21BusinessCases
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

21BusinessCases

on

  • 2,454 views

Sustainability Businesscase

Sustainability Businesscase
bouw
innovatie
businessmodel

Statistics

Views

Total Views
2,454
Views on SlideShare
2,372
Embed Views
82

Actions

Likes
3
Downloads
60
Comments
1

5 Embeds 82

http://www.duurzamescholen.nl 67
http://www.duurzaamgebouw.com 7
http://www.linkedin.com 6
http://duurzamescholen.nl 1
https://www.linkedin.com 1

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel

11 of 1

  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    21BusinessCases 21BusinessCases Presentation Transcript

    • 21 cases €duurzame businesscases21 groene marktkansen voor bouw- en infrabedrijven
    • duurzame businesscases 21 groene marktkansen voor bouw- en infrabedrijvenDeze publicatie is tot stand gekomen in opdracht van de Stichting Research Rationalisatie Bouw,de onderzoeksstichting van Bouwend Nederland.Onderzoek & rapportage:dr. ing. Peter Fraanje, Bouwend Nederland, ZoetermeerThe Bridge business innovators, AmersfoortZoetermeer, 9 november 2011ISBN / EAN: 978-90-78963-00-4.Trefwoorden: bouw, businesscases, duurzaamheid, innovatie, maatschappelijk verantwoordondernemen, groen bouwen, sustainable lease, businessmodellen, esco, concessie, PPSRR bouwnummer 142Vormgeving: Rob GruytersDruk: Fokker Printing, Amsterdam
    • inhoudsopgave maak werk 1. de bouw 2. uit je dak 3. kou en vocht 4. de groene 5. meer m2 6. duurzame 7. verzilver 8. van desolaat 9. verduurzamen 10. duurzame energie 11. het nieuwevan duurzaamheid kleurt groen met duurzame in ÉÉn dag woning plug & play frisse scholen de vergrijzing naar duurzaam kantoren zonder zorgen renoveren energie gevloerd pagina 8 pagina 12 pagina 18 pagina 24 pagina 30 pagina 36 pagina 42 pagina 48 pagina 54 pagina 60 pagina 66 pagina 72 2 DuuRZAmE BuSINESS cASES DuuRZAmE BuSINESS cASES 3
    • 12. duurzaam 13. energie 14. het nieuwe 15. klein, 16.duurzaam 17. van bouwen 18. ruimtewinst 19. duurzaamheid 20. ruim baan 21. duurzame zelf aan de slag met dank aan op weg neutrale werken hip, snel en en veilig naar beheren onder het is te huur voor de fiets gebieds- kunstwerken gehuisvest duurzaam parkeren maaiveld ontwikkeling pagina 78 pagina 86 pagina 92 pagina 98 pagina 104 pagina 108 pagina 114 pagina 120 pagina 126 pagina 130 pagina 133 pagina 1365 DuuRZAmE BuSINESS cASES DuuRZAmE BuSINESS cASES 6
    • maak werkvan duurzaamheidBouw- en infrabedrijven kunnen een belangrijke bijdrage leveren aan een Duurzaamheid biedt grote kansen voor ondernemers. Duurzaamheid is In deze publicatie worden 21 businesscases beschreven voor eenduurzame samenleving. De afgelopen jaren zijn rasse schreden gezet niet alleen een must (cO2 ladder, mVO, ISO) het is ook een marktkans. duurzame bouw- en infrasector. Bij elke businesscase worden drierichting energieneutraal bouwen; sterker nog: de eerste woningen die Groen = Poen! Duurzaamheid is business. Duurzaamheid betekent meer concrete voorbeelden gegeven van bedrijven die al marge maken metenergie leveren zijn gebouwd. De eerste energieneutrale brug ter wereld kwaliteit, betekent meer omzet, een hoger én een duurzaam rendement. duurzaamheid. Een gangbare definitie van een businesscase is eenis in aanbouw. De bouw is nu nog grootgebruiker van grondstoffen De markt, de klant vraagt om duurzaamheid. Duurzame gebouwen en zakelijke overweging om een investering te doen. Het resultaat van deen bouwen leidt nog tot ecologische schade, maar we weten nu dat een duurzame infrastructuur leveren meerwaarde op. investering levert voldoende toegevoegde waarde voor het bedrijf. eengroen bouwen de biodiversiteit kan versterken en dat alle bouwwerken duurzame businesscase kan worden omschreven als een groenesamen ook kunnen worden gezien als één grote voorraadschuur met In de publicatie Van Aannemen Naar Ondernemen (2008) hebben we aan marktkans voor bouw en infrabedrijven resulterend in toegevoegdegrondstoffen: afval = voedsel! de hand van concrete voorbeelden laten zien dat ondernemers ook op waarde voor bedrijf, natuur en samenleving. nieuwe manieren een goede boterham kunnen verdienen in de bouw. InAls je met een duurzaamheidsbril naar de bouw kijkt, zie je tal van kansen: plaats van af te wachten tot je gevraagd wordt of steeds te doen alsof elk Business as usual is in deze snel veranderende tijden geen garantie meerniet alleen bouwen, maar ook onderhouden en beheren, niet eenmalig project volslagen nieuw voor je is, kun je ook pro-actief gaan aanbieden voor een duurzame toekomst. Denk na over uw eigen businessmodel, oververkopen maar duurzaam en voor langere periode leasen, en dan niet en kun je specialiseren. Een businessmodel kan de ondernemer daarbij uw kansen in de markt. Fixeer niet langer op volume, ga voor duurzaamalleen het fysieke bouwwerk, maar ook allerlei gerelateerde diensten en helpen: voor wie bouw ik, wat bouw ik en met wie werk ik daarbij samen? rendement en duurzame kwaliteit aan de slag met de in deze publicatieservices. Zo kan de bouw veel meer betekenen voor de samenleving én Wat is mijn toegevoegde waarde? We zijn er trots op dat termen als gepresenteerde duurzame businesscases, samen met uw medewerkers,wordt er een duurzame basis gelegd onder uw onderneming. verdienmodel en businessmodel in korte tijd zijn ingeburgerd in de bouw. samen met de comakers en maak werk van duurzaamheid!7 DuuRZAmE BuSINESS cASES
    • Quotes ‘‘de bouw moet nieuwe ‘‘van aannemen ve rdienmodellen naar ondernemen ontwikkelen”’ ’’ id ‘‘duurzaam ‘‘duurzaamhe geeft richting ” duurt het aan innovatie langst’’ ‘‘duurzaamheid is de motor van‘‘de bouw levert de innovatieveduurzame energie‘‘ onderneming’’”9 DuuRZAmE BuSINESS cASES Copyright Mostert De Winter bv, Xeroflor® vegetatiedaken en daktuinen
    • Daken en gevels kunnen worden voorzien van levend groen. Een kwart eeuw geleden werden de eerste moderne groendaken gerealiseerd in Nederland. Aanvankelijk 1.de bouwGROENE DAKEN bestond er scepsis over de duurzaamheid van groendaken. De daken op het kleurt groen EN GEVELS mW2-project in Den Bosch en het dakgroen op het ING kantoor in Amsterdam Zuid- Oost bewijzen dat groene daken bij goed beheer lang mee kunnen gaan. Inmiddels zijn groendaken ingeburgerd en zijn er inmiddels bedrijven die zich als dakhovenier profileren. Op de meeste begroeide daken groeien vetplantjes (sedum), maar er zijn ook echte grasdaken en struiken en bomen op daken te vinden. Van meer recente datum zijn verticale groensystemen, vaak aan een metalen constructie en compleet doelgroep met bevochtigingsinstallatie. • Woningeigenaren leveren met groene daken engevels een bijdrage aan het wooncomfort (groene daken worden minder warm) en beperken de energiekosten (door betere isolatie) terwijl het bijdraagt aan een beter milieu en een groene woonomgeving. • Ondernemers en eigenaren van vastgoed kunnendeenergiekosten voor nieuwe en bestaande gebouwen verlagen, hun duurzame imago versterken en een mooi representatief gebouw ontwikkelen. • Woningcorporaties, wijkverenigingen en Verenigingen van Eigenaren kunnen het moment als het platte dak gerenoveerd moet worden, aangrijpen om het om te zetten in een groen dak. • Gemeenten en waterschappen zijn ook belangrijke doelgroepen voor groene daken en gevels. Diverse gemeenten, waaronder Amsterdam en Rotterdam subsidiëren groene daken wanneer ze hun eigen vastgoed renoveren of particulieren stimuleren door middel van subsidies. Groene daken en gevels kunnen gemeenten helpen bij de waterberging (als buffer voor het regenwater), bij het uitbreiden van groenvoorzieningen in de stad en het versterken van het duurzame imago. duurzaam Groene daken en gevels voorkomen oververhitting, isoleren, vangen fijnstof, bufferen afvloeiing regenwater en zorgen voor een toename van de biodiversiteit. mits goed ontworpen en goed gebouwd en onderhouden kunnen groendaken en groengevels de omgeving verrijken in plaats van schaden. marktpotentieel De markt voor groene daken en gevels is zeer groot. Nederland telt naar schatting 200 miljoen m2 plat dak. Deze daken bieden mogelijkheden voor groenvoorzieningen. Ook hellende daken kunnen worden voorzien Copyright Mostert De Winter bv, Xeroflor® vegetatiedaken van levend groen; bij steile hellingen zijn wel extra voorzieningen nodig om te voorkomen dat materiaal wegspoelt of naar beneden schuift. 12 Bom, Jan (red): ‘de bouw kleurt groen – 25 jaar groendaken’; P+ Bouwtrends bijlage; 3e jrg. nr. 6; juni 2011; 16 pp. ;Ravesloot, christoph & Teeuw, Peter: ‘begroeide daken na 2010’; Tu Delft; Technepress Amsterdam, 2011. www.duurzamegemeente.nl, www.greencityproject.nl, www.stedebouwarchitectuur.nl, www.ekogras.com, www.mostertdewinter.nl, www.gisdro.nl/groendak, www.schadenberg-hem.nl, www.wallflore.com
    • marktONTWIKKELINGEN • Het platte dak is ontdekt als drager voor een subsidie van € 30,-- per m2 gerealiseerd nieuwe functies. multifunctioneel gebruik groen dak. Een soortgelijk initiatief om de van ruimte in steden wordt steeds leefbaarheid van de stad te vergroten met belangrijker. de aanleg van groene daken en gevels • Oververhitting (Heat-Islands en water over- is het Amsterdamse Green city Project, last na hevige regenbuien zijn echte een publiek-private samenwerking, waarbij problemen in steden geworden. Groene particulieren worden gestimuleerd om hun daken kunnen oververhitting in steden dak te vergroenen. tegengaan en de piek bij neerslag dempen. • De opkomst van groene daken vindt • Veel daken en gevels van gebouwen zijn internationaal plaats. Steden als chicago en nog slecht geïsoleerd, waardoor er veel montreal promoten groene daken. Een warmte verloren gaat. Hier liggen grote groot Amerikaans project is de begroening kansen voor conceptuele bouwers die een van het enorme Ford Rouge-complex. In compleet nieuw dak (isolatiepakket en Duitsland komt er elk jaar 14 miljoen groen) aanbieden. vierkante meter groen dak bij. • Steeds meer gemeenten (Utrecht, Den • De aanleg van een groen dak hangt Haag, Rotterdam, Groningen, Amsterdam, af van de kwaliteit en kenmerken van het Nieuwegein en Delft) stimuleren groen- bestaande dak en de nieuwe wensen. voorzieningen op daken. In Rotterdam is er De gemiddelde aanlegkosten variëren van de afgelopen twee jaar ruim 40.000 m2 groen € 45,-- per m2 voor een extensief dak tot dak gerealiseerd (voorbeelden zijn het dak € 120,-- per m2 voor een intensieve daktuin. van de centrale bibliotheek, het Gemeente- Om de drempel te verlagen voor gebouw- archief, het kindermuseum Villa Zebra en het eigenaren zouden bedrijven de aanleg- maasstad Ziekenhuis). Om de aanleg van kosten laag kunnen houden in combinatie groene daken te stimuleren geven de met een beheerabonnement voor bij- gemeente Rotterdam en de waterschappen voorbeeld 15 jaar.13 DuuRZAmE BuSINESS cASES 12
    • praktijkVOORBEELDENROL thuiS uW EiGEN WEStbLAAK WORDt WOONzORGcENtRum mEtGRASmAt uit GREENpARK GOLVEND GROENDAKEkogras is leverancier van groendaken van Voor de bestaande parkeergarage West- In opdracht van Woonstichting De Keyhet eerste uur. Het bedrijf uit Zaltbommel blaak in Rotterdam is in 2010 een groene bouwde aannemer Heijmerink in 2007kweekt de groene daksystemen zelf. gevel van 5.000 m2 gebouwd. De kale een nieuw woonzorgcentrum in Diemen.Easygroen is het meest eenvoudige parkeergaragemuren vallen prachtig weg Berkenstede bestaat uit vier verschillendeprodukt, het bestaat uit bakjes met groen achter het groen. De gevelplanten groei- woontorens die elk met elkaar verbondendie zonder extra voorzieningen op het en in lichtgewichtkorven waarvoor geen zijn. Elke toren heeft een eigen karakterdak kunnen worden geplaatst. Ekogras aparte draagconstructie nodig is. Ook het en afwerking gekregen van natuurlijkelevert ook groendaken en sedumdaken parkeerdak is begroend en betrokken bij het materialen: gras, gevelbegroeiing metop rol. Ekogras levert zowel aan bedrijven concept. Het regenwater dat op het groene heideplanten, hout, zink en leisteen. mostertals aan tuincentra- en bouwmarkten en dak valt, jaarlijks 1.800 m3, wordt opgesla- de Winter, onderdeel van BAm, leverde eenparticulieren. gen en gezuiverd in buffervaten in de kruip- systeem waarmee groen is aangelegd bij ruimte van de parkeergarage. met dit regen- een dakhelling van 45 graden. Een speciaal water worden de planten aan de gevel ontworpen verankeringsweb op het dak gevoed. Het opvangen van regenwater helpt (een honingraatstructuur van gelast EPDm), de stad om wateroverlast door hoosbuien te zorgt dat het golvende grasdak op zijn plek voorkomen. Het gebouw is ontworpen door blijft. architecten van Kühne & co en gebouwd door de Verhoeve Groep in opdracht van christian Stadil van het Deense familiecon- cern Thornico. Stadil gelooft in company karma: ondernemers moeten zich verant- woord gedragen omdat de gevolgen van hun acties bij hen terugkomen. DuuRZAmE BuSINESS cASES 16
    • Het dak van een woning of kantoor is de ideale plek om de energie van de zon op te 2.uit je dak metENERGiEDAKEN vangen. Er zijn verschillende manieren om deze energie om te zetten in elektriciteit of warmte, van zonneboilers voor warm water tot zonnecellen voor duurzame DUURZAME stroom. Bij het maken van een energiedak kan meteen een flink isolatiepakket worden aangebracht, zodat de energiebehoefte afneemt. Plug & Play geïntegreerde energiedaksystemen (nieuwe prefab dak met isolatiepakket en energieopwekking) die in één dag of enkele dagen kunnen worden gemonteerd zijn zeer kansrijk. ENERGIE doelgroep • Woningcorporaties, gemeenten, bedrijven en Vereniging van Eigenaren zijn belangrijke doelgroepen in de bestaande bouwProjectontwikkelaars, gemeenten, waterschappen en provincies zijn belangrijke doelgroepen bij nieuwbouwprojecten. Energiedaken dragen substantieel bij aan de energieprestatie van gebouwen en leiden tot een sterke verlaging van de energiekosten. • Particulieren en bedrijven nemen steeds vakerzelf initiatief om collectoren of zonnecellen op het dak te laten installeren om zelf energie op te wekken. duurzaam met de grootschalige toepassing van geïntegreerde energiedaken kan een substantiële energiesprong worden gemaakt. In combinatie met een zwaar isolatiepakket en vervanging van de oude cV ketels kan het energiegebruik zonder veel overlast voor zittende bewoners sterk worden gereduceerd. marktpotentieel Het marktpotentieel is zeer groot. miljoenen vierkante meters dak hellend of plat, op woningen of op bedrijfspanden kunnen worden omgezet in energiedaken. Prioriteit zouden de woningen en gebouwen uit de oudere jaarklassen kunnen krijgen vanwege het feit dat de Anonymus: ‘schoolvoorbeeld van duurzaamheid – christiaan Huygenscollege eindhoven in gebruik’; in: Dak+Bouw; najaar 2010; pp. 46-49. Diersen, P.: ‘dakplaat met prefab gemonteerde zonecollector – solartherm biedt daken vaak slecht geïsoleerd zijn. 18 voordelen in de uitvoering’; in: de Aannemer, september 2010; pp.30-31..Fraanje, Peter: ‘Het nieuwe renoveren’; in: Stedebouw & Architectuur; 28ste jrg. nr. 4; 6 oktober 2010; pp. 32-35., Rijnbach, marcel van: ‘dak complex ommen , energiefabriek’; in: cobouw 6 december 2010 www.wn.com/Stad_van_de_Zon,www.kingspanunidek.nl, www.solartherm.nl. www.ndaduurzaamdak.nl, www.energydak.nl, www.prefab-houtbouw.nl
    • marktONTWIKKELINGEN • Door de stijgende energieprijs worden • Diverse bouwers en installatiebedrijven energiedaken steeds aantrekkelijker. ontwikkelen slimme prefab energiedaken Vanwege de relatief hoge kosten per KWh waarbij isolatie en energieopwekking voor kleingebruikers zijn zonnecellen nu zijn geïntegreerd. Doordat zonnecellen echt een interessante manier om de kosten of zonnecollectoren al in de fabriek worden van wonen betaalbaar te houden. gemonteerd in kant-en-klare scharnier- • Woningbouwcorporaties willen woningen kappen kunnen de kosten verder graag uitrusten met energiedaken. Dit werkt omlaag. Energiedaken worden daarmee als de corporaties de investeringen doen en nog aantrekkelijker. de opgewekte zonne-energie kan door- belasten aan de bewoners. Een woon- lastenbenadering is hierbij van belang: de huurprijs zal stijgen, maar de servicekosten voor energie nemen af.Daarmee gaan de totale nettowoonlasten omlaag bij een groter comfort.19 DuuRZAmE BuSINESS cASES
    • praktijkVOORBEELDENStAD VAN DE zON SENSEO VAN DE bOuW: pREfAb SOLAR DAKcONcEpt SOLARthERmAan de zuidkant van Heerhugowaard is een Ketelfabrikant Nefit en toeleverancier Unidek VolkerWessels bedrijven DuboTechiek enzonnewijk gerealiseerd: Stad van de Zon. hebben de SolarTherm ontwikkeld, een DeGrootVroomshoop (houtbouw) bieden inIn deze nieuwbouwwijk zijn alle woningen prefab sandwichelement voor het hellende samenwerking met Vaillant en Energydakuitgerust met energiedaken. In totaal is er 2,5 dak compleet met een geïntegreerde een complete zeer goed geïsoleerde prefabmegawatt aan fotovoltaïsche zonnepanelen zonnecollector. De SolarTherm is voor het scharnierkap aan met PV-zonnecellen ofgeïnstalleerd op de daken van de woningen eerst toegepast in een renovatieproject zonne-collectoren.en de diverse voorzieningen. 80% van van 22 woningen in Nijkerk in opdrachtde verkaveling van de wijk is Noord-Zuid van de WSN (Woningstichting Nijkerk) doorgeoriënteerd om de energie van de zon Slingerland Bouw. In korte tijd werden deoptimaal te kunnen benutten. De wijk moet oude daken vervangen en konden oudeonder andere door deze energiedaken zware boilers vervangen worden doorenergieneutraal worden en dus zelf net hoogrendementsketels met aansluiting opzoveel energie opwekken als zij met al haar de zonnecollector. Bouwers, bewoners enfuncties (wonen, werken, verkeer) verbruikt. woningstichting zijn zeer te spreken overNaar verwachting zullen in 2012 de laatste het snelle, arbovriendelijke proces en hetdelen van Stad van de Zon zijn voltooid. goede resultaat. Dankzij de SolarTherm zitten de bewoners er warmpjes bij en besparen ze op jaarbasis tot wel € 400,-- aan energiekosten. Greentech Energy uit Afferden en Linex Prefab uit Hulst bieden ook een zonneboiler-dakconcept onder de naam Linex clearline aan. Ook zij hebben inmiddels de eerste projecten gerealiseerd. DuuRZAmE BuSINESS cASES 22
    • In veel eengezinswoningen en benedenverdiepingen van winkels en bedrijven 3.kou en vochtDuuRzAmE VLOER gaat veel warmte verloren via de (houten) begane grondvloer. Bovendien is er in het bijzonder in het oudere deel van de gebouwvoorraad niet zelden sprake van IN ééN DAG vochtoverlast. Door deze woningen en overige gebouwen op grote schaal en op slimme wijze te isoleren worden beide problemen opgelost en kan een grote energiebesparing worden bereikt. Voorwaarde voor opschaling is dat de vloeren snel en laagdrempelig worden geisoleerd en/of vervangen zonder veel overlast voor GEvloERD bewoners, gebruikers en omgeving. Er liggen grote kansen voor bedrijven die met een totaalconcept komen voor een snelle isolatie van de begane grond vloer. doelgroep • Woningcorporaties met woningen met vochtproblemen door een hoge grondwaterstand, verzakkende kruipruimtebodems en/of stankoverlast uit de kruipruimte. met duurzame vloerrenovatie behoren vochtklachten en energielekkage, tot het verleden waardoor het wooncomfort sterk verbetert bij lagere energielasten. • Particuliere bezitters van grondgebonden woningen en eigenaren van winkels met vochtproblemen, een hoge energiebehoefte en beperkt comfort op de begane grond. aan de vloer door omhoog trekkend vocht. • Projectontwikkelaars en gemeenten met nieuwbouwplannen. Bij sloop en nieuwbouw kan bij het woonrijp maken meteen gezorgd worden voor een droge en goede kruipruimtebodem. marktpotentieel Ongeveer 70% van de ruim zeven miljoen woningen in Nederland is een grondgebonden eengezinswoning. Van de overige 30% heeft een aanmerkelijk deel ook een woonverdieping beneden; denk aan de honderdduizenden woningen uit de gordel 20-40 in diverse steden en ook aan een deel van de portiekflats. Volgens een ruwe schatting heeft 20% van de woningvoorraad regelmatig te kampen met vochtproblemen, het zou dan gaan om 1,4 miljoen woningen. In naisolatieprogramma’s en in het beleid gericht op energiezuinig bouwen is relatief veel aandacht uitgegaan naar gevel- en dakisolatie. De indruk bestaat dat het effect op wooncomfort van vloerisolatie lange tijd is onderschat. Een warme, droge vloer is de basis voor een gezonde duurzame woning. Dijck, Floor van: ‘schelpen onder de vloer, gras op het dak’; in: de Pers 21 oktober 2010; pp. 21. Boon, maria den & Fraanje, Peter: ‘v(l)oer voor vernieuwing - 19 moderne vloersystemen voor de bouw’; RR-bouwrapport 1035; Aldus 24 Bouwinnovatie & Bouwend Nederland; Zoetermeer, 19 november 2007. Fraanje, P.J.: ‘schelpen onder de vloer’; IVAm Environmental Research; universiteit van Amsterdam; Amsterdam, 1999. www.schotgroep.nl, www.isoschelp.nl, www.op-deck.nl, www.vbi.nl, www.degrootvroomshoop.nl
    • marktONTWIKKELINGEN • Corporaties en particulieren dienen in de kruipruimte. Onder 16e en 17e eeuwse de huidige situatie veel zelf te onderzoeken monumenten in vochtige gebieden en uit te zoeken, omdat vloeren en isolatie worden onder houten vloeren vaak schelpen voor de bestaande bouw separaat worden aangetroffen. Deze schelpen zorgen voor aangeboden. Verder zien veel bewoners en een goede conditie van de houten vloer en gebouweigenaren op tegen de overlast van het gebouw. een beganegrondvloerrenovatie. • Op kleine schaal wordt de kelder herontdekt • Ongeveer twintig jaar geleden zijn hele, als een mogelijkheid om de woning uit te met zoet water gewassen schelpen breiden. Door een souterrain te maken herontdekt als effectief en licht warmte-, onder de oude beganegrondvloer kan extra stank- en vochtisolerend middel voor ruimte worden gecreëerd.25 DuuRZAmE BuSINESS cASES
    • praktijkVOORBEELDENVOcht bEStRijDEN mEt KRuipRuimtE iSOLAtiE mEt GEïSOLEERDE pREfAbSchELpEN KALKKORREL bEtONVLOER EN hOutEN cASSEttEVLOERENKruipruimten kunnen goed worden Kruipruimten van woningen en andere VBI brengt een renovatievloer op degeïsoleerd met hele, met zoet water gebouwen kunnen ook worden geïsoleerd markt met PS als isolatiemateriaal engewassen schelpen. Een laag van 25 cm met kalkkorrels. Kalkkorrels zijn een met Rc waarde tot 5 m2 K/W. De VBI-PSof meer kan worden ingeblazen onder de natuurlijk restproduct dat vrijkomt bij de renovatievloeren zijn al toegepast in enkelevloer via het kruipruimteluik. Kort na het ontharding van water. De Schotgroep uit woningen in castricum en Den Helder enaanbrengen van de schelpen ontstaat een Numansdorp betrekt deze kalkkorrels kunnen dankzij het lichte gewicht zonderevenwichtssituatie. De kruipruimte hoeft van drinkwaterbedrijven. Het is een kraan in één dagdeel worden aangebracht.niet meer geventileerd te worden. Kou, effectief middel tegen verzakkings- en Het systeem bestaat uit verzinkt stalenvocht en stank worden zo geweerd, het vochtproblemen en werkt isolerend. Door liggers en polystyreen ‘broodjes’ waaroplage soortgelijke gewicht van schelpen leidt deze isolatie van de kruipruimte kan een een betonvloer kan worden aangebracht.niet tot verzakking. Vaak kan de houten gemiddeld huishouden jaarlijks ruim € 100,- Houten renovatievloeren zijn er.beganegrondvloer gehandhaafd worden aan stookkosten besparen en wordt het Met OP-deck® sandwich/beton vloer-omdat de schelpen zorgen voor een droge binnenklimaat aanzienlijk verbeterd. systeem ontstaan lichtgewicht geïsoleerdekruipruimte. Isoschelp uit Yerseke heeft betonnen vloeren. De houten Flexvloerop deze wijze al duizenden woningen van De Groot Vroomshoop kan ook in degeïsoleerd. renovatie worden toegepast. DuuRZAmE BuSINESS cASES 28
    • Er is een goede marktkans voor duurzame, energieneutrale of zelfs energieleverende nieuwbouw-woningen met een korte bouwtijd en vaste prijs. Door de financiële crisis 4.de groeneENERGiENEutRAAL worden nieuwe woningen minder gemakkelijk verkocht. Door nieuwe woningen woNING extra duurzame kwaliteit mee te geven wordt het aantrekkelijker voor professionele WONEN opdrachtgevers, investeerders en woonconsumenten om een nieuwe woning te kopen. De totale woonlasten van energieneutrale woningen zijn goed voorspelbaar. Banken zijn bereid om een meer hypotheekruimte te bieden. Voor alle andere woningen zullen de woonlasten toenemen door de stijgende energiekosten. Steeds meer bouwers kunnen energieneutrale woningen bouwen. Door slimme maatregelen, bijvoorbeeld zelf de duurzame energie gaan verzorgen en door een conceptuele doelgroep benadering gaat de kostprijs van groene woningen snel omlaag. • Projectontwikkelaars die groene woningen bouwen, bieden bewoners hiermee een huis met meer comfort en lagere woonlasten, waardoor de waarde van het vastgoed hoger is en het rendement voorspelbaar. • Woningcorporaties kunnen met groene woningen een betaalbare woning blijven aanbieden, ondanks de sterk stijgende energieprijzen. • Particulieren die een groene woning laten bouwen kunnen genieten van een comfortabele woning en hebben meer zekerheid over een lange periode waar het woonlasten betreft. duurzaam Technisch is het nu goed mogelijk om energieneutrale of energieleverende woningen te bouwen. Zo kan een grote hoeveelheid fossiele energie worden bespaard, immers de woningen worden vaak vijftig jaar of langer gebruikt. Door de woningen goed te ontwerpen en veel gebruik te maken van prefab- elementen zijn de woningen ook demontabel en kunnen grote delen opnieuw worden hergebruikt. Natuurlijk is een groene woning gebouwd uit duurzame materialen, waaronder hout uit duurzaam beheerd bos. Houtskeletbouwwoningen en huizen van kruislaaghout (cross Laminated Timber, cLT) kennen een goede cO2 score. marktpotentieel Er worden tegenwoordig zo’n 60.000 nieuwe woningen per jaar gebouwd. mogelijk neemt dit aantal door de minder gunstige economische omstandigheden af tot 40.000 woningen per jaar. Steeds vaker Anonymus: ‘consument en duurzaamheid’; Bouwfonds Ontwikkeling, november 2010.Diersen, Paul: ‘overtreffende trap van energiezuinig huis’; in: de Aannemer oktober 2010; pp.6-7. Diersen, Paul: HIB: ‘bouwen met houten blok- ken’; in: Bouwwereld # 08: 2011; pp. 3-5. Dijck, Floor van: ‘energieneutraal wonen voor een schijntje’; in: de Pers, 13 oktober 2011.Fraanje, Peter: ‘Het nieuwe bouwen is lean & green’; in: Stedebouw & Architectuur; 29ste jrg. nr. 1; gaat het om sloop en vervanging. De tijden van de grote series lijken definitief voorbij. Klantgericht en maart 2011; pp. 20-23.Fraanje, Peter: ‘cradle-to-cradle: afval is voedsel’; in: Stedebouw & Architectuur; 25ste jrg – nr.2; maart 2008; pp.12-15.mullink, Bart: ‘Q-woning moet voor iedereen bereikbaar zijn’; In cobouw 11 januari 2008; duurzaam is het devies. Voor woningen van goede, duurzame kwaliteit is altijd een markt. 30 pp.5.Ton, Yvonne: ‘in crisistijd overspoelt met kopers’; in: Cobouw 29 mei 2010. www.powerhouse.nl, www.innoconstruct.nl, www.eatmyhouse.nl , www.iq-woning.nl, www.hib-systeem.nl, www.finnhouse.nl, www.qforyou.org, www.steko.ch, www.nieuwenhuiscontsructionsupplies.com, www.duurzaamdroomhuis.nl, www.ekolodge.nl, www.natuhome.nl, www.duobo.nl, www.nulwoning.nl
    • marktONTWIKKELINGEN • In steeds meer Nederlandse steden en duurzame mogelijkheden en kiest sneller dorpen ontstaan initiatieven voor de bouw voor een groene woning. Huizenkopers met van groene woningen. De overheid stimuleert hogere inkomens zijn bereid om € 30.000 de bouw van energieneutrale woningen meer te betalen voor een energiezuinige onder andere door het verstrekken woning indien de terugverdientijd van van subsidies voor demonstratieprojecten de extra investering binnen tien jaar ligt. (excellente gebieden) en duurzame energie- Daarnaast is van alle potentiële huizenkopers opwekking.) 62% bereid om tot € 15.000 extra uit te • Sinds 1 januari 2011 is de energie- geven aan duurzaamheid. Ze realiseren zich prestatiecoëfficiënt (epc) voor nieuwbouw- dat investeringen in duurzaamheid zichzelf woningen aangescherpt van 0,8 naar 0,6. terugbetalen, financieel en extra comfort in In 2015 zal de epc verder worden verlaagd de woning. naar 0,4 en het uiteindelijke doel is dat alle • Energieneutrale, groene woningen kan nieuwbouwwoningen energieneutraal zal men alleen realiseren als er goed wordt zijn in 2020. samengewerkt. Ontwerper, toeleverancier, • Kopers hebben serieuze belangstelling bouwer en installateur kunnen door een voor energieneutrale woningen. De optimale samenwerking de kosten omlaag consument is steeds bewuster van de en de prestaties omhoog brengen.31 DuuRZAmE BuSINESS cASES
    • praktijkVOORBEELDENWONEN iN EEN c2c-WONiNG fiND-REpLAcE mEt iQWONiNG uit pOWERhOuSE LAADt AutO Op DE fAbRiEKDe coöperatieve vereniging Q bestaande uit In de Eindhovense herstructureringswijk In mei 2011 heeft Akerboombouwarchitecten, bouwers en toeleveranciers Berckelbosch heeft Ballast Nedam in 2010 uit Roelofarendsveen het tweedebouwt woning die voor minimaal 90% uit de eerste zes iQwoningen gemonteerd. Elke Powerhouse in Nederland opgeleverdbiobased grondstoffen bestaan. Na enkele iQwoning wordt in zes grote driedimensionale aan de Westeinderplassen in Aalsmeer,kleinere projecten van individuele woningen onderdelen gebouwd in de HOcO-betonfabriek gebouwd door. De vrijstaande villa vraagtin Bodegraven en op IJburg in Amsterdam, in Weert. Daar worden de delen ook voorzien weinig energie dankzij een uitgekiendis er nu een project in voorbereiding voor van binnenwanden, kozijnen, tegels, leidingen ontwerp, zware isolatie, zeer energiezuinigeDe Woningbouw van 22 woningen in en sanitair. De fabricagetijd van één huis in apparatuur en led-verlichting. Zonnecellen,Weesp. Deze cradle-to-cradle-woningen de fabriek is één week. Diepladers vervoeren warmtepomp en warmte-koudeopslag gaanhebben een zeer goede energieprestatie en de bouwdelen naar de bouwplaats waar per saldo energie leveren aan het gezin datzijn bovendien scherp geprijsd. Natuhome alles in één dag in elkaar wordt gezet. Alleen bestaat uit vijf personen. Eneco en Philipsheeft eveneens cradle-to-cradle-woningen met een geoefend oog ziet men dat de jaren- steunen de bouw van Powerhouses. met hetontwikkeld met een EPc van 0. De dertig-stijlwoning is geprefabriceerd. Ballast overschot aan energie kunnen de bewonerswoningen maken optimaal gebruik van zon- Nedam mikt op de grote vervangingsmarkt hun elektrische sloep of de hybride autoen daglicht. Natuhome heeft verschillende en biedt woningcorporaties en gemeenten opladen.projecten in voorbereiding. aan verouderde en te kleine woningen binnen één maand te slopen en te vervangen door een nieuwe, zeer betaalbare woning met een standaard epc van 0,32. Woningcorporatie Beek en Donk heeft de volgende veertien woningen besteld voor een project in de gemeente Laarbeek. Ballast Nedam wil de productie van iQwoningen landelijk opschalen naar vier- tot vijfhonderd iQwoningen per jaar. DuuRZAmE BuSINESS cASES 34
    • 5.meer m 2uitbREiDiNG Woningen kunnen worden vergroot door een aanbouw, een opbouw, een serre, WONiNG- een dakkapel, een rugzakbadkamer, een kelder en/of worden voorzien van PlUG & PlAy daglichtsystemen die ruimten bijvoorbeeld de zolder beter bewoonbaar maken. Dit soort uitbreidingen van de woning biedt meteen de mogelijkheid om de energieprestatie van de woning te verbeteren. doelgroep • Particuliere woningbezitters die meer ruimte,comfort en verbetering van leefklimaat willen zonder overlast en voor een scherpe vaste prijs. • Woningbouwverenigingen die hun huurders deze service willen bieden en gemeenten die standaard-aanbouwen vergunningsvrij willen toestaan. duurzaam Dankzij een goed geïsoleerde aanbouw kan de energieprestatie van een bestaande woning ondanks de uitbreiding in vierkante meters er in energieprestatie op vooruit gaan. Er is een aanbieder die met de aanbouw bestaande uit duurzame materialen ook een compact warmtepompsysteem levert, waardoor de woning nog duurzamer wordt. marktpotentieel De markt voor woninguitbreiding is zeer groot. In elke (Vinex-)nieuwbouwwijk kan men twee of drie jaar na de nieuwbouw zien dat de eerste dakkapellen en op- of aanbouwen worden gerealiseerd op de nog nieuwe woningen. Gezinsuitbreiding is niet zelden de aanleiding. Nu nieuwbouw voor velen minder bereikbaar is geworden is de markt alleen maar groter geworden. Bouwers die snelle uitbreidingen en verbouwingen aanbieden voor een vaste prijs kunnen deze markt veroveren. Dijck, Floor van: ‘als de bewoners op vakantie zijn is het lekker verbouwen’; in: de Pers 29 juli 2010. Fraanje, Peter: ‘Het nieuwe renoveren’; in: Stedebouw & Architectuur; 28ste jrg. nr. 4; 6 oktober 2010; pp. 32-35. 36 Sint Nicolaas, Jan: ‘prefab gemetseld geveldeel toegepast bij renovatiewerk – goldewijk schakelt wienerberger in’; in: cobouw 31 augustus 2011.Raat, F. de: ‘naar de winkel voor een aanbouw’; NRc Handelsblad 20 april 2006. www.ebu.nl, www.femaflex.nl, www.meerwoonruimte.nl, www.verbouwshop.nl , www.velux.nl, www.solatube.nl, www.rikderuimteman.nl
    • marktONTWIKKELINGEN • Bewoners willen wel meer woonruimte of onverwacht hoge rekeningen voor meer- meer comfort, maar hebben geen idee van werk. Een complete aanbieding voor een de mogelijkheden en zien op tegen de vaste prijs schept helderheid en scoort overlast. goed bij de klant. • Meerkosten bij verbouwingen zijn ergernis • Diverse aanbieders onderzoeken de nummer één bij particuliere opdrachtgevers. mogelijkheid om aanbouwen en andere Helaas komt het nog regelmatig voor uitbreidingen te gaan leasen. Zo komen dat klanten geconfronteerd worden met extra m2 binnen bereik van meer klanten.37 DuuRZAmE BuSINESS cASES
    • praktijkVOORBEELDENDuuRzAAmhEiD ‘iNSiDE’ jE VERbOuWiNG uitzOEKEN Op VERbOuWVAKANtiE iNtERNEtDe Verbouwshop in Tilburg is de eerste Via femaflex.nl kunnen huiseigenaren EBu uit Doetinchem biedt particulierendoe-het-niet-zelfzaak in Nederland. Sinds thuis achter de pc een dakkapel, erker of een gratis verbouwvakantie aan, zodat de2006 kunnen klanten in de showroom aanbouw uitkiezen en ontwerpen. Net als bewoners geen enkele overlast hebbenterecht voor een aanbouw of opbouw bij de verbouwshop kan gekozen worden uit als gevolg van de verbouwing. men kanvoor hun woning tegen een vaste prijs. De diverse opties in de opbouw en afwerking, genieten van een korte vakantie in één van deaanbouw wordt in één dag geplaatst en er zodat er bij de uitbouw van een dakkapel recreatieparken in de omgeving. Bewonerszijn allerlei opties mogelijk. De aanbouwen of een erker een totaalprijs gepresenteerd hoeven niet te kiezen tussen een vakantie ofworden standaard geleverd met een hoge kan worden. De casco-elementen worden in een verbouwing. Zo wordt de drempel voorisolatiewaarde Rc = 4 m2 W/K mede een eigen timmerwerkplaats gefabriceerd, een verbouwing sterk verlaagd.dankzij het duurzame isolatiemateriaal waardoor er een korte bouwduur op locatiecellulose. De aanbouwen zijn herbruikbaar is. Aanbouwen worden aangeboden vanafof elders plaatsbaar; ook kunnen ze worden € 18.000,-- of voor € 36,-- per maand doorgeleverd met een compacte warmtepomp middel van een financieringsconstructie.en vloerverwarming. Duurzaamheid inside, Ook meer Woonruimte biedt aanbouwenzou je kunnen zeggen. De Verbouwshop aan met een bouwtijd van maximaal vijfgeeft tien jaar garantie op de hele aanbouw. dagen. De aanbouwen worden geleverdInmiddels heeft de Verbouwshop een met houten kozijnen met FSc-keurmerk.landelijk netwerk van dealers (collega-bouwbedrijven) die ook aanbouwen kunnenplaatsen. DuuRZAmE BuSINESS cASES 40
    • Scholen kunnen schoner, frisser en duurzamer. Al jaren is bekend dat een flink aantal 6.duurzameSchOLEN scholen te kampen heeft met een slecht binnenklimaat. Scholen worden bovendien geconfronteerd met steeds hogere energierekeningen, niet alleen voor verwarming, fRIssE scholEN maar ook voor ventilatie en koeling. Hier ligt een belangrijke uitdaging voor bouwers en installateurs enerzijds en schoolbesturen en gemeenten anderzijds. doelgroep • Gemeenten bepalen het budget voor bouw -of renovatieplannen van scholen. School- besturen zijn in de regel de opdrachtgever van nieuwbouw, uitbreiding of renovatie van schoolgebouwen. • Onze kinderen zijn uiteindelijk de echte doelgroep. Een gezond binnenklimaat en een prettige leeromgeving bevorderen het welzijn en de leerprestaties van leerlingen. duurzaam Een duurzame frisse school is een school met ruim voldoende licht en lucht zodat leerlingen en leerkrachten optimaal kunnen presteren. Door een goed ontwerp en goede isolatie kan het energiegebruik sterk worden beperkt. Op daken kan energie worden opgewekt, scholen hebben natuurlijk een belangrijke voorbeeldfunctie. Duurzame scholen kenmerken zich verder door een hoge mate van flexibiliteit en multifunctionaliteit, zodat het gebouw is voorbereid op ontwikkelingen en veranderingen in de toekomst. marktpotentieel Nederland telt ongeveer 7.000 basisscholen, 700 instellingen voor voortgezet onderwijs, ongeveer 150 scholen in het beroepsonderwijs en 70 in het hoger onderwijs. Iedere instelling heeft vaak meerdere locaties en schoolgebouwen. Deze scholen verbouwen met regelmaat; ze worden kleiner, groter of bouwen geheel nieuwe locaties. 42 Berg, martin van den: ‘Het christiaan Huygens college is het meest duurzame schoolgebouw van nederland’ in: Schoolfacilities, december 2010. Quist, Jean: ‘OdyZeeschool eerste gecertificeerde passieve school in Goes’; in: cobouw 23 augustus 2011. www.stamos.nl, www.schoolfacilities.nl, www.passiefhuismarkt.nl, www.odyzee.nl, www.dehaagsehogeschool.nl, www.passiefbouwen.nl, www.tno.nl (frisse school)
    • marktONTWIKKELINGEN • In het kader van het overheidsprogramma • De matige kwaliteit van het binnenmilieu Duurzaam Inkopen stellen gemeenten op scholen is een actueel onderwerp. Zowel steeds vaker eisen aan de energieprestaties scholen als bouwers en installateurs zien de van scholen en het materiaalgebruik voor urgentie om hier iets aan te doen. renovatie en nieuwbouw. • Steeds meer gemeenten hebben inzicht in • Lokale overheden vragen steeds het energiegebruik en de exploitatiekosten vaker om integrale samenwerking bij van de openbare gebouwen, waaronder projecten en kiezen voor ‘design and ook de scholen en zij ontwikkelen build’. Dit komt de duurzame prestaties van programma’s om het energiegebruik in de scholen ten goede. gemeente terug te dringen.43 DuuRZAmE BuSINESS cASES
    • praktijkVOORBEELDENDuuRzAAm cOLLEGE fRiSSE SchOOL VANGt DE zON SchOOLGEbOuW VOOR DE tOEKOmStHet christiaan Huygens college in Eind- De OdyZeeschool in Goes is de eerste De Haagse Hogeschool in Delft wordthoven is een van de meeste duurzame passieve school in Nederland. De school gekenmerkt door een lage milieubelastingschoolgebouwen in Nederland. Het gebouw is ontworpen volgens de Passief Bouwen en een hoog comfort. Een integraal systeembestaat vrijwel helemaal uit ronde vormen. Keur en voldoet aan de norm Frisse van verschillende technieken is hiervoorRonde gebouwen hebben een kleiner School Klasse A. De school is extra verantwoordelijk. Kou en warmte wordenoppervlak en dus minder energieverlies dan goed geïsoleerd, tochtvrij en met een geregeld met een uitgebalanceerd systeemrechthoekige. De school is voorzien van uitgebalanceerd ventilatiesysteem wordt dat koud water in de winter afvoert vanafeen energiedak, dat in combinatie met een optimaal gebruik gemaakt van warme of het parkeerdek en opslaat in de bodem alskoude- en warmteopslag duurzame energie koude lucht van buiten. Dit systeem zorgt koelwater voor in de zomer. Tevens werkt devoor het schoolgebouw genereert. Ook tevens voor voldoende frisse lucht. Ook school met een zonneboiler, PV-systeem,worden met deze energie nog een sporthal de zon wordt optimaal benut. In de winter moderne isolatie, een windturbine en heten ongeveer 80 woningen verwarmd. wordt zo veel mogelijk zonnewarmte Octalix regelsysteem. Het gebouw biedt ‘gevangen’ en warmte zo goed mogelijk ruimte voor duurzame energieopwekking vastgehouden. In de zomer wordt gebruik door middel van brandstofcellen of uit gemaakt van effectieve zonwering. De biogas. relatief hoge investeringskosten worden gecompenseerd door energie-efficiëntie en lage exploitatiekosten. DuuRZAmE BuSINESS cASES 46
    • De zorg is sterk in beweging. Zorginstellingen worden op andere wijzen gefinancierd, 7.verzilverDuuRzAAm WONEN er is meer ruimte voor private initiatieven en de zorg verandert sterk van karakter. DE vERGRIjZING Zorg wordt kleinschaliger georganiseerd en is er op gericht de oudere en/of mEt zORG hulpbehoevende mens zo lang mogelijk te laten wonen in de eigen omgeving. Zo zijn er nu al ongeveer zeshonderd woonzorgcomplexen (WoZoco’s). Zorghotels schieten als paddestoelen uit de grond. mensen blijven ook langer actief en langer gezond en de babyboomers die de komende jaren met pensioen gaan, piekeren er niet over om naar een bejaardentehuis te verhuizen. Deze ontwikkelingen bieden grote kansen voor bouwers. doelgroep • Zorginstellingen. • Zorgondernemers die zelf een WoZoCo of een andere zorgvoorziening opzetten. • Projectontwikkelaars en investeerders in maatschappelijk vastgoed. duurzaam De trend om mensen zoveel en zolang mogelijk te verzorgen in de eigen vertrouwde woonomgeving is op zich al duurzaam doordat op deze wijze veel ruimte kan worden bespaard bij zorginstellingen. WoZoco’s worden zo ontworpen en gebouwd dat ook minder valide mensen zich gemakkelijk door het pand kunnen bewegen. marktpotentieel Nederland telt op dit moment 137 ziekenhuizen en 83 buitenpoliklinieken. Verder zijn er 237 verpleegtehuizen, 102 verzorgingstehuizen, 43 particuliere verzorgingstehuizen, 18 revalidatiecentra en maar liefst 596 woon/zorgcentra. In korte tijd zijn er meer dan 50 zorghotels ontstaan en het aantal is nog groeiende. Verder zijn er meer dan 30 instellingen voor geestelijk gezondheidszorg (GGZ). De vraag naar zorg in Nederland neemt toe, onder andere door de vergrijzing. In de toekomst zal het aantal zorginstellingen toenemen, maar zullen ook veel instellingen gerenoveerd en verbouwd moeten worden. Bouwman-Sie, Aernout: ‘ggz breburg zoekt bouwer met geld’; in: cobouw 7 oktober 2010.Doodeman, marc: ‘zorgeloos wonen volgens het kangoeroeconcept’; in: cobouw 3 maart 2010. RIVm: ‘locaties algemene en 48 academische ziekenhuizen 2010’; in: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationale Atlas Volksgezondheid, Bilthoven, 2010. www.zorggidsnederland.nl, www.isalabouwt.nl, www.erasmusmc.nl/nieuwbouw, www.huisvesting-bouwsystemen.nl/Zorg, www.zorggroep-elde.nl, www.secondbloom.nl, www.woonzorg.nl
    • marktONTWIKKELINGEN • Er is een sterke ontwikkeling richting financiering en exploitatie. kleinschalige zorg op maat. • Patiënten eisen een steeds hogere • De zorgvraag in Nederland verandert kwaliteit van de zorginstellingen. comfort voortdurend. Zowel bij nieuwbouw als re- en persoonlijke, specifieke zorg staan novatie moet rekening worden gehouden centraal. Hier kan al bij het ontwerp en de met veranderende functies van gebouwen. bouw rekening mee worden gehouden. Flexibiliteit en multifunctionaliteit zijn • Een nieuwe en vaak kapitaalkrachtige belangrijk. doelgroep tekent zich af nu de babyboomers • De ontwikkelingen in de medische- met pensioen gaan: zij zijn niet zozeer en zorgsector volgen elkaar zo snel op geïnteresseerd in zorginstellingen maar wel dat zij vragen om andere dan traditionele in een nieuwe, levensloopbestendige contractvormen. woning waar zij lang in kunnen blijven wonen • Zorginstellingen hebben steeds meer (o.m. slaapkamer en badkamer beneden). oog voor exploitatiekosten en staan open • Op middellange termijn zijn allerlei diensten voor duurzame prestaties. Zorginstellingen, gerelateerd aan zorgvastgoed mogelijk ook waaronder het Brabantse GGZ Breburg interessant voor bouwers om zelf op te daagt bouwers uit niet alleen het ontwerp pakken. en de bouw te verzorgen, maar ook49 DuuRZAmE BuSINESS cASES
    • praktijkVOORBEELDENAANDAcht VOOR WENSEN fLExibEL EN KLEiNSchALiG VOLLEDiG Op DuuRzAmEEN EiSEN VAN pAtiëNtEN EN ENERGiEGEbRuiKERSDe Isala klinieken in Zwolle bouwen een Woon-Zorgcentrum de Beemden in Sint Het Erasmus mc in Rotterdam bouwtnieuw ziekenhuis. Het ontwerp is zo michielsgestel breidde recentelijk haar een nieuw ziekenhuis. Bij het ontwerpgemaakt dat de indeling van afdelingen locatie uit met kleinschalige zorgwoningen. is gekozen voor een scheiding tussenflexibel kan worden aangepast, zonder In het ontwerp werd veel aandacht de bouw van het casco en de inrichting,het casco aan te tasten. Door de keuze besteed aan de mogelijke veranderingen zodat tijdens én na de bouw de inrichtingvan het materiaalgebruik van de bouw in de zorg in de toekomst. Intern moest nog kan worden aangepast op de meesten keuze voor duurzame installaties en de semi-permanente huisvesting flexibel actuele ontwikkelingen. Ook koos hethet toepassen van zonne-energie is veel ingericht kunnen worden. Het gebouw is Erasmus mc voor een 100 procentaandacht besteed aan impact op het geschikt gemaakt voor verschillende typen groene stroomvoorziening. Op hetmilieu. Een deel van de energie is afkomstig zorgverlening of voor een kantoorfunctie. nieuwbouwterrein wordt op 180 meteruit een eigen koude- en warmteopslag. Er maar ook de semi-permanente huisvesting diepte een koude- en warmteopslagis in het ontwerp aandacht besteed aan als geheel moest flexibel zijn. Door aangelegd voor de verwarming ende ervaring en eisen van patiënten en gebruik te maken van systeembouw; klimaatbeheersing van het nieuwegebruikers van het gebouw. De indeling IFD-bouwsystemen, is de huisvesting ziekenhuis. Er worden groene daken enin kleine eenheden maakt het ziekenhuis demontabel en gemakkelijk verplaatsbaar. daktuinen aangelegd opdat patiëntenoverzichtelijk en geeft patiënten het gevoel een prettig uitzicht hebben en een groenevan persoonlijke zorg. omgeving om een luchtje te scheppen. De groendaken dienen tevens als buffer voor water bij zware regen. DuuRZAmE BuSINESS cASES 52
    • 8.van desolaatbEDRijVENtERREiNNEN VERDuuRzAmEN VAN Nederland kent een groot aantal verouderde bedrijventerreinen. Soms liggen bedrijventerrein op locaties die door groei van de steden interessant zijn geworden NAAR DUURZAAM om opnieuw te ontwikkelen voor woningbouw en winkels. In algemene zin worden bedrijventerrein niet bepaald gewaardeerd om hun fraaie karakter of de sociale veiligheid. Het verduurzamen van bestaande bedrijventerreinen zijn een mooie kans voor duurzame business. doelgroep • Gemeenten maken steeds meer werk van duurzaamheid bij bedrijventerreinen. Duurzame bedrijventerreinen dragen bij aan een goed vestigingsklimaat voor bedrijven en een positief duurzaam imago. • Bedrijven op het bedrijventerrein willen gevestigd zijn op een aantrekkelijke locatie in een goed verzorgde omgeving. duurzaam Bedrijven kunnen worden verduurzaamd door synergie te zoeken tussen de bedrijven, bijvoorbeeld waar het gaat om energiegebruik of afvalstromen. Ook kunnen bedrijventerreinen intensiever worden benut door een verdieping met groen- of energiedaken op de bestaande gebouwen te zetten. Bedrijventerreinen kunnen beter worden voorzien van bomen en ander groen, waarbij zorg en onderhoud voor het groen gezamenlijk wordt uitbesteed (parkmanagement). Verder is er nog een wereld te winnen door de veelal oude bedrijfsgebouwen energiezuinig te maken. marktpotentieel Nederland telt een kleine 4000 bedrijventerreinen, met een gezamenlijk oppervlakte van bijna 100.000 hectare. Ruim een derde van alle werkenden in Nederland werkt op een bedrijventerrein. Zeker 30% van de bedrijventerreinen zijn verouderd en dienen te worden gerenoveerd. Veel cc Sierag bedrijventerreinen zien er, mede als gevolg van de massale leegstand van kantoren, desolaat uit. 54 www.duurzamebedrijventerreinen.nl, www.zutphen.nl/marswegkwartier, www.mac3park.nl, www.detrompet.com
    • marktONTWIKKELINGEN • Er is een groeiende belangstelling voor • Naar schatting is de helft van alle een multifunctionele ontwikkeling van verouderde bedrijventerreinen toe aan bedrijventerreinen. Dubbel gebruik van een forse opknapbeurt. Herbestemming terreinen (dag/nacht en week/weekend) van bedrijventerreinen is een belangrijk en het mengen van wonen, werken en thema geworden. bijvoorbeeld sporten bevordert de sociale veiligheid.55 DuuRZAmE BuSINESS cASES
    • praktijkVOORBEELDENDuuRzAAm WONEN, WERKEN, VOORmALiG iNDuStRiEtERREiN DuuRzAAm bEDRijVENtERREiN pARKmANAGEmENt bEDRijVENtERREiN ARENDS-REcREëREN NiEuW LEVEN iNGEbLAzEN DE tROmpEt, hEEmSKERK DuiN tERuG NAAR DE NAtuuRDe mars is één van de grootste In Almere stond het voormalige terrein De Trompet is één van de eerste duurzame Ongeveer duizend bedrijventerreinenworden Het voormalige bedrijventerrein vanbedrijventerreinen van Gelderland. Het van cosmeticagigant BDF (Beiersdorf) er bedrijventerreinen in Nederland. Op het beheerd door parkmanagers. Het Delfland in ‘s-Gravenzande, locatie Arends-oude bedrijventerrein bij de spoorzone in een periode verlaten bij. In 2008 is daar bedrijventerrein van 18 hectare wordt parkmanage-ment bestaat onder meer duin, maakt plaats voor natuur. DeZutphen wordt herontwikkeld. Door middel verandering in gekomen door de vestiging energie geleverd door warmtepompen en uit beheer en onderhoud openbare ruimte gebouwen op het terrein zijn al eerdervan herbestemming wordt wonen, werken van het mac3 park. Door herstructurering door een grote windmolen. De gebouwen en groen, bewegwijzering, collectieve gesloopt. In het najaar van 2011 wordt heten recreëren gecombineerd. Het zuidelijke en aanpassing van het bestemmingsplan op het terrein zijn op de zon georiënteerd, beveiliging en gezamenlijke afvalinzameling asfalt en de onderliggende laag verwijderd,deel is bestemd voor de nieuwbouwwijken was het ontwikkelen van het terrein tot extra geïsoleerd en voorzien van een lage en verwerking. Het parkmanagement wordt waarna het perceel teruggegeven wordtNoorderhaven en Spoorzone, mars Noord de creative campus Almere mogelijk. De temperatuurverwarming. Veel gebouwen betaald door individuele ondernemers op aan de natuur. Het gebied wordt opnieuwvoor (zwaardere) industrie, mars midden campus is een creatieve plek waar meer zijn uitgerust met zonnepanelen. In de het bedrijventerrein. Parkmanagement biedt ingericht, op een manier die aansluit bijvoor retail en kantoren en in de uiterwaarden dan 50 bedrijven zijn gevestigd. Het is resterende behoefte aan energie wordt mogelijkheden voor verduurzaming van het omliggende natuurgebied. Arendsduinis plaats voor natuur en recreatie. Een een inspirerende omgeving met industriële voorzien door middel van groene stroom. bedrijventerreinen, zeker als men de diensten ligt te midden van het Natura 2000 gebiedringleidingnet wordt aangelegd voor het uitstraling (de oude fabriek) waar creatieve gaan uitbreiden met energieopwekking, Solleveld en Kapittelduinen. Natura 2000uitwisselen van restwarmte en er worden ondernemers eigen studio’s en ateliers waterbeheer en dergelijke. gebieden zijn gebieden waarin planten enwindturbines geïnstalleerd om het terrein hebben. De campus heeft daarnaast dieren duurzaam beschermd worden. Deenergieneutraal te krijgen. Voor het vergaderzalen, expositieruimten en horeca- herinrichting is afgestemd met Stichtingrealiseren van de herontwikkeling wordt faciliteiten. Duinbehoud en de Vrienden van de Banken.samengewerkt met ontwikkelaars, bedrijvenen organisaties. Verschillende overhedensteken geld en kennis in de herontwikkeling,waaronder de gemeente, de provincie enhet Rijk.57 DuuRZAmE BuSINESS cASES
    • 9.verduurzamenRENOVAtiE VAN Bedrijven die slimme en snelle renovatieconcepten voor bestaande kantoren KANtOREN ontwikkelen en actief gaan aanbieden, kunnen een nieuwe markt aanboren. De kANtoREN markt bestaat uit kantoren die in gebruik zijn, relatief hoge exploitatiekosten kennen en leegstaande kantoorpanden op goede locaties. Bij kantoren die in gebruik zijn, komt het er op aan de renovatie snel uit te voeren met zo min mogelijk overlast. doelgroep • Beleggers en vastgoedeigenaren biedt kantoorrenovatie de mogelijkheid om de waarde van hun vastgoedportfolio te vergroten door huurders aan te trekken of te behouden. Ook kunnen bestaande toplocaties van oude kantoren opnieuw worden benut, want veel oude panden staan op locaties die goed bereikbaar voor de gebruikers zijn. Renovatie is aantrekkelijk, omdat het niet vaak goedkoper is dan nieuwbouw en ook sneller te realiseren dan sloop en nieuwbouw. • Huurders/gebruikers biedt kantoorrenovatie mogelijkheden voor het realiseren van lagere energielasten, een hoger comfort en een invulling geven aan het mVO-beleid. Bedrijven die graag een duurzaam kantoorgebouw willen, maken de afweging tussen renoveren of verhuizen naar een nieuw pand. Steeds meer bedrijven kiezen voor renovatie en het voorkomen van sloop ingegeven door hert eigen duurzaamheidsbeleid. • Overheden (Gemeenten, Provincies, Rijk) zij hebben te maken met leegstandsproblematiek in wijken en met eigen gebouwen die slechte energielabels hebben. Voor hen is kantoorrenovatie een oplossing om wijken of stadsdelen te vernieuwen of op efficiënte wijze energiebesparing te realiseren. Renovatie van kantoorpanden levert vrijwel net zo veel energiebesparing op als nieuwbouw. duurzaam Hergebruik na een duurzame renovatie is in principe duurzamer dan sloop en nieuwbouw. Het is wel zaak een goede studie te maken van het gebouw, de locatie en de mogelijkheden voor gebruik. marktpotentieel Ruim 17% van de kantoorgebouwen staat momenteel leeg, dat is acht miljoen van de in totaal circa 47 miljoen m² vloeroppervlakte. 72% van deze gebouwen zijn gebouwd voor 1995 en vallen daarmee in de energielabels G t/m D. Naast deze leegstaande panden, is er ook nog een flink aantal oudere panden waar huurders in zitten. Anonymus: ‘kantoortoren wordt driesterrenhotel’; Parool, 18 november 2010. Broumels, Pieter en Hartogh, Petran den: ‘dtz-onderzoek: duurzame, energiezuinige kantoren zijn meer waard’; in: Vastgoedmarkt 59; december 2010.Franzen, Erik et al.: ‘samen aan de slag! – best practices in duurzame utiliteitsbouw’; PWc & Rabobank; utrecht, oktober 2011; 40 pp. Kolkmeijer, marein: ‘unica renoveert van g naar a’; in: Bouwwereld #11 2011; pp.65-67. 60 Quist, Jean: ‘oud, modern en energiezuinig’; stichting Warm Bouwen; in: cobouw 1 april 2010. Tankus, Arnold: ‘duurzame huisvesting wordt de trend voor de komende vijftien jaar’; in: Het Financieele Dagblad, 17 mei 2010., www. buildingbrains.eu, www.duravermeerbouwhengelo.nl, www.duurzaamvastgoed.com (eerste-groenverklaring-voor-kantoorrenovatie), www.dhv.nl, www.duravermeer.nl
    • marktONTWIKKELINGEN • Door een verwachte bevolkingskrimp gemeente Amsterdam heeft in 2010 staat naar verwachting in 2040 30% van besloten een stop te zetten op nieuwbouw de kantoorpanden leeg. Wat er met al deze van kantoren in de stad. leegstaande gebouwen gaat gebeuren, • Ondanks de leegstand van kantoor- is een lastig vraagstuk maar tevens een gebouwen komt er jaarlijks nog circa 80.000 kans voor bouwers. m² aan kantooroppervlak bij. • De Rijksoverheid heeft 11% van alle • De opkomst van Het Nieuwe Werken kantoren in Nederland in gebruik en huurt vraagt om andere indelingen en platte- alleen nog kantoren met minimaal energie- gronden dan het traditionele cellenkantoor. label c. Ook zal Het Nieuwe Werken een grote • Zuid-Holland heeft gemeenten gevraagd invloed hebben op het benodigde volume aan om minstens tien procent van de leegstaande kantoorruimte. Het aantal vierkante meters kantoren om te bouwen tot woningen. De zal dalen.61 DuuRZAmE BuSINESS cASES
    • praktijkVOORBEELDENVAN G NAAR A KANtOOR WORDt hOtEL hEt GEbOuW VOLLEDiG StRippEN tOt hEt KALE SKELEtHet Amersfoortse Advies- en ingenieurs- De Amsterdamse Apollo Hotelgroep In opdracht van stichting Spoorwegpensioen-bureau DHV heeft haar eigen hoofdkantoor trekt in de voormalige Getronicstoren bij fonds is het gebouw Amercourt aan hetuit 1970 duurzaam laten renoveren en de A10 in Amsterdam Nieuw-West. Het Stationsplein in Amersfoort duurzaamvan energielabel G naar A gebracht. negentien verdiepingen tellende gebouw is gerenoveerd door Dura Vermeer Hengelo.Nieuwe installaties (onder andere koude- geschikt voor 450 hotelkamers. Het hotel Het voormalige hoofdkantoor van Akzoen warmteopslag) zorgen voor een met de naam Ramada Apollo Hotel wordt Nobel (twaalf kantoorverdiepingen en tweeenergiezuinigere koeling en verwarming daarmee het grootste driesterrenhotel parkeerlagen) aan het Stationsplein isen een betere benutting van restwarmte. van Amsterdam. Het complex aan de volledig gestript tot een kaal skelet. In ditHet gebouw is voorzien van een nieuwe rand van het Rembrandtpark staat al twee bestaande skelet is in twaalf maanden tijdbuitenschil met een transparante glazen jaar leeg sinds het verlaten werd door de een nieuw kantoorgebouw voor huurdergevel die zorgt voor zowel goed daglicht vorige huurder. Het gebouw is eigendom Frieslandcampina gerealiseerd. Dit nieuweals zongestuurde lichtwering. Tevens is de van Pronam Aurora, een dochter van Ikea. hoofdkantoor van Frieslandcampina biedtisolatiewaarde van het dak sterk verbeterd. Pronam is begonnen met de renovatie van plaats aan 625 medewerkers. Het kantoorDoor de integrale aanpak van de renovatie de uit 1972 stammende toren. De gevel en heeft natuurstenen buitengevels, groteis er geen scheidslijn tussen de investering- de bronskleurige ramen worden vervangen glaspuien, lichte werkplekken, energiezuinige(gevel, dak, installaties) en exploitatiefase. en het interieur wordt gesloopt. Naar installaties en een nieuwe binneninrichting. DeDe extra kosten in het ontwerp zijn verwachting opent het hotel in de zomer bouwsom bedraagt € 20 miljoen en de totalegemakkelijk weg te strepen tegen de lagere van 2012. Het is een mooi voorbeeld van oppervlakte is 16.000 m2.exploitatiekosten. DHV kan rekenen op een een duurzame herbestemming van eenenergiebesparing van circa € 100.000,- kantoorgebouw.per jaar. De opdracht is uitgevoerd doorGreenStep, een samenwerking tussen DuraVermeer en unica. Tijdens de renovatiebleef het kantoor gewoon in gebruik. DuuRZAmE BuSINESS cASES 64
    • Een Energy Service company (EScO) is een onderneming die energiebesparing realiseert voor woningen en kantoren. Dit wordt gerealiseerd doordat de EScO 10.duurzame energieENERGY SERVicE als aparte partij de nieuwe dienstverlener voor energie wordt. De EScO neemt ZoNDER ZoRGEN cOmpANiES de energielevering én de rekening voor energiekosten over van de woning- of kantooreigenaren en wordt daarmee risicodragend. Daarvoor belooft zij een betrouwbare energievoorziening voor een vaste, lagere prijs dan voorheen. Die lagere prijs is mogelijk omdat de EScO zelf investeert in energiebesparing. Voor de EScO is dit een interessante investering, omdat deze na verloop van tijd in de exploitatie wordt terugverdiend. doelgroep • Eigenaren van groot vastgoed, zoals ziekenhuizen en openbare gebouwen. • Bewoners en gebruikers van kantoren ter verbetering van de kwaliteit en het comfort en een besparing op energiekosten. • Woningcorporaties hebben een maatschappelijke taak en doelstelling ten aanzien van duurzaamheid. Een EScO-constructie maakt het mogelijk om zonder grote investeringen betaalbare en duurzame woningen te exploiteren. duurzaam De EScO-constructie is van groot belang voor grootschalige verduurzaming van grote gebouwcomplexen, woonwijken, bedrijventerreinen en dergelijke. Er is een financiële prikkel om te zorgen voor optimaal energiebeheer en voortdurend te investeren in maatregelen die het energiegebruik verminderen of duurzame energie genereren. marktpotentieel Overal waar onbenutte mogelijkheden liggen voor energiebesparing, kan een EScO uitkomst bieden. Vaak zijn er flinke investeringen nodig om de energiebesparing te realiseren, maar kunnen individuele partijen deze niet terugverdienen. Hier liggen grote kansen voor het uitbesteden van energiebeheer en energielevering aan een EScO. Als bouwers deze markt niet pakken, zullen installatiebedrijven en facility companies in het gat springen. Anonymus: ‘eerste nederlandse onderhouds- en energieprestatiecontract voor strukton’; www.zwembadbranche.nl; 8 april 2011.Anonymus: ‘miljoenenorder volkerwessels’; in: cobouw 13 januari 2011.Dikkenberg, R. van den: 66 ‘texelenergie: als het kan, regelen we het zelf’; in: SDu special Duurzame Toppers; oktober 2011.Fraanje, Peter: ‘bouw levert duurzame energie’; in: Stedebouw & Architectuur, jrg.26; nr.3, mei 2009; pp. 24-26.Hulshoff, Albert: ‘groen licht voor green lease’; www.duurzaamgebouwd.nl 8 augustus 2011. www.devo-veenendaal.nl, www.thegrounds.com/contact, www.greenstep.nu, www.deened.nl, www.dec-energy.nl, www.zonenergie.nu, www.climategreen.nl
    • marktONTWIKKELINGEN • Er is steeds meer aandacht voor een EScO. financieringsconstructies zoals het geval is • Door naar het energieverbruik op wijkniveau bij een EScO om effectief energie te te kijken in plaats van op woningniveau zijn besparen en duurzame energie op te duurzame energieconcepten eerder haal- wekken. baar. • Doordat het ontwerp, de bouw en de • Doordat de ESCO verantwoordelijk is voor exploitatie van gebouwen steeds meer de volledige energielevering en een vaste in samenhang worden bekeken, wordt het prijs heeft afgesproken, heeft zij direct gemakkelijker om de volledige energie- baat bij investeringen om energiebesparing levering en -exploitatie uit te besteden aan te realiseren.67 DuuRZAmE BuSINESS cASES
    • praktijkVOORBEELDENWiNSt iN DuuRzAAmhEiD EN DuuRzAmE WiNSt DOOR SchiphOL StARt ENERGYcOmfORt SAmENWERKiNG SERVicE cOmpANYWoningstichting Nieuwkoop en LATEI project- De gemeente Veenendaal heeft in Schiphol start onder de naam the GROuNDSontwikkeling hebben in Nieuwkoop samen samenwerking met Quattro Energie een Energy Service company. The Groundseen EScO opgericht: het lokale energiebedrijf zelf een EScO opgericht: DEVO BV heeft een energiecentrale waarin duurzameDEVA (Duurzame Energie Voorziening (Duurzame Energie Veenendaal-Oost). Deze en innovatieve technologieën toegepastAchterweg). Deze EScO zal de wijk Vaartsche energieonderneming gaat de duurzame worden. Schiphol werkt hierbij samen metHoek voorzien van warmte en koude (koeling) energievoorziening realiseren, beheren Imtech, TNO, Tu Delft en Wageningen uRop een duurzame en efficiënte wijze. De 250 en exploiteren in Veenendaal-Oost. Door aan concrete oplossingen op het terrein vanwoningen in de wijk worden verwarmd en de publiek-private samenwerking, zijn energie, mobiliteit en water. De ambitie vangekoeld via een collectief systeem dat werkt overheden en marktpartijen samen in staat de luchthaven is om in 2012 cO2-neutraalop basis van warmte-/koudeopslag in de om een energie-ambitie te realiseren. De te zijn en in 2020 zelf twintig procent van debodem gecombineerd met warmtepompen elektriciteit die de warmtekrachtinstallatie benodigde energie duurzaam op te wekken.en een warmtekrachtinstallatie (WKK). Via het van DEVO zelf produceert, wordt terug- Door de inzet van een EScO worden dedistributiesysteem komen drie leidingen de geleverd aan Greenchoice. Ongeveer 3.200 belangen van de verschillende partijenwoningen binnen: één voor koud water, één nieuwbouwwoningen zullen duurzaam verenigd in één bedrijf. De technologieënvoor warm water, en één voor de terugvoer verwarmd en gekoeld worden door middel die ingezet worden, zijn onder meervan water. met de Triodos Bank heeft DEVA van een collectief duurzaam energiesysteem een biomassacentrale, geavanceerdeeen financieringscontract afgesloten en op basis van koude – en warmteopslag in de warmtekrachtkoppeling en een hightechGreenchoice regelt de administratie van het bodem. De cO2-uitstoot van de wijk wordt IT-platform als basis voor een aan te leggenenergieverbruik met de consumenten. Het hiermee 60% verminderd. En de bewoners `smart grid` voor doelmatige distributiecollectieve systeem van de EScO realiseert besparen flink op hun energierekening. van energie en het mogelijk maken vanaanzienlijk minder cO2 uitstoot van de wijk elektrisch transport.en zorgt bovendien voor een optimaalwooncomfort en gezonder binnenklimaat inde woningen. DuuRZAmE BuSINESS cASES 70
    • 11.het nieuweDuuRzAmE RENOVAitE WONiNGEN Door een vergaande samenwerking tussen bouwer, installateur en toeleverancier, RENovEREN dankzij prefabricage en door slimme stekkerbare systemen kan veel sneller en beter worden gerenoveerd dan nu het geval is. Bij het Nieuwe Renoveren draait het om klantgerichtheid, samenwerking, snelheid en duurzame prestaties. doelgroep • Woningcorporaties zijn de belangrijkste doelgroep voor Het Nieuwe Renoveren. Ook gemeenten kunnen grootschalige duurzame renovatie ondersteunen en stimuleren. Samen kunnen ze faciliteren dat wijken worden verduurzaamd en bewoners comfortabel en gezond worden gehuisvest. • Verengingen van Eigenaren. • Particuliere woningbezitters. • Bewoners vanwege lagere woonlasten, beter comfort en leefklimaat en hogere kwaliteit van de woning. duurzaam De bestaande woningvoorraad biedt de grootst denkbare potentiële energiebesparingsmogelijkheden. Als de bouw afstapt van het traditioneel en volgordelijk renoveren kunnen er veel meer woningen duurzaam worden gerenoveerd. Technische is het goed mogelijk te renoveren tot PassiefHuis-niveau. De duurzame gerenoveerde woning kan dan weer jaren mee. marktpotentieel De gemiddelde woning in Nederland is 38 jaar oud. Vijftig procent van de woningen is gebouwd voor 1970. De kennisbank Bestaande Woningbouw voorspelt dat de totale onderhouds- en renovatiemarkt tot 2020 met 75 procent (!) toe zal nemen: het totale aantal woningen dat jaarlijks wordt opgeknapt, zal naar verwachting stijgen van circa 130.000 naar 215.000 woningen. De grootste kostenpost bij renovatie is vaak de tijdelijke huisvesting van de zittende bewoners. ‘Lean’ uitgevoerde renovatieprojecten laten zien dat de renovatie makkelijk twee keer zo snel kan gaan dan traditioneel, waardoor grote besparingen worden Diersen, P.: ‘prefab gevels in één dag geplaatst – 165 woningen in enschede van f- naar a-label’; in: de Aannemer, mei 2010; pp.30-31.Diersen, P.: ‘van corporatiewoning naar passiefhuis; de kroeven, roosendaal’; in: de Aannemer, oktober 2010; pp.8-11. Diersen, P.: ‘faktorplus zet in op meer met minder; een nieuwe markt’; in: de Aannemer, mei 2009; pp.8-11. Fraanje, Peter: ‘Het nieuwe renoveren’; in: Stedebouw & Architectuur; 28ste jrg. nr. 4; 6 bereikt op de tijdelijke huisvesting. Het marktpotentieel is met andere woorden nog veel groter als men oktober 2010; pp. 32-35. Harms, Erik: ‘markt wacht met smart op ons samen’; interview Winters Bouw en van mansveld Elektrotechniek; in: Intech K&S, oktober 2007; pp.70-73. Hulsman, Bernhard: ‘de bouw moet radicaal anders’; overstapt op Het Nieuwe Renoveren. interview met Job van Zomeren ERA contour; in: NRc handelsblad, 15 februari 2011. Quist, Jean: ‘eigen Haard maakt passieve woningen van huurmonumenten’; in: cobouw 20 september 2011; pp.5. Rijnbach, marcel van: ‘een ge- 72 durfd staaltje van ketensamenwerking’; in: cobouw 7 februari 2011. Woonstad Rotterdam: ‘sleephelling: eerste passiefhuisrenovatie in nederland’; brochure; 8 pp. www.woonstadrotterdam.nl, www.mulderobdam.com, www.passiefhuis.nl/sleephelling_rotterdam, www.energiesprongsneek.nl, www.faktorplus.nl
    • marktONTWIKKELINGEN • Bij renovatieprojecten speelt duurzaamheid krikt en de levensduur verlengt, onder een steeds grotere rol: woningeigenaren en andere door middel van subsidies. Daarnaast bewoners willen comfort en kwaliteit zijn er diverse financiers die groenfinan- verbeteren, de levensduur van de woning ciering aanbieden voor duurzame renovatie- verlengen en besparen op energiekosten. projecten. Duurzame renovatieconcepten komen • Een goede integrale benadering is voor tegemoet aan deze wensen. een geslaagde duurzame renovatie van • Voor gemeenten is het in toenemende groot belang. Bouwers en installateurs mate een vraag hoe wijken en buurten er werken nu vaak nog afzonderlijk aan uit gaan zien over twintig tot dertig jaar. bouwprojecten. Duurzaamheid vraagt om De overheid stimuleert renovatieprojecten echte samenwerking. die het energielabel van woningen omhoog73 DuuRZAmE BuSINESS cASES
    • praktijkVOORBEELDENiNSchuifWONiNG: z.G.A.N. iN 19E EEuWSE WONiNGEN DE hELft ENERGiEzuiNiGER21 DAGEN OmbOuWEN tOt pASSiEfhuiS zONDER hOGERE mAANDLAStENDe inschuifwoning is een concept van Passiefhuis renovatie betekent het ombouwen Energiesprong Sneek is een project van debouwbedrijf mulder Obdam. Het is een van bestaande woningen tot het niveau gemeente Súdwest Fryslân en onderdeel vannieuwe manier van bouwen waarbij in drie van een passiefhuis. Bij het project aan het 100.000 woningenplan van de noordelijkeweken een gerenoveerde, energiezuinige de Rotterdamse Sleephellingstraat zijn 14 provincies (Groningen, Friesland, Drenthe).woning wordt gerealiseerd. De oude, woning koopwoningen en 16 éénkamerwoningen In dit project werken de gemeente, Seinenwordt uitgezaagd, de nieuwe woning wordt gerenoveerd tot passief-huizen. Het was het Projectontwikkeling, maatwerkadviseurs eningeschoven. Het concept is vooral bedoeld eerste passiefhuis renovatie project in de Friese bouw- en installatiebedrijven samen.voor oude jaren 50 en 60 woningen, die vrije sector. De woningen zijn eerst volledig In Sneek zijn wijken gekozen met een hogevoorzien zijn van houten vloeren en zolder. gestript, alleen de vloeren bleven behouden. energierekening. Grote huizen van beton,Doordat de afmetingen van de woning Vervolgens zijn de wanden, gevels, ramen slecht geïsoleerd. Het doel is om 1.300gelijk blijven is er geen vergunning nodig. en daken sterk geïsoleerd en luchtdicht bestaande woningen fors te verbeterenHet concept kan worden ingezet om een gemaakt. De woningen zijn voorzien van door deze binnen vijf jaar 53% tot 78%sterke verbetering van het energielabel te dubbelglas, buitengevelisolatie, zonne- energiezuiniger te maken. De eindgebruikersrealiseren. De bouw van de inschuifwoning panelen en een gebalanceerde ventilatie worden betrokken bij het uitkiezen van degebeurt met op maat gemaakte prefab met warmteterugwinning. De woningen meest geschikte maatregelen per woning.bouwonderdelen, waaronder vloeren, hebben een laag energiegebruik voor Het binnenmilieu van de huizen zal sterkdak en gevels. De inschuifwoning is een ruimteverwarming en een EPc lager dan 0,4. verbeteren. Doordat de investeringenaantrekkelijk alternatief voor sloop en corporatie Woonstad Rotterdam en aannemer resulteren in sterk lagere energielasten,nieuwbouw. BAm Wonen betaalden een meerinvestering gaan de woonlasten voor de bewoners niet van € 30.000 per woning. Het project is omhoog. onlangs geëvalueerd. De energieprestaties worden ruimschoots gehaald en de bewoners zijn zeer tevreden met hun comfortabele woning en lage woonlasten. DuuRZAmE BuSINESS cASES 76
    • 12.duurzaamDuuRzAmE WEGEN Nieuwe wegen kunnen duurzamer worden aangelegd, veiliger en energieneutraal of oP wEG zelfs energieleverend. Bestaande wegen kunnen duurzaam worden verbeterd. doelgroep • Rijkswaterstaat, provincies en gemeenten die geld willen besparen op energie en materialen tijdens de bouw en exploitatie en willen zorgen voor goede bereikbaarheid, betere doorstroming en minder cO2 uitstoot. • Vastgoedeigenaren die energie kunnen winnen uit wegen. • Directe eindgebruikers, zoals alle weggebruikers (auto’s, vrachtwagens, etcetera.) en aanwonenden. duurzaam In de duurzame weg komen tal van innovaties samen, zoals lichtgevend asfalt, energiebesparende LED verlichting, vernieuwde bouwmethoden bij de aanleg en het onderhoud en natuurconcepten (begroeiing en ecoducten). In het ideaalplaatje wordt op de weg van de toekomst geen cO2 en fijnstof uitgestoten, wordt er geen energie verbruikt voor de verlichting, gebeurt de aanleg en het onderhoud van de weg op duurzame wijze, staan er geen files, is er geen geluidoverlast en gaat de weg naadloos op in het landschap. marktpotentieel Nederland beschikt over ongeveer 137.000 kilometer aan openbare wegen. Hiervan is ongeveer 5.000 kilometer rijksweg, de provinciale wegen hebben een lengte van ongeveer 8.000 kilometer, en de overige (lokale) wegen 123.000 kilometers. Anonymus: ‘bedrijfsleven brabant wil beheer a58 overnemen’; in: Brabants Dagblad 1 juni 2011.Belzen, Thomas van: ‘bam daagt wethouders uit met emissieloze weg’; in: cobouw 9 december 2008. Fuchs, Hans: ‘van bouwer naar 78 dienstverlener’; in: Building Innovation; april 2008, pp. 38-39. KWS Infra: ‘eerste co2-neutrale fietspad in Europa geopend’; VolkerWessels, 27 oktober 2010. www.wegvandetoekomst.nl, www.cbs.nl, www.overijssel.nl www.gelderland.nl/n302, www.roadenergysystems.nl, www.cleanscreen.nl, www.duravermeer.nl/bedrijf/publicaties/movie/rollpave, www.modieslab.nl
    • marktONTWIKKELINGEN • Het bedrijfsleven ziet mogelijkheden om vragen om maximale beschikbaarheid van beheer en onderhoud van wegen over te wegen. Onderhoud en beheer dienen zo kort nemen. Rijkswaterstaat besteedt steeds mogelijk te duren en zo min mogelijk overlast meer werk aan op basis van prestatie- te veroorzaken. afspraken. • In tal van wegenbouwprojecten worden • Er is veel belangstelling voor een langere innovaties doorgevoerd; niettemin is er nog levensduur van wegdekken. slechts in beperkte mate sprake van • Opdrachtgevers en gebruikers van wegen samenhangende duurzame totaalconcepten.79 DuuRZAmE BuSINESS cASES
    • praktijkVOORBEELDENENERGiE uit ASfALt fijNStOf REDuctiE pREfAb WEGDEKRoad Energy Systems van de Ooms cleanscreen is een luchtzuiverend en In Rotterdam-Noord heeft Dura Vermeer eenAvenhorn Groep, is een asfaltzonnecollector geluidsreducerend scherm voor wegen. weg aangelegd met behulp van Rollpave:die warmte en koude uit het asfalt opslaat. cleanscreen wordt naast wegen aangelegd, een weg op een rol uit de fabriek. Het isEr worden distributieleidingen aangebracht waar het de schadelijke uitlaatgassen een geprefabriceerde toplaag van asfalt,in het asfalt welke opgewarmd of afgekoeld van het verkeer direct afvangt. Hiermee dat snel als nieuw wegdek kan wordenwater naar warmtewisselaars en aquifers verbetert de luchtkwaliteit rond snelwegen uitgerold. Het wegdek wordt in de fabriekvervoeren om de energie op te slaan. en wordt verkeerslawaai gedempt. Het onder ideale omstandigheden gemaaktHet systeem draagt het hele jaar bij aan scherm zorgt dat er een luchtstroom en op kwaliteit gecontroleerd. De rol metkoeling en verwarming van woningen en ontstaat door de wand, waar diverse asfalt wordt vervolgens naar de plaatsbedrijfspanden. De opgeslagen warmte filters de emissiestoffen uit de lucht halen. van bestemming vervoerd, waar het wordtkan in de winter worden opgepompt voor met behulp van titaandioxide worden uitgerold en gehecht aan de onderlaag doorverwarming van woningen of kantoren. NOx gassen afgebroken en fijnstof wordt het te verwarmen. De uitrol van het wegdekIn de zomer wordt de koude uit het asfalt afgevangen door elektrostatische filters. kan zeer snel gebeuren, waardoor er minderbenut ten behoeve van koeling van Overschrijding van de vastgestelde verkeershinder ontstaat bij vervanging ofgebouwen. Een ander voordeel is het Europese normen van fijnstof en NO2 reparatie van wegen. Aan het einde vaneffect van levensduurverlenging van de kan grote vertraging in bouwprojecten tot de levensduur kan het er via verwarmingasfaltconstructie. Het systeem voorkomt gevolg hebben. Aannemers als BAm en van gemakkelijk weer afgehaald worden.door de koelende werking schade aan Gelder werken samen met ontwikkelaarsasfaltwegen bij zomerhitte en zorgt het van cleanscreen (onder andere Nautilusin winterperiodes voor milieuvriendelijke Schanskorven en 3m Advanced materials)sneeuw- en gladheidbestrijding (geen om dit soort concepten naar de markt testrooizout nodig). brengen. DuuRZAmE BuSINESS cASES 82
    • praktijkVOORBEELDENmODiESLAb WEG VAN DE tOEKOmSt bij OSS ENERGiEzuiNiGE Dbfm WEG WEGVERLichtiNGBetonson heeft op verschillende locaties De weg van de Toekomst bij Oss is Langs de N337 tussen Deventer en Olst De N302 bij Harderwijk is aanbesteed alsin korte tijd wegvakken voorzien van waarschijnlijk klaar voor gebruik in 2013. voert Provincie Overijssel een proef uit met Design, Build, Finance, maintain project. Algeprefabriceerd betonnen wegdek. Het Het doel is een energieneutrale aanleg energiezuinige verlichting. De provincie in het ontwerp werd een onderhoudsplangrote voordeel van modieslab is dat het en vervolgens energieneutraal gebruik, wil de cO2 uitstoot en lichtvervuiling voor de komende vijftien jaar vereist. Hetgeprefabriceerd wordt in de fabriek en in onderhoud en beheer. Bij de aanleg is verminderen. In de proef wordt langs de N337 verminderen van het aantal voegovergangen,zeer korte tijd kan worden aangebracht. gelet op duurzame inkoop van materialen, op verschillende manieren LED-verlichting zo kort mogelijke aanlegtijd en hetAan het eind van de levenscyclus kan het samenwerking met lokale partijen en het toegepast. Bermpaaltjes langs de weg zijn minimaliseren van geluidsoverlast ston-wegdek weer gedemonteerd worden. gebruik van duurzame voertuigen. Ook is voorzien van LED-verlichting en een klein den centraal. Het project is naar grote al nagedacht over sloop in de toekomst en zonnepaneeltje. Bij een rotonde en boven tevredenheid van omwonenden uitgevoerd. mogelijk hergebruik van materialen. Langs de rijbaan zijn de natriumlampen vervangen de weg wordt zonne-energie opgewekt. door LED-verlichting. De toepassingen Geluidshinder is geminimaliseerd, onder kunnen 50 tot 70% energiebesparing andere door middel van het mengen opleveren ten opzichte van de huidige van rubber in het asfalt. De verlichting is situatie. Ook de provincie Friesland energiezuinig. investeert in LED-verlichting.83 DuuRZAmE BuSINESS cASES 58
    • 13.energie-DuuRzAAm Bruggen, sluizen, tunnels, viaducten, geluidswallen, stuwen en andere kunstwerken bhEER kunnen energieneutraal en duurzaam beheerd en onderhouden worden. uit neutrale onderzoek is gebleken dat er fors bespaard kan worden op de exploitatiekosten van kunstwerken. kUNstwERkEN doelgroep • Rijkswaterstaat • Provincies, gemeenten en waterschappen duurzaam De ervaring leert dat kunstwerken zoals bruggen en sluizen vaak energiezuiniger kunnen worden gemaakt. Verder zijn er vaak mogelijkheden om in de nabijheid van kunstwerken duurzame energie op te wekken. Ook kan veel gedaan worden ter bevordering van de biodiversiteit en natuur. marktpotentieel Nederland kent duizenden bruggen, sluizen, geluidswallen en tunnels. De markt bestaat uit nieuwbouwprojecten en uit renovatie- en onderhoudswerk aan kunstwerken. 86 Brasser, E. et al: ‘grote energiebesparingen mogelijk bij sluiscomplexen’; in: Brabants Dagblad, 1 juni 2011.Anonymus: ‘composieten val basculebrug oosterwolde succesvol geplaatst’; in cobouw 20 april 2010. Cobouw, 20 april 2010. www.pianoo.nl/ramspolbrug-energiezuinig, www.fibrecore-europe.com
    • marktONTWIKKELINGEN • Contractvormen voor onderhoud en beheer moet 15 á 20 jaar vooruit gekeken worden. van kunstwerken veranderen. In plaats Een lange levensduur en zo laag mogelijke van prijs per m² neemt de vraag naar ‘Design onderhoudskosten staan centraal. and Build’ of zelfs ‘Design, Build, Finance • Nieuwe contractvormen en de CO2 prestatie- and maintain’ projecten toe. Dit betekent dat ladder stimuleren duurzame innovatie. één partij verantwoordelijk is voor het proces van ontwerp en aanleg tot en met het beheer en onderhoud ervan. Al in de ontwerpfase87 DuuRZAmE BuSINESS cASES
    • praktijkVOORBEELDENEERStE ENERGiENEutRALE StERK & LichtbRuG tER WERELDDe Ramspolbrug bij Kampen zal de eerste civiel aannemer Knol uit Akkrum heeftenergieneutrale brug worden ter wereld. in 2010 de eerste composietbrug inRijks-waterstaat heeft de markt uitgedaagd Nederland geplaatst in Oosterwolde.om een ontwerp te maken voor een Volgens producent Fibrecore Europe is deenergieneutrale brug. De brug slaat de brug tien keer sterker dan staal en vijftienenergie die vrijkomt bij het neergaan van de keer lichter dan beton. Vergeleken met eenbeweegbare klep op als de brug dichtgaat. traditionele stalen of betonnen brug stootSamen met zonnecellen moet dat genoeg de innovatieve brug 66 procent minderenergie opleveren om de brug weer te cO2 uit door het gebruik van een duurzameopenen. composietmateriaaltechnologie. Dankzij dit speciaal samengesteld materiaal is de nieuwe golfbrug licht, veilig en onbrandbaar. DuuRZAmE BuSINESS cASES 90
    • ‘Het Nieuwe Werken’ is een andere manier van werken, waarbij mensen en organisa- ties flexibeler omgaan met arbeidstijden en werkplaatsen. Dankzij mobiele telefoon, de laptop en Internet kunnen kantoorwerkers in principe overal en op elk gewenst 14.het nieuwe werkenhEt NiEuWE tijdstip werken. In de praktijk komt het er op neer dat medewerkers minder vaak op WERKEN kantoor zullen zijn en vaker of thuis werken of bijvoorbeeld bij een klant of een regio- naal kantoor in de buurt. Als ze op het eigen kantoor zijn zal contact met collega’s een belangrijke rol spelen. Het Nieuwe Werken stelt andere eisen aan de inrichting GEhUIsvEst van kantoren. Voor veel bedrijven is Het Nieuwe Werken interessant, ook vanuit ko- stenoogpunt. Bouwers die oog hebben voor Het Nieuwe Werken kunnen inspelen op de groeiende markt naar luxe fraai afgewerkte en inspirerende ontmoetingsplek- ken en netwerkkantoren. doelgroep • Bedrijven • Vastgoedeigenaren zien Het Nieuwe Werken als een mogelijkheid om hun vastgoed aantrekkelijker te maken voor huurders, door in te spelen op de wensen van bedrijven. Ook stijgt de waarde van het vastgoed door de toevoegde communicatietechnologieën en de mogelijkheid om het gebouw multifunctioneel te gebruiken • Overheden duurzaam Het Nieuwe Werken leidt tot een beperkter ruimtebeslag en minder vervoerbewegingen. De bezetting van een standaardkantoor ligt normaal op 30%. uit onderzoek van TNO is gebleken dat Het Nieuwe Werken leidt tot een aanzienlijk lagere milieubelasting. marktpotentieel De overheid is al begonnen met het invoeren van Het Nieuwe Werken en naar schatting wil 15% van de bedrijven Het Nieuwe Werken als volledig concept doorvoeren. De overige 85% van de bedrijven zal naar verwachting delen van het concept willen toepassen in het Dixon, mark: ‘vastgoed op mipim-beurs is binnen vijf jaar achterhaald’; Vastgoedjournaal 19 maart 2010. meyerson, Jeremy & Ross, Philip: ‘The 21st Century Office’; London, 2003. Schiffers, mathijs: ‘er komt een generatie kantoor. 92 aan die veel minder hecht aan een vaste werkplek’; interview Regus-topman mark Dixon; in: Het Financieele dagblad 25 januari 2010. www.microsoft.com/netherlands/het_nieuwe_werken, www.hetnieuwewerkenblog.nl www.thewayweworktoday.com, www.ynno.com, www.seats2meet.com, www.spaces.nl/amsterdam/herengracht, www.guldenfeniks.nl (Aegon hoofdkantoor), www.kennishuisgo.nl
    • marktONTWIKKELINGEN • De komende 10 jaar gaan er in Europa 40 kunnen thuis werken, in de trein, in de tuin miljoen mensen met pensioen, daarentegen of op een locatie van flexwerkplekaanbieders stromen er slechts 25 miljoen nieuwe (zoals in Seats2meet, Spaces). Hierbij is arbeidskrachten in. Door dit verschil snelheid van IcT een erg belangrijke factor. moet er tussen deze groepen mensen goede Door al deze technologische ontwikkelingen kennisoverdracht plaats-vinden en ontstaat ontstaat er een andere behoefte aan de opzet er schaarste aan arbeidskracht en talent. en inrichting van kantoren. Kantoren gaan gebruikt worden door een • Door een overschot aan beschikbare kantoor- totaal andere samenstelling van generaties. ruimte, is het op maat ontwerpen van mensen zullen in hun leven langer deze gebouwen door de klant centraal te zetten doorwerken en dit betekent dat er meer en te luisteren naar zijn specifieke wensen erg voorzieningen moeten komen om ouderen belangrijk. Vaak wordt er bij grote kantoor- veilig en gezond te kunnen laten werken. renovaties ook gekeken naar de manier van Voor jonge mensen vervaagt de scheiding werken. De functie van het kantoor verandert tussen werk en privé. Verschillende naar een ‘ontmoetingsplek’ generaties met diverse werkstijlen werken • Over het algemeen zullen kantoren kleiner van samen in één gebouw. omvang worden, maar wel veel luxer van • Mensen zijn steeds vaker gewend om uitvoering en voorzien van alle (elektronische) via virtuele netwerken en sociale media gemakken, zoals videowalls voor virtuele met elkaar in verbinding te staan en te communicatie. communiceren.Technologische ontwikke- • Onderwerpen als flexibel inrichten van het lingen (bijvoorbeeld always online, smart gebouw, tijdloos karakter geven aan phones en videoconferencing apparatuur) gebouwen, open ruimtes met veel licht, zorgen ervoor dat reizen steeds minder onderscheid tussen publieke en private nodig wordt, doordat gegevens altijd en ruimten krijgen meer aandacht. overal digitaal beschikbaar zijn. mensen93 DuuRZAmE BuSINESS cASES
    • praktijkVOORBEELDENENERGiE bESpAREN EN hEt DE WERKOmGEViNG ALS NiEuW KANtOOR ERA cONtOuR KANtOOR pER uuRNiEuWE WERKEN iN ééN EcOSYStEEm VOORAL ONtmOEtiNGSpLEKVoor het hoofdkantoor van Aegon is een creative Valley, op kantorenpark Papendorp, medewerkers van ERA contour in Spaces is een organisatie die kantoorruimte,meer-jaren-exploitatieplan opgesteld, is een duurzaam gebouw voor bedrijven die Zoetermeer kunnen dagelijks kiezen of werkplekken en vergaderzalen verhuurt.waarmee een energiebesparing van 75% vernieuwend willen werken. YNNO heeft ze die dag thuis blijven werken of naar Aan de Herengracht in Amsterdam zijnwordt gerealiseerd. Het gebouw is uitgerust samen met NIc commercieel het concept kantoor gaan. ERA contour ziet het kantoor drie grachten-panden omgebouwd tot eenmet plafondverwarming en -koeling, voor het pand bedacht. Net als een als een ontmoetingsplek, niet een plek inspirerende omgeving waar mensen openergiebesparende sensoren en driedubbel ecosysteem kent de werkomgeving waar je elke dag moet zijn. Volgens de het flexibele tijden kunnen werken. Door lid teglas. De investering van € 450.000 wordt diversiteit, onderlinge afhankelijkheid, TBI bedrijf is deze wijze van werken niet worden heb je toegang tot de algemenebinnen acht jaar tijd terugverdiend. In de individuele groei en beweging. Het betonnen alleen efficiënter, de keuzevrijheid vergroot ontmoetingsruimtes en Internet. Om tetoekomst overweegt men om zonnecellen middendeel is toegankelijk voor iedereen, ook het verantwoordelijkheidsgevoel bij parkeren, koffie te drinken en te lunchenin de ramen te verwerken om energie op met als doel om elkaar te ontmoeten. In medewerkers. In het nieuwe kantoor zijn er betaal je separaat. Daarnaast is het ookte wekken. Naast deze renovatie is het het gebouw zijn er ‘public’, ‘privileged’ en geen kamertjes meer, maar werkeilanden mogelijk om afzonderlijke werkplekkengebouw zo goed mogelijk ingericht op ‘private’ ruimtes. Public ruimtes zijn het van bureaus waar medewerkers zelf hun (zogenaamde ‘independent spaces’)het nieuwe werken. Het atrium is opnieuw biologische restaurant, de terrassen, de plek kiezen. De etages in het kantoor zijn en kantoorruimtes te huren. Je kuntingericht (onder andere met espressobar) pantry’s, leestafels, stiltegebieden, lounge, split-level waardoor de scheiding minder bijvoorbeeld een abonnement afsluitenen staat in verbinding via een roltrap met hal en de openbare werk- en overlegplekken. hard is. Een grote centrale vide verbindt de waarbij je twee dagen per week recht hebtde parkeergarage. Op diverse plekken zijn Daar ontstaan als vanzelf veel contacten. verschillende niveaus. Waar je ook in het op een van de werkplekken. Alle ruimtesvloeren met elkaar verbonden en er is een ‘Privileged’ zijn de vergaderruimtes die gebouw bent, overal heb je overzicht. Op zijn mooi ingericht met veel licht en sfeer.grote variëteit aan werk- en vergaderplekken. toegankelijk zijn voor bewoners en bedrijven de begane grond bevinden zich het ERA In Spaces Herengracht worden alle nieuweEen multifunctioneel restaurant zorgt voor van buitenaf. Aan de ruggengraat van het contour café en enkele spreekkamers waar werkconcepten toegepast.een ontmoetingsplek en lunchruimte. gebouw hangen boxen: ‘private’ ruimtes, vertrouwelijke gesprekken kunnen worden grote, vrij indeelbare vloervelden met hoge gevoerd. plafonds die door de huurders naar eigen smaak en functie zijn in te delen.95 DuuRZAmE BuSINESS cASES
    • 15.klein,huiShOuDENSEENpERSOON- Nederland bouwt grofweg twee soorten woningen: appartementen en grondgebonden eengezinswoningen. uit de statistieken blijkt dat het aantal éénpersoonshuishoudens sterk groeit. Vreemd genoeg is er nog niemand die bouwt voor deze doelgroep. In de hip, snel en autoindustrie heeft elk zichzelf respecterend merk een kleine auto in de aanbieding. Sinds de introductie van de Smart rond de eeuwwisseling is duidelijk geworden dat klein ook hip kan zijn. DUURZAAM doelgroep • Doelgroepen zijn vrijgezellen, studenten en eenoudergezinnen duurzaam Een aardige bijkomstigheid van een kleine woning is dat hij in gebruik ook echt energiezuinig kan zijn. Vergelijk de opkomst van de kleine auto’s: vanwege de lage cO2 uitstoot zijn ze bijna allemaal vrij van wegenbelasting en zonder bijtelling. Een kleine woning is goed te isoleren en zorgt er in combinatie met een goede daglichttoetreding, energiezuinige apparatuur en ledverlichting voor dat er nauwelijks energie wordt gebruikt. marktpotentieel Nederland telt in totaal 7,4 miljoen huishoudens. Het aantal éénpersoons-huishoudens neemt de komende jaren sterk toe, van 2,7 miljoen nu 3,7 miljoen in 2050, zo verwacht het cBS. 98 Anonymus: ‘bouw studentenwoningen kan niet op tegen vraag’; in: de Volkskrant 5 oktober 2011.Dijck, Floor van: ‘de eenvoud; creatieve tegenpool van de vinex’; het lijkt nergens op in Almere; in: de Pers, 21 januari 2010. Silvester, mario: ‘markant wonen voor 80.000 euro’; in: cobouw 27 april 2010
    • marktONTWIKKELINGEN • Het tekort aan studentenwoningen in voor starters en eenpersoonshuishoudens utrecht is verdubbeld van 2000 in 2007 tot niet meer betaalbaar. 4000 in 2011. In Leiden groeide het tekort • De nieuwe generatie is toe aan betalen voor aan dergelijke woningen in dezelfde periode gebruik. Lease-constructies vergelijkbaar van 2000 naar 4150. met de autoindustrie maken wonen haalbaar • Wonen wordt steeds duurder en zelfstandig en betaalbaar. wonen in een eigen huis met een tuintje is99 DuuRZAmE BuSINESS cASES
    • praktijkVOORBEELDENQ1: DuuRzAAm, VERNiEuWbAAR hip WONEN iN ALmEREEN bEtAALbAARPeugeot heeft een 106, Toyota een Aygo, In het project de Eenvoud worden bijzondereKia een Picanto, citroen een c1 en de woningen gebouwd zoals de cache-cachebouw? De bouw heeft een Q1, althans op woning voor klein gezin met buiten glasde tekentafel. m III architecten uit Rijswijk en binnen een zee van licht en eenvoudigheeft grondgebonden Q1 woningen afgewerkt met hout. Er wordt ook eenontwikkeld die voor een vaste all in prijs van convertible House gebouwd, een huis€ 85.000 als stand alone in een parkachtige dat je net als een cabrio kan openklappenomgeving kunnen worden gebouwd. De Q1 afhankelijk van het weer. uitgeklapt neemtwoningen bestaan voor 90% uit biobased het oppervlak toe van 50 m2 tot 140 m2.grondstoffen en kunnen energieneutraalworden gerealiseerd. Geschakelde Q1-woningen kunnen worden gebouwd voor€ 52.000. DuuRZAmE BuSINESS cASES 102
    • Lange tijd beperkten bouwers zich tot het maken van een weg en het realiseren van gebouwen, al dan niet voorzien van een parkeergarage. Inmiddels zijn er bouwbedrijven die niet alleen parkeergarages bouwen, maar ze ook beheren 16.duurzaam enDuuRzAAmpARKEREN vEIlIG PARkEREN en in opdracht van de gemeente ook zorgen voor de beveiliging en de inning van de parkeergelden. Als bouwbedrijven ook voor het beheer en de exploitatie verantwoordelijk zijn loont het te investeren in goede en duurzame kwaliteit en service. Het gaat dan een goede toegankelijkheid een veilige omgeving, goede duurzame verlichting, optimale bewegwijzering en steeds vaker ook om allerlei extra service zoals elektrische oplaadpalen. doelgroep • Overheden (vooral gemeenten) die steeds hogere duurzaamheiddoelstellingen stellen, bijvoorbeeld met betrekking tot duurzaam inkopen en het verminderen van cO2 emissie. Hierdoor wordt ook bij nieuwbouw, renovatie en in de beheerfase van parkeervoorzieningen gevraagd om een duurzame benadering. Parkeervoor- zieningen van gemeenten zijn onderdeel van de gemeentelijke publieke diensten. • Particuliere bedrijven en projectontwikkelaars die door middel van een duurzame parkeergarage mogelijkheden willen benutten voor het multifunctionele gebruik van de ruimte. Bovendien willen ze de ervaring en het comfort voor de parkeerder verhogen en de energiekosten besparen. duurzaam Doordat beheer en exploitatie voor verantwoording komen van de bouwer loont het om te investeren in duurzaamheid. marktpotentieel In 2010 telde Nederland meer dan 7,6 miljoen auto’s. Dit aantal zal in de toekomst toenemen, evenals de vraag naar parkeergelegenheid. En grote uitdaging voor de steden en winkelcentra is om deze auto’s in parkeergarages/ondergronds te parkeren zodat het maaiveld weer ter beschikking komt voor de voetganger en fietser. 104 Bontenbal, Henri: ‘duurzaamheid parkeergarages’; in: Stedebouw & Architectuur 27ste jrg. nr.3; mei 2010; pp.12-15. Fraanje, Peter: ‘bouwen én beheren – integratie levert veel meerwaarde op’; in: Facility management magazine 143, september 2006; pp. 18-22. www.cbs.nl, www.5by2.nl, www.q-park.nl, www.aps.nl
    • marktONTWIKKELINGEN praktijkVOORBEELDEN • Er zijn diverse mogelijkheden voor Ook neemt de vraag naar veelvuldig gebruik verduurzaming zoals: groene daken, afvangen van de ruimte toe. Een parkeervoorziening OptimAAL bENuttEN VAN DE Q-pARK bOuWt NiEuWE VAN ONtWERp tOt ExpLOitAtiE van gassen, luchtzuivering, coaten van die lange perioden van de dag leeg staat, pARKEERRuimtE DuuRzAmE GARAGE de vloer, LED-verlichting en lichtschakelaars, zou in die perioden voor andere doeleinden natuurlijke ventilatie, gebruik van cradle- moeten worden gebruikt. 5by2 bouwt en levert volautomatische De nieuwe parkeergarage van het St. Allround Parking Services benadert parkeer- to-cradle materialen, opvangen en opslaan • In de gebruiksfase van een parkeer- parkeer-garages. Op basis van een Antonius Ziekenhuis in Nieuwegein voorzieningen als gehele projecten, waarbij van regenwater, opwekken van zonne- voorziening wordt meer aandacht besteed ‘schuifpuzzel oplossing’ worden auto’s heeft ongeveer 1.450 plaatsen en is een het bedrijf van ontwerp tot en met exploitatie energie, maar ook locatie van de garage, aan het verminderen van onnodig auto op een ‘pallet’ van 5 bij 2 meter ingepast duurzame garage. De opbouw van de St. de werkzaamheden overneemt van de multifunctioneel gebruik en de rol van (zoek)verkeer en zo een vermindering van in de beschikbare parkeer-ruimte. Op Antonius parkeergarage bestaat niet, zoals klant. Er wordt een verantwoordelijkheid parkeren bij gebiedsontwikkeling. de cO2 uitstoot. Bijvoorbeeld door middel deze manier wordt de ruimte zo efficiënt normaal, uit betonplaten. Het onderste aangegaan voor de lange termijn. Daarom is • Bij de bouw en renovatie van parkeer- van dynamische verkeerverwijssystemen, en optimaal mogelijk benut. Vooral in deel is opgebouwd uit stalen ‘kisten’ zowel een duurzaam ontwerp en duurzame voorzieningen wordt meer gebruik gemaakt zoals de borden die aangeven hoeveel gebieden waar conventioneel parkeren gevuld met basaltblokken. Het bovenste bouw, als duurzame exploitatie belangrijk van duurzame materialen, zowel in het plaats er nog vrij is in een parkeergarage. moeilijk of beperkt beschikbaar is, biedt deel is van hout gemaakt. Niet alleen voor Allround Parking Services. Voor de ontwerp als tijdens de bouw of renovatie zelf. In de toekomst worden dergelijke systemen volautomatisch parkeren een mogelijke hebben deze materialen weinig onderhoud klant worden langetermijnrisico’s uit handen • Het gebruik van efficiënte, aangename en verfijnder. 30% van de verkeersuitstoot in oplossing. Een kenmerkend voorbeeld is nodig, maar de hele garage is voor 90% genomen. De eigen zekerheid wordt energiebesparende verlichting en natuurlijke een stad komt namelijk door ‘zoekverkeer’: de parkeergarage van het NH Barbizon recyclebaar. Ook de ventilatie vindt hierdoor gewaarborgd door vaste samenwerking toetreding van licht nemen toe. auto’s die al op de plaats van bestem- Hotel in hartje Amsterdam. Door middel op natuurlijke wijze plaats, en verbruikt met partners, duurzame benadering van alle • In parkeervoorzieningen wordt duurzame ming zijn maar nog een parkeerplek van een liftsysteem worden auto’s minimale energie. Tenslotte is er speciale processen en aandacht voor (veranderingen energie belangrijker. Ook eigen energie moeten vinden. Automobilisten zouden vanaf een klein pleintje naast het hotel HR verlichting aangebracht. Q park is de in) de toekomst. opwekking, bijvoorbeeld met zonnepanelen, al voor vertrek een parkeerplaats kunnen volautomatisch ondergronds geparkeerd. grootste exploitant van parkeergarages in neemt toe. selecteren en reserveren. Dit vermindert Aan de oppervlakte is slechts de ruimte van Europa. Het maastrichtse bedrijf beheert • Ruimtebesparende oplossingen krijgen zoektijd, zoekverkeer en cO2 uitstoot. één parkeerplaats vrijgehouden voor het ruim 800.000 parkeerplaatsen en zet jaarlijks meer aandacht. Een voorbeeld is ondergronds Parkeervoorzieningen dienen dan wel liftsysteem. 600 mln. euro om. parkeren door middel van een liftsysteem. uitgerust te worden met geschikte Japan is een voorloper in dergelijke technieken. geautomatiseerde systemen.105 DuuRZAmE BuSINESS cASES DuuRZAmE BuSINESS cASES 106
    • 17.van bouwenOpENbARE RuimtE Er liggen duurzame marktkansen voor bouw- en infrabedrijven die regelmatig losse projecten uitvoeren in opdracht van de gemeente. Gemeenten zijn verantwoordelijk bEhEER NAAR BEhEREN voor het beheer en onderhoud van de openbare ruimte, maar steeds vaker worden taken uitbesteed aan aannemers of aan organisaties die samen met buurtgemeenten zijn opgezet. Groenbeheer, schoonmaak, beheer van verlichting en stoplichten, afvalinzameling zijn voorbeelden van taken die kunnen worden uitbesteed. doelgroep • Gemeenten hebben een regierol bij het beheer van de openbare ruimtes. Er is een trend dat gemeenten meer van de taken uitbesteden. • Uiteindelijke doelgroep is de burger en/of de gebruiker van de openbare ruimte. duurzaam Als bedrijven verantwoordelijk worden voor het beheer ontstaat er continuïteit en kan geïnvesteerd worden in duurzame kwaliteit. marktpotentieel Nederland telt sinds 1 januari 2011 418 gemeenten die verantwoordelijk zijn voor het beheer en onderhoud van de openbare ruimte. Elk jaar verlenen gemeenten opdrachten aan bedrijven voor miljoenen euro’s. cyclus in Gouda beheert en onderhoud al het groen in de gemeente. cityTec is een organisatie die is opgezet door een aantal Zuid-Hollandse gemeenten ten behoeve van de openbare verlichting en de stoplichten. Anonymus: ‘imtech onderhoudt verlichting breda’; in: cobouw 31 augustus 2011. Anonymus: ‘onderhoud amersfoortse wijk vathorst naar Heijmans infra’; www.heijmans.nl 8 maart 2011. cats, Ria & Piersma, Jeroen: 108 ‘gemeente kan wel degelijk bezuinigen’; in Het Financieele Dagblad 10 januari 2011.Fraanje, Peter: ‘bouwen én beheren – integratie levert veel meerwaarde op’; in: Facility management magazine 143, september 2006; pp. 18-22. www.jcdecaux.nl, www.velopa.nl, www.ziut.nl, www.cititec.nl, www.putkast.nl
    • marktONTWIKKELINGEN • Gemeenten moeten bezuinigen en zoeken bestedingen. naar andere mogelijkheden om de openbare • Het beperken van overlast als gevolg van ruimte te beheren. werkzaamheden wordt steeds belangrijker. • Het overheidsprogramma Duurzaam Inkopen • Burgers worden mondiger en willen parti- stimuleert gemeenten om meer aandacht te ciperen. Sommige bewoners nemen een besteden aan duurzaamheid bij aan- deel van het beheer over.109 DuuRZAmE BuSINESS cASES 78
    • praktijkVOORBEELDENjc DEcAux: DuuRzAAm StADSmEubiLAiR putKASt ONtzORGt citYtEc VOOR VERLichtiNG, VERKEERSLichtEN EN OpLAADpuNtENIedereen heeft ze wel eens gezien de bushokjes Putkast uit Wormerveer be- cityTec is specialist in het optimaliseren vanvan JcDecaux. Dit bedrijf biedt gemeenten gratis heert de straatkasten van de buitenruimte op het gebied van dynamischstraatmeubilair en bushokken en tramhalten aan in gemeenten op markten en straatmeubilair, zoals openbare verlichting,ruil voor advertentieruimte. Het straatmeubilair wordt evenemententerreinen. In put- verkeerregelinstallaties, parkeerinstallatieszeer frequent en goed schoongehouden, kapotte kasten kan men elektra of en oplaadpunten. cityTec is de optelsomruiten worden snel vervangen. Het bedrijf heeft het water aansluiten. Het bedrijf van diverse gespecialiseerde afdelingenstraatmeubilair zo ontworpen dat het lang mee gaat en kan de putkasten aanleggen van verzelfstandigde gemeentelijke energie-vandalismebestendig is. In samenwerking met Eneco en zorgt voor een goed bedrijven en werd opgericht in 1997. Bijheeft het bedrijf oplaadpunten voor elektrisch vervoer functioneren. cityTec werken ongeveer 320 mensen dieontwikkeld en geïntegreerd in het stadsmeubilair. Ook verantwoordelijk zijn voor het beheer enhebben ze zuilen ontwikkeld waar een openbaar toilet onderhoud van 600.000 lichtmasten, 30.000is in verwerkt en reclameborden die zijn uitgerust met verkeerslichten en 2.000 parkeerinstallatieseen inzamelpunt voor gebruikte batterijen. Een ander in Nederland. citytec werkt voor bijna 100ontwerp is het zogenaamde witte fietsenplan Cyclocity, Nederlandse gemeenten, waaronder groteeen self-service fietsverhuursysteem dat mensen in de steden als Rotterdam, Amsterdam en Denstad de mogelijk biedt de auto te laten staan en een Haag, voor provincies en waterschappen.huurfiets te pakken. Daarnaast dringt JCDecaux hetenergieverbruik van zijn objecten terug. Samen metZiut is de GraduaLight Dimmer ontwikkeld waarmeeeen energiebesparing van 30 tot 40% per object wordtbereikt. JcDecaux loopt hiermee als leverancier vooropmet betrekking tot de eisen voor duurzaam inkopen. DuuRZAmE BuSINESS cASES 112
    • 18.ruimtewinstONDERGRONDSE Je kunt een vierkante meter maar één keer gebruiken, toch? Of nee, je kunt met drie dimensies die m2 wel vijf keer gebruiken: bijvoorbeeld voor recreëren, parkeren, oNDER hEt MAAIvElD leidingen, waterberging en afvaltransport. Er is een wereld te winnen als we serieus StAD werk maken van bouwen in de grond. Of het nu gaat om een kelder onder een woning of om een grootschalig project, waarbij winkelen, parkeren en recreëren voor een groot deel onder het maaiveld wordt gebracht, duurzame kansen zijn er volop. doelgroep • De grotere Nederlandse gemeenten, bedrijven, scholen, winkels en sport- en cultuurinstellingen zijn mogelijke doelgroepen. Vaak kan een voornemen om iets te (ver) bouwen op een bepaalde locatie als aanleiding worden gebruikt om meteen te bestuderen of er niet ook andere voorzieningen kunnen worden gerealiseerd. Zo is in een latere fase de tijdelijke waterbergingsfunctie toegevoegd aan bouw van ondergrondse metrostations voor de NoordZuidlijn in Amsterdam. • Eigen initiatief van bouwers is belangrijk. Niet zelden worden deelwerkzaamheden los van elkaar gepland. Ze zijn daardoor duurder en zorgen voor veel overlast bij omwonenden. Juist in dit soort situaties doen zich kansen voor voor ondergronds en multifunctioneel bouwen. duurzaam Ondergronds bouwen, c.q. meervoudige ruimtegebruik beperkt het ruimtebeslag als gevolg van bouwen, bovendien verkort het de afstanden die moeten worden afgelegd door een concentratie van voorzieningen. Het combineren van functies leidt tot een geringer materiaalgebruik en maakt cascadegebruik van energie en water mogelijk. marktpotentieel Het marktpotentieel voor ondergronds en/of meervoudige ruimtegebruik is groot. Vanuit duurzaamheidsoogpunt zijn locaties dicht bij OV-knooppunten en bevolkingsconcentraties het meest gunstig. Anonymus: ‘carré, winkels en parkeergarages in tunnel onder amstel’; in: Het Parool, 7 april 2010.Anonymus: ‘Officieel voetbal en rugby op dak van parkeergarage Radboud Universiteit’; in: cobouw 9 september 2011; pp.9 114 Veen, R. van der (red.): ‘bouw op eigen initiatief – praktische handleiding’; Bouwend Nederland, min. VROm, min V&W, Prorail, Provincie Gelderland, PIANOo, Regieraad Bouw; Gouda, januari 2010; 44 pp. www.A2maastricht.nl, www.cob.nl , www.youtube.com/watch?v=s6i9OHRGsAs
    • marktONTWIKKELINGEN • Veel van de werkzaamheden in de • Er zijn koplopergemeenten die straten openbare ruimte en in de bodem worden als en buurten integraal opknappen, waarbij losse projecten uitgevoerd. Deze ver- bijvoorbeeld verharding, bomen, kade- snipperde aanpak is duur en leidt tot veel muren en bekabeling in één project wordt overlast. Iedereen kent de voorbeelden uitgevoerd. van een mooi nieuwe bestrating die enkele • Ondergronds bouwen komt steeds vaker maanden na aanleg weer open moet voor voor. een kabel.115 DuuRZAmE BuSINESS cASES
    • praktijkVOORBEELDENmuLtimEDiALE ONtmOEtiNGS- AmfORA bibLiOthEEK tu DELftpLEK iN GELuiDSWALLangs de A12 bij Ede is aan het begin Strukton heeft een plan ontworpen waarbij de leefomgeving van Amsterdam wordt verbeterd, Op de bibliotheek van de Technischevan de 21ste eeuw een multifunctionele zonder dat dit ten koste gaat van de bereikbaarheid van de stad. met het plan wordt als het ware universiteit ligt een prachtig groen dak vanbioscoop en ontmoetingscentrum gebouwd een nieuwe stad onder de hoofdstad gecreëerd. Het ontwerp en initiatief komen van Strukton, meer dan 5000 m2 waarop studenten elkaarin een geluidswal: cinemec. In 2009 voor de architectonische invulling is architectenbureau Zwarts & Jansma uit Amsterdam in de arm kunnen ontmoeten en kunnen studeren inwerd er de grootste 3D-multimediazaal genomen. Het plan, AmFORA (Alternatieve multiFunctionele Ondergrondse Ruimte Amsterdam) de zon. Onder de groene oase een enormevan de Benelux aan toegevoegd en een genaamd, bestaat uit de aanleg en indeling van multifunctionele ruimte onder Amsterdam en is zo bibliotheek, ontworpen door mecanoobijbehorende parkeergarage gebouwd door ontworpen dat het energieneutraal kan functioneren. Door een stelsel van ondergrondse ruimtes, architecten en gebouwd en opgeleverd doorbouwbedrijf Welling uit Didam. Dankzij die in- en uitritten hebben op diverse plaatsen op de ringweg A10, kunnen verschillende functies in Van Oorschot Versloot Bouw uit Rotterdamde ligging in de koele geluidswal is het diverse lagen ondergronds worden gebracht. In 2010 presenteerde de maarssense bouwer een plan en Boele van Eesteren uit Den Haag in 1997.complex zeer energiezuinig. Als één van voor zes verdiepingen onder de Amstel in het carré. Er is een plan gemaakt voor een ondergrondsede weinige gebouwen in zijn soort beschikt uitbreiding van carré parkeergelegenheid, sportzalen, bioscopen, kabels en leidingen, waterberginghet over energielabel A. Op de geluidswal is en bevoorrading, de mogelijkheden zijn legio. In het plan is veel aandacht geschonken aan deeen park voor de aanwonenden aangelegd ondergrondse beleving en architectuur. Ruimte, veiligheid en een goede oriëntatie staan hierinen aan de zijde van de A12 zijn druiven centraal. Amsterdam heeft met belangstelling kennis genomen van het plan. Als er nog lezers zijngeplant ten behoeve van de wijnproductie. die denken dat dit soort plannen altijd science fiction blijven: ga eens kijken bij de ondergrondseJaarlijks bezoeken ruim 400.000 mensen stad bij Antwerpen centraal Station of in madrid bij project calle 30 waar een grote verkeersaderhet complex. onder de grond is gebracht waar de stadsbewoners nu kunnen recreëren.117
    • Bij sustainable lease wordt bij de verhuur van gebouwen aandacht besteedt aan 19.duurzaamheidSuStAiNAbLE LEASE duurzaamheid. Bij verhuur is er sprake van een splitsing tussen de eigenaar en de huurder en bewoner van het pand. Dit resulteert vaak in een ‘split incentive’, waarbij Is tE hUUR KANtOREN de verhuurder moet betalen voor duurzame investeringen, terwijl de baten van die investering terecht komen bij de huurder. Bij sustainable lease worden er tussen deze partijen afspraken gemaakt over de energierekening en duurzaamheid, of wordt er zelfs een huurcontract afgesloten waarbij de huurder een all in prijs betaald voor het gebruik van het gebouw. Hiermee wordt de ‘split incentive’ tussen de verhuurder en huurder opgeheven en kan er samen nagedacht worden over investeringen in duurzaamheid. doelgroep • Vastgoedeigenaren die verhuren; zij kunnen door middel van sustainable lease meer kwaliteit bieden aan hun huurders, de waarde van hun vastgoed vergroten door duurzame investeringen en huurders aan zich binden door intensievere samenwerking en langetermijnvertrouwen. • Huurders, zowel particulier als zakelijk, gaan bij sustainable lease kunnen samen met de verhuurder een duurzamer woon- of werkplek realiseren. duurzaam Sustainable lease is een vorm van verhuur waarbij zowel huurder als verhuurder belang hebben bij duurzame prestaties. Het TNT hoofdkantoor ontwikkeld door OVG en gebouwd door VolkerWessels is een voorbeeld van een gebouw dat voor een langere periode wordt verhuurd voor een all in prijs per m2. marktpotentieel In het bijzonder de kantorenmarkt en ander groot vastgoed is interessant voor sustainable lease. 120 Rau, Thomas: ‘straks bezit niemand meer een eigen woning’; in Eigen Huis magazine juli-augustus 2011; pp. 35-39, www.triodos.nl, www.greenchoice.nl, www.turntoo.com
    • marktONTWIKKELINGEN • Er wordt steeds meer duurzaam vastgoed een vastgelegde periode. gebouwd door projectont-wikkelaars, • Steeds vaker zie je dat ook dat de huurder simpelweg omdat die meer kwaliteit bieden een gebouw huurt mét energie erbij. In dat en sneller verhuurd kunnen worden. geval wordt er een all-in prijs afgesproken • Naast het bouwen van duurzaam vastgoed, tussen de huurder en verhuurder. worden er in toenemende mate bij De gebouweigenaar neemt dan de huurcontracten afspraken gemaakt over verantwoordelijkheid en de kosten voor de energielevering en -kosten. Onderdelen energielevering over, waardoor je de ‘split van een dergelijk groen huurcontract incentives’ tussen de verhuurder en huurder kunnen zijn: het afnemen van groene wegneemt. stroom, afspraken over energiebesparing, de • In de toekomst zal het vaker voorkomen dat de inzet van duurzame energieopwekking en gebouweigenaar en huurder samen verbeteringen in het werkplekklimaat. om tafel om invulling te geven aan • In sommige gevallen is de huurder bereid om duurzaamheid. Samen wordt dat de meer te betalen voor duurzaamheid ambitie op het gebied van duurzaamheid waardoor de verhuurder in staat gedefinieerd. De gebouweigenaar investeert gesteld wordt om verdergaande duurzame in duurzaamheid, waardoor er bespaard maatregelen te nemen voor het gebouw, wordt op energie- en onderhoudskosten, waar beide partijen beter van worden. Zo terwijl de kwaliteit van het gebouw omhoog kan een vastgoedeigenaar (of investeerder) een gaat. De huurder belooft zijn gedrag en installatie voor duurzame energie opwekking gebruik hierop af te stemmen en het gebouw installeren en afspraken maken met de voor een langere periode te huren. huurder dat deze de energie afneemt voor121 DuuRZAmE BuSINESS cASES
    • praktijkVOORBEELDENDuuRzAAm DOOR NiEuW GREENchOicE LEASt RAu KANtOOR AmStERDAmhuuRcONtRAct zONNEpANELENTriodos Vastgoedfonds heeft in 2010 het Greenchoice biedt consumenten de Architect Rau ziet bouwwerken alsLevob-gebouw in Amersfoort gekocht en mogelijkheid om zonnepanelen te leasen. materiaal-banken. Vergeet bezit, het is deop een duurzame manier gerenoveerd. Bewoners die zelf niet willen investeren in prestatie die telt stelt Rau. Het tapijt opDaardoor is het energielabel verbeterd zonnepanelen of ze niet kunnen aanbrengen de vloer, de ledverlichting van Philips, devan E naar A. Triodos heeft ook een nieuw op hun dak, kunnen bij Greenchoice zonder computers en het meubilair: alles wordtsoort huurcontract afgesloten waarbij eigen investering panelen aanschaffen. geleased. Rau heeft voor dit concept eenhet energierisico bij de belegger komt Huishoudens betalen vervolgens een nieuwe organisatie opgezet: Turntoo.te liggen. Normaliter betaalt de huurder normaal vast tarief voor de gebruiktede energierekening zelf. In deze nieuwe zonnestroom dat voor 20 jaar vaststaat.contractvorm betaalt de verhuurder, het Deze prijs stijgt dus niet mee met de prijsTriodos Vastgoedfonds, de investeringen van grijze stroom. Greenchoice is de eerstein energiebesparingsmaatregelen en de twintig jaar eigenaar van de zonnepanelenkosten voor het energieverbruik. De huurder en verzorgt de administratie. Na twintig jaarbetaalt maandelijks een vast huurbedrag wordt de klant eigendom. men verwacht datvoor de totale woonlasten. Hierdoor wordt de klant dan nog zeker tien jaar gebruik kanhet voor gebouweigenaren interessant om maken van gratis zonne-energie.te investeren in duurzame maatregelen .en voorkom je het probleem van de `splitincentive’. DuuRZAmE BuSINESS cASES 124
    • 20.ruim baanfiEtSSNELWEGEN Zonder files snel van A naar B. En tegelijk aan je conditie werken. Het kan op de fietssnelweg! Fietssnelwegen zijn speciale fietspaden ontworpen voor fietsers die snel hun bestemming willen bereiken, de fietsforens bijvoorbeeld. Fietssnelwegen vooR DE fIEts zijn brede paden waar de fietser zo veel mogelijk voorrang heeft en dus in één keer kan doorfietsen, waardoor hij sneller op de plaats van bestemming is. De snelle fietssnelwegen bieden voor het dagelijks vervoer (van en naar het werk, school, sportvereniging of om boodschappen te halen) een alternatief voor de auto. doelgroep • Lokale en provinciale overheden geven prioriteit aan maatschappelijk verantwoord ondernemen. Fietssnelwegen komen tegemoet aan hun wensen doordat zij kunnen zorgen voor minder kilometers met de auto in de stad (en hiermee minder cO2 uitstoot), een betere doorstroming van het autoverkeer en minder files (en dus minder CO2 en fijnstof uitstoot) en een betere bereikbaarheid van steden. • Voor fietsers van kortere afstanden (< 15 km) bieden fietssnelwegen een snelheids- en tijdwinst door betere infrastructuur. Ook is het voor fietsers in het algemeen veiliger en gezonder om de fiets te pakken, en kunnen ook zij steden beter bereiken. • De groep fietsers is onder te verdelen in de volgende doelgroepen: forenzen (woon werk verkeer) die maximaal 15 kilometer van hun werk wonen (deze afstand is ongeveer de gemiddelde afstand woon- werkverkeer), schoolgaande kinderen, recreatieve fietsers en ouderen. Bij de aanleg van de fietssnelwegen wordt gekeken naar de groep forenzen en waar de doorstromingen tijdens de spits plaatsvinden. duurzaam Fietsen is ten opzichte van autorijden en openbaar vervoer natuurlijk zeer duurzaam.. marktpotentieel Nederland heeft op dit moment ongeveer 30.000 kilometer fietspad. Veel gemeenten en provincies tonen interesse om de kwaliteit van fietspaden te verbeteren om zo snelle fietsroutes mogelijk te maken. Door in te zetten op fietssnelwegen zal naar schatting vijf procent van de autoforenzen op een bepaald traject overtuigd kunnen worden om over te stappen op de fiets. Bij een verdere inburgering van de elektrische fiets zal dat percentage zeker gaan groeien. 126 www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/fiets , www.regiotwente.nl (F35 brochure), www.snelfietsroute.nl, www.fietsfilevrij.nl, www.fietssnelwegen.nl
    • marktONTWIKKELINGEN praktijkVOORBEELDEN • Het onderwerp fietssnelwegen staat (bijvoorbeed LED), maar ook in fietsbruggen DiREctE VERbiNDiNG VAN SAmENWERKEN iN DE REGiO SNELLE fiEtSVERbiNDiNG steeds vaker op de agenda bij regionale en tunnels. Naast de kwaliteit van het fietspad ARNhEm NAAR NijmEGEN VV zORGt VOOR fiNANciëLE tuSSEN bEDRijVEN iN EN ROND en provinciale overheden. Het ministerie zelf, wordt er rekening gehouden DRAAGKRAcht EiNDhOVEN van Infrastructuur en milieu stimuleert het met maximaal comfort, rustplekken en fietsgebruik op woon- werkverbindingen door informatievoorzieningen. Er wordt ook De voltooiing van de realisatie van het Voor de F35, de 55 kilometer lange fiets- De Slowlane is een 32 km lang fietspad langs het verstrekken van subsidie aan 16 fietsroutes. geïnvesteerd in groen langs fietspaden RijnWaalpad is gepland in 2012. De snelle verbinding tussen Nijverdal en Enschede de bedrijventerreinen in en rond Eindhoven. Daarnaast investeren provincies en gemeenten vanwege de beschutting. fietsroute tussen Arnhem en Nijmegen is bestaande infrastructuur aangepast De eerste schetsen, gemaakt door ook in snellere fietsroutes, in 2011 samen 80 • De paden zijn ook geschikt voor elektrische moet fietsers in 40 minuten van Rijnkade aan hogere fietssnelheden. Bij de aanleg ingenieursbureau Kragten, houden rekening miljoen euro. fietsen, waardoor fietsers zich over langere naar Waalkade brengen. De fietsroute zorgt van het fietspad houdt men rekening met vrij liggende 4 meter brede paden • De fietssnelwegen richten zich op de afstanden kunnen verplaatsen (van voor een aantal verbeteringen. Ten eerste met de kwaliteit van de stedelijke en en de ecologische verbindingszone. Het afstanden tussen steden en er wordt hiermee gemiddeld 6 naar 10 km per rit). is de doelstelling om files te verminderen landschappelijke inpassing (natuurgebied project wordt op dit moment gerealiseerd geïnvesteerd in: goede asfaltering, duidelijke op de A325 tussen Arnhem en Nijmegen. Groene Poort), het aanzicht (architectuur), en is onderdeel van de gebiedsontwikkeling bewegwijzering, beschutting en verlichting Tegelijkertijd wordt gewerkt aan de veiligheid duurzaamheid (materiaalgebruik, inno- Brainport Avenue, het gebied waar veel door vrij liggende fietspaden, aangezien in vatieve verlichtingsconcepten) en het hightech kennis- en maakindustrie is de huidige situatie op de rijbaan tussen de gebruik door fietsers (bijvoorbeeld aanleg gevestigd. Ruim € 9.000.000 is bestemd auto’s gefietst moet worden. Tot slot wordt van vier meter brede paden). Doordat de voor de fietsverbinding. Initiatiefnemer is er een directe fietsverbinding gecreëerd, regio gezamenlijk optrekt en in deelprojecten Samenwerkingsverband Regio Eindhoven waar fietsers in de huidige situatie flink werkt, kan gefaseerd over meerdere jaren (SRE). Het fietspad moet een herkenbaar moeten omfietsen. Om de fietssnelweg subsidie worden aangevraagd. Daarnaast fietspad worden, door bijvoorbeeld een te realiseren worden er nieuwe paden en betrekt men actief bedrijven om te bijzondere kleur asfalt en schermen met tunnels aangelegd, waaronder een tunnel stimuleren om medewerkers meer met de reis-informatie (bestemmingen, buienradar, onder de A15. fiets naar het werk te laten gaan. Dit gebeurt et cetera). Het doel is het verminderen van onder andere door aanschaf van betere de automobiliteit en stimuleren van anders fietsenstallingen op het werk, aanbieden denken over fietsen. van gezondheidsprogramma’s op het werk en het stimuleren van elektrisch vervoer.127 DuuRZAmE BuSINESS cASES DuuRZAmE BuSINESS cASES 128
    • 21.duurzameONtWiKKELiNG DuuRzAmE GEbiEDS- Duurzame gebiedsontwikkeling is het ontwikkelen of herinrichten van een GEBIEDsoNtwIkkElING gebied waarbij duurzaamheid integraal wordt meegewogen. doelgroep • Overheid (gemeenten en provincies) die gebiedsontwikkeling in gang zetten. Bij herstructurering helpt duurzame gebiedsontwikkeling om de levensduur aanzienlijk te verlengen. Er wordt aandacht besteed aan een prettige woon- en werkomgeving voor bewoners en bedrijven, waardoor de leefbaarheid van het gebied verhoogt wordt, de waarde van de gebouwen stijgt en de uitstroom wordt geminimaliseerd. • Bewoners en bedrijven waarbij duurzame gebiedsontwikkeling helpt bij de verbetering van de kwaliteit van het gebied, de economische waarde, het duurzame imago van de omgeving en de kosten voor energie. duurzaam Door duurzaamheid als uitgangspunt te nemen bij gebiedsontwikkeling kan veel worden bereikt. Nu worden duurzame maatregelen vaak op gebouwniveau doorgevoerd; dit leidt niet altijd tot optimale keuzes. Duurzame gebiedsontwikkeling impliceert betrokkenheid van en een goede samenwerking tussen alle belanghebbenden (stakeholders). marktpotentieel Veel gemeenten en provincies willen op termijn energieneutraal worden en zich duurzaam ontwikkelen. Ook energiebedrijven, banken en maatschappelijke organisaties steunen duurzame ontwikkeling. 130 Brinkman, Elco: ‘loskomen van het gebouw – duurzame gebiedsontwikkeling biedt ruimte en kansen’; in: de Ontwerpmanager; nummer vier; voorjaar 2009; pp. 28-30. www.degrootewielenonline.nl, www.eva-lanxmeer.nl www.rijksoverheid.nl, www.ymere.nl/ymere/index.asp?id=2186, www.duurzaamnieuws.nl/mvo/insmvo_headlines.rxml?id=8964, www.duurzamegemeente.nl, www.ingoedeaarde.nl
    • marktONTWIKKELINGEN praktijkVOORBEELDEN • Besluitvorming rond gebiedsontwikkeling door duurzame bouw kostenneutraal kan bESchERmEN tEGEN GROENE WijK LEiDt tOt GROEN DuuRzAmE NiEuWbOuW NiEt vindt op hoger niveau (dus bij provincies) worden uitgevoerd. KLimAAtVERANDERiNG GEDRAG DuuRDER DOOR fiNANciëLE plaats. • Bij gebiedsontwikkeling wordt in toenemende SLimmiGhEiD • De verduurzaming van gebieden vergt mate rekening gehouden met klimaat een gezamenlijke blik, waarbij meerdere mitigatie en adaptatie. Hierbij gaat het De havenstad Rotterdam is begonnen om In de gemeente Boxtel is de groene wijk De gemeente uden gaat in de woonwijk partijen betrokken zijn. Door de ambities van om nieuwe vormen van duurzaamheid, om zichzelf te beschermen tegen de gevolgen bestaande uit 380 nieuwbouwwoningen Velmolen Oost 70 woningen duurzaam gemeenten, is publiek-private samenwerking toekomstbestendig te bouwen. Bijvoorbeeld van klimaatverandering. Er is een ambitieus (met rijwoningen, vrijstaande woningen ontwikkelen. Velmolenbuiten is een een belangrijk onderwerp hierbij. Door deze door middel van terpen of met drijvende klimaataanpassingsprogramma om in en geschakelde woningen) gerealiseerd. nieuwbouwproject waar energiezuinige nieuwe vormen van samenwerking komen woningen. 2025 volledig klimaatbestendig te willen In de wijk is ingespeeld op verschillende bouwmethoden en –technieken worden andere financieringsvormen in beeld, waar- zijn. Het accent ligt op het bergen van de woonvormwensen. De woningen in de toegepast. De woningen verbruiken zeer groeiende hoeveelheid hemelwater. In de wijk zijn allemaal duurzaam. De woningen weinig energie, hebben een uitgekiende openbare ruimte zullen er meer vijvers en maken gebruik van een combinatie van klimaatbeheersing en zijn geheel naar wens kanalen worden aangelegd. Ook worden er duurzame maatregelen die op jaarbasis per in te delen. Ook zijn ze klaar voor de toekomst; ‘waterpleinen’ aangelegd, die het grootste woning voldoende energie opwekt om in zo is het mogelijk later nog zonnepanelen deel van het jaar droog staan maar bij de gemiddelde behoefte aan verwarming, aan te brengen. Koude- en warmteopslag felle regenbuien mogen onderlopen om koeling, warm tapwater en verlichting te in de bodem zorgt voor verwarming en overtollig hemelwater langer vast te houden. voorzien, waardoor de woningen samen koeling; gasaansluitingen zijn overbodig. In sommige nieuwbouwprojecten worden energieneutraal zijn. Ook is er aandacht Groot pluspunt is de financiële constructie ondergrondse waterbassins geïntegreerd, voor groene gebieds-inrichting en efficiënt waarbij de woonlasten zijn doorgerekend zoals in de nieuwe parkeergarage onder ruimtegebruik. Het doel is om bij de en kostenneutraal uitvoerbaar. De iets het museumpark met een opvangreservoir toekomstige bewoners begrip te kweken hoger uitvallende huur- en hypotheeklasten van 10.000 kubieke meter groot. Relatief voor de gemaakte duurzame keuzes, zodat worden ruimschoots gecompenseerd door de goedkoopste waterbergingsoplossing zij vervolgens zelf ook een duurzame(re) besparing op de energielasten. Zo blijven blijft de aanleg van kleine parkjes en groene leefstijl hanteren. de totale woonlasten gelijk. daken; er is al 20.000 vierkante meter aan daken vergroend.131 DuuRZAmE BuSINESS cASES DuuRZAmE BuSINESS cASES 132
    • zelf aan de slag 1 2 3 4 5u bent enthousiast. u wilt ook mY fiRSt buSiNESSmODEL WAAR LiGGEN GROENE hEb iK EEN DuuRzAmE VEROVER DE mARKt hOuD mOED mARKtKANSEN VOOR mij? buSiNESScASE?een beter rendement, een Sta stil bij wat u doet. Breng het eens Stap 1 heeft u inzicht gegeven uit stap 2 volgen mogelijk enkele aanzetten Hoe bereikt u de klant? Kijk eens als klant Geef niet te snel op. Kijk goed watgroter marktaandeel, betere in kaart. Wat vind u leuk, waar bent u waar u mee bezig bent. mogelijk voor duurzame businesscases. Doe uw naar de website van uw bedrijf; bel eens eventueel moet worden aangepast, leerduurzaamheidsprestaties, goed in. Waar staat uw onderneming om met veel dingen tegelijk en niet huiswerk: ken uw klant. Interview de klant. als potentiele opdrachtgever. Hoe kunt van de eerste ervaringen. Een valkuil bekend? Welke klanten zijn belangrijk allemaal met evenveel succes. Ga op KLANTSAFARI. Ken de markt. Wie u zichzelf onderscheiden? Gooi het over voor veel bouwers is dat conceptentevreden klanten en mede- voor u? Begin met de basis van elk Wat zijn de krenten in de pap? zijn uw concurrenten? Leer van ze! Wie een andere boeg. u hoeft dat niet tegelijk eerst helemaal worden uitgewerkt en pas businessmodel: WAT (maak ik, lever ik) Waar liggen kansen (KLANTEN, zijn uw PARTNERS (Senseo van de bouw). met uw hele bedrijf te doen, u kunt dat worden gecommuniceerd als het he-le-werkers die fluitend aan het VOOR WIE (doelgroep) HOE (met wie, hoe DOELGROEPEN, mARKTEN, VER- Wat is uw duurzame propositie? Heeft u ook met een speciale website en een maal technisch is uitontwikkeld. Beginwerk gaan. Hoe nu verder?! ziet het proces eruit, welke grondstoffen). DIENmODELLEN, BOuWEN ÉN een duurzame businesscase? Hoe ziet het mini-company in het bedrijf of een aparte in een vroeg stadium met mARKETING. maak dit businessmodel samen met een BEHEREN, VAN PRODuKT NAAR verdienmodel eruit? Kunt u er op termijn BV. Is uw duurzame propositie vindbaar En: u hoeft het niet allemaal alleen te groep medewerkers uit het hele bedrijf DIENST). Hoe DuuR-ZAAm is een goede boterham aan verdienen? Het via GOOGLE? Staat er al een filmpje op doen, samen kom je verder. Succes! (van timmerman tot directeur); breidt dat allemaal? Hoe kunt u met uw kan zijn dat u weer terug moet naar stap YouTube? Heeft u een marketingbudget? eventueel uit met partners en klanten. onderneming meer betekenen 2, of misschien heeft u nog niet de juiste Doet uw hele bedrijf mee? Doen de partners voor de samenleving? Kunt u de partners gevonden, of wellicht is er met een van uw medewerkers mee? Laat het de klant ONTZORGEN, staat u pal aanpassing wel een rendabel verdienmodel klant vertellen! Laat uw klant meedenken: voor uw product of dienst. Bent u van te maken. Is uw businesscase cO-cREATIE. Welke service kunt u bieden TRANSPARANT? aantoonbaar duurzaam? (KEuZE-cONFIGuRATOR)?133 DuuRZAmE BuSINESS cASES DuuRZAmE BuSINESS cASES 134
    • verder lezen met dank aan Deze publicatie is tot stand gekomen onder begeleiding van een commissie van bouw- en infrabedrijven.• Anonymus: ‘duurzaam aanbesteden: van ambitie naar realisatie’; Bouwend Nederland; Zoetermeer, De begeleidingscommissie bestond uit: oktober 2006.• Fraanje, Peter: ‘duurzaam aanbieden en inkopen in de bouw – 21 voorbeelden uit de praktijk’; inspiratiebrochure Tom van Beek BAm, Bunnik Peter v.d. Kerkhof moonen O&R, Den Bosch Bouwend Nederland; Zoetermeer, mei 2011; 50 pp. Sjaak Beemster HOWA Bouwgroep, Hem Robert Koolen Heijmans, Rosmalen• Fraanje, Peter: ‘werk in uitvoering; maatschappelijk verantwoord ondernemen in de bouw’; Zoetermeer, september Rob Beukema van Zoelen, utrecht martin Schönfeld VBK Zuid, Bleiswijk 2006. Robert Jan Bokhoven Bokhoven Bouw, Nuenen Desmond Schot Schotgroep, Numansdorp• Hylkema, Matthijs, Muis, Margriet, Nijland, Fred & Fraanje, Peter: ‘van aannemen naar ondernemen – 18 nieuwe Rick van Dijk Oldenkamp, Oss Jan Kees van Vliet mourik, Groot-Ammers businessmodellen voor bouwbedrijven’; RR Bouwrapport 136; Twijnstra the Bridge/Bouwend Nederland; Zoetermeer, Frank Hoekemeijer Strukton civiel, maarssen Bert Weever van der Weerd, Kampen 27 november 2008.• Koudstaal, Peter & Bijloo, Greetje: ‘nieuwe verbindingen – inspiratie voor innovatie’; Syntens; De Boekfabriek; Bouwend Nederland en The Bridge business innovators bedanken de volgende personen voor hun Schiedam, 2010. inhoudelijke bijdrage aan de totstandkoming van deze publicatie:• Lintsen, Harry: ‘waartoe een technische universiteit?’; afscheidscollege Tu Eindhoven 9 april 2010.• Osterwalder, Alexander & Pigneur, Yves e.v.a.: ‘business model generatie’; NL editie; Kluwer; Deventer, 2010. Laurens van der Velde www.regiotwente.nl Kornel Poelsma www.degrootvroomshoop.nl• Rakhorst, Anne-Marie: ‘de winst van duurzaam bouwen’; Search; Amsterdam, 2008. Gerbert van Bochove www.breijn.nl Bert Brinks www.degrootvroomshoop.nl• Rifkin, Jeremy: ‘the age of access; the new culture of hypercapitalism, where all of life is a paid-for experience’; New Robbert Naus www.duravermeer.nl Rogier Vriezen www.duurzamescholen.nl York, 2000. Linda de Klein- Bevers www.N329wegvandetoekomst.nl martijn Timmer www.deerns.nl• Rolvink, Franka: ‘ing: duurzaam levert meer rendement’; in Het Financieele Dagblad 26 maart 2011. Henk Jansen www.office-up.nl Joep Roth www.ATK-RTK.nl• Rutten, Marjet: ‘van YabYum naar dim sum – uitdagende visies op de bouw- en installatie en vastgoedsector in 2025’; John Kraus www.dhv.nl Janita Stoel www.studiostoel.nl Den Haag, 25 november 2010. Frederik van Steenbergen www.ynno.nl Remon La crois www.omepa.nl• Scheer, Hermann: ‘energy autonomy; the economic, social and technological case for renewable energy’; Berlijn, Rokus Wijbrans www.3pstrategy.nl Richard van Loosbroek www.beco.nl 2006. Jasper Zwemmer www.natuhome.nl Arie-cees de Jong www.zoetermeer.nl• Urgenda: ‘samen sneller duurzaam – visie 2050’; Strukton/urgenda; Amsterdam, 2010. Olaf van Vonno www.unidek.nl Fred Wilkes www.q-park.nl• Veen, Rinke van der (red.): ‘bouw op eigen initiatief – praktische handleiding’; Bouwend Nederland, min. VROm, min Hans van cooten www.mostertdewinter.nl mark van Haasteren www.q-park.nl V&W, Prorail, Provincie Gelderland, PIANOo, Regieraad Bouw; Gouda, januari 2010; 44 pp. Jan-Willem van de Groep www.energiesprong.nl Hilly Talens www.crow.nl• Vermeend, Willem: ‘bouw moet plan van aanpak maken – van steun uit den Haag is geen heil te verwachten’; in: Toine Boudeijns www.schotgroep.nl Jurrien Appers www.triodos.nl cobouw 1 april 2010. Paul Bron www.rawconcepts.nl Guus Berkhout www.triodos.nl• VolkerWessels: ‘fit for the future’; Houten, april 2008.135 DuuRZAmE BuSINESS cASES DuuRZAmE BuSINESS cASES 136
    • foto’s pagina foto omschrijving fotograaf/organisatie pagina foto omschrijving fotograaf/organisatie 6 workshop business model cc marco Derksen 58 Bedrijvenpark Seyst (Austerlitz) Peter Fraanje 8 Aan de slag Lunamarina - Fotolia.com 59 DHV Amersfoort DHV 10 Bedrijvenpark Seyst (Austerlitz) Peter Fraanje 62 DHV Amersfoort DHV 11 Rijswijk winkelcentrum In de Bogaard Mostert De Winter bv, Xeroflor® vegetatiedaken. 63 Frieslandcampina Willem Nabuurs 14 Groene daken Schadenberg, Venhuizen 65 TNT Distributiecentrum Veenendaal TNT 15 BSH Hoofddorp Mostert De Winter bv, Modulogreen gevelsysteem + xeroflor vegetatiedaken en daktuinen 68 Kaleidoskoop in Nieuwkoop, wijk Vaartsche Hoek LEVS architecten Amsterdam 17 Voorbereiding zonnepanelendak unidek Solartherm 69 Kaleidoskoop in Nieuwkoop (bibiliotheek), Vaartsche Hoek LEVS architecten Amsterdam 20 Starterswoning Veenendaal EBu 71 Renovatieproject culemborg Bouwbedrijf mens, Zeist 21 Prefab zonnedak Prefab Solar Dak/DeGrootVroomshoop 74 Oude te renoveren gevels Verbouwshop Tilburg BV 23 Zand spuiten onder vloer Schotgroep 75 Inschuifwoning mulder Obdam 26 Zandaanvoer voor kruipruimte Schotgroep 77 constructie weg modieslab, Son 27 Schelpen in kruipruimte Isoschelp, Yerseke 80 Weg van de Toekomst (N329) Projectbureau N329 Weg van de Toekomst 29 cradle-to-cradle woning type D1 Natuhome 81 De eerste tonnen Ecopave H met schuimbitumen in Rotterdam Dura Vermeer Infrastructuur BV 32 cradle-to-cradle woning type c1 Natuhome 84 Verwerking Ecopave H Dura Vermeer Infrastructuur BV 33 IQ woning Ballast Nedam 85 Ramspolbrug Hattum en Blankevoort 35 Aanbouw Verbouwshop Tilburg BV 88 Rijnbrug Wikipedia 38 Aanbouw Verbouwshop Tilburg BV 89 Parkeerplaats Roman milert - Fotolia.com 39 Voorbereiding aanbouw in fabriek Verbouwshop Tilburg BV 91 ERA contour Zoetermeer ERA 41 School hal Duurzame Scholen 94 creative Valley Papendorp YNNO 44 School klaslokaal Duurzame Scholen 96 ERA contour Zoetermeer ERA 45 Schoolgebouw Duurzame Scholen 97 cache-cache Almere Johan Selbing Architecture & Anouk Vogel 47 Wozoco Amsterdam Daniel Sparing (cc) 100 Q1 woning mIII architecten Rijswijk 50 Zorghotel Iceteastock - Fotolia.com 101 citroen Zero citroen BeLux 51 Livio Kleinschalige Woonvorm Eenhuisstraat, Haaksbergen Livio 103 Parkeergarage St. Antonius Ziekenhuis Nieuwegein Q-Park 53 Bedrijvenpark Seyst (Austerlitz) Peter Fraanje 107 Informatiezuil (NRGSPOT), Rembrandtplein Amsterdam JcDecaux 56 Datacentrum Rabobank in Boxtel Rabobank Nederland 110 Informatiezuil (NRGSPOT), Rembrandtplein Amsterdam JcDecaux137 DuuRZAmE BuSINESS cASES DuuRZAmE BuSINESS cASES 138
    • foto’s pagina foto omschrijving fotograaf/organisatie 111 cyclocity Brussel Wikipedia 113 Amfora (Amsterdam) Strukton 116 cinemec A12 Ede cinemec 118 Amfora (Amsterdam) Strukton 119 Duurzaam kantoor Berni - Fotolia.com 122 Installatie Zonnepanelen Temistocle lucarelli - Fotolia.com 123 Levob Amersfoort carl030nl 125 Fietsbrug (Twente) Regio Twente 128 Fietsen in natuur Annie_K - Fotolia.com 129 Rotterdam Eric Gevaert - Fotolia.com139 DuuRZAmE BuSINESS cASES