• Like
Za makedonckiot jazik
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Za makedonckiot jazik

  • 1,332 views
Uploaded on

 

  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Be the first to comment
No Downloads

Views

Total Views
1,332
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0

Actions

Shares
Downloads
19
Comments
0
Likes
1

Embeds 0

No embeds

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
    No notes for slide

Transcript

  • 1. КРСТЕ ПЕТКОВ МИСИРКОВ 1903 година не беше само кулминациона точка востремежот на нашиот народ да се ослободи од Турците, ново исто време тоа беше година и на засилен стремеж нанашиот народ да го издигне својот народен јазик на степенна литературен, општ национален јазик. Нејасните стремежина нашите најсвесни културни препородители, како штобеше Партениј Зогравски. К. Шапкарев, Пулевски на групатаоколу списанието "Лоза" најдоа свој најкристален израз вокнигата на Крсте Петков Мисирков „За македонцкитеработи”. Роден во Ениџевардарско. во Erejска Македонија1875 година, тој пo неопходност се запознал со грчкиот јазикучејќи во грчко училнште шест години, потоа појдува воСофија каде што свршува втори клас, за да сврши нижагимназија во Србија и учителска школа во Белград (1895год). Учејќи духовна семинарија и славјанска филологија воПетербург. тој се запознава и со рускиот јазик и култура,како и со руските политички стремежи во однос набалканските народи. Краткото време што го поминува вобитолската гимназија (1902-1903) како гимназијален учителму дава возможност да се запознае поодблиску со борбата нанашиот народ зa ослободување од Турците, како и да дојдево најтесна врска со вистинските водачи на нашиот народ.Но собитијата го принудуваат да ја напушти Македонија ипак да се најде во Русија. Есента истата година тој успева даорганизува македонско научно студентско друштво Св.Климент, кое што имaлo задача да го проучува јазикот и 5
  • 2. етнографијата на Македонија, за да му покаже на светот декаима одделен македонски народ, со свој јазик и своја култура. При крајот на 1903 година тој се враќа вo Софија,каде што успева да ја напечати својата книга „ЗаМакедонцките работи". Принуден од врховистите да јанапушти Софија заради таа книга, оди во Русија и тамуостанува се до 1918 година. Од крајот на таа годнна па донеговата смрт 1926 година Мисирков е главно на учителскаработа во Бугарија. Во книгата „За македонцките работи“, правејќианализа на македонското прашање во однос нa пропагандитена балканските држави што сакале да си ја разделатМакедонија, Мисирков станува идеолог на нашетонационално обособување и, што е најважно, изразител нанашите идеали за македонски литературен јазик вообособената македонска нација. Нему му е сосем јасно декареволуцонерната борба во Македонија „имат смисла само вотој случај, ако револуционерите согледуваа во нашијотнарод таквија качества и особини, који се немаат во друзитебалканцки народи, a сет наша характерна црта.“ Мисирков, како што реков, е одлучен противник наделењето на нашата татковина, оти тој знае дека „дележот ќени ископени сé, шчо ни јет мило и ке ни наврзит многупротивно нешчо на нашиот народен дух”.Пропагандитеникојпат не.можат да ни дадат што очекуваме ние од нив:„Сите пропаганди сет пропаганди само за свој и, но никаконе и за наши интерсси“. За тоа е потребно национално да сеобособиме, и нашиот национален индивидуалитет да семанифестира во ,,милоста кон сé, шчо јет народно, и на првоместо, во милоста кон народниот јазик ... Да се откажит чоекод својо народен јазик, значит, да се откажит он и oднароднијот дух . Значит да се откажит он и од сам себе исвоите интереси да престанит 6
  • 3. да гледат на себе со своји очи, да судит за себе и за друзитесо својот ум и разум, и да чекат укажајне за се от страна“. Љубовта кон нашиот народен јазик, по разбирањетона Мисирков е наша должност и право, и како што ја сакаменашата татковина, треба да го сакаме и нашиот јазик. Ниетреба да го браниме нашиот јазик „и тоа право ни јетсвешчено.“ Бранењето на нашиот јазик од опасноста напропагандите кои што употребувале во Македонијанајнечесни средства да го искоренат нашиот народен јазик,треба да стане со сите средства: „Опасноста, која угрожаатна нашијот нapод и негоите интереси од страна напропагандите ... не само не задолжуат нас, но и ни даатполно прао да употребиме сите дозволени и недозволенисредства, за да сочуаме нашиот народен јазик, и со негонашите народни интереси. При тоа ние нe сакаме туго, а cибраниме својето.“ Така Мисирков, реформист иеволуционист по своите политички разбирања. во однос најазикот преминува во револуционер кој што не се бои одприменетите средства за спроведување на своите идеи. Мисирков е револуционер и во своето разбирање воодносот јазик - дијалект. Тој е уверен оти секој дијалект приопределени историски рамки може да пpeминe во новстадиум, во литературен јазик. Таа .,привилегија" на едендијалект да стане литературен јазик му се дава „не понекакви особени естетични преимушчества, a по чистопрактични причини, т. е. по стечејнето на историско-културните прилики. Тие историко-културни приликисекојпат господствувате при оформувањето налитературните јазици. „Благодарејње на приликите сега ниeси избираме за опшч литературен јазик централнотомакедонцко, т. е. Велешко-Прилепцко-Битолцко-Оридцкотонаречије.“ За да се примат централните македонски говори заоснова на литературниот јазик треба да има согласие од ситеМакедонци. Мисирков знае дека, поради 7
  • 4. чисто субјективната причина да ни изгледа нашиот домашенговор позвучен и поубав од сите други говори, таа идеа ќеима противници. 3а да има согласие вo таа смисла Мисирковзастанува на првилната позиција дека изборот кои говори ќесе земат за основа на литературниот јазик не се прави „понекакви естетични собразуајна и не по чисто местнипричини, а од гледишче на опшчите интереси.“ Централнитенаши говори, по разбирањето на Мисирков, имаат право затоа и поради економски причини, и поради историскипричини, а особено поради тоа што ,,сет по оддалечени и одсрпцкиот и бугарскиот јазикои центрои, состауајќи од себемакедонцкиот јазиков центар." Тие говори се „јатката“ намакедонскиот јазик. 3начи, ниеден македонец од источна, северна. јужнаили западна Македонија не треба да се противи на овојизбор. но треба „македонецот од северна Македонија даподаит рака на својот брат од јужна Македонија имакедонецот од источна Македонија да подаит рака на тој одзападна. Подадените раце ке се прекрстат около Прилеп-Битола.“ Мисирков го обработува и прашањето заобогатувањето на нашиот литературен јазик и прашањето заправописот. Стоејќи на гледиштето дека литературниотјазик треба да стане општ национален македонски јазик,смета дека сите ,,научни и литературни сили“ треба да сегрупираат околу литературниот јазик, за да го обогатат,земајќи речнички материјал од сите македонски говори. Вооднос иа правописот тој се застапува за фонетскиотправопис ,,со мали отстапки на етимологијата“. Во својата книга ,;3а македонските работи Мисирковсам даде пример како еден Македонец од ЕгејскаМакедонија може - во полза на македонската кауза зaлитературниот јазик - да се откаже од својот ениџевардарскиговор и да пишува на централниот дијалект. Иако има, какошто сам вели извесни ,,нерамности” во неговото пишување,сепак 8
  • 5. тој и на практика во својата книга ги спроведе своите мисли.Така Мисирков правилно ги постави пред 45 години ониепрашања што ги решивме ние през 1945 година и што гиспроведуваме сега во живот. 3атоа денеска кога правимебиланс на минатото, кога правиме преоценка на нашетокултурно наследство; не треба да ги заборавиме пророчкитемисли на Мисирков во однос на нашиот лигературен јазик.Иако некои мисли во книгата „3а македонцките работи"денеска ги прегазило времето, иако неговиот еволуционизами реформизам му се туѓи на нашето идеолошко разбирање,иако подоцна некои и од неговите поставки за нашиотлитературен јазик претрпуваат промени, сепак мислите наМисиркои эа литературниот јазик и правопис денесканемаат ништо изгубено од својата вредност. Напротив тие вонашата народна република се веќе реалност. Разочаран оддележот нa Македонија (од кое што најмногу се плашел),воспитуван во духовна семинарија, болен и исплашен одгрубата сила нa реакцијата, емги-рант што загубил врска сонародот, Мисирков можел да отстапи од оваа или онаа својапоставка. Но тој секогаш си останал чесен македонскипатриот. На една година пред смртта, на 25 март 1915 годинатој пишува во бр. 7428 од весник „ Мир” по повод накритиката против него во врска со неговата статија,,Македонскиот национализам" (в. Mup, 12 март 1925година.) „Бидејќи од српско-бугарските несогласија страдамепред се ние Македонците, наш долг е да бараме и најдемесредство и пат за примирување. „Това не тера да нe си jaзнаеме" до денеска народноста и да им кажеме и нa Србите ина Бугарите: заборавете ја великосрпската ивеликобугарската идеа, откажете се од тоа да ни гонатрапувате вашиот национализам и патриотизам воосновата на кои што лежи претпоставувањето на вашитеинтереси пред нашите. Дајте ни да си имаме свои разбирањаза она што е цено, полезно и неопходно за нас како народ и 9
  • 6. за нашата татковина. Дајте ни да си имаме свои разбирања занашите односи кон вас и кои наигиот спор околу нас инашата татконина, како и за средствата со кои што ќе седојде до општа јужнословенска убавина. Дајте ни да имамесвои македонски национални чувства и да создавамемакедонска национална култура како што сме гo правеле тоасо векои кога нашата татковина не влегувала во една државасо вашата. Како Македонци ние ќе и бидеме пополезни и наМакедонија, и на Бугарија, и на Србија, изопшто на целотоЈужно-Славјанство, отколку како Срби или Бугари.Како Бугарин јас одамна би кажал: Каква ти Македонија, итука ми e арно, нема да мислам веќе на она што е загубено.Но како Македонец јас се чувствувам во Бугарија како вотуѓина, каде што навистина се навоѓам меѓу родни браќа, ноне сум си дома во својата татковина. Таа е таму каде штосум се родил и каде што треба да си ги оставам коските, кадешто треба да појде мојот син ако не ми биде мене судено дапојдам јас лично. Сознанието и чувството дека сум Македонец треба дастоат повисоко од с¢ дpyгo на светот. Македонецот не требада се слева и да се обезличува живеејќи меѓу Бугари и Срби.Ние можеме да ја имаме близоста на српските, бугарските имакедонските интереси, но се треба да биде оценувано одмакедонско гледиште.“ Така Мисирков на крајот од својот живот, сфаќајќи јануждата од соработка меѓу балканските јужнословенскинароди, отишол нaпpeд во своите разбирања за нашиотнационален индивидуалитет и сосем му се приближал наденешното наше разбирање. Денеска, кога многу „пријатели“ и „доброжелатели“на нашиот народ ги преточуваат великобугарскитеврховистички лаги за нашиот јазик и им лепат марксистичкиетикети, статијата на Мисирков, ,,Неколку зборои замакедонцкиот литературен јазик“ е најдобар одговор нанивните измислици. К. Тошев 10
  • 7. НЕКОЛКУ ЗБОРОИ ЗА МАKEДОНЦКИЈОТЛИТЕРАТУРЕН ЈАЗИК*) Во четирите горни статији на оваа книга јас сакаф даобрнам погледите на мојите сонародници на нуждата одједна корено изменуајне на досегашнијот процес на нашетодуовно развијајне, као и на тоа, да мојите возгледи во тојслучај не сет нешчо ноо и безосновно, а сет само чекорнапред во досегашното развиајн`е нa нашето нaциoнaлнoсамосознајне и да сет затоа coceм природни и осноателни. Се разбират, оти во једна мала книга, као шчо јет оваамојата, не се можат подробно да се разгледаат ситезадирнати прашајн а. 3а секоје од ниф би се можела данапишит по једна цела книга. Но сега за сега от таквијаподробни разгледуајна за задирнатите питајна се нематушче голема и нeотложна нyжда; за таа требаше за сите одниф да се кажит по неколку зборои, зашчо они једно бездруго сет нејасни и неразбирливи. Осем разгледуајнето насите задирнати прашајна, за да бидит јасно појауајнето накнигата, сега ке требит да се кажит неколку зборои засвојевременоста на книгата и нашиот литературен јазик. Мнозина, можит, ќе речат, оти вистина арно јет чоекда се позамислит над прашајната, задирнати во тaja книга,но ceгa ушче не му јет времето. Со оваа книга, ке речат они,се носит раздор и разјединуајне меѓу нас, на местосојединуајнето, које______________________________________________________________________________ *Наполно е эадржан јазикот на Мисирков. До колку има некоинедоследности во правописот, тие не се поправани. Поради технички причини знако i, што го употребува Мисирковкаде што ние употребуваме ј, секаде е заменет со ј 11
  • 8. сега за сега ни јет така нужно. 3а македонцка народност,македонцка литература и литератуrен јазик није ке можимеда му мислиме само, кога ке заживејеме једнаш слободенполитичен жиот; а до тогај нам ни требит, ние да смесојединени и да остаиме на страна националното прашане. На тоа јас можам да одгоорам само ово: по мојетомислејне, сегашните т. е. мјурштегцките реформи сетмаксимум, шчо можа ла ископчит од Европа револуцијата.Револуцијата на пролет ке бидит нај глупаото, шчо можименије да напраиме. Со револуцијата на пролет ке се користатсамо нашите непријатели, који си имаат само есапи,противни на нашите национални интереси. Револуцијата напролет само ке ни унишчит совршено нac и ке унишчитплодоите, добијени од неја до сега, оти она ке бидитнапраена не против Турцко, а против него uРеформаторцките Сили, и оти тоа ке бидит не пo нашиесапи, а по есапите на некоја Голема Сила и некоји малибалканцки држаји, који ке не натераат нас да се дигниме, апосле ке не остаат на стред пат; нај после, оти није, акопротив сите аргументи на здравијот смисл пак подигнимевостаајне, ке бидиме само осноа на дипломатцка борба мегуреформаторцките држаи и некоја трека, која борба ке сесвршит само со нашето понишчуајне. За тоa није, требит, даce откажиме од секоја мисла за револуцијa на пролет, ушчепоеке, шчо реформите ке се воведат, зашчо со ниф јет врзаначестта на две Големи Сили, који сет во стајне да постаат сена својето - и да се зафатиме за ноа т. е. култyрна борба, вокоја прво место, ке требит да зимат прашајнето за нашатанародност и нашето национално-религиознo развијајн`е.3начит, истом сега му јет времето да се мислит за јазиконаш, нашата национална литература и воспитаајне вонационален дух. Сега настапуат време за интерес сонационално-религиозни прашајн`а. 12
  • 9. Тој интерес малу јет задоцнел, но од тоа ушче неследуат, да он си немат сега место мегу нас и да можит дани напакостит. Ако сме логични, то требит да признајиме, отиавтономијата на Македонија, за која до сегареволуционерите се бореа имаат смисла само во тој случај,ако револуционерите согледуваа во нашијот народ таквијакачества и особини, који се немаат у друзите балканцкинароди. а сет caмo наша характерна црта. Самосогледуајнето на тије својеобразни црти во характерот,наравите, обичајите, жиотот, предајната и јазикот нанашијот народ јет важна причина да сме није противделејнето на нашата таткоина и за нејната автономија,зашчо дележот ке ни искоренит се, шчо ни јет мило и ке нинаврзит много противно нешчо на нашијот народен дух.Само одделното македонцко национално самосознаајне кајнас ни даат морално прао, дa ce бориме против барајнето намалите балканцки држаи, да се разделит нашата таткоина, ида се бориме против пропагандите, шчо готват почва задележ. А ако не можит да се добијет автономија, требит линије равнодушно да гледаме на работајнето нa пропагандитеи да се бориме со једно ноо течејне, шчо јет напраено самопротив ниф, за тоа само, шчо тоа течејне ке ослабело најсилната пропаганда? Никак не, зашчо ни једна пропаганда,колку и дa јет она силна, не можит да ни даит тоа, шчоочакуаме није од неја. Сите пропаганди сет пропаганда самона своји, но никак не и на наши интереси, и од нас никоашнемало нишчо особено за народот. Спасејнето отпропагандите никој пат не ке ни дојдит, зашчо, ако јетденеска једната по силна, утре ке се чинит и другата таква, апрвата ке ослабнит. Пропагандите само нај после можат дадостигнат крајната своја цела - дележот, које не го сакаат итије, шчо сет против националнијот сепаратизам. 3начит,последнијот не јет неуместен во сегашните прилики, иможит да ни даит само арни плодон, но не и да нинапакостит. 13
  • 10. Једно си имат местото националнијот сепарaтизм, тотребит да се пројавит он во милоста кон сé, шчо јет народно,и на прво место, во милоста кон народнијот јазик. Јазикот јет средство, со које није познаааме, шчомислит, шчо осекат и шчо сакат нашијот собеседник. Војазикот се имаат одделни гласовни знакои или зборои засите мисли, осекајна и сакајна на једен чоек, за тоа јазикотна једен народ јет негоо дуовно богатство и наследство, вокоје се заклучуваат, отпечатани во гласовни знакои илизборои, сите народни мисли, осекајна и сакајна, со којиимат живено и живит jeдeн народ и кojи ce предаваат, каонешчо свето од једно поколејне нa дpугo. Да сочуат некојсвојот народен јазик и да го бранит као светијна, значит, даостанит он вepeн нa дуот на својите предедовди и да уважаатсе, шчо имаат они напраено за својето потомство. Да сеоткажит чоек от својо народен јазик, значит, да се откажитон и од народнијот дух. Со тоа само се об.јаснуат сакајнетои усилијата на покорителите, да напраат покорените, да сеоткажат од својот јазик и да изучат на негоо место нивнијот;исто така со тоа се објаснуат упорството нa покоренитенароди да сочуваат сето своје дyxoвнo нapoднo наследство, аособито јазикот. Таква милост кон нашијо народен јазик требит даимаме и није, ако сакаме да останиме верни на дуoт нанашите предедовци. Милоста кон народнијо јазик јет нашдолг и наше прво. Није сме должни да милуаме нашијотјазик, зашчо тој јет наш, исто така, као шчо ни јет нашататкоината ни. Првите гласои, шчо й имаме чуено, сетгласоите на нашите татковци и мајки, гласоите и збороите нанивнијот народен јазик. Преко ниф није добифме нашатапрва дуовна храна, зашто со нив се осмислуаше се, шчовидефме со нашите очи. Со народнијот јазик није освојуамепсихологијата на нашите татковци и предедовци и се чинименивни дуовни последници, као шчо сме со снагата нивнителесни продолжаачи. Ако се 14
  • 11. односуаме со презрејне кон народнијот наш јазик, ние самовракаме со неблаroдарност на нашите родители за сетонивно дуовно гледајне и воспитајне. - Ни.је имаме и прао,осем долгот, да браниме нашиот јазик и тоа прао ни јетсвешчено. Секој кој шчо напаг`ат на нашиот јазик, ни јетисто таков наш непријател` као и нападачот на нашата вера.Верата и јазикот, тоа сет душата на једен народ, соизменуајнето на који, једен нapoд праи коренен душевенпреврат: он се откажуат од се прегашно и земат се ноо.Тојкоренен преврат, ако стаат постепено во течејне на цeлuвекои не јет опасен, зашчо једни делои од него се односуваатдо једни поколејна, друзи до друзи поколејна, така да једниделои преминаваат по наслетство, као народно наследије, исамо некоји сет нои. Тој коренен преврат не јет опасен само,ако јет резултат на самостојното развијајне на народот. Но, ако једен народ изменуат својот јазик и својатавера во једно касо време и под силно чуздо влијајне, сам безсазнаајне однесуајки се кон таја измена, та он се откажуатод сам себе и од негоите интереси и предаат и себе и ниф наједен по силен народ, кој шчо ќе постапит со него и ниф,како шчо ке му се заблагорасудит. 3начит, да се откажит једен народ от својот јазик, севелит, да се откажит он и од сам себе и својте интереси; севелит, да престанит да гледат на себе со своји очи, да судитза себе и за друзите со својот ум и разум, а да чекатукажајне за се от страна. Једен народ, кој шчо изгубилсвојот јазик, мјасат на једен чоек, кој што изгубил патот и незнајит от кај идит и кај одит, и кој шчо нe знајит, зашчо одитвамо а не онамо или тамо. Колко во по скоро време једеннарод изменуат својот јазик, толко по опасно и отчајано јетнегоото положејне. Опасноста, која угрожаат на нашијот народ и негоитеинтереси от страна на пропагандите, који шчо употребуваатсите и дозволени и недозволени стредства, за да исчистат одМакедонија нашијот јазик 15
  • 12. и со него нашите дуовни интереси, и да насадат на нивноместо нивните јазици со нивни интереси, не само незадолжуат нас, но и ни даат пoлнo прао да употребиме ситеи дозволени и недозволени средства, за да сочуаме нашијотнароден јазик, и со него нашите народни интереси. При тоаније не сакаме туѓо, а си браниме својето. Јазикот јет акустичен резултат од физиолошкоработејне на органите на чоечката реча, на кој шчо му сеприписуат извесно значејне. Главните елементи на јазикотили чоечката реча сет: органите на речата, нивнотофизиолошко работејне, слуот, псиолошкото воспријимајнепа физиолошкото работејне на органите преко слуот, иприсојединуајнето кон воспријиманијот резултат нафизиолошкото работејне на органите на речата или гласот,или зборот, некоје значејне. 3начит, јазикот главно јетфизиолошко-психолошка способност на чоека, и као таквазависит од се тоа, шчо праит да се менит чоек, т. е. соразвијајнето на једен чоек и једен народ се развијат инегоијот јазик, со нивиото опагајне опагат и нивнијот јазик. Чоек се менит во време и пространство: исто така семенит и негоијот јазик. Променејната во јазикот нa једеннарод во време состауваат историјата на јазикот на тојнарод, а пролгенејната негои во пространство составуваатнегоите современи вариацији или дијалекти, поддијалекти,гоори, подгоори и пр. Секој народен јазик имат своја историја и својисовремени вариацији или дијалекти, поддијалекти и пр.Своја историја и вариацији имат и нашијот јазик. По тајаисторија можит да се изучит, како сегашните вариацији седобија от по стари и последните од еден обшч македонцкијазик, а тој од једна јужно-словенцка група и пр. Исто такапо неја можит да се проследит на која вариација, или на којдиалект, во кое време имало по голема литература. Историјата, како на нашијот, исто така и на друзитејазици, ни покажуат, оти секој диалект, поддијалект, 16
  • 13. гoop и подгоор. можит да се опотребуат во литературнипроизведејна. Таја привилегија на једен диалект, поддиалекти пр. - да бидит орган на литературна реча - по учејнето наисторијата на јазиците, се даат ним, не по некакви особениестетични, преимушчества, а по чисто практични причини,т.е. по стечејнето на историско-културните прилки. Тијеприлики денеска подигаат једно наречије на степен налитературен јазик, утре друго и пр. Историско-културните прилики во создаајнето налитературни јазици господствуваа секоаш, господствуваатони и сега. Благодарејне ним во нај ноо време се откажафмеда си избериме једно од нашите наречија за наш обшчлитературен јазик, а наместо тoа зедовме да се учиме и дапишиме на тугите соседни jaзици, нај поеке нa бугарцкијот.Благодарејне на приликите сега није си избираме за обшчлитературен јазик, централното македонцко, т.е. Велешко-Прилепцко-Битол`цко-Охридцкото наречије. Који сет тије историјцко-културни прилики, шчо незастауваат: прво, да си создааме свој литературен јазик ивторо, да избираме имено цецентралното наречије? Ето који. Није видофме колку сет народните интереси тесновpзaни co јазикот, а последнијот со характерот и дуотнароден. Нијe видиме ceгa oти три нацио- нални ирелигиозни пропаганди во нашата таткоина се борат једнапротив друга и сите заједно се борат протв нас и нашитеинтереси, сакајки да им нанесат смртен удар и да си ˙потчинат под себе, зимајки со таја цел`а религиозното исколијцко работејне кај нас , вo своји раци преко црквата исколијата за дa нанесат смртен удар на нашата народност, ниналагаат нa нac нивнијот, наместо нашијот јазик. Народните итереси ни налагаат зa да й зашчитимениф, да браниме нашијот јазик от пропагандите. Тоaбранејне ке бидит успешно и ке размрсит сите 17
  • 14. планои на пропагандите, ако бидит задружно и обшчо. А зада бидит такво, требит со обшчо согласије да се изберитједно наречије за обшч македонцки литературен јазик.Согласије ке имат, ми се чинит, само ако секој од нас праитизбор, не по некакви естетични сообразуајна и не по чистоместни причини, а од гледишче на обшчите интереси.Последни-те пак налагаат: периферијцките наречија, даотстапат место на централното. Како шчо во једно држаа сеимат држаен центар, кој шчо нај арно јет да се наоѓат востредината на држаата, и кон кој шчо се собираат сите конциод државнијот жиот, исто така и во јазиковните или областиот сродни наречија требит да се имат једен центар, кој шчопо значејнето негоо требит да се односуат конпериферијцките наречија и гоори, као шчо се односуатцентрот и столицата на држаата. кон крајните окрази иоколији. Около централиото наречије требит да се гpупиpaaтсите наши научни и литературни сили, за да го очистат иобогатат со сокроишча од друзите македонцки наречија и дасоздадат од него једен убав литературен јазик. На неготребит да се создадит једна богата сколијцка, научна и убаалитература, за да можит преко ниф да се раширит низ целаМакедоннја во вид на литературен јазик, кој шчо кеизместит од неја пропагандцките јазици. А заједно соизместуајнето нa пропагандцките јазици и со создаајнетонаш литературен јазик, се изместуваат од Македонија иинтересите на балканцките држаици и нивното место ке гозастапат создадените со јазикот македонцки интереси. И така, користа, шчо ке ни ја даит нашијот обшчлигературен јазик, ни служит за мерило при избирајненаречије за таја цела, и она јет главнијот фактор присоздаајнето на нашијот нов литературен јазик. При возвишаајнето на једно нapeчиje на степен налитературен јазик, никога немаат играно важна рола негоитеестетични својства. Тоа јет једно, зашчо 18
  • 15. практичните сообразуајна зимаат врф над естетичните, адруго, зашчо последните сет односителни и поекесубјективни. По таја причина, по убаи се чинат на чоекаготоо само тије наречија и гоори, шчо ˙ слушат он или ˙имат слушано по често. За тоа и не можит да се зборит заестетичност во јазикот, дијалектите и гоорите. Значит, једен македонец од источна, или северна илијужна, или западна Македонија немат прао да се противит дабидит избрано централното македонцко наречије залитературен јазик само зато, шчо не им се чинело убао.Немаат прао они да протестираат против централнотонаречије и за тоа, што јет оно централно, као и зашчоизборот се праит по практични соображејна. Сега да видиме, али изобирајнето на централнотонаречије за литературен јазик се оправдаат от практичногледишче? Битола се избират за резиденција на ГенералнијотИнспектор за Македонија и негоите советници - цивилниагенти. Она се обрајкат во престолнина на Македонија. Тајаноа престолнина не јет далеку од старите: Преспа и Прилеп,и од седалишчето на до неодамна автокефалнијот ОридцкиАрхиепископ. Зпачит, централното наречије имат зад себе,така да се речит, историјцки праа. Последните се осноаваати на негоото централно положејне, које јет, како вогеографцки, така и вo етнографцки однос. Централен град воМакедонија ни јет Велес. От тој центар географцки, нијесамо мало се оддалечуаме, идејки преко Прилеп кон Битолаи Орид. Таков праец пpи оддалечуајнето од географцкиотцентр се објаснуат со тоа, оти тије крајишча сет от по големоисторијцко значејне за Македонија, а од друго, сет пооддалечени и от собцкијот и бугарцкијот јазикои центрои,состауајки от себе македонцки јазиков центр. И вистинадиалектот Велешко-Прилепцко-Битолцко Оридцки јетјатката на македонцкијот јазик. зашчо на запад од него јетДебранцкијот (рока), на 19
  • 16. jуг - Koстурцкијот (ронка), на исток - источнијот илиСолунскијот (ръка) и на север - Скопцкијот или севернијот(рука). Создаајнето литературен јазик јет дуовна потребносткај нас, со која се мислит да се клаит крај на злоупотребитена пропагандите со нашите интереси, и со која требит да сесоздаит свој литературен и научен центар, за да се нематнужда. од Белград и Софија. А та тешка задака ке седостигнат само, ако македонецот от северна Македонијаподаит рака на својот брат од јужна Македони.ја иМакедонецот од источна Македонија подит рака на тој одзападна. Подадените раци ке се прекрстат около Прилеп-Битола. И така: стремејнето на Македонците да создадат својкултурен центар; тоа, шчо сега Битола се чинитпрестолнина на Македонија: шчо Битола, Орид, Прилеп сетисторијцки места за македонците; као и тоа. шчо состауваатони географцки и јазичен центар; сите заједно праат да сепријимит, као обшч македонски литературен јазик,централнато македонцко наречије. Откако се изберит наречијето, које имат да бидитмакедонцкн литературен јазик, ке требит да се разгледат ипрашането за македонцкијот праопис. За праописот као и за праецот на нашето културноразвијајне ке требит тука да се напраат неколку забелешки.Праописот на једен јазик, као и изработуајнето на једенлитературен јазик можит да идит постепено иполусознателно. Једен чоек од једен народ, шчо нематписменосг, можит да изучит азбуката од једен народ покултурен од негоијот. Тој чоек можит да употребуат тугатаазбука и за гласои од негоијот јазик, или да изложит своитемисли со помокта на туга азбука. Но ако во негоијот јазиксе имаат гласои који се немаат во јазикот, от кој шчо сепозајмуат азбуката, тогај позајмуачот на тугата азбука кенапраит некои изменејна и дополнејна 20
  • 17. во неја, со који ке бидит означена разликата во гласоитемегу двата јазика. Таја позајмена и преработена азбука сепредаат от колено на колено и со предајн`ето се се изменуати се дотеруат до својствата на јазикот на позајмуачите. Такапостепено и неосетно се изработуваат азбуките у понекултурните народи од дoдиp co пo култyрни народи. Нотаква постепеност имат место, ако два саседни народи сет воне једнакви политични прилики, ке се речит, једнијот, т.e. покултурнијот народ господаруат, а другијот, понекултурнијот народ јет заробен, или нај малу немат полнаполитичка слободија. Но инак одат работите, ако дватанароди имаат своји држаи. Во таков случај позајмуајн`ата,особено културните, биваат по создател`но и по скоро. Такарасјанството и писменоста кај нас македонците се иматзафатено нај рано от сите словенцки народи. Они сераспространуаваа со векои и идеа одоздолу на горе. 3а тоа воисторијата нишчо не се зборуат за покрстуајнето на нашијотнарод. Но со покрстуајнето секој пат имат идено иписменоста. Со замолчуајн`ето на нашето покрстуајне сезамолчуат и процесот на образуајнето на нашата писменост. И така нашето дуовно препородуајне ипросветејнето кај нас. па и изработуајнето нa нашатаписменост, заради географцките и историјцки прилики,имаат земено во првата иладогодишнина по P. Хр. инаковход, а у друзите праославни слoвени инаков. Кај нас то сеизвршуат постепено и незабележено, кај ниф брзо и соизвесна тенденција. От турцкото завојуајне на Балканцкијот полуостровстана једна премена. Турцкото господство ни пресече ситеврски со нашата старина. Нај тешко се отрази оно наМакедонија, као централна провинција, па затоа во тоавреме, кога у друзите праославни словени постепено сеизработуаше писменијот јазик и праописот, није се поеке сеобезличаафме и готоо сосем се откажафме од нашијот јазик,као орган на литературна реча. Од време на време во течејне 21
  • 18. на цел ХIХ век није имаме опитуачки да се пишит намакедонцки, но зарди некоји историјцки причини тијеопитуачки не се овенчаа со успеф,каков би можело да сеочекуат од ниф. Литературните опитуачки на македонцките писачи воХIХ век немаа за жалост таков значај, да задобијатпоследуачи, затоа, ако и сега во ХХ век видиме некојиопитуачки да се пишит на македонцки, то тоа се не праитсознателно и од некакви патриотични влечејна и цели, асамо за забава. Во тоа се состоит разликата во нашето, т.е.македонцкото дуовно-национално возродуајне, от тоа надрузите праославни словенцки народи, со друзи зборои: каошчо пo иапред није постепено и први се просветуафме сорисјанство и со писмо, а друзите словени - после нас и набрзо, така пак сега, во тоа време, кога сите праославнисловени постепено си изработија своји литературни јазици,своји богати литератури и постепено изработени праописи,није остааме назад от сите, туку речи, без литературнитрадицији, не зато, шчо и немаме, а зашчо заборааме својето,изучаајки тугето. Није сега со брзина ке требит да разработиме нашијотлитературен јазик, да установиме нашијот праопис и дасоздадиме једна наша литература, која ке одгоарат на ситенаша нужди. Со нашето сегашно национално возродуајненије се протиостааме на друзите праославни словени, какошчо се протиостаафме и напред: тогај бефме први водуовното препородуајне, које кај нас беше бавно, а кој нифскоро сега наопаку; тогај они нас сакаа да не достигнаг иработеа со извесна тенденција и брзина, сега наопаку. Во зависност от тоа, како се имат развијано једеннарод и негоијот јазик и праописот можит да бидитразличен. Ако једин народ само постепено си изработуатсвојето писмо и него го преработуат и при тоа во негоатаисторија се немаат таквија собитија, шчо ја преполоуваат ипраат цела пропаст мегу 22
  • 19. једната, т.е. старата и другата или ноата нејна полоина, -писменијот јазик и праописот содржаат во себе многутаквија особини, који немаат реална вредност во гласоите насегашното стајне на јазикот. Но, ако во историјата накултурното развијајне на једен народ се имаат два периода,мегу који се имат једен, као треки, но кој шчо јет период одзастој и јет како непрелазна стена мегу ниф, - тогај воновијот период на развијајнето на националнотосамосознајне имаме препородуајне на народнијот дух, којестаат вистина на стара осноа, но во него влизаат много ноиначела, согласно со дуот на времето и со специалнитепотреби на народнијот жиот и негоите пројауајна. Тоапрепородуајне се одбележуат и во книжнијот јазик ипраописот: како једнијот, така и другијот сет горе долуслободни од некоји традицији, који не сет согласни сосовременото стајне на разгоорнијот јазик. И така историјата на културното развијајне нанародите, согласно со нејнијот ход, содејствуат: или начисто етимологијцки или историјцки праопис, или на бркан -етимологијцко-фонетичен или историјско-фонетичен, илинај после на чисто фонетичен праопис. Трите вида отпраопис зависат от по големата или по малата приврзаносткон старото или ноото стајне на једен разгоорен илилитературен јазик. Једејнот от трите праописа се усвојуат заједен литературен јазик у једен народ, шчо се возродуат,главно во зависност от та тенденција, шчо господствуат принародното возродуајне. Ако јет тако, то и-нашијот праопис и праецот нанашијот литератyрен јазик ке требит да бидит во полназаисност от та тенденција, која ке не раководит нас пpинашето национално возродуајне. Каква можит да бидит тајатенденција се видит от таја книга. Но јас ке си дозволам даповторам. Она јет: прво, Македонија да се неутралисат зaБyгapuja и Србија и да се оддалечит једнакво од двете држаии друго, она требит да се објединит на јазична 23
  • 20. осноа. Тије принципи ке ракоодат изработуајнето налитературнијот наш јазик; они ке ракоодат и праописот. На тије два принципа одгоарат: 1, Прилепцко -Битолцкото наречије за литературен јазик, као једнакводалеко и от србцкијот и бугарцкијот јазици, и централно воМакедонија. 2, фонетичнијот праопис со употребените вотаја книга писмени знакои и со мали отстапки наетимологијата и 3, речничнијот материјал да јет собрајне отсите македонцки наречија. 24