Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü    M O N G O L I A"ÕºÃÆËÈÉÍ ÁÝÐÕØÝÝËÒÝÉ Õ¿ÍÈÉ ÝÐÕÈÉÍ  Ø...
Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüDDC305.90816`023 X - 546ISBN 978-99962-857-8-3©2011, ÌÕÇ...
Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü                                   ÃÀÐ×ÈÃÒîâ÷èëñîí íýðñè...
Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüÒîâ÷èëñîí íýðñèéí òàéëáàðÕÁÕ              Õºãæëèéí áýðõø...
Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüÍýð òîìú¸îíû òàéëáàðÝìíýëýã õºäºëìºð          Èðãýíèé õº...
Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüÃðàôèêèéí æàãñààëòÃðàôèê 1 Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéã...
Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü                              ÓÄÈÐÒÃÀËÌîíãîëûí òºð ò¿¿õè...
Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüèðãýäèéí òàëàà𠺺ð÷ëºëò îðóóëàõ àñóóäëûã Ìîíãîë Óëñûí È...
Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüáàãàã¿é àíõààðëàà.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí òàëààð ä...
Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü                    Íýã. ÕªÃÆËÈÉÍ ÁÝÐÕØÝÝËÕºãæëèéí áýðõø...
Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüõºãæëèéí áýðõøýýëèéã òîäîðõîéëîõîä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîë á¿...
Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü÷àäâàð àëäàëò, íèéãìèéí õàíäëàãà, õ¿ðýýëýí áàéãàà îð÷íû ...
Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü Õ¿ñíýãò 1. Åðäèéí ºâ÷èí ãýìòëèéí áîëîí ìýðãýæëèéí ºâ÷íè...
Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüÿâàõ áýðõøýýëèéã íü àðèëãàõûí òóëä òóñãàé õýðýãñýë áóþó ...
Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü   Êåéñ 4.   Á.Ö òºðºëõèéí ä¿ëèé, õýë ÿðèàíû ººð÷ëºëòòýé...
Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüÕàëàìæèéí õóóëèíä çààñíààð õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàà á¿ðýí àë...
Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüÒºñëèéí ñóäàëãààíû áàã õºãæëèéí áýðõøýýëèéí òàëààðõ ººð ...
Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü        Õ¿ñíýãò 2. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé òîäîðõîéëî...
Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü    6    Á¿ðýí ä¿¿ðýí, ¿ð ä¿íòýé       Îðîëöîõ          ...
Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüýìíýëýã õºäºëìºð ìàãàäëàõ êîìèññ òîãòîîíî. ...Òàõèð äóòó...
Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüºðãºòãºñºí íü ñàéí ç¿éë áîëîâ÷ èðãýíèé õºãæëèéí áýðõøýýë...
Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüõ¿íèé ýðõ ç¿éí îð÷èíã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü” òºñëèéí õ¿...
Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü                                 Õî¸ð. Õ¯ÍÈÉ ÝÐÕÕ¿íèé ýð...
Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü         Óëñ òºðèéí ýðõ, ýðõ ÷ºëºº         Ýäèéí çàñ...
Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüàñóóäëûã õºãæëèéí áýðõøýýëòýé á¿õ õ¿íä õàìààðóóëàõ òóõàé...
Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüÕºãæëèéí áýðõøýýëèéí óëìààñ àëàã÷ëàõÝíý îéëãîëò íü õ¿íèé...
Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü   Ãóðàâ. ÌÎÍÃÎËÛÍ ÕªÃÆËÈÉÍ ÁÝÐØÝÝËÒÝÉ ÈÐÃÝÄÈÉÍ         ...
Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüíü õàìààð÷ áàñ ó÷èð ÿëãàâàðòàé òàâèãääàã ºâºðìºö àñóóäàë...
Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü       á¿õ íèéòèéí ñàíàë àñóóëãàä îðîëöîõ,       àëü...
Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüá) õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñò áóñàäòàé àäèë òýãø áàéõ ...
Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüøàëòãààëàí ñàíàëàà áèå÷ëýí ºãºõ ÷àäâàðã¿é ñîíãîã÷ ººðèéí...
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Report manual for the disabled people mongolia
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Report manual for the disabled people mongolia

861 views
794 views

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
861
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
3
Actions
Shares
0
Downloads
11
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Report manual for the disabled people mongolia

  1. 1. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü M O N G O L I A"ÕºÃÆËÈÉÍ ÁÝÐÕØÝÝËÒÝÉ Õ¿ÍÈÉ ÝÐÕÈÉÍ ØÀËÃÓÓÐ ¿Ç¿¿ËÝËÒ ÁÎËÎÂÑÐÓÓËÀÕ ÍÜ" ÑÓÄÀËÃÀÀÍÛ ÒÀÉËÀÍ 2011 îí 1
  2. 2. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüDDC305.90816`023 X - 546ISBN 978-99962-857-8-3©2011, ÌÕÇ-9 òºñºë, ͯÁÕÕ, Moíãîë Óëñ.Çîõèîã÷èéí á¿õ ýðõ õàìãààëàãäñàí.Ýíýõ¿¿ ñóäàëãààíû òàéëàíã Ìîíãîë Óëñûí Øèíæëýõ óõààíûàêàäåìèéí Ôèëîñîôè, ñîöèîëîãè, ýðõèéí õ¿ðýýëýíã ò¿øèãëýí ͯÁÕÕ,ͯÁ-ûí Îñëî äàõü çàñàãëàëûí òºâèéí äýìæëýãòýéãýýð õýðýãæèæáóé “Õ¿íèé ýðõèéã áàòàëãààæóóëæ, àðä÷èëñàí çàñàãëàëûã áýõæ¿¿ëýõÌÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõøàò II” òºñëèéí ñàíõ¿¿æèëòýýð áîëîâñðóóëæ áýëòãýâ.Íîìûí ýõ ñóðâàëæèéã äóðäàæ àøãèéí áóñ çîðèëãîîð îëøðóóëàíõóâèëæ òàðààõûã çºâøººðíº.Áîëîâñðóóëñàí: Ìîíãîëûí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí áàéãóóëëàãóóäûí ¿íäýñíèé õîëáîîÒåõíèê ðåäàêòîð: Î.ÕàòàíáîëäÌàêåò, õýâëýë, äèçàéí “Ñàíñóäàé” ÕÕÊ 2
  3. 3. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü ÃÀÐ×ÈÃÒîâ÷èëñîí íýðñèéí òàéëáàð 4Íýð òîìú¸îíû òàéëáàð 5Ãðàôèêèéí æàãñààëò 6Õ¿ñíýãòèéí æàãñààëò 6Óäèðòãàë 7I. Õºãæëèéí áýðõøýýëèéí òóõàé îéëãîëò 10-22 Õºãæëèéí áýðõøýýë ãýæ þó âý ? 10 Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿í ãýæ õýí áý? 17 Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèéã õýí òîäîðõîéëäîã âý ? 19 Õºãæëèéí áýðõøýýëèéã ÿàæ òîäîðõîéëîõ ¸ñòîé âý? 21II. Õ¿íèé ýðõèéí òóõàé îéëãîëò 23-26 Õ¿íèé ýðõèéí òóõàé îéëãîëò 23 Õ¿íèé ýðõèéí àíãèëàë 23 Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàé êîíâåíöèéí çîðèëãî,çàð÷èì 24III. Ìîíãîëûí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýä (ÕÁÈ)-èéí ýðõèéí õýðýãæèëòèéí áàéäàë 27-53 1. Óëñ òºðèéí ýðõ, ýðõ ÷ºëºº 28 2. Ýäèéí çàñãèéí ýðõ 38 3. Íèéãýì, ñî¸ëûí ýðõ 39 4. Õóâèéí õàëäàøã¿é ýðõ 51 5. Òýãø ýðõ 52IV. Øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä 54V. Øèíæýý÷äèéí ¿íýëãýý 69VI. Ä¿ãíýëò, çºâëºìæ 75VII. Õàâñðàëò 86VIII. Ñóäàëãààíä àøèãëàñàí ýõ ñóðâàëæèéí æàãñààëò 93 3
  4. 4. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüÒîâ÷èëñîí íýðñèéí òàéëáàðÕÁÕ Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñͯÁ Íýãäñýí ¯íäýñòíèé ÁàéãóóëëàãàÝÕÌÊ Ýìíýëýã-õºäºëìºð ìàãàäëàõ êîìèññÄÝÌÁ Äýëõèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãàÁÑØÓß Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû ÿàìÍÕÕß Íèéãìèéí õàìãààëàë õºäºëìºðèéí ÿàìÝÌß Ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿàìÌÕÁÈÁ¯Õ Ìîíãîëûí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí áàéãóóëëàãóóäûí ¿íäýñíèé õîëáîî̯ÎÍÒ Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé îëîí íèéòèéí òåëåâèçÈÁÌÓÒ Èðãýíèé á¿ðòãýë, ìýäýýëëèéí óëñûí òºâÑÅÕ Ñîíãóóëèéí åðºíõèé õîðîîÓÈÕ Óëñûí èõ õóðàë¯ÑÕ ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí õîðîîÕÇÄÕß Õóóëü ç¿é äîòîîä õýðãèéí ÿàìÕÝ¯Ê Õ¿íèé ýðõèéí ¿íäýñíèé êîìèññÒÁÁ Òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãàÓÍÄÅà Óëñûí íèéãìèéí äààòãàëûí åðºíõèé ãàçàðÕկà պäºëìºð, õàëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé ãàçàðÕÁÕ Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íÁÒÑÓÕ Áèåèéí òàìèð ñïîðòûí óëñûí õîðîîÎÓÕÁ Îëîí óëñûí õºäºëìºðèéí áàéãóóëëàãàÕ¯Õ Õàðààã¿é÷¿¿äèéí ¿íäýñíèé õîëáîîÕÁÈ×¯Ý Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ÷ºëººò ¿éëäâýð÷íèé ýâëýëÕÁÝÝ¯Ò Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýðõèéí ¿íäýñíèé òºâÕÁÕÝÝÕ Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õýäòýé ýöýã ýõ÷¿¿äèéí õîëáîîÑÇ¯Ò Ñýðãýýí çàñàëòûí ¿íäýñíèé òºâ 4
  5. 5. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüÍýð òîìú¸îíû òàéëáàðÝìíýëýã õºäºëìºð Èðãýíèé õºãæëèéí áýðõøýýëòýéã áîëîíìàãàäëàõ êîìèññ õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäàëòûã òîãòîîäîã êîìèññÌÕÁÈÁ¯Õ Ìîíãîëûí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí áàéãóóëëàãóóäûí ¿íäýñíèé õîëáîî, 21 àéìàã 9 ä¿¿ðýãò çºâëºë, ãèø¿¿í áàéãóóëëàãàòàé, ÕÁÈ-äèéí íèéòëýã ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã áàéãóóëëàãà þì.Ïàðàîëèìï Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí îëèìïèéí íààäàìÑóðäîîëèìï Ñîíñãîëûí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí îëèìïèéí íààäàì 5
  6. 6. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüÃðàôèêèéí æàãñààëòÃðàôèê 1 Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéã íèéãìèéí àìüäðàëä èäýâõèòýé îðîëöîõîä ãàðäàã õ¿íäðýë¿¿äÃðàôèê 2. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéã íèéãìèéí àìüäðàëä èäýâõèòýé îðîëöîõîä äýìæèõ ñóáúåêòÃðàôèê 3. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé ýðõ àøèãòàé õîëáîîòîé ìýäýýëýë îëæ ÷àääàãã¿é øàëòãààíÕ¿ñíýãòèéí æàãñààëòÕ¿ñíýãò 1. Åðäèéí ºâ÷èí ãýìòëèéí áîëîí ìýðãýæëèéí ºâ÷íèé æàãñààëòààñÕ¿ñíýãò 2. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé òîäîðõîéëîëòûí õàðüöóóëàëòÕ¿ñíýãò 3. Õºãæëèéí áýðõøýýëèéã òîãòîîõ çàãâàðÕ¿ñíýãò 4. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé ñîíãîã÷èéí áàéðøèëÕ¿ñíýãò 5. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ñîíãóóëüä îðîëöîîã¿é øàëòãààíÕ¿ñíýãò 6. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ÒÁÁ-ûí ¿çëýãèéí ä¿íÕ¿ñíýãò 7. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õäèéí ñóð÷ áîëîâñðîõ, õºãæèõ áîëîìæèéã ¿íýëãýýÕ¿ñíýãò 8. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ìýðãýæëèéí ñóðãàëòàíä õàìðàãäàõ áîëîìæÕ¿ñíýãò 9. Íèéãìèéí äààòãàëûí ñàíãààñ çàðöóóëæ áóé õºðºíãºÕ¿ñíýãò 10. Íèéãìèéí õàëàìæèéí ñàíãààñ çàðöóóëæ áóé õºðºí㺠6
  7. 7. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü ÓÄÈÐÒÃÀËÌîíãîëûí òºð ò¿¿õèéíõýý àëü ¿åä õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéíòàëààð òîäîðõîé áîäëîãî õýðýãæ¿¿ëñýýð èðñýí óëàìæëàëòàé áèëýý.Àðä÷èëàë, çàõ çýýëèéí õàðèëöààíä øèëæñýí 1990-ýýä îíû II õàãàñààñýíý áîäëîãîä ¿íäñýí ººð÷ëºëò ãàð÷ýý. Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðàë 1997îíû íàìðûí ÷óóëãàíààð Õºäºëìºðèéí õóóëüä íýìýëò ººð÷ëºëò îðóóëæõºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéã áóñàäòàé àäèë õºäºëìºðëºõ ýðõòýéãõóóëèàð õ¿ëýýí çºâøººð÷ýý. Ýíý áîë áîäëîãî, õàíäëàãûí øèíæòýéàíõíû òîìîîõîí ººð÷ëºëòèéí íýã áàéâ.Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðààñ 2001 îíûã “Õºãæëèéí áýðõøýýëòýéèðãýäèéã äýìæèõ æèë” áîëãîí çàðëàñàí áºãººä “Òàõèð äóòóó” ãýñýíõóó÷èí íýð òîìú¸îã Ìîíãîë Óëñûí õýëíèé ¯íäýñíèé çºâëºëèéí2004 îíû 12 äóãààð ñàðûí 24-íû 0407 òîîò òîãòîîëîî𠺺ð÷èëæ,“õºãæëèéí áýðõøýýëòýé” ãýñýí íýð òîìü¸îã õýðýãëýõ áîëîâ. Ýäãýýðàðãà õýìæýýí¿¿äèéí ¿ð ä¿íãýýð õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íä õàíäàõíèéãìèéí õàíäëàãàä çàð÷ìûí ººð÷ëºëò õèéãäýæ ýõëýâ.Õ¿íèé Ýðõèéí îëîí óëñûí ºäðèéã òîõèîëäóóëàí Åðºíõèéëºã÷èéíÒàìãûí Ãàçàð, Õ¿íèé Ýðõèéí ¯íäýñíèé Êîìèññ, Ìîíãîëûí ÕºãæëèéíÁýðõøýýëòýé Èðãýäèéí Áàéãóóëëàãóóäûí ¯íäýñíèé Õîëáîîíîîñõàìòðàí 2006 îíû 12 äóãààð ñàðûí 1-íèé ºäºð “Õºãæëèéí áýðõøýýëòýéõ¿íèé ýðõ” ñýäýâò ¿íäýñíèé ÷óóëãàíûã Ìîíãîë Óëñûí Åðºíõèéëºã÷èéíèâýýë äîð çîõèîí áàéãóóëñàí íü ýíý àñóóäëûã îëîí òàëààñ íü õýëýëöýæõàðèëöàí îéëãîëöîõ áîëîìæ îëãîñîí þì.Óã ÷óóëãàíä òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà, îëîí óëñûíáàéãóóëëàãóóä, õîò, õºäººãèéí 450 ãàðóé òºëººëºã÷èä îðîëöñîí áºãººä“Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿í ýðõ, ýðõ ÷ºëººãºº ýäëýõ òýãø áîëîìæèéãáèé áîëãîõûí òóëä òýäíèé òóñãàé õýðýãöýýíä íèéöñýí õóóëü ýðõ ç¿é,íèéãýì, óëñ òºð, ýäèéí çàñãèéí áîëîí ñýòãýë ç¿éí îð÷èíã á¿ðä¿¿ëýõíü” ÷óõàë áîëîõûã õ¿ëýýí çºâøººð÷ 10 ÷èãëýëýýð òîäîðõîé çºâëºìæãàðãàæýý.×óóëãàíû çºâëºìæèéã õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûí õ¿ðýýíä Ìîíãîë ÓëñûíÅðºíõèéëºã÷ ñàíàà÷ëàí ñàëáàðûí 11 õóóëèíä õºãæëèéí áýðõøýýëòýé 7
  8. 8. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüèðãýäèéí òàëàà𠺺ð÷ëºëò îðóóëàõ àñóóäëûã Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðàëäºðãºí áàðüñíààð 2007 îíû 8 äóãààð ñàðä 7 õóóëèíä íýìýëò ººð÷ëºëòîðóóëæýý. ̺í Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðàë 2008 îíû 12 äóãààð ñàðûí 19-íû ºäºð “Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàé êîíâåíöèéã,íýìýëò ïðîòîêîëûí õàìò” ñî¸ðõîí áàòàëñàí íü ýðõ ç¿éí õ¿ðýýíä ãàðñàíòîìîîõîí øèíý÷ëýë áîëëîî.Ýðõ ç¿éí õ¿ðýýíèé øèíý÷ëýëèéã àìüäðàë äýýð õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûãÇàñãèéí ãàçàð áîëîí áóñàä òîäîðõîé ÷èã ¿¿ðýã á¿õèé áàéãóóëëàãóóäçîõèîí áàéãóóëæ áàéíà. Ýíýõ¿¿ ººð÷ëºëòèéã õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûí ÿâö,¿ð ä¿í íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ýðõ, ýðõ ÷ºëººãºº õóóëü¸ñîîð ýäëýõýä ãàð÷ áóé áîäèò àõèö áàéõ ó÷èðòàé. ßàæ õýðýãæèæ, ÿìàðàõèö ººð÷ëºëò ãàð÷ áóéã òîäîðõîé øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòýýð õýìæäýã îëîíóëñûí æèøèã íýãýíò áèé áîëæýý.Ìîíãîë Óëñàä õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ýðõèéí õýðýãæèëòèéã¿íýëæ ä¿ãíýõýä õýðýãëýäýã øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéã áîëîâñðóóëàí àøèãëàõáîäèò øààðäëàãà àëü õýäèéíýý áèé áîëñîí áàéíà. Ýíý øààðäëàãàäíèéöñýí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ çîðèëãîîð ÌÕÁÈÁ¯-íèéõîëáîî “Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ýðõèéí õýðýãæèëòèéíáàéäàë” ñýäýâò ñóäàëãààíû òºñëèéã 2010 îíû 9 ä¿ãýýð ñàðûí 1-íýýñ 12äóãààð ñàðûí 31-íèé õîîðîíä õýðýãæ¿¿ëñýí þì.Òºñëèéí õ¿ðýýíä õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ýðõèéí áàéäëûíòàëààð òóñãàéëàí ñóäàëãàà õèéæ, ä¿íã íýãòãýñíèé çýðýãöýý ºìíº íü ýíý÷èãëýëýýð õèéãäñýí ñóäàëãàà, ÌÕÁÈÁ¯-íèé õîëáîîíû ìýäýýëèéí ñàíäáàéãàà áóñàä ìýäýýëëèéí õýðýãëýãäýõ¿¿íèéã ºðãºí àøèãëàñàí áîëíî.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéãáîëîâñðóóëàõäàà ýíý òàëààð îëîí óëñûí õýìæýýíä áàðèìòàëäàã àðãàç¿éã õàðãàëçàí ¿çñýíèé çýðýãöýý õºãæëèéí áýðõøýýëèéí ñîãîã òóñá¿ðèéí îíöëîã, ºâºðìºö õýðýãöýýã õàðãàëçàí ¿çýæ îð÷íû õÿçãààðëàëò,íèéãìèéí õàíäëàãà, ñýòãýë ç¿éí áýðõøýýë çýðãèéã íàðèéâ÷ëàíòîîöîõûã õè÷ýýâ.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéã õàíãàõ, õàìãààëàõ ¿éë àæèëëàãààíü ñîãîãèéã áîëîí ñîãîãîîñ ¿¿ññýí áýðõøýýëèéã çºâ òîäîðõîéëîõ,òýäíèé õýðýãöýýã îíîâ÷òîé òîãòîîõ àñóóäàëòàé øóóä õîëáîîòîéó÷èð õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿í ãýæ õýí áý, õºãæëèéí áýðõøýýëèéãÿàæ òîäîðõîéëîõ âý çýðýã àðãà ç¿éí øèíæòýé àñóóäëûã òîäðóóëàõàä 8
  9. 9. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüáàãàã¿é àíõààðëàà.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí òàëààð äîðâèòîé ñóäàëãàà õèéãäýýã¿é,ñòàòèñòèê ìýäýýëýë çºð¿¿òýé, àíõäàã÷ ìàòåðèàë öóãëóóëàõàä õ¿íäðýëãàðñàí çýðýã çàðèì íýã áýðõøýýë ó÷èð÷ áàéñàí õýäèé ÷ òºñëèéíõ¿ðýýíä òºëºâëºñºí àæëóóä õèéãäýæ, äýâø¿¿ëñýí çîðèëòîî àìæèëòòàéõýðýãæ¿¿ëñýí ãýæ ¿çýæ áàéíà.Ýíýõ¿¿ òºñëèéã ¿ð ä¿íòýé õýðýãæ¿¿ëýõýä ãàð áèå îðîëöñîí ñóäàëãààíûáàãèéíõàíä áîëîí ñóäàëãààíû àæëûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ, ìýðãýæèëàðãà ç¿éí çºâºë㺺 ºã÷ àæèëëàñàí “Õ¿íèé ýðõèéã áàòàëãààæóóëæ,àðä÷èëñàí çàñàãëàëûã áýõæ¿¿ëýõ, Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûãõýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ øàò II” òºñëèéí áàãèéí ãèø¿¿ä,ò¿¿íèé äîòîð ¿íäýñíèé çºâëºõ Õ.Õóëàí, òºñëèéí ¿íäýñíèé ìåíåæåðÖ.Öýöýíáèëýã, òºñëèéí çàõèðãàà, ñàíõ¿¿ãèéí àæèëòàí Î.Õàòàíáîëäíàðò õóâèàñàà áîëîí õîëáîîíûõîî íýðèéí ºìíººñ ã¿í òàëàðõàëèëýðõèéëæ áàéíà. Ö. Îþóíáààòàð ÌÕÁÈÁ¯-íèé õîëáîîíû åðºíõèéëºã÷ 9
  10. 10. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü Íýã. ÕªÃÆËÈÉÍ ÁÝÐÕØÝÝËÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéã õàíãàõ òàëààð òºðèéí áîäëîãîáîëîâñðóóëàõ, õýðýãæ¿¿ëýõ, õýðýãæèëòýä íü õÿíàëò òàâèõ, ýíý÷èãëýëýýð ñóäàëãàà øèíæèëãýýíèé àæèë ýðõëýõ çýðýãò õºãæëèéíáýðõøýýë õýìýýõ îéëãîëòûã çºâ òîäîðõîéëæ, õýðýãëýæ ÷àääàã áàéõ¸ñòîé. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàé íèéãýìäñóðòàë÷èëãààíû àæèë çîõèîí áàéãóóëàõ, íèéãìèéí áóñàä ãèø¿¿äýä ýíýòàëààð çºâ îéëãîëò òºëºâø¿¿ëýõýä íýð òîìü¸îã ç¿é çîõèñòîé õýðýãëýõíü ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéíººðñäèéíõ íü ººðòºº õàíäàõ áîëîí áóñàä õ¿ì¿¿ñèéí òýäýíä õàíäàõ çºâõàíäëàãà òºëºâøèõºä îéëãîëò, íýð òîìü¸îíû îíîñîí óòãà, íèéòëýãáóþó æèøèã õýðýãëýý ÷óõàë ¿¿ðýãòýé þì.Õºãæëèéí áýðõøýýë ãýæ þó âý?“Õºãæëèéí áýðõøýýë” ãýäýã îéëãîëò íü íýð òîìü¸îíû õóâüä íèéãýì,õ¿ì¿¿íëèãèéí øèíæëýõ óõààíä íýëýýä ò¿ãýýìýë õýðýãëýäýã áîëîâ÷àãóóëãûí õóâüä íýã ìºð õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí íýãäñýí òîäîðõîéëîëòºíºº õýð ãàðààã¿é áàéíà. Ãýõäýý àæèë õýðãèéí ÿâöàä “õºãæëèéíáýðõøýýë”-èéã îéëãîõ, ò¿¿íä õàíäàõ àæèë õýðãèéí øèíæòýé õýä õýäýíòîäîðõîé õàíäëàãà áèé áîëæýý. ¯¿íä:  Õºãæëèéí áýðõøýýëä õàíäàõ ýð¿¿ë ìýíäèéí çàãâàð. Õºãæëèéí áýðõøýýë áîë ýì÷ëýõ øààðäëàãàòàé ºâ÷èí, àíàãààõ óõààíû øèéäâýðëýõ øààðäëàãàòàé àñóóäàë ãýæ ¿çäýã õàíäëàãà þì. Ýíý õàíäëàãà íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñ íü ÿìàð íýãýí ºâ÷òýé, ýìãýãòýé ó÷ðààñ øèéäýõ àðãà çàì íü ýìíýëç¿éí ¿éë àæèëëàãàà ãýæ òîäîðõîéëæ, àñóóäëûã ýìíýëýã, ýì÷ íàðò òîõîí ¿ëäýýäýã.Ýíý õàíäëàãà íü õºãæëèéí áýðõøýýëèéã áèå ýðõòýíèé áîëîí îþóíñàíàà ñýòãýë ç¿éí ñîãîã òàëààñ íü àíàãààõ óõààíû ¿¿äíýýñ àâ÷ ¿çäýãáºãººä ýíý òàëààñàà áîë ç¿é ¸ñîîð áàéõ ¸ñòîé õàíäëàãà. Õàðèí òºðèéíáîäëîãî, õóóëü ç¿éí áîëîí õ¿ì¿¿íëèãèéí øèíæëýõ óõààíû ¿¿äíýýñ áîëäàí ãàíö ýíý õàíäëàãûã áàðèìòëàõ íü ó÷èð äóòàãäàëòàé áîëíî. Ãýõäýýýíý õàíäëàãûí õ¿ðýýíä ìýðãýæëèéí ¿¿äíýýñ àâ÷ ¿çñýí îëîí îéëãîëòõºãæëèéí áýðõøýýëèéí òàëààð åðºíõèé òîäîðõîéëîëò ãàðãàõàäºðãºí àøèãëàãääàã. Òóõàéëáàë, Äýëõèéí Ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãà 10
  11. 11. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüõºãæëèéí áýðõøýýëèéã òîäîðõîéëîõîä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîë á¿õèéèìïåéðìåíò, ÷àäâàð àëäàëò, õàíäèêàïûí îëîí óëñûí àíãèëàëûãáîëîâñðóóëæýý.1Èìïåéðìåíò-òºðºëõèéí áîëîí îëäìîë øàëòãààíû óëìààñ õ¿íèé áèåìàõáîäü, îþóí ñàíàà, ñýòãýë ìýäðýë, ìýäðýõ¿éä ¿¿ññýí ñîãîã áºãººäõ¿íèé àíàòîìèéí á¿òýö, ôèçèîëîãè, ñýòãýë ç¿éí ¿éë àæèëëàãàààëäàãäàõ, õýâèéí áóñ áàéõûã õýëíý.Ýíý íü ò¿ð çóóðûí áîëîí áàéíãûíøèíæòýé áàéíà.Ñîãîãèéí áàéíãûí áîëîí ò¿ð çóóðûí øèíæ ÷àíàð, ¿¿ññýí øàëòãààí(òºðºëõèéí, îëäìîë/, ¿¿ññýí íºõöºë) óäàìøëûí áîëîí óäàìøèëûíáóñ, åðäèéí ºâ÷èí, àõóéí áîëîí ¿éëäâýðëýëèéí îñîë, ìýðãýæëýýñøàëòãààëñàí ºâ÷èí, õóðö õîðäëîãî ã.ì, õàìðàõ õ¿ðýý (áèå ìàõáîäü,îþóí ñàíàà, ñýòãýë ìýäðýë, ìýäýðõ¿éí àëü ýðõòýíèé ¿éë àæèëëàãààíûõýäýí õóâèéã õàìàðñàí) çýðãèéã çºâ òîäîðõîéëîõ íü òóõàéí õ¿íä¿ç¿¿ëýõ ýìíýëãèéí áîëîí íºõºí ñýðãýýõ ¿éë÷èëãýýã îíîâ÷òîé ñîíãîõ,÷àäâàð àëäàëòàíä íºëººëºõ áàéäëûã àðèëãàõ áîëîìæèéã îëãîõ ¸ñòîé.Ìîíãîëä ñîãîãèéã ìàø ñàéí òóñãàñàí æàãñààëò áèé.2 Õàðèí ñîãîã õýíä,ÿìàð õýìæýýíä áàéãàà, ò¿¿íä íü íèéöñýí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ, ýðõèéãõàíãàõ òàëààð õèéæ áóé àæèë õàíãàëòã¿é áàéäãèéã ýíý ÷èãëýëýýðõèéãäñýí ñóäàëãààíû ä¿íã¿¿ä íîòîëäîã áèëýý.×àäâàð àëäàëò - õ¿íèé áèå ìàõáîäü, îþóí ñàíàà, ñýòãýë ìýäðýë,ìýäðýõ¿éä ¿¿ññýí ñîãîãèéí óëìààñ õ¿íèé îëîí ÿíçûí ¿éëäýëõÿçãààðëàãäàõûã õýëíý. Ýíý íü ò¿ð çóóðûí áîëîí áàéíãûí øèíæòýéáàéíà.×àäâàð àëäàëòûã íàðèéâ÷ëàí òîãòîîõ íü íºõºí ñýðãýýõ àðãà, îðëóóëàõáîëîí íýìýëò õýðýãñëèéã çºâ ñîíãîõ, òºëºâëºëò, ¿éë÷èëãýýã îíîâ÷òîéáîëãîõ, òóõàéí õ¿íä ¿¿ñýõ áýðõøýýëèéã áàãàñãàõ áîëîìæèéã îëãîíî.Ìàíàé õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ÷àäâàð àëäàëòûã íàðèéâ÷ëàíòîäîðõîéëîõ àæèë óäààøðàëòàé, ýíý òàëààð õèéæ áóé àæèë òóéëûíõàíãàëòã¿é áàéäàã.Õàíäèêàï-íèéãýì, õàìò îëíû àìüäðàëä áóñàäòàé àäèë òýãø îðîëöîõáîëîìæèéí õÿçãààðëàãäìàë áàéäàë þì. Õàíäèêàï áàéäëûí ¿åä ñîãîã,1 ÄÝÌÁ-èìïåéðìåíò,÷àäâàð àëäàëò õàíäèêàïûí îëîí óëñûí àíãèëàë,ªâ÷ëºëòýé õîëáîîòîéàíãèëàëûí ãàðûí àâëàãà. Æåíåâ., 19802 Ýð¿¿ë ìýíä, íèéãìèéí õàìãààëëûí ñàéäûí õàìòàðñàí òóøààë 250/À-ûí õàâñðàëò 11
  12. 12. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü÷àäâàð àëäàëò, íèéãìèéí õàíäëàãà, õ¿ðýýëýí áàéãàà îð÷íû ç¿ãýýñ ¿¿ñýæáàéãàà áýðõøýýë, ò¿¿íèé øàëòãààíûã çºâ òîäîðõîéëîõ íü áîäëîãîáîëîâñðóóëàõ, òºëºâëºëò õèéõ, õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéãõàíãàõ óãòâàð íºõöºë áîëíî. Ãýòýë ìàíàéä ñóäàëãàà õèéãääýãã¿éó÷ðààñ òýð á¿õíèéã íàðèéâ÷ëàí òîäîðõîéëäîã ïðàêòèê àëãà áàéíà.Õºãæëèéí áýðõøýýëä õàíäàõ ºãëºã õàíäèâûí çàãâàðÝíý íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñ áîë çºâõºí õàëàìæ, õàìãààëàëøààðäñàí õàëàìæëàõ ¸ñòîé õ¿ì¿¿ñ ãýñýí ¿çëýýñ ¿¿äýëòýé õàíäëàãàþì. ¯¿íèéã ñóäàëãààíû íîì á¿òýýëä õàíäèâûí õàíäëàãà ãýæ íýðëýäýã.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäýä òºð áîëîí áóñàä õàëàìæ, áóÿíûáàéãóóëëàãóóäààñ çàéëøã¿é ¿ç¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé õàëàìæèéí¿éëë÷èëãýýã èëýðõèéëæ áàéäãààðàà çàð÷ìûí õóâüä áàéõ ë ¸ñòîéõàíäëàãà. Õàðèí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéã ººðèéíõºº òºëººáîëîëöîîòîé á¿õíèéã õèéõ áîëîìæ íºõö뺺ð õàíãàõ ãýñýí á¿òýýë÷õàíäëàãûã õÿçãààðëàäàãààðàà ñóë òàëòàé áàéäàã. Åð íü õ¿íä ººðººá¿òýýæ õºãæèõ áîëîìèéã á¿ðä¿¿ëýõýýñ õàëàìæëàõ íü õàìààã¿é õÿëáàðáàéäàã. Õàðèí õ¿íèé ýðõ, õ¿íèé õºãæèë, ýíýðýíã¿é ¿çëèéí ¿¿äíýýñ áîëýíý õàíäëàãûã çºâõºí òîäîðõîé õ¿ðýýíä ë áàðèìòëàõ øààðäëàãàòàé þì.Õºãæëèéí áýðõøýýëä õàíäàõ ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîí õàíäèâûí ãýõýíýõ¿¿ õî¸ð çàãâàð áóþó õàíäëàãûí àëü àëü íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýéõ¿ì¿¿ñèéã ººðèéíõºº àìüäðàëä ýçýí áàéõ, áóñàäòàé àäèë òýãøýýðýðõýý ýäëýõ áîëîìæèéã íü õààæ áàéäàã.3Ìîíãîë Óëñ ºíãºðñºí òîãòîëöîîíû ¿åä ÷, àðä÷èëñàí õºãæëèéíæèë¿¿äýä ÷ òºðèéí áîäëîãî ¿éë àæèëëàãààíä õºãæëèéí áýðõøýýëäõàíäàõ äýýðõ õî¸ð çàãâàðûã õîëüæ õýðýãëýæ èðñýí ãýæ ¿çýæ áîëíî.Õóóëü, áîäëîãûí øèíæòýé øèéäâýð, áàðèìò áè÷ã¿¿äýä ýíý áàéäàëòóñãàëàà îëñîîð èðæýý. Òýð ÷ á¿¿ õýë ýðõ á¿õèé çàðèì áàéãóóëëàãûíàëáàí ¸ñíû øèéäâýðò àëäààòàé òîìü¸îëîë îðñîí áàéäàã. Òóõàéëáàë,Ýð¿¿ë ìýíä, íèéãìèéí õàìãààëëûí ñàéäûí 1997 îíû À/250 òîîòòóøààëûí 2, 3-ð õàâñðàëòàíä òóñãàñàí ñîãîãèéí æàãñààëòûí äàãóóõºãæëèéí áýðõøýýëèéã òîäîðõîéëîõäîî òóõàéí ýðõòýíèé ÷àäâàðàëäàëòûí õóâèéã õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäàëòûí õóâü ãýæ áóðóóòîìú¸îëæ èðñýí áàéíà. Ýíý íü àðãà ç¿éí õóâüä àëäààòàé ó÷ðààñ àæèëõýðãèéí òîäîðõîé ç¿éë¿¿ä äýýð áóðóó õàíäëàãà ãàð÷ ãàçàð àâàõàäõ¿ðãýæ áàéãàà áèëýý.3 Ìàéêë Ñòåéí, Àíí Õàéåñ íàðûí “Õ¿íèé ýðõèéí òºëºº ãàðûí àâëàãà 2007 îí” 12
  13. 13. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü Õ¿ñíýãò 1. Åðäèéí ºâ÷èí ãýìòëèéí áîëîí ìýðãýæëèéí ºâ÷íèé æàãñààëòààñ4 ªâ÷èí, ãýìòëèéí íýð, ¿å øàò Õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäàëòûí õóâü 2 ãàð àëü ÷ ò¿âøèíä ìóõàð, 2 ãóÿ ìóõàð, 1ãàð, 1ãóÿ 100 % àëü ÷ ò¿âøèíä ìóõàð Îþóí óõààíû õàìãèéí ã¿íçãèé õîìñäîë-óñàí òýíýã 90-100 % Õî¸ð í¿ä òààðñàí øèëòýéãýý 0.03/1.5 ì çàéä 70-100% ãàðûí õóðóó òîîëîõ òºäèé/õàðààíû òàëáàé íü òàë á¿ðýýñýý 10 õ¿ðòýë íàðèéññàí áîë Òºðºëõèéí áóþó ºâ÷èí ãýìòëèéí óëìààñ õýëã¿é 70-100% ä¿ëèé (ïàéòàí) áîëîõ, ýíý íü áóñàä ºâ÷èíòýé õàâñàðâàë Âèðóñèéí øàëòãààíò, ýëýãíèé àðõàã ¿ðýâñëèéí 80-100% ãàðàëòàé ýëýãíèé õàòóóðàë (ýýíýãøèë àëäàëòûí ¿å)Ýð¿¿ë ìýíä, íèéãìèéí õàìãààëëûí ñàéäûí òóøààëààð òîäîðõîéëñîíýíýõ¿¿ ñîãîãóóä íü õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäàëòàíä íºëººëæ áóéýñýõèéã òîäðóóëàõ çîðèëãîîð òºñëèéí ñóäàëãààíû õ¿ðýýíä òîäîðõîéÿðèëöëàãóóäûã çîõèîí áàéãóóëñàí áîëíî. ¯¿íèéã ñóäàëãààíû ìýäýýëýëäàâàãäñàí çàðèì íýã æèøýýí äýýð àâ÷ ¿çüå. Êåéñ 1. Æ.Á íü 2 õºë ìóõàð áîëñíû óëìààñ ºìíºõ àæèëäàà áóþó òóõàéí ìýðãýæèëäýý òýíöýõã¿é, õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäàëò 100% ãýæ òîãòîîãäæýý. Ãýâ÷ õýñýã õóãàöààíû äàðàà ºìíºõ àæèëäàà òýíöýõã¿é áîëñîí Æ.Á íü ººð ÷àäâàðàà õºãæ¿¿ëýí ìýðãýæëèéí ò¿âøèíä õºãæèì òîãëîæ, àÿ çîõèîæ, äóóëæ áóñäààñ äóòàõã¿é õºäºëìºð õèéõ áîëñîí áàéíà. Ýõ ñóðâàëæ: Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí áàéäàë. 2010. Ñóäàëãààíû äèàëîãèéí òýìäýãëýëýýñÈéì íºõöºëä õºãæìèéí òîäîðõîé ìýðãýæëýýð òîäîðõîé õóâèéíõºäºëìºðèéí ÷àäâàðòàé áàéãàà ÷ ºìíº íü “õºäºëìºðèéí ÷àäâàð100% àëäñàí” ãýæ àëáàí ¸ñîîð òîãòîîãäñîí íü Æ.Á-ûí õºäºëìºðëºõýðõèéã çºð÷èõºä õ¿ðãýæ áàéíà. Ýíý èðãýíèé õóâüä ñîãîã íü áàéíãûíáºãººä ÿâàõ ÷àäâàðûã àëäàãäóóëñàí áîëîâ÷ õºäºëìºðèéí ÷àäâàðãýäýã åðºíõèé îéëãîëòîä øóóä õîëáîãäóóëæ 100 õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàëäñàí ãýæ òîäîðõîéëîõ íü áóðóó áîëæ òààðàõ íýý. Õàðèí Æ.Á-ûí4. Ýð¿¿ë ìýíä, íèéãìèéí õàìãààëëûí ñàéäûí 1997 îíû À/250 òîîò òóøààëûí õàâñðàëò 13
  14. 14. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüÿâàõ áýðõøýýëèéã íü àðèëãàõûí òóëä òóñãàé õýðýãñýë áóþó òýðãýíöýð,òýðãýíöýðýýð çîð÷èõ çîðèóëàëò á¿õèé äýä á¿òýö (íàëóó çàì), áàðèëãà,áàéãóóëàìæ(îðö, ãàðö, ëèôò), òóñãàé òîíîãëîë á¿õèé àâòîìàøèí ãýýäõýðýãöýý ¿¿ñíý. ̺í àëäàãäñàí ÷àäâàðàà íºõºí ñýðãýýõ, øèíý ìýðãýæèëýçýìøèõýä òîäîðõîé çàðäàë ãàðíà. Ýíý òóõàéä áîë òóõàéí èðãýíèéãýõýýñýý èë¿¿ òºð, àæèë õàðèóöñàí áàéãóóëëàãà, õ¿ì¿¿ñèéí ¿¿ðýãõàðèóöëàãûí òóõàé ë ÿðèãäàõ áîëíî. Èéì ó÷ðààñ Æ.Á íü õºäºëìºðèéí÷àäâàð 100 õóâü àëäàëòòàé õ¿í áèø, õàðèí ÿâàõ áýðõøýýë áóþó ÿâàõ¿éëäëèéí áàéíãûí õÿçãààðëàëò á¿õèé õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿í þì.Èéìä òóõàéí èðãýíèé õºäºëìºðëºõ ýðõèéã õÿçãààðëàñàí ÿìàð íýãàëáàí ¸ñíû øèéäâýð áàéæ áîëîõã¿é. Êåéñ 2. Î.Ò îþóíû õîìñäîëòîé. Á¿õ þìàíä ýâ ä¿é ìóóòàé. ̺í㺠òîîëæ ìýäýõã¿é. Õ¿íèé õýëñíèéã îéëãîõ ÷àäâàð ìóóòàé. Ýõ ñóðâàëæ: Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí áàéäàë. 2010. Ñóäàëãààíû äèàëîãèéí òýìäýãëýëýýñÝíý òîõèîäëäîëä èðãýí Î.Ò-ûí ñîãîã íü õºäºëìºðèéí ÷àäâàð áîëîíîðîëöîõ ÷àäâàðò èõ õýìæýýãýýð íºëººëæ áàéíà. ßàõûí àðãàã¿éõºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäàëòòàé, õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿í. Î.Ò-äòýòãýâýð, òýòãýìæ, òóñãàé ñóðãàëò, òóñãàé àæëûí áàéð ýñâýë õàëàìæ,àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõ õýðýãöýý ¿¿ñíý. Êåéñ 3. Æ.Á-ûí õî¸ð í¿ä òºðºëõèéí þó ÷ õàðàõã¿é. Áàãàäàà òóñãàé ñóðãóóëüä ñóðàëöàæ áðàéëë ¿ñýã çààëãàæ, åðºíõèé ýðäìèéí õè÷ýýë ¿çñýí áºãººä óëìààð äýýä ñóðãóóëüä ýëñýí ñóðàëöñàí. Ñóðàëöàõ ÿâöàä çîðèóëàëòûí íîì, ñóðàõ áè÷èã þó ÷ áàéõã¿é áàéñàí õýäèé ÷ ñàéí õ¿ì¿¿ñèéí äýìæëýã áîëîí óéãàã¿é õºäºëìºðëºñíèé ýöýñò ëåêòîð áîëæýý. Ýõ ñóðâàëæ: Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí áàéäàë. 2010. Ñóäàëãààíû äèàëîãèéí òýìäýãëýëýýñÆ.Á-ûí õàðàõ ¿éëäëèéí õÿçãààðëàëò íü ìýäýýëýë îëæ àâàõ, ÿâàõ,áàðèìæààëàõ ã.ì ¿éëäë¿¿ä õèéõýä îëîí ÿíçûí áýðõøýýë ¿¿ñãýíý.Õàðèí òóñãàé õýðýãöýýã íü õàíãàñíààð ìýäðýìæèéí (ìàññàæ) áîëîíîþóíû õºäºëìºð õèéõ á¿ðýí áîëîìæòîé áàéíà. 14
  15. 15. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü Êåéñ 4. Á.Ö òºðºëõèéí ä¿ëèé, õýë ÿðèàíû ººð÷ëºëòòýé. Òóñãàé ñóðãóóëüä ñóðàëöàæ áîëîâñðîë ýçýìøñýí. Äîõèîíû õýëèéã àøèãëàí ººðèé㺺 áóñäàä îéëãóóëàõ, áóñäûí ÿðüæ áàéãààã îéëãîõ ÷àäâàðòàé ó÷ðààñ ÿìàð ÷ õºäºëìºð õèéõ áîëîìæòîé . Ýõ ñóðâàëæ: Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí áàéäàë. 2010. Ñóäàëãààíû äèàëîãèéí òýìäýãëýëýýñÈðãýí Á. Ö íü õàðèëöààíû ºâºðìºö õýðýãë¿¿ð øààðäëàãàòàé õºãæëèéíáýðõøýýëòýé õ¿í ìºí áºãººä òóñãàé ñóðãàëò, òóñãàé ¿éë÷èëãýýíèéòóñëàìæòàé íèéãìèéí õàðèëöààíä îðîëöîõ ÷àäâàðûã íýìýãä¿¿ëýõáîëîìæòîé. Êåéñ 5. Ýëýãíèé õàòóóðàëòàé Ñ.Í íü õ¿íèé õèéäýã á¿õ ¿éëäëèéã õèéíý. Ãàíöõàí ýëýã íü ºâäºíº. Õàìðààñ öóñ ãàðíà. Õºäºëìºðèéí ÷àäâàðò íºëººëñºí áàéæ áîëîõ áîëîâ÷, îðîëöîõ ÷àäâàðò íºëººëººã¿é áàéíà Ýõ ñóðâàëæ: Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí áàéäàë. 2010. Ñóäàëãààíû äèàëîãèéí òýìäýãëýëýýñÈðãýí Ñ.Í-èéí òóõàéä áîë õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàà àëäñàí ºâ÷òýé õ¿íáàéãàà ó÷ðààñ õºãæëèéí áýðõøýýëòýé ãýõýýñýý èë¿¿ õ¿í ºâ÷òýé õ¿íãýæ õàíäàõ íõü ÷óõàë áîëíî. Ýì÷ë¿¿ëýõ õýðýãöýý ¿¿ñíý. Îðëîãîã¿éáàéãàà ¿åäýý íèéãìèéí õàìãààëëûí àðãà õýìæýýíä õàìðàãäàõ ¸ñòîé.Äýýð äóðüäñàí òîäîðõîé òîõèîëäîëóóäûí æèøýýíýýñ ¿çýõýä àëèâààõ¿í òºðºëõèéí áà îëäìîë ñîãîãèéí óëìààñ ÿíç á¿ðèéí ¿éëäëèéíõÿçãààðëàëòàíä îðäîã áîëîâ÷ ýíý íü õºäºëìºðèéí áîëîí îðîëöîõ÷àäâàðò ººð ººðººð íºëººëäºã áàéíà. Òèéìýýñ õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàëäàëòààð òóõàéí õ¿íèé õºãæëèéí áýðõøýýëèéã òîäîðõîéëîõ íüáóðóó õàíäëàãà ãýäýã íü òîäîðõîé áàéíà. Èéì õàíäëàãà, áàéð ñóóðèéã¿íäýñ áîëãîæ íèéòýýð äàãàæ ìºðäºõ, ýñâýë òîäîðõîé õ¿ðýýíä ìºðäºæõýðýãæ¿¿ëýõ àëáàí ¸ñíû øèéäâýð ãàðãàõ íü õ¿íèé ýðõèéã çºð÷èõøàëòãààí áîëíî ãýäãèéã ÷ áàñ äýýðõ áàðèìòóóäààñ õàðæ áîëîõ áàéíà.Ìîíãîë óëñûí Ýìíýëýã õºäºëìºð ìàãàäëàõ êîìèññûí ä¿ðýìä“...Õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäàæ õºãæëèéí áýðõøýýëòýé áîëñíûãõºäºëìºðèéí ÷àäâàðàà á¿ðýí áóþó 70-ààñ äýýø õóâü, õàãàñ áóþó 50-69 õóâèàð àëäñàí ãýæ àíãèëàí òîãòîîíî” ãýæ çààñàí íü áèäíèé äýýðäóðüäñàí çàð÷èì, áàéð ñóóðèéí ¿¿äíýýñ áîäëîãûí àëäàà ãàðãàõàäõ¿ðãýæ áàéíà. 15
  16. 16. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüÕàëàìæèéí õóóëèíä çààñíààð õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàà á¿ðýí àëäñàíõ¿ì¿¿ñ íü òýòãýâðýýñ ãàäíà õºíãºëºëò ýäëýõ ýðõòýé. Òýãýõëýýð ºìíºõõ¿ñíýãòýíä äóðüäàãäñàí ñîãîãòîé á¿õ õ¿í èæèë òºðëèéí ¿éë÷èëãýýàâàõ áîëæ áàéíà. ¯¿íýýñ øàëòãààëæ õºãæëèéí áýðõøýýëòýé áóñàäõ¿ì¿¿ñèéí õóâüä õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäàëòàà íýì¿¿ëæ 70 õóâüäõ¿ðãýõ, óëìààð õºíãºëºëò ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõ ñîíèðõîë òºð¿¿ëäýãáàéíà.Ýíý á¿õýí íü õºãæëèéí áýðõøýýë, õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñäõàíäàõ áóðóó õàíäëàãûã ººð÷ëºõ, õºãæëèéí áýðõøýýëèéã òîäîðõîéëæáàéãàà àðãà÷ëàëûã á¿õýëä íü ýðãýí õàðæ, áîëîâñðîíãóé áîëãîõøààðäëàãà áèé áîëñíûã íîòîëæ áàéíà.Õºãæëèéí áýðõøýýëèéí òàëààðõ íèéãìèéí çàãâàð. Ýíý íüõºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ýðõýý ýäëýõ áîëîìæèéã õÿçãààðëàæáàéãàà íèéãìèéí áîëîí äýä á¿òöèéí ñààä òîòãîðûã àðèëãàõàä ãîëàíõààðëàà òºâëºð¿¿ëäýã çàãâàð þì.Ýíýõ¿¿ õàíäëàãà íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí òºðºëõèéíæàì ¸ñíû õ¿íèé ýðõèéí ¿çýë ñàíààíä òóëãóóðëàäàã ó÷ðààñ õºãæëèéíáýðõøýýëèéí òóõàé àñóóäàëä õ¿íèé ýðõèéí áàéð ñóóðèíààñ õàíäàõõàíäëàãûí ñóóðü áîëäîãîîðîî îíöëîã. Íèéãìèéí çàãâàðûí ìºí ÷àíàðíü äàðààõü ¿çýë áîäîë, áàéð ñóóðèàð èëýðõèéëýãääýã áàéíà. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéã ýðõ ç¿éí áèå äààñàí ñóáúåêòûíõ íü õóâüä îíöëîí àíõààðàõ, Õºãæëèéí áýðõøýýë íü õ¿íèé ÿëãààòàé (àðüñíû ºíãº, õ¿éñ, ÿñ ¿íäýñ, ãàðàë ¿¿ñýë, õýëáýð ãàëáèð ãýõ ìýò) áàéäëûí íýã õýñýã ìºí ó÷ðààñ òýð òàëààñ íü îéëãîæ õàíäàõ, Òóõàéí óëñûí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéã õàíãàõ óëñ òºð, ýðõ ç¿é íèéãýì áîëîí äýä á¿òöèéí îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõ íü çàñãèéí ãàçàð áîëîîä íèéãìèéí ¿¿ðýã ãýæ ¿çýõ,5Íèéãìèéí çàãâàðûí ìºí ÷àíàðûã èëýðõèéëæ áóé ýë ¿çýë ñàíàà, áàéðñóóðü áîë õ¿íèé æàì ¸ñíû ýðõèéã ¿íäýñ áîëãîõûí çýðýãöýý õ¿íèéýðõèéí ò¿ãýýìýë òóíõàãëàëûí ãîë ¿çýë ñàíàà, îëîí óëñûí íèéòýýðõ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí õ¿íèé ýðõèéí õýì õýìæýýã ¿íäýñ áîëãîäîãó÷ðààñ õºãæëèéí áýðõøýýëä õ¿íèé ýðõèéí ¿¿äíýýñ õàíäàõûãýðõýìëýäýã áîäëîãûí ãîë ñóóðü áîëäîã áèëýý.5 Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàé êîíâåíöè. 2006 îí. 16
  17. 17. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüÒºñëèéí ñóäàëãààíû áàã õºãæëèéí áýðõøýýëèéí òàëààðõ ººð ººð ¿çýëáîäîë, áàéð ñóóðèéã òîäîðõîé õýìæýýíä õàðüöóóëàí ñóäàëñíû ¿íäñýíäýýð “Õºãæëèéí áýðøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí òóõàé êîíâåíöè”-èéí ãîë¿çýë ñàíàà, çàð÷èìûã óäèðäëãà áîëãîñîí äàðààõü òîäîðõîéëîëòûãòºñëèéíõýý ñóäàëãààíä áàðèìòàëñàí áîëíî.Õºãæëèéí áýðõøýýë ãýæ òºðºëõèéí áîëîí îëäìîë øàëòãààíûóëìààñ õ¿íèé áèå ìàõáîäü, îþóí ñàíàà, ñýòãýë ìýäðýë, ìýäðýõ¿éä¿¿ññýí áàéíãûí ñîãîã íü áóñàä òºðëèéí áýðõøýýëòýé íýãäýí íèéëæ,òóõàéí õ¿íèé íèéãìèéí àìüäðàëä îðîëöîõîä ñààä ó÷ðóóëàõûã õýëíý.6Õºãæëèéí áýðõøýýë íü áàéíãûí áîëîí ò¿ð çóóðûí øèíæòýé áàéíà.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿í ãýæ õýí áý?Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèéã ÄÝÌÁ, ÎÓÕÁ, ÕÁÈÁ–óóä áîëîí óëñîðíóóä ººð ººðèéí ¿çýë õàíäëàãààñ øàëòãààëàí ÿíç á¿ðýýð òîäîðõîéëæèðñýí áºãººä õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàéêîíâåíöè áàòëóóëàõ ÿâöàä íýãäñýí îéëãîëòîíä õ¿ð÷ ÷àäñàí áàéíà.Òýðõ¿¿ îéëãîëöîë íü “Õºãæëèéí áýðøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí òóõàéêîíâåíöè”-ä òóñãàëàà îëæýý. Óã êîíâåíöèä “Õºãæëèéí áýðõøýýëòýéõ¿í” ãýäýã áîë áèå ìàõáîäü, îþóí ñàíàà, ñýòãýë ìýäðýë, ìýäðýõ¿éíáàéíãûí ñîãîãòîé áºãººä óã ñîãîã íü áóñàä òºðëèéí áýðõøýýëòýéíýãäýí íèéëñíèé óëìààñ áóñäûí íýãýí àäèë íèéãìèéí àìüäðàëä á¿ðýíä¿¿ðýí, ¿ð ä¿íòýé îðîëöîõîä íü ñààä ó÷ðóóëàõóéö áîëñîí ýòãýýä þì.”7ãýæ òîäîðõîéëñîí áàéíà.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé íèéãìèéí õàìãààëëûí òóõàé Ìîíãîëóëñûí õóóëüä “Áèå ìàõáîäü, îþóí ñàíàà, ñýòãýë ìýäðýë, ìýäðýõ¿éíñîãîãèéí óëìààñ áóñäûí àäèë íèéãìèéí õàðèëöààíä îðîëöîõ ÷àäâàðíü á¿ðýí áîëîí 12 ñàðààñ äýýø õóãàöààãààð õÿçãààðëàãäñàí õ¿íèéãõºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿í ãýæ îéëãîíî” ãýæ òîäîðõîéëæýý.8Ýíýõ¿¿ õî¸ð òîäîðõîéëîëòîä íèéòëýã ç¿éë¿¿ä áàéãààãèéí çýðýãöýýáàñ ÿëãààòàé îéëãîëò õàíäëàãà áàéãàà ó÷ðààñ ñóäàëãààíû áàã ¿íäñýíîéëãîëòóóäààð íü õàðüöóóëàëò õèéæ ¿çñýí áîëíî.6 ÌÕÁÈÁ¯-íèé õîëáîîíîîñ õýðýãæ¿¿ëñýí “Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ýðõèéíõýðýãæèëòèéí áàéäàë” ñóäàëãààíû àæëûí òàéëàí. 2010 îí.7 Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàé êîíâåíöè. 2006 îí .8 Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé íèéãìèéí õàìãààëëûí òóõàé õóóëü. 2008 îí. 17
  18. 18. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü Õ¿ñíýãò 2. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé òîäîðõîéëîëòûí õàðüöóóëàëò ÕÁÕ-èé ýðõèéí ÕÁÕ-èé òóõàé Êîíâåíöèéí íèéãìèéí òîäîðõîéëîëò õàìãààëëûí Òàéëáàð òóõàé õóóëèéí òîäîðõîéëîëò 1 Áèå ìàõáîäü Áèå ìàõáîäü Ñîãîãèéí òóõàé Îþóí ñàíàà Îþóí ñàíàà îéëãîëò èæèë áàéíà. Ñýòãýë ìýäðýë Ñýòãýë ìýäðýë Ìýäðýõ¿éí Ìýäðýõ¿éí 2 Áàéíãûí ñîãîãòîé áºãººä Ñîãîãèéí óëìààñ Ñîãîã íü ò¿ð çóóðûí áîëîí áàéíãûí øèíæòýé áàéäãèéã ìàíàé õóóëèíä ÿëãààã¿é áàéíà. 3 Óã ñîãîã íü áóñàä Áóñàä òºðëèéí òºðëèéí áýðõøýýëòýé áýðõøýýëèéí òóõàé íýãäýí íèéëñíèé óëìààñ ---- îéëãîëò ìàíàé õóóëèíä áàéõã¿é áàéíà. Õ¿íä ¿¿ññýí ñîãîã íü áýðõøýýë ¿¿ñãýæ áóé ýñýõèéã òîãòîîõ ñàíààã êîíâåíöèä òóñãàæýý. 4 Áóñäûí íýãýí àäèë Áóñäûí àäèë5 Íèéãìèéí àìüäðàëä Íèéãìèéí Ýíä íèéãìèéí àìüäðàë, õàðèëöààíä íèéãìèéí õàðèëöàà ãýæ 2 ººð òîìü¸îëîë õýðýãëýñýí áàéíà. Ìºí “¿ð ä¿íòýé” ãýäýã òîäîòãîë ìàíàé õóóëüä áàéõã¿é. Íèéãìèéí õàðèëöààíä îðîëöîõîîñ ãàäíà ººðòºº ¿éë÷ëýõ ñàíààã êîíâåíöèä òóñãàñàí ãýæ ìýðãýæèëòí¿¿ä ¿çäýã. 18
  19. 19. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü 6 Á¿ðýí ä¿¿ðýí, ¿ð ä¿íòýé Îðîëöîõ Ñîãîã áîëîí áóñàä îðîëöîõîä íü ñààä ÷àäâàð íü á¿ðýí áýðõøýýëýýñýý áîëîîä ó÷ðóóëàõóéö áîëñîí áîëîí 12 ñàðààñ õ¿íèé îðîëöîî á¿ðýí ýòãýýäèéã äýýø õóãàöààãààð ä¿¿ðýí ¿ð ä¿íòýé õÿçãààðëàãäñàí áîëîõã¿é áàéãààã õ¿íèéã êîíâåíöýä ãàðãàæýý. Ìàíàé õóóëèíä õ¿íèé íèéãìèéí õàðèëöààíä îðîëöîõ ÷àäâàð íü á¿ðýí õÿçãààðëàãäàõ ãýæ áàéõã¿é. Õàðèí òîäîðõîé íýã áóþó íýã õýñýã ¿éëäýë õÿçãààðëàãäàæ áîëõîîð çààæýý.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé íèéãìèéí õàìãààëëûí òóõàé õóóëèéíòîäîðõîéëîëò íü êîíâåíöèéí òîäîðõîéëîëòîîñ òîäîðõîé çàðèìòîìü¸îëëîîð çºðæ áàéíà. Ýíýõ¿¿ çºðºº íü Ìîíãîë Óëñûí õîëáîãäîõõóóëü òîãòîîìæèéí òîäîðõîé çààëò ͯÁ-ûí íýãäýí îðñîí êîíâåíöèäíèéöýõã¿é áàéíà ãýæ ¿çýõ õýìæýýíä õ¿ðñýí òîõèîëäîëä Ìîíãîëóëñ óã êîíâåíöèéã ñî¸ðõîí áàòàëñàí ó÷ðààñ Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýíõóóëèéí äàãóó êîíâåíöèéí òîäîðõîéëîëòûã àøèãëàõ íü ç¿éòýé áîëíî.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèéã õýí òîäîðõîéëäîã âý?Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé òóõàé ÿíç á¿ðèéí òîäîðõîéëîëòûãàøèãëàí îëîí óëñûí áàéãóóëëàãóóä áîëîí óëñ îðíóóä òîäîðõîéçîðèëãîîð ìýäýýëýë öóãëóóëæ, ò¿¿íäýý òóëãóóðëàí áîäëîãî, ¿éëàæèëëàãààã ÿâóóëñààð èðñýí áèëýý. Æèøýý íü ÎÓÕ-èéí Áàéãóóëëàãûí159-ð êîíâåíöèä : “Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí ãýäýã íýð òîìú¸î íüç¿é ¸ñîîð òîãòîîãäñîí áèåèéí áîëîí îþóíû ãàæãèéí ä¿íä ººðñäèéíõ¿÷ áîëîëöîîíä òîõèðñîí àæëààð õàíãàãäàõ, àæëûí áàéðàà õàäãàëàõáà àõèí äýâøèõ õýòèéí òºëºâ íü èõýýõýí áóóðñàí õóâü õ¿íèéã õýëíý”ãýæ òîäîðõîéëæýý.9 Ýíý áîë õºäºëìºðèéí õàðèëöààòàé õîëáîîñîíòîäîðõîéëîëò þì.Ýíý êîíâåíöèéí äàãóó Íèéãìèéí äààòãàëûí òóõàé Ìîíãîë Óëñûíõóóëüä Ýìíýëýã õºäºëìºð ìàãàäëàõ êîìèññ íü äààòãóóëàã÷èéí (ººðººðõýëáýë 16 íàñàíä õ¿ðñýí õ¿ì¿¿ñèéí) çºâõºí õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàëäàëòûã òîãòîîõîîð òóñãàñàí áàéíà. Óã õóóëüä “... Äààòãóóëàã÷èéíõºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäàëòûí õóâü õýìæýý, ò¿¿íèé õóãàöààã9 ÎÓÕÁ-ûí 159-ð êîíâåíöè. Æåíåâ., 1983 îí 19
  20. 20. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüýìíýëýã õºäºëìºð ìàãàäëàõ êîìèññ òîãòîîíî. ...Òàõèð äóòóó áîëñíûãòîãòîîõîä áàðèìòëàõ ºâ÷íèé æàãñààëòûã ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäàëõàðèóöñàí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà áàòàëíà” ãýæ çààæýý.10Ýíý çààëòûã ¿íäýñ áîëãîí Ìîíãîë Óëñûí Ýð¿¿ë ìýíä, íèéãìèéíõàìãààëëûí ñàéäûí 1997 îíû 7 äóãààð ñàðûí 15- íû ºäðèéí À250òóøààëûí 1,2,3-ð õàâñðàëòààð Õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäàëòûí õóâüòîãòîîõ, õºäºëìºð çîõèöóóëàëò õèéõ çààâàð, åðäèéí ºâ÷èí ãýìòëèéíáîëîí ìýðãýæëèéí ºâ÷íèé æàãñààëòûã áàòëàí ìºðäºæ áàéñàí áºãººä2008 îíä øèíý÷èëñýí æóðàì áàòàëæýý. Æóðàìòàé õîëáîãäîõ çàðèìàñóóäëûã ºìíº òîäîðõîé àâ÷ ¿çñýí áèëýý.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé íèéãìèéí õàìãààëëûí òóõàé ÌîíãîëÓëñûí õóóëüä: “10.1.Èðãýí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé áîëîõûã íü ò¿¿íèéîðøèí ñóóãàà àéìàã, ä¿¿ðãèéí ýìíýëýã-õºäºëìºðèéí ìàãàäëàõ êîìèññòîãòîîíî. 10.2. Ýìíýëýã- õºäºëìºð ìàãàäëàõ êîìèññûí øèéäâýðèéã¿íäýñëýí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèéã ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãûíÒàìãûí ãàçàð á¿ðòãýæ ¿íýìëýõ îëãîíî. 10.3. Ýíý õóóëèéí 10.2-ò çààñàí¿íýìëýõ íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí õóóëü òîãòîîìæèä çààñàíýðõýý ýäëýõ, íèéãìèéí õàëàìæèéí ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõ ¿íäñýíáàðèìò áîëíî.” ãýæ ãýñýí ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëò õèéæýý.Ýìíýëýã-õºäºëìºð ìàãàäëàõ êîìèññ íü Íèéãìèéí äààòãàëûí õóóëèéíäàãóó äààòãóóëàã÷èéí õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäàëòûí õóâü õýìæýý,õóãàöààã òîãòîîõ ¿¿ðýã õ¿ëýýäãèéí çýðýãöýý Õºãæëèéí áýðõøýýëòýéèðãýíèé íèéãìèéí õàìãààëëûí òóõàé õóóëèàð èðãýíèé õºãæëèéíáýðõøýýëòýé áîëîõûã òîãòîîõ ¿¿ðýã íýìæ îëãîãäñîí áàéíà.Èéíõ¿¿ õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæîîð “Ýìíýëýã õºäºëìºð ìàãàäëàõêîìèññ”-ä øèíý ÷èã ¿¿ðýã íîãäîæ áàéãààòàé óÿëäóóëàí Ìîíãîë ÓëñûíÇàñãèéí Ãàçðûí 2008 îíû 7 äóãààð ñàðûí 29-íû ºäðèéí 304-ð òîãòîîëîîðáàòàëñàí óã êîìèññûí ä¿ðýìä ò¿¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿íèéã íýëýýäºðãºòãºæ, øèíý÷ëýí òîãòîîñîí áàéíà. Ä¿ðìèéí 2-ûí õî¸ðò çààñíààð“Àéìàã, ä¿¿ðãèéí ýìíýëýã õºäºëìºð ìàãàäëàõ êîìèññ íü íàðèéíìýðãýæëèéí äîòðûí, ìýäðýëèéí, ìýñ çàñëûí ýì÷, íýãäñýí ýìíýëãèéíåðºíõèé ýì÷, íèéãìèéí äààòãàëûí õýëòñèéí ìàãàäëàã÷ ýì÷, íàðèéíáè÷ãèéí äàðãà áîëîí íèéãìèéí õàëàìæèéí áàéãóóëëàãà, àæèë îëãîã÷,äààòãóóëàã÷, õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé ýðõ àøãèéã õàìãààëàõáàéãóóëëàãóóäûí òºëººëºë á¿õèé 9-11 õ¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿íòýé áàéíà”.Á¿ðýëäýõ¿¿íèéã ìýðãýæëèéí áîëîí îðîëöîîíû òºëººëëèéí õóâüä10 Ìîíãîë Óëñûí íèéãìèéí äààòãàëûí õóóëü. 1994 îí 20
  21. 21. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüºðãºòãºñºí íü ñàéí ç¿éë áîëîâ÷ èðãýíèé õºãæëèéí áýðõøýýëòýéáîëñíûã òîãòîîõîä áàðèìòëàõ àðãà ç¿é, àðãà÷ëàë, øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòçýðýã àæëûí òîäîðõîé óäèðäàìæèéí òàëààð ýíý æóðàìä çîõèöóóëàëòõèéãäýýã¿é áàéíà. Èéì ó÷ðààñ ýìíýëýã õºäºëìºð ìàãàäëàõ êîìèññ íüäààòãóóëàã÷èéí õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäàëòûã ÷, èðãýíèé õºãæëèéíáýðõøýýëòýé áàéäëûã ÷ íýã ë æàãñààëòûã áàðèìòëàí òîãòîîæ áàéíà.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé íèéãìèéí õàìãààëëûí òóõàé Ìîíãîëóëñûí õóóëèíä íèéãìèéí õàðèëöààíä îðîëöîõ ÷àäâàðààð íü õºãæëèéíáýðõøýýëèéã òîãòîîõîîð çîõèöóóëàëò õèéñýí áàéãàà. Ãýòýë Ýìíýëýãõºäºëìºðèéí ìàãàäëàõ êîìèññ õºãæëèéí áýðõøýýëèéã òîãòîîõäîîñàéäûí òóøààëààð áàòëàãäñàí æàãñààëòûã ¿íäýñëýí õºäºëìºðèéí÷àäâàð àëäàëòûã ¿íäýñ áîëãîæ áàéãàà áºãººä õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàëäàëòûí õóâèéã òóõàéí ýðõòíèé ¿éëäëèéí õÿçãààðëàëòûí õóâèàðòîîöäîã áàéíà. Èéì ó÷ðààñ ñàéäûí òóøààëààð áàòëàñàí ãàíöæàãñààëòûí äàãóó èðãýíèé õºãæëèéí áýðõøýýëòýé áîëîõûã çºâòîãòîîõ ìàãàäëàë òóí áàãà áºãººä õºãæëèéí áýðõøýýëèéã òîãòîîæáàéãàà îäîîãèéí ¿éë àæèëëàãàà íü ¿íäñýíäýý áóðóó ÿâàãäàæ áàéíà ãýæ¿çýõ ¿íäýñòýé þì.Ýíý á¿õíýýñ ä¿ãíýæ ¿çâýë õºãæëèéí áýðõøýýëèéã òîäîðõîéëîõ àðãàç¿é, ñòàíäàðòûã áîëîâñðóóëæ, á¿òöèéã ñàéæðóóëàí ò¿¿íèéã õîëáîãäîõáàéãóóëëàãà àëáàí òóøààëòíóóä áàðèìòàëæ àæèëëàõ àëáàí ¸ñíûøèéäâýð, ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëò øààðäëàãàòàé áàéíà.Õºãæëèéí áýðõøýýëèéã ÿàæ òîäîðõîéëîõ ¸ñòîé âý?Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàé êîíâåíöèéíòîäîðõîéëîëòûí äàãóó õ¿íèé õºãæëèéí áýðõøýýëòýé áàéäëûãòîãòîîäîã íýãäñýí àðãà÷ëàë îëîí óëñûí õýìæýýíä ºíººäºð õ¿ðòýë áèéáîëîîã¿é áàéíà.Õýäèé òèéì áîëîâ÷ õ¿íèé õºãæëèéí áýðõøýýëèéã òîãòîîõäîî áàéíãûíñîãîã, áýðõøýýë¿¿ä íü íèéëýýä òóõàéí õ¿íèé íèéãìèéí àìüäðàëûí á¿õñàëáàðò îðîëöîõ îðîëöîîíä õèð íºëººëæ áàéãààã õàðãàëçàí ¿çäýã îëîíóëñûí íèéòëýã æèøèã áèé. Ìàíàé îðíû òóõàéä ÷ îäîîãèéí áàéäëààðýíý æèøãèéã åðºíõèéä íü áàðèìòëàõ øààðäëàãàòàé ãýæ òºñëèéíñóäàëãààíû áàã ¿çñýí áîëíî.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñ, òýäíèé àñðàí õàìãààëàã÷èä, òýäýíòýéàæèëëàäàã àëáàí õààã÷äûí äóíä 2006 îíä “Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé 21
  22. 22. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüõ¿íèé ýðõ ç¿éí îð÷èíã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü” òºñëèéí õ¿ðýýíäÿâóóëñàí ñîöèîëîãèéí ñóäàëãààíä îðîëöîã÷èä õºãæëèéí áýðõøýýëòýéõ¿ì¿¿ñ íèéãìèéí àìüäðàëä îðîëöîõîä ãàðäàã õ¿íäðýë¿¿ä þóíààñõàìààðàëòàé áàéãàà òàëààð äîð äóðüäñàí áàéð ñóóðèéí èëýðõèéëæýý.11 Ãðàôèê 1. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéã íèéãìèéí àìüäðàëä èäýâõòýé îðîëöîõîä ãàðäàã õ¿íäðýë¿¿ä 90 78,2 80 74,9 70 60,5 60 47,8 50 , 40 34,2 32,8 30,7 30 26,7 20 10 0Ãðàôèêò äóðüäñàí ìýäýýëëýýñ ¿çýõýä íýãä, àñðàí õàìãààëàã÷èä áîëîíàëáàí õààã÷èä ººð ººð áàéð ñóóðüòàé áîëîõ íü õàðàãäàæ áàéíà. Õî¸ðò,ººðººñ íü áîëîí íèéãìýýñ íü øàëòãààëñàí õ¿íäðýë õàìãèéí èõ áºãººäîéðîëöîî òºâøèíä áàéãàà íü õàðàãäàæ áàéíà.¯¿ññýí ñîãîã íü òóõàéí õ¿íä ÿìàð íýã ¿éëäëèéí õÿçãààðëàëò áèéáîëãîíî. ¯éëäëèéí õÿçãààðëàëò íü áýðõøýýëèéã ¿¿ñãýíý. Áýðõøýýëèéã(ñîíñãîëûí áóóðàëòòàé õ¿í ñîíñãîëûí àïïàðàò ç¿¿õ ã.ì) àðèëãàõûíòóëä ººð ººð õýðýãöýýã õàíãàõ øààðäëàãà ãàðíà.Õýðýãöýýã çºâ õàíãàõ íü òóõàéí õ¿íèé ñîãîã, áýðõøýýëèéã àðèëãàõ,õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéã õàíãàõ óãòâàð íºõöºë þì.Õ¿íèé õºãæëèéí áýðõøýýëòýé áàéäëûã çºâ òîäîðõîéëîõ, õºãæëèéíáýðõøýýëòýé ãýãäýõ õ¿ì¿¿ñèéí õ¿ðýýã çºâ òîãòîîõ íü ýäãýýð õ¿ì¿¿ñèéíýðõèéã õàíãàõ çîõèñòîé àðãà õýìæýý àâàõ, ýðõèéí õýðýãæèëòýíä çºâ¿íýëãýý ºãºõ ÷óõàë àëõàì ìºí. “Ëîááè òºâººñ ÿâóóëñàí ñóäàëãàà “2006 îí11 22
  23. 23. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü Õî¸ð. Õ¯ÍÈÉ ÝÐÕÕ¿íèé ýðõÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéã õàìãààëàõ íü õ¿íèé ýðõèéíãõàíãàõ íèéòëýã çîðèëòîîñ àíãèä àâ÷ ¿çýõ òóñãàé àñóóäàë áèø þì. Ýíýàñóóäàë õ¿íèé ýðõèéí ò¿ãýýìýë òóíõàãëàëûí çàð÷èì ¿çýë ñàíààíäá¿ðýí òóñãàëàà îëñîí áàéäàã.Õ¿íèé ýðõèéí ò¿ãýýìýë òóíõàãëàëûí Íýãä¿ãýýð ç¿éëä: “Õ¿í á¿ðòºðºëõººñºº ýðõ ÷ºëººòýé, íýð òºð, ýðõèéíõýý õóâüä àäèë òýãø áàéíà.Òýäýíä îþóí óõààí, ºðëºã ñýòãýë çàÿàñàí áºãººä ººð õîîðîíäîî àõàíä¿¿ãèéí ¸ñîîð õàðèëöàõ ¸ñòîé ” ãýæýý. Ýíý áîë õ¿íèé ýðõ çàÿàãäìàëìºí ÷àíàðûíõàà õóâüä àäèë òýãø ãýäãèéã èëýðõèéëñýí ñóóðü ¿çýëñàíàà þì. ¯¿íèéã ñóäëàà÷èä ÷ áàñ îíîæ òîäîðõîéëñîí áèé. Òóõàéëáàë,Ìîíãîë Óëñûí õºäºëìºðèéí áààòàð, àðäûí áàãø Á.×èìèä “Õ¿íèé ýðõãýäýã íü òºðºëõººñ çàÿàñàí áºãººä õàìãèéí ýãýë óòãààðàà õ¿íä ººðò íüáàéäàã, íèéãìèéí äîòîð çààâàë ýäëýõ áîëîìæ ìºí. Ýðõ ÷ºëºº ãýæõ¿íèé ýäëýõ ¸ñòîé áºãººä õ¿íýýñ ñàëãàæ ¿ë áîëîõ áîëîìæèéã õýëíý.¯¿ãýýðýý ýðõ ÷ºëºº íü õ¿íèé ñàëøã¿é ýðõ áîëæ èëýðäýã áàéíà.” ãýõìýòýýð òîäîðõîé ä¿ãíýëò¿¿ä õèéñýí áàéíà.Õ¿íèé ýðõèéí ò¿ãýýìýë òóíõàãëàëûí Õî¸ðäóãààð ç¿éëä: “Õ¿í á¿ð ýíýòóíõàãëàëä çààñàí á¿õèé ë ýðõ, ýðõ ÷ºëººã ÿìàð ÷ àëàã÷ëàëã¿éãýýð,ÿñ ¿íäýñ, àðüñ ºíãº, õ¿éñ, õýë, øàøèí ø¿òëýã, óëñ òºðèéí áîëîí áóñàä¿çýë áîäîë, ¿íäýñíèé áóþó íèéãìèéí ãàðàë, ýä õºðºíãèéí áàéäàë,ÿçãóóð óãñàà, áóñàä ÿëãààã ýñ õàðãàëçàí àäèëõàí ýäëýõ ¸ñòîé...” ãýæýý.Õºãæëèéí áýðõøýýë íü õ¿íèé ÿëãààòàé áàéäëûí íýã õýñýã ó÷ðààñ “...áóñàä ÿëãààã ýñ õàðãàëçàí” ãýñýí çààëòûí äàãóó õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººíü òóõàéí õ¿íèéã õºãæëèéí áýðõøýýëòýé ýñýõýýñ ¿ë õàìààðàí çààâàëýäëýõ ¸ñòîé ç¿éë ìºí ãýñýí ä¿ãíýëòýä ç¿é ¸ñîîð õ¿ðãýæ áàéãàà áîëíî.Õ¿íèé ýðõèéí àíãèëàë12.Õ¿íèé ýðõèéí òãýýìýë òóíõàãëàëä çààñíû äàãóó õ¿íèé ¿íäñýí ýðõ, ýðõ÷ºëººã äàðààõü áàéäëààð àíãèëàí ¿çäýã áàéíà. Ýíý àíãèëëûí äàãóóõºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººã õàíãàõ, õàìãààëàõàä÷èãëýñýí áîäëîãî, ¿éë àæèëëàãàà ÿâàãäàæ áàéõ ó÷èðòàé áèëýý.12 Õ¿íèé ýðõèéí ò¿ãýýìýë òóíõàãëàë 1948 îí 23
  24. 24. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü Óëñ òºðèéí ýðõ, ýðõ ÷ºëºº Ýäèéí çàñãèéí ýðõ Íèéãýì ñî¸ëûí ýðõ Õóâèéí õàëäàøã¿é ýðõ, ýðõ ÷ºëºº Èðãýäèéí òýãø ýðõ Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàé êîíâåíöèÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàé êîíâåíöèéã íýìýëòïðîòîêîëûí õàìò 2006 îíû 12 äóãààð ñàðûí 13-íû ºäºð Íýãäñýí¯íäýñòíèé Áàéãóóëëàãà (ͯÁ)-ûí Åðºíõèé Àññàìáëåéí (ÅÀ) 61 ä¿ãýýð÷óóëãàíààð õýëýëöýí áàòàëñàí áèëýý. Ýíýõ¿¿ áàðèìò áè÷ãèéã ÌîíãîëÓëñûí Èõ Õóðàë 2008 îíû 12 äóãààð ñàðûí 19-íä ñî¸ðõîí áàòàëñàí þì.Êîíâåíöèéí çîðèëãûã “Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé á¿õ õ¿í õ¿íèéá¿õ ýðõ, ýðõ ÷ºëººã á¿ðýí ä¿¿ðýí ýäëýõ ÿâäëûã õàíãàõ, õàìãààëàõ,õºõè¿ëýí äýìæèõ, ò¿¿í÷ëýí òýäíèé íýð òºð, íàíäèí ÷àíàðûã õ¿íäýòãýíäýìæèõýä îðøèíî” ãýæ òîäîðõîéëñîí áàéäàã.13Êîíâåíöèéí çîðèëãîä òóñãàëàà îëñîí ¿íäñýí îéëãîëòóóäûãõýðýãëýýíèé çîðèëãîîð äàðààõü çàäëàí òàéëáàðëàæ áîëîõ þì ãýæòºñëèéí ñóäàëãààíû áàã ¿çýæ áàéãàà áîëíî.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé á¿õ õ¿í - áèå ìàõáîäü, îþóí ñàíàà, ñýòãýëìýäðýë, ìýäðýõ¿éí áàéíãûí ñîãîã, áýðõøýýëèéí òºð뺺ñ ¿ë õàìààðàíõºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿í áîëãîíûã ÿìàð íýãýí àëàã÷ëàëã¿éõàìðóóëíà ãýæ îéëãîæ õýðýãëýõ íü ç¿éòýé.Õ¿íèé á¿õ ýðõ, ýðõ ÷ºëººã - Õ¿íèé ýðõèéí ò¿ãýýìýë òóíõàãëàë,Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèíä òóñãàñàí á¿õ ýðõ, ýðõ ÷ºëººã õºãæëèéíáýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñò íýãýí àäèë ýäë¿¿ýõ òóõàé àñóóäàë ãýæ ¿çíý.Á¿ðýí ä¿¿ðýí ýäëýõ ÿâäëûã- áàéíãûí ñîãîã, áýðõøýýëýýñ øàëòãààëàíýðõ, ýðõ ÷ºëººãºº äóòóó ýäëýõ ¸ñã¿é ãýñýí ¿íäñýí ñàíààã òîäîòãîíèëýðõèéëæ áàéíà ãýæ ¿çýæ áîëíî.Õàíãàõ - õóóëü ç¿éí, ýäèéí çàñãèéí, íèéãìèéí áîëîí áóñàä áàòàëãààãá¿ðä¿¿ëíý ãýæ îéëãîíî.Õàìãààëàõ- õ¿íèé ýðõ çºð÷èãäºõººñ ñýðãèéëýí õàìãààëàõ òóõàé13 ÕÁÕ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàé êîíâåíöè 2006 îí 24
  25. 25. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüàñóóäëûã õºãæëèéí áýðõøýýëòýé á¿õ õ¿íä õàìààðóóëàõ òóõàé ñàíààãîíöîëæ áàéãàà áîëíî.Õºõè¿ëýí äýìæèõ- ýðõ, ýðõ ÷ºëººã õ¿ëýýí çºâøººðºõèéí çýðýã ýðõ÷ºëººãºº ýäëýí õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîëöîî á¿ðä¿¿ëýõ ÷èãëýëýýð õºõè¿ëýíäýìæèíý ãýñýí ñàíàà ãýæ îéëãîæ áîëíî.Ò¿¿í÷ëýí òýäíèé íýð òºð, íàíäèí ÷àíàðûã õ¿íäýòãýí äýìæèõýäîðøèíî - ñîãîãîîñ áîëæ àëàã÷ëàõã¿é áóñàäòàé àäèë õàíäàíà,õóâèéí îíöëîã áàéäëûã íü õ¿ëýýí çºâøººðíº, ýðõýý ýäëýõýä íü ñààäó÷ðóóëàõã¿é áàéíà ãýñýí çàð÷èìûí ñàíààã íýãòãýí èëýðõèéëñýí ãýæîéëãîæ áîëíî.Êîíâåíöèéí çàð÷ìóóä: Êîíâåíöèä òîäîðõîéëñîí ¿íäñýí çàð÷ìóóäíü ¿íäýñíèé õóóëü òîãòîîìæóóäàä íýã ìºð òóñãàëàà îëæ õýðýãæèõ¸ñòîé. Èéìýýñ òóõàéí çàð÷èìóóäûí óòãà ó÷èð, ìºí ÷àíàðûã çºâ îéëãîæõýðýãëýõ íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéã õàìãààëàõ ÷èãëýëýýðàæèëëàæ áóé áàéãóóëëàãà õ¿ì¿¿ñèéí ÷óõàë ¿¿ðýã áîëäîã. Ñîíãîëò õèéõ ýðõ ÷ºëºº áîëîí õ¿íèé áèå äààñàí áàéäëûã îðîëöóóëàí õ¿íèé íýð òºð, íàíäèí ÷àíàð, õóâèéí õàðààò áóñ áàéäëûã õ¿íäýòãýõ Àëàã÷ëàõã¿é áàéõ Íèéãýìä á¿ðýí ä¿¿ðýí, ¿ð ä¿íòýé îðîëöîõ áîëîí õàìðàãäàõ. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí îíöëîã áàéäëûã õ¿íäýòãýõ, òýäíèéã õ¿íèé ÿëãààòàé áàéäàë, õ¿í òºðºëõòíèé íýã õýñýã ãýæ õ¿ëýýí àâàõ. Òýãø áîëîìæ îëãîõ Õ¿ðòýýìæòýé áàéõ Ýðýãòýé, ýìýãòýé÷¿¿äèéí òýãø ýðõòýé áàéõ Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õäèéí õóâüñàæ ººð÷ëºãäºõ ÷àäàìæèéã õ¿íäýòãýõ áîëîí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õäèéí ººðèéí îíöëîã áàéäëàà õàäãàëàõ ýðõèéã õ¿íäýòãýí õàíäàõÌàíàé óëñ íýãýíò ýíý êîíâåíöèä íýãäñýí ó÷ðààñ ýäãýýð çàð÷èìóóäûãäîòîîäûíõîî õóóëü òîãòîîìæèä òóñãàæ õýðýãæ¿¿ëýõ õóóëü ¸ñíû¿¿ðýã õ¿ëýýõ áîëíî. Òèéìýýñ ýíý çàð÷ìóóä äîòîîäûí ÿìàð õóóëüòîãòîîìæòîé õýðõýí óÿëäàæ áàéãàà, þóã íü ººð÷ëºõ, þóã íü øèíýýðíýìýõ øààðäëàãàòàé áàéíà âý? çýðýã àñóóäëûã òîäðóóëñàí èæ á¿ðýíñóäàëãàà õèéõ íü ÷óõàë áàéíà. 25
  26. 26. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüÕºãæëèéí áýðõøýýëèéí óëìààñ àëàã÷ëàõÝíý îéëãîëò íü õ¿íèé ýðõèéí õ¿ðýýíä ÿðèãääàã àëàã÷ëàõ ãýäýã åðºíõèéîéëãîëòîîñ íýëýýä ÿëãààòàé. Óëñ òºð, ýäèéí çàñàã, íèéãýì ñî¸ë,èðãýíèé áîëîí áóñàä ñàëáàðò õ¿íèé ýðõ, ¿íäñýí ýðõ ÷ºëººã áóñàäòàéàäèë òýãø áàéõ ¿íäñýí äýýð ýäëýõ ÿâäëûã õºãæëèéí áýðõøýýëýýñ íüøàëòãààëàí ñóëðóóëàõ áóþó èéì ýðõèéã õ¿ëýýí çºâøººðºõèéã ¿ã¿éñãýõçîðèëãî àãóóëñàí, ýñõ¿ë òèéì ¿ð ä¿íä õ¿ðãýñýí á¿õ òºðëèéí àëàã÷ëàë,ãàäóóðõàëò, õÿçãààðëàëòûã õýëíý. Ýíý íü àëàã÷ëàëûí á¿õ õýëáýð, ò¿¿íèéäîòîð òîõèðîõ õýðýãëýãäýõ¿¿íýýñ14 òàòãàëçàõ ÿâäàë ìºí õàìààðíà.14 õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé îíöëîãò òîõèðñîí íýìýëò õýðýãëýë 26
  27. 27. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü Ãóðàâ. ÌÎÍÃÎËÛÍ ÕªÃÆËÈÉÍ ÁÝÐØÝÝËÒÝÉ ÈÐÃÝÄÈÉÍ ÝÐÕÈÉÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒÈÉÍ ÁÀÉÄÀËÌîíãîë äàõü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí õýðýãæèëòèéíáàéïäëûí òàëààð íü ýä¿ãýý õ¿ðòýë òóñãàéëàí õèéñýí ñóäàëãààã ¿ã¿éáàéíà. Òºðèéí áàéãóóëëàãûí øóãàìààð ãàðäàã çàðèì íýã ìýäýý òàéëàíäòîî áàðèìò òóñãàãääàã áîëîâ÷ òýð íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèéýðõèéí õýðýãæèëòèéã á¿ðýí èëýðõèéëæ ÷àääàãã¿é áîëíî.Ýíý ÷èãëýëèéí ñóäàëãàà íü Ìîíãîëä õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿í á¿ðÕ¿íèé ýðõèéí ò¿ãýýìýë òóíõàãëàë, Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèíäçààñàí á¿õ ýðõ, ýðõ ÷ºëººã ÿìàð íýãýí àëàã÷ëàëã¿é á¿ðýí ä¿¿ðýíýäëýõ ÿâäëûã õàíãàõ õóóëü ç¿éí, ýäèéí çàñãèéí, íèéãìèéí áîëîí áóñàäáàòàëãààã á¿ðä¿¿ëæ ÷àäñàí ýñýõ, õ¿íèé ýðõ çºð÷èãäºõººñ ñýðãèéëýíõàìãààëàõ, íýãýíò çºð÷èãäñºí ýðõèéã ñýðãýýõ ìåõàíèçì áàéãàà ýñýõ,õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿í ýðõýý ýäëýõ íºõöëèéã õàíãàõ ¿¿ðýãõ¿ëýýñýí áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàí, èðãýä ººðñ人 ýíý ¿¿ðýãýý õýðáèåë¿¿ëäýã çýðýã îëîí àñóóäëûã õàìàðäàã.ÌÕÁÈÁ¯-íèé õîëáîî 2008 îíä õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõõýðõýí õàíãàãäàæ áàéãàà áàéäëûã òîäðóóëàõ ñóäàëãàà õèéõäýýõºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí äóíä ñîöèîëîãèéí ñóäàëãàà ÿâóóëæ,õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéã íèéãìèéí àìüäðàëä èäýâõòýéîðîëöóóëàõàä ãîë äýìæëýãèéã ÿìàð ñóáüåêò ¿ç¿¿ëýõ ¸ñòîé ãýæ ººðñ人¿çäãèéã òîäðóóëñàí áîëíî.Ñóäàëãààíä îðîëöîã÷äûí 70 õóâü íü òºð áîëîí òºðèéí ¿éë÷èëãýýíèéáàéãóóëëàãûí äýìæëýãòýé ë íèéãìèéí àìüäðàëä èäýâõèòýé îðîëöîæ÷àäíà ãýæ õàðèóëæýý. Ýíý íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ýðõèéãõàíãàõàä òºð ÷óõàë ¿¿ðýãòýéã õàðóóëæ áàéãààãèéí çýðýãöýý ñóäàëãààíäîðîëöîãñäûí äºðºâíèé íýã îð÷èì íü ººðºº ãîë ¿¿ðýãòýéã õ¿ëýýíçºâøººðñºí íü ìàíàé õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí äóíä á¿õíèéãòºðººð, áóñäààð õèéëã¿¿ëýõ ãýñýí õàëàìæëóóëàõ ñýòãýëãýý õ¿÷òýéáàéäãèéí èëýðõèéëýë ãýæ ¿çýæ áàñ áîëíî.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí àñóóäàë íü òóõàéí õ¿í ÷óõàìÿìàð òºðëèéí ñîãîã ãýìòëèéí óëìààñ õºãæëèéí áýðõøýýëòýé áîëñíîîñ 27
  28. 28. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüíü õàìààð÷ áàñ ó÷èð ÿëãàâàðòàé òàâèãääàã ºâºðìºö àñóóäàë áèëýý. Ãðàôèê. 2. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéã íèéãìèéí àìüäðàëä èäýâõèòýé îðîëöîõîä äýìæèõ ñóáúåêòóóä 6% 4% 12% % 47% 8% 23% 2 , , , Ýõ ñóðâàëæ: ÌÕÁÈÁ¯Õ 2008. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí äóíä ÿâóóëñàí ñîöèîëîãèéí ñóäàëãààÈéì ó÷ðààñ Ìîíãîëûí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí õýðýãæèëòÿìàð áàéãààã õ¿íèé ýðõèéí ñàëáàð á¿ðýýð àâ÷ ¿çýæ òîäðóóëàõøààðäëàãàòàé áîëäîã áàéíà. ×èíãýõäýý òóõàéí ýðõèéã õýðýãæ¿ëýõõóóëü ýðõ ç¿éí áàòàëãàà, ò¿¿íèé õýðýãæèëòèéí áàéäàë ãýñýí ¿íäñýíäàðààëëààð àâ÷ ¿çëýý.1. Óëñ òºðèéí ýðõ, ýðõ ÷ºëººÓëñ òºðèéí ýðõ ýðõ ÷ºëºº íü ñîíãîõ ñîíîãäîõ, ýâëýëäýí íýãäýõ,øààðäëàõ, ¿çýë áîäëîî èëýðõèéëýõ çýðýã îëîí òàëûí ¿çýëãäýë ¿éëÿâöûã õàìðàíà.1.1 Òºðèéã óäèðäàõàä îðîëöîõ áîëîí ñîíãîõ, ñîíãîãäîõ ýðõÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýä áóñàä èðãýäèéí íýãýí àäèë òºð, íèéãìèéãóäèðäàõ õýðýãò îðîëöîõ ýðõòýé. Îðîëöîî íü äàðààõü õýëáýðòýé áàéíà.¯¿íä: Ìîíãîë Óëñûí Åðºíõèéëºã÷, Èõ õóðëûí ãèø¿¿í, àéìàã ñóì, íèéñëýë, ä¿¿ðãèéí èðãýäèéí òºëººëºã÷èéí õóðàë, áàã õîðîîíû õóðëûí òºëººëºã÷èéã ñîíãîõ, ººðºº ñîíãîãäîõ, 28
  29. 29. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü á¿õ íèéòèéí ñàíàë àñóóëãàä îðîëöîõ, àëü ÷ òºâøèíä òºðèéí àëáà õàøèõ, èðãýä äàíãààðàà ºðãºäºë ãàðãàõ,  èðãýíèé íèéãýìä íýãäýõ çàìààð òºðä õÿíàëò òàâèõ, øóäàðãà ø¿¿õýýð õàìãààëóóëàõ çýðýã áîëíî15Õóóëü ýðõ ç¿éí áàòàëãààÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé óëñ òºðèéí ýðõ ÷ºëººã õàíãàõýðõ ç¿éíñóóðü îð÷èí ºíººäºð òîäîðõîé õýìæýýíä á¿ðäñýí ãýæ ¿çýõ áîëîìæòîé.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí òóõàé êîíâåíöè, Ìîíãîë Óëñûí¯íäñýí õóóëü áîëîí õîëáîãäîõ áóñàä õóóëü òîãòîîìæóóäàä çîõèõçààëòóóä òóñãàãäàí ìºðäºãäºæ áàéíà.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí òóõàé êîíâåíöèä õºãæëèéíáýðõøýýëòýé õ¿íèé óëñ òºðèéí ýðõ, ýðõ ÷ºëººíèé òàëààð òîäîðõîéçîõèöóóëàëò õèéæ ºãñºí áàéíà. Óã êîíâåíöèéí 29-ð ç¿éëä çààñíûäàãóó “Îðîëöîã÷ óëñóóä íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí óëñòºðèéí ýðõèéã áàòàëãààæóóëæ, ýäãýýð ýðõýý áóñäûí íýãýí àäèë ýäëýõáîëîìæèéã áèé áîëãîõ ¿¿äíýýñ äàðààõü ¿¿ðýã õ¿ëýýíý:à) áóñàäòàé àäèë òýãø áàéõ ¿íäñýí äýýð õºãæëèéí áýðõøýýëòýéõ¿ì¿¿ñèéí ñîíãîõ, ñîíãîãäîõ ýðõ, áîëîìæèéã îðîëöóóëàí øóóä áóþó÷ºëººòýé ñîíãîñîí òºëººëëèéí áàéãóóëëàãààðàà äàìæóóëàí óëñ òºð,íèéãìèéí àìüäðàëä ¿ð ä¿íòýé, á¿ðýí ä¿¿ðýí îðîëöîõ áàéäëûã äàðààõüõýëáýðýýð õàíãàíà: ñîíãóóëü ºãºõ æóðàì, áàéð, ñîíãóóëèéí õóóäàñ íü àøèãëàõàä çîõèñòîé, õ¿ðòýýìæòýé áîëîí îéëãîõ, àøèãëàõàä õÿëáàð áàéõ ÿâäëûã õàíãàõ, Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñ ñîíãóóëü áîëîí àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãàä ÿìàð íýã ñ¿ðä¿¿ëýãã¿éãýýð ñàíàëàà íóóöààð ºãºõ, ñîíãóóëüä íýðýý äýâø¿¿ëýõ, áîëîí øààðäëàãàòàé òîõèîëäîëä òóñëàõ áîëîí øèíý òåõíîëîãè àøèãëàõ çàìààð àëáàí òóøààë õàøèõ, òºð, çàñãèéí áàéãóóëëàãûí àëü ÷ ò¿âøèíä òºðèéí àëáà õààõ ýðõèéã äýìæèæ õàìãààëàõ õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñ ñîíãîã÷èéí õóâüä ººðèéí ñàíàë, áîäëîî ÷ºëººòýé èëýðõèéëýõ, ¿¿íèé òóë øààðäëàãàòàé òîõèîëäîëä òýäãýýð õ¿ì¿¿ñèéí õ¿ñýëòýýð ñîíãîñîí õ¿íèé òóñëàëöààòàé ñàíàëàà ºãºõ15 Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí Õóóëü. ÓÁ., 1992. ... äýõ òàë 29
  30. 30. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüá) õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñò áóñàäòàé àäèë òýãø áàéõ ¿íäñýíäýýð ÿìàð íýã àëàã÷ëàëã¿éãýýð òºðèéí óäèðäàõ õýðýãò á¿ðýí ä¿¿ðýí,¿ð íºëººòýé îðîëöîõ îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõ ÿâäëûã èäýâõèòýéãýýð õºõè¿ëýíäýìæèæ, òýäíèé íèéãìèéí ¿éë õýðýãò îðîëöîõ îðîëöîîã äàðààõüõýëáýðýýð äýìæèíý: óëñ îðíû óëñ òºðèéí áîëîí òºðèéí õýðýã, ÿëàíãóÿà óëñ òºðèéí íàìóóäûí ¿éë àæèëëàãàà áîëîí óäèðäëàãàòàé íü õîëáîîòîéãîîð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã çàñãèéí ãàçðûí áóñ áàéãóóëëàãóóäûí ¿éë àæèëëàãààíä îðîëöîõ õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéã îëîí óëñûí, ¿íäýñíèé, á¿ñ íóòãèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ò¿âøèíä òºëººëºõ õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí áàéãóóëëàãà áàéãóóëàõ, òèéì áàéãóóëëàãàä ýëñýõ “ ãýæ çààæýý.Ýíý á¿õýí áîë Ìîíãîë Óëñ õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéíêîíâåíöèä íýãäýí îðñîí îðíû õóâü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèéóëñ òºðèéí ýðõ ýðõ ÷ºëººã õàíãàõ îëîí óëñûí íèéòëýã õýì õýìæýýãäàãàæ ìºðäºõ ¿¿ðýã õ¿ëýýñíèé áàòàëãàà, õºãæëèéí áýðõøýýòýé õ¿íèéóëñ òºðèéí ýðõ, ýðõ ÷ºëºº ìîíãîëä õýðýãæèõèéí ýðõ ç¿éí òîìîîõîíáàòàëãàà ìºí.Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí 16 äóãààð ç¿éëä çààñíààð Ìîíãîë Óëñûíèðãýí ...“ 9) Øóóä áóþó òºëººëºã÷äèéí áàéãóóëëàãààðàà óëàìæëàíòºðèéã óäèðäàõ õýðýãò îðîëöîõ ýðõòýé. Òºðèéí áàéãóóëëàãàä ñîíãîõ,ñîíãîãäîõ ýðõòýé. Ñîíãîõ íàñûã 18 íàñíààñ ýäýëíý. Ñîíãîãäîõ íàñûãòºðèéí çîõèõ áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëä òàâèõ øààðäëàãûã õàðãàëçàíõóóëèàð òîãòîîíî.” Ýíý çààëò õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé òóõàéäøóóä ìºðäºãäºõ ó÷èðòàé.Óëñûí Èõ Õóðëûí ñîíãóóëèéí òóõàé õóóëèíä çààñíààð “Ìîíãîëóëñûí ñîíãóóëèéí ýðõ á¿õèé èðãýí ¿íäýñ, óãñàà, õýë, àðüñíû ºíãº,õ¿éñ,íèéãìèéí ãàðàë, áàéäàë, õºðºí㺠÷èíýý, ýðõýëñýí àæèë, àëáàíòóøààë, øàøèí ø¿òëýã, ¿çýë áîäîë, áîëîâñðîëîîð ÿëãàâàðëàãäàõã¿éñîíãóóëüä îðîëöîæ, ñàíàëàà ºãºõ ýðõòýé”.(6.1) Ýíä õºãæëèéíáýðõøýýëèéí òóõàéä õîëáîãäóóëàí òîäîòãîõ øààðäëàãà áàéíà.Òóõàéëáàë, “ÿëãàâàðëàãäàõã¿é” ãýäãèéí ºìíº “...òºðñºí áîëîí áóñàäáàéäëààð ...” ãýæ îðóóëáàë ÿëãàâàðëàë, àëàã÷ëàë ¿¿ñýõã¿é áîëíî ãýæ¿çýæ áàéíà.Áèå ýðõòíèé ñîãîã, ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäàë, áîëîâñðîëûí ò¿âøèíãýýñ 30
  31. 31. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüøàëòãààëàí ñàíàëàà áèå÷ëýí ºãºõ ÷àäâàðã¿é ñîíãîã÷ ººðèéíèòãýìæëýãäñýí õ¿íèé òóñëàëöààòàéãààð ñàíàë ºã÷ áîëîõ áºãººä òýð íüñîíãóóëèéí ýðõ á¿õèé èðãýí áàéíà. (47.7) Ýíý çààëòûí òóõàéä ÿìàð íýãàñóóäàë ¿ã¿é.Áèåèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäëûí óëìààñ ñàíàë àâàõ áàéðàíä õ¿ðýëöýíèðæ ÷àäàõã¿é ñîíãîã÷ 纺âðèéí áèò¿¿ìæèëñýí õàéðöãààð ñàíàë ºãºõõ¿ñýëòýý ñàíàë àâàõ ºäðººñ òàâààñ äîîøã¿é õîíîãèéí ºìíº õýñãèéíõîðîîíä áè÷ãýýð ãàðãàíà.(47.10) Ñîíãóóëèéí õóóëèéí ýíý çààëòûíäàãóó õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí ñàíàë àâàõ áàéðàíä èðýõã¿éãýýðçºâõºí 纺âðèéí õàéðöãààð ñàíàë ºãºõ òóõàé çààñàí íü íýã òàëààðºìíºõ çààëòòàé çºð÷èëäºæ áàéãàà, íºãºº òàëààð áóñàä îðîëöîîã íüõÿçãààðëàæ áàéíà.Ýíý á¿õíýýñ ¿çýõýä ñýòãýöèéí ºâ÷íèé óëìààñ ººðèéí ¿éëäëèéíó÷èð õîëáîãäëûã îéëãîõã¿é, ººðèé㺺 çºâ óäèðäàæ ÷àäàõã¿é áîëñîíýòãýýäèéã ø¿¿õ èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäàìæã¿é ãýæ òîîöñîíîîñ áóñàäèðãýä ñîíãîõ, ñîíãîãäîõ ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõ àñóóäëûã õóóëèàðáàòàëãààæóóëñàí áàéíà.Õýðýãæèëòèéí áàéäàëÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýä òóõàéí òîéðîãòîî ÿìàãò öººíõ áàéäàãó÷èð õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿í áóñäûãàà òºëººëæ á¿õ øàòíû õóðàëäñîíãîãäîõ ìàãàäëàë òóéëûí õîìñ áàéäàã. 2008 îíû Óëñûí Èõ Õóðëûíáîëîí îðîí íóòãèéí ñîíãóóëèéã òîìñãîñîí îëîí ìàíäàòòàé òîéðãîîðçîõèîí áàéãóóëæýý. Èéì íºõöºë áàéäàë íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýéèðãýäèéí òàðõàëòààñ õàìààðàëòàé ñîíãîõ, ñîíãîãäîõ ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõàñóóäàë ºâºðìºö áàéäëààð òàâèãäàíà.ÓÈÕ-ûí 2008 îíû ñîíãóóëèàð ñîíãîã÷äûí íýðñèéí æàãñààëòàíä1,542,617 ñîíãîã÷ á¿ðòãýãäñýíýýñ 1,179,448 ñîíãîã÷ ñàíàëàà ºãñºí áàéíà.Íèéò ñîíãîã÷äûí 76,46 õóâü íü ñàíàëàà ºã÷ýý.16 Òýãâýë ñîíãóóëèéííàñíû ñàíàë ºãºõ ýðõòýé õºãæëèéí áýðõøýýëòýé íèéò èðãýä 39265áàéãàà íü íèéò ñîíãîã÷äûí 2,54 õóâü áîëæ áàéíà.2008 îíä Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí áàéãóóëëàãóóäûí ¯íäýñíèéõîëáîîíîîñ õèéñýí ñóäàëãààãààð 2008 îíû ñîíãóóëüä ñîíãóóëèéííàñíû õºãæëèéí áýðõøýýëòýé íèéò èðãýäèéí 34.7 õóâü áóþó 13625 õ¿ííü ñîíãóóëüä îðîëöñîí áàéíà. Ýíý íü ñàíàëàà ºãñºí íèéò ñîíãîã÷äûí16 Ñîíãóóëèéí åðºíõèé õîðîîíû äàðãà Ä. Áàòòóëãûí èëòãýë 2008 îí 31

×