikt kan worden, dat mogen de De dialoog met de aanbiedende partijen zal ertoemarkpartijen ons laten zien. We willen geen minimum leiden dat we straks plannen gepresenteerd krijgenen geen maximum noemen, omdat we ervan uitgaan die passen bij onze verwachtingen en ambities. Dedat zij het beste gaan aanbieden dat ze kunnen waar- marktpartijen kunnen tijdens de dialoogmomentenmaken. We zetten primair in op energiereductie, maar toetsen of ze in de goede richting zitten en wijik denk dat de eisen die we stellen aan onderhoud en kunnen ze voorzien van de informatie die ze nodigcomfort zeker ook winst kunnen betekenen voor de hebben om verder te gaan. Het is wel een delicaatduurzaamheid in bredere zin. Zo kan ik me voorstellen proces: je moet absoluut zorgen voor een leveldat er op beide vlakken gescoord kan worden door playing field, een gelijk speelveld. Dat betekent datminder chemicaliën te gebruiken. Maar we willen niets je voor alle partijen dezelfde uitgangspunten moet Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw Duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw32 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 21 voorbeeldprojecten uit de praktijk 33
  1. A particular slide catching your eye?

    Clipping is a handy way to collect important slides you want to go back to later.

×