Manjinski mediji u Vojvodini

782 views
697 views

Published on

Маnjinski mеdiјi u Vојvоdini suоčаvајu sе sа vеlikim prоblеmimа u svоm
funkciоnisаnju nakon društveno-političkih promena 2000. godine. Prоblеmi
sе pre svega оdnоsе nа zаkоnsku rеgulаtivu, svојinskе оdnоsе, mоdеlе
finаnsirаnjа, lјudske rеsurse i оsnоvnе uslоvе zа rаd, štо sve skupa
оnеmоgućаvа njihоvо funkciоnisаnjе u pоstојеćеm pоslоvnоm оkružеnju.
Istrаživаnjе је pоkаzаlо dа su оvi prоblеmi klјučni u uspоstаvlјаnju еfikаsnоg
i оdrživоg pоslоvnоg mоdеlа mаnjinskih mеdiја u Vојvоdini. Nа оsnоvu
еvidеntirаnih prоblеmа prеdlаžu sе rаzličitа rеšеnjа zа pоstојеćе prоblеmе
kоја bi dоvеlа dо urеđivаnjа svih prоblеmatičnih оblаsti i оmоgućilа
mаnjinskim mеdiјimа dа оbаvlјајu svојu funkciјu sа јаsnоm utvrđеnim
еlеmеntimа zа еfikаsnо pоslоvаnjе.

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
782
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
4
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Manjinski mediji u Vojvodini

  1. 1. UNIVERZITET U NOVOM SADU Fakultet Tehničkih Nauka Departman za industrijsko inženjerstvo i menadžment Master rad: Manjinski mediji u VojvodiniMentor: Docent dr Danijela LalićStudent: Oliver Muškinja Novi Sad, 2011. godina
  2. 2. УНИВЕРЗИТЕТ У НОВОМ САДУ  ФАКУЛТЕТ ТЕХНИЧКИХ НАУКА 21000 НОВИ СА Д, Трг Д оситеја Обрадови ћа 6 КЉУЧНА ДОКУМЕНТАЦИЈСКА ИНФОРМАЦИЈАРедни број, РБР:Идентификациони број, ИБР:Тип документације, ТД: Монографска побликацијаТип записа, ТЗ: Текстуални штампани материјалВрста рада, ВР: Мастер радАутор, АУ: Оливер МушкињаМентор, МН: Доцент др Данијела ЛалићНаслов рада, НР: Мањински медији у ВојводиниЈезик публикације, ЈП: СрпскиЈезик извода, ЈИ: Српски/енглескиЗемља публиковања, ЗП: СрбијаУже географско подручје, УГП: ВојводинаГодина, ГО: 2011.Издавач, ИЗ: Ауторски репринтМесто и адреса, МА: Трг Доситеја Обрадовића бр. 7, Нови СадФизички опис рада, ФО: 8/83/14/8/1/11/2(поглавља/страна/ цитата/табела/слика/графика/прилога)Научна област, НО: Индустријско инжењерство и менаџментНаучна дисциплина, НД: ПР менаџментПредметна одредница/Кључне речи, ПО: Мањински медији, националне заједнице, информисање, ВојводинаУДКЧува се, ЧУ: У библиотеци Факултета техничких наука, Трг Доситеја Обрадовића 7, Нови СадВажна напомена, ВН:Извод, ИЗ: Мањински медији у Војводини суочавају се са великим проблемима у свом функционисању нaкoн друштвeнo-пoлитичких прoмeнa 2000. гoдинe. Проблеми се прe свeгa односе на законску регулативу, својинске односе, моделе финансирања, људскe ресурсe и основне услове за рад, што свe скупa онемогућава њихово функционисање у постојећем пословном окружењу. Истраживање је показало да су ови проблеми кључни у успостављању ефикасног и одрживог пословног модела мањинских медија у Војводини. На основу евидентираних проблема предлажу се различита решења за постојеће проблеме која би довела до уређивања свих проблемaтичних области и омогућила мањинским медијима да обављају своју функцију са јасном утврђеним елементима за ефикасно пословање.Датум прихватања теме, ДП:Датум одбране, ДО:Чланови комисије, КО: Председник: Члан: др Лепосава Грубић-Нешић Члан: Потпис ментора Члан: Члан, ментор: Доцент др Данијела Лалић Образац Q2.НА.06-05- Издање 1
  3. 3. UNIVERSITY OF NOVI SAD  FACULTY OF TECHNICAL SCIENCES 21000 NOV I SAD, Trg Dositeja Obradovića 6 KEY WORDS DOCUMENTATIONAccession number, ANO:Identification number, INO:Document type, DT: Monographic publicationType of record, TR: Textual material, printedContents code, CC: Master workAuthor, AU: Oliver MuškinjaMentor, MN: Danijela LalićTitle, TI: Minority media in VojvodinaLanguage of text, LT: SerbianLanguage of abstract, LA: Serbian/EnglishCountry of publication, CP: SerbiaLocality of publication, LP: VojvodinaPublication year, PY: 2011.Publisher, PB: Author’s reprintPublication place, PP: Trg Dositeja Obradovića 7, Novi SadPhysical description, PD: 7/83/14/8/1/11/2(chapters/pages/ref./tables/pictures/graphs/appendixes)Scientific field, SF: Industrial engineering and managementScientific discipline, SD: PR MenagementSubject/Key words, S/KW: Minority media, national minoritiries, informing, VojvodinaUCHolding data, HD: In the library of the Faculty of Technical Science in Novi Sad Trg Dositeja Obradovića 7Note, N:Abstract, AB: Minority media in Vojvodina faces serious problems in its functioning. Problems are related to legislation, property relations, forms of financing, human resources, and basic working conditions, which all together prevent their functioning in existing business environment. Research has shown that there problems are crucial in establishing effective and sustainable business model of minority media in Vojvodina. On the basis of recorded problems the research proposes different solutions to existing problems that would lead to regulation of all problem areas and provide minority media to perform its function with clearly defined elements for efficient operations.Accepted by the Scientific Board on, ASB:Defended on, DE:Defended Board, DB: President: Member: dr Leposava Grubić-Nešić Member: Menthors sign Member: Member, Mentor: Docent dr Danijela Lalić Obrazac Q2.НА.06-05- Izdanje 1
  4. 4. SadržajI Uvod .......................................................................................................................................... 2 1. ULOGA MEDIJA U SAVREMENOM DRUŠTVU ............................................................................................... 2II Teorijsko-pojmovni okvir ........................................................................................................... 6 2.1 MANJINSKI MEDIJI U VOJVODINI ............................................................................................................ 8 2.1.1 O NACIONALNIM ZAJEDNICAMA ..................................................................................................... 8 2.1.2 O MANJINSKIM MEDIJIMA ........................................................................................................... 12 2.2 RELEVANTNI PRAVNI OKVIR ................................................................................................................ 14 2.2.1 PRAVNI OKVIR U SRBIJI................................................................................................................ 14 2.2.2 MEĐUNARODNI PRAVNI OKVIR ..................................................................................................... 18III Istraživački deo....................................................................................................................... 21 3.1 CILJ I PREDMET ISTRAŽIVANJA ............................................................................................................. 21 3.2 METODOLOGIJA ............................................................................................................................... 22 3.3 UZORAK .......................................................................................................................................... 23 3.4 TOK ISTRAŽIVANJA (FAZE)................................................................................................................... 25IV Rezultati istraživanja .............................................................................................................. 28 4.1 SVOJINA MEDIJA ............................................................................................................................... 28 4.2 FINANSIRANJE MANJINSKIH MEDIJA ..................................................................................................... 30 4.3 ZASTUPLJENOST JEZIKA NACIONALNIH ZAJEDNICA ................................................................................... 32 4.4 NIVO POKRIVENOSTI ......................................................................................................................... 34 4.5 CILJNA GRUPA MANJINSKIH MEDIJA ..................................................................................................... 35 4.6 NAJZASTUPLJENIJE OBLASTI INFORMISANJA ........................................................................................... 35 4.6 BROJ I OBUČENOST ZAPOSLENIH .......................................................................................................... 38 4.7 TEHNIČKO-TEHNOLOŠKI USLOVI ZA RAD ................................................................................................ 39 4.8 NAJVEDI PROBLEMI U RADU ................................................................................................................ 42 4.8.1 FINANSIRANJE ........................................................................................................................... 42 4.8.2 PROBLEMI U OBLASTI LJUDSKIH RESURSA ....................................................................................... 43 4.8.3 USLOVI ZA RAD .......................................................................................................................... 44 4.8.4 PRITISCI ................................................................................................................................... 44 4.8.4 OSTALI PROBLEMI ...................................................................................................................... 45 4.9 RADIO-TELEVIZIJA VOJVODINE ............................................................................................................. 48
  5. 5. Manjinski mediji u VojvodiniV Bududnost (manjinskih) medija ................................................................................................ 52 5.1 MANJINSKI MEDIJI U MEDIJSKOJ STUDIJI................................................................................................ 52 5.1.1 PREPORUKE ZA REGIONALNU RADIODIFUZIJU .................................................................................. 55 5.1.2 PREPORUKE ZA LOKALNI RADIO I TV............................................................................................... 57 5.1.3 PREPORUKE ZA RTV .................................................................................................................... 58 5.1.4 PREPORUKE NACIONALNE EMITERE ............................................................................................... 59VI Diskusija i zaključci ................................................................................................................. 61VII Literatura .............................................................................................................................. 68VIII Prilozi................................................................................................................................... 69 8.1 UPITNIK .......................................................................................................................................... 69 8.2 ETIČKI KODEKS PONAŠANJA MEDIJA U MULTIETNIČKOM DRUŠTVU ............................................................. 74 8.3 MEDIJI О ISTRAŽIVANJU ..................................................................................................................... 78
  6. 6. Manjinski mediji u Vojvodini
  7. 7. Manjinski mediji u Vojvodini Manjinski mediji u Vojvodini SAŽETAKManjinski mediji u Vojvodini su se od društveno-političkih promena 2000. godine našli unovim poslovnim okolnostima koje imaju veliki uticaj na njihovo trenutno funkcionisanje, alii opstanak u bududnosti. Istraživanje Manjinski mediji u Vojvodini bavi se upravo problemimakoji postoje u funkcionisanju manjinskih medija na teritoriji Autonomne Pokrajine Vojvodine.Problemi se pre svega odnose na mogudnost poslovanja i funkcionisanja ovih medija i moguse podeliti u dve oblasti. Prvu oblast čine problemi u oblasti finansiranja (izvora i načinafinansiranja), svojinskih odnosa (nejasni i neodređeni svojinski odnosi) i zakonske regulative(pre svega kolizija zakona, ali i njihova nedorečenost). Druga oblast se odnosi na medijskesadržaje, zatim na oblast ljudskih resursa u vezi sa manjinskim medijima i konačno na usloveza rad manjinskih medija. Problematizacija navedenih ključnih aspekata u poslovanjumanjinskih medija u navedenim oblastima ima za cilj da se empirijskim istraživanjemutvrdi/e: a) objektivno stanje u najvažnijim aspektima funkcionisanja manjinskih medija, b)osnovni problemi i prepreke sa kojima se manjinski mediji susredu, i konačno c) napravipredlog unapređivanja postojedeg stanja segmentiran prema ključnim tačkama istraživanja.Početna hipoteza istraživanja ukazuje na neodrživo stanje u oblasti manjinskih medija, kojeje uslovljeno neregulisanim i neodređenim svojinskim odnosima, otežanim procesimafinansiranja koji utiču na kvalitetan rad medija. Pored tih problema prisutni su i sistemskiproblemi koji se odnose na predstojedi proces digitalizacije, neregulisano medijske tržište,nefunkcionalnost nadležnih institucija itd. Upravo zbog ovakve pretpostavke rad je i usmerenna analizu ključnih oblasti kako bi dalo odgovore na neka veoma važna pitanja: Kakvo jesveopšte stanje u oblasti manjinskog informisanja? Koji su to osnovni problemi u oblastimanjinskih medija? Kako bi se problemi mogli prevazidi u cilju stvaranja održivih i stabilnihuslova za rad manjinskih medija? Istraživanje predstavlja svojevrstan pokušaj otkrivanjauzroka i posledica nagomilanih problema u radu manjinskih medija sa namerom da se najedan sistematski, konstruktivan i objektivan način ukaže na probleme i da se na osnovunalaza samog istraživanja osmisle i implementiraju rešenja koja bi dovela do održivog iefikasnog funkcionisanja manjinskih medija.KLJUČNE REČI: manjinski mediji, poslovni sistem, unapređivanje, nacionalne zajednice,informisanje, Vojvodina 1
  8. 8. Manjinski mediji u Vojvodini I Uvod1. ULOGA MEDIJA U SAVREMENOM DRUŠTVUMediji u savremenom društvu dobijaju veoma specifičnu i važnu ulogu. Oni imaju ogromanznačaj „sažimanju prostora i vremena“ jer se zahvaljujudi njima informacije različitog tipa, izrazličitih i udaljenih delova sveta kredu neverovatnom brzinom i tako relativizuju bilo kojuvremensku i prostornu prepreku. Mediji na neki način čine ogledalo jednog društva pomodukojih se sve ono što se u društvu događa predstavlja članovima tog istog društva. Medijiimaju neprocenjivu ulogu u prenošenju istinitih i relevantnih informacija svakom čoveku, nakako na lokalnom, tako i na globalnom, svetkom nivou.Iako mediji dobijaju na svom značaju gotovo svakim danom, postoji jedna oblast koja seodnosi na medije, a koja na ovim prostorima nema (i pitanje je da li de u svetlu razvojamodernog društva imati) dovoljnu pažnju. Ta oblast se danas naziva različitim terminima,kao što su manjinski mediji, mediji nacionalnih manjina, mediji nacionalnih zajednica i sl.1Iako takav naziv često zna da izazove negativne komentare, najjednostavnije je redi da onpredstavlja one medije, odnosno medijske proizvode2 koji se u jednom društvu odvijaju najezicima onih nacionalnih zajednica koje su u datom društvu prisutne. Dakako, manjinskimediji u društvima koja su nacionalno homogena možda nemaju preveliku ulogu i značaj, aliu društvima sa nacionalno heterogenim sastavom manjinski mediji mogu biti ogledaloistinskog društvenog razvoja i uopšte pokazatelji društvenog usmerenja. Njihova uloga istatus u društvu je još više određena i podložna ekonomskim, političkim i društvenimuslovima u kojima funkcionišu, te stoga predstavljaju veoma složenu oblast koja je različitimvidljivim i nevidljiv, neposrednim i posrednim, direktnim i indirektnim vezama povezana samnogim segmentima društva.Manjinski mediji, pored svih uloga i funkcija koje imaju mediji „opšteg“ tipa, imaju i posebneuloge i funkcije koje ih čine tako važnim i zanimljivim u svakom društvu. Njihova funkcija nesvodi se samo na posredovanje u dostavljanju bitnih informacija za javnosti ili određenojdruštvenoj grupi, komercijalizaciju određenih sadržaja, ved imaju mnogo složeniju ulogu kojabi se na neki način mogla shvatiti i kao važan mehanizam opstanka i očuvanja jednenacionalne zajednice, sa svim svojim osobenostima u suživotu sa drugim nacionalnomzajednicama, bila ona manjinska ili vedinska.1 U ovom radu se koristi termin manjinski mediji koji je preuzet i preveden termin iz engleskog jezika „minoritymedia“.2 Medijski proizvodi nemaju status samostalne, ved čine deo neke vede medijske celine i mogu biti u oblikupodlista u novinama, posebne emisije ili programa u elektronskoj formi (bilo to putem televizije, interneta i sl.) 2
  9. 9. Manjinski mediji u VojvodiniKljučnu stvar za razumevanje uloge manjinskih medija, drugačiju od informisanja iispunjavanja slobodnog vremena, predstavlja činjenica da manjinski mediji jesu veoma važnakarika u lancu ostvarivanju prava nacionalnih zajednica, ali i njihovih viših ljudskih potreba,kao što je npr. potreba za pripadnošdu. Kao što je navedeno, pored sredstva informisanja nasopstvenom jeziku, manjinski mediji imaju nekoliko važnih uloga koje bi se mogle predstavitina slededi način: Simbolički aspekt manjinskih medija, koji može da deluje kao izraz identiteta nacionalnih zajednica, i na taj način pokazati koliko je ustvari postojana nacionalna raznolikost unutar jednog društva, ili jednostavnije rečeno, unutar jednog prostora. Značaj osedanja i poznavanja sopstvenog identiteta je veoma veliki, jer svakom čoveku govori o tome ko je on, šta je on, šta želi da bude, u kom pravcu se razvija i sl; Pored činjenice da su manjinski mediji sredstvo izražavanja određenog identiteta, oni imaju neprocenjivu ulogu (zbog svog karaktera „masovnosti“ i dostupnosti) u unapređenju pristupa jezicima nacionalnih zajednica i kao sredstvo širenja običaja, tradicije, kulture i istorije nacionalnih zajednica; Naposletku, ali ne i od najmanjeg značaja, manjinski mediji mogu biti važni za ostvarivanje punog i efikasnog učešda pripadnika nacionalnih zajednica u svim sferama javnog života, što je još važnije, to mogu ostvariti kako na lokalnom nivou (nivou uže zajednice) tako i na nacionalnom nivou (na nivou celokupnog društva). Manjinski mediji imaju veoma važnu ulogu u razvijanju tolerancije, sprečavanja pojave predrasuda i stereotipa prema manjinama kao i razvijanje suživota različitih nacionalnih zajednica na jednoj teritoriji.Navedeni uslovi naravno ne podrazumevaju da de prisustvom određenog manjinskog medijau društvu postojati i funkcije koje de obezbeđivati očuvanje identiteta, običaja, tradicije,kulture i istorije, kao i učešde pripadnika nacionalnih zajednica u javnom životu. Da bi se topostiglo potrebno je da se obezbede i adekvatni uslovi koji bi se pre svega ogledali u3: pristupu informacijama, što bi omogudilo nacionalnim zajednicama da znaju koja su njihova prava, šta ona znače i što je najvažnije, na koji način da ih ostvare; još jedan od važnih uslova, koji je direktno povezan sa ulogom medija, jeste pristup širokom spektru debata i informacija, pristup različitim kanalima komunikacije što omogudava pripadnicima nacionalnih zajednica da prenesu svoja mišljenja, stavove, ideje, predlažu alternative itd;3 Murdoch, G. (1992). Citizens, Consumers and Public Culture. In Media Cultures: Reappraising TransnationalMedia u Gosselin, T. (2002). Minority media in Hungary and Slovenia: A Comparative Assessment. Ljubljana:The Peace Institute. Str. 4. 3
  10. 10. Manjinski mediji u Vojvodini jedna od možda ključnih aspekata a u vezi sa manjinskim medijima i nacionalnim zajednicama jeste to da nacionalne zajednice prepoznaju sebe i svoje težnje u prezentacijama tzv. mejnstrim medijima i da doprinesu objektivnosti, relevantnosti, razvoju i proširenju iste te prezentacije.Navedeni uslovi, međutim, nisu jedinstveni i univerzalni. Kao što je napomenuto, mnogifaktori utiču na medijsku sferu, a pod posebnim uticajem su, zbog svog karaktera i manjinskimediji. Različiti unutrašnji i spoljašnji faktori podrške pripadnika nacionalnih zajednicamanjinskim medijima moraju biti razmotreni. Na taj način može se utvrditi da li manjinskimediji svojom strukturom i karakteristikama omogudavaju ili čak sprečavaju ostvarenjesveobuhvatnog cilja nacionalnih zajednica, koji bi se mogao definisati kao „mirno očuvanjejezičkog i kulturnog identiteta stanovništva koje su politički i ekonomski faktori stavili uugroženu poziciju“.4Potrebno je napomenuti, da je jedno od osnovnih prava nacionalnih zajednica pravo nainformisanje na maternjem jeziku, ali koje je u tesnoj vezi sa pravom na obrazovanje, pravomna očuvanje i razvoj kulture kao i prava na službenu upotrebu jezika. Sva ova prava se na nekinačin, posredno ili neposredno, ogledaju kroz proces informisanja. Mediji, pa tako imanjinski, imaju veoma važnu ulogu u oblasti obrazovanja, i kao što je ved navedeno, važansu resurs za očuvanje i razvoj sopstvene kulture.Kada je reč o odnosu manjinskih i masovnih medija, pored nekih zajedničkih osnovnihfunkcija i uloga, važno je ukazati na jednu vrednost koja manjinske medije izdvaja zbog svojespecifičnosti. Ta vrednost se ogleda upravo u tome što manjinski mediji imaju mogudnost,mehanizme i sposobnost da očuvaju jezik manjine, običaje i kulturu, u čemu ih masovnimediji teško mogu zameniti upravo zbog toga što su namenjeni širem društvu, koje nematakve specifičnosti i potrebe kao što imaju pripadnici nacionalnih zajednica. Ono što seprema trenutnom ustrojstvu masovnih medija može uočiti, jeste da je nerealno očekivati daoni sa velikom pažnjom i koncentracijom doprinose očuvanju identiteta, jezika i običajanacionalnih zajednica.Da bi se ostvarile sve navedene funkcije, kao i ciljevi manjinskog informisanja, od ključnevažnosti je stvaranje odgovarajudih sistemskih, poslovnih i upravljačkih uslova. Bezadekvatnih uslova u navedenim oblastima teško je očekivati postojanje efikasnih i održivihmanjinskih medija. Uslovi moraju da budu ispunjeni na svim nivoima, počevši odelementarnih uslova za rad (u smislu postojanja radnog prostora i opreme), adekvatnoobučenih ljudskih resursa (koji bi mogli da odgovore zahtevima savremenog medijskogtržišta), do sistemskih rešenja (u vidu zakona i drugih akata koji bi regulisali važna pitanja kaošto su pitanje svojine i finansiranja). Od posebne važnosti je oblast upravljanja manjinskim4 Higgins, Stephen Harold (ed.). 1992. Ethnic Minority Media: An International Perspective u Gosselin, T. (2002).Minority media in Hungary and Slovenia: A Comparative Assessment. Ljubljana: The Peace Institute. Str. 4. 4
  11. 11. Manjinski mediji u Vojvodinimedijima koja je često izostavljena iz analize ove oblasti. Ukoliko su svi neophodno usloviobezbeđeni, upravljačke strukture su one koje na adekvatan i efikasan način manjinskemedije moraju voditi i obezbediti im održivost. 5
  12. 12. Manjinski mediji u Vojvodini II Teorijsko-pojmovni okvirKada je reč o teorijskom i pojmovnom okviru u kontekstu ovog rada potrebno je preciznijedefinisati pojmove koji su od značaja za ovaj rad. Pojam „nacionalne manjine“, „nacionalnezajednice“, „etničke manjine“ i „etničke zajednice“ se često upotrebljava u različitimkontekstima što može dovesti do određenog nerazumevanja i nedoumica. Potrebno jenaglasiti da se u ovom radu koristi termin „nacionalna zajednica“ zbog činjenice da je premapostojedim relevantnim pravnim aktima u Autonomnoj Pokrajini Vojvodini u upotrebinavedeni pojam.Danas postoje određena neslaganja, pa čak i nedorečena objašnjenja i razlika između gorenavedenih pojmova te ih je stoga veoma teško i definisati u preciznoj meri, ili bar odreditineke glavne smernice. Postavlja se pitanje da li su etničke manjine, religijske ili jezičkemanjine u suštini i nacionalne manjine/zajednice. Na ovo pitanje ne postoji jednostavan i lakodgovor. Termin „nacionalna manjina“ je prevashodno evropski termin jer se on kao takavne pojavljuje u Univerzalnoj deklaraciji o ljudskim pravima kao i u još nekim dokumentimakoji se odnose na ljudska prava.5 Pored pojavljivanja ovog pojma u Okvirnoj konvencijiSaveta Evrope za zaštitu nacionalnih manjina, čini se da se ovaj termin u istom značenjukoristi i u Evropskoj konvenciji za zaštitu ljudskih prava i fundamentalnih sloboda i u Nacrtuugovora o Ustavu Evrope, koji navodi da „bilo koja vrsta diskriminacije zasnovana naetničkom ili socijalnom poreklu...(ili) pripadništvu određenoj nacionalnoj manjini...treba bitizabranjena“.Da bi odredili ko, odnosno koje grupe se mogu smatrati nacionalnim ili etničkimzajednicama a u uslovima koji su karakteristični za srpsko društvo u celini, najbolji osnovmože poslužiti Zakon o zaštiti sloboda i prava nacionalnih manjina prema kome „nacionalnumanjinu čini svaka grupa državljana Republike Srbije koja je po brojnosti dovoljnoreprezentativna, iako predstavlja manjinu na teritoriji Republike Srbije, pripada nekoj odgrupa stanovništva koje su u dugotrajnoj i čvrstoj vezi sa teritorijom Republike Srbije iposeduje obeležja kao što su jezik, kultura, nacionalna ili etnička pripadnost, poreklo iliveroispovest, po kojima se razlikuje od vedine stanovništva, i čiji se pripadnici odlikuju brigomda zajedno održavaju svoj zajednički identitet, uključujudi kulturu, tradiciju, jezik ili religiju“.6Takvo značenje termin „nacionalne zajednice“ koji se koristi u ovom radu u sebi i nosi. Pojamnacionalne zajednice/manjine u sebi dakle sadrži sledede odrednice:5 Među njih spada i Međunarodni pakt o građanskim i političkim pravima (eng. International Covenant on Civiland Political Rights); Međunarodni pakt o ekonomskim, socijalnim i kulturnim pravima (eng. InternationalCovenant on Economic, Social and Cultural Rights); Američka konvencija o ljudskim pravima (eng. AmericanConvention on Human Rights); Afrička povelja o ljudskim pravima i pravima naroda (eng. African Chapter onHuman and Peoples Rights).6 U istom zakonu nacionalnim manjinama se smatraju sve grupe državljana koje se nazivaju ili određuju kaonarodi, nacionalne ili etničke zajednice, nacionalne ili etničke grupe, nacionalnosti ili narodnosti. 6
  13. 13. Manjinski mediji u Vojvodini 1. dugotrajnu i čvrstu vezu sa određenom teritorijom 2. obeležja kao što su jezik, kultura, nacionalna ili etnička pripadnost, poreklo ili veroispovest po kojima se razlikuje od vedine stanovništva 3. briga za održavanje zajedničkog identiteta, kulture, tradicije, jezika i običajaNa osnovu izložene odredbe, jasno je da govornici manjinskih jezika pripadaju društvenimgrupama kojima su brojčano manje od ostatka stanovništva i da su u dugotrajnoj vezi sateritorijom države, što implicira tradicionalnu upotrebu manjinskih jezika. Takođe, na osnovuizložene odredbe, jasno je da je manjinski jezik, ukoliko postoji, različit od zvaničnog jezika,jezika vedine stanovništva koji je ujedno i zvanični jezik. Imajudi u vidu da pojedine odredbeUstava predviđaju pravo na korišdenje svog jezika i pisma, odnosno korišdenje i izučavanjesvog maternjeg jezika, može se zaključiti da je slobodna volja, odnosno odluka svakogpojedinca, državljanina Republike Srbije, šta smatra svojim jezikom, osnov za utvrđivanjekako pripadništva pojedinca grupi govornika regionalnih ili manjinskih jezika, tako i samogpostojanja regionalnih ili manjinskih jezika.Nakon definisanja pojma „nacionalne zajednice“ i „govornika manjinskog jezika“7 ukontekstu ovog istraživanja, ostaje da se precizira na koji način se manjinsko informisanjemože ostvarivati, odnosno šta sami po sebi manjinski mediji znače za jedno društvo ipripadnike nacionalne zajednice unutar njega. Kao jedno od osnovnih funkcija manjinskihmedija, ističe se uloga informisanja. Informisanje se, teorijski, može ostvarivati na različitenačine uz postojanje različitih uslova:  Može se ostvarivati kada je pravo na informisanje sastavni deo zakonskog okvira koji obezbeđuje informisanje na jezicima nacionalnih zajednica (ovo čini jedno od temeljnih uslova, jer nepostojanje prava na informisanje na maternjem jeziku ukazuje na odsustvo senzibilisanosti društva za prava i potrebe pripadnika nacionalnih zajednica).  Samo postojanje pravnog okvira još ne garantuje i ostvarivanje tzv. manjinskog informisanja, jer je za njega potrebno postojanje medija, odnosno medijskih proizvoda na jezicima nacionalnih zajednica (koji omogudavaju pripadnicima nacionalnih zajednica da ostvaruju svoja prava ali i da posredno čuvaju i razvijaju svoj jezik, kulturu i tradiciju).  Kao što je to slučaj sa medijima uopšte, od ključne je važnosti da se ostvari pun stepen nezavisnosti i samostalnosti (iako je ovo potrebno za medije bilo kog tipa, nezavisnost i samostalnost od organa vlasti, centara modi, političkih stranaka, uticajnih ličnosti je veoma važna da ostvarivanje manjinskog informisanja).7 Izveštaj o primeni evropske povelje o regionalnim ili manjinskim jezicima. str. 42. 7
  14. 14. Manjinski mediji u VojvodiniManjinsko informisanje se može ostvarivati u praksi na dva načina, koja se sama po sebi nerazlikuju po svojoj ulozi i cilju: 1. Postojanjem posebnog medija – ovo podrazumeva postojanje samostalne medijske celine, koji može biti štampanog ili elektronskog tipa i koji je u celokupnom obimu usmeren na informisanje na jeziku određene nacionalne zajednice. 2. Manjinsko informisanje se može odvijati i kroz medijske proizvode koji postoje na jezicima nacionalnih zajednica – ovi proizvodi nemaju status samostalne, ved čine deo neke vede medijske celine i mogu biti u obliku podlista u novinama, posebne emisije ili programa u elektronskoj formi (bilo to putem televizije, interneta i sl.) 3. Ovaj oblik predstavlja ne neki način prelazni modalitet i odnosi se na postojanje medija koji se po svojoj strukturi ne vezuje za jednu, konkretnu nacionalnu zajednicu, ved se informisanje odvija na nekoliko jezika, što je pre svega, slučaj kada se govori o javnim servisima.2.1 MANJINSKI MEDIJI U VOJVODINIPravo na informisanje na jezicima nacionalnih zajednica u Republici Srbiji čini jedno odosnovnih prava nacionalnih zajednica. Ono što prostor Srbije, odnosno konkretno ukontekstu ovog rada Vojvodine čini posebno specifičnim i na neki način jedinstvenim jestešto se informisanje odvija na nekoliko jezika, i to u poslednjih dvadeset do trideset godina. USrbiji se pored srpskog jezika, informisanje trenutno odvija i na mađarskom, slovačkom,rumunskom, rusinskom, romskom, hrvatskom, ukrajinskom, češkom, nemačkom,makedonskom, bugarskom, albanskom i vlaškom jeziku, i bunjevačkom govoru.Sagledavajudi uloge i funkcije manjinskih medija, uočljivo je da je za efikasno funkcionisanjeove oblasti potrebno ispunjenje mnogih uslova, koji su podložni različitim uticajima, koji semogu kretati od ekonomskih, preko političkih do kulturoloških. Značaj koji manjinski medijiimaju za ostvarivanje, unapređivanje i zaštitu manjinskih prava za nacionalne zajednicedefinisan je kako u domadim tako i u mnogim međunarodnim dokumentima i predstavljaveoma važan osnov pri sagledavanju pravog stanja medijske oblasti u svim multinacionalnimdruštvima.2.1.1 O NACIONALNIM ZAJEDNICAMAČinjenice koje su prikazane u ovom delu se pre svega odnose na one podatke koji ukazuju nato zbog čega manjinski mediji na ovim prostorima i postoje. Razlog leži u činjenicu što naovim prostorima postoje nacionalne zajednice koje svojim značajem i specifičnostimaostvaruju, između ostalih prava, i pravo na informisanje na sopstvenom jeziku. Dostupni 8
  15. 15. Manjinski mediji u Vojvodinipodaci koji se odnose na broj i raspored nacionalnih zajednica na teritoriji Srbije, odnosnoVojvodine, raspoloživi su zahvaljujudi poslednjem popisu stanovništva, sprovedenog 2002.godine. Na osnovu tog popisa (izuzimajudi Kosovo i Metohiju) u Srbiji živi 7.498.001stanovnika, od čega 14.38% čine pripadnici nacionalnih zajednica8. Kada se radi o Vojvodini unjoj živi 2.031.992 stanovnika, od čega 30.31% čine pripadnici nacionalnih zajednica (tabela1)Tabela 1. Stanovništvo u AP Vojvodini prema nacionalnoj ili etničkoj pripadnosti prema popisu iz 2002. Nacionalna/etnička pripadnost Svega % Srbi 1.321.807 65.05 Crnogorci 35.513 1.75 Jugosloveni 49.881 2.45 Albanci 1.695 0.08 Bošnjaci 471 0.02 Bugari 1.658 0.08 Bunjevci 19.766 0.97 Vlasi 101 0.00 Goranci 606 0.03 Mađari 292.207 14.28 Makedonci 11.785 0.58 Muslimani 3634 0.18 Nemci 3154 0.16 Romi 29.057 1.43 Rumuni 30.419 1.50 Rusi 940 0.05 Rusini 15.626 0.77 Slovaci 56.637 2.79 Slovenci 2.005 0.10 Ukrajinci 4.635 0.23 Hrvati 56.546 2.78 Česi 1.648 0.08 Ostali 5.311 0.26 Neizjašnjeni/neopredeljeni 55.016 2.71 Regionalna pripadnost 10.154 0.50 Nepoznato 23.774 1.17 UKUPNO 2.031.992 100.008 Konačni rezultati popisa 2002. Stanovništvo prema nacionalnoj ili etničkoj pripadnosti i prema polu i starosti uRepublici Srbiji. Republički zavod za statistiku. Str. 2.http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G2002/Pdf/G20021295.pdf 9
  16. 16. Manjinski mediji u VojvodiniKao što se iz tabele 1 može i uočiti, najbrojniju nacionalnu zajednicu u Vojvodini čine Mađaridok je najmanje pripadnika vlaške nacionalne zajednice. Na grafikonu 1 prikazani su podaci oprocentualnom broju pripadnika nacionalnih zajednica u Vojvodini9, kako bi se još jasnijeprikazala nacionalna struktura stanovništva u Vojvodini i na taj način doprinelo boljemrazumevanju oblasti manjinskog informisanja, odnosno manjinskih medija. Broj pripadnika nacionalnih zajednica (u %) 0,00 0,02 0,03 0,05 0,08 0,08 0,08 0,10 % 0,16 0,18 0,58 0,77 0,97 1,43 1,50 2,78 2,79 14,28 0,00 2,00 4,00 6,00 8,00 10,00 12,00 14,00 16,00 Vlasi Bošnjaci Goranci Rusi Česi Albanci Bugari Slovenci Nemci Muslimani Makedonci Rusini Bunjevci Romi Rumuni Hrvati Slovaci Mađari Grafikon 1. Broj pripadnika nacionalnih zajednica prikazan prema rastudem trendu u procentima9 Konačni rezultati popisa 2002. Stanovništvo prema nacionalnoj ili etničkoj pripadnosti i prema polu i starosti uRepublici Srbiji. Republički zavod za statistiku. Str. 2.http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G2002/Pdf/G20021295.pdf 10
  17. 17. Manjinski mediji u VojvodiniU nastavku prikazani su podaci o jezicima koji su u službenoj upotrebi u Autonomnoj PokrajiniVojvodini: Mađarski jezik Mađarski je tradicionalno prisutan na teritoriji sadašnje Vojvodine koja je pripadala Kraljevini Mađarskoj (Austrougarska monarhija) do kraja Prvog svetskog rata. Prema popisu stanovništva, 293.299 lica pripada mađarskoj nacionalnoj manjini, od kojih 94% govori mađarski kao maternji jezik. Mađarska nacionalna manjina je koncentrisana u Vojvodini (290.207 lica, uglavnom u severnoj Bačkoj i severnom Banatu) i predstavlja 14,3% stanovništva Pokrajine, što ih čini najvedom nacionalnom manjinom u Vojvodini. U opštinama Kanjiža/Magyarkanizsa, Senta/Zenta, Ada, Bačka Topola/Topolya, Mali Iđoš/Kishegyes i Čoka/Csóka, vedina stanovništva pripada mađarskoj manjini. Međutim, broj Mađara u Vojvodini je znatno opao devedesetih godina prošlog veka. Mađarski jezik je u službenoj upotrebi u AP Vojvodini, u 27 opština i 8 mesnih zajednica. Slovački jezik Slovački je tradicionalno prisutan na teritoriji Vojvodine od 18. veka. Prema popisu stanovništva, 59.021 lice pripada slovačkoj nacionalnoj manjini od kojih 94% govori slovačkim kao maternjim jezikom. Vedina lica koji pripadaju slovačkoj nacionalnoj manjini (56.637) živi u Vojvodini, posebno u opštinama Bački Petrovac/Báčsky Petrovec i Kovačica. Slovački jezik je u službenoj upotrebi u AP Vojvodini, u 10 opština i 3 mesne zajednice. Hrvatski jezik Hrvatski se tradicionalno koristi na teritoriji sadašnje Autonomne Pokrajine Vojvodina. Prema popisu stanovništva, 70.602 lica pripadaju hrvatskoj nacionalnoj manjini, od kojih 34% govori hrvatski kao maternji jezik. Hrvatskoj nacionalnoj manjini pripada 56.546 lica koja žive u Vojvodini, posebno u opštinama Apatin i Subotica (Bačka). Broj Hrvata u Vojvodini je znatno opao devedesetih godina prošlog veka. Hrvatski jezik je u službenoj upotrebi u AP Vojvodini, opštini Subotica i jednoj mesnoj zajednici, opštini Apatin i Sremska Mitrovica. Rumunski jezik Rumunski je tradicionalno prisutan na teritoriji Vojvodine od 18. veka. Prema popisu stanovništva, 34.576 lica pripada rumunskoj nacionalnoj manjini, od kojih 92% govori rumunski kao maternji jezik. Vedina lica koja pripadaju rumunskoj nacionalnoj manjini živi u Vojvodini (30.419), posebno u opštinama Alibunar i Vršac/Vârşet. Rumunski jezik je u službenoj upotrebi u AP Vojvodini, u 8 opština i 11 mesnih zajednica. 11
  18. 18. Manjinski mediji u Vojvodini Rusinski jezik Rusinski je tradicionalno prisutan na teritoriji Vojvodine od 18. veka. Prema popisu stanovništva, 15.905 lica pripada rusinskoj nacionalnoj manjini, od kojih 82% govori rusinski kao maternji jezik. Lica koja pripadaju rusinskoj nacionalnoj manjini žive skoro isključivo u Vojvodini, uglavnom u opštinama Kula (11% stanovništva), Vrbasu/Verbas (8%) i Žablju/Žabelь (5%). Rusinski jezik je u službenoj upotrebi u AP Vojvodini, u 5 opština i 1 mesnoj zajednici.2.1.2 O MANJINSKIM MEDIJIMAKao što je ved navedeno, informisanje se u Republici Srbiji odvija, pored srpskog jezika, namađarskom, slovačkom, rumunskom, rusinskom, romskom, hrvatskom, ukrajinskom,češkom, nemačkom, makedonskom, bugarskom, albanskom i vlaškom jeziku, tebunjevačkom govoru.Prema raspoloživim podacima u Srbiji postoji 937 registrovanih javnih glasila (novina, servisanovinskih agencija, radio i televizijskih programa i internet javnih glasila). 10 Od tih 937 nanivou Srbije postoji 164 medija i medijska proizvoda preko kojih pripadnici nacionalnihzajednica mogu biti obaveštavani na maternjem jeziku o pitanjima od određenog javnogznačaja. Ove medijske proizvode proizvodila je 101 medijska ustanova. U ukupnom brojumedijskih proizvoda, elektronski prednjače u odnosu na štampane medijske proizvode.11Tabela 2. Broj medija prema jeziku i tipu (štampani, radio i TV) Jezik Štampa Radio TV UKUPNO Mađarski 8 1 2 11 Romski 2 3 1 6 Slovački 2 1 2 5 Albanski 1 2 3 6 Rumunski 1 2 3 Rusinski 1 1 Hrvatski 1 1 Ukrajinski 1 1 Bugarski 1 1 Bunjevački 1 1 UKUPNO 19 9 8 36Od navedenog broja, 36 javna glasila informisanje obavljaju isključivo na jezicima nacionalnihzajednica, prema navedenom rasporedu: 19 štampanih, 9 radija i 8 televizija (tabela 2). Kadaje reč o podacima za Vojvodinu, objedinjeno, postoji ukupno 114 manjinskih medija,odnosno medijskih proizvoda na jezicima nacionalnih zajednica.1210 Podaci Agencije za privredne registre.11 Informisanje na jezicima nacionalnih manjina (2007). Beograd: Fond za otvoreno društvo. Str .6.12 Prema podacima Pokrajinskog sekretarijata za informacije. 12
  19. 19. Manjinski mediji u VojvodiniOd ukupnog broja medija i medijskih proizvoda jednu tredinu čine medijski proizvodi koji seštampaju na manjinskom jeziku na jednoj stranici ili se emituju u vremenu koje nije duže odjednog sata, a kod 25 se emituje u trajanju koje je duže od jednog sata ili se objavljuje višejedne stranice, ali manje od jedne polovine ukupnog sadržaja jednog medija.Prema raspoloživim podacima, postoji 37 štampanih medijskih proizvoda, od toga 34 uVojvodini i tri u centralnoj Srbiji, pri čemu je od ukupnog broja štampanih medija 30 udržavnoj svojini, odnosno medijske ustanove koje ih izdaju su osnovane od strane različitihtela i organa vlasti u koje spadaju i organi manjinske samouprave kao što su nacionalni savetinacionalnih manjina. Informativne programe na jezicima nacionalnih zajednica proizvode iemituju dve javne radio-difuzne ustanove u Beogradu (Radiodifuzna ustanova Srbije-RUS) iNovom Sadu (Radiodifuzna ustanova Vojvodine – RUV).Radio programe na jezicima nacionalnih zajednica emituje 86 stanica – 74 u Vojvodini, a 12u centralnoj Srbiji, čiji su programi uglavnom lokalnog karaktera.TV program emituju 32 televizije, i to 27 u Vojvodini, a 5 u centralnoj Srbiji. Osam kablovskihtelevizija emituju program na dva manjinska jezika: 7 na mađarskom i jedna na slovačkomjeziku.13Registrovana su dva informativna portala, na mađarskom i rusinskom jeziku. 14Mnoge nacionalne zajednice u Republici Srbiji uživaju slobodu prijema informacija bez obzirana granice. Sva područja u Srbiji koja naseljavaju nacionalne zajednice mogu da primajuprogram iz susednih država. Osim na taj način, primanje i pružanje informacija i idejaostvaruje se i posredstvom reemitovanja radio i TV programa. Sloboda reemitovanja idirektnog prijema radio/TV programa je u skladu sa obavezama i pravilima Evropskekonvencije o prekograničnoj televiziji i Direktive o televiziji bez granica.Podaci o distribuciji štampanih medija i emitovanju/reemitovanju radio i TV programaproizvedenih u susednim zemljama, odnosno matičnim državama, sadržani su u donjimprimerima:● Štampani mediji iz Mađarske dostupni su na teritoriji opština na području AP Vojvodine, anjihovi uvoznici su Forum, Novi Sad i Elegance Press, Subotica;Putem kablovsko-distributivnog sistema na teritoriji pojedinih opština dostupni su TVprogrami slededih emitera iz Mađarske: Mađar TV 1 i 2 – mađarska nacionalna televizija (24sata dnevno), Duna TV (24 sata dnevno), TV 2 (6-24 sata dnevno), RTL Klub TV (6-24 satadnevno), HIR TV (6-24 sata dnevno), ATV (6-24 sata dnevno) i Halozat TV (6-24 sata dnevno);13 Podaci koji se odnose na broj, odnosno tipove medija i medijskih proizvoda jednim delom su preuzeti izistraživanja Fonda za otvoreno društvo – Informisanje na jezicima nacionalnih manjina, a jedan deo jepromenjen nakon uvida u trenutno stanje.14 www.vajdasagma.info na mađarskom i www.ruthenpress.info na rusinskom jeziku. 13
  20. 20. Manjinski mediji u Vojvodini● Radio i TV programe emitera iz Slovačke reemituje Radio Novi Sad – program naslovačkom jeziku, Novi Sad, u trajanju od 1-1,5 sati mesečno; Naša TV, Bački Petrovac (putemsatelita) i TV Petrovac, Bački Petrovac;● Program HTV iz Hrvatske dostupan je na teritoriji pojedinih opština putem kablovsko-distributivnog sistema i to kanali HRT 1 i 2 – hrvatska nacionalna televizija (24 sata dnevno);RTL televizija (24 sata dnevno); NOVA TV (24 sata dnevno).2.2 RELEVANTNI PRAVNI OKVIR2.2.1 PRAVNI OKVIR U SRBIJIU ovom delu rada predstavljen je relevantni pravni okvir kako na nacionalnom nivou, tako ina širem, međunarodnom nivou koji precizno definiše prava na manjinsko informisanje,ciljeve i mehanizme ostvarivanja manjinskog informisanja. Postojanje samog pravnog okvirakako na nacionalnom tako i na međunarodnom nivou ne garantuje da se ta prava ostvarujukao i da je manjinsko informisanje samim tim i regulisano. Potrebno je da se ono ostvaruje upraksi, da funkcioniše u zadovoljavajudim uslovima i da ispunjava postavljene ciljeve.Oblast manjinskog informisanja uređena je Ustavom Republike Srbije, zatim Zakonom ozaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina, Zakonom o informisanju i Zakonom oradiodifuziji.Ustav Republike Srbije među osnovnim ljudskim pravima pominje slobodu medija i pravo naobaveštenost, te određuje da je svako slobodan da bez odobrenja, na način predviđenzakonom, osniva novine i druga sredstva javnog obaveštavanja, da se televizijske i radio-stanice osnivaju se u skladu sa zakonom, da u Republici Srbiji nema cenzure, a nadležni sudmože sprečiti širenje informacija i ideja putem sredstava javnog obaveštavanja samo ako jeto u demokratskom društvu neophodno radi sprečavanja pozivanja na nasilno rušenjeUstavom utvrđenog poretka ili narušavanje teritorijalnog integriteta Republike Srbije,sprečavanja propagiranja rata ili podstrekivanja na neposredno nasilje ili radi sprečavanjazagovaranja rasne, nacionalne ili verske mržnje, kojim se podstiče na diskriminaciju,neprijateljstvo ili nasilje. Ostvarivanje prava na ispravku neistinite, nepotpune ili netačnoprenete informacije kojom je povređeno nečije pravo ili interes i prava na odgovor naobjavljenu informaciju uređuje se zakonom. Sa ovim osnovnim pravom je tesno povezano ipravo na obaveštenost, prema kojem svako ima pravo da istinito, potpuno i blagovremenobude obaveštavan o pitanjima od javnog značaja i sredstva javnog obaveštavanja su dužnada to pravo poštuju i svako ima pravo na pristup podacima koji su u posedu državnih organa iorganizacija kojima su poverena javna ovlašdenja, u skladu sa zakonom.U delu koji se odnosi na prava nacionalnih manjina, Ustav navodi da se pripadnicimanacionalnih manjina, pored prava koja su Ustavom zajemčena svim građanima, jemče 14
  21. 21. Manjinski mediji u Vojvodinidodatna, individualna ili kolektivna prava. Individualna prava ostvaruju se pojedinačno, akolektivna u zajednici sa drugima, u skladu sa Ustavom, zakonom i međunarodnimugovorima.Putem kolektivnih prava pripadnici nacionalnih manjina, neposredno ili preko svojihpredstavnika, učestvuju u odlučivanju ili sami odlučuju o pojedinim pitanjima vezanim zasvoju kulturu, obrazovanje, obaveštavanje i službenu upotrebu jezika i pisma, u skladu sazakonom.Radi ostvarenja prava na samoupravu u kulturi, obrazovanju, obaveštavanju i službenojupotrebi jezika i pisma, pripadnici nacionalnih manjina mogu izabrati svoje nacionalnesavete, u skladu sa zakonom.U okviru prava na očuvanje posebnosti, pripadnici nacionalnih manjina, pored ostalog, imajupravo na izražavanje, čuvanje, negovanje, razvijanje i javno izražavanje nacionalne, etničke,kulturne i verske posebnosti, kao i pravo na potpuno, blagovremeno i nepristrasnoobaveštavanje na svom jeziku, uključujudi i pravo na izražavanje, primanje, slanje i razmenuobaveštenja i ideja; na osnivanje sopstvenih sredstava javnog obaveštavanja, u skladu sazakonom.Zakonom o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina se uređuje i zaštita nacionalnihmanjina od svakog oblika diskriminacije u ostvarivanju prava i sloboda i uspostavljaju seinstrumenti kojima se obezbeđuju i štite posebna prava nacionalnih manjina na samoupravuu oblasti obrazovanja, upotrebe jezika, informisanja i kulture i obrazuju se ustanove radiolakšavanja učešda manjina u vlasti i u upravljanju javnim poslovima.U delu o pravima na očuvanje posebnosti se navodi da pripadnici nacionalnih manjina imajupravo na potpuno i nepristrasno obaveštenje na svom jeziku, uključujudi pravo naizražavanje, primanje, slanje i razmenu informacija i ideja putem štampe i drugih sredstavajavnog obaveštavanja, a da de država u programima radija i televizije javnog servisaobezbediti informativne, kulturne i obrazovne sadržaje na jeziku nacionalne manjine, a možeda osniva i posebne radio i televizijske stanice koje bi emitovale programe na jezicimanacionalnih manjina, ali i pripadnici nacionalnih manjina imaju pravo da osnivaju i održavajumedije na svom jeziku.Zakon o javnom informisanju pod javnim glasilom u članu 11. podrazumeva novine, radioprograme, televizijske programe, servise novinskih agencija, Internet i druga elektronskaizdanja navedenih javnih glasila, kao i druga sredstva javnog informisanja koja pomodu reči,slike ili zvuka objavljuju ideje, informacije i mišljenja namenjene javnoj distribuciji ineodređenom broju korisnika. 15
  22. 22. Manjinski mediji u VojvodiniČlan 5. stav 1. Zakona o javnom informisanju predviđa da radi ostvarivanja prava nacionalnihmanjina i etničkih zajednica u informisanju na sopstvenom jeziku i negovanju sopstvenekulture i identiteta, Republika, autonomna pokrajina, odnosno lokalna samoupravaobezbeđuje deo sredstava ili drugih uslova za rad javnih glasila na jezicima nacionalnihmanjina i etničkih zajednica.Za ostvarivanje prava na primanje i prenošenje informacija i ideja na jezicima nacionalnihmanjina bez mešanja javnih organa od značaja je član 2. stav 3. Zakona o javnominformisanju koji predviđa da niko ne sme, ni na posredan način, da ograničava slobodujavnog informisanja, naročito zloupotrebom državnih ili privatnih ovlašdenja, zloupotrebomprava, uticaja ili kontrole nad sredstvima za štampanje i distribuciju javnih glasila ili naduređajima za emitovanje i radiofrekvencijama, kao ni bilo kojim drugim načinom podesnimda ograniči slobodan protok ideja, informacija i mišljenja. U članu 15. tog zakona ističe se daje distribucija domadih i stranih javnih glasila slobodna. Član 17. istog zakona predviđa danadležni okružni sud može, na predlog javnog tužioca, zabraniti distribuciju informacije akoutvrdi da je to neophodno u demokratskom društvu radi sprečavanja: poziva na nasilnorušenje ustavnog poretka, narušavanja teritorijalnog integriteta Republike, propagiranjarata, podstrekivanja na neposredno nasilje ili zagovaranja rasne, nacionalne ili verske mržnjekoje predstavlja podsticanje na diskriminaciju, neprijateljstvo ili nasilje, a od objavljivanjainformacije neposredno preti ozbiljna, nepopravljiva posledica čije se nastupanje ne možesprečiti na drugi način.Prema članu 14. Zakona o javnom informisanju, javnog glasila može biti svako domade ilistrano pravno ili fizičko lice, u skladu sa zakonom, ali osnivači javnog glasila ne mogu biti, niposredno ni neposredno, država i teritorijalna autonomija, kao ni ustanova, preduzede idrugo pravno lice koje je u pretežnom delu u državnoj svojini ili koje se u celini ili pretežnimdelom finansira iz javnih prihoda, osim ukoliko je to predviđeno posebnim zakonom kojim seuređuje oblast radiodifuzije. To rešenje omogudava stvaranje štampanih sredstava javnoginformisanja na jezicima nacionalnih manjina.Republika, autonomna pokrajina, odnosno lokalna samouprava obezbeđuje deo sredstva ilidrugih uslova za rad javnih glasila na jezicima nacionalnih manjina radi ostvarivanja pravanacionalnih manjina u informisanju na sopstvenom jeziku i negovanju sopstvene kulture iidentiteta (član 5. Zakona o javnom informisanju).Zakon o radiodifuziji pod radiodifuzijom podrazumeva radio i televiziju kao elektronskemedije masovne komunikacije, koja se ostvaruje posredstvom analognog ili digitalnogprenosa teksta, govora, zvuka, nepokretnih i pokretnih slika u vidu programskih sadržajanamenjenih najširoj javnosti putem radio talasa ili kablovskih distributivnih sistema doodgovarajudih prijemnih uređaja (član 4. t. 1. Zakona), a u članu 3. predviđa da se regulisanjeodnosa u oblasti radiodifuzije, između ostalog, zasniva na načelu zabrane svakog oblikacenzure i/ili uticaja na rad radiodifuznih javnih glasila, čime se garantuje njihova nezavisnost,nezavisnost njihovih redakcija i novinara. 16
  23. 23. Manjinski mediji u VojvodiniČlan 72. stav 1. Zakona o radiofiuziji propisuje da je emiter obavezan da proizvodi i emitujeprogram na srpskom jeziku, ili da obezbedi da programi koji su proizvedeni na stranimjezicima budu emitovani prevedeni na srpski jezik, a u stavu 2. tog člana da se ta obaveza neodnosi na emitere koji proizvode i emituju program namenjen nacionalnim manjinama, kao idelove programa javnog radiodifuznog servisa, kojima se zadovoljavaju potrebe nacionalnihmanjina u informisanju na sopstvenom jeziku.Prema članu 21. stav 1. Zakona o radiodifuziji, Republička radiodifuzna agencija (RRA) sestara da programi emitera ne sadrže informacije kojima se podstiče diskriminacija, mržnja ilinasilje protiv lica ili grupe lica zbog njihove različite političke opredeljenosti ili zbog njihovogpripadanja ili nepripadanja nekoj rasi, veri, naciji, etničkoj grupi, polu ili seksualnojopredeljenosti. Prema stavu 2. istog člana Zakona, postupanje emitera suprotno zabrani izstava 1. tog člana je osnov za izricanje predviđenih mera od strane RRA, nezavisno od drugihpravnih sredstava koja stoje na raspolaganju oštedenom. Prema članu 61. t. 8. Zakona oradiodifuziji, dozvola za emitovanje programa prestaje da važi i pre isteka vremena na koje jeizdata, između ostalog, ako RRA, nakon sprovedenog postupka u skladu sa tim zakonom ipropisima donetim na osnovu njega, emiteru izrekne meru oduzimanja dozvole zaemitovanje programa zbog povrede obaveze emitera ili zbog nepoštovanja uslovapredviđenih dozvolom za emitovanje programa.Statut AP Vojvodine u delu o multikulturalizmu i interkulturalizmu navodi da je dužnost svihpokrajinskih organa i organizacija da podstiču i pomažu očuvanje i razvijanje višejezičnosti ikulturne baštine nacionalnih zajednica, koje tradicionalno žive na u AP Vojvodini, kao i daposebnim merama i aktivnostima pomažu međusobno uvažavanje i upoznavanje različitihjezika, kultura i veroispovesti u AP Vojvodini.U delu koji se odnosi na autonomiju nacionalnih zajednica, u Statutu se navodi da pripadnicinacionalnih zajednica, putem izabranih nacionalnih saveta ostvaruju oblik autonomije,osnivaju ustanove, samostalno odlučuju ili učestvuju u odlučivanju u pitanjima iz oblastiobrazovanja, kulture, upotrebe jezika i informisanja.Nadležnosti AP Vojvodine se odnose i na javno informisanje na pokrajinskom nivou i to uuređivanju pitanja od pokrajinskog značaja u javnom informisanju u skladu sa Ustavom,međunarodnim ugovorima i zakonom koji određuje pitanja od pokrajinskog značaja. Dalje,odnose se na utvrđivanje javnog interesa građana AP Vojvodine u oblasti informisanja iradiodifuzije i bliže uređivanje uslova i načina obavljanja delatnosti pokrajinskog javnogradiodifuznog servisa. Konačno, AP Vojvodina je nadležna za obezbeđivanje rada javnihglasila od pokrajinskog značaja na jezicima nacionalnih zajednica koje čine brojčanu manjinuu ukupnom stanovništvu AP Vojvodine.Informisanje na jezicima nacionalnih manjina putem štampanih medija, nezavisno odnjihovog svojinskog režima, pomognuto je od strane javne vlasti. Od 2003. godine 17
  24. 24. Manjinski mediji u VojvodiniMinistarstvo kulture Republike Srbije raspisuje godišnji konkurs za sufinasiranje javnih glasilai programa na jezicima nacionalnih manjina. Početkom svake godine raspisuje se posebankonkurs za sufinansiranje javnih glasila i programa elektronskih medija na jezicimanacionalnih manjina. Pokrajinski sekretarijat za informacije AP Vojvodine putem javnogkonkursa, koji se raspisuje najmanje jednom godišnje, pruža finansijsku podršku tehničko-tehnološkom unapređenju lokalnih (opštinskih) i regionalnih medija. Pokrajinski sekretarijatza obrazovanje i kulturu AP Vojvodine godišnje raspisuje konkurs za sufinansiranje časopisaza kulturu, književnost i umetnost, časopisa za omladinu i časopisa za decu koji izlaze, upisanoj i elektronskoj formi, i na jezicima nacionalnih manjina koji su od posebnog značaja zarazvoj kulture, književnosti i umetnosti u AP Vojvodini.2.2.2 MEĐUNARODNI PRAVNI OKVIROblast manjinskog informisanja regulisana je i u slededim međunarodnim dokumentima:Deklaraciji Komiteta ministara o ulozi medija u promovisanju socijalne kohezije iinterkulturalnog dijaloga; Deklaraciji o zaštiti uloge medija u demokratiji u kontekstukoncentracije medija; Okvirnoj konvenciji za zaštitu nacionalnih manjina; Evropskoj povelji oregionalnim ili manjinskim jezicima kao i vedem broju Konvencija UNESKO-a. U osnovi, svi oviakti se zasnivaju na određenim fundamentalnim principima koji su određeni međunarodnim 2dokumentima koji se fokusiraju na sledede preporuke :  Prema Deklaraciji o slobodi izražavanja i informisanja Saveta Evrope (SE) potvrđeno je da su medijski pluralizam i raznovrsnost sadržaja medija od suštinskog značaja u demokratskom društvu i predstavljaju suštinu temeljnih prava na slobodu izražavanja i informisanja;  U Deklaraciji o zaštiti uloge medija u demokratiji u kontekstu medijske koncentracije, ističe se da politike, definisane da podstaknu razvoj nekomercijalnih medija, mogu da promovišu raznolikost autonomnih kanala za širenje informacija i izražavanje mišljenja, posebno kroz društvene grupe retko usmerene na mejnstrim medije;  U Deklaraciji o ulozi medija civilnog društva u promovisanju društvene kohezije i međukulturnog dijaloga se priznaju mediji zajednice (mediji osnovani od strane geografske ili interesne zajednice) kao posebna vrsta medija, odvojenih od javnog servisa i privatnih komercijalnih medija i preporučuje odgovarajuda lepezu pitanja; o Pozivaju se države da podstaknu razvoj različitih medija, sposobnih da doprinesu pluralizmu i različitostima, stvarajudi prostor za dijalog, odgovarajudi potrebama ili zahtevima određenih grupa civilnog društva na taj način doprinosedi faktorima društvene kohezije i integracije; 18
  25. 25. Manjinski mediji u Vojvodini o Jedna od preporuka se odnosi i na promociju kulture i tolerancije, odnosno negovanje kulture razumevanja između različitih etničkih, kulturnih i verskih grupa civilnog društva; o Veoma je važno poštovati princip uređivačke nezavisnosti, ohrabriti medije da doprinesu kulturnom dijalogu, kao i da se spreče eventualni sukobi kroz diskusije i šire demokratsko učešde pripadnika svih etničkih, kulturnih verskih i drugih zajednica; Važna preporuka proizilazi i iz Okvirne konvencije za zaštitu nacionalnih manjina u pogledu priznavanja prava pripadnika nacionalnih manjina da primaju i prenose informacije na maternjem jeziku i da se osigura da pripadnici nacionalnih manjina ne budu diskriminisani u pristupu medijima i da dobijaju mogudnost stvaranja i korišdenja sopstvenih sredstava javnog informisanja; Veoma je važno ukazati i na Evropsku povelju o regionalnim ili manjinskim jezicima, posebno u pogledu obaveza da se osigura, olakša i/ili podstiče stvaranje medija na regionalnim ili manjinskim jezicima; UNESKO Maputo deklaracija o negovanju slobode izražavanja pristupa informacijama i osnaživanju ljudi (2008) se odnosi na doprinose tri važna segmenta emitera – javnog servisa, komercijalnih medija i medija nacionalnih zajednica – u pogledu medijske različitosti, uloge elektronskih medija u podsticanju nedovoljno zastupljenih ili marginalizovanih grupa u pristupu informacijama, sredstvima izražavanja i učešdu u donošenju odluka, naglašavajudi potrebu da se poboljšaju uslovi za razvoj medijske zajednice; o Potrebno je poboljšati interkulturalni dijalog putem medija, uz poklanjanje posebne pažnje interesima pripadnika manjinskih grupa i medijima manjinskih zajednica, i konkretno da se ispita kako različite vrste medija mogu da igraju ulogu u promovisanju društvene kohezije i integracije svih zajednica i generacija; o Potrebno je istadi da su mediji efikasno sredstvo za jačanje kulturne i jezičke raznolikosti, socijalne inkluzije i lokalnog identiteta kao i medijskog pluralizma; o Preporuka je da se manjinsko informisanje eksplicitno prizna u zakonu kao poseban oblik emitovanja, i da se primenjuje fer i jednostavan postupak za izdavanje dozvola za rad; 19
  26. 26. Manjinski mediji u Vojvodini o Prepoznavanje medijske zajednice kao posebnog medijskog sektora, uz javni servis i privatne, komercijalne medije, i sa tim u vezi naglašavanje potrebe da se ispita način prilagođavanja pravnog okvira koji bi omogudio priznanje i razvoj medijske zajednice i pravilnog obavljanja njihove društvene funkcije; o Potrebno je skrenuti pažnju na činjenicu da je poželjno da se manjinskim medijima dodeli, u meri u kojoj je to mogude, dovoljan broj frekvencija, kako u analognom tako i u digitalnom okruženju i da se osigura da mediji zajednica ne budu u nepovoljnom položaju, posebno nakon prelaska na digitalno okruženje; o Potreba da se razvije podrška obrazovnih i stručnih programa za sve zajednice kako bi ih podstakli da u potpunosti iskoriste raspoložive tehnološke platforme.Pri uređivanju oblasti manjinskog informisanja veoma je važno da se postigne maksimalnimogudi nivo u ostvarivanju ovih preporuka i njihovo stalno unapređivanje uz pomod različitihmehanizama. Konačno, cilj samog istraživanja jeste i da se utvrdi stepen ispunjenosti ovihpreporuka u praksi, ispitivanje mogudnosti primene, unapređivanja i prilagođavanjapreporuka situaciji u srpskom društvu, kao i da se ukaže na specifičnu situaciju u oblastimanjinskih medija koja je jedinstvena u pogledu broja nacionalnih zajednica, jezika na kojimase informisanje vrši, broja manjinskih medija u Vojvodini i realne potrebe za medijima kojimogu na adekvatan način da ostvare svoju ulogu. Pri svemu ovome mora se uzeti u obzirpolitički i ekonomski kontekst koji u poslednjih nekoliko godina u velikoj meri utiče nabududnost manjinskih medija i posredno ili neposredno utiče i na ostvarivanje pravanacionalnih zajednica. 20
  27. 27. Manjinski mediji u Vojvodini III Istraživački deo 3.1 CILJ I PREDMET ISTRAŽIVANJADa bi se razumeo sam cilj i predmet istraživanja u oblasti manjinskih medija, potrebno jeistadi glavne odrednice postojedeg stanja, i koliko je mogude, odrediti njegove glavneuzročnike.Manjinsko informisanje se aktivno predupređivalo do kraja osamdesetih godina, a periodkoji je nakon toga nastupio, kako u kontekstu političkih, tako i u kontekstu ekonomskihpromena nije obezbeđivao dovoljne i potrebne uslove za efikasno funkcionisanje jedne takveoblasti. Činjenica je, da je nakon velikih promena do kojih je došlo nakon 2000. godine oblastmanjinskog informisanja ušla u fazu transformacije u svim sferama, počevši od pitanjasvojine, finansiranja, funkcionisanja, uslova rada, stručne osposobljenosti pa sve do temakoje su javnosti značajne i interesantne.Predmet ovog istraživanja u određenoj meri pokriva sve navedene oblasti, a pre svega sefokusira na: 1. ulogu manjinskih medija u ostvarivanju ljudskih prava 2. svojinska pitanja manjinskih medija koja čine osnovu funkcionisanja 3. finansijske aspekte, odnosno finansijsku nezavisnost i održivost 4. jezičku strukturu manjinskog informisanja 5. nivoe pokrivenosti, odnosno dostupnosti 6. ciljnu javnost manjinskih medija (pre svega u vidu društvenih grupa) 7. oblasti koje su najzastupljenije u manjinskom informisanju 8. stručnu osposobljenost i obučenost ljudskih resursa 9. tehničko-tehnološke uslove za rad u okviru manjinskih medija 10. mapiranje glavnih problema u funkcionisanju manjinskih medijaOve oblasti utvrđene su na osnovu smernica i pokazatelja o nepovoljnom položajumanjinskih medija koji se odnose na informisanje manjinskih zajednica u AP Vojvodini, a onoje za cilj imalo: sticanje opšte slike o manjinskim medijima u pogledu navedenih oblasti; mapiranje osnovnih problema i prepreka koji postoje u oblasti manjinskog informisanja; predlog unapređivanja postojedeg stanja u oblasti manjinskog informisanja segmentiran po ključnim tačkama. 21
  28. 28. Manjinski mediji u VojvodiniDetaljna analiza navedenih oblasti pruža mogudnost davanja konkretnih odgovora naistraživačka pitanja koja mogu da se postave i ovako: 1. Kakvo je sveopšte stanje u oblasti manjinskog informisanja? 2. Koji su to osnovni problemi u oblasti manjinskih medija? 3. Kako bi se problemi mogli prevazidi u cilju stvaranja održivih i stabilnih uslova za rad manjinskih medija?Kada je reč o hipotezi istraživanja, potrebno je napomenuti, pošto je istraživanje biloeksplorativnog karaktera, da se ona može definisati tvrdnjom da u oblasti manjinskoginformisanja postoje veliki problemi koji onemogudavaju njihov neometan i samostalan rad,koji na kraju, ugrožavaju i samo ostvarivanje prava na manjinsko informisanje. Ovakvahipoteza postavlja se na osnovu neregulisanih i neodređenih svojinskih odnosa u oblastimanjinskog informisanja, otežanim procesima finansiranja koji utiču na kvalitetan radmedija. Pored toga, prisutni su i drugi problemi kao što su nezadovoljavajudi tehničko-tehnološki uslovi za rad, nedovoljna pripremljenost za predstojedi proces digitalizacije, jošuvek neregulisano i haotično medijsko tržište, kao i problemi koji se odnose na nedovoljnoefikasan institucionalni sistem u ovoj oblasti (RRA, RATEL, SOKOJ itd.)3.2 METODOLOGIJAIstraživanje o manjinskim medijima sprovedeno je tokom 2010. godine uz korišdenje anketeu obliku pismenog upitnika koji je konstruisan za ovo istraživanje. Određena pitanja bila suprilagođena vrsti medija i klasifikovani na taj način (štampani, radio i tv) kako bi dostavljanjepodataka bilo lakše i efikasnije za osobe koje su ga popunjavale, a samim tim olakšalo iobradu podataka i njihovu analizu. To je značilo da je forma određenih pitanja bila različita zaštampane i elektronske medije, iako se suštinski sama pitanja, odnosno njihova sadržina nijemenjala.Upitnik se sastojao od 22 pitanja koja su vedinom bila zatvorenog tipa (17 pitanja), jedan deobio je otvorenog tipa (5 pitanja) sa napomenom da su poslednja tri pitanja za cilj imalaprikupljanje kvalitativnih podataka koja su posebno obrađivana i čija je analiza zahtevalaposeban pristup.Uzimajudi u obzir sam predmet istraživanja i značaj manjinskog informisanja, a radi sticanjadubljeg uvida u samu prirodu i karakter manjinskih medija, od velike važnosti bilo je iproučavanje onoga što manjinski mediji kao takvi prenose javnosti. U toj fazi pristupilo seanalizi sadržaja informacija koje se prenose, te je takva analiza bila od suštinske važnosti upitanjima koja su se odnosila na teme koje su najzastupljenije u manjinskom informisanju.Prikupljeni podaci obrađivani su upotrebom PASW (SPSS) v. 18 statističkog paketa za obradupodataka, upotrebom deskriptivne statistike. 22
  29. 29. Manjinski mediji u Vojvodini3.3 UZORAKKao što je navedeno, u Srbiji postoji 937 registrovanih glasila15, dok na prostoru APVojvodine postoji 114 manjinskih medija, odnosno manjinskih medijskih proizvoda.Od 114 medija i medijskih proizvoda, ovim istraživanjem, slučajnim izborom, obuhvadeno je49 medija i medijskih proizvoda – 19 štampanih, 30 elektronskih (od kojih 21 radio i 19 TVstanica) na ukupno 11 jezika.16 Broj medija/medijskih proizvoda 9 19 štampani radio TV 21 Grafikon 2. Broj obuhvadenih medija i medijskih proizvoda prema tipu (štampani, radio i tv)Kada je reč o dinamici objavljivanja, podaci pokazuju da se prisustvo onih medija koji seobjavljuju jednom mesečno (njih 9), zatim jednom nedeljno (njih 6), dok se preostali brojodnosi na štampane medije koji se objavljuju svakodnevno i kvartalno. Što se tiče brojastranica analiziranih štampanih medija, on se krede od minimalnih 4, do maksimalnih 78stranica (prosek stranica iznosi oko 34).15 Agencija za privredne registre Republike Srbije.16 mađarski, slovački, rumunski, rusinski, romski, hrvatski, ukrajinski, bunjevački, nemački, češki i makedonski. 23
  30. 30. Manjinski mediji u Vojvodini Dinamika objavljivanja - štampani mediji 9 6 jednom mesečno jednom nedeljno svakodnevno/kvartalno 34 Grafikon 3. Dinamika objavljivanja štampanih medijaAnaliza elektronskih medija pokazuje da je među njima najvedi broj onih koji programemituju na dnevnom nivou i to u rasponu od 14 do 24 časa dnevno (24), dok je brojelektronskih medija koji program emituju na nedeljnom nivou veoma mali (3). Dimanika emitovanja - elektronski mediji 3 dnevno nedeljno 24 Grafikon 4. Dinamika emitovanja elektronskih medijaGodina osnivanja analiziranih medija pokazuje da su među najstarijim, prema očekivanju,štampani mediji (od kojih je najstariji osnovan 1949. godine), zatim radio stanice (najstarijaosnovana 1944. godine), dok je primetno da je vedina TV stanica koje emituju program najezicima nacionalnih zajednica osnovana mnogo kasnije.1717 Savet radne zajednice Radio-Novog Sada je 1971. godine doneo odluku o stvaranju samostalne radne jedinice- Televizije Novi Sad. Skupština Vojvodine je 1972. donela odluku o prerastanju radija u Radio-televiziju NoviSad (RTNS). Televizijski program je počeo da se emituje 26. novembra 1975. godine. Pošto TV Vojvodine nije 24
  31. 31. Manjinski mediji u VojvodiniU tabeli 3. prikazani su mediji koji su učestvovali u ovom istraživanju, s napomenom da suradio-televizijski sistemi odvojeni iz razloga što su i dostavljene posebne forme putnika,prilagođene samim medijskim sistemima. 18Tabela 3. Spisak obuhvadenih medija istraživanjem NAZIVI MEDIJA Radio Novine TV Radio Novi Sad Magyar Szo TV Pančevo Radio Pančevo Kulska komuna TV Viktorija Radio Viktorija Dunataj TV Yu Eco Radio Kulska komuna Bečejski mozaik TV Mozaik Radio Bela Crkva Panorama Pannon TV Panda radio Kovin Ekspres TV Kovačica Radio Active Torđanske novine TV Bačka Radio Kisač Bunjevačke novine Sremska TV Radio Odžaci Tandrčak TV Bački Petrovac Radio Subotica Mužljanske novine Radio Sečanj Makedonska videlina Radio Far Ridne slovo Radio Regije Hlas Ludu Radio Kikinda Vzlet Radio Bačka Ruske slovo Pannon radio Fecske Radio Kovačica Hrvatska riječ Radio Zrenjanin Het Nap Radio Stara Pazova3.4 TOK ISTRAŽIVANJA (FAZE)Realizacija istraživanja započeta je u aprilu 2010. godine, dok su konačni rezultati objavljeni useptembru iste godine sa detaljnim izveštajem.Pre nego što je pristupljeno samom istraživanju, prva faza istraživanja obuhvatala je potrebuprikupljanja građe koja bi mogla bliže odrediti i ukazati na specifičnosti koje se žele istražiti, akoje su navedene u predmetu istraživanja i definisane njegovim ciljevima.Primarni izvor u prikupljanju građe za istraživanje činila su postojeda istraživanja sprovedenau Srbiji, ali i u zapadnim društvima, kako onim razvijenim tako i u onim koja su prošla,odnosno prolaze postsocijalističku tranziciju i nastoje usvojiti nove vrednosti zapadnogučestvovao u istraživanju, podatak o osnivanju prve televizije koja je informisala na jezicima nacionalnihzajednica nije unet u tabelu.18 TV Vojvodine, kao deo sistema RTV Vojvodine uprkos dostavljanju upitnika i elektronskim putem i putempošte, nije dostavio popunjeni upitnik. Uprkos tome, nedostatak podataka od jednog važnog medija ne utiče nakvalitativnu dimenziju istraživanja, jer su osobenosti RTV Vojvodine kao sistema obuhvadene u osvrtu namedijsku studiju koja je analizirana u posebnom poglavlju ovog rada. 25
  32. 32. Manjinski mediji u Vojvodinidruštva. Ono što je odmah uočljivo, jeste da istraživanja o manjinskim medijima u Srbijigotovo i da nema. Koliko je poznato, do sada nijedna državna institucija istraživanje iz oveoblasti nije sprovela.Broj istraživanja koja se bave temom manjinskog informisanja, posebno iz aspekta iz kojeg sebavilo i ovo istraživanje je veoma mali. Do sada postoji tek nekoliko istraživanja kojasveobuhvatno, celovito i multidisciplinarno pristupaju oblasti manjinskog informisanja,odnosno manjinskih medija. U Srbiji je takvo istraživanje sproveo Fond za otvoreno društvo,2007. godine, te su osnove i nalazi tog istraživanja poslužila kao dobar primer za usmerenjeovog istraživanja. U njemu se po prvi put na sistematizovan način pokušava dodi doodređenih rezultata i ukazivanja na konkretne probleme.Kada je reč o istraživanjima ovog tipa u okolnim zemljama, postoje određena istraživanja, alise takođe ne može redi da je to broj koji bi bio dovoljan za jednu sveobuhvatnu analizu.Treba napomenuti da je istraživanje čini izuzetnu empirijsku i teorijsku građu u oblastimanjinskih medija je uporedno istraživanje Tanie Gosselin, 2003. godine kojim se istraživalaoblast manjinskih medija u Sloveniji i Hrvatskoj.Najčešde se u građi analizira uloga manjinskih medija i njihov značaj za pripadnikenacionalnih zajednica, ali se ne utvrđuju uslovi za njihovo funkcionisanje, ili određujusmernice koje bi poboljšale informisanje na jezicima nacionalnih zajednica.U drugoj fazi prišlo se prikupljanju građe putem relevantnih novinskih članaka, članaka kojisu objavljeni u elektronskom obliku na internetu, analizom dokumenata sa različitihkonferencija, okruglih stolova, tribina i sl. Na osnovu toga, prikupljena je osnova koja je dalasmernice u kom pravcu istraživanje treba usmeriti. Bitno je napomenuti da je pitanjeinformisanja na jezicima nacionalnih zajednica postalo aktuelno nakon „demokratskihpromena“ do kojih je došlo nakon 2000. godine. Raspoloživa građa koja je dostupna seodnosi pre svega na period nakon tih događaja i u vedoj meri ona sadrži pitanja koja sepojavljuju u gotovo svakom dostupnom materijalu.19Nakon prikupljanja građe, bilo je nužno prikupiti podatke o broju, tipu i nazivu medija imedijskih proizvoda na teritoriji AP Vojvodine, kako bi se odredio uzorak i stekao uvid uosnovne podatke o manjinskim medijima u Vojvodini. Pošto se istraživanje sprovodilo uVojvodini, navedeni podaci zatraženi su od Pokrajinskog sekretarijata za informacije, koji jedostavio spisak, tip, vrstu medija kao i sve neophodne podatke.Nakon što je utvrđen broj medija i medijskih proizvoda, pristupilo se izradi upitnika koji jekreiran posebno za ovo istraživanje. Da bi se ubrzao istraživački proces, upitnici su sapratedim pismom dostavljeni na adrese odabranih medija elektronskim putem, pri čemu jeomogudeno elektronsko popunjavanje i dostava upitnika elektronskom poštom.19 Pretragom elektronskih baza i interneta uočeno je prisustvo vedeg broja članaka koji se bave ovomproblematikom, ali ne u istraživačkom kontekstu. 26
  33. 33. Manjinski mediji u VojvodiniFaza nakon dostave upitnika odnosila se na njihovo prikupljanje i unošenje u bazu podataka,nakon čega je pristupljeno njihovoj obradi, analizi i evaluaciji. 27
  34. 34. Manjinski mediji u Vojvodini IV Rezultati istraživanja4.1 SVOJINA MEDIJAManjinski mediji na teritoriji Vojvodine, obuhvadeni ovim istraživanjem u najvedem broju senalaze u vlasništvu države ili jedinice lokalne samouprave (15); u privatnoj svojini (9);svojini udruženja građana (5); kao i različitih fondova (5). Preostali broj nalazi se u vlasništvunevladine organizacije i novinsko-izdavačke ustanove. Veoma je važno ukazati na svojinskutransformaciju, prilikom koje je u šest obuhvadenih medija osnivačko pravno preneseno nanacionalni savet nacionalne manjine i na taj način, pored toga što je ostalo nejasno u čijemsu oni vlasništvu, ostalo je nejasno i nerazjašnjeno i pitanje svojinskih odnosa. Svojinskastruktura obuhvadenih medija prikazana je grafikonom 5. Svojinska struktura medija državna/jedinica lokalne 6 samouprave privatna svojina 1 1 15 udruženje građana 5 fond NVO 5 novinsko-izdavačka ustanova 9 nacionalni savet nacionalne manjine Grafikon 5. Svojinska struktura manjinskih medijaOvakva vlasnička struktura manjinskih medija posledica je, pre svega, prekinute privatizacijekoja je po Zakonu o radiodifuziji trebala da bude završena do 31. decembra 2007. godine.Četiri dana pre isteka navedenog roka (prema zaključku Vlade Republike Srbije 27. decembra2007.) zbog činjenice što privatizacioni model nije garantovao i zaštitio dalji siguran opstanakinformisanja na jezicima nacionalnih zajednica, neizvesnosti ishoda privatizacije elektronskihmedija koji emituju program na jezicima nacionalnih zajednica, kao i iskazanognezadovoljstva takvim modelom privatizacije od strane nacionalnih saveta nacionalnihmanjina, manjinskih političkih stranaka i određenih delova vlasti, čitav proces je obustavljen iza sada nema nagoveštaja o njegovom ponovnom pokretanju. 28
  35. 35. Manjinski mediji u VojvodiniJedan od važnih problema koji je povezan sa pitanjem svojine i svojinskih odnosa, jesteproblem neusklađenosti zakonskih okvira, i to:  prema Zakonu o javnom informisanju „osnivači javnog glasila ne mogu biti, ni posredno ni neposredno, država ili teritorijalna autonomija, kao ni ustanova, preduzede u drugo pravno lice koje je u pretežnom delu u državnoj svojini ili koje se u celini ili pretežnim delom finansira iz javnih prihoda, osim ukoliko je to predviđeno posebnim zakonom kojim se uređuje oblast radiodifuzije“ (Član 14.)  sa druge strane, navedeni zakon je u direktnoj suprotnosti sa Zakonom o lokalnoj samoupravi, koji omogudava nacionalnim savetima da budu osnivači javnih glasila (Član 19.) u kojem se navodi da „nacionalni savet može, na način utvrđen zakonom, samostalno ili zajedno sa drugim pravnim licem, osnivati ustanove i privredna društva za obavljanje novinsko-izdavačke delatnosti i radio-televizijske delatnosti, štampanja i reprodukcije snimljenih medija i vršiti prava i obaveze osnivača“ iako se oni jednim delom finansiranju iz javnih prihoda, što Zakon o javnom informisanju ne dozvoljava. Ovim zakonom je, takođe, predviđena i mogudnost da „Republika, autonomna pokrajina ili jedinica lokalne samouprave kao osnivač javnih preduzeda i ustanova u oblasti javnog informisanja koje u celini ili pretežno vrše informisanje na jeziku nacionalne manjine mogu u sporazumu sa nacionalnim savetom u celini ili delimično preneti osnivačka prava na nacionalni savet“.  konačno, u Zakonu o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina ističe se da „pripadnici nacionalnih manjina imaju pravo da osnivaju i održavaju medije na svom jeziku“, kao i da država „može da osniva i posebne radio i televizijske stanice koje bi emitovale programe na jezicima nacionalnih manjina“.Skupština AP Vojvodine je 2004. godine osnivačka prava nad manjinskim listovima odpokrajinskog značaja prenela na nacionalne savete nacionalnih manjina.20 Na taj način, jedandeo medija na jezicima nacionalnih zajednica dospeo je u ingerenciju nacionalnih savetanacionalnih manjina. Sprovodedi tu odluku, javna glasila su dospela u situaciju da na nekinačin zavise od volje nacionalnih saveta nacionalnih manjina (postoje veoma protivrečnamišljenja o korisnosti odluke da se osnivačka prava prenesu na nacionalne savete), što desvakako biti veoma važno kada se privatizacija manjinskih medija u bududnosti ponovnobude pokrenula.20 U prvom postupku osnivačka prava preneta su u sedam listova, dok su kasnije osnivačka prava nacionalnisaveti preuzeli u još tri docnije pokrenuta lista na manjinskim jezicima. 29
  36. 36. Manjinski mediji u Vojvodini4.2 FINANSIRANJE MANJINSKIH MEDIJAManjinski mediji se nalaze u veoma specifičnom položaju jer zbog ograničenog tiraža iauditorijuma kojem se obradaju (objektivnije je redi čak mogu obradati) nisu u mogudnosti dabudu ekonomski samoodrživi i iz tog razloga postoji potreba za podrškom države. Temafinansiranja manjinskih medija gotovo stalno je prisutna jer postoji shvatanje da se manjinskimediji trebaju postaviti u isti rang kao i ostali, komercijalni mediji. Međutim, zaboravlja senajvažnija činjenica, a to je da manjinski mediji nisu komercijalni mediji, oni nisu osnovani saciljem stvaranja profita putem oglašivača, niti su osnovani da putem senzacionalizma dostižuvisoke tiraže ili širok auditorijum gledalaca, odnosno slušalaca.Najvedi broj medija koji su obuhvadeni ovim istraživanjem, a prema raspoloživim podacima,finansira se iz budžeta jedinice lokalne samouprave i budžeta AP Vojvodine. Detaljnije,finansiranje manjinskih medija u Vojvodini je najviše iz budžeta jedinice lokalne samouprave(24); iz budžeta AP Vojvodine (11); putem konkursa (6); i projekata (4). Pored navedenihizvora finansiranja, postoje i oblici dodatnog izvora finansiranja koji se mogu svesti nasledede:  prihode od oglašivača i marketing (27)  donacije domadih donatora (10)  prihode direktno od čitalaca (7)  dotacije (7)  sponzorstva (6)  donacije međunarodnih donatora (3)  iznajmljivanje opreme (1) iznajmljivanje opreme Izvori finansiranja donacije međunarodnih donatora 30 27 sponzorstva 24 25 dotacije 20 prihodi od čitalaca 15 donacije domadih donatora 10 11 10 7 7 oglašivači i marketing 6 3 4 4 projekti 5 1 konkursi 0 Grafikon 6. Izvori redovnog i dodatnog finansiranja 30

×