• Share
  • Email
  • Embed
  • Like
  • Save
  • Private Content
агаарын бохирдолт
 

агаарын бохирдолт

on

  • 4,145 views

2008 онд "агаарын бохирдолт" сэдвээр хийж байсан бие даалт

2008 онд "агаарын бохирдолт" сэдвээр хийж байсан бие даалт

Statistics

Views

Total Views
4,145
Views on SlideShare
4,145
Embed Views
0

Actions

Likes
0
Downloads
72
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Microsoft Word

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    агаарын бохирдолт агаарын бохирдолт Document Transcript

    • Ãàð÷èã1. Îðøèë2. Äýëõèéí õýìæýýíä àãààðûí áîõèðäîëòûí õýìæýý3. Àãààðûí áîõèðäîëòûí ýõ ¿¿ñâýð4. Óëààíáààòàð õîòûí àãààðûí áîõèðäîëòûí ýõ ¿¿ñâýð, øàëòãààí5. Áàéãàëü îð÷íû øèíæèëãýýíèé òºâ ëàáîðàòîðèéí ñóäàëãààíû ¿ð ä¿í6. Àãààðûí ÷àíàð õÿíàëòûí øèíæèëãýý7. Àãààðûí áîõèðäîëûã áóóðóóëàõ àðãà õýìæýý àâàõàä õýðýãëýõ áîëîìæòîé àðãóóä8. Àãààðûí áîõèðäîëûã áàãàñàõàä ÷èãëýñýí áîäëîãî, àðãà õýìæýý9. Àãààðûí òºëáºðèéí õóóëü, òîãòîîìæ10. Ä¿ãíýëò11. Àøèãëàñàí íîì çîõèîë 1
    • ÎðøèëÕ¿íèé ¿éë àæèëëàãààãààð áàéãàëèéí ººðèé㺺 çîõèöóóëàõ ÷àäâàð àëäàãäàæ æèë á¿ð äýëõèéí àãààð,óñ, õºðñºíä 100 ñàÿ òí õèìèéí áîäèñ øèíãýæ, 4000 ì 3 õºðñ õóóëàãäàí óñòàæ, 100 ñàÿ òí àøèãò ìàëòìàëîëáîðëîãäîí, 600 ñàÿ òí õèìèéí áîäèñóóä ¿éëäâýðëýãäýæ áàéäàã áàéíà.Îðîñûí ýðäýìòýí È.Â.Âåðíàäñêèéí óðüä÷èëàí õýëñíýýð “Õ¿íèé àæ àõóéí ¿éë àæèëëàãàà íü ýõ äýëõèéãýêîëîãèéí ñ¿éðëèéí èðìýãò õ¿ðãýõ ãåîëîãèéí õ¿÷èí ç¿éë áîëíî” ãýæ õýëñýí ¿ã ¿íýí áîëîõ íü õ¿íòºðºëõòíèé õºãæëèéí ãóðàâ äàõ ìÿíãàí æèëèéí áîñãîí äýýð íîòëîãäîîä áàéíà.Õ¿íèé õ¿÷èí ç¿éëèéí íºëººëë¿¿äèéí ýêîëîãèéí ¿ð äàãàâàðûã ¿íäýñëýí ýåðýã (áàéãàëèéí íººöèéã ñýðãýýõ,îéæóóëàõ ãýõ ìýò), ñºðºã (îéã óñòãàõ, öýâýð óñíû íººöèéã áàãàñãàõ, öºëæèëò, óðãàìàë àìüòäûí òºðºëç¿éë áàãàñàõ) ãýæ 2 àíãèëäàã.Õ¿ðýýëýí áóé áàéãàëü îð÷èíä ÿíç á¿ðèéí (õàòóó, øèíãýí, õèé, äóó ÷èìýý, òóÿà ãýõ ìýò) áîäèñ, õºäºº àæàõóéí á¿òýýãäýõ¿¿í, óñ çýðãýýð äàìæèí õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíä, àìüòàí, óðãàìàë áîëîí ýêîñèñòåìä ñºð㺺ðíºëººëºõèéã áîõèðäîëò ãýíý. 2
    • Äýëõèéí õýìæýýíä àãààðûí áîõèðäîëòûí õýìæýý Àãààðûí áîõèðäîëòîé ãàçàð íóòãààñ àæèãëàëò õèéæ ¿çýõýä 10 ñàÿ õ¿í àìòàé ýñâýë 2007 îíîîñõîéø õ¿í àì íü 10 ñàÿä õ¿ðýõ òîì õîòóóäàä áîõèîðäîëûí õýìæýý äýýä çýðýãò õ¿ðýõèéã Äýëõèéí Ýð¿¿ëÌýíäèéí Áàéãóóëëàãà òîäîðõîéëîí ãàðãàñàí áàéíà. ÄÝÌÁ-ààñ ýäãýýð àñàð òîì õîòóóäûí 20-èàä íüõèéñýí ñ¿¿ëèéí ¿åèéí àãààðûí ÷àíàðûí ñóäàëãààãààð õîòûí àãààðûí áîõèðäîëûã ýí òýðã¿¿íä àâ÷ ¿çýõàñóóäàë ãýæ ¿çæýý. ÄÝÌÁ ñóäàëãààíä îðîëöñîí 20 àñàð òîì õîòîîñ çºâõºí 6 õîò íü øààðäëàãàõàíãàõóéö õÿíàëòûí òºõººðºìæòýé áàéíà ãýäýã ñóäàëãààã ãàðãàæýý.Äýëõèéí õýìæýýíä àòîìûí öàõèëãààí ñòàíöèéí îñëîîñ áîëæ õ¿ðýýëýí áàéãàà îð÷èí öàöðàãèéí áîõèðäîëáóþó àãààðûí áîõèðäîëä õ¿ðäýã áàéíà. Îäîîãîîñ 22 æèëèéí ºìíº 1986 îíû 4 ñàðûí 26-íû ºäºð Óêðàéíû×åðíîáûëèéí àòîìûí öàõèëãààí ñòàíöàä îñîë ãàð÷ýý. Øàëòãààí íü àòîìûí ðåàêòîðûí ãýìòëýýñ áîëñîí ãýæ¿çäýã. Ýíý ¿åýð àòìîñôåðò 50 ñàÿ Êè ÿíç á¿ðèéí ðàäèîíóêëåîòèäóóä ìºí 50 ñàÿ Êè õèìèéí ðàäèîèäýâõèò õèéí¿¿ä àãààðò äýãäñýí áàéíà. Ýíý îñëûí òàëáàé íü 2000 êì ðàäèóñòàé ç¿¿í Åâðîïûí 20 îðíûíóòãèéí àãààðûã õàìàð÷ áàéæýý. Äýëõèéí íèéòèéí àãààðûí áîõèðäîëûí íýã øàëòãààíààñ áîëæ ¿¿ñýæ áóé¿çýãäýë íü äóëààðàëò áîëîîä áàéíà. XX çóóíû óóð àìüñãàëûí äóëààðàëòûí íýã ¿íäñýí øàëòãààí íü õ¿íèé¿éë àæèëëàãààíû óëìààñ àãààð ìàíäàë äàõü õ¿ëýìæèéí õèéí àãóóëàìæ èõñýæ áàéãàà ÿâäàë þì.Õ¿ëýìæèéí õèé íü íàðíû áîãèíî äîëãèîíò öàöðàãèéã ººðòºº áàðàã øèíãýýõã¿é äýëõèéí ãàäàðãà ðóó øóóäíýâòð¿¿ëäýã áîëîâ÷, äýëõèéãýýñ òóÿàðàõ äóëààí öàöðàëûã øèíãýýí àâ÷ äýëõèéí ãàäàðãàðóó áóöààæîéëãîí ¿¿ãýýðýý ãàçàð îð÷ìûí àãààðûí ¿å äàâõàðãàä íýìýëò äóëààðàëò ¿¿ñãýäýã áà ýíý íü îçîíûäàâõàðãà öîîðñîíû ãýð÷ áîëæ áàéíà. Îäîîãèéí áàéäëààð Àíòðàêòèäûí ºìíºä òóéë äýýð ¿¿ññýí îçîíû öîîðõîé2000 îíîîñ õîéø æèëýýñ æèë òóòàì èõñýæ ÁÍÕÀÓ-ûí ãàçàð íóòãààñ 3 äàõèí òîì áóþó 28,3 ñàÿ àìäºðâºëæèí êì õýìæýýòýé áàéñíûã õèéìýë äàãóóë àæèãëàæ õÿíàæ áàéíà.Îçîíû äàâõàðãûã öîîëîæ áóé ãîë áîäèñ áîëîõ õëîðòôòîðò í¿¿ðñóñòºðºã÷ áóþó ôðåîíû ¿éëäâýðëýõ,õóäàëäàà, èìïîðò, ýêñïîðòûã çîãñîîæ, ãèäðîõëîðò í¿¿ðñóñòºðºã÷ººð îðëóóëæ áàéíà. Ôðåîíû îçîí çàäëàõ÷àäâàð 1,0 íýãæ áóþó õàìãèéí ºíäºð áàéäàã ó÷ðààñ îçîí çàäëàõ ÷àäâàðààð ò¿¿íýýñ õàìààã¿é áàãà áóþó0,055 íýãæ ÷àäâàðòàé áîäèñ ãèäðîõëîðò í¿¿ðñóñòºðºã÷ººð îðëóóëàí õýðãýëýõ çàìààð îçîíû äàâõàðãàõàìãààëàõ òàë äýýð àðãà õýìæýý àâ÷ áàéíà. Áîõèðäîëòûí ýõ ¿¿ñâýðÀãààðûí áîõèðäîëûí ýõ ¿¿ñâýð áîëæ áóé õ¿÷èí ç¿éë íü¯éëäâýðëýëèéí áîëîí àõóéí ýõ ¿¿ñâýðýýñ ¿¿ññýí õ¿õýðëýã õèé áà óòààÒýýâðèéí õýðýãñýëèéí õºäºëã¿¿ðýýñ ¿¿ññýí óòààÖàõèëãààí ñòàíöààñ ¿¿ñýõ í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèé, áà òàðèàëàíãèéí òàëáàéíààñ ¿¿ñýõ ìåòàíÀýðîçîëü õºðãºã÷, õëîðòôòîðò í¿¿ðñóñòºðºã÷èä çýðãýýñ ¿¿ñýõ áîäèñóóäÖàõèëãààí ñòàíö, òýýâðèéí õýðýãñýëèéí õºäºëã¿¿ðýýñ ¿¿ñýõ õ¿õýðëýã õèé áà àçîòûí õýò èñýëÎéí ò¿éìðýýñ ¿¿ñýõ áîõèðäóóëàã÷ áîäèñóóä 3
    • Ýäãýýðèéí ãîë õýëáýð¿¿ä íüõ¿õýðëýã áîäèñ àãóóëñàí óòààôîòîõèìèéí óòààäýëõèéí äóëààðàëòîçîíû äàâõðààíû öîîðõîéõ¿÷èëëýã òóíàäàñóòàà óíèàð- Àçîòûí õýò èñýë íü ºíãºã¿é õèé, óñàíä ìóó óóñäàã, çºâõºí 1000 ãðàäóñààñ äýýø õàëóóíä àçîò áàõ¿÷èëòºðºã÷ áîëîí ìýäýãäýõ¿éöýýð çàäàð÷ ýõýëäýã.- Õ¿õýðëýã õèé íü ºíãºã¿é, øàòäàãã¿é, äîòîð õîðñãîñîí õóðö ¿íýðòýé õèé, óñàíä ñàéí óóñäàã. Óñàíäóóñàõäàà õ¿õýðëýã õ¿÷èë ¿¿ñãýäýã. SO2 + H2O = H2SO3 Óëààíáààòàð õîòûí àãààðûí áîõèðäîëûí ýõ ¿¿ñâýð, øàëòãààíÓëààíáààòàð õîòûí àãààðûí áîõèðäîë 10 ñàðààñ ýõëýí 3 ñàðûí äóíä õ¿ðòýë èõ õýìæýýãýýð áîõèðääîãáàéäàë àæèãëàãäàæ áàéíà. Àãààðûí áàõèðäîëûí ãîë ýõ ¿¿ñâýðèéí íýã áîëîõ õ¿õýðëýã õèéí àãóóëàìæõàðüöàíãóé íàì äîîð áàéðëàõ õîòûí òºâ áîëîí ãýð õîðîîëëûí îð÷èíä èõ áàéíà. 2007 îíîîñ 2008 îíû àãààðûíáîõèðäîëòûí àæèãëàëòûí 50 îð÷èì õóâüä MNS-4585-98 “Àãààðûí ÷àíàðûí ñòàíäàðò”-ààñ äàâæáîõèðäîí ºìíºõ îíóóäààñ õ¿õýðëýã õèéí àãóóëàìæ àãààðûí ÷àíàðûí ñòàíäàðò õýìæýýíýýñ äàâæ áîõèðäñîíòîî ãàðñàí áàéíà.Àçîòûí äàâõàð èñýëèéí àãóóëàìæ õîòûí òºâ çàìûí îéðîëöîî áóþó áàðóóí äºðâºí çàìûí óóëçâàðûí îð÷èìäõîòûí áóñàä õýñãýýñ áàðàã 2 äàõèí èõ áàéäàã áàéíà. Ñòàòèñòèêèéí 2005 ýöñèéí ä¿íãýýð Ìîíãîë óëñûííèéò õ¿í àìûí 2/5 õóâü íü àìüäðàí ñóóäàã Óëààíáààòàð õîòûí õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíäýä õîðòîéãîîð íºëººëæáóé àãààðûí áîõèðäëûã áóóðóóëàõ àñóóäëûã øèéäâýðëýõã¿é öàã àëäàæ áàéãààãààñ õîòûí õ¿í àìûíÿëàíãóÿà õ¿¿õýä, õºãøäèéí äóíä àìüñãàëûí çàìûí ºâ÷ëºë, àãààðûí áîõèðäëîîñ øàëòãààëñàí ýðñäýë óëàìèõñýæ áàéãàà íü Áàéãàëü îð÷íû øèíæèëãýýíèé òºâ ëàáîðèòîðèéí 4 ñóóðèí õàðóóë äýýð 1998-2005îíóóäàä õèéñýí àãààðûã áîõèðäóóëàã÷ áîäèñûí õýìæèëò¿¿ä, Ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿàì áîëîí Íèéãìèéí ýð¿¿ëìýíäèéí õ¿ðýýëýíãèéí ýì÷, ñóäëàà÷äûí õèéñýí àìüñãàëûí çàìûí ¿¿äýëòýé ºâ÷ëºëèéí ñóäàëãààíóóäõàðóóëæ áàéíà.Õ¿í àìûí øèëæèõ õºäºë㺺íòýé óÿëäàí ãýð õîðîîëîë òýëæ áàéãàà íºãºº òàëààñ ìàøèí òåõíèêèéí îãöîìºñºëòòýé óÿëäàí Óëààíáààòàð õîòûí àãààðûí áîõèðäîë ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä íèëýýä íýìýãäýõõàíäëàãàòàé áàéíà. ¯¿íòýé óÿëäàí õ¿í àìûí äóíä àìüñãàëûí çàìûí ºâ÷ëºë èë¿¿ èõýýð èõñýæ áàéíà. ¯¿íä :àìüñãàëûí çàìûí ºâ÷ëºëä äàðààõü òîõèîëäëóóä èë¿¿ èëýð÷ ãàð÷ áàéíà.a. Àìüñãàëûí äýýä çàìûí öî÷ìîã õàëäâàðb. Óóøèãíû õàòãàëãààc. Àðõàã àìüñãóóðòàñ áðîíõèò 4
    • d. Óóøèã òýëýõ ýìôèçåìèe. Óóøèãíû àðõàã áºãëºðºëòýé áóñàä ºâ÷èíf. Áàãòðàà, àñòìàg. Í¿¿ðñ÷äèéí óóøèã òîîñæèõh. Àìüñãàëûí òîãòîëöîîíû áóñàä ºâ÷èí ¿¿ñýæ áàéíà.Ìîíãîë óëñàä æèëäýý 90,7 ìÿíãàí õ¿í àìüñãàëûí çàìûí ºâ÷íººð ºâ÷èëñºí áà ò¿¿íèéã ýì÷ëýõýä îéðîëöîîãîîð4.8 òýðáóì òºãðºã çàðöóóëäàã ãýñýí óëñûí òîîöîî ãàðñàí áàéíà. ¯¿íýýñ Óëààíáààòàð õîòîä 40.2 õóâüáóþó 36.4 ìÿíãàí õ¿íèéã ýì÷ëýõýä 2.4 òýðáóì òºãðºã çàðöóóëæýý.Óëààíáààòàðò 2007 îíû áàéäëààð àìüñãàëûí çàìûí ºâ÷íººð 40îð÷èì ìÿíãàí õ¿í ºâ÷èëæ 3 îð÷èì òýðáóì òºãðºã çàðöóóëæ áàéñàí áîë 2015 îíä 48 îð÷èì ìÿíãàí õ¿íºâ÷èëæ, 6 îð÷èì òýðáóì òºãðºã çàðöóóëàõ áàðèìæààëñàí òîîöîî ãàðãàæýý.Бохирдуулагч бодисa. Х¿хэрлэг хий (SO2)b. Азотын давхар исэл (NO2)c. Н¿¿рстºрºгчийн дутуу исэл (СO)d. Тооñ Байгаль орчны шинжилгээний төв лабораторийн судалгааны дүнУлаанбаатар хотын агаарын чанарт хяналт-шинжилгээ хийх үүрэг бүхий Байгаль орчнышинжилгээний төв лаборатори 1976 онд байгуулагдсан бөгөөд суурин 4 харуул, зарим үедявуулын нэмэлт судалгааг Баянхошуу, I дүгээр хороолол, Зурагт, 7 буудал, Сансар,Улаанхуаран, Яармаг, Нисэх, Толгойт, Амгалан орчимд хүхэрлэг хий, азотын давхар ислийнхэмжээг хянаж байна.Суурин харуулын шинжилгээний дүнгээс харахад хүхэрлэг хийн бохирдол нь 10 дугаарсараас дараа оны 3 дугаар сар хүртэлх хугацаанд байнга ихэсдэг байна Зураг 1. Хүхэрлэгхийн хоногийн дундаж агууламжийг агаарын чанарын стандартаар тогтоосон хүлцэхагууламжтай харьцуулахад 2006 онд нийт тохиолдлын 13.6%-д нь хүлцэх хэмжээнээс давжбохирдсон тохиолдол ажиглагдсан бол энэ үзүүлэлтийг 2001 онтой харьцуулахадбохирдолтой өдрийн тоо 8.6 дахин ихэсчээ. 5
    • 2006 онд хүхэрлэг хийн хоногийн дунджийн хамгийн их агууламж нь 13 дугаар хороо орчимд1 ба 12 дугаар сард ажиглагдсан ба энэхүү бохирдол нь хүлцэх агууламжаасаа 2.5 дахин ихбайсан байна. Азотын давхар ислийн агууламж хотын төв орчим буюу баруун 4 замынуулзварын /УБ-2/ орчимд хотын бусад хэсэгтэй харьцуулахад бараг 2-3 дахин их байна.Азотын давхар ислийн хоногийн дунджийн хамгийн их агууламж нь стандартаар тогтоосонхүлцэх агууламжаас ихэссэн байдал нийт тохиолдлын 30.6%-д ажиглагдлаа. Харин хамгийних агууламж нь стандартад заагдснаас 2.7 дахин их байсан ба зуны улиралд ч бохирдол ихболж байгаа нь ажиглагдаж байлаа.Олон улсын байгууллагаас гаргасан жишиг, стандартаар агаарын чанарт азотын давхар исэл,хүхэрлэг хий, тоос, диоксон, бенз/о/пирин зэрэг озон задалдаг бодис, нүүрсхүчлийн дутууисэл, нүүрсхүчлийн хий зэрэг үндсэн үзүүлэлтээр хяналт шинжилгээ хийдэг бол манай орныхувьд лабораторийн багаж, тоног төхөөрөмжийн дутагдалтай байдал, зарим багажтөхөөрөмжийн ашиглалтын хугацаа дууссан, хэмжил зүйн хувьд стандартын шаардлага 6
    • хангахгүй болсоноос хүхэрлэг хий, азотын давхар ислээс бусад үзүүлэлтийг хэмжижтодорхойлж чадахгүй өнөөг хүрлээ.Түүнчлэн агаарын чанарын алба бэхжээгүй, хяналт-шинжилгээний харуулын тоо цөөн,сүлжээний нягтрал бага, хяналт-шинжилгээний хөтөлбөрийн агуулга хангалтгүйгээсшаардлагатай мэдээллийг бүрэн төгс гаргаж авах боломжгүй байна.Агаарыг бохирдлоос хамгаалах талаар хууль, хөтөлбөр баталсан боловч түүнийг хэрэгжүүлэхсанхүүгийн эх үүсвэрийг гаргаж өгөөгүйгээс хэрэгжилт, үр дүн хангалтгүй байна. Хяналт-шинжилгээний сүлжээ зохих шаардлагын дагуу бүрдээгүйгээс гадна мэргэжлийн боловсонхүчний чадавхи сул байна. Агаар бохирдуулагч эх үүсвэрүүд2.1. Дулааны цахилгаан станцУлаанбаатар хотын эрчим хүчний хэрэглээний 80 хувийг хангаж байгаа Дулааны цахилгàанстанц нь дулаан, цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэхдээ жилд дунджаар 3.3 сая тонн нүүрсшатааж, хүхэр ба азотын исэл, дэгдэмхий үнс, нүүрсхүчлийн хий агаарт хаяж байна. Дулааны3 цахилгаан станц жилд ойролцоогоор 417.0 мянган тонн үнс гаргадаг бөгөөд утаанаас зөвхөнүнсийг нь нойтноор нь ялгаж, 93% хүртэл шүүх хүчин чадалтай төхөөрөмжүүдтэй боловчхимийн бодисуудыг шүүх төхөөрөмж байхгүй, үйл ажиллагаанд байнга хяналт тавихдотоодын хяналтын системийн зохистой ажиллагаа хангалтгүй, ашиглалтын горим зарим үедалдагддаг зэргээс зохих шаардлагын хэмжээнд хүртэл шүүж цэвэрлэхгүй байна. Дулааны 2дугаар цахилгаан станц, 3 дугаар цахилгаан станцын дунд даралтын зуухнуудын яндангийнөндөр 100 м байгаагаас эдгээр станцуудаас гарч буй бохирдуулах бодис нь хот доторхаягдаж байна.2.2. Халаалтын нам даралтын зуухУлаанбаатар хотын захын хорооллуудын үйлдвэр, аж ахуйн нэгжүүд, сургууль, цэцэрлэг зэрэгбайгууллагуудын халаалт, агааржуулалт, халуун усны хэрэгцээг хангах зориулалттай 20 гаруйхийцийн 400 гаруй халаалтын нам даралтын зуух ажиллаж байгаагаас 250 гаруй ньхэсэгчилсэн, 200 орчим нь дагнасан хэлбэрээр хэрэглэгчдийг дулаанаар хангаж байна.Халаалтын нам даралтын зуух нийслэлийн нийт дулаан хангамжийн 7 хувийг хангадаг ба 1.38сая тонн нүүрс хэрэглэдэг ажээ. Эдгээр нам даралтын зуухнууд намхан яндантай /20 орчимметр/, ямар нэгэн шүүх төхөөрөмж ашигладаггүй, түүхий нүүрс хэрэглэдгээс бохирдлын голэх үүсвэр болж байна. Иймд нэн тэргүүн халаалтын нам даралтын зуухнуудын түлшийгөөрчлөх, төвлөрсөн халаалтын шугамд холбох зэргээр шинэчлэх шаардлага урган гарч байна. 7
    • 2.3. Гэр хороолол2006 оны эцсээр гаргасан статистик мэдээгээр нийслэл хот 987,4 мянган хүн амтай, албан бусмэдээгээр ойролцоогоор 1, 2 сая хүн оршин сууж байгаа нь өнгөрсөн оны мөнүетэй харьцуулахад 34,8 мянгаар өссөний 87 хувь нь хөдөө орон нутгаас шилжин ирэгсэдбайна. Нийслэлийн хүн амын сүүлийн 10 гаруй жилийн өсөлт нь үндсэндээ хөдөөнөөснийслэлд шилжин ирэгсэд байгаа бөгөөд энэхүү механик өсөлт нь нийслэл хотын амьдралдихээхэн бэрхшээлүүдийг шинээр бий болгож байгаа юм. Тухайлбал, нийслэлийн хэмжээнд226.9 мянган өрх айл амьдарч байгаагаас 41 хувь буюу 93.0 мянган айл өрх орон сууцанд, 59хувь буюу 133.9 мянган айл өрх гэр хороололд амьдарч байна. Сүүлийн 6 жилийн хугацаандхотын хүн ам 213,6 мянгаар буюу 21,7%-иар нэмэгдсэнээр орон сууцанд амьдарч буй айлөрхийн эзлэх хувь хэмжээ 52,0-аас 41,4 хувь хүртэл буурч, гэр хороололд амьдрагсадын эзлэххувь 48,0%-иас 58.6% болон өсжээ. Энэ бүхнээс харахад Улаанбаатар хотын гэр хороололнэлээд хурдацтайгаар өсөн нэмэгдэж байгаа нь харагдаж байна.Гэр хорооллын өрхүүд жилд дунджаар 669.5 мянган тонн түүхий нүүрсийг хэрэглэж байгаабөгөөд гэр хорооллын дунд орших үйлчилгээний газрууд, түргэн үйлчилгээний цэгүүд түүхийнүүрс ашиглаж байгаагаас түүхий нүүрсний хэрэглээг улам нэмэгдэж байна.Хотын хүн амын суурьшсан нутаг дэвсгэрийн 60 гаруй хувийг хамарч байгаа гэр хороолол ньхүчин чадал муутай цахилгааны шугам, ус түгээх байр, холбоожилтоос өөр дэд бүтэцгүй,шороон зам, хог хөглөрсөн, ногоон байгууламжгүй гудамж, бохирдсон хөрстэй байгаа бөгөөдэнд ядуу, нэн ядуу, амьдралын дундаж түвшнээс доогуур орлоготой иргэдийн ихэнх хувь ньамьдарч байна. Эдгээр өрхүүд шатах боломжтой автомашины дугуй, хуванцар сав,ашиглагдсан тос, тосолгооны материал, хог хаягдал, сэг зэмийг хүртэл шатааж, агаарыннайрлага дахь хорт бодисын хэмжээг тодорхой хувиар нэмэгдүүлж байна.Гэр хорооллын айлуудын ил задгай бие засах газар, муу усны нүх, жижиг хогийн цэгүүдээсхөрс, агаар ихээхэн хэмжээгээр бохирдож, халдварт өвчин гарах, улмаар дамжин тархахүндсэн шалтгаан болж байна. Бохир ус зайлуулах системгүй, гэр хорооллын эргэн тойрныхөрсний бохирдолтыг инженерийн хангамжтай орон сууцны орчныхтой харьцуулахадхимийн бодисын бохирдолт 2-8.5 дахин, нянгийн бохирдолт 10 дахин их байгаа ньсудалгаагаар тогтоогдсон байдаг.Гэр хороолол ихэвчлэн хотын салхины ноёлох чиглэл дагуу байрласан, ерөнхийдөө хотыгхүрээлэн байршиж, хүрээгээ улам тэлж буй нөхцөлд эдгээрээс үзүүлж буй сөрөг нөлөөлөлихсэж байгаа ба түүнээс сэргийлэх арга хэмжээний төлөвлөлт, зохицуулалтын зохистойшийдэл бүхий цогц бодлогыг хэрэгжүүлээгүйн улмаас хотжилтын стандартын шаардлагаалдагдан, агаар, орчны бохирдол даац хэмжээнээс хэтэрч байна. 8
    • Нийслэл хотын хүн амын энэхүү өсөлт, үүнтэй холбоотой гарч буй гэр хорооллын хурдацтайтэлэх үзэгдэл нь хот төлөвлөлтийн бодлого, тус хотын дулааны хангамжинд шууд нөлөөлж,“Хүн амьдрах газраа сонгох эрхтэй” гэсэн “Монгол Улсын Yндсэн хууль”-д заасан эрхэээдлэгсэдийн хот руу чиглэсэн их нүүдлээс үүдэн айл өрхийн тоо нэмэгдэж, төлөвлөлтгүйгээрхотын нутаг дэвсгэр тэлэн, хямд төсөр сууц болох гэр хороолол өргөжин тэлэх, хүн амыннягтрал ихсэх нөхцлийг бүрдүүлж байна..2.4. АвтомашинУлаанбаатар хотын агаарын бохирдлын нэг томоохон хүчин зүйл нь автомашинаас ялгаруулжбуй утаа юм. Монгол Улс 2006 оны байдлаар 141468 автомашинтай болсон бөгөөд үүний 55.9хувь нь Улаанбаатар хотод төвлөрчээ.Хотын автомашины тоо 83980-д хүрч 2000 оныхоос 2.5 дахин өссөн байна. Манай улсын нийтавтомашины 70.0 хувь нь долоогоос дээш жил ашиглагдсан, экологи, хөдөлгөөний аюулгүйбайдлын стандартын шаардлагыг зарим талаараа хангаж чадахгүй болсон автомашинуудбайна.Автомашины хөдөлгүүрийн ажилласан хийн найрлагад 270 гаруй хорт бодис байдаг гэжэрдэмтэд тогтоосон байдаг. Эдгээрээс дөрвөн этилт хар тугалга, нүүрстөрөгч (СН), азотынислүүд, нүүрстөрөгчийн дутуу исэл зэрэг нь хүний эрүүл мэндэд илүү хор хөнөөл учруулдагбайна.2.5.Газрын тосны бүтээгдэхүүний талаарМонгол Улсын нийт хүн амын 40 орчим хувь нь төвлөрөн суурьшиж амьдардаг Улаанбаатархотод жилд дундажаар 152.8 мянган тонн автобензин, 108.3 мянган тонн дизель түлшийгшатааж, хотын агаарыг бохирдуулж байна.Тухайлбал дэлхийн олон улсад татгалзаад байгаа хар тугалгатай этилт бензин, хүхэр ихээрагуулсан дизелийн түлшийг газрын тосны бүтээгдэхүүний худалдаа эрхлэгч компаниудоруулж ирж байгаа нь хотын агаарыг хар тугалга, хүхэрлэг хийгээр бохирдуулах шалтгаанболж байна.2.6. Авто замХотын авто зам, замын уулзвар гарцуудад байнга түгжрэл үүсч байгаа, замын засварарчлалтын ажлын чанар хангалтгүй зэргээс хөдөлгөөний хурд багасч замын уулзварууд дээравтомашин удаан хугацаагаар асаалттай зогссоноос шатахуун үргүй зарцуулж, энэ шаталтаасагаарт их хэмжээний хорт хий ялгаран тархах боломж улам бүр нэмэгдэж байна. Түүнчлэналбан байгууллага зарим томоохон үйлчилгээний газруудын дэргэд зохих шаардлага хангасанавтомашины зогсоол байхгүйн улмаас хотын зам нь автомашины зогсоол болон хувирч,замын түгжрэлийг үүсгэж байна. Замд техник-хяналтын систем нэвтрээгүй, замын чанар, 9
    • нэвтрүүлэх чадвар муу, тээврийн хэрэгсэл жолоодогчдын ур чадвар, сахилга хариуцлага, соёлдутмаг зэрэг нь автомашины утаажилт их байх нэг үндэс болж байна.2.7. Үйлдвэр, үйлчилгээҮйлдвэрээс хаягдаж буй бохирдуулагч бодисын нөлөөлөлд тавих хяналт, хариуцлагынтогтолцоо өнөөгийн шаардлага хангахгүй байгаагаас аливаа зөрчлийг бүрэн арилгах нөхцөлүндсэндээ алга байна.Үйлдвэр байгуулах зөвшөөрөл олгох байгууллага хоорондын нэгдсэн зохицуулалт чхангалттай бус байна. 2006 оны 11 дүгээр сард Хятадын 100 хувийн хөрөнгө оруулалттайМавсэн ХХК-ийн автомашины ашигласан тосыг дахин нэрэх үйлдвэрээс ихээхэн хэмжээнийхимийн хорт бодис агаарт хаягдан, үйлдвэрийн нэг ажилтан нас барж, ойр орчмын нийт 100-аад айл өрхийн хүн ам агаараар дамжин ямар нэг хэмжээгээр хордож, 26 хүн гүн хордолтынбайдалтайгаар эмчлүүлсэн нь үүний нэг тод жишээ болж байна.Сүүлийн жилүүдэд агаарт сөрөг нөлөө үзүүлэх химийн хорт бодис ялгаруулах үйлдвэрүүдтодорхой хяналтгүйгээр олноор байгуулагдсан байна. Эдгээрийг журамлах асуудлыгхэрэгжүүлж эхэлсэн бөгөөд өнөөгийн байдлаар нийслэл хотод үйл ажиллагаа явуулж байсанхаягдал төмөрлөгийн 30 гаруй үйлдвэрүүдийн үйл ажиллагааг зогсоогоод байна.Түүнчлэн барилгын норм стандартаар тогтоосноор хотын нэг хүнд 24 хавтгай дөрвөлжинметр ногоон байгууламж ногдох ёстой байтал Улаанбаатар хотод нэг хүнд 4-5 хавтгайдөрвөлжин метр ногоон байгууламж байгаа нь хангалтгүй үзүүлэлт юм. Агаарын бохирдлыгбууруулдаг, агаарыг өөрөө цэвэрших үйл ажиллагааг дэмждэг энэ гол хүчин зүйлбарилгажилтын явцад багассаар байна.Агаарын бохирдлоос хүн амын эрүүл мэндэд үзүүлж буй сөрөг нөлөөлөлУлаанбаатар хотын хэмжээнд 1996 онд стационарт хэвтэн эмчлүүлсэн амьсгалын замынзарим өвчлөлийн бодит тоог 2005 онтой харьцуулахад багтраа 1.8 дахин, цочмог болон архаггүйлсэн булчирхайн өвчлөл 1.8-2.5 дахин нэмэгдсэн байна. Агаарын бохирдол амьсгалынзамын өвчлөлд нөлөөлж байгаа нь эрдэмтдийн судалгаагаар тогтоогдоод байгаа бөгөөд хүнамын дунд зонхилон тохиолдох өвчлөлийн шалтгаанд амьсгалын замын өвчлөл тэргүүлжбайна. Өвчлөлийн хөдлөл зүйг (динамик) сүүлийн 10 жилийн байдлаар авч үзвэл буураххандлага ажиглагдахгүй байна.П.Н.Шастины нэрэмжит Клиникийн төв эмнэлгийн уушигны эмгэг судлалын тасагт 1998-2002 онд хэвтэн эмчлүүлэгчдийн дунд хийсэн судалгаагаар өвөл, хаврын улиралд амьсгалынзамын архаг өвчний сэдрэл, хүндрэл, хурц өвчний өвчлөлийн тоо ихэсч, эмчилгээний нийтзардал нэмэгдсэн үзүүлэлт гарчээ. Агаар дахь хүнд металийн бодисууд, тухайлбалхартугалганы бохирдол ихсэх үзүүлэлт сүүлийн жилүүдийн судалгаагаар гарсаар байна. 10
    • Хартугалга нь бараг бүх эрхтэн, тогтолцоонд сөрөг нөлөө үзүүлдэг орчныг бохирдуулагчхортой бодис юм. Хартугалгыг мэдрэлийн хор гэж нэрлэдэг бөгөөд нөхөн үржихүйнтогтолцоонд сөргөөр нөлөөлж, хүүхдийн өсөлтийг бууруулахаас гадна хүүхдийн тархиныхөгжлийг саатуулах аюултай.Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага болон АНУ-ын өвчний хяналт, сэргийлэлтийн төвөөсбага насны хүүхдийн цусан дахь хар тугалгын босго хэмжээг 10 мкг/дл (1 децилитрт 10микрограмм) гэж тогтоосон хэдий ч сүүлийн үеийн судалгаагаар энэ хэмжээнээс бага байхадэрүүл мэндэд сөргөөр нөлөөлж, оюуны хомсдолд хүргэж болох тухай мэдээ байдаг. ГэтэлУлаанбаатар хотод 2006 онд хийгдсэн судалгаагаар хүүхдийн цусанд агуулагдаххартугалганы дундаж хэмжээ 16.5 мкг/дл байгаа бөгөөд хүүхдэд ой тогтоолт буурах, анхааралсулрах шинжүүд илэрч буйг тогтоогоод байна. Дээр дурьдсан жишээ баримт нь Улаанбаатархотын агаарын бохирдол нь хүн амын удмын санд нөлөөлж болохуйц байдалд хүрснийгхаруулж байна. Агаар мандалд хаягдах хатуу хаягдлын 60 орчим хувийг нүүрсний шаталтаасүүсч байгаа үнс эзэлдэг. Яндангаар утаатай хамт гарч байгаа үнс агаар мандалд тархантодорхой хугацааны дараа газрын хөрсөнд буцаж буудаг. Үнс тоосонд агуулагдаж байгаамагнийн исэл, мөнгөн ус зэрэг хүнд элементүүд орчны агаар, хөрсийг бохирдуулснаар эргээдхүний эрүүл мэндэд ноцтой нөлөө үзүүлдэг болохыг тогтоогоод байгаа ажээ.Агаарын чанарын хяналт шинжилгээУлаанбаатарт агаарын чанарт хяналт мониторинг тавих зориулалтын дєрвєн станц байдаг.Гэвч бохирдлын хэмжилтийг тогтмол хийж чаддаггvй бєгєєд гаргасан тооцоо баримтууд еєрхоорондоо зєрєх нь бий. Янз бvрийн судалгаанаас vзвэл Монголд євлийн 10 сараас хавар 3сарын хооронд тvлш, дулаан, цахилгааны хэрэгцээ нэмэгдэж агаарын бохирдол дээдхэмжээнд хvрдэг. Энэ vед vдээс хойш 16-20 цагийн хооронд хvхрийн хvчлийн давхар исэл45мг/м3-д хvрсэн тохиолдол байдаг. Улаанбаатар хотын єсєлт єнєєгийн хурдаар єргєжинтэлсээр байвал агаарын бохирдлын хэмжээ тун удахгvй стандарт хэм хэмжээнээс давна гэсэнтооцоо бий. 1990 оноос хойш Улаанбаатарт автомашинаас ялгарах хорт утаа нэмэгдсээрбайна. Єнєєдєр хотын тев зам, уулзварууд дээр азотын давхар ислийн хуримтлал ажиглагдахболлоо. Мониторингийн цэгvvдээс бохирдол нэмэгдэж байгаа талаарх мэдээлэл ирж байна.Хэдийгээр эдгээр бодисын хэмжээ улсын стандартаас хэтрээгvй мэт боловч жилээс жилднэмэгдэж байгааг àíõààðàõ õýðýãòýé òóõàéëáàë1994-2000 онуудын хооронд хvхрийн хvчлийндавхар ислийн хэмжээ 4... м3-аас 9...м3, азотын давхар ислийн хэмжээ 14...м3 байснаа 25...м3болж нэмэгдсэн байна. Дэлхийн эрvvл мэндийн байгууллагаас саяхан гаргасан судалгаагавч 11
    • vзвэл євлийн саруудад дээрх хорт бодисын хэмжээ стандартаас хэдийнэ давдаг гэсэн тооцоогарсан байна. ТоосжилтУлаанбаатарт тоосжилт хамгийн ноцтой асуудал vvсгэж байна. Тоосжилтын хэмжээ єдертдунджаар 131- 162 ... м3 хэлбэлзэж байгаа нь олон улсын нийтээр хvлээн зєвшєєрєгдєх хэмхэмжээнээс даруй 2-3 дахин давсан хэмжээ юм. Судалгаа, хэмжилтээс харахад євлийнулиралд тоосжилт дээд цэгтээ хvрдэг байна. Хавар 4-р сард салхи ихсэж шороон шуургадэгдэх нь энгийн vзэгдэл болсон. Сvvлийн жилvvдэд шороон шуурга дэгдэх давтамж 1960оныхтой харьцуулбал 4 дахин нэмэгдсэн байна.Эрvvл мэндийн салбарт хийгдэж буй янз бvрийн судалгаанаа.с сvvлийн жилvvдэд тоосжилтнь хотын хvн амын эрvvл мэндэд асар их аюул учруулж байна гэсэн дvгнэлт гарч байна.Агаарын бохирдол нэмэгдэх тусам хvvхдvvдийн дунд тохиолдох амьсгалын хурц vрэвслийнтоо нэмэгддэг гэсэн тооцоо ч байдаг. 2002 онд Дэлхийн эрvvл мэндийн байгууллагаасУлаанбаатар, Тvнхэл зэрэг газруудад судалгаа хийж агаарын бохирдлын хэмжээ, амьсгалынзамын євчний улмаас эмнэлэгт хэвтэж эмчлvvлсэн хvvхдийн тоо шууд хамааралтай болохыголж тогтоосон байна. 1996 ба 2001 онд хийгдсэн хоёр судалгаагаар агаарын бохирдлынулмаас хvvхдvvдийн бие махбодын єсєлт хєгжил муудаж байна гэсэн дvгнэлт гарчээ. Àãààðûí áîõèðäîëûã áóóðóóëàõ àðãà õýìæýý àâàõàä õýðãýëýõ áîëîìæòîé àðãóóä1. Õàÿãäàë õèéã õ¿õýðã¿éæ¿¿ëýõ – õàÿãäàë õèéã øîõîéí óóñìàë äóíäóóð íýâòð¿¿ëæ ãºëòãºíº¿¿ñãýíý.2. àçîòûí îêñèäã¿éæ¿¿ëýõ – õàÿãäàë õèéð¿¿ àììèàê îðóóëæ àçîòûí èñëèéã áóóðóóëæ àçîòàòøèëæ¿¿ëäýã.3. êàòàëèçûí àðãà – òýýâðèéí õýðýãñýëýýñ ÿëãàðñàí õèéã êàòàëèçàòîðûí äóíäóóð íýâòð¿¿ëñýíóãààðèéí õèé, àçîòûí õýò èñýë, í¿¿ðñóñòºðºã÷äèéí õýìæýýã áóóðóóëäàã.4. òîîñûã çàéëóóëàõ àðãà – äààâóóí øèíãýýã÷ òºâººñ çóãòààõ õ¿÷íèé áîëîí öàõèëãààíû àðãààðòóíàäàñæóóëàõАгаарын бохирдлыг багасгахад чиглэсэн бодлого, арга хэмжээУлаанбаатар хотод тээврийн хэрэгслийн тоо нэмэгдэж vйлдвэр vйлчилгээ, бизнес аж ахуйннэр тєрєл олшрох тусам агаарын бохирдол нэмэгдэх нь гарцаагvй тул зохих арга хэмжээгзайлшгvй авах шаардлагатай. Монгол улсын Засгийн газраас энэ талаар тодорхой арга хэмжээавч байна. Тухайлбал, Даян дэлхийн байгаль орчны сангийн санхvvжилтээр тvлш бага 12
    • хэрэглэдэг, бvрэн шаталттай зуух vйлдвэрлэх засгийн газрын хєтєлбєрийг хэрэгжvvлж эхлээдбайна. Тvлшинд хэмнэлттэй бvрэн шаталттай зуухыг ахуйн хэрэглээнд зориулж vйлдвэрлэхэдхувийн хэвшлийнхэн, бизнес эрхлэгчдийг татан оролцуулахыг зорьж байна. Эдгээр аргахэмжээ нь хотын доторх агаарын бохирдлыг багасгахад шууд нєлєє vзvvлэх юм. Мєн засгийнгазраас тvлш их хэрэглэж байгаль орчныг ихээр бохирдуулж буй хуучин уурын зуухнуудыгшинэчлэхэд ихээхэн анхаарч байна. Татвар, урамшууллын бодлогоор дамжуулан байгальорчинд халгvй, тvлш эрчим хvчинд хэмнэлттэй шинэ техник технологийг гаднаас оруулжирэхийг хєхvvлэн дэмжиж байна. Ус цаг уур орчны шинжилгээний vндэсний агентлаг ньагаарын бохирдолд хяналт мониторинг тавих, бохирдлыг хэмжих систем тогтолцоог бийболгох, агаарын бохирдлыг багасгах vйл ажиллагааны vндэсний тєлєвлєгєєг хэрэгжvvлэхvvрэг хvлээдэг. Гэвч эрчим хvч, тээвэр, эрvvл мэнд зэрэг бусад салбаруудтай хамтранажилладаггvй тул тєлєвлєгєєг хэрэгжvvлэхэд бэрхшээлтэй учирдаг байна. Агаарын чанарыгхянах, мониторинг дvн шинжилгээ хийх vйл ажиллагааг сайжруулахын зэрэгцээ хяналтынсvлжээнээс авсан мэдээ материалыг тєрийн болон тєрийн буñ байгууллагуудын хэрэглээндтохируулан энгийнчилж єгдєг, ашигладаг байх нь чухал. Бусад хот суурин газарт агаарынчанарын vзvvлэлт мэдээ сэлт хомс байдаг. Улаанбаатарт єнєєдєр нvvрлэж буй байгаль орчныянз бvрийн тулгамдñан асуудлыг бусад хот суурин газарт гаргахгvй байхын тулд агаарынбохирдлыг хянах сvлжээг байгуулж хяналтын vйл ажиллагааг тогтмолжуулах шаардлагатайбайна. Тулгарч буй бэрхшээлїїдХїрээлэн буй орчинтой холбоотой 5 гол асуудал бий. Їїíä:Бэлчээрийг хариуцан зохицуулдаг зохих байгууллага тогтолцоо буй болгох.Социализмаас зах зээлд шилжсэнээр бэлчээрийн удирдлага зохицуулалтыг хайхрахаабольсон. Малын тоо толгой єсч, малчин єрхийн тоо нэмэгдсэн, тус орны ихэнх нутагттохиолдсон ган зуд болон гїний худгийн эзэнгїйдэл, Монгол улсад бэлчээрийг хэн бїхэндураар ашиглаж эзэмшдэг болсоны улмаас бэлчээрийн талхлагдалт нэмэгдэж байна.Машины утааг багасгах. Хотын агаарыг цэвэршїїлэхийн тулд машины тоог бууруулах, одообайгаа машинуудын утаа шїїх тєхєєрємжийн чанарыг сайжруулах арга хэмжээ авах.Тїлшний хор багатай халаалтын систем, барилгын материал хэрэглэж эхлэх, хадгалалтхамгаалалтыг дэмжих урамшууллын хєшїїргийг єєрчлєх. Эрчим хїчний їр ашгийгдээшлїїлэх зорилгоор эрчим хїчийг хэмнэх, їргїй зардлыг бууруулах нь чухал юм.Байгаль орчны эмзэг єртємтгий байдал болон, зэрлэг ан амьтдыг хамгаалах. Бэлчээрболон мал аж ахуйн менежментийг сайжруулахаас гадна Монгол Улсад хууль бусаар ан хийх 13
    • болон ховордсон болон устах аюултай тєрлийн ан амьтдыг гадагш гаргах явдалд тавиххяналтыг сайжруулах шаардлагатай байна.Ойн удирдлага зохицуулалтыг сайжруулах. Ой модны хэрэглээний журам зохицуулалтбайхгїй, одоо байгаа дїрэм журмыг хэрэгжїїлэх чадвар сул байгаа нь энэ асуудлыг зєвхєн ганцяам буюу олон нийтэд хариуцуулснаас ихээхэн шалтгаалж байна.Хууль эрх зүйн орчныг шинэчлэх талаар:Агаарын бохирдлыг бууруулах менежментийг сайжруулах үндсэн арга хэмжээний нэг бол эрхзүйн орчинг сайжруулах асуудал гэж үзэн дор дурьдсан хуулиудад нэмэлт өөрчлөлт оруулахшаардлагатай.Агаарын тухай хуулийг шинэчлэн боловсруулахАгаарын төлбөрийн тухай хуулийг шинээр боловсруулан гаргаж “бохирдуулагч нь төлөхзарчим”-ыг хэрэгжүүлэхБайгаль орчныг хамгаалах тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулахОнцгой албан татварын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулахАвтотээврийн тухай болон Замын хөдөлгөөний аюулгүй байдлын тухай хуульд нэмэлт,өөрчлөлт оруулахЗахиргааны хариуцлагын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулахАвтотээврийн болон өөрөө явагч тээврийн хэрэгслийн албан татварын тухай хуульд нэмэлт,өөрчлөлт оруулахТатварын ерөнхий хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулахХотын агаарын бохирдлыг бууруулах стратегийн хөтөлбөрийг шинээр гаргахАгаарын орчны болон агаар бохирдуулагч эх үүсвэрүүдийн стандартыг боловсронгуй болгох,шинэчлэн боловсруулахШахмал болон брикетэн түлшний үйлдвэрлэлГэр хорооллоос гарах бохирдуулагчыг багасгах үндсэн арга бол нүүрсний шаталтыг бүрэнявуулах, үүний тулд нүүрсийг боловсруулах, утаа багатай шахмал, брикетэн түлшийгхэрэглэх, бүрэн шаталттай болон түлш, бага хэрэглэдэг зуухаар хангах явдал юм. Энэ ажлынхүрээнд шахмал түлшний хэрэглээг дэмжин сурталчилан хөнгөлөлттэй зээл олгон хөрөнгөсанхүүгийн дэмжлэг үзүүлж байгаагийн үр дүнд өнөөдөр шахмал түлшний 14 үйлдвэражиллаж байна. Шахмал түлш үйлдвэрлэгчдийн бүтээгдэхүүний чанарт хяналт тавин,стандартад нийцүүлэх зүй ёсны шаардлага гарч байгаагаас үүдэн “Түүхий нүүрсээр хийсэншахмал түлш болон боловсруулсан нүүрсээр хийсэн брикетэн түлшний стандарт”-уудыгбатлуулан хэрэгжүүлэх ажлыг эхлээд байна. Гэхдээ шахмал түлшний хувьд хорт утааг ялган 14
    • авах технологи хэрэглээгүй учраас бохирдлыг бууруулахад төдийлөн доривтой нөлөө үзүүлжчадахгүй байгаа боловч зарим нь нүүрсний шаталтыг нэмэгдүүлж байгаа учраас тодорхойхугацаанд ашиглаж болох юм.Цахилгаан эрчим хүч ашиглахЦахилгаан хангамжийн эх үүсвэр болж буй станцууд бүрэн ачаалалтай ажиллаж байгаа башөнийн цагаар хотын ачаалал 60 хувь багасдаг тул энэ хэмнэгдэж буй эрчим хүчнийг ашиглангэр хорооллын халаалтын асуудлыг шийдэж боломжтой юм. Гэр хорооллын халаалтандзарцуулагдах 250 МВт-ын цахилгаан ачааллыг шөнийн ачаалал дээр нэмж тооцоходурьдчилсан дүнгээр, шөнийн хамгийн бага ачаалал өвлийн улиралд 350 МВт-аас буухгүй байхтөлөвтэй байна. Түүнчлэн хотын цахилгаан, дулаан хангамжийн эх үүсвэрийн хүчин чадалхүрэлцэхгүй байгаагаас 2008 оноос эхлэх хомсдолд орох тул цахилгаан эрчим хүчний үнийнзохицуулалт хийх, цахилгаан шугам сүлжээг өргөтгөх, цахилгааны станцын 5 дахь эхүүсвэрийг бий болгох шаардлага гарч байна. Энэ ажлын хүрээнд эрчим хүчний эх үүсвэрболох цахилгааны хэрэглээний тооцоонд үндэслэн гэр хорооллын хэрэглэгчийн дамжуулахшугам, дэд станц, сүлжээ эх үүсвэрийг сайжруулах судалгааны ажил хийж байна.Түлш, эрчим хүчний яамнаас туршиж буй цахилгаан хөшиг гэрийн дулааныг хангах нааштайүр дүн өгөх боломжтой байна.Галлан хийцийн тогоо, гэрийн цахилгаан халаагуур МОН-MЕХ,Тулуй ХХК зэрэг цахилгаан эх үүсгүүрээр халах төхөөрөмжүүдийг зарим сургууль, цэцэрлэг 103 дугаар цэцэрлэг, айл өрхийн халаалтанд туршсан дүнгээс үзэхэд бие даасан халаалтыннам даралтын уурын зуух, айл өрхийн амины орон сууц зэрэг жижиг хэрэлэгчийг цахилгаан эхүүсвэрт халаалалтад шилжүүлэх нь агаарын бохирдлыг бууруулах экологийн ачхолбогдолтойгоос гадна эдийн засгийн хувьд үр ашигтай болох нь харагдаж байна.Хийн түлшЗасгийн газраас “Шингэрүүлсэн шатдаг хий хөтөлбөр”-ийг батлан гаргасан байна. Энэхөтөлбөрийн хүрээнд шингэрүүлсэн шатдаг хийг ахуй, автотээвэр, үйлдвэрлэлийн хэрэглээнднэвтрүүлэх, хий түгээх, хадгалах байгууламжийг байгуулахаар заасан байна. Үүний дүнд 15аж ахуйн нэгж, байгууллага хий импортоор оруулан ашиглах үйл ажиллагаа явуулж байна.Одоогийн байдлаар Улаанбаатар хотын хэмжээнд бензин, хий ашигладаг хосолмолхөдөлгүүртэй 665 автомашин, хийн хөдөлгүүртэй 400 гаруй автомашин ашиглагдаж байгаабөгөөд эдгээр автомашин жилд дунджаар 6-7 мянган тонн газрын тосны шингэрүүлсэн хийгхэрэглэж байна.Дотоодын зах зээлийн хийн түлшний үнэ харьцангуй өндөр байгаа нь хийн хэрэглээгнэмэгдүүлэх, зах зээлийг өргөтгөх замаар агаарын бохирдлыг бууруулах боломжийг багасгажбайна. Түүнчлэн шингэрүүлсэн шатдаг хий хөтөлбөрийг Газрын тосны бүтээгдэхүүний тухай 15
    • хуулийн хүрээнд хэрэгжүүлээгүйн улмаас энэ асуудлаар нэгдсэн бодлого алдагдахад хүргэжбайгаа юм.Дотоодын зах зээл дээр шингэрүүлсэн шатдаг хийн үнэ харьцангуй өндөр байгаа нь хэрэглээгнэмэгдүүлэх, зах зээлийг өргөтгөх замаар агаарын бохирдлыг бууруулах боломжийгхязгаарлаж байна.Автомашины техникийн оношлолАлслагдсан төвийн болон баруун бүс нутгуудад авто замаар хүрэх замын нөхцлийгсайжруулах, зам тээврийн ослын тоог бууруулж тээврийн хэрэгслийн утаанаас үүдэлтэйагаарын бохирдлыг багасгах зорилгоор 2001 оноос Дэлхийн банкны Олон улсын хөгжлийнассоциаци, Нордикийн хөгжлийн сангийн 41.0 сая ам.долларын хөнгөлттэй зээлийнсанхүүжилтээр “Тээвэр хөгжүүлэх төсөл”-ийг хэрэгжүүлж эхэлсэн. Энэхүү төслийн хүрээндтээврийн хэрэгслээс хүрээлэн буй орчин, хүн амын эрүүл мэндэд үзүүлж буй сөрөгнөлөөллийг бууруулах нөхцлийг бүрдүүлэхийн тулд Улаанбаатар хотод техникийн хяналтоношлогооны 3, аймгийн төвүүдэд 21 станц байгуулж автомашины техникийн байдал,хөдөлгүүрээс гарч буй утааны найрлагыг шалгаж оношлох үйл ажиллагааг 2005 оноос явуулжбайна. Үүний үр дүнд 2005 онд Нийслэл хотын бүх автомашины 49.8 хувийн оношлолдхамруулж байсан бол 2006 онд 88.7 хувийг хамруулав. Сүүлийн 3 жилд хөдөлгүүрээс гарч буйутааны найрлагаар стандартад тэнцэхгүй байсан автомашины эзлэх хувь /оношлолдхамрагдсан автомашинд харьцуулснаар/ 11.6 хувиар буурсан байна.Эрчим хүчний хэмнэлттэй орон сууцНҮБ-ийн хөгжлийн хөтөлбөрийн техникийн туслалцаатайгаар Барилга, хот байгуулалтыняамнаас “Эрчим хүчний хэмнэлттэй орон сууцыг зах зээлд нэвтрүүлэх төсөл”-ийг 2002 оноосхэрэгжүүлж гэр хорооллын сууцны жижиг байшингийн дулаан алдагдлыг багасгах, дулааныалдагдал багатай байшингийн зураг төслийг боловсруулах, зөвлөгөө өгөх, мэдээлэл,сурталчилгаа хийх зэрэг ажлыг зохион байгуулсны зэрэгцээ 24 айл өрхөд эрчим хүчнийхэмнэлттэй шинэ сууц барихад нь туслалцаа үзүүлж, нийт 180.8 сая төгрөгийн зээл олгуулжээ.Түүнчлэн дулаан тусгаарлалт сайтай гэрийн бүрээс зохион бүтээж, үйлдвэрлэх ажлыг дэмжин390 айл өрхөд буцалтгүй тусламжаар уг бүрээсийг олгосон ба үүнд 120 сая төгрөгийнхөрөнгийг зарцууллаа. Энэхүү төслийн хүрээнд 585 тонн түлш хэмнэж, түлшнийзарцуулалтыг 2 дахин бууруулах боломж бүрдүүлсэн болно.Нүүрсний гүн боловсруулалтТүлш эрчим хүчний яам 2006 оны 10 сараас Японы Шинэ энерги, үйлдвэрийн технологийнхөгжлийн байгууллагатай хамтран нүүрсний гүн боловсруулалтын үйлдвэр байгуулахчиглэлээр судалгааны ажлыг эхэлсэн бөгөөд дүн нь энэ оны 3 дугаар сард гарна. Судалгааны 16
    • дүн нааштай гарвал жилд 15.0 мянган тонн брикетэн түлш үйлдвэрлэх хүчин чадал бүхийтуршилтын үйлдвэр байгуулахаар урьдчилан хэлэлцэж байна.Нийслэлийн Засаг даргын тамгын газраас зарласан тендерээр 500 сая төгрөгийн төсөвт өртөгбүхий нүүрс боловсруулах үйлдвэрийн төслийг шалгаруулж, уг үйлдвэрийг Төв аймгийнБаяндэлгэр сумын нутагт байрлах /Багануур хотоос 35 км зайд орших/ Төгрөг нуурын уурхайгтүшиглэн байгуулах ажлыг эхлээд байна. Энэхүү үйлдвэр нүүрсийг боловсруулан жилд 150мянган тонн брикетэн түлш үйлдвэрлэж гэр хорооллын нүүрсний хэрэглээний дөрөвнийнэгийг хангах боломжтой болох юм. Ä¿ãíýëòУур амьсгал цочмог өөрчлөгдөж, үер, ган, зуд, хуурайшил, салхи, шуурга зэрэг байгалийн онцүзэгдлийн давтамж ихэсч байгаа нь дэлхийн дулаарлаас үүдэлтэйг эрдэмтэд тогтоогоод даруйхорь гаруй жил болж байна. дэлхийн дулаарлын гол буруутан нь өндөр хөгжсөн орнуудынүйлдвэр, уул уурхай, газар тариалан, хог хаягдал, авто машины утаанаас ялгарч буйхүлэмжийн хий гэж нэрлэгдэх болсон агаар бохирдуулагч бодисууд юм.Киотогийн протоколын дагуу эдгээр хөгжсөн орнууд хүлэмжийн хийн ялгаралтыг бууруулахүүрэг хүлээж байгаа бөгөөд 2008-2012 он гэхэд дээрх бохир хийнүүдийн ялгаралтыг 1990 онытүвшинд хүртэл бууруулж “халсан дэлхийг буцааж хөргөх” зорилго тавьж байна. Үүний тулдхүлэмжийн хийг өөр хоорондоо зах зээлийн үнээр худалдах, хүлэмжийн хийг бууруулаххамтарсан төсөл хэрэгжүүлэх болон хөгжиж байгаа орнуудад хөрөнгө оруулалт, технологийншинэчлэлт оруулах, шилжүүлэх замаар шийдвэрлэх аж.Монгол Улс нэг хүнд ногдох хүлэмжийн хийн хэмжээгээр дэлхийн дунджаас дээгүүрүзүүлэлт гарч байна. Иймд нүүрсний цэвэр технологийн бодлогыг ойрын 5-10 жилийнхугацаанд хэрэгжүүлэх дорвитой арга хэмжээ авах шаардлагатай байна. Түүхий нүүрсийгөндөр температурт халааж, нүүрсэнд агуулагдаж байдаг хорт дэгдэмхий бодисоос салгансаармагжуулах, түлшинд хэрэглэх явцад гарах утааг багасгах технологи ашиглах замаарнүүрсэнд хагас боловсруулалт хийж, утаа багатай түлш үйлдвэрлэх аргыг нэвтрүүлэх, эрчимхүчний эх үүсвэрийг улс орны эдийн засаг, байгаль экологийн тэнцвэрт сөрөг нөлөөүзүүлэхгүй, үр ашигтай байдлаар ашиглах бодлого , арга хэмжээ дутмаг байнаÀøèãëàñàí íîì çîõèîë1. À. ÿðáàäàì Õ¿íèé ýêîëîãè – ÓÁ 2004 îí2. Ä. Äîðæ Õ¿ðýýëýí áóé îð÷íû õèìèéí àíàëèç- 2005 îí3. Õ. ̺íõáàÿð Õÿëáàðøóóëñàí ýêîëîãè- ÓÁ 2006 îí4. www.mne.mn /Áàéãàëü îð÷íû ÿàì/5. www.google.mn (õàéëòààñ) 17
    • 6. www.moh.mn /ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿàì/7. www.ssia.gov.mn /óëñûí ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí ãàçàð/ 18