“ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ                                                    1
“ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔ2                                                ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
“ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔ          “ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË          ïÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔ           ...
“ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔDDC 352.2T-594ISBN -978-99929-961-4-5©2009. ͯÁÕÕ-èéí Çîõèîã÷èéí ýðõ.ÌÕÇ 9 ò...
“ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔÇÎÕÈÎÃ×ÈÄ:Êåâèí ÁðàóíÑààðà Ðåïó÷èÐÅÄÀÊÒÎÐ:Ìàðèå Ëàáåðã, Éîõèì ÍàõåìͯÁÕÕ Îñë...
“ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔ                           Òîâ÷èëñîí ¿ãèéí æàãñààëò    ÀÄÕÁ        Àìåðèêèéí...
“ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔ                             ÀÃÓÓËÃÀÓÄÈÐÒÃÀ˪ÌÍªÕ ¯ÃÁ¯ËÝà 1. ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀ...
“ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔÝÕ ÑÓÐÂÀËÆÈÉÍ ÒÀËÀÀÐÕ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀÃîë õýñýã:¯íýëãýýÌýäýýëëèéí ýõ ñóðâàëæ¯íýë...
“ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔ                              ªÌÍªÕ ¯ÃÇàñàãëàëûí ¿íýëãýýã óëñ îðíóóäûã ººð õ...
“ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔÃàðûí àâëàãûã îð÷óóëñàí Ö.Àëòàíãýðýë, õÿíàí òîõèîëäóóëñàí ß.Î÷èðñ¿õ,ñàíõ¿¿æ¿...
“ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔÓÄÈÐÒÃÀËÃàðûí àâëàãûí ýõ ¿¿ñýë, çîðèëãî,       øèíý÷ëýëèéí ¿çýë áîäîëòîéá¿òý...
“ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔõýðýãëýã÷äýä çîðèóëæ ïðàêòèê àðãà            ñàéòûí íýðèéã ãàðãàæ òàâüñàí.ç¿...
“ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔÁ¯ËÝà 1    Òºðèéí çàõèðãààíû                   ìýäëèéã îðîí íóòàãò øèëæ¿¿ëýõ...
“ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔøèíý÷ëýõ ¿å áàéâ. Ýíý ¿å øàòàíä                  á¿ðýí øèíý÷ëýëèéã õýðýãæ¿¿ë...
“ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔ                Õайрцаг 1. Үнэлгээ хийх төрийн захиргааны гүйцэтгэх ажил    ...
“ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔñóóðü áîëñîí îëîí óëñûí õýì                      òîäîðõîé íºëººëºë ¿ç¿¿ëäýã....
“ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔçàõèðãààíû àæèë ã¿éöýòãýëèéí         ¿íýëãýýíèé àðãà õýðýãñýë, 7 íüîëîí ÿíç ...
“ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔ                                                                            ...
“ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔҺðèéí çàõèðãààíû Åâðîïûí               ¿íýëýõ õýðýãñýëýýð õàâüã¿é èõèíñòèòó...
“ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔõàðüöàíãóé áîãèíî õóãàöààíä ìàø                  ¿íýëãýýíèé àðãà õýðýãñýë, ý...
“ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔÆèøýý íü: Òóõàéí ¿íýëãýýíèé àðãà       Õýðýãëýã÷ ¿íýëãýýíèé àðãàõýðýãñëèéã  ...
“ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔ                                             Õýðýãëýã÷ íàð ¿íýëãýýíèé àðãà  ...
“ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔ    Õýðýãëýã÷ îäîî õèéãäýæ áóé             [Æèøýý: Íýýëòòýé òºñâèéí    øèíý÷...
“ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔõèéõ çîðèëãûí ¿¿äíýýñ àøèãòàé                Çîðèëãûã òîäîðõîé èëýðõèéëáýëáà...
“ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔíàðèéñãàõ ýñâýë àæèë ¿¿ðýã íü        Òºðèéí ñàíõ¿¿ãèéí óäèðäëàãà,áàéãààãààñà...
“ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔòîäîðõîéëæ, ò¿¿í äýýð åðºíõèé人             òºðèéí àëáàíä àæèëëàæ áàéãààñóó...
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)

834 views

Published on

Төрийн захиргааны ажил гүйцэтгэлийг хэмжихүй: Хэрэглэгчийн гарын авлага. УБ. 2009, хянан тохиолдуулсан Я.Очирсүх.

Тус гарын авлага НҮБХХ-ийн төлөөлөгчийн газруудын хийгээд үндэсний засгийн газруудын өсөн нэмэгдэж буй эрэлт хэрэгцээг хангах, төрийн захиргааны ажлын үр дүн, гүйцэтгэлийг хянах, үнэлгээ өгөх олон төрлийн үнэлгээний арга хэрэгслийг ашиглахад зориулсан удирдамж юм.

Published in: Education
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
834
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
8
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

User’s Guide to Measuring Public Administration Performance (in Mongolian)

  1. 1. “ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 1
  2. 2. “ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔ2 ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  3. 3. “ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔ “ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔ ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 2010 îíÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 3
  4. 4. “ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔDDC 352.2T-594ISBN -978-99929-961-4-5©2009. ͯÁÕÕ-èéí Çîõèîã÷èéí ýðõ.ÌÕÇ 9 òºñºë, ͯÁÕÕ, Ìîíãîë óëñ,Á¿õ ýðõ õóóëèàð õàìãààëàãäñàí áîëíî.Ýíý áàðèìò áè÷ãèéã àøèãëàõòàé õîëáîîòîé àñóóäëààð ͯÁÕÕ-èéí Îñëî äàõüÇàñàãëàëûí òºâä õàíäàíà óó!Õàâòàñíû äèçàéí õèéñýí Êèéí Ìåäèà êîìïàíèͯÁÕÕ Îñëî äàõü Çàñàãëàëûí òºâÀðä÷èëñàí çàñàãëàëûí á¿ëýãÕºãæëèéí áîäëîãûí òîâ÷îîÁîðãàòà 2ÁÎñëî 0650Íîðâåãè óëñÀíõíû õýâëýë-2009 îíû 6-ð ñàðÀíãëè õýëíýýñ îð÷óóëñàí: Ö.ÀëòàíãýðýëÕÿíàí òîõèîëäóóëñàí: ß.Î÷èðñ¿õÒåõíèê ðåäàêòîð: Î.Õàòàíáîëä4 ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  5. 5. “ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔÇÎÕÈÎÃ×ÈÄ:Êåâèí ÁðàóíÑààðà Ðåïó÷èÐÅÄÀÊÒÎÐ:Ìàðèå Ëàáåðã, Éîõèì ÍàõåìͯÁÕÕ Îñëî äàõü çàñàãëàëûí òºâÒÀËÀÐÕÀËÅðºíõèé ø¿¿ìæëýã÷ýýð àæèëëàñàí Âåðåíà Ôðèö (Äýëõèéí áàíêíû óëñûí ñàëáàðûíçàñàãëàë), Ïàòðèê Êåóëèéðñ, ͯÁÕÕ (Àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí á¿ëýã), Æîå Õ¿¿ïåð(ͯÁÕÕ-èéí Áðàòèñëàâ äàõü Á¿ñ íóòãèéí òºâ), ìºí Íîõà Åë-Ìèêàâè (ͯÁÕÕÎñëî äàõü Çàñàãëàëûí òºâ), Àëåêñàíäðà Âèëäå, Àäåë Àáäåëàòèô, Äàíèà Ìàðçîóêè(Àðàáûí óëñóóä äàõü ͯÁÕÕ) íàðûí ¿íýëæ áàðøã¿é õóâü íýìýð îðóóëñàíä ã¿íýýõ¿íäýòãýí òàëàðõñàíàà èëýðõèéëüå.ßðèëöëàãà ºãñºí õ¿ì¿¿ñèéí íýðñèéí æàãñààëòÅëèñàð Ñàðîó, IDRC, ÊàíàäÁåíæàìèí Àëåí, Ôèëèïïèíû Çàñàãëàë òºñºë (ÀÍÓÕÀ)-èéí ñóäàëãààíû áàãèéíàõëàã÷Àáäóë-Íàøèðó Èñàõàêó, Àôðèêèéí õºãæëèéí áàíêÆîí Øîðò, Óëñûí ñàëáàðûí çàðëàãûí óäèðäëàãà, çºâëºõÊëåé Âåñêîò, Òºðèéí çàõèðãààíû øèíý÷ëýë, çºâëºõÊðèñòèàíå Àðíäò, Ìààøòðèõ Òºðèéí óäèðäëàãûí ñóðãóóëü, ñóäëàà÷Ãóèëåðìî Ñåæóäî, CIDE, Ìåêñèê õîò, ñóäëàà÷Øàáèð ×èéìà, ªðíº Äîðíî Òºâ, (ͯÁ-èéí Ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí õàðèëöààíûãàçðûí àæèëòàí àñàí)Ëóèçå Áàóëòåð, Ëåéñåñòåðûí Èõ ñóðãóóëü, àõëàõ ëåêòîðÆåðåìè Êëàðêå, çºâëºõ, (Îëîí óëñûí õºãæëèéí äåïàðòàìåíò (ÎÓÕÄ)-ûíÇàñàãëàëûí çºâëºõ àñàí)Ãàðè Ðåéä, Äýëõèéí áàíêíû “Õàðèóöëàãàòàé çàñàãëàëûí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä”òºñºëÏåòåð Ðèéä, Èíñòèòóöûí õºãæèë, çºâëºõÒîì Êðèñòåíñåí, Îñëîãûí Èõ ñóðãóóëèéí ïðîôåññîðÍèêîëà Ñìèòåðñ, Äýëõèéí áàíê (formerly PEFA Secretariat)Ñòåôåí Øàðïëç, Çàñàãëàëûí çºâëºõ, Îëîí óëñûí õºãæëèéí äåïàðòàìåíò (ÎÓÕÄ)Ïàìåëà Ãîìåç, CBPP, Âàøèíãòîí Äè ÑèÃàððè Ãàðíåò, Ǻâëºõ, (Äýëõèéí áàíêíû ÓÑÇÑÕ –ûí ýêñïåðò àñàí)Ìàéê Ñòèâåíç, çºâëºõ, (Äýëõèéí áàíêíû ÓÑÇÑÕ –ûí ýêñïåðò àñàí)Ãåðàðäî ̺íõ, ªìíºä Êàëèôîðíû Èõ ñóðãóóëüÍèê Ìàííèíã, Äýëõèéí áàíêͯÁÕÕ-èéí Àðàáûí óëñóóä äàõü á¿ñ íóòãèéí òîâ÷îî (ÀÓÁÍÒ) ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãûãñàíõ¿¿æ¿¿ëýâ.ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 5
  6. 6. “ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔ Òîâ÷èëñîí ¿ãèéí æàãñààëò ÀÄÕÁ Àìåðèêèéí äóíäûí õºãæëèéí áàíê ÀÕÁ Àçèéí õºãæëèéí áàíê ÒÇÀ¯Äà Һðèéí çàõèðãààíû àæëûí ¿ð ä¿í, ã¿éöýòãýë ÓÑÑÓ Óëñûí ñàëáàðûí ñàíõ¿¿ãèéí óäèðäëàãà ¯Ø¨Ò ¯íäýñíèé øóäàðãà ¸ñíû òîãòîëöîî ÓÑÇÑÕ Óëñûí ñàëáàðûí çàðëàãà, ñàíõ¿¿ãèéí õàðèóöëàãà ÒÎÁÁ¯ Òóõàéí îðíû áîäëîãî, áàéãóóëëàãûí ¿íýëãýý ÁØÈ Áåðòåëñìàíû øèíý÷ëýëèéí èíäåêñ Ò¯¯Ñ Òîîí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ ñóäàëãàà ǯ Çàñàãëàëûí ¿ç¿¿ëýëò ÄÁ Äýëõèéí áàíê ͯÁÕÕ Íýãäñýí ¿íäýñòíèé áàéãóóëëàãà õºãæëèéí õºòºëáºð ÝÇÕÀÕÁ Ýäèéí çàñãèéí õàìòûí àæèëëàãààíû õºãæëèéí áàéãóóëëàãà ÒÁÁ Òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà ÈÍÁ Èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãà È¯Ê Èðãýäèéí ¿íýëãýýíèé êàðò ÇÃÕÝà Çàñãèéí ãàçðûí õýðýã ýðõëýõ ãàçàð ÓÑÇÑÕ Óëñûí ñàëáàðûí çàðäàë, ñàíõ¿¿ãèéí õàðèóöëàãà ÅÒÇÈ Åâðîïûí òºðèéí çàõèðãààíû êàðò ÕÍ Õ¿íèé íººö ÅÕ Åâðîïûí õîëáîî SIGMA Òºðèéí àëáàíû ¿íýëãýýíèé ìàòðèêñ Ý¯Ò Ýíãèéí ¿íýëãýýíèé òîãòîëöîî CONTACT Èë òîä áàéäàë, õàðèóöëàãûí òîãòîëöîîíû ¿íýëãýý ÍÒÈ Íýýëòòýé òºñâèéí èíäåêñ ÈÁ Èõ áðèòàíè ÒÌ Òîîí ìýäýýëýë ×Ì ×àíàðûí ìýäýýëýë Çà Çàñãèéí ãàçàð ÒÀÇ Òºðèéí àëáàíû çºâëºë ÓÑÑÓÑ Óëñûí ñàëáàðûí ñàíõ¿¿ãèéí óäèðäëàãûí ñèñòåì6 ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  7. 7. “ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔ ÀÃÓÓËÃÀÓÄÈÐÒÃÀ˪ÌÍªÕ ¯ÃÁ¯ËÝà 1. ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉÍ ¯ÍÝËÃÝÝ1.1. ¯íýëãýýíèé àðãà õýðýãñýë, ìýäýýëëèéí ýõ ñóðâàëæèéã àíãèëàõ1.2. Íîðìàòèâ, òåõíîêðàòèê ¿íýëãýýã õîñëóóëàõ1.3. Ìýäýýëëèéí ýõ ñóðâàëæ, ¿íýëãýýíèé àðãà õýðýãñëèéí öàð õ¿ðýý1.4. Òºðèéí çàõèðãààíû àæèë ã ¿éöýòãýëèéí ¿íýëãýýã áîëîâñðóóëàõ1.5. Çàõèàëàã÷èéí çîðèëãî þó âý?1.6. Ìýäýýëëèéí ýõ ñóðâàëæ, ¿íýëãýýíèé àðãà õýðýãñýë þóã õýìæäýã âý?1.7. Ýäãýýð ¿íýëãýýíèé íîðìàòèâ ñóóðü ¿íäýñ íü þó âý?1.8. ¯íýëãýýíèé àðãà õýðýãñýëä ñàéí çàñàãëàëûí çàð÷èì ñóóæ ºãñºí ¿¿?1.9. Òºðèéí çàõèðãààíû àæèë ã ¿éöýòãýëèéí ¿íýëãýý òºðèéí áîäëîãûí òîäîðõîé çîðèëãîä õýðõýí àíõààðäàã âý?1.10. Òºðèéí çàõèðãààíû àæèë ã ¿éöýòãýëèéí ¿íýëãýýíèé àðãà õýðýãñëèéã õàì óòãààð àâ÷ ¿çýõ1.11. Øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò ¿éë ÿâö, îðö, ãàðö, ¿ð ä¿íã õýðõýí õýìæèæ ¿íýëäýã âý?1.12. Òîîí ìýäýýëëèéã ÷àíàðûí ìýäýýëýëòýé õîñëóóëàõ1.13. Ìýäýýëýë öóãëóóëàõ õàìãèéí òîõèðîìæòîé àðãà þó âý?1.14. Óëñ îðíóóäûã õàðüöóóëàõäàà íèéëìýë èíäåêñèéã àøèãëàõ íü1.15. Ýçíèé ¸ñîîð õàíäàõ õàíäëàãûã õýðõýí õºõ¿¿ëýí äýìæèõ âý?Á¯ËÝà 2. ÒÝÐï¯Í ÒÓÐØËÀÃÀ: ÇÀÑÃÈÉÍ ÃÀÇÀÐÒ ÇÎÐÈÓËÑÀÍ ÓÄÈÐÄÀÌÆ ÇÀÀÂÀÐ×ÈËÃÀÀÁ¯ËÝà 3. ÑÓÄÀËÃÀÀ ÆÈØÝÝ 1. Áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ 360 õýìèéí ñàíàë àñóóëãûí àðãà÷èëàë 2. Àæèëòíû õàðüöààíû òóõàé ñóäàëãààã áîëîâñðóóëàõ 3. Èðãýäèéí ¿íýëãýýíèé êàðòûã áîëîâñðóóëàõ 4. ¯íäýñíèé òºðèéí çàõèðãààíû àæèë ã ¿éöýòãýëèéí ñòðàòåãèéí õÿíàëò, øèíæèëãýýÀØÈÃËÀÑÀÍ ÌÀÒÅÐÈÀËÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 7
  8. 8. “ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔÝÕ ÑÓÐÂÀËÆÈÉÍ ÒÀËÀÀÐÕ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀÃîë õýñýã:¯íýëãýýÌýäýýëëèéí ýõ ñóðâàëæ¯íýëãýý: 1. Òîîí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ ñóäàëãàà (Ò¯¯C) 2. Èðãýäèéí ¿íýëãýýíèé êàðò 3. Ýíãèéí ¿íýëãýýíèé òîãòîëöîî 4. Çàñàãëàëûí ¿íýëãýý (ÒÎǯ) 5. Óð ÷àäâàðûí ¿íýëýìæ 6. Óëñûí ñàëáàðûí çàðëàãûã íàðèéâ÷ëàí õÿíàõ ñóäàëãàà (ÓÑÇÍÕ ñóäàëãàà) 7. ¯éë÷èëãýýíèé ÷àíàðûã ¿íýëäýã ººðèéí ¿íýëãýýíèé àðãà õýðýãñýë 8. Àæèë ¿¿ðãèéã õýìæèõ ñóóðü ¿íäýñ (óëñûí ñàëáàðûí çàðäàë, ñàíõ¿¿ãèéí õàðèóöëàãà- ÓÑÇÑÕ) 9. Òºðèéí àëáàí õààã÷äûí ñóäàëãàà 10. Èë òîä áàéäàë, õàðèóöëàãûí òîãòîëöîîíû ¿íýëãýý (ÊÎÍÒÀÊÒ) 11. Åâðîïûí Õîëáîîíû òºðèéí àëáàíû õ¿íèé íººöèéí óäèðäëàãûí ¿íýëãýýíèé ìàòðèêñ 12. Õÿíàëò áîëîí óäèðäëàãûí ñèñòåìèéí ñóóðü ¿ç¿¿ëýëò 13. Õ¿íèé íººöèéí ººðèéí ¿íýëãýýíèé çààâàð÷èëãàà 14. Õ¿íèé íººöèéí óäèðäëàãà (ÕÍÓ)-ûã ¿íýëýõ àðãà õýðýãñýë 15. Òºðèéí àëáàíû ñèñòåìèéí ¿íýëãýýíèé àíàëèòèê òîãòîëöîî 16. Æåíäåðèéí òºñâèéí òºëºâëºëò: Æåíäåðèéí ìýäðýìæòýé òºñâèéã õýðýãæ¿¿ëýõ, òàíèí ìýäýõ ìýðãýæèëòýíèé ãàðûí àâëàãà 17. ¯íäýñíèé øóäàðãà ¸ñíû òîãòîëöîî (¯Ø¨Ò) 18. Îðëîãî á¿ðä¿¿ëýõýä õèéõ îíîøëîãîîíû òîãòîëöîîÌýäýýëëèéí ýõ ñóðâàëæ: 1. Òóõàéí îðíû áîäëîãî, áàéãóóëëûí ¿íýëãýý (ÒÎÁÁ¯) 2. Çàñàãëàëûí àñóóäëóóä 3. “Äýëõèéí ºðñºëäººí” æèë òóòìûí ýìõòãýë 4. Çàñãèéí ãàçðûã çýðâýñ õàðàõàä 5. Áåðòåëñìàíû øèíý÷ëýëèéí èíäåêñ (ÁØÈ) 6. Íýýëòòýé òºñâèéí ñàíàà÷ëàãà 7. Çàñãèéí ãàçðûí àæèë ýðõëýëò, öàëèí õºëñíèé òóõàé ¿íäýñíèé òîî ìýäýý 8. Øóäàðãà áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä8 ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  9. 9. “ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔ ªÌÍªÕ ¯ÃÇàñàãëàëûí ¿íýëãýýã óëñ îðíóóäûã ººð õîîðîíä íü õàðüöóóëàõ, àíãèëàë,äàðààëàëä îðóóëàõ, óëìààð ¿íýëãýýíèé ä¿íã îëîí óëñûí áàéãóóëëàãà,õàíäèâëàã÷ îðíóóäààñ õºãæèæ áóé îðíóóäàä ¿ç¿¿ëýõ çýýë òóñëàìæèéíáîäëîãîä àøèãëàõ çîðèëãîîð èõýâ÷ëýí õèéæ áàéíà. Õàðèí ñ¿¿ëèéí ¿åä¿íäýñíèé áîëîí îðîí íóòãèéí ò¿âøèíä çàñàãëàëûí ¿íýëãýý õèéõ àðãà÷ëàë,áàãö ¿ç¿¿ëýëòèéã áîëîâñðóóëæ õýðýãëýõ ñàíàë, ñàíàà÷èëãà îëíîîð ãàðàõáîëîâ. Çàñàãëàëûí ñóäàëãààíä ãàð÷ áóé ýíý õàíäëàãûí èëðýë íü Íýãäñýí¿íäýñòíèé áàéãóóëëàãûí õºãæëèéí õºòºëáºðèéí Îñëî äàõü Çàñàãëàëûíòºâººñ 2009-2011 îíä õýðýãæ¿¿ëýõ çàñàãëàëòàé õîëáîîòîé ìýäýýëëèéãöóãëóóëæ, ä¿í øèíæèëãýý õèéõ ÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëýõ, õºãæëèéíòºëºâëºãººíä òóñãàãäñàí çàñàãëàëûí õîëáîãäîëòîé çîðèëãî, çîðèëòûíõýðýãæèëòýä ñèñòåìòýé ¿íýëãýýã õèéõ îðîëöîîíä òóëãóóðëàñàí, çºâëºëäºõòîãòîëöîîã îëîí óëñûí áîëîí ¿íäýñíèé ò¿âøèíä áèé áîëãîõ çîðèëãî á¿õèé“Àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí ¿íýëãýý õèéõ ÷àäàâõèéã õºãæ¿¿ëýõ ãëîáàë õºòºëáºð“þì.Äýýðõ õºòºëáºð áîëîí ͯÁÕÕ-èéí ñàíõ¿¿æèëòýýð Ìîíãîë Óëñàä õýðýãæèæáóé “Õ¿íèé ýðõèéã áàòàëãààæóóëàõ, àðä÷èëñàí çàñàãëàëûã õºãæ¿¿ëýõÌÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ” II øàòíûòºñ뺺ñ èõ, äýýä ñóðãóóëüä óäèðäàõóéí óõààíû ÷èãëýëýýð ñóðàëöàã÷äàäçîðèóëàí çàñàãëàëûí îíîë, ïðàêòèê, çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèé àðãà ç¿éã ñóäëàõõè÷ýýëèéí õºòºëáºð, õýðýãëýãäýõ¿¿í áîëîâñðóóëæ, ñóðãàëò ÿâóóëàõààðòºëºâëºñºí þì. Ýíý àæëûí õ¿ðýýíä ͯÁÕÕ-èéí Îñëî äàõü Çàñàãëàëûíòºâººñ ýðõëýí ãàðãàñàí “Çàñàãëàëûí ¿íýëãýýã òºëºâëºõ¿é”, “Îðîí íóòãèéíçàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é”, “Òºðèéí çàõèðãààíû ã¿éöýòãýëèéãõýìæèõ¿é”, “Àâëèãûã õýìæèõ¿é” õýìýýõ äºðâºí ãàðûí àâëàãûã ìîíãîëõýëíýý õºðâ¿¿ëýí õýâë¿¿ëæ áàéíà. Ýäãýýð ãàðûí àâëàãûã îëîí óëñûí áîëîíõî¸ð òàëûí õºãæëèéí ò¿íø, õàíäèâëàã÷ áàéãóóëëàãûí àæèëòíóóä òºäèéã¿é¿íäýñíèé áîëîí îðîí íóòãèéí ò¿âøíèé îðîëöîã÷ òàëóóä áîëîõ òºðèéí áîëîíèðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãûí àæèëòàí, çàñàãëàëûí õ¿ðýýã ñóäàëäàãõ¿ì¿¿ñò çîðèóëàí áýëòãýæýý.Ê.Áðàóí, Ñ. Ðåïó÷è íàðûí áè÷ñýí ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãàä òºðèéí çàõèðãààíûã¿éöýòãýëèéã õýìæèõ øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéã ñîíãîõ, ìýäýýëýë öóãëóóëàõ,àðãà÷ëàë ñîíãîõ, îðîëöîîã õàíãàõ, ¿íýëãýýíèé ä¿íã àøèãëàõ çýðýã àðãà ç¿éíàñóóäëûã òóñãàæ, ¿íýëãýýíèé ãîë àðãà õýðýãñýë, àðãà÷ëàëûí òîéìûãæàãñààæýý. Çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèé õ¿ðýýíä òºðèéí çàõèðãààíû ã¿éöýòãýëèéãõýìæèõ ÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëýõýä ýíý ãàðûí àâëàãà òóñ íýìýð áîëíî õýìýýííàéäàæ áàéíà.ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 9
  10. 10. “ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔÃàðûí àâëàãûã îð÷óóëñàí Ö.Àëòàíãýðýë, õÿíàí òîõèîëäóóëñàí ß.Î÷èðñ¿õ,ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ á¿õ òàëààð äýìæñýí ͯÁ-ûí Õºãæëèéí õºòºëáºðèéí ñóóðèíòºëººëºã÷ õàòàãòàé Äåáîðà Êîìèíè, Çàñàãëàëûí õºòºëáºðèéí ìåíåæåð,õàòàãòàé Ö.Äàâààäóëàì, çàñàãëàëûí ìýðãýæèëòýí, õàòàãòàé Ò.Áàÿðöýöýã,òºñëèéí ¿íäýñíèé çºâëºõ, õàòàãòàé Õ.Õóëàí, òºñëèéí ¿íäýñíèé ìåíåæåðÖ.Öýöýíáèëýã, òºñëèéí çàõèðãàà, ñàíõ¿¿ãèéí àæèëòàí Î.Õàòàíáîëä íàðòòàëàðõàë èëýðõèéëüå. Óäèðäëàãûí àêàäåìèéí çàõèðàë, Òºñëèéí ¿íäýñíèé çàõèðàë Àêàäåìè÷ Ã.×óëóóíáààòàð10 ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  11. 11. “ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔÓÄÈÐÒÃÀËÃàðûí àâëàãûí ýõ ¿¿ñýë, çîðèëãî, øèíý÷ëýëèéí ¿çýë áîäîëòîéá¿òýö õ¿ì¿¿ñ, èðãýíèé íèéãýì ñóäëàà÷äûã õàìðóóëàí òóõàéí îðíû ò¿âøèíäÃàðûí àâëàãà íü ͯÁÕÕ-èéí òºðèéí çàõèðãààã ¿íýëæ õýìæèõòºëººëºã÷èéí ãàçðóóäûí ºñºí áîëîâñðîíãóé àðãûã õàéæ áàéãààíýìýãäýæ áóé ýðýëò õýðýãöýýã õ¿ì¿¿ñò çîðèóëàí ýíýõ¿¿ ïðàêòèêõàíãàõ, òºðèéí çàõèðãààíû àæëûí óäèðäàìæèéã çîðèóëæ áàéíà.¿ð ä¿í, ã¿éöýòãýëèéã õÿíàõ, ¿íýëãýý Óäèðäàìæ äýýð äóðäñàí ñààäºãºõ îëîí òºðëèéí ¿íýëãýýíèé àðãà áýðõøýýëèéã äàâàí òóóëàõàäõýðýãñýëèéã àøèãëàõ ¿íäýñíèé òóñëàíà ãýäýãò èòãýëòýé áàéíà.îðîëöîã÷ íàðò çîðèóëñàí óäèðäàìæ Òóõàéëáàë, äàðààõ àñóóëòàíäþì. ÒÇÀà (Òºðèéí çàõèðãààíû òîäîðõîé õàðèóëò áîëæ ÷àäíà ãýæàæèë, ã¿éöýòãýë) íü òºðèéí ¿çýæ áàéíà. ¯¿íä:çàõèðãààíä çîðèóëñàí èë¿¿øóóðõàé äàé÷èí ¿íäýñíèé øèíæ 1. Òºðèéí çàõèðãààíû îäîîãèéí÷àíàðòàé ¿íýëãýýíèé àðãà÷èëëûí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòýýñ (ýñâýë øèíýýðýðýëò õýðýãöýý íýìýãäýæ áàéíà. Ýíý øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéã çîõèîõ)íü óëàìæëàëò òºðèéí çàõèðãààíû õýðõýí çºâ ñîíãîëò õèéõ;øèíý÷ëýëò, õàíäèâûí ÷àíàðòàé 2. ¯íýëãýýíèé áýëòãýë àæëûã õèéõ,õèéãääýã áàéñàí ¿íýëãýýíèé õóâüä ¿íýëãýýíèé àæëûã ýõë¿¿ëýõèéí òóëäåðºíõèé人 õàðèó ¿éëäýë áîëñîí þó õèéõ;þì. 3. ¯íýëãýýíèé ¿éë ÿâöûã ¿íäýñíèé õýìæýýíä ýçýìøèëäýý àâàõ, ¿ð ä¿íÝíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãàä äóðäñàí íü àøèã òóñàà ºã÷, ¿íäýñíèéõýðýãñë¿¿ä íü òóõàéí îðíû ðýéòèíã îðîëöîã÷èä òýäíèéã àøèãëàæ ñóðàõ(çýðýãëýë) òîãòîîæ, ìýäýýëýë àñóóäëûã õýðõýí áàòàëãààæóóëàõ;áîëîâñðóóëæ áàéãàà íü ìýäýýëëèéí 4. ¯íýëãýý íàðèéí íÿãò, àðãà ç¿éíýõ ñóðâàëæ, õàðèí òýäãýýðèéã õóâüä ñàéí áîëñîí ýñýõèéã õýðõýíõýðýãëýã÷èä (çàõèàëàã÷ òàë) òîäîðõîéëîõ;ººðñ人 àøèãëàæ áàéãàà áîë 5. ¯íýëãýýíèé ¿ð ä¿íã àøèãëàæ,ò¿¿íèéã ¿íýëãýýíèé àðãà ìºðººð íü þó õèéæ áîëîõ;õýðýãñýë¿¿ä ãýæ òîäîðõîéëîãäîíî. 6. Òîãòâîðòîé áàéäëûí àñóóäëûã õýðõýí õàíãàõ çýðýã áîëíî.Òºðºë á¿ðèéí ¿íýëãýýíèé àðãàõýðýãñëèéã îëíîîð áîëîâñðóóëñàí Ýíý ãàðûí àâëàãà íü 2 õýñãýýñíü òýäãýýðèéã ÿìàð àðãà çàìààð, á¿ðäýíý.õýðõýí õýðýãëýõ, ìºí äàâóó áîëîíñóë òàëóóäûã òîäîðõîéëîõîä 1.Èíòåðíýò õýðýãëýã÷äèéí àøèãëàõõ¿íäðýë ó÷ðóóëæ áàéíà. Èéìä áîëîìæòîé ìýäýýëëèéí ýõ ñóðâàëæ,çàñãèéí ãàçðûí áîëîí õàíäèâëàã÷ ¿íýëãýýíèé àðãà õýðýãñëèéãáàéãóóëëàãûí àæèëòíóóä, òîéìëîí ãàðãàñàí. ̺íÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 11
  12. 12. “ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔõýðýãëýã÷äýä çîðèóëæ ïðàêòèê àðãà ñàéòûí íýðèéã ãàðãàæ òàâüñàí.ç¿éí óäèðäàìæèéã áîãèíîºã¿¿ëëýãèéí õýëáýðýýð õýñýã÷ëýí Ýäãýýð ìýäýýëëèéã öóãëóóëàõ,òàâüñàí áºãººä òóëãàð÷ áóé õýìæèë çîõèîí áàéãóóëàõ íü òºðèéíç¿éí çàðèì àñóóäëûã ãàðãàí òàâüæ, çàõèðãààíû ¿éë àæèëëàãààíäòýäãýýðèéã õýðõýí øèéäýõ òóõàé îðîëöîã÷äûã ¿íýëãýýíèé øèíý àðãàºã¿¿ëñýí. Ãàðûí àâëàãà ¿íýëãýýíèé õýðýãñëèéã áîëîâñðóóëàõàäàðãà õýðýãñëèéã àøèãëàæ áóé øààðäëàãàòàé ýõ ñóðâàëæààð õàíãàõõ¿ì¿¿ñèéí øóóä ìýäýýëýë äýýð ýñâýë òýäãýýðèéí ºâºðìºö íºõöºëòóëãóóðëàñàí áºãººä ïðàêòèê áàéäàëä íèéö¿¿ëýí ¿íýëãýýíèé àðãàòóðøëàãààñ îðóóëæ ºãñºí. Ýöýñò íü ìºðäºæ áóé àðãà õýðýãñëèéã¿íäýñíèé õýìæýýíä òºðèéí çîõèöóóëàõ çîðèëãîòîé áàéíà.çàõèðãààíû øèíý÷ëýëèéí ¿éëàæèëëàãààíä øóóä îðîëöäîã Ýíý òºðëèéí ¿íýëãýýã õèéõýä òóñãàéòºðèéí çàõèðãààíû ìýðãýæèëòýí òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëæ, õýìæèë(òºðèéí áàéãóóëëàãûí àæèëòíóóä, ç¿é áîëîí ¿íýëãýýíèé øèíýçºâëºõ, ñóäëàà÷äûã õàìàðñàí)-ýýñ àðãà÷èëëààð õàíãàõ àñóóäëûã ýíý20 óäàà óòñààð ÿðèëöëàãà àâñàí. ãàðûí àâëàãàä òóñãààã¿é áîëîõûã öîõîí òýìäýãëýæ áàéíà.2.Õî¸ðäóãààð õýñýã áîë ýõñóðâàëæèéí ëàâëàãàà áºãººä ýíý íü Òóñ óäèðäàìæ àðä÷èëñàí¿íýëãýýíèé àðãà õýðýãñýë, çàñàãëàëûã ¿íýëæ ä¿ãíýõýäàðãà÷èëëûí æàãñààëò þì. çîðèóëñàí ͯÁÕÕ-èéí ÷àäàâõèéãÎäîîãîîð ÒÇ-íû ñàëáàðò ìºðäºæ õºãæ¿¿ëýõ, äýëõèéí õºòºëáºðèéíáàéãàà àðãà õýðýãñë¿¿äèéã íýãòãýí íýã õýñýã áîëîõ àðä÷èëñàíõîëáîæ ãàðãàñàí äýëõèé íèéòèéí çàñàãëàëûã ¿íýëæ öýãíýõ òóõàéõýìæýýíèé òîéì ýõ ñóðâàëæ óäèðäàìæûí íýãýí ÷óõàëáàéõã¿é áèëýý. Ýíý ýõ ñóðâàëæûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã íü þì. Ýíýëàâëàãàà íü òîâ÷ ò¿¿õ (òîâ÷ õºòºëáºð íü àðä÷èëñàí çàñàãëàëûãòàíèëöóóëãà), ºìíºº òàâüñàí ¿íýëæ öýãíýõ ¿íäýñíèé ¿éë ÿâöûãçîðèëãî, ãîëëîí àíõààðàõ äýìæäýã áºãººä çàñàãëàëûí ñóë òàë,¿íýëãýýíèé ñýäýâ÷èëñýí ñàëáàð, ÷àäàìæèéí îðõèãäëûã òîãòîîõáîëîâñðóóëæ, öóãëóóëñàí çîðèóëàëòòàé ÿäóóðàë, æåíäåðèéíìýäýýëëèéí òºðºë, àøèãëàñàí ÿëãàà çýðýãòýé õîëáîîòîé ¿íäýñíèéàðãà÷ëàë, äàâóó áîëîí ñóë òàë ºðãºí õ¿ðýýíèé ¿éë àæèëëàãààã(æåíäåðèéí áîëîí ÿäóóðëûí õàìàðñàí àðãà õýðýãñëèéãàñóóäëûã õàìðóóëàí) çýðýã àðãà áîëîâñðîíãóé áîëîõ íºõöëèéãõýðýãñýë òóñ á¿ðèéí òóõàé òîäîðõîé á¿ðä¿¿ëýõ çîðèëãîòîé þì.ìýäýýëëèéã öóãëóóëàõ àðãà çàìûãòóñãàñàí áºãººä õîëáîãäîõ âåá-12 ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  13. 13. “ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔÁ¯ËÝà 1 Òºðèéí çàõèðãààíû ìýäëèéã îðîí íóòàãò øèëæ¿¿ëýõ, àæëûí ¿ð ä¿í, õ¿íèé íººöèéí ìåíåæìåíò õèéãýýä ìýäýýëýë õàðèëöààíû ñèñòåì ã¿éöýòãýëèéí ¿íýëãýý çýðãèéã õàìààð÷ áàéíà.Áèä “òºðèéí çàõèðãàà” (ÒÇ), Òºðèéí çàõèðãààíû ¿éë“òºðèéí óäèðäëàãà”, “óëñûí àæèëëàãààíû îíöãîé øèíý÷ëýëñàëáàðûí óäèðäëàãà”, “òºðèéí ººð÷ëºëò íü òîäîðõîé ¿çýë ñóðòëûãàëáàíû óäèðäëàãà” ãýñýí íýð (òºðèéí øèíý ìåíåæìåíò ãì)òîìú¸îã ýíý ãàðûí àâëàãàä áàéíãà òóñãàñàí áàéäàã. Ýíý íü óëñ òºð÷èä,õýðýãëýíý. Ýë ãàðûí àâëàãàä çàñãèéí ãàçðûí íýí òýðã¿¿íèéõýðýãëýãäýæ áàéãàà “òºðèéí áàðèìòàëäàã ¿çýë áîäëîîðçàõèðãàà” ãýäýã íü: (1) óëñûí (ýñâýë òîäîðõîéëîãääîã. Ò¿¿õýí ¿¿äíýýñîðîí íóòãèéí) òºñ⺺ð ñàíõ¿¿æäýã àâ÷ ¿çâýë õºãæèæ áàéãàà îðíóóäã¿éöýòãýõ çàñàãëàëûí àæèë õýðãèéã ººðèéí òºðèéí çàõèðãààãóäèðäàí çîõèîí áàéãóóëæ, øèíý÷èëæ ÷àäñàí õºãæèíã¿é÷èãë¿¿ëýõ ÷èã ¿¿ðýã á¿õèé óëñ, îðîí îðíóóäûí çàìààð äàãàæ çàìíàõíóòãèéí ò¿âøèíä òºð, íèéãýì, õàíäëàãàòàé áàéäàã.ãàäààä îð÷íû õ¿ðýýíä îðîëöîã÷òàëóóäòàé õàðüöäàã íýãäìýë Æèøýý íü: Àôðèêä øèíý÷ëýëèéíìåõàíèçì (áîäëîãî áîëîâñðóóëàëò, õºòºëáºð äàðààõ 3 ¿å øàòààðçîõèîí áàéãóóëàëòûí á¿òýö, ä¿ðýì ÿâàãäñàí. ¯¿íä: Ýõíèé ¿å: 1980-ààäæóðàì, áîëîâñîí õ¿÷èí ãì) þì. îíä õýðýãæ¿¿ëñýí øèíý÷ëýëèéí(2) Çàñãèéí ãàçðûí øèéäâýð, òºðèéí õºòºëáºð òºðèéí àëáàíû çàðäëûãõóóëü òîãòîîìæèéã õýðýãæ¿¿ëýõòýé áàãàñãàõ çàìààð ñàíõ¿¿ãèéíõîëáîîòîé (òºâ áîëîí îðîí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõûãíóòãèéí) çàñàã çàõèðãààíû ¿éë çîðüæ áàéëàà. Ãîë àíõààðëàà öàëèíàæèëëàãààã èæ á¿ðýí óäèðäàí õºëñèéã çîõèñòîé áîëãîõ,çîõèîí áàéãóóëæ õýðýãæ¿¿ëäýã, òºâ, áàéãóóëëàãóóäûí õÿíàëò øàëãàëòûãîðîí íóòãèéí ò¿âøèíä òºðèéí ÷àíãàòãàõ, îíö øààðäëàãàã¿é¿éë÷èëãýý õ¿ðãýõòýé õîëáîîòîé òºðèéí àëáàäûã öîìõîòãîõîäìåíåæìåíò þì. Ýíãèéí ¿ãýýð ÷èãëýñýí áèëýý.õýëýõýä, òºðèéí çàõèðãààíûøèíý÷ëýë ãýäýã íü òºðèéí 2 äàõü ¿å: 1990-ýýä îíä íýãýíòáàéãóóëëàãûí àæëûã ñàéæðóóëàõ ñàíõ¿¿ãèéí òîãòâîðòîé áàéäàë èõ¿¿äíýýñ ººð÷ëºí áàéãóóëàëò áàãà õýìæýýãýýð òîãòñîí òóë ¿ðõèéõèéã õýëíý. Ýíý íü òóõàéí ºãººæòýé àæèëëóóëàõ çîðèëòòîäîðõîé íºõöºë áàéäëààñàà òàâüñàí. Ýíý áîë çàñãèéí ãàçàðõàìààðàí áîäëîãî áîëîâñðóóëàëò, òºðèéí àëáàíû á¿òöèéã äàõèíçîõèöóóëàëòûã ñàéæðóóëàõ, çîõèîí ººð÷ëºõ, ¿éë÷èëãýýíèé òºâëºðëèéãáàéãóóëàëòûí ÷àíä á¿òöèéã áèé ñààðóóëàõ, ñàíõ¿¿ áîëîí õ¿íèéáîëãîõ, òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ, ýðõ íººöèéí óäðèäëàãûí ñèñòåìèéãÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 13
  14. 14. “ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔøèíý÷ëýõ ¿å áàéâ. Ýíý ¿å øàòàíä á¿ðýí øèíý÷ëýëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ“÷àäàâõèéã áèé áîëãîõ” ãýñýí íýð ÷àäâàðã¿é ýñâýë õ¿ñýõã¿é áàéãààòîìú¸î ºðãºí òàðõñàí. þì. 1.1. ¯íýëãýýíèé àðãà õýðýãñýë,Øèíý çóóíä òýãø, ñàéí òºðèéí ìýäýýëëèéí ýõ ñóðâàëæèéã¿éë÷èëãýýã áèé áîëãîõîä àíãèëàõ íü:øààðäëàãàòàé õºòºëáºðáîëîâñðóóëàõàä ãîëëîí àíõààðñàí. Ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãà òºðèéíÝíý øèíý ïàðàäèãì íü èðãýääýý çàõèðãààíû (ýíä ºã¿¿ëæ áàéãààõàðèóöëàãàòàé õàíääàã, òºðèéí òºðèéí çàõèðãàà ãýäýã íü ã¿éöýòãýõ¿éë÷èëãýýã õ¿ðãýõ ÷àäàâõèéã çàñàãëàëûã õýëæ áàéãàà áºãººäáýõæ¿¿ëýõýä çîðèóëàí ¿¿íä ÿàìä, òýäãýýðèéí ñàëáàðáîëîâñðóóëñàí øèíý ººð÷ëºí õýëòýñ, ñóðãóóëü, ýìíýëýã çýðýãáàéãóóëàëòûã áèé áîëãîõ “íýýëòòýé òºðèéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã ãàçðóóäçàñãèéí ãàçàð” ðóó øèëæèí õàìààðíà) àæëûí ¿ð ä¿í,îðóóëñàí þì. Øèíý õºòºëáºð ã¿éöýòãýëèéã õýìæèõýäáîëîâñðóóëàõ ñàíàà÷èëãà èõñýõ øààðäëàãàòàé ãîë ýëåìåíò¿¿äèéãòóñàì çàñãèéí ãàçàð äóóñàøã¿é èõ øàëãàñàíààð ýõýëäýã. Èíãýõäýýõýëýëöýõ àñóóäàëòàé áîëæ áàéâ. òýäãýýðèéí òºðèéí çàõèðãààíû ¿ð¯¿íèé ¿ð ä¿íä õºãæèæ áàéãàà îðíû ºãººæ, ÷àíàð, ýöñèéí ¿ð ä¿íäçàñãèéí ãàçàð îëîí çîðèëãîä õ¿ðãýæ áàéãàà õóâü íýìðèéãàíõààðëàà íýãýí çýðýã òîîöîæ ¿çñýí. ¯íäýñíèé áîëîíòºâëºð¿¿ëñíýýñ òºðèéí çàõèðãààíû ñàëáàð, áàéãóóëëàãûí ò¿âøèíäàæëûí ¿ð ä¿í, ã¿éöýòãýëèéí ºðãºí òºðèéí çàõèðãààíû àæëûí ¿ð ä¿í,õýìæýýíèé õºòºëáºð¿¿äèéã ã¿éöýòãýëèéã øàëãàõàä ýíýõýðýãæ¿¿ëñýí áàéíà. Ñàÿõàíûã çàãâàðûã õýðýãëýíý. Áèäíèéõ¿ðòýë “èæ á¿ðýí” õºòºëáºð áîëîâñðóóëñàí àíãèëëûã Õàéðöàã“òýðã¿¿í òóðøëàãà” õýìýýí 1-ä ä¿ðñëýí õàðóóëñàí. Ýäãýýðòîîöîãäîæ áàéñàí. Ó÷èð íü ¿íýëãýý ºãºõ ñýäâèéí çàðèì íüàìæèëòòàé õèéãäñýí øèíý÷ëýë íü óíøèã÷äàä òàíèë, õàðèí çàðèìûãá¿õýë á¿òýí ñèñòåìèéí õýìæýýíä íü øèíý áàéæ áîëîõ þì.àñóóäëóóäûã øèéäýõèéã øààðääàã. - Òºðèéí àëáàíû ìàíëàéëëûí òóõàé ñýäâèéã àõëàõªíººäºð èæ á¿ðýí øèíý÷ëýëèéí ìåíåæåð¿¿äèéí ã¿éöýòãýõ ÷óõàëýåðýã ¿ð ä¿í õîìñ áàéãàà òóë èéì àæèë ¿¿ðãèéã òàíèóëàõàðãà õàíäëàãà èõýýõýí ýðãýëçýýòýé çîðèëãîîð íýìæ îðóóëñàí. Ýíýáàéíà. Òîäîðõîé øèíý÷ëýë íü øèíý÷ëýëèéã óäèðäàíáèçíåñèéí ò¿âøèíä õèéãäýõ çîõèîí áàéãóóëæ õýðýãæ¿¿ëýõøààðäëàãàòàé áàéãàà íü áîëîí ¿ð ºãººæòýé òºðèéíýðãýëçýýã¿é áºãººä ñàëáàðûí ¿éë÷èëãýýã õàíãàõàä à÷àðãà÷èëàë õàíäëàãà íü çàñãèéí õîëáîãäîëòîé þì.ãàçàð, õàíäèâëàã÷äûí - Òºðèéí ¿éë÷èëãýýã õ¿ðãýõ ãýäýãíèéãýìëýãèéí àíõààðëûã òàòàæ íü òºðèéí çàõèðãàà èðãýäýýáàéíà. Ãýòýë çàñãèéí ãàçàð á¿ð èæ òàòàí îðîëöóóëæ áàéãàà òóõàéí14 ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  15. 15. “ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔ   Õайрцаг 1. Үнэлгээ хийх төрийн захиргааны гүйцэтгэх ажил үүргийгсэдэвчилэн ангилах нь  Төрийн үйлчилгээний менежмент: Хууль зүйн болон ёс суртахууны суурь үндэс, ХНУ-бодлого боловсруулалт, дүрэм, журам зэргийг хамаарна.  Улсын салбарын санхүүгийн удирдлага: Төсөв боловсруулах, төсвийн гүйцэтгэл, нягтлан бодох бүртгэлийн систем, аудит, хууль тогтоомжийн шалгалтыг хамаарна.  Засгийн газрын бодлого боловсруулалт: Аливаа асуудалд дүн шинжилгээ хийх чадавхи, түүний бүтэц, үйл явц, хүмүүсийн үзэл бодлыг олж мэдэн түүнд үнэлэлт дүгнэлт өгөх, оролцогч талуудтай зөвлөлдөх, шийдвэр гаргах, хяналт тавих, үнэлгээ өгөх зэргийг хамаарна.  Манлайлал: Төрийн ахлах ажилтныг сонгон шалгаруулах, урамшуулах, шаардлагатай үед дайчлах, тэдний ур чадварыг дээшлүүлэх зэргийг хамаарна.  Үйлчилгээ хүргэх: Хэрэглэгчдийн эрэлт хэрэгцээ, шаардлагыг тодорхойлох, үйлчилгээний стандарт, зорилгыг боловсруулах, гүйцэтгэлийг хянан шалгах, үйлчилгээ хүргэх чадавхийг бий болгох. øèíý÷ëýëýýñ ãàð÷ áàéãàà ¿ð ä¿í Ïàðàäèãì íü àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí ãýæ îëîí ñóäëàà÷ ¿çäýã. Ýíý íü äýä á¿òöèéí ãîë á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã òºðèéí çàõèðãààíààñ èë¿¿ ¿ð áîëîõ “íýýëòòýé çàñàãëàëä” ºãººæòýé ¿éë àæèëëàãàà ÷èãëýãäñýíýýð òºðèéí çàõèðãààíû ÿâóóëàõûã øààðääàã ÿäóóðëûã àæëûí ¿ð ä¿í, ã¿éöýòãýëèéí áóóðóóëàõ õºòºëáºðèéí ãîë òàëààðõè ìýòãýëöýýíèéã èõýñãýæ, õºäºëãºã÷ õ¿÷ áîëäîã. Òºðèéí ýíý íü èðãýíèé íèéãýì áîëîí àëáàíû ¿éë àæèëëàãàà, õóâèéí õýâøèëòýé áàò áºõ ò¿íøëýë ÷àäàâõèéã ñàéæðóóëàõ íü îëîí òîãòîîæ ò¿¿íèéã õºõè¿ëýí äýìæèõ, øèíý÷ëýëèéí õºòºëáºðèéí ãîë òºðèéí àëáàíû ã¿éöýòãýõ ¿¿ðãèéã àñóóäàë áîëæ áàéâ. õÿíàõ, øèéäâýð ãàðãàõàä èðãýäèéã ºðãºíººð îðîëöóóëàõ ¿éë 1.2. Íîðìàòèâ, òåõíîêðàòèê àæèëëàãààã õàìàðäàã. ¯éë÷èëãýý ¿íýëãýýã õîñëóóëàõ õ¿ðãýõýä àíõààðàë õàíäóóëàõààñ ãàäíà òºðèéí ¿éë÷èëãýýãÝíý àíãèëàë òåõíîêðàòèê àíãèëàë òºëººëë¿¿ëýí õàðèóöàã÷ó÷ðààñ òóõàéí øèíý÷ëýëèéí áàéãóóëëàãàä øèëæ¿¿ëýõýä ãîëëîíá¿ðýëäýõ¿¿í õýñã¿¿äèéí àãóóëãàíä àíõààðàõ õýðýãòýé áîëæ áàéíà.íü òºðèéí çàõèðãààíû ÷àíàðààñèë¿¿òýé àíõààðäàã. Òºðèéí ͯÁÕÕ íü òºðèéí çàõèðãààãçàõèðãààíû àæëûí ¿ð ä¿í, çºâõºí ¿ð ºãººæòýé áîäëîãîã¿éöýòãýë áèåëëýý îëîí õýðýãæèäýã áîëîâñðóóëàõ, íººöèéã ÷àäâàðëàãóëñ òºðèéí îð÷èí áîëîí òºðèéí óäèðäàõ, òºðèéí ¿éë÷èëãýýã õ¿ðãýõçàõèðãààíû ýðýëõèéëæ áàéäàã õýðýãñýë òºäèé ãýæ ¿çýõã¿é áºãººäòîäîðõîé çîðèëãûã òóñãàäàãã¿é. õàðèí òóõàéí íèéãýì äýõ àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí ïàðàäèãìûí òóëãóóðÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 15
  16. 16. “ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔñóóðü áîëñîí îëîí óëñûí õýì òîäîðõîé íºëººëºë ¿ç¿¿ëäýã.õýìæýý, çàð÷ìûã ýí òýðã¿¿íä òàâüæ Æèøýý íü: Àçèéí õºãæëèéíóðàãøëóóëàõ ãîë õýðýãñýë õýìýýí áàíêíààñ áîëîâñðóóëñàí “òóõàéíä¿ãíýäýã. Òóõàéëáàë, òºðèéí îðíû çàñàãëàëûã ¿íýëýõ òîãòîëöîî”çàõèðãààíû õóóëü òîãòîîìæ, ä¿ðýì íü îðëîãî á¿ðä¿¿ëýõ õèéãýýä óëñûíæóðàì, áè÷ãýýð ¿éëäñýí øèéäâýð ñàëáàðûí çàðäëûí óäèðäëàãàõîìñõîí, àëèâàà çààâàð, çýðãèéã ¿íýëýõýä çîðèóëæ ñàíàëøèéäâýðèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä äîîä àñóóëò áîëîâñðóóëàõ óäèðäàìæààðáàéãóóëëàãûí õîéðãî áàéäàë, õàíãàäàã. Àñóóëòûí èõýíõè íü öýâýðýñýðã¿¿öýë çýðýã íü õóâü õ¿í áîëîí òåõíèê øèíæ ÷àíàðòàé áàéõàäàëáàí áàéãóóëëàãóóäàä íîöòîé ¿ð çàðèì íü àðä÷èëñàí çàñàãëàëûíäàãàâàðòàé. Òºðèéí çàõèðãààã çàð÷èì áîëîõ øóóðõàé, èë òîäõóóëü ç¿éí õ¿ðýýíä áàéëãàñíààð áàéäëûã òóñãàñàí áàéäàã. Æèøýý íü“õýðýãëýã÷èä” òîäîðõîé ýðõ ýäëýõ “Òºñºâ èðãýíèé íèéãìèéí õýðýãöýýáîëîëöîîòîé áîëäîã òºäèéã¿é øààðäëàãûã ýí òýðã¿¿íä òóñãàäàãõóóëèéí äàãóó ¿éë÷èëãýý óó?”, “Õýâëýãäýí ãàðñàí òºñºâ îëîí¿ç¿¿ëýõèéã íýõýí øààðäàõ íèéòýä õ¿ð÷ ÷àäàæ áàéãàà óó?”áîëîìæèéã òýäýíä îëãîæ, òºðèéí çýðýã àñóóëò áàéíà.áàéãóóëëàãóóäûí õàðèóöëàãûãäýýøë¿¿ëýõýä ýåðýãýýð íºëººëäºã. Ãàðûí àâëàãûí äàðààãèéí á¿ëã¿¿äýä òºðèéí çàõèðãààíûÀðä÷èëñàí çàñàãëàëûí òîãòîëöîî àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí öààøäûííü òºðèéí çàõèðãààíààñ øààðääàã èðýýä¿éã ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä õýðõýí òóñãàæõàðèóöëàãà òîîöîõ çàð÷èì þì. áàéãàà òàëààð òîäîðõîé æèøýýã èø òàòàí îðóóëñàí.ªíººäºð äýëõèé äàõèíàà õ¿íäñóðòàëòíóóä ñîíãîãäñîí 1.3. Ìýäýýëëèéí ýõ ñóðâàëæ,òºëººëºã÷èä, òºðèéí ºìíº õ¿ëýýõ ¿íýëãýýíèé àðãà õýðýãñëèéíõàðèóöëàãûí òàëààð ñàíàà áàãà öàð õ¿ðýýòàâüäàã òóë òýäíèéã õÿíàõõàðèóöëàãûí òîãòîëöîîã õÿíàëòûí Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä òºðèéíñèñòåì, á¿òýö, “õàðãàëçàã÷” íàðààð çàõèðãààíû øèíý÷ëýëèéí ýð÷ õ¿÷äàìæóóëàí ñàéæðóóëàõ íü õàìãèéí àëäàãäñàí ÷ óëñûí ñàëáàðûíãîë ç¿éë áîëæ áàéíà. Îëîí íèéòèéí ñàíõ¿¿ãèéí óäèðäëàãà ¿¿íäõýëýëö¿¿ëýã, èðãýäèéí ãîìäîë õàìààðàõã¿é. ¯¿íèé ãîë øàëòãààíáàðàãäóóëàõ ìåõàíèçì íü ýðõ áîë çàñàãëàëûí øèíý÷ëýë õèéõìýäëýý óðâóóëàí àøèãëàæ áàéãàà ñîíèðõîëòîé áàéäàã õàíäèâëàã÷àëáàí òóøààëòíûã èë÷ëýí ìýäýýëýõ, íàðûí ñîíèðõîë áóóðñàíä áàéãààîðîí íóòãèéí ò¿âøèíä àðä÷èëñàí þì. Èéìýýñ ¿¿íèé õàðèó áîëãîæõÿíàí øàëãàëò òàâèõ áîëîìæ ñ¿¿ëèéí ¿åä îëîí ÿíçûí ìýäýýëëèéíîëãîäîã. ýõ ñóðâàëæ, ¿íýëãýýíèé àðãà õýðýãñýë çàñàãëàë, àâëèãûã ¿íýëýõÍîðìàòèâ ñóóðü ¿íäýñ íü çîðèëãîîð áîëîâñðóóëñàí áºãººä¿íýëãýýíèé ñýäýâ÷èëñýí ñàëáàð, ò¿¿ãýýð ÷ çîãñîõã¿é òºðèéí¿íýëãýýíèé øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòýíä16 ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  17. 17. “ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔçàõèðãààíû àæèë ã¿éöýòãýëèéí ¿íýëãýýíèé àðãà õýðýãñýë, 7 íüîëîí ÿíç òºëºâ áàéäëûã ¿íýëæ ìýäýýëëèéí ýõ ñóðâàëæ áàéíà.öýãíýõ, öààøèëáàë òºðèéíçàõèðãààí äàõü àâëèãûí ýñðýã Õýðýâ áèä îëîí óëñûí õàíäèâëàã÷äûí¿íýëãýý õèéõ õýäýí àðãà õýðýãñýë íèéãýìëýãýýñ ñàéí õàéæ ÷àäâàëãàð÷ èðñýí. Äýëõèéí áàíê áîëîí àøèãëàæ áîëîõ îëîí òºðëèéíÝäèéí çàñãèéí õàìòûí ¿íýëãýýíèé ñàéí àðãà õýðýãñë¿¿äàæèëëàãààíû õºãæëèéí áàéãàà.áàéãóóëëàãà òºðèéí çàõèðãààíûàæëûã ¿íýëæ ä¿ãíýõýä òîäîðõîé Ýäãýýð 25 àðãà õýðýãñëèéã áèäîðîí çàé ãàð÷ çàñãèéí ãàçðûí ¿éë äàðààõ áàéäëààð àíãèëæ áàéíà.àæèëëàãààíû ¿ð ºãººæèä ìóóãààðíºëººëæ áàéñàí òóë ò¿¿íèéã íºõºõ - Òºðèéí çàõèðãààíû àæèë,øààðäëàãà òóëãàðñàí. Èéì ó÷ðààñ ã¿éöýòãýëèéí îíöëîõ õ¿÷èí¿íýëãýýíèé øèíý àðãà õýðýãñëèéã ç¿éëñèéã ¿íýëäýã çîðèëòîòáîëîâñðóóëàõ àæèëä îðñîí áàéíà. õýðýãñýëÑ¿¿ëèéí ¿åèéí ñàíõ¿¿ãèéí õÿìðàë - Çàñàãëàëûã ¿íýëýõ õýðýãñýë,çàñãèéí ãàçðûí àæëûí ¿ð ä¿í, ìýäýýëëèéí ýõ ñóðâàëæ, ýäãýýðã¿éöýòãýë, òºðèéí ¿éë÷èëãýýíèé íü çºâõºí òºðèéí çàõèðãààíûõ¿ðòýýìæèä ñºð㺺ð íºëººëñºí òóë á¿ðýëäýõ¿¿í õýñãèéã õàìàðíà.òºðèéí çàõèðãààíû àñóóäëûã - ßíç á¿ðèéí çîðèóëàëòààðçàñãèéí ãàçðûí ò¿âøèíä òàâèõ áîëîâñðóóëñàí àðãà õýðýãñë¿¿ä,øààðäëàãà ãàðñàí. ýäãýýð íü òóõàéí õîëáîãäîë á¿õèé ¿éë ÿâöûã ¿íýëíý.Òºðèéí ¿éë÷èëãýýã ¿íýëýõ àðãàõýðýãñýë ìýäýýëëèéí ýõ ñóðâàëæààñ Ãóðàâäàõü àíãèëàëûí îðóóëæ ºãñºíõàâüã¿é èõ áàéíà. íü õýðýãëýã÷ íàðûã îëîí òºðëèéí ñîíãîëò õèéõ áîëîìæîîð õàíãàæÒºðèéí çàõèðãààíû àæëûí ¿ð ä¿í, áàéíà. Æèøýý íü Òºðèéíã¿éöýòãýëèéí ÿíç á¿ðèéí çàõèðãààíû Åâðîïûí èíñòèòóòûíá¿ðýëäýõ¿¿í õýñãèéã ¿íýëæ ä¿ãíýõ áîëîâñðóóëñàí “ýíãèéí ¿íýëãýýíèéçîðèóëàëòààð áîëîâñðóóëñàí îëîí òîãòîëöîî” ¿íýëãýýíèé àðãàòîîíû ¿íýëãýýíèé àðãà õýðýãñýë, õýðýãñýë íü óëñûí ñàëáàðûíìýäýýëëèéí ýõ ñóðâàëæ áàéãààã áàéãóóëëàãóóäûí ¿ð ºãººæèéãáèäíèé õèéñýí ñóäàëãàà ¿íýëýõýä çîðèóëæ áîëîâñðóóëàãä -òîäîðõîéëñîí. Òýä îëîí íèéòýä ñàí þì. ̺í ýíý íü ñèñòåì÷èëñýííýýëòòýé áàéäàã ÷ çàðèì íü àñóóäëûã ¿íýëæ ä¿ãíýõýä áàñàøèãëàõûí ºìíº ýíãèéí á¿ðòãýë òîõèðîìæòîé.õèéëãýõèéã øààðääàã. ¯¿íä òóõàéíáàéãóóëëàãàä òºëáºð òºëæ àøèãëàæ Õ¿ñíýãò 1-ä ¿íýëãýýíèé àðãàáîëäîã ëèöåíçòýé àðãà õýðýãñýë õýðýãñýë, ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýðèéãõàìðàãäààã¿é áîëíî. Õ¿ñíýãò-1-ä ñýäýâ÷èëñýí ìàÿãààð ¿ç¿¿ëýâ.¿ç¿¿ëñýí 25 õýðýãñëèéí 18 íüÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 17
  18. 18. “ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔ Õ¿ñíýãò 1 Боловсруулсан Үнэлгээний арга Манлайлал Төрийн Улсын Бодлого Төрийн газар хэрэгсэл, мэдээллийн эх үйлчилгээ салбарын боловсруулалт үйлчилгээг № сурвалжийн нэр санхүүгийн хүргэх удирдлага Үнэлгээний арга хэрэгсэлүүд 1 Дэлхийн банк Тоон үйлчилгээ үзүүлэх Х судалгаа 2 Дэлхийн банк Улсын салбарын зарлагыг Х нарийвчлан хянах судалгаа 3 Олон нийттэй Иргэдийн үнэлгээний карт Х харилцах төв 4 АХБ-ны Засаглалын үнэлгээ Х Х Х 5 Төрийн Энгийн үнэлгээний Х Х Х Х Х захиргааны тогтолцоо Европын институт 6 Төрийн Ур чадварын үнэлэмж Х үйлчилгээ, ИБ 7 Төрийн Үйлчилгээний чанарыг Х үйлчилгээ, ИБ тодорхойлох өөрийн үнэлгээ 8 Дэлхийн банк, Улсын зарлага, Х IMD, EC, санхүүгийн хариуцлагын DFID, SPA тогтолцоо 9 ДБНХАХ: Төрийн ажилтны судалгаа Х Х Дэлхийн банк - Нидерландын түншлэлийн хөтөлбөр 10 НҮБХХ Ил тод байдал, Х хариуцлагын тогтолцооны үнэлгээ 11 Дэлхийн банк ЕХ: төрийн албаны хүний Х Х нөөцийн удирдлагын үнэлгээний матрикс 12 SIGMA Хяналт болон удирдлагын Х Х Х (ЭЗХАХБ & системийн суурь үзүүлэлт EХ) 13 Техасын муж Хүний нөөцийн өөрийн Х улс үнэлгээний зааварчилгаа 14 Эрүүл Хүний нөөцийн Х мэндийн удирдлагын (ХНУ) удирдлагын үнэлгээний арга хэрэгсэл ухаан 15 Америк Төрийн албаны системийг Х дундын үнэлэх аналитик хөгжлийн банк тогтолцоо /АДХБ/ 16 Хамтын Жендерийн төсвийн Х нөхөрлөлийн төлөвлөлт: Жендерийн хэрэг эрхлэх хандлагатай төсвийг газар хэрэгжүүлэх, ойлгоход зориулсан мэргэжилтний гарын авлага 17 Транспаренси Үндэсний шударга ёсны Х Х Интернейшнл тогтолцоо 18 Дэлхийн банк ХНУ, хариуцлагатай засаг- Х лалын шалгуур үзүүлэлт (боловсруулж байгаа) 19 Дэлхийн банк Орлого бүрдэлтийн удирд- Х лага, зохион байгуулалтын оношлогоо Мэдээллийн эх сурвалжууд 20 ЭЗХАХБ Засгийн газрыг зэрвэс Х Х Х Х харахад 21 Бертельсман Удирдлагын индекс, Х Х Сифтунг Бертелсманы шинэчлэлийн индекс /БШИ/ 22 Олон улсын Нээлттэй төсвийн индекс Х төсвийн төсөл 23 Дэлхийн банк Засгийн газрын ажил Х эрхлэлт, цалин хөлсний үндэсний мэдээлэл 24 IMD “Дэлхийн өрсөлдөөн” жил Х Х тутмын эмхтгэл 25 Дэлхийн банк Засаглалын асуудлууд Х Х Х 26 Дэлхийн банк Тухайн орны бодлого, Х Х Х Х байгууллын үнэлгээ /ТОББҮ/; Шалгуур 13: Төсөв төлөвлөлт санхүүгийн менежментийн чанар, шалгуур 15: Төрийн захиргааны чанар 27 Глобал Шударга байдлын Х Х Х Х Интегрити үзүүлэлтүүд18 ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  19. 19. “ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔҺðèéí çàõèðãààíû Åâðîïûí ¿íýëýõ õýðýãñýëýýð õàâüã¿é èõèíñòèòóòûí áîëîâñðóóëñàí ýíãèéí ñîíèðõîë òàòàæ áàéâ. Ó÷èð íü¿íýëãýýíèé òîãòîëöîî íü ÒÇÀ¯ÄÃ- ÓÑÑÓ-ûí õýðýãñýë ÕÍÓ-ã ¿íýëýõèéí á¿õ ¿íýëãýýíèé ñýäýâ÷èëñýí õýðýãñýëòýé õàðüöóóëàõàä èë¿¿ñàëáàðóóäûã àíãèëàí ¿íýëæ ä¿ãíýõ îð÷èí ¿åèéí õýðýãñýë þì. Çàðèìîðîëäëîãî õèéñýí áàéíà. ¯íýëãýý òàëààð ýíý íºõöºë áàéäàë òóñëàìæíü òºðèéí çàõèðãààíû ãýõýýñ èë¿¿ ¿ç¿¿ëäýã õàíäèâëàã÷ îðíóóäòóõàéí áàéãóóëëàãûí ¿ð ºãººæ, òóñëàìæûíõàà ¿ð àøãèéí òàëààðÿâöûã ¿íýëýõýä àíõààðñàí. Ó÷èð íü ñîíèðõîõ ñîíèðõëûã òàòñàí.áàéãóóëëàãóóäûí ¿éë àæèëëàãààíäòºâ áàéãóóëëàãóóäûí ä¿ðýì Ñàíõ¿¿ãèéí ýðñäýë èõòýé øóóäæóðìûã äàãàæ ìºðäºõ äàðàìò òºñâèéã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ ìåõàíèçìûãøàõàëò èõ áàéäàã. Ýíý àðãà àìüäðàë ¿ð ºãººæºº ºãäºã òóñëàìæõýðýãñýëèéã õýä õýäýí äýìæëýãýýð òýä ñîëèõ ñîíèðõîëòîéáàéãóóëëàãóóäàä õýðýãëýñíýýð áàéëàà. ̺í ýíý íü ýäèéí çàñàã÷èä,òºðèéí çàõèðãààíû àñóóäëóóäûã ñàíõ¿¿ óäèðäëàãûí ìýðãýæèëòí¿¿äáàðèìò íîòîëãîîòîé ãàðãàæ áîëîõ èõýâ÷ëýí äàâàìãàéëàõ òºëºâòýéþì. áàéãàà îëîí óëñûí áàéãóóëëàãóóäûí ìýðãýæëèéí̺í õ¿íèé íººöèéí ìåíåæìåíò íºëººëëèéã òóñãàñàí. Ñàíõ¿¿ áîëîíòºðèéí ñàíõ¿¿ãèéí ìåíåæìåíò õ¿íèé íººö íü óëñûí òºðèéí(óëñûí ñàëáàðûí ñàíõ¿¿ãèéí ñàëáàðûí ¿ð ºãººæèéãóäèðäëàãà) áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ äýýøë¿¿ëýõýä ãîëëîõ õî¸ð ñàëáàðçýðýã 3 ãîë ñýäâèéã ¿íýëæ ä¿ãíýõ 2 þì. Óäèðäëàãûí ÷àäâàð, òºðèéíàðãà õýðýãñýë áàéãàà íü Àçèéí ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ,õºãæëèéí áàíêíààñ áîëîâñðóóëñàí áîäëîãî áîëîâñðóóëàëòûí ÷àíàðûãçàñàãëàëûã ¿íýëýõ àðãà õýðýãñýë, äýýøë¿¿ëýõ, ìýäýýëýë õàðèëöààãSIGMA-èéí õÿíàëò ìåíåæìåíòèéí õºãæ¿¿ëýõ ¿íýëãýýíèé àðãà õýðýãñýëñèñòåìèéí ñóóðü ¿ç¿¿ëýëò ãýñýí õîìñ öººí áàéíà. Õýäèé òèéì ÷,¿íýëãýýíèé àðãà õýðýãñýë þì. Äýëõèéí áàíêíààñ ãàðãàñàí õàðèóöëàãàòàé çàñàãëàëûí øàëãóóðÓëñûí ñàëáàðûí ñàíõ¿¿ãèéí ¿ç¿¿ëýëò ýíý öîîðõîéã òîäîðõîéóäèðäëàãà /ÓÑÑÓ/, õ¿íèé íººöèéí õýìæýýíä íºõºæ áàéíà.óäèðäëàãûí /ÕÍÓ/ øèíý÷ëýëèéí¿íýëãýýíèé àðãà õýðýãñýë, ìýäýýëëèéí Íýã ñýäýâò ãîëëîí àíõààðñàíýõ ñóðâàëæ ¿íýëãýýíèé àðãà õýðýãñýë îëîí ñýäýâò àíõààðàë õàíäóóëñàí õýðýãñýëýýñÓëñûí ñàëáàðûí ñàíõ¿¿ãèéí èë¿¿ óë ñóóðüòàé ¿íýëãýý ãàðãàñàíóäèðäëàãûã ¿íýëäýã 13 ¿íýëãýýíèé áàéíà.àðãà õýðýãñýë, õ¿íèé íººöèéíóäèðäëàãûã ¿íýëäýã 15 ¿íýëãýýíèé Îëîí ñýäâèéã õàìðàí ¿íýëæ áàéãàààðãà õýðýãñýë áàéãààã áèä õàðæ õýðýãñë¿¿ä ÿëàíãóÿà çàñàãëàëûíáàéíà. Ñ¿¿ëèéí õýäýí æèë óëñûí ¿íýëãýýíèé õóâüä, òýäãýýðèéã óëñàëáàðûí ñàíõ¿¿ãèéí óäèðäëàãûã ñóóðüòàé ¿íýëæ ÷àääàãã¿é. Õàðèí¿íýëýõ àðãà õýðýãñýë íü ÕÝÑÓ-ûí ãàíö ñýäâýýð äàãíàí õèéñýí ¿íýëãýýÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 19
  20. 20. “ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔõàðüöàíãóé áîãèíî õóãàöààíä ìàø ¿íýëãýýíèé àðãà õýðýãñýë, ýõíàðèéí ¿íýëãýýã ãàðãàæ èðäýã. ñóðâàëæèéã ¿ç¿¿ëýâ. ªºðººð õýëáýë ñýäýâ òóñ á¿ðýýð íü õàðóóëñàí.Õ¿ñíýãò 2-ò áèä íýã ¿íýëãýýíèéñýäýâò ãîëëîí àíõààðñàí Õ¿ñíýãò 2 Төрийн -Хүний нөөцийн өөрийн үнэлгээний зааварчилгаа албаны -Хүний нөөцийн удирдлагын үнэлгээний арга хэрэгсэл удирдлага -Төрийн албаны системийг үнэлэх аналитик тогтолцоо - Засгийн газрын ажил эрхлэлт, цалин хөлсний үндэсний хэмжээний мэдээлэл Улсын -Улсын салбарын зарлагыг нарийвчлан хянах судалгаа салбарын -Ил тод байдал, хариуцлагын тогтолцооны үнэлгээ санхүүгийн -Улсын зарлага, санхүүгийн хариуцлагын тогтолцоо удирдлага -Жендерийн төсвийн төлөвлөлт: Жендерийн хандлагатай төсвийг хэрэгжүүлэх, ойлгоход зориулсан мэргэжилтний гарын авлага -Орлого бүрдэлтийн удирдлага, зохион байгуулалтын оношлогооны тогтолцоо -Нээлттэй төсвийн санаачилга Төрийн -Тоон үйлчилгээ үзүүлэх судалгаа үйлчилгээг -Иргэдийн үнэлгээний карт хүргэх -Үйлчилгээний чанарыг тодорхойлох өөрийн үнэлгээ Манлайлал Ур чадварын үнэлэмж   1.4. Òºðèéí çàõèðãààíû àæëûí áàéãóóëëàãà, ÒÁÁ, ýðäýì ¿ð ä¿í, ã¿éöýòãýëèéí øèíæèëãýý, ñóäàëãààíû áàéãóóë- ¿íýëãýýã áîëîâñðóóëàõ íü: ëàãóóä õèéñýí. Àìüäðàë äýýð òóõàéí îðíû ÒÇÀ¯ÄÃ-èéí ¿íýëãýý¯íýëãýýíèé àðãà õýðýãñýëèéí èõýíõè õèéëãýõèéã õ¿ñäýã çàñãèéí ãàçàð íüíü îëîí óëñûí áàéãóóëëàãààñ îëîí îðîíä õýðýãëýæ áàéñàí îëîíáîëîâñðóóëñàí òóë ýçýí îðíîîñ óëñûí áàéãóóëëàãà, áàéãóóëëà-ñóäàëãààíû ýçýìøèõ ýðõ àâàõàä ãóóäûí áîëîâñðóóëñàí ¿íýëãýýíèéèõýýõýí õ¿÷ õºðºí㺠çàðöóóëñàí. àðãà õýðýãñýëèéã àøèãëàõ øààðäëàãà ãàðäàã.¯íýëãýýíèé àðãà õýðýãñýë, Õýðýãëýã÷èä òýäíèé õýðýãöýýãìýäýýëëèéí ýõ ñóðâàëæèéí 60 ãàðóé òóõàéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò,õóâèéã îëîí óëñûí áàéãóóëëàãóóä àðãà÷èëàë íü õàíãàæ ÷àäàõ ýñýõ,áîëîâñðóóëñíûã òîäîðõîéëñîí. õóóëü ýðõ ç¿éí ¿íäýñëýëòýé ýñýõ(Çàðèì íü áîëîâñðóóëàëòûí çýðýã àñóóäàëä áàéíãà ñýòãýë çîâäîãøàòàíäàà áàéíà) áºãººä ñóäàëãààíû ìàòåðèàë õ¿÷èí òºãºëäºð áàéõ íü èõýýõýí ÷óõàëÒýäãýýðèéí çàðèì õýñãèéã àñóóäàë áàéäàã. Òîìîîõîíõºãæèíã¿é îðíû òºðèéí õýðýãëýã÷èä àðãà õýðýãñëèéãáàéãóóëëàãóóä, õóâèéí çºâëºõ áîëîâñðóóëàõàä ÿìàð ïðîöåäóðêîìïàíèóä áîëîâñðóóëñàí. Öººí õýðýãëýñíèéã íü øàëãàäàã.õýñãèéã èðãýíèé íèéãìèéí20 ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  21. 21. “ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔÆèøýý íü: Òóõàéí ¿íýëãýýíèé àðãà Õýðýãëýã÷ ¿íýëãýýíèé àðãàõýðýãñëèéã áîëîâñðóóëàõàä õýðýãñëèéã áîëîâñðóóëàõàä¿íäýñíèé îðîëöîã÷ òàëóóä ÿìàð òîäîðõîé õóâü íýìýð îðóóëñàíõýìæýýíä ÿìàð ¿¿ðýãòýé îðîëöñîí òîõèîëäîëä ýçýìøèõ ýðõèéíáîëîõûã àñóóæ ëàâëàäàã. Ýë àðãà àñóóäàë ÿðèãäàæ áîëíî. Çóðàã 1-äõýðýãñýë ýõëýýä õºãæèæ áóé îðîíä ¿íýëãýýíèé àðãà õýðýãñýëõýðýãëýãäñýí ýñýõ, öààøèä ºðãºí áîëîâñðóóëàõ ÿâö 3 ¿å øàòààñöàð õ¿ðýýòýé õýðýãëýõèéí òóëä á¿ðääýã áîëîõûã õàðóóëæýý. Ýõëýýäõýðõýí ñàéæðóóëæ øèíý÷èëñýí ãýõ çîðèëãîî òîäîðõîéëîõ äàðàà íüçýðãýýð òàíèí ìýäýõ¿éí àñóóëò òîäîðõîé àðãà õýìæýý àâàõ, ýöýñòòàâüäàã àæ. àðãà÷ëàëàà áîëîâñðóóëàõ. Ýäãýýð 3 ¿å øàò íü õýðýãëýã÷ íàðòÒÇÀ¯ÄÃ-ã ¿íýëýõ ¿íýëýìæ íü øààðäëàãàòàé õ¿÷èí òºãºëäºðçºâõºí ¿íäýñíèé îðîëöîã÷èä íàðèéí íÿãò ìýäýýëëèéãèäýâõèòýé îðîëöñîí íºõöºëä àøèã áîëîâñðóóëàõ, ýçýìøèõ ýðõèéíòóñàà ºãäºã. Õýðýãëýã÷ ñóäàëãààíû àñóóäëûã øèéäýõýä ÷óõàë ç¿éëìàòåðèàëûã õ¿÷èí òºãºëäºð ãýæ áîëäîã.¿çñýí íºõöºëä ñàÿ ¿éë àæèëëàãààãýõýëæ áîëíî. ͺ㺺 òîõèîëäîëä Çóðàã 1 – Õýðýãëýã÷ ¿íýëãýýíèé àðãà¿íýëãýý ºãºõ ¿éë ÿâö “ýçýìøèõ ýðõ”- õýðýãñëèéã áîëîâñðóóëàõàäýýñ èõýýõýí õàìààðàëòàé áàéäàã. òîäîðõîé õóâü íýìýð îðóóëàõ íüÈéì ó÷ðààñ ýçýìøèõ ýðõèéí ýçýìøèõ ýðõ àâàõ ãîë ò¿ëõ¿¿ðàñóóäàë ýíý çààâàð÷èëãààíû õóâüä áîëíî.ãîë ñýäýâ áîëæ áàéíà. Çóðàã 1ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 21
  22. 22. “ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔ Õýðýãëýã÷ íàð ¿íýëãýýíèé àðãà 1.5. Õýðýãëýã÷ íàðûí çîðèëãî õýðýãñýëèéã ñîíãîõûí ºìíº ¿íýëãýý þó âý? õèéëãýõ çîðèëãîî òîäîðõîé ìýäýæ áàéõ õýðýãòýé.Ìýäýýëëèéí ýõ ñóðâàëæ, ¿íýëãýýíèéàðãà õýðýãñýëèéã ñîíãîæ àâàõ ÷óõàë Ýíý ãàðûí àâëàãàä çîðèëãûãøàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîë õýðýãëýã÷èéí ¿íýëãýýíèé àðãà õýðýãñýëäçîðèëãûã õàíãàõ ýñýõýä îðøèíî. àøèãëàñàí àëáàí ¸ñíû ìàòåðèàë,Áèä çîðèëãî ãýäãèéã òóõàéí öóãëóóëñàí ìýäýýëýë, ÿðèëöëàãàìýäýýëëèéã õýðýãëýñíýýð ýöñèéí äýýð ò¿øèãëýí 5 òºðºëä àíãèëæçîðèëãîäîî õ¿ðýõèéã õýëæ áàéíà. áàéíà. ¯¿íä:Õàìãèéí ýõíèé ÷óõàë àëõàì áîë 1.Òºëºâëºëò, îíîøëîãîî:õýðýãëýã÷ íàð ÿàãààä ¿íýëãýý ÷óõàë Èõýíõè àðãà õýðýãñë¿¿äøààðäëàãàòàé áîëîõ òóõàéä ñàéí îíîøëîãîî õèéõ çîðèëãîîðîéëãîñîí áàéõ ¸ñòîé. ¯íýëãýýíèé àøèãëàõàä òîõèðîìæòîéàðãà õýðýãñëèéã áîëîâñðóóëàã÷èä áàéäàã. Áîäèò áàéäàëä èõýíõèòóõàéí ¿íýëãýýíä àøèãëàñàí íýð íü öààøèä çàäëàí øèíæèëãýýòîìú¸îíû òàéëáàðûã õýðýãëýã÷ õèéõ øààðäëàãàòàéíàðò ñàéí õèéæ ºãºõ øààðäëàãàòàé. øèíý÷ëýëèéí òóëãàìäñàíÒóõàéëáàë, íýð òîìú¸îíû çîðèëãîä íèéöñýí íàðèéíæàãñààëòàíä ¿íýëãýý, æèøèã ìýäýýëëýýð õàíãàäàã. Ýäãýýð¿ç¿¿ëýëò, óëñ õîîðîíäûí àðãà õýðýãñýë ýð÷èìòýéõàðüöóóëñàí ñóäàëãàà, õàðèëöàí îíîøëîãîîíû íýã õýñýã áîëîíÿðèà, îíîøëîãîî õèéõ, àæëûí öààøèä íÿãòëàí ñóäëàâàë çîõèõã¿éöýòãýëèéã ñàéæðóóëàõ, ñàëáàðóóäûã òîäîðõîéëäîã.òóñëàìæèéã õóâààðèëàõ, ñàíàë [Æèøýý íü: ÕÍÓ-ûí ººðèéíàñóóëãà, øèíý÷ëýëèéí ¿ð íºëººã ¿íýëãýý]õýìæèõ ãýõ ìýò ¿ãí¿¿ä îðñîí áàéõæèøýýòýé. 2.Õÿíàí øàëãàëò áà õàðèóöëàãûí òîãòîëöîî:Çàðèì àðãà õýðýãñë¿¿ä çîðèëãîî Ýíý íü çàñãèéí ãàçàð òóõàéíòàéëáàðëààã¿é, õàðèí òýäãýýð íü îíöîëñîí ¿íýëãýýíèé ñýäâèéíòóõàéí ìýäýýëëèéí ýõ ñóðâàëæ, õ¿ðýýíä àæèë ¿¿ðãýý õèð çýðýã¿íýëãýýíèé àðãà õýðýãñëèéí ¿ç¿¿ëýõ ñàéí ã¿éöýòãýæ áàéãàà òàëààð¿ð ä¿í, áîëîâñðóóëæ ºãºõ ìýäýýëýë òîäîðõîéëñîí ìýäýýëëèéãçýðãèéã òàéëáàðëàñàí áàéäàã. áàãòààíà. Õÿíàëò øàëãàëòÕýðýâ õýðýãëýã÷ íàð áîëîâñðóóëñàí òóõàéí ñòàíäàðò õýì õýìæýýíýýñìýäýýëëèéã øàëãàæ ¿çýõ çàìààð õàìààðàí áîäèò íºõöëèéãõàìãèéí òîõèðîìæòîé çºâ àðãà òîãòîîõîä àøèãòàé áàéäàã.õýðýãñýëýý ñîíãîõ áîëîëöîîòîé Èíãýñíýýð öààøèä õýðõýíáîëñîí áîë îäîî õèéõ ¿íýëãýýíèé ñàéæðóóëàõ òàëààð õýëýëöýõçîðèëãûã òîäîðõîé áîëãîõ íü áîëîëöîîòîé áîëíî. Îëîí àðãàõàìãèéí ÷óõàë. õýðýãñýëèéã õÿíàí øàëãàëòûí çîðèóëàëòààð àøèãëàäàã.22 ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  23. 23. “ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔ Õýðýãëýã÷ îäîî õèéãäýæ áóé [Æèøýý: Íýýëòòýé òºñâèéí øèíý÷ëýëèéí õºòºëáºðèéí èíäåêñ] ÿâöûã õÿíàí øàëãàõûã õ¿ñýæ áàéâàë òóõàéí ñîíãîæ àâñàí 5.ͺºöèéã õóâààðèëàõ: àðãà õýìæýýã ñòðàòåãè ¯íýëãýýíèé àæëûí ¿ð ä¿í çîðèëãîäîî òóñàõóéöààð òóñëàìæ õóâààðèëàõ ¿éë ÿâöòàé òýäãýýðèéã òîõèðóóëàí õýðýãëýæ õîëáîîòîé áàéäàã. Ãýâ÷ ýíý íü áîëíî. [Æèøýý íü: Èðãýäèéí ìàíàé àðãà õýðýãñýë, ýõ ¿íýëãýýíèé êàðò] ñóðâàëæèéí çîðèëãî áèø. ¯¿íèéã çàñãèéí ãàçðóóä 3.Íèéò õàðüöóóëàëò áà æèøèã ñîíèðõäîã ó÷ðààñ îðóóëñàí þì. ¿ç¿¿ëýëò: [Æèøýý íü: ÓÑÇÑÕ/ÐÅFÀ] Ýíý íü ìýäýýëýë ¿éë àæèëëàãàà õýìæäýã îíîîã òîîöîí ãàðãàæ Àðãà õýðýãñýë, ýõ ñóðâàëæèéí äýýð íýã îðíûã íºãºº îðîíòîé äóðäñàí çîðèëãóóäûã àíãèëñàí õàðüöóóëàõàä õýðýãëýãäýíý. óòãààð íü õ¿ñíýãò 3-ä èëýðõèéëñýí Æèøèã ¿ç¿¿ëýëò ãýäýã òóõàéí áàéíà. Îëîí óëñûí áàéãóóëëàãà, õýì õýìæ¿¿ðèéã ñòàíäàðò, áàéãóóëëàãóóä õàðèëöàí ÿðèà õèéõ, òýðã¿¿í òóðøëàãàòàé õÿíàëò øàëãàëò, óëñ ¿íäýñòíèéã õàðüöóóëàí öààøèä õºãæ¿¿ëýí õîîðîíä íü æèøèæ õàðüöóóëàõ ãýõ ñàéæðóóëàõ àðãà çàì þì. Ýíý íü ìýò îëîí øàëòãààíààð õýìæèæ ÿëàíãóÿà õàíäèâëàã÷äûí ¿íýëýõèéã ñîíèðõäîã. Õàðèí íèéãýìëýãò àíõ ¿¿ñýæ áèé ýñðýãýýð òóõàéí îðíû çàñãèéí ãàçàð áîëñîí àðãà õýðýãñýë, ýõ Òºðèéí çàõèðãààã îíîøëîãîî, ñóðâàëæóóäûí õóâüä ýíãèéí õÿíàëò øàëãàëò õèéõ çîðèëãîîð çîðèëãî þì. [Æèøýý íü: Çàñãèéí ¿íýëýõèéã èë¿¿ä ¿çýæ, õàðèëöàí ãàçðûí àæèë ýðõëýëò, öàëèí ÿðèà, õàìòûí øèéäâýð ãàðãàõàä õºëñíèé ¿íäýñíèé ìýäýýëýë] ñîíèðõîë áàãàòàé áàéäàã. 4.Õàðèëöàí ÿðèëöàõ, õàìòûí Äóíä çýðãèéí îðëîãîòîé, øèéäâýð ãàðãàõ: õºãæèëòýé îðîí áîëîõ ýðìýëçýëòýé Ýíä ººð÷ëºëò õèéæ, ñàéæðóóëàõ îðíóóä îëîí óëñûã õàðüöóóëàí òàëààð õàðèëöàí ÿðèà æèøèæ ¿çýõ çîðèëãûã èë¿¿ ñàíàà÷èëæ ºäººõºä ìýäýýëëèéã ñîíèðõäîã áîë èõýíõè õºãæèæ õýðõýí àøèãëàõ àñóóäàë áàéãàà îðíóóä ýíý çîðèëãîä íýã èõ ÿðèãäàíà. Õàðèëöàí ÿðèëöëàãà àíõààðäàãã¿é. Îëîí àðãà õýðýãñýë, õèéõ íü äàðàà äàðààãèéí ýõ ñóðâàëæóóä íýãýí çýðýã îëîí íàðèéâ÷èëñàí ä¿í çîðèëãûã áàãòààñàí áàéäàã. Ãýâ÷ øèíæèëãýýíèé àæëûí àíõíû ýíý íü øààðäëàãà õàíãàæ ÷àäíà àëõàì áîëäîã áºãººä ýíý íü ãýõýä ýðãýëçýýòýé. Îëîí óëñûã Ïàðèñûí òóíõàãëàëààð õàðüöóóëàõ æèøèæ ¿çýõ çîðèëãî íü äýìæèãäýæ áàéãàà õàíäèâëàã÷, îðîí íóòàãò õýðýãëýãääýã çàñãèéí ãàçðûí ò¿íøëýëèéã îíîøëîãîî áóþó õÿíàëò øàëãàëòûí õºãæ¿¿ëýõ çîðèëãûã àãóóëäàã. õýðýãñýëèéã áàãòààäàãã¿é. Õàðèëöàí ÿðèà ä¿í øèíæèëãýýÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 23
  24. 24. “ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔõèéõ çîðèëãûí ¿¿äíýýñ àøèãòàé Çîðèëãûã òîäîðõîé èëýðõèéëáýëáàéæ áîëíî. Ãýâ÷ õàðèëöàí ÿðèàíä çîõèíî. Õýðýâ õýðýãëýã÷ õèéãýýä ãîëçîðèóëñàí ìýäýýëýë, ä¿í îðîëöîã÷ òàë íóóãäìàë òºëºâëºãººøèíæèëãýýíèé ìýäýýëýë íü ó÷èð àãóóëæ áàéíà ãýæ ¿çâýë àñóóäàëøàëòãààí øèíæ òýìäãèéã øàëãàæ ¿¿ñýõ íü òýð.áàéäàã ä¿í øèíæèëãýýíèéìýäýýëýëòýé àäèë òºñòýé áàéäàãã¿é Óëñûí çàðäàë ñàíõ¿¿ãèéíó÷ðààñ õýðýãëýã÷ ÿíç á¿ðèéí õàðèóöëàãà (ÓÇÑÕ-ÐÅFÀ) íü óëñçîðèëãîòîé ¿íýëãýý õèéëãýõ îðíû òºðèéí ñàíõ¿¿ãèéíñîíèðõîëòîé áàéãàà áîë îëîí óäèðäëàãûí ã¿éöýòãýõ àæèëòºðëèéí ¿íýëãýýíèé àðãà ¿¿ðãèéã õÿíàäàã áà ÿðèà õýëöýëèéãõýðýãñýëèéã õàâñðóóëàí òîõèðóóëæ õàíãàæ áàéäàã. Àðãà õýðýãñýëèéíõýðýãëýõ íü ç¿éòýé. èæ á¿ðýí áàéäëààñ ¿¿äýí çàðèì ¿íýëãýý íü èòãýëöýëèéí ýðñäýëèéíÕýðýãëýã÷ ãàíö çîðèëãî òàâüñàí ¿íýëãýýíèé õýñãèéã á¿ðä¿¿ëæíºõöºëä ¿íýëãýýíèé àæèë ìàø ñàéí áàéäàã. Ýíý òîõèîëäîëä çàðèì îðíûÿâàãääàã. Ýíý íü áóñàä îðîëöîã÷ çàñãèéí ãàçàð áàéãàà äóòàãäàëààòàëóóäûí çîðèëãûã òîëüäîí íóóí äàðàãäóóëàõûã îðîëääîã.õàðóóëæ áàéäàã. Ó÷èð íü ýíý ¿éë àæèëëàãàà õºãæëèéí òóñëàìæ àâàõ áîëîìæèéã¯íýëãýýíèé àðãà õýðýãñýëèéã áàãàñãàæ áîëîõ òàëòàé.îíîøëîãîî õèéõ, õÿíàæ øàëãàõ,õàðèóöëàãà òîîöîõ çîðèëãîîð Äóòàãäëûã íóóí äàðàãäóóëàõ íüõýðýãëýæ áîëîõ áà øèíý÷ëýëèéí ¿íýëãýýíèé à÷ õîëáîãäëûã èõýýõýíòºëºâëºãººã áîëîâñðóóëàõàä á¿äãýð¿¿ëäýã. ÓÇÑÕ íü îëîí òîîíûçîðèóëàãäñàí îíîøëîãîîíû àðãà õóó÷èí àðãà õýðýãñëèéã õàëàõõýðýãñýë íü (òºðèéí àëáàí õààã÷èéã áîëñîí. ¯¿ñ÷ áàéãàà àñóóäëûãñîíãîí øàëãàðóóëàõ) àæèëä àâàõ, çàñãèéí ãàçðûí îðîëöîã÷ òàë,òýä íàð õýðõýí àæèëëàäàã çýðãèéã ¿íýëãýýíèé áàã õî¸ðûí õîîðîíäòîäîðõîéëîõîä õýðýãëýãäýíý. îëîí òîîíû çºâëºë人í çºâøèëöººí õèéñíýýð àðèëãà檺ð÷ëºëò õèéõ ¿¿ðýãòýé áîëîõ áºãººä òîãòñîí ñòàíäàðòûãìýðãýæèëòíèé ò¿âøèíä õÿíàëò õàíãàõààñ èë¿¿ óëñûí ñàëáàðûíøàëãàëò õèéõ çîðèëãîîð ñàíõ¿¿ãèéí óäèðäëàãûí òîãòîëöîîãõýðýãëýãäýíý. Ãýâ÷ ýíý íü ÿàðàëòàé õºãæ¿¿ëýí áýõæ¿¿ëýõýä ãîë¿ð ä¿í õ¿ñýæ áàéãàà øèíý÷ëýëèéí àíõààðëàà õàíäóóëàõ õýðýãòýé.ìåíåæåð¿¿äýä àøèã áàãàòàé.Àìüäðàë äýýð îíîøëîãîî, õÿíàí Çîðèëãî öóãëóóëñàí ìýäýýíèéøàëãàëò õèéõýä øààðäëàãàòàé íàéäâàðòàé áàéäàë, ÷àíàðò íºëººëæìýäýýëýë ººð õîîðîíäîî ÿëãààòàé áîëíî.áàéäàã ÷, çàðèì íºõöºëä äàâõöàæáîëíî. Á¿õ îðîëöîã÷äûí õóâüä Õÿíàæ øàëãàõ, õàðèóöëàãà òîîöîõ¿íýëãýýíèé àæëûí çîðèëãûí òàëààð çîðèëãîîð ìýäýýëýë öóãëóóëàõçºâøèëöºë õèéãäñýí áàéõ ¸ñòîé. õýðýãëýã÷èéí õóâüä öóãëóóëñàí ìýäýýëýë ãîë çîðèëòîò õ¿ðýýãýý24 ÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  25. 25. “ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔíàðèéñãàõ ýñâýë àæèë ¿¿ðýã íü Òºðèéí ñàíõ¿¿ãèéí óäèðäëàãà,áàéãààãààñàà õýòýðõèé ñàéí áîëæ çàñãèéí ãàçðûí áîäëîãîãàðàõààð ¿íýëãýý ºãºõ õàíäëàãà áîëîâðóóëàëòûã õýìæäýã àðãàõàðàãääàã. Ìýäýýëëýýð õàíãàã÷èéí õýðýãñýë åðºíõèé人 íýã çàãâàðòàéõóâèéí àøèã ñîíèðõîë õýò áàéäàã.äàâàìãàéëñíààñ îíîøëîãîîíû àðãàõýðýãñýë íü íóóí äàðàãäóóëàõàä ¯éë÷èëãýý õ¿ðãýëòõ¿ðãýæ áîëíî. Ýíý íü õýðýãëýã÷ñàéä, òºðèéí óäèðäàõ àëáàí Ãàðûí àâëàãàä ¿éë÷èëãýýã õ¿ðãýõ 3òóøààëòàí õèéãýýä ¿íýëãýýíèé òºëºâèéã õýìæäýã 4 àðãà õýðýãñëèéãàæëûã õàðèóöñàí àæèëòíóóäûí ººð òàíèëöóóëæ áàéíà. Äýëõèéí áàíêõîîðîíäîî õàìòàð÷ àæèëëààã¿éãýýñ ¿éë÷èëãýýã õ¿ðãýõ 4 õýìæýýñò¿¿ñäýã. àíõààð÷ ñóäàëãààãàà õèéäýã. Ýíý 4 õýìæýýñ áîë ÷àíàð, öàã õýìíýëò, 1.6. ¯íýëãýýíèé àðãà õýðýãñýë, íýâòðýõ áîëîìæ, ¿ð àøèã þì. ìýäýýëëèéí ñóðâàëæ ÷óõàì Ýäãýýðèéã òóõàéí áàéãóóëëàãàä þóã ¿íýëæ õýìæäýã âý? òîõèðóóëàí õèéæ áîëíî. Åðºíõèé人 òîîí ìýäýýëëèéãÀðãà õýðýãñëèéã ñîíãîõ 2 äàõü ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã ãàçðûí á¿ðòãýëøàëãóóð áîë öóãëóóëæ òýìäýãëýëýýñ àâ÷ áîëíî. Èðãýäèéíáîëîâñðóóëñàí ìýäýýëëèéí ÷àíàð, ¿íýëãýýíèé êàðò Åâðîïûí òºðèéíà÷ õîëáîãäîë þì. çàõèðãààíû èíñòèòóò (EÒÇÈ)-ûí ýíãèéí ¿íýëãýýíèé òîãòîëöîî íüÕýðýãëýã÷ ò¿¿íèé çîðèëãûã õàíãàæ ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãààãáàéãàà îëîí òîîíû àðãà õýðýãñëèéã õýìæäýã.òîäîðõîéëñíû äàðàà òýäãýýðèéí¿ç¿¿ëýëòèéã íàðèéí øàëãàõ Ýõíèé õýðýãñýë èðãýäèéí ¿çýëøààðäëàãàòàé áîëäîã. Õóóëü ä¿ðýì áîäëûã èõýâ÷ëýí àñóóõ çàìààðäàãàõ, àìüäðàë äýýð õýðýãëýõ òîäîðõîéëäîí áîë ñ¿¿ëèéíõ íüõî¸ðûí õîîðîíä íàðèéí ÿëãàà áèé. ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èéí ñýòãýë õàíàìæèéí àñóóäëààð ñàíàë áîäëûã íüÄýëõèéí áàíê ÕÍÓ-ûí èäýâõèòýé èëýðõèéëýõ ìåíåæìåíòèéã¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã çàñàãëàëûí øààðäàíà. Õàðèí Àíãëèä èðãýäýä¿ç¿¿ëýëò àñóóëò òóñ á¿ðèéã “ä¿ðýì ¿ç¿¿ëýõ ¿éë÷èëãýýã ººðºº ¿íýëýõæóðìûí äàãóó ÿâàãääàã” ýñâýë àðãà õýðýãñýë íü ÿìàð ¿éë÷èëãýý“àìüäðàëä õýðýãëýãääýã” ãýæ ÿëãàí ¿ç¿¿ëæ áàéãààä áóñ, õàðèíàíãèëñàí áàéíà. Õýðýãëýã÷ ¿éë÷èëãýý õýðõýí õ¿ð÷ áàéãààä¿éë÷èëãýýã õ¿ðãýõ, ýñâýë õ¿íèé ãîëëîí àíõààðäàãààðàà äýýðõ 2íººöèéí óäèðäëàãûí øèíý÷ëýë õýðýãñýëýýñ ÿëãààòàé.õèéõýý ººðºº ñîíãîæ òîäîðõîéëíî.Àðãà ç¿é àðãà÷èëàë, èæ á¿ðýí ¯éë÷èëãýýã ñàéæðóóëàõàä¿ç¿¿ëýëòèéí õóâüä èõýýõýí ÿëãàà àíõààðëàà òºâëºð¿¿ëíý. Ýíý àðãàáàéäàã. õýðýãñýë ¿éë÷ë¿¿ëýã÷ ñýòãýë õàíãàëóóí áàéãàà ýñýõèéãÕÝÐÝÃËÝÃ×ÈÉÍ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 25
  26. 26. “ÒªÐÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÀÆÈË Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÈÉà ÕÝÌÆÈկɔòîäîðõîéëæ, ò¿¿í äýýð åðºíõèé人 òºðèéí àëáàíä àæèëëàæ áàéãààñóóðèëäàã. Äýýðõè ¿íýëãýýíèé àðãà àëáàí õààã÷äûí ¿íäñýí çàð÷èìõýðýãñëèéã äàíãààð íü ýñâýë íºõöºëèéã òîäîðõîéëæ áàéäàã.õîñëóóëàí õýðýãëýâýë òºðèéí ̺í òóñëàõ ÷àíàðûí òîãòîîë¿éë÷èëãýýíèé åðºíõèé ä¿ð çóðãèéã òîãòîîìæ, ä¿ðýì æóðìóóä îðäîã.ãàðãàõàä òóñòàé. Õî¸ð äàõü ÿëãàà íü òºðèéí àëáàí Òºðèéí àëáàíû õ¿íèé íººöèéí õààã÷äûí ¸ñ ñóðòàõóóí, áèåý àâ÷ óäèðäëàãà (ÕÍÓ) ÿâàõ áàéäàë, ¿íýí÷ øóäàðãà õºäºëìºðëºõ çýðýã øààðäëàãàÕÍÓ-ûí øèíý÷ëýëèéã ¿íýëæ õàíãàõ ó÷èðòàé.õýìæèõäýý õýðýãëýã÷ íèëýýä õ¿íäñîíãîëò õèéõ øààðÀ

×