Report manual for the disabled people mongolia

  • 653 views
Uploaded on

 

  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Be the first to comment
    Be the first to like this
No Downloads

Views

Total Views
653
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0

Actions

Shares
Downloads
6
Comments
0
Likes
0

Embeds 0

No embeds

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
    No notes for slide

Transcript

  • 1. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü M O N G O L I A"ÕºÃÆËÈÉÍ ÁÝÐÕØÝÝËÒÝÉ Õ¿ÍÈÉ ÝÐÕÈÉÍ ØÀËÃÓÓÐ ¿Ç¿¿ËÝËÒ ÁÎËÎÂÑÐÓÓËÀÕ ÍÜ" ÑÓÄÀËÃÀÀÍÛ ÒÀÉËÀÍ 2011 îí 1
  • 2. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüDDC305.90816`023 X - 546ISBN 978-99962-857-8-3©2011, ÌÕÇ-9 òºñºë, ͯÁÕÕ, Moíãîë Óëñ.Çîõèîã÷èéí á¿õ ýðõ õàìãààëàãäñàí.Ýíýõ¿¿ ñóäàëãààíû òàéëàíã Ìîíãîë Óëñûí Øèíæëýõ óõààíûàêàäåìèéí Ôèëîñîôè, ñîöèîëîãè, ýðõèéí õ¿ðýýëýíã ò¿øèãëýí ͯÁÕÕ,ͯÁ-ûí Îñëî äàõü çàñàãëàëûí òºâèéí äýìæëýãòýéãýýð õýðýãæèæáóé “Õ¿íèé ýðõèéã áàòàëãààæóóëæ, àðä÷èëñàí çàñàãëàëûã áýõæ¿¿ëýõÌÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõøàò II” òºñëèéí ñàíõ¿¿æèëòýýð áîëîâñðóóëæ áýëòãýâ.Íîìûí ýõ ñóðâàëæèéã äóðäàæ àøãèéí áóñ çîðèëãîîð îëøðóóëàíõóâèëæ òàðààõûã çºâøººðíº.Áîëîâñðóóëñàí: Ìîíãîëûí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí áàéãóóëëàãóóäûí ¿íäýñíèé õîëáîîÒåõíèê ðåäàêòîð: Î.ÕàòàíáîëäÌàêåò, õýâëýë, äèçàéí “Ñàíñóäàé” ÕÕÊ 2
  • 3. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü ÃÀÐ×ÈÃÒîâ÷èëñîí íýðñèéí òàéëáàð 4Íýð òîìú¸îíû òàéëáàð 5Ãðàôèêèéí æàãñààëò 6Õ¿ñíýãòèéí æàãñààëò 6Óäèðòãàë 7I. Õºãæëèéí áýðõøýýëèéí òóõàé îéëãîëò 10-22 Õºãæëèéí áýðõøýýë ãýæ þó âý ? 10 Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿í ãýæ õýí áý? 17 Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèéã õýí òîäîðõîéëäîã âý ? 19 Õºãæëèéí áýðõøýýëèéã ÿàæ òîäîðõîéëîõ ¸ñòîé âý? 21II. Õ¿íèé ýðõèéí òóõàé îéëãîëò 23-26 Õ¿íèé ýðõèéí òóõàé îéëãîëò 23 Õ¿íèé ýðõèéí àíãèëàë 23 Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàé êîíâåíöèéí çîðèëãî,çàð÷èì 24III. Ìîíãîëûí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýä (ÕÁÈ)-èéí ýðõèéí õýðýãæèëòèéí áàéäàë 27-53 1. Óëñ òºðèéí ýðõ, ýðõ ÷ºëºº 28 2. Ýäèéí çàñãèéí ýðõ 38 3. Íèéãýì, ñî¸ëûí ýðõ 39 4. Õóâèéí õàëäàøã¿é ýðõ 51 5. Òýãø ýðõ 52IV. Øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä 54V. Øèíæýý÷äèéí ¿íýëãýý 69VI. Ä¿ãíýëò, çºâëºìæ 75VII. Õàâñðàëò 86VIII. Ñóäàëãààíä àøèãëàñàí ýõ ñóðâàëæèéí æàãñààëò 93 3
  • 4. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüÒîâ÷èëñîí íýðñèéí òàéëáàðÕÁÕ Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñͯÁ Íýãäñýí ¯íäýñòíèé ÁàéãóóëëàãàÝÕÌÊ Ýìíýëýã-õºäºëìºð ìàãàäëàõ êîìèññÄÝÌÁ Äýëõèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãàÁÑØÓß Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû ÿàìÍÕÕß Íèéãìèéí õàìãààëàë õºäºëìºðèéí ÿàìÝÌß Ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿàìÌÕÁÈÁ¯Õ Ìîíãîëûí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí áàéãóóëëàãóóäûí ¿íäýñíèé õîëáîî̯ÎÍÒ Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé îëîí íèéòèéí òåëåâèçÈÁÌÓÒ Èðãýíèé á¿ðòãýë, ìýäýýëëèéí óëñûí òºâÑÅÕ Ñîíãóóëèéí åðºíõèé õîðîîÓÈÕ Óëñûí èõ õóðàë¯ÑÕ ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí õîðîîÕÇÄÕß Õóóëü ç¿é äîòîîä õýðãèéí ÿàìÕÝ¯Ê Õ¿íèé ýðõèéí ¿íäýñíèé êîìèññÒÁÁ Òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãàÓÍÄÅà Óëñûí íèéãìèéí äààòãàëûí åðºíõèé ãàçàðÕկà պäºëìºð, õàëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé ãàçàðÕÁÕ Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íÁÒÑÓÕ Áèåèéí òàìèð ñïîðòûí óëñûí õîðîîÎÓÕÁ Îëîí óëñûí õºäºëìºðèéí áàéãóóëëàãàÕ¯Õ Õàðààã¿é÷¿¿äèéí ¿íäýñíèé õîëáîîÕÁÈ×¯Ý Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ÷ºëººò ¿éëäâýð÷íèé ýâëýëÕÁÝÝ¯Ò Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýðõèéí ¿íäýñíèé òºâÕÁÕÝÝÕ Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õýäòýé ýöýã ýõ÷¿¿äèéí õîëáîîÑÇ¯Ò Ñýðãýýí çàñàëòûí ¿íäýñíèé òºâ 4
  • 5. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüÍýð òîìú¸îíû òàéëáàðÝìíýëýã õºäºëìºð Èðãýíèé õºãæëèéí áýðõøýýëòýéã áîëîíìàãàäëàõ êîìèññ õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäàëòûã òîãòîîäîã êîìèññÌÕÁÈÁ¯Õ Ìîíãîëûí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí áàéãóóëëàãóóäûí ¿íäýñíèé õîëáîî, 21 àéìàã 9 ä¿¿ðýãò çºâëºë, ãèø¿¿í áàéãóóëëàãàòàé, ÕÁÈ-äèéí íèéòëýã ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã áàéãóóëëàãà þì.Ïàðàîëèìï Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí îëèìïèéí íààäàìÑóðäîîëèìï Ñîíñãîëûí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí îëèìïèéí íààäàì 5
  • 6. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüÃðàôèêèéí æàãñààëòÃðàôèê 1 Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéã íèéãìèéí àìüäðàëä èäýâõèòýé îðîëöîõîä ãàðäàã õ¿íäðýë¿¿äÃðàôèê 2. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéã íèéãìèéí àìüäðàëä èäýâõèòýé îðîëöîõîä äýìæèõ ñóáúåêòÃðàôèê 3. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé ýðõ àøèãòàé õîëáîîòîé ìýäýýëýë îëæ ÷àääàãã¿é øàëòãààíÕ¿ñíýãòèéí æàãñààëòÕ¿ñíýãò 1. Åðäèéí ºâ÷èí ãýìòëèéí áîëîí ìýðãýæëèéí ºâ÷íèé æàãñààëòààñÕ¿ñíýãò 2. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé òîäîðõîéëîëòûí õàðüöóóëàëòÕ¿ñíýãò 3. Õºãæëèéí áýðõøýýëèéã òîãòîîõ çàãâàðÕ¿ñíýãò 4. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé ñîíãîã÷èéí áàéðøèëÕ¿ñíýãò 5. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ñîíãóóëüä îðîëöîîã¿é øàëòãààíÕ¿ñíýãò 6. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ÒÁÁ-ûí ¿çëýãèéí ä¿íÕ¿ñíýãò 7. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õäèéí ñóð÷ áîëîâñðîõ, õºãæèõ áîëîìæèéã ¿íýëãýýÕ¿ñíýãò 8. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ìýðãýæëèéí ñóðãàëòàíä õàìðàãäàõ áîëîìæÕ¿ñíýãò 9. Íèéãìèéí äààòãàëûí ñàíãààñ çàðöóóëæ áóé õºðºíãºÕ¿ñíýãò 10. Íèéãìèéí õàëàìæèéí ñàíãààñ çàðöóóëæ áóé õºðºí㺠6
  • 7. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü ÓÄÈÐÒÃÀËÌîíãîëûí òºð ò¿¿õèéíõýý àëü ¿åä õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéíòàëààð òîäîðõîé áîäëîãî õýðýãæ¿¿ëñýýð èðñýí óëàìæëàëòàé áèëýý.Àðä÷èëàë, çàõ çýýëèéí õàðèëöààíä øèëæñýí 1990-ýýä îíû II õàãàñààñýíý áîäëîãîä ¿íäñýí ººð÷ëºëò ãàð÷ýý. Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðàë 1997îíû íàìðûí ÷óóëãàíààð Õºäºëìºðèéí õóóëüä íýìýëò ººð÷ëºëò îðóóëæõºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéã áóñàäòàé àäèë õºäºëìºðëºõ ýðõòýéãõóóëèàð õ¿ëýýí çºâøººð÷ýý. Ýíý áîë áîäëîãî, õàíäëàãûí øèíæòýéàíõíû òîìîîõîí ººð÷ëºëòèéí íýã áàéâ.Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðààñ 2001 îíûã “Õºãæëèéí áýðõøýýëòýéèðãýäèéã äýìæèõ æèë” áîëãîí çàðëàñàí áºãººä “Òàõèð äóòóó” ãýñýíõóó÷èí íýð òîìú¸îã Ìîíãîë Óëñûí õýëíèé ¯íäýñíèé çºâëºëèéí2004 îíû 12 äóãààð ñàðûí 24-íû 0407 òîîò òîãòîîëîî𠺺ð÷èëæ,“õºãæëèéí áýðõøýýëòýé” ãýñýí íýð òîìü¸îã õýðýãëýõ áîëîâ. Ýäãýýðàðãà õýìæýýí¿¿äèéí ¿ð ä¿íãýýð õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íä õàíäàõíèéãìèéí õàíäëàãàä çàð÷ìûí ººð÷ëºëò õèéãäýæ ýõëýâ.Õ¿íèé Ýðõèéí îëîí óëñûí ºäðèéã òîõèîëäóóëàí Åðºíõèéëºã÷èéíÒàìãûí Ãàçàð, Õ¿íèé Ýðõèéí ¯íäýñíèé Êîìèññ, Ìîíãîëûí ÕºãæëèéíÁýðõøýýëòýé Èðãýäèéí Áàéãóóëëàãóóäûí ¯íäýñíèé Õîëáîîíîîñõàìòðàí 2006 îíû 12 äóãààð ñàðûí 1-íèé ºäºð “Õºãæëèéí áýðõøýýëòýéõ¿íèé ýðõ” ñýäýâò ¿íäýñíèé ÷óóëãàíûã Ìîíãîë Óëñûí Åðºíõèéëºã÷èéíèâýýë äîð çîõèîí áàéãóóëñàí íü ýíý àñóóäëûã îëîí òàëààñ íü õýëýëöýæõàðèëöàí îéëãîëöîõ áîëîìæ îëãîñîí þì.Óã ÷óóëãàíä òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà, îëîí óëñûíáàéãóóëëàãóóä, õîò, õºäººãèéí 450 ãàðóé òºëººëºã÷èä îðîëöñîí áºãººä“Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿í ýðõ, ýðõ ÷ºëººãºº ýäëýõ òýãø áîëîìæèéãáèé áîëãîõûí òóëä òýäíèé òóñãàé õýðýãöýýíä íèéöñýí õóóëü ýðõ ç¿é,íèéãýì, óëñ òºð, ýäèéí çàñãèéí áîëîí ñýòãýë ç¿éí îð÷èíã á¿ðä¿¿ëýõíü” ÷óõàë áîëîõûã õ¿ëýýí çºâøººð÷ 10 ÷èãëýëýýð òîäîðõîé çºâëºìæãàðãàæýý.×óóëãàíû çºâëºìæèéã õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûí õ¿ðýýíä Ìîíãîë ÓëñûíÅðºíõèéëºã÷ ñàíàà÷ëàí ñàëáàðûí 11 õóóëèíä õºãæëèéí áýðõøýýëòýé 7
  • 8. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüèðãýäèéí òàëàà𠺺ð÷ëºëò îðóóëàõ àñóóäëûã Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðàëäºðãºí áàðüñíààð 2007 îíû 8 äóãààð ñàðä 7 õóóëèíä íýìýëò ººð÷ëºëòîðóóëæýý. ̺í Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðàë 2008 îíû 12 äóãààð ñàðûí 19-íû ºäºð “Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàé êîíâåíöèéã,íýìýëò ïðîòîêîëûí õàìò” ñî¸ðõîí áàòàëñàí íü ýðõ ç¿éí õ¿ðýýíä ãàðñàíòîìîîõîí øèíý÷ëýë áîëëîî.Ýðõ ç¿éí õ¿ðýýíèé øèíý÷ëýëèéã àìüäðàë äýýð õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûãÇàñãèéí ãàçàð áîëîí áóñàä òîäîðõîé ÷èã ¿¿ðýã á¿õèé áàéãóóëëàãóóäçîõèîí áàéãóóëæ áàéíà. Ýíýõ¿¿ ººð÷ëºëòèéã õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûí ÿâö,¿ð ä¿í íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ýðõ, ýðõ ÷ºëººãºº õóóëü¸ñîîð ýäëýõýä ãàð÷ áóé áîäèò àõèö áàéõ ó÷èðòàé. ßàæ õýðýãæèæ, ÿìàðàõèö ººð÷ëºëò ãàð÷ áóéã òîäîðõîé øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòýýð õýìæäýã îëîíóëñûí æèøèã íýãýíò áèé áîëæýý.Ìîíãîë Óëñàä õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ýðõèéí õýðýãæèëòèéã¿íýëæ ä¿ãíýõýä õýðýãëýäýã øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéã áîëîâñðóóëàí àøèãëàõáîäèò øààðäëàãà àëü õýäèéíýý áèé áîëñîí áàéíà. Ýíý øààðäëàãàäíèéöñýí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ çîðèëãîîð ÌÕÁÈÁ¯-íèéõîëáîî “Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ýðõèéí õýðýãæèëòèéíáàéäàë” ñýäýâò ñóäàëãààíû òºñëèéã 2010 îíû 9 ä¿ãýýð ñàðûí 1-íýýñ 12äóãààð ñàðûí 31-íèé õîîðîíä õýðýãæ¿¿ëñýí þì.Òºñëèéí õ¿ðýýíä õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ýðõèéí áàéäëûíòàëààð òóñãàéëàí ñóäàëãàà õèéæ, ä¿íã íýãòãýñíèé çýðýãöýý ºìíº íü ýíý÷èãëýëýýð õèéãäñýí ñóäàëãàà, ÌÕÁÈÁ¯-íèé õîëáîîíû ìýäýýëèéí ñàíäáàéãàà áóñàä ìýäýýëëèéí õýðýãëýãäýõ¿¿íèéã ºðãºí àøèãëàñàí áîëíî.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéãáîëîâñðóóëàõäàà ýíý òàëààð îëîí óëñûí õýìæýýíä áàðèìòàëäàã àðãàç¿éã õàðãàëçàí ¿çñýíèé çýðýãöýý õºãæëèéí áýðõøýýëèéí ñîãîã òóñá¿ðèéí îíöëîã, ºâºðìºö õýðýãöýýã õàðãàëçàí ¿çýæ îð÷íû õÿçãààðëàëò,íèéãìèéí õàíäëàãà, ñýòãýë ç¿éí áýðõøýýë çýðãèéã íàðèéâ÷ëàíòîîöîõûã õè÷ýýâ.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéã õàíãàõ, õàìãààëàõ ¿éë àæèëëàãààíü ñîãîãèéã áîëîí ñîãîãîîñ ¿¿ññýí áýðõøýýëèéã çºâ òîäîðõîéëîõ,òýäíèé õýðýãöýýã îíîâ÷òîé òîãòîîõ àñóóäàëòàé øóóä õîëáîîòîéó÷èð õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿í ãýæ õýí áý, õºãæëèéí áýðõøýýëèéãÿàæ òîäîðõîéëîõ âý çýðýã àðãà ç¿éí øèíæòýé àñóóäëûã òîäðóóëàõàä 8
  • 9. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüáàãàã¿é àíõààðëàà.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí òàëààð äîðâèòîé ñóäàëãàà õèéãäýýã¿é,ñòàòèñòèê ìýäýýëýë çºð¿¿òýé, àíõäàã÷ ìàòåðèàë öóãëóóëàõàä õ¿íäðýëãàðñàí çýðýã çàðèì íýã áýðõøýýë ó÷èð÷ áàéñàí õýäèé ÷ òºñëèéíõ¿ðýýíä òºëºâëºñºí àæëóóä õèéãäýæ, äýâø¿¿ëñýí çîðèëòîî àìæèëòòàéõýðýãæ¿¿ëñýí ãýæ ¿çýæ áàéíà.Ýíýõ¿¿ òºñëèéã ¿ð ä¿íòýé õýðýãæ¿¿ëýõýä ãàð áèå îðîëöñîí ñóäàëãààíûáàãèéíõàíä áîëîí ñóäàëãààíû àæëûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ, ìýðãýæèëàðãà ç¿éí çºâºë㺺 ºã÷ àæèëëàñàí “Õ¿íèé ýðõèéã áàòàëãààæóóëæ,àðä÷èëñàí çàñàãëàëûã áýõæ¿¿ëýõ, Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûãõýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ øàò II” òºñëèéí áàãèéí ãèø¿¿ä,ò¿¿íèé äîòîð ¿íäýñíèé çºâëºõ Õ.Õóëàí, òºñëèéí ¿íäýñíèé ìåíåæåðÖ.Öýöýíáèëýã, òºñëèéí çàõèðãàà, ñàíõ¿¿ãèéí àæèëòàí Î.Õàòàíáîëäíàðò õóâèàñàà áîëîí õîëáîîíûõîî íýðèéí ºìíººñ ã¿í òàëàðõàëèëýðõèéëæ áàéíà. Ö. Îþóíáààòàð ÌÕÁÈÁ¯-íèé õîëáîîíû åðºíõèéëºã÷ 9
  • 10. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü Íýã. ÕªÃÆËÈÉÍ ÁÝÐÕØÝÝËÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéã õàíãàõ òàëààð òºðèéí áîäëîãîáîëîâñðóóëàõ, õýðýãæ¿¿ëýõ, õýðýãæèëòýä íü õÿíàëò òàâèõ, ýíý÷èãëýëýýð ñóäàëãàà øèíæèëãýýíèé àæèë ýðõëýõ çýðýãò õºãæëèéíáýðõøýýë õýìýýõ îéëãîëòûã çºâ òîäîðõîéëæ, õýðýãëýæ ÷àääàã áàéõ¸ñòîé. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàé íèéãýìäñóðòàë÷èëãààíû àæèë çîõèîí áàéãóóëàõ, íèéãìèéí áóñàä ãèø¿¿äýä ýíýòàëààð çºâ îéëãîëò òºëºâø¿¿ëýõýä íýð òîìü¸îã ç¿é çîõèñòîé õýðýãëýõíü ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéíººðñäèéíõ íü ººðòºº õàíäàõ áîëîí áóñàä õ¿ì¿¿ñèéí òýäýíä õàíäàõ çºâõàíäëàãà òºëºâøèõºä îéëãîëò, íýð òîìü¸îíû îíîñîí óòãà, íèéòëýãáóþó æèøèã õýðýãëýý ÷óõàë ¿¿ðýãòýé þì.Õºãæëèéí áýðõøýýë ãýæ þó âý?“Õºãæëèéí áýðõøýýë” ãýäýã îéëãîëò íü íýð òîìü¸îíû õóâüä íèéãýì,õ¿ì¿¿íëèãèéí øèíæëýõ óõààíä íýëýýä ò¿ãýýìýë õýðýãëýäýã áîëîâ÷àãóóëãûí õóâüä íýã ìºð õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí íýãäñýí òîäîðõîéëîëòºíºº õýð ãàðààã¿é áàéíà. Ãýõäýý àæèë õýðãèéí ÿâöàä “õºãæëèéíáýðõøýýë”-èéã îéëãîõ, ò¿¿íä õàíäàõ àæèë õýðãèéí øèíæòýé õýä õýäýíòîäîðõîé õàíäëàãà áèé áîëæýý. ¯¿íä:  Õºãæëèéí áýðõøýýëä õàíäàõ ýð¿¿ë ìýíäèéí çàãâàð. Õºãæëèéí áýðõøýýë áîë ýì÷ëýõ øààðäëàãàòàé ºâ÷èí, àíàãààõ óõààíû øèéäâýðëýõ øààðäëàãàòàé àñóóäàë ãýæ ¿çäýã õàíäëàãà þì. Ýíý õàíäëàãà íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñ íü ÿìàð íýãýí ºâ÷òýé, ýìãýãòýé ó÷ðààñ øèéäýõ àðãà çàì íü ýìíýëç¿éí ¿éë àæèëëàãàà ãýæ òîäîðõîéëæ, àñóóäëûã ýìíýëýã, ýì÷ íàðò òîõîí ¿ëäýýäýã.Ýíý õàíäëàãà íü õºãæëèéí áýðõøýýëèéã áèå ýðõòýíèé áîëîí îþóíñàíàà ñýòãýë ç¿éí ñîãîã òàëààñ íü àíàãààõ óõààíû ¿¿äíýýñ àâ÷ ¿çäýãáºãººä ýíý òàëààñàà áîë ç¿é ¸ñîîð áàéõ ¸ñòîé õàíäëàãà. Õàðèí òºðèéíáîäëîãî, õóóëü ç¿éí áîëîí õ¿ì¿¿íëèãèéí øèíæëýõ óõààíû ¿¿äíýýñ áîëäàí ãàíö ýíý õàíäëàãûã áàðèìòëàõ íü ó÷èð äóòàãäàëòàé áîëíî. Ãýõäýýýíý õàíäëàãûí õ¿ðýýíä ìýðãýæëèéí ¿¿äíýýñ àâ÷ ¿çñýí îëîí îéëãîëòõºãæëèéí áýðõøýýëèéí òàëààð åðºíõèé òîäîðõîéëîëò ãàðãàõàäºðãºí àøèãëàãääàã. Òóõàéëáàë, Äýëõèéí Ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãà 10
  • 11. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüõºãæëèéí áýðõøýýëèéã òîäîðõîéëîõîä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîë á¿õèéèìïåéðìåíò, ÷àäâàð àëäàëò, õàíäèêàïûí îëîí óëñûí àíãèëàëûãáîëîâñðóóëæýý.1Èìïåéðìåíò-òºðºëõèéí áîëîí îëäìîë øàëòãààíû óëìààñ õ¿íèé áèåìàõáîäü, îþóí ñàíàà, ñýòãýë ìýäðýë, ìýäðýõ¿éä ¿¿ññýí ñîãîã áºãººäõ¿íèé àíàòîìèéí á¿òýö, ôèçèîëîãè, ñýòãýë ç¿éí ¿éë àæèëëàãàààëäàãäàõ, õýâèéí áóñ áàéõûã õýëíý.Ýíý íü ò¿ð çóóðûí áîëîí áàéíãûíøèíæòýé áàéíà.Ñîãîãèéí áàéíãûí áîëîí ò¿ð çóóðûí øèíæ ÷àíàð, ¿¿ññýí øàëòãààí(òºðºëõèéí, îëäìîë/, ¿¿ññýí íºõöºë) óäàìøëûí áîëîí óäàìøèëûíáóñ, åðäèéí ºâ÷èí, àõóéí áîëîí ¿éëäâýðëýëèéí îñîë, ìýðãýæëýýñøàëòãààëñàí ºâ÷èí, õóðö õîðäëîãî ã.ì, õàìðàõ õ¿ðýý (áèå ìàõáîäü,îþóí ñàíàà, ñýòãýë ìýäðýë, ìýäýðõ¿éí àëü ýðõòýíèé ¿éë àæèëëàãààíûõýäýí õóâèéã õàìàðñàí) çýðãèéã çºâ òîäîðõîéëîõ íü òóõàéí õ¿íä¿ç¿¿ëýõ ýìíýëãèéí áîëîí íºõºí ñýðãýýõ ¿éë÷èëãýýã îíîâ÷òîé ñîíãîõ,÷àäâàð àëäàëòàíä íºëººëºõ áàéäëûã àðèëãàõ áîëîìæèéã îëãîõ ¸ñòîé.Ìîíãîëä ñîãîãèéã ìàø ñàéí òóñãàñàí æàãñààëò áèé.2 Õàðèí ñîãîã õýíä,ÿìàð õýìæýýíä áàéãàà, ò¿¿íä íü íèéöñýí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ, ýðõèéãõàíãàõ òàëààð õèéæ áóé àæèë õàíãàëòã¿é áàéäãèéã ýíý ÷èãëýëýýðõèéãäñýí ñóäàëãààíû ä¿íã¿¿ä íîòîëäîã áèëýý.×àäâàð àëäàëò - õ¿íèé áèå ìàõáîäü, îþóí ñàíàà, ñýòãýë ìýäðýë,ìýäðýõ¿éä ¿¿ññýí ñîãîãèéí óëìààñ õ¿íèé îëîí ÿíçûí ¿éëäýëõÿçãààðëàãäàõûã õýëíý. Ýíý íü ò¿ð çóóðûí áîëîí áàéíãûí øèíæòýéáàéíà.×àäâàð àëäàëòûã íàðèéâ÷ëàí òîãòîîõ íü íºõºí ñýðãýýõ àðãà, îðëóóëàõáîëîí íýìýëò õýðýãñëèéã çºâ ñîíãîõ, òºëºâëºëò, ¿éë÷èëãýýã îíîâ÷òîéáîëãîõ, òóõàéí õ¿íä ¿¿ñýõ áýðõøýýëèéã áàãàñãàõ áîëîìæèéã îëãîíî.Ìàíàé õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ÷àäâàð àëäàëòûã íàðèéâ÷ëàíòîäîðõîéëîõ àæèë óäààøðàëòàé, ýíý òàëààð õèéæ áóé àæèë òóéëûíõàíãàëòã¿é áàéäàã.Õàíäèêàï-íèéãýì, õàìò îëíû àìüäðàëä áóñàäòàé àäèë òýãø îðîëöîõáîëîìæèéí õÿçãààðëàãäìàë áàéäàë þì. Õàíäèêàï áàéäëûí ¿åä ñîãîã,1 ÄÝÌÁ-èìïåéðìåíò,÷àäâàð àëäàëò õàíäèêàïûí îëîí óëñûí àíãèëàë,ªâ÷ëºëòýé õîëáîîòîéàíãèëàëûí ãàðûí àâëàãà. Æåíåâ., 19802 Ýð¿¿ë ìýíä, íèéãìèéí õàìãààëëûí ñàéäûí õàìòàðñàí òóøààë 250/À-ûí õàâñðàëò 11
  • 12. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü÷àäâàð àëäàëò, íèéãìèéí õàíäëàãà, õ¿ðýýëýí áàéãàà îð÷íû ç¿ãýýñ ¿¿ñýæáàéãàà áýðõøýýë, ò¿¿íèé øàëòãààíûã çºâ òîäîðõîéëîõ íü áîäëîãîáîëîâñðóóëàõ, òºëºâëºëò õèéõ, õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéãõàíãàõ óãòâàð íºõöºë áîëíî. Ãýòýë ìàíàéä ñóäàëãàà õèéãääýãã¿éó÷ðààñ òýð á¿õíèéã íàðèéâ÷ëàí òîäîðõîéëäîã ïðàêòèê àëãà áàéíà.Õºãæëèéí áýðõøýýëä õàíäàõ ºãëºã õàíäèâûí çàãâàðÝíý íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñ áîë çºâõºí õàëàìæ, õàìãààëàëøààðäñàí õàëàìæëàõ ¸ñòîé õ¿ì¿¿ñ ãýñýí ¿çëýýñ ¿¿äýëòýé õàíäëàãàþì. ¯¿íèéã ñóäàëãààíû íîì á¿òýýëä õàíäèâûí õàíäëàãà ãýæ íýðëýäýã.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäýä òºð áîëîí áóñàä õàëàìæ, áóÿíûáàéãóóëëàãóóäààñ çàéëøã¿é ¿ç¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé õàëàìæèéí¿éëë÷èëãýýã èëýðõèéëæ áàéäãààðàà çàð÷ìûí õóâüä áàéõ ë ¸ñòîéõàíäëàãà. Õàðèí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéã ººðèéíõºº òºëººáîëîëöîîòîé á¿õíèéã õèéõ áîëîìæ íºõö뺺ð õàíãàõ ãýñýí á¿òýýë÷õàíäëàãûã õÿçãààðëàäàãààðàà ñóë òàëòàé áàéäàã. Åð íü õ¿íä ººðººá¿òýýæ õºãæèõ áîëîìèéã á¿ðä¿¿ëýõýýñ õàëàìæëàõ íü õàìààã¿é õÿëáàðáàéäàã. Õàðèí õ¿íèé ýðõ, õ¿íèé õºãæèë, ýíýðýíã¿é ¿çëèéí ¿¿äíýýñ áîëýíý õàíäëàãûã çºâõºí òîäîðõîé õ¿ðýýíä ë áàðèìòëàõ øààðäëàãàòàé þì.Õºãæëèéí áýðõøýýëä õàíäàõ ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîí õàíäèâûí ãýõýíýõ¿¿ õî¸ð çàãâàð áóþó õàíäëàãûí àëü àëü íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýéõ¿ì¿¿ñèéã ººðèéíõºº àìüäðàëä ýçýí áàéõ, áóñàäòàé àäèë òýãøýýðýðõýý ýäëýõ áîëîìæèéã íü õààæ áàéäàã.3Ìîíãîë Óëñ ºíãºðñºí òîãòîëöîîíû ¿åä ÷, àðä÷èëñàí õºãæëèéíæèë¿¿äýä ÷ òºðèéí áîäëîãî ¿éë àæèëëàãààíä õºãæëèéí áýðõøýýëäõàíäàõ äýýðõ õî¸ð çàãâàðûã õîëüæ õýðýãëýæ èðñýí ãýæ ¿çýæ áîëíî.Õóóëü, áîäëîãûí øèíæòýé øèéäâýð, áàðèìò áè÷ã¿¿äýä ýíý áàéäàëòóñãàëàà îëñîîð èðæýý. Òýð ÷ á¿¿ õýë ýðõ á¿õèé çàðèì áàéãóóëëàãûíàëáàí ¸ñíû øèéäâýðò àëäààòàé òîìü¸îëîë îðñîí áàéäàã. Òóõàéëáàë,Ýð¿¿ë ìýíä, íèéãìèéí õàìãààëëûí ñàéäûí 1997 îíû À/250 òîîòòóøààëûí 2, 3-ð õàâñðàëòàíä òóñãàñàí ñîãîãèéí æàãñààëòûí äàãóóõºãæëèéí áýðõøýýëèéã òîäîðõîéëîõäîî òóõàéí ýðõòýíèé ÷àäâàðàëäàëòûí õóâèéã õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäàëòûí õóâü ãýæ áóðóóòîìú¸îëæ èðñýí áàéíà. Ýíý íü àðãà ç¿éí õóâüä àëäààòàé ó÷ðààñ àæèëõýðãèéí òîäîðõîé ç¿éë¿¿ä äýýð áóðóó õàíäëàãà ãàð÷ ãàçàð àâàõàäõ¿ðãýæ áàéãàà áèëýý.3 Ìàéêë Ñòåéí, Àíí Õàéåñ íàðûí “Õ¿íèé ýðõèéí òºëºº ãàðûí àâëàãà 2007 îí” 12
  • 13. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü Õ¿ñíýãò 1. Åðäèéí ºâ÷èí ãýìòëèéí áîëîí ìýðãýæëèéí ºâ÷íèé æàãñààëòààñ4 ªâ÷èí, ãýìòëèéí íýð, ¿å øàò Õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäàëòûí õóâü 2 ãàð àëü ÷ ò¿âøèíä ìóõàð, 2 ãóÿ ìóõàð, 1ãàð, 1ãóÿ 100 % àëü ÷ ò¿âøèíä ìóõàð Îþóí óõààíû õàìãèéí ã¿íçãèé õîìñäîë-óñàí òýíýã 90-100 % Õî¸ð í¿ä òààðñàí øèëòýéãýý 0.03/1.5 ì çàéä 70-100% ãàðûí õóðóó òîîëîõ òºäèé/õàðààíû òàëáàé íü òàë á¿ðýýñýý 10 õ¿ðòýë íàðèéññàí áîë Òºðºëõèéí áóþó ºâ÷èí ãýìòëèéí óëìààñ õýëã¿é 70-100% ä¿ëèé (ïàéòàí) áîëîõ, ýíý íü áóñàä ºâ÷èíòýé õàâñàðâàë Âèðóñèéí øàëòãààíò, ýëýãíèé àðõàã ¿ðýâñëèéí 80-100% ãàðàëòàé ýëýãíèé õàòóóðàë (ýýíýãøèë àëäàëòûí ¿å)Ýð¿¿ë ìýíä, íèéãìèéí õàìãààëëûí ñàéäûí òóøààëààð òîäîðõîéëñîíýíýõ¿¿ ñîãîãóóä íü õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäàëòàíä íºëººëæ áóéýñýõèéã òîäðóóëàõ çîðèëãîîð òºñëèéí ñóäàëãààíû õ¿ðýýíä òîäîðõîéÿðèëöëàãóóäûã çîõèîí áàéãóóëñàí áîëíî. ¯¿íèéã ñóäàëãààíû ìýäýýëýëäàâàãäñàí çàðèì íýã æèøýýí äýýð àâ÷ ¿çüå. Êåéñ 1. Æ.Á íü 2 õºë ìóõàð áîëñíû óëìààñ ºìíºõ àæèëäàà áóþó òóõàéí ìýðãýæèëäýý òýíöýõã¿é, õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäàëò 100% ãýæ òîãòîîãäæýý. Ãýâ÷ õýñýã õóãàöààíû äàðàà ºìíºõ àæèëäàà òýíöýõã¿é áîëñîí Æ.Á íü ººð ÷àäâàðàà õºãæ¿¿ëýí ìýðãýæëèéí ò¿âøèíä õºãæèì òîãëîæ, àÿ çîõèîæ, äóóëæ áóñäààñ äóòàõã¿é õºäºëìºð õèéõ áîëñîí áàéíà. Ýõ ñóðâàëæ: Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí áàéäàë. 2010. Ñóäàëãààíû äèàëîãèéí òýìäýãëýëýýñÈéì íºõöºëä õºãæìèéí òîäîðõîé ìýðãýæëýýð òîäîðõîé õóâèéíõºäºëìºðèéí ÷àäâàðòàé áàéãàà ÷ ºìíº íü “õºäºëìºðèéí ÷àäâàð100% àëäñàí” ãýæ àëáàí ¸ñîîð òîãòîîãäñîí íü Æ.Á-ûí õºäºëìºðëºõýðõèéã çºð÷èõºä õ¿ðãýæ áàéíà. Ýíý èðãýíèé õóâüä ñîãîã íü áàéíãûíáºãººä ÿâàõ ÷àäâàðûã àëäàãäóóëñàí áîëîâ÷ õºäºëìºðèéí ÷àäâàðãýäýã åðºíõèé îéëãîëòîä øóóä õîëáîãäóóëæ 100 õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàëäñàí ãýæ òîäîðõîéëîõ íü áóðóó áîëæ òààðàõ íýý. Õàðèí Æ.Á-ûí4. Ýð¿¿ë ìýíä, íèéãìèéí õàìãààëëûí ñàéäûí 1997 îíû À/250 òîîò òóøààëûí õàâñðàëò 13
  • 14. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüÿâàõ áýðõøýýëèéã íü àðèëãàõûí òóëä òóñãàé õýðýãñýë áóþó òýðãýíöýð,òýðãýíöýðýýð çîð÷èõ çîðèóëàëò á¿õèé äýä á¿òýö (íàëóó çàì), áàðèëãà,áàéãóóëàìæ(îðö, ãàðö, ëèôò), òóñãàé òîíîãëîë á¿õèé àâòîìàøèí ãýýäõýðýãöýý ¿¿ñíý. ̺í àëäàãäñàí ÷àäâàðàà íºõºí ñýðãýýõ, øèíý ìýðãýæèëýçýìøèõýä òîäîðõîé çàðäàë ãàðíà. Ýíý òóõàéä áîë òóõàéí èðãýíèéãýõýýñýý èë¿¿ òºð, àæèë õàðèóöñàí áàéãóóëëàãà, õ¿ì¿¿ñèéí ¿¿ðýãõàðèóöëàãûí òóõàé ë ÿðèãäàõ áîëíî. Èéì ó÷ðààñ Æ.Á íü õºäºëìºðèéí÷àäâàð 100 õóâü àëäàëòòàé õ¿í áèø, õàðèí ÿâàõ áýðõøýýë áóþó ÿâàõ¿éëäëèéí áàéíãûí õÿçãààðëàëò á¿õèé õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿í þì.Èéìä òóõàéí èðãýíèé õºäºëìºðëºõ ýðõèéã õÿçãààðëàñàí ÿìàð íýãàëáàí ¸ñíû øèéäâýð áàéæ áîëîõã¿é. Êåéñ 2. Î.Ò îþóíû õîìñäîëòîé. Á¿õ þìàíä ýâ ä¿é ìóóòàé. ̺í㺠òîîëæ ìýäýõã¿é. Õ¿íèé õýëñíèéã îéëãîõ ÷àäâàð ìóóòàé. Ýõ ñóðâàëæ: Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí áàéäàë. 2010. Ñóäàëãààíû äèàëîãèéí òýìäýãëýëýýñÝíý òîõèîäëäîëä èðãýí Î.Ò-ûí ñîãîã íü õºäºëìºðèéí ÷àäâàð áîëîíîðîëöîõ ÷àäâàðò èõ õýìæýýãýýð íºëººëæ áàéíà. ßàõûí àðãàã¿éõºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäàëòòàé, õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿í. Î.Ò-äòýòãýâýð, òýòãýìæ, òóñãàé ñóðãàëò, òóñãàé àæëûí áàéð ýñâýë õàëàìæ,àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõ õýðýãöýý ¿¿ñíý. Êåéñ 3. Æ.Á-ûí õî¸ð í¿ä òºðºëõèéí þó ÷ õàðàõã¿é. Áàãàäàà òóñãàé ñóðãóóëüä ñóðàëöàæ áðàéëë ¿ñýã çààëãàæ, åðºíõèé ýðäìèéí õè÷ýýë ¿çñýí áºãººä óëìààð äýýä ñóðãóóëüä ýëñýí ñóðàëöñàí. Ñóðàëöàõ ÿâöàä çîðèóëàëòûí íîì, ñóðàõ áè÷èã þó ÷ áàéõã¿é áàéñàí õýäèé ÷ ñàéí õ¿ì¿¿ñèéí äýìæëýã áîëîí óéãàã¿é õºäºëìºðëºñíèé ýöýñò ëåêòîð áîëæýý. Ýõ ñóðâàëæ: Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí áàéäàë. 2010. Ñóäàëãààíû äèàëîãèéí òýìäýãëýëýýñÆ.Á-ûí õàðàõ ¿éëäëèéí õÿçãààðëàëò íü ìýäýýëýë îëæ àâàõ, ÿâàõ,áàðèìæààëàõ ã.ì ¿éëäë¿¿ä õèéõýä îëîí ÿíçûí áýðõøýýë ¿¿ñãýíý.Õàðèí òóñãàé õýðýãöýýã íü õàíãàñíààð ìýäðýìæèéí (ìàññàæ) áîëîíîþóíû õºäºëìºð õèéõ á¿ðýí áîëîìæòîé áàéíà. 14
  • 15. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü Êåéñ 4. Á.Ö òºðºëõèéí ä¿ëèé, õýë ÿðèàíû ººð÷ëºëòòýé. Òóñãàé ñóðãóóëüä ñóðàëöàæ áîëîâñðîë ýçýìøñýí. Äîõèîíû õýëèéã àøèãëàí ººðèé㺺 áóñäàä îéëãóóëàõ, áóñäûí ÿðüæ áàéãààã îéëãîõ ÷àäâàðòàé ó÷ðààñ ÿìàð ÷ õºäºëìºð õèéõ áîëîìæòîé . Ýõ ñóðâàëæ: Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí áàéäàë. 2010. Ñóäàëãààíû äèàëîãèéí òýìäýãëýëýýñÈðãýí Á. Ö íü õàðèëöààíû ºâºðìºö õýðýãë¿¿ð øààðäëàãàòàé õºãæëèéíáýðõøýýëòýé õ¿í ìºí áºãººä òóñãàé ñóðãàëò, òóñãàé ¿éë÷èëãýýíèéòóñëàìæòàé íèéãìèéí õàðèëöààíä îðîëöîõ ÷àäâàðûã íýìýãä¿¿ëýõáîëîìæòîé. Êåéñ 5. Ýëýãíèé õàòóóðàëòàé Ñ.Í íü õ¿íèé õèéäýã á¿õ ¿éëäëèéã õèéíý. Ãàíöõàí ýëýã íü ºâäºíº. Õàìðààñ öóñ ãàðíà. Õºäºëìºðèéí ÷àäâàðò íºëººëñºí áàéæ áîëîõ áîëîâ÷, îðîëöîõ ÷àäâàðò íºëººëººã¿é áàéíà Ýõ ñóðâàëæ: Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí áàéäàë. 2010. Ñóäàëãààíû äèàëîãèéí òýìäýãëýëýýñÈðãýí Ñ.Í-èéí òóõàéä áîë õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàà àëäñàí ºâ÷òýé õ¿íáàéãàà ó÷ðààñ õºãæëèéí áýðõøýýëòýé ãýõýýñýý èë¿¿ õ¿í ºâ÷òýé õ¿íãýæ õàíäàõ íõü ÷óõàë áîëíî. Ýì÷ë¿¿ëýõ õýðýãöýý ¿¿ñíý. Îðëîãîã¿éáàéãàà ¿åäýý íèéãìèéí õàìãààëëûí àðãà õýìæýýíä õàìðàãäàõ ¸ñòîé.Äýýð äóðüäñàí òîäîðõîé òîõèîëäîëóóäûí æèøýýíýýñ ¿çýõýä àëèâààõ¿í òºðºëõèéí áà îëäìîë ñîãîãèéí óëìààñ ÿíç á¿ðèéí ¿éëäëèéíõÿçãààðëàëòàíä îðäîã áîëîâ÷ ýíý íü õºäºëìºðèéí áîëîí îðîëöîõ÷àäâàðò ººð ººðººð íºëººëäºã áàéíà. Òèéìýýñ õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàëäàëòààð òóõàéí õ¿íèé õºãæëèéí áýðõøýýëèéã òîäîðõîéëîõ íüáóðóó õàíäëàãà ãýäýã íü òîäîðõîé áàéíà. Èéì õàíäëàãà, áàéð ñóóðèéã¿íäýñ áîëãîæ íèéòýýð äàãàæ ìºðäºõ, ýñâýë òîäîðõîé õ¿ðýýíä ìºðäºæõýðýãæ¿¿ëýõ àëáàí ¸ñíû øèéäâýð ãàðãàõ íü õ¿íèé ýðõèéã çºð÷èõøàëòãààí áîëíî ãýäãèéã ÷ áàñ äýýðõ áàðèìòóóäààñ õàðæ áîëîõ áàéíà.Ìîíãîë óëñûí Ýìíýëýã õºäºëìºð ìàãàäëàõ êîìèññûí ä¿ðýìä“...Õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäàæ õºãæëèéí áýðõøýýëòýé áîëñíûãõºäºëìºðèéí ÷àäâàðàà á¿ðýí áóþó 70-ààñ äýýø õóâü, õàãàñ áóþó 50-69 õóâèàð àëäñàí ãýæ àíãèëàí òîãòîîíî” ãýæ çààñàí íü áèäíèé äýýðäóðüäñàí çàð÷èì, áàéð ñóóðèéí ¿¿äíýýñ áîäëîãûí àëäàà ãàðãàõàäõ¿ðãýæ áàéíà. 15
  • 16. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüÕàëàìæèéí õóóëèíä çààñíààð õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàà á¿ðýí àëäñàíõ¿ì¿¿ñ íü òýòãýâðýýñ ãàäíà õºíãºëºëò ýäëýõ ýðõòýé. Òýãýõëýýð ºìíºõõ¿ñíýãòýíä äóðüäàãäñàí ñîãîãòîé á¿õ õ¿í èæèë òºðëèéí ¿éë÷èëãýýàâàõ áîëæ áàéíà. ¯¿íýýñ øàëòãààëæ õºãæëèéí áýðõøýýëòýé áóñàäõ¿ì¿¿ñèéí õóâüä õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäàëòàà íýì¿¿ëæ 70 õóâüäõ¿ðãýõ, óëìààð õºíãºëºëò ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõ ñîíèðõîë òºð¿¿ëäýãáàéíà.Ýíý á¿õýí íü õºãæëèéí áýðõøýýë, õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñäõàíäàõ áóðóó õàíäëàãûã ººð÷ëºõ, õºãæëèéí áýðõøýýëèéã òîäîðõîéëæáàéãàà àðãà÷ëàëûã á¿õýëä íü ýðãýí õàðæ, áîëîâñðîíãóé áîëãîõøààðäëàãà áèé áîëñíûã íîòîëæ áàéíà.Õºãæëèéí áýðõøýýëèéí òàëààðõ íèéãìèéí çàãâàð. Ýíý íüõºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ýðõýý ýäëýõ áîëîìæèéã õÿçãààðëàæáàéãàà íèéãìèéí áîëîí äýä á¿òöèéí ñààä òîòãîðûã àðèëãàõàä ãîëàíõààðëàà òºâëºð¿¿ëäýã çàãâàð þì.Ýíýõ¿¿ õàíäëàãà íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí òºðºëõèéíæàì ¸ñíû õ¿íèé ýðõèéí ¿çýë ñàíààíä òóëãóóðëàäàã ó÷ðààñ õºãæëèéíáýðõøýýëèéí òóõàé àñóóäàëä õ¿íèé ýðõèéí áàéð ñóóðèíààñ õàíäàõõàíäëàãûí ñóóðü áîëäîãîîðîî îíöëîã. Íèéãìèéí çàãâàðûí ìºí ÷àíàðíü äàðààõü ¿çýë áîäîë, áàéð ñóóðèàð èëýðõèéëýãääýã áàéíà. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéã ýðõ ç¿éí áèå äààñàí ñóáúåêòûíõ íü õóâüä îíöëîí àíõààðàõ, Õºãæëèéí áýðõøýýë íü õ¿íèé ÿëãààòàé (àðüñíû ºíãº, õ¿éñ, ÿñ ¿íäýñ, ãàðàë ¿¿ñýë, õýëáýð ãàëáèð ãýõ ìýò) áàéäëûí íýã õýñýã ìºí ó÷ðààñ òýð òàëààñ íü îéëãîæ õàíäàõ, Òóõàéí óëñûí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéã õàíãàõ óëñ òºð, ýðõ ç¿é íèéãýì áîëîí äýä á¿òöèéí îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõ íü çàñãèéí ãàçàð áîëîîä íèéãìèéí ¿¿ðýã ãýæ ¿çýõ,5Íèéãìèéí çàãâàðûí ìºí ÷àíàðûã èëýðõèéëæ áóé ýë ¿çýë ñàíàà, áàéðñóóðü áîë õ¿íèé æàì ¸ñíû ýðõèéã ¿íäýñ áîëãîõûí çýðýãöýý õ¿íèéýðõèéí ò¿ãýýìýë òóíõàãëàëûí ãîë ¿çýë ñàíàà, îëîí óëñûí íèéòýýðõ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí õ¿íèé ýðõèéí õýì õýìæýýã ¿íäýñ áîëãîäîãó÷ðààñ õºãæëèéí áýðõøýýëä õ¿íèé ýðõèéí ¿¿äíýýñ õàíäàõûãýðõýìëýäýã áîäëîãûí ãîë ñóóðü áîëäîã áèëýý.5 Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàé êîíâåíöè. 2006 îí. 16
  • 17. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüÒºñëèéí ñóäàëãààíû áàã õºãæëèéí áýðõøýýëèéí òàëààðõ ººð ººð ¿çýëáîäîë, áàéð ñóóðèéã òîäîðõîé õýìæýýíä õàðüöóóëàí ñóäàëñíû ¿íäñýíäýýð “Õºãæëèéí áýðøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí òóõàé êîíâåíöè”-èéí ãîë¿çýë ñàíàà, çàð÷èìûã óäèðäëãà áîëãîñîí äàðààõü òîäîðõîéëîëòûãòºñëèéíõýý ñóäàëãààíä áàðèìòàëñàí áîëíî.Õºãæëèéí áýðõøýýë ãýæ òºðºëõèéí áîëîí îëäìîë øàëòãààíûóëìààñ õ¿íèé áèå ìàõáîäü, îþóí ñàíàà, ñýòãýë ìýäðýë, ìýäðýõ¿éä¿¿ññýí áàéíãûí ñîãîã íü áóñàä òºðëèéí áýðõøýýëòýé íýãäýí íèéëæ,òóõàéí õ¿íèé íèéãìèéí àìüäðàëä îðîëöîõîä ñààä ó÷ðóóëàõûã õýëíý.6Õºãæëèéí áýðõøýýë íü áàéíãûí áîëîí ò¿ð çóóðûí øèíæòýé áàéíà.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿í ãýæ õýí áý?Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèéã ÄÝÌÁ, ÎÓÕÁ, ÕÁÈÁ–óóä áîëîí óëñîðíóóä ººð ººðèéí ¿çýë õàíäëàãààñ øàëòãààëàí ÿíç á¿ðýýð òîäîðõîéëæèðñýí áºãººä õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàéêîíâåíöè áàòëóóëàõ ÿâöàä íýãäñýí îéëãîëòîíä õ¿ð÷ ÷àäñàí áàéíà.Òýðõ¿¿ îéëãîëöîë íü “Õºãæëèéí áýðøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí òóõàéêîíâåíöè”-ä òóñãàëàà îëæýý. Óã êîíâåíöèä “Õºãæëèéí áýðõøýýëòýéõ¿í” ãýäýã áîë áèå ìàõáîäü, îþóí ñàíàà, ñýòãýë ìýäðýë, ìýäðýõ¿éíáàéíãûí ñîãîãòîé áºãººä óã ñîãîã íü áóñàä òºðëèéí áýðõøýýëòýéíýãäýí íèéëñíèé óëìààñ áóñäûí íýãýí àäèë íèéãìèéí àìüäðàëä á¿ðýíä¿¿ðýí, ¿ð ä¿íòýé îðîëöîõîä íü ñààä ó÷ðóóëàõóéö áîëñîí ýòãýýä þì.”7ãýæ òîäîðõîéëñîí áàéíà.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé íèéãìèéí õàìãààëëûí òóõàé Ìîíãîëóëñûí õóóëüä “Áèå ìàõáîäü, îþóí ñàíàà, ñýòãýë ìýäðýë, ìýäðýõ¿éíñîãîãèéí óëìààñ áóñäûí àäèë íèéãìèéí õàðèëöààíä îðîëöîõ ÷àäâàðíü á¿ðýí áîëîí 12 ñàðààñ äýýø õóãàöààãààð õÿçãààðëàãäñàí õ¿íèéãõºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿í ãýæ îéëãîíî” ãýæ òîäîðõîéëæýý.8Ýíýõ¿¿ õî¸ð òîäîðõîéëîëòîä íèéòëýã ç¿éë¿¿ä áàéãààãèéí çýðýãöýýáàñ ÿëãààòàé îéëãîëò õàíäëàãà áàéãàà ó÷ðààñ ñóäàëãààíû áàã ¿íäñýíîéëãîëòóóäààð íü õàðüöóóëàëò õèéæ ¿çñýí áîëíî.6 ÌÕÁÈÁ¯-íèé õîëáîîíîîñ õýðýãæ¿¿ëñýí “Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ýðõèéíõýðýãæèëòèéí áàéäàë” ñóäàëãààíû àæëûí òàéëàí. 2010 îí.7 Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàé êîíâåíöè. 2006 îí .8 Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé íèéãìèéí õàìãààëëûí òóõàé õóóëü. 2008 îí. 17
  • 18. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü Õ¿ñíýãò 2. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé òîäîðõîéëîëòûí õàðüöóóëàëò ÕÁÕ-èé ýðõèéí ÕÁÕ-èé òóõàé Êîíâåíöèéí íèéãìèéí òîäîðõîéëîëò õàìãààëëûí Òàéëáàð òóõàé õóóëèéí òîäîðõîéëîëò 1 Áèå ìàõáîäü Áèå ìàõáîäü Ñîãîãèéí òóõàé Îþóí ñàíàà Îþóí ñàíàà îéëãîëò èæèë áàéíà. Ñýòãýë ìýäðýë Ñýòãýë ìýäðýë Ìýäðýõ¿éí Ìýäðýõ¿éí 2 Áàéíãûí ñîãîãòîé áºãººä Ñîãîãèéí óëìààñ Ñîãîã íü ò¿ð çóóðûí áîëîí áàéíãûí øèíæòýé áàéäãèéã ìàíàé õóóëèíä ÿëãààã¿é áàéíà. 3 Óã ñîãîã íü áóñàä Áóñàä òºðëèéí òºðëèéí áýðõøýýëòýé áýðõøýýëèéí òóõàé íýãäýí íèéëñíèé óëìààñ ---- îéëãîëò ìàíàé õóóëèíä áàéõã¿é áàéíà. Õ¿íä ¿¿ññýí ñîãîã íü áýðõøýýë ¿¿ñãýæ áóé ýñýõèéã òîãòîîõ ñàíààã êîíâåíöèä òóñãàæýý. 4 Áóñäûí íýãýí àäèë Áóñäûí àäèë5 Íèéãìèéí àìüäðàëä Íèéãìèéí Ýíä íèéãìèéí àìüäðàë, õàðèëöààíä íèéãìèéí õàðèëöàà ãýæ 2 ººð òîìü¸îëîë õýðýãëýñýí áàéíà. Ìºí “¿ð ä¿íòýé” ãýäýã òîäîòãîë ìàíàé õóóëüä áàéõã¿é. Íèéãìèéí õàðèëöààíä îðîëöîõîîñ ãàäíà ººðòºº ¿éë÷ëýõ ñàíààã êîíâåíöèä òóñãàñàí ãýæ ìýðãýæèëòí¿¿ä ¿çäýã. 18
  • 19. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü 6 Á¿ðýí ä¿¿ðýí, ¿ð ä¿íòýé Îðîëöîõ Ñîãîã áîëîí áóñàä îðîëöîõîä íü ñààä ÷àäâàð íü á¿ðýí áýðõøýýëýýñýý áîëîîä ó÷ðóóëàõóéö áîëñîí áîëîí 12 ñàðààñ õ¿íèé îðîëöîî á¿ðýí ýòãýýäèéã äýýø õóãàöààãààð ä¿¿ðýí ¿ð ä¿íòýé õÿçãààðëàãäñàí áîëîõã¿é áàéãààã õ¿íèéã êîíâåíöýä ãàðãàæýý. Ìàíàé õóóëèíä õ¿íèé íèéãìèéí õàðèëöààíä îðîëöîõ ÷àäâàð íü á¿ðýí õÿçãààðëàãäàõ ãýæ áàéõã¿é. Õàðèí òîäîðõîé íýã áóþó íýã õýñýã ¿éëäýë õÿçãààðëàãäàæ áîëõîîð çààæýý.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé íèéãìèéí õàìãààëëûí òóõàé õóóëèéíòîäîðõîéëîëò íü êîíâåíöèéí òîäîðõîéëîëòîîñ òîäîðõîé çàðèìòîìü¸îëëîîð çºðæ áàéíà. Ýíýõ¿¿ çºðºº íü Ìîíãîë Óëñûí õîëáîãäîõõóóëü òîãòîîìæèéí òîäîðõîé çààëò ͯÁ-ûí íýãäýí îðñîí êîíâåíöèäíèéöýõã¿é áàéíà ãýæ ¿çýõ õýìæýýíä õ¿ðñýí òîõèîëäîëä Ìîíãîëóëñ óã êîíâåíöèéã ñî¸ðõîí áàòàëñàí ó÷ðààñ Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýíõóóëèéí äàãóó êîíâåíöèéí òîäîðõîéëîëòûã àøèãëàõ íü ç¿éòýé áîëíî.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèéã õýí òîäîðõîéëäîã âý?Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé òóõàé ÿíç á¿ðèéí òîäîðõîéëîëòûãàøèãëàí îëîí óëñûí áàéãóóëëàãóóä áîëîí óëñ îðíóóä òîäîðõîéçîðèëãîîð ìýäýýëýë öóãëóóëæ, ò¿¿íäýý òóëãóóðëàí áîäëîãî, ¿éëàæèëëàãààã ÿâóóëñààð èðñýí áèëýý. Æèøýý íü ÎÓÕ-èéí Áàéãóóëëàãûí159-ð êîíâåíöèä : “Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí ãýäýã íýð òîìú¸î íüç¿é ¸ñîîð òîãòîîãäñîí áèåèéí áîëîí îþóíû ãàæãèéí ä¿íä ººðñäèéíõ¿÷ áîëîëöîîíä òîõèðñîí àæëààð õàíãàãäàõ, àæëûí áàéðàà õàäãàëàõáà àõèí äýâøèõ õýòèéí òºëºâ íü èõýýõýí áóóðñàí õóâü õ¿íèéã õýëíý”ãýæ òîäîðõîéëæýý.9 Ýíý áîë õºäºëìºðèéí õàðèëöààòàé õîëáîîñîíòîäîðõîéëîëò þì.Ýíý êîíâåíöèéí äàãóó Íèéãìèéí äààòãàëûí òóõàé Ìîíãîë Óëñûíõóóëüä Ýìíýëýã õºäºëìºð ìàãàäëàõ êîìèññ íü äààòãóóëàã÷èéí (ººðººðõýëáýë 16 íàñàíä õ¿ðñýí õ¿ì¿¿ñèéí) çºâõºí õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàëäàëòûã òîãòîîõîîð òóñãàñàí áàéíà. Óã õóóëüä “... Äààòãóóëàã÷èéíõºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäàëòûí õóâü õýìæýý, ò¿¿íèé õóãàöààã9 ÎÓÕÁ-ûí 159-ð êîíâåíöè. Æåíåâ., 1983 îí 19
  • 20. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüýìíýëýã õºäºëìºð ìàãàäëàõ êîìèññ òîãòîîíî. ...Òàõèð äóòóó áîëñíûãòîãòîîõîä áàðèìòëàõ ºâ÷íèé æàãñààëòûã ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäàëõàðèóöñàí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà áàòàëíà” ãýæ çààæýý.10Ýíý çààëòûã ¿íäýñ áîëãîí Ìîíãîë Óëñûí Ýð¿¿ë ìýíä, íèéãìèéíõàìãààëëûí ñàéäûí 1997 îíû 7 äóãààð ñàðûí 15- íû ºäðèéí À250òóøààëûí 1,2,3-ð õàâñðàëòààð Õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäàëòûí õóâüòîãòîîõ, õºäºëìºð çîõèöóóëàëò õèéõ çààâàð, åðäèéí ºâ÷èí ãýìòëèéíáîëîí ìýðãýæëèéí ºâ÷íèé æàãñààëòûã áàòëàí ìºðäºæ áàéñàí áºãººä2008 îíä øèíý÷èëñýí æóðàì áàòàëæýý. Æóðàìòàé õîëáîãäîõ çàðèìàñóóäëûã ºìíº òîäîðõîé àâ÷ ¿çñýí áèëýý.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé íèéãìèéí õàìãààëëûí òóõàé ÌîíãîëÓëñûí õóóëüä: “10.1.Èðãýí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé áîëîõûã íü ò¿¿íèéîðøèí ñóóãàà àéìàã, ä¿¿ðãèéí ýìíýëýã-õºäºëìºðèéí ìàãàäëàõ êîìèññòîãòîîíî. 10.2. Ýìíýëýã- õºäºëìºð ìàãàäëàõ êîìèññûí øèéäâýðèéã¿íäýñëýí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèéã ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãûíÒàìãûí ãàçàð á¿ðòãýæ ¿íýìëýõ îëãîíî. 10.3. Ýíý õóóëèéí 10.2-ò çààñàí¿íýìëýõ íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí õóóëü òîãòîîìæèä çààñàíýðõýý ýäëýõ, íèéãìèéí õàëàìæèéí ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõ ¿íäñýíáàðèìò áîëíî.” ãýæ ãýñýí ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëò õèéæýý.Ýìíýëýã-õºäºëìºð ìàãàäëàõ êîìèññ íü Íèéãìèéí äààòãàëûí õóóëèéíäàãóó äààòãóóëàã÷èéí õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäàëòûí õóâü õýìæýý,õóãàöààã òîãòîîõ ¿¿ðýã õ¿ëýýäãèéí çýðýãöýý Õºãæëèéí áýðõøýýëòýéèðãýíèé íèéãìèéí õàìãààëëûí òóõàé õóóëèàð èðãýíèé õºãæëèéíáýðõøýýëòýé áîëîõûã òîãòîîõ ¿¿ðýã íýìæ îëãîãäñîí áàéíà.Èéíõ¿¿ õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæîîð “Ýìíýëýã õºäºëìºð ìàãàäëàõêîìèññ”-ä øèíý ÷èã ¿¿ðýã íîãäîæ áàéãààòàé óÿëäóóëàí Ìîíãîë ÓëñûíÇàñãèéí Ãàçðûí 2008 îíû 7 äóãààð ñàðûí 29-íû ºäðèéí 304-ð òîãòîîëîîðáàòàëñàí óã êîìèññûí ä¿ðýìä ò¿¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿íèéã íýëýýäºðãºòãºæ, øèíý÷ëýí òîãòîîñîí áàéíà. Ä¿ðìèéí 2-ûí õî¸ðò çààñíààð“Àéìàã, ä¿¿ðãèéí ýìíýëýã õºäºëìºð ìàãàäëàõ êîìèññ íü íàðèéíìýðãýæëèéí äîòðûí, ìýäðýëèéí, ìýñ çàñëûí ýì÷, íýãäñýí ýìíýëãèéíåðºíõèé ýì÷, íèéãìèéí äààòãàëûí õýëòñèéí ìàãàäëàã÷ ýì÷, íàðèéíáè÷ãèéí äàðãà áîëîí íèéãìèéí õàëàìæèéí áàéãóóëëàãà, àæèë îëãîã÷,äààòãóóëàã÷, õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé ýðõ àøãèéã õàìãààëàõáàéãóóëëàãóóäûí òºëººëºë á¿õèé 9-11 õ¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿íòýé áàéíà”.Á¿ðýëäýõ¿¿íèéã ìýðãýæëèéí áîëîí îðîëöîîíû òºëººëëèéí õóâüä10 Ìîíãîë Óëñûí íèéãìèéí äààòãàëûí õóóëü. 1994 îí 20
  • 21. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüºðãºòãºñºí íü ñàéí ç¿éë áîëîâ÷ èðãýíèé õºãæëèéí áýðõøýýëòýéáîëñíûã òîãòîîõîä áàðèìòëàõ àðãà ç¿é, àðãà÷ëàë, øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòçýðýã àæëûí òîäîðõîé óäèðäàìæèéí òàëààð ýíý æóðàìä çîõèöóóëàëòõèéãäýýã¿é áàéíà. Èéì ó÷ðààñ ýìíýëýã õºäºëìºð ìàãàäëàõ êîìèññ íüäààòãóóëàã÷èéí õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäàëòûã ÷, èðãýíèé õºãæëèéíáýðõøýýëòýé áàéäëûã ÷ íýã ë æàãñààëòûã áàðèìòëàí òîãòîîæ áàéíà.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé íèéãìèéí õàìãààëëûí òóõàé Ìîíãîëóëñûí õóóëèíä íèéãìèéí õàðèëöààíä îðîëöîõ ÷àäâàðààð íü õºãæëèéíáýðõøýýëèéã òîãòîîõîîð çîõèöóóëàëò õèéñýí áàéãàà. Ãýòýë Ýìíýëýãõºäºëìºðèéí ìàãàäëàõ êîìèññ õºãæëèéí áýðõøýýëèéã òîãòîîõäîîñàéäûí òóøààëààð áàòëàãäñàí æàãñààëòûã ¿íäýñëýí õºäºëìºðèéí÷àäâàð àëäàëòûã ¿íäýñ áîëãîæ áàéãàà áºãººä õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàëäàëòûí õóâèéã òóõàéí ýðõòíèé ¿éëäëèéí õÿçãààðëàëòûí õóâèàðòîîöäîã áàéíà. Èéì ó÷ðààñ ñàéäûí òóøààëààð áàòëàñàí ãàíöæàãñààëòûí äàãóó èðãýíèé õºãæëèéí áýðõøýýëòýé áîëîõûã çºâòîãòîîõ ìàãàäëàë òóí áàãà áºãººä õºãæëèéí áýðõøýýëèéã òîãòîîæáàéãàà îäîîãèéí ¿éë àæèëëàãàà íü ¿íäñýíäýý áóðóó ÿâàãäàæ áàéíà ãýæ¿çýõ ¿íäýñòýé þì.Ýíý á¿õíýýñ ä¿ãíýæ ¿çâýë õºãæëèéí áýðõøýýëèéã òîäîðõîéëîõ àðãàç¿é, ñòàíäàðòûã áîëîâñðóóëæ, á¿òöèéã ñàéæðóóëàí ò¿¿íèéã õîëáîãäîõáàéãóóëëàãà àëáàí òóøààëòíóóä áàðèìòàëæ àæèëëàõ àëáàí ¸ñíûøèéäâýð, ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëò øààðäëàãàòàé áàéíà.Õºãæëèéí áýðõøýýëèéã ÿàæ òîäîðõîéëîõ ¸ñòîé âý?Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàé êîíâåíöèéíòîäîðõîéëîëòûí äàãóó õ¿íèé õºãæëèéí áýðõøýýëòýé áàéäëûãòîãòîîäîã íýãäñýí àðãà÷ëàë îëîí óëñûí õýìæýýíä ºíººäºð õ¿ðòýë áèéáîëîîã¿é áàéíà.Õýäèé òèéì áîëîâ÷ õ¿íèé õºãæëèéí áýðõøýýëèéã òîãòîîõäîî áàéíãûíñîãîã, áýðõøýýë¿¿ä íü íèéëýýä òóõàéí õ¿íèé íèéãìèéí àìüäðàëûí á¿õñàëáàðò îðîëöîõ îðîëöîîíä õèð íºëººëæ áàéãààã õàðãàëçàí ¿çäýã îëîíóëñûí íèéòëýã æèøèã áèé. Ìàíàé îðíû òóõàéä ÷ îäîîãèéí áàéäëààðýíý æèøãèéã åðºíõèéä íü áàðèìòëàõ øààðäëàãàòàé ãýæ òºñëèéíñóäàëãààíû áàã ¿çñýí áîëíî.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñ, òýäíèé àñðàí õàìãààëàã÷èä, òýäýíòýéàæèëëàäàã àëáàí õààã÷äûí äóíä 2006 îíä “Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé 21
  • 22. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüõ¿íèé ýðõ ç¿éí îð÷èíã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü” òºñëèéí õ¿ðýýíäÿâóóëñàí ñîöèîëîãèéí ñóäàëãààíä îðîëöîã÷èä õºãæëèéí áýðõøýýëòýéõ¿ì¿¿ñ íèéãìèéí àìüäðàëä îðîëöîõîä ãàðäàã õ¿íäðýë¿¿ä þóíààñõàìààðàëòàé áàéãàà òàëààð äîð äóðüäñàí áàéð ñóóðèéí èëýðõèéëæýý.11 Ãðàôèê 1. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéã íèéãìèéí àìüäðàëä èäýâõòýé îðîëöîõîä ãàðäàã õ¿íäðýë¿¿ä 90 78,2 80 74,9 70 60,5 60 47,8 50 , 40 34,2 32,8 30,7 30 26,7 20 10 0Ãðàôèêò äóðüäñàí ìýäýýëëýýñ ¿çýõýä íýãä, àñðàí õàìãààëàã÷èä áîëîíàëáàí õààã÷èä ººð ººð áàéð ñóóðüòàé áîëîõ íü õàðàãäàæ áàéíà. Õî¸ðò,ººðººñ íü áîëîí íèéãìýýñ íü øàëòãààëñàí õ¿íäðýë õàìãèéí èõ áºãººäîéðîëöîî òºâøèíä áàéãàà íü õàðàãäàæ áàéíà.¯¿ññýí ñîãîã íü òóõàéí õ¿íä ÿìàð íýã ¿éëäëèéí õÿçãààðëàëò áèéáîëãîíî. ¯éëäëèéí õÿçãààðëàëò íü áýðõøýýëèéã ¿¿ñãýíý. Áýðõøýýëèéã(ñîíñãîëûí áóóðàëòòàé õ¿í ñîíñãîëûí àïïàðàò ç¿¿õ ã.ì) àðèëãàõûíòóëä ººð ººð õýðýãöýýã õàíãàõ øààðäëàãà ãàðíà.Õýðýãöýýã çºâ õàíãàõ íü òóõàéí õ¿íèé ñîãîã, áýðõøýýëèéã àðèëãàõ,õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéã õàíãàõ óãòâàð íºõöºë þì.Õ¿íèé õºãæëèéí áýðõøýýëòýé áàéäëûã çºâ òîäîðõîéëîõ, õºãæëèéíáýðõøýýëòýé ãýãäýõ õ¿ì¿¿ñèéí õ¿ðýýã çºâ òîãòîîõ íü ýäãýýð õ¿ì¿¿ñèéíýðõèéã õàíãàõ çîõèñòîé àðãà õýìæýý àâàõ, ýðõèéí õýðýãæèëòýíä çºâ¿íýëãýý ºãºõ ÷óõàë àëõàì ìºí. “Ëîááè òºâººñ ÿâóóëñàí ñóäàëãàà “2006 îí11 22
  • 23. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü Õî¸ð. Õ¯ÍÈÉ ÝÐÕÕ¿íèé ýðõÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéã õàìãààëàõ íü õ¿íèé ýðõèéíãõàíãàõ íèéòëýã çîðèëòîîñ àíãèä àâ÷ ¿çýõ òóñãàé àñóóäàë áèø þì. Ýíýàñóóäàë õ¿íèé ýðõèéí ò¿ãýýìýë òóíõàãëàëûí çàð÷èì ¿çýë ñàíààíäá¿ðýí òóñãàëàà îëñîí áàéäàã.Õ¿íèé ýðõèéí ò¿ãýýìýë òóíõàãëàëûí Íýãä¿ãýýð ç¿éëä: “Õ¿í á¿ðòºðºëõººñºº ýðõ ÷ºëººòýé, íýð òºð, ýðõèéíõýý õóâüä àäèë òýãø áàéíà.Òýäýíä îþóí óõààí, ºðëºã ñýòãýë çàÿàñàí áºãººä ººð õîîðîíäîî àõàíä¿¿ãèéí ¸ñîîð õàðèëöàõ ¸ñòîé ” ãýæýý. Ýíý áîë õ¿íèé ýðõ çàÿàãäìàëìºí ÷àíàðûíõàà õóâüä àäèë òýãø ãýäãèéã èëýðõèéëñýí ñóóðü ¿çýëñàíàà þì. ¯¿íèéã ñóäëàà÷èä ÷ áàñ îíîæ òîäîðõîéëñîí áèé. Òóõàéëáàë,Ìîíãîë Óëñûí õºäºëìºðèéí áààòàð, àðäûí áàãø Á.×èìèä “Õ¿íèé ýðõãýäýã íü òºðºëõººñ çàÿàñàí áºãººä õàìãèéí ýãýë óòãààðàà õ¿íä ººðò íüáàéäàã, íèéãìèéí äîòîð çààâàë ýäëýõ áîëîìæ ìºí. Ýðõ ÷ºëºº ãýæõ¿íèé ýäëýõ ¸ñòîé áºãººä õ¿íýýñ ñàëãàæ ¿ë áîëîõ áîëîìæèéã õýëíý.¯¿ãýýðýý ýðõ ÷ºëºº íü õ¿íèé ñàëøã¿é ýðõ áîëæ èëýðäýã áàéíà.” ãýõìýòýýð òîäîðõîé ä¿ãíýëò¿¿ä õèéñýí áàéíà.Õ¿íèé ýðõèéí ò¿ãýýìýë òóíõàãëàëûí Õî¸ðäóãààð ç¿éëä: “Õ¿í á¿ð ýíýòóíõàãëàëä çààñàí á¿õèé ë ýðõ, ýðõ ÷ºëººã ÿìàð ÷ àëàã÷ëàëã¿éãýýð,ÿñ ¿íäýñ, àðüñ ºíãº, õ¿éñ, õýë, øàøèí ø¿òëýã, óëñ òºðèéí áîëîí áóñàä¿çýë áîäîë, ¿íäýñíèé áóþó íèéãìèéí ãàðàë, ýä õºðºíãèéí áàéäàë,ÿçãóóð óãñàà, áóñàä ÿëãààã ýñ õàðãàëçàí àäèëõàí ýäëýõ ¸ñòîé...” ãýæýý.Õºãæëèéí áýðõøýýë íü õ¿íèé ÿëãààòàé áàéäëûí íýã õýñýã ó÷ðààñ “...áóñàä ÿëãààã ýñ õàðãàëçàí” ãýñýí çààëòûí äàãóó õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººíü òóõàéí õ¿íèéã õºãæëèéí áýðõøýýëòýé ýñýõýýñ ¿ë õàìààðàí çààâàëýäëýõ ¸ñòîé ç¿éë ìºí ãýñýí ä¿ãíýëòýä ç¿é ¸ñîîð õ¿ðãýæ áàéãàà áîëíî.Õ¿íèé ýðõèéí àíãèëàë12.Õ¿íèé ýðõèéí òãýýìýë òóíõàãëàëä çààñíû äàãóó õ¿íèé ¿íäñýí ýðõ, ýðõ÷ºëººã äàðààõü áàéäëààð àíãèëàí ¿çäýã áàéíà. Ýíý àíãèëëûí äàãóóõºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººã õàíãàõ, õàìãààëàõàä÷èãëýñýí áîäëîãî, ¿éë àæèëëàãàà ÿâàãäàæ áàéõ ó÷èðòàé áèëýý.12 Õ¿íèé ýðõèéí ò¿ãýýìýë òóíõàãëàë 1948 îí 23
  • 24. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü Óëñ òºðèéí ýðõ, ýðõ ÷ºëºº Ýäèéí çàñãèéí ýðõ Íèéãýì ñî¸ëûí ýðõ Õóâèéí õàëäàøã¿é ýðõ, ýðõ ÷ºëºº Èðãýäèéí òýãø ýðõ Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàé êîíâåíöèÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàé êîíâåíöèéã íýìýëòïðîòîêîëûí õàìò 2006 îíû 12 äóãààð ñàðûí 13-íû ºäºð Íýãäñýí¯íäýñòíèé Áàéãóóëëàãà (ͯÁ)-ûí Åðºíõèé Àññàìáëåéí (ÅÀ) 61 ä¿ãýýð÷óóëãàíààð õýëýëöýí áàòàëñàí áèëýý. Ýíýõ¿¿ áàðèìò áè÷ãèéã ÌîíãîëÓëñûí Èõ Õóðàë 2008 îíû 12 äóãààð ñàðûí 19-íä ñî¸ðõîí áàòàëñàí þì.Êîíâåíöèéí çîðèëãûã “Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé á¿õ õ¿í õ¿íèéá¿õ ýðõ, ýðõ ÷ºëººã á¿ðýí ä¿¿ðýí ýäëýõ ÿâäëûã õàíãàõ, õàìãààëàõ,õºõè¿ëýí äýìæèõ, ò¿¿í÷ëýí òýäíèé íýð òºð, íàíäèí ÷àíàðûã õ¿íäýòãýíäýìæèõýä îðøèíî” ãýæ òîäîðõîéëñîí áàéäàã.13Êîíâåíöèéí çîðèëãîä òóñãàëàà îëñîí ¿íäñýí îéëãîëòóóäûãõýðýãëýýíèé çîðèëãîîð äàðààõü çàäëàí òàéëáàðëàæ áîëîõ þì ãýæòºñëèéí ñóäàëãààíû áàã ¿çýæ áàéãàà áîëíî.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé á¿õ õ¿í - áèå ìàõáîäü, îþóí ñàíàà, ñýòãýëìýäðýë, ìýäðýõ¿éí áàéíãûí ñîãîã, áýðõøýýëèéí òºð뺺ñ ¿ë õàìààðàíõºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿í áîëãîíûã ÿìàð íýãýí àëàã÷ëàëã¿éõàìðóóëíà ãýæ îéëãîæ õýðýãëýõ íü ç¿éòýé.Õ¿íèé á¿õ ýðõ, ýðõ ÷ºëººã - Õ¿íèé ýðõèéí ò¿ãýýìýë òóíõàãëàë,Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèíä òóñãàñàí á¿õ ýðõ, ýðõ ÷ºëººã õºãæëèéíáýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñò íýãýí àäèë ýäë¿¿ýõ òóõàé àñóóäàë ãýæ ¿çíý.Á¿ðýí ä¿¿ðýí ýäëýõ ÿâäëûã- áàéíãûí ñîãîã, áýðõøýýëýýñ øàëòãààëàíýðõ, ýðõ ÷ºëººãºº äóòóó ýäëýõ ¸ñã¿é ãýñýí ¿íäñýí ñàíààã òîäîòãîíèëýðõèéëæ áàéíà ãýæ ¿çýæ áîëíî.Õàíãàõ - õóóëü ç¿éí, ýäèéí çàñãèéí, íèéãìèéí áîëîí áóñàä áàòàëãààãá¿ðä¿¿ëíý ãýæ îéëãîíî.Õàìãààëàõ- õ¿íèé ýðõ çºð÷èãäºõººñ ñýðãèéëýí õàìãààëàõ òóõàé13 ÕÁÕ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàé êîíâåíöè 2006 îí 24
  • 25. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüàñóóäëûã õºãæëèéí áýðõøýýëòýé á¿õ õ¿íä õàìààðóóëàõ òóõàé ñàíààãîíöîëæ áàéãàà áîëíî.Õºõè¿ëýí äýìæèõ- ýðõ, ýðõ ÷ºëººã õ¿ëýýí çºâøººðºõèéí çýðýã ýðõ÷ºëººãºº ýäëýí õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîëöîî á¿ðä¿¿ëýõ ÷èãëýëýýð õºõè¿ëýíäýìæèíý ãýñýí ñàíàà ãýæ îéëãîæ áîëíî.Ò¿¿í÷ëýí òýäíèé íýð òºð, íàíäèí ÷àíàðûã õ¿íäýòãýí äýìæèõýäîðøèíî - ñîãîãîîñ áîëæ àëàã÷ëàõã¿é áóñàäòàé àäèë õàíäàíà,õóâèéí îíöëîã áàéäëûã íü õ¿ëýýí çºâøººðíº, ýðõýý ýäëýõýä íü ñààäó÷ðóóëàõã¿é áàéíà ãýñýí çàð÷èìûí ñàíààã íýãòãýí èëýðõèéëñýí ãýæîéëãîæ áîëíî.Êîíâåíöèéí çàð÷ìóóä: Êîíâåíöèä òîäîðõîéëñîí ¿íäñýí çàð÷ìóóäíü ¿íäýñíèé õóóëü òîãòîîìæóóäàä íýã ìºð òóñãàëàà îëæ õýðýãæèõ¸ñòîé. Èéìýýñ òóõàéí çàð÷èìóóäûí óòãà ó÷èð, ìºí ÷àíàðûã çºâ îéëãîæõýðýãëýõ íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéã õàìãààëàõ ÷èãëýëýýðàæèëëàæ áóé áàéãóóëëàãà õ¿ì¿¿ñèéí ÷óõàë ¿¿ðýã áîëäîã. Ñîíãîëò õèéõ ýðõ ÷ºëºº áîëîí õ¿íèé áèå äààñàí áàéäëûã îðîëöóóëàí õ¿íèé íýð òºð, íàíäèí ÷àíàð, õóâèéí õàðààò áóñ áàéäëûã õ¿íäýòãýõ Àëàã÷ëàõã¿é áàéõ Íèéãýìä á¿ðýí ä¿¿ðýí, ¿ð ä¿íòýé îðîëöîõ áîëîí õàìðàãäàõ. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí îíöëîã áàéäëûã õ¿íäýòãýõ, òýäíèéã õ¿íèé ÿëãààòàé áàéäàë, õ¿í òºðºëõòíèé íýã õýñýã ãýæ õ¿ëýýí àâàõ. Òýãø áîëîìæ îëãîõ Õ¿ðòýýìæòýé áàéõ Ýðýãòýé, ýìýãòýé÷¿¿äèéí òýãø ýðõòýé áàéõ Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õäèéí õóâüñàæ ººð÷ëºãäºõ ÷àäàìæèéã õ¿íäýòãýõ áîëîí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õäèéí ººðèéí îíöëîã áàéäëàà õàäãàëàõ ýðõèéã õ¿íäýòãýí õàíäàõÌàíàé óëñ íýãýíò ýíý êîíâåíöèä íýãäñýí ó÷ðààñ ýäãýýð çàð÷èìóóäûãäîòîîäûíõîî õóóëü òîãòîîìæèä òóñãàæ õýðýãæ¿¿ëýõ õóóëü ¸ñíû¿¿ðýã õ¿ëýýõ áîëíî. Òèéìýýñ ýíý çàð÷ìóóä äîòîîäûí ÿìàð õóóëüòîãòîîìæòîé õýðõýí óÿëäàæ áàéãàà, þóã íü ººð÷ëºõ, þóã íü øèíýýðíýìýõ øààðäëàãàòàé áàéíà âý? çýðýã àñóóäëûã òîäðóóëñàí èæ á¿ðýíñóäàëãàà õèéõ íü ÷óõàë áàéíà. 25
  • 26. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüÕºãæëèéí áýðõøýýëèéí óëìààñ àëàã÷ëàõÝíý îéëãîëò íü õ¿íèé ýðõèéí õ¿ðýýíä ÿðèãääàã àëàã÷ëàõ ãýäýã åðºíõèéîéëãîëòîîñ íýëýýä ÿëãààòàé. Óëñ òºð, ýäèéí çàñàã, íèéãýì ñî¸ë,èðãýíèé áîëîí áóñàä ñàëáàðò õ¿íèé ýðõ, ¿íäñýí ýðõ ÷ºëººã áóñàäòàéàäèë òýãø áàéõ ¿íäñýí äýýð ýäëýõ ÿâäëûã õºãæëèéí áýðõøýýëýýñ íüøàëòãààëàí ñóëðóóëàõ áóþó èéì ýðõèéã õ¿ëýýí çºâøººðºõèéã ¿ã¿éñãýõçîðèëãî àãóóëñàí, ýñõ¿ë òèéì ¿ð ä¿íä õ¿ðãýñýí á¿õ òºðëèéí àëàã÷ëàë,ãàäóóðõàëò, õÿçãààðëàëòûã õýëíý. Ýíý íü àëàã÷ëàëûí á¿õ õýëáýð, ò¿¿íèéäîòîð òîõèðîõ õýðýãëýãäýõ¿¿íýýñ14 òàòãàëçàõ ÿâäàë ìºí õàìààðíà.14 õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé îíöëîãò òîõèðñîí íýìýëò õýðýãëýë 26
  • 27. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü Ãóðàâ. ÌÎÍÃÎËÛÍ ÕªÃÆËÈÉÍ ÁÝÐØÝÝËÒÝÉ ÈÐÃÝÄÈÉÍ ÝÐÕÈÉÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒÈÉÍ ÁÀÉÄÀËÌîíãîë äàõü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí õýðýãæèëòèéíáàéïäëûí òàëààð íü ýä¿ãýý õ¿ðòýë òóñãàéëàí õèéñýí ñóäàëãààã ¿ã¿éáàéíà. Òºðèéí áàéãóóëëàãûí øóãàìààð ãàðäàã çàðèì íýã ìýäýý òàéëàíäòîî áàðèìò òóñãàãääàã áîëîâ÷ òýð íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèéýðõèéí õýðýãæèëòèéã á¿ðýí èëýðõèéëæ ÷àääàãã¿é áîëíî.Ýíý ÷èãëýëèéí ñóäàëãàà íü Ìîíãîëä õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿í á¿ðÕ¿íèé ýðõèéí ò¿ãýýìýë òóíõàãëàë, Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèíäçààñàí á¿õ ýðõ, ýðõ ÷ºëººã ÿìàð íýãýí àëàã÷ëàëã¿é á¿ðýí ä¿¿ðýíýäëýõ ÿâäëûã õàíãàõ õóóëü ç¿éí, ýäèéí çàñãèéí, íèéãìèéí áîëîí áóñàäáàòàëãààã á¿ðä¿¿ëæ ÷àäñàí ýñýõ, õ¿íèé ýðõ çºð÷èãäºõººñ ñýðãèéëýíõàìãààëàõ, íýãýíò çºð÷èãäñºí ýðõèéã ñýðãýýõ ìåõàíèçì áàéãàà ýñýõ,õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿í ýðõýý ýäëýõ íºõöëèéã õàíãàõ ¿¿ðýãõ¿ëýýñýí áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàí, èðãýä ººðñ人 ýíý ¿¿ðýãýý õýðáèåë¿¿ëäýã çýðýã îëîí àñóóäëûã õàìàðäàã.ÌÕÁÈÁ¯-íèé õîëáîî 2008 îíä õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõõýðõýí õàíãàãäàæ áàéãàà áàéäëûã òîäðóóëàõ ñóäàëãàà õèéõäýýõºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí äóíä ñîöèîëîãèéí ñóäàëãàà ÿâóóëæ,õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéã íèéãìèéí àìüäðàëä èäýâõòýéîðîëöóóëàõàä ãîë äýìæëýãèéã ÿìàð ñóáüåêò ¿ç¿¿ëýõ ¸ñòîé ãýæ ººðñ人¿çäãèéã òîäðóóëñàí áîëíî.Ñóäàëãààíä îðîëöîã÷äûí 70 õóâü íü òºð áîëîí òºðèéí ¿éë÷èëãýýíèéáàéãóóëëàãûí äýìæëýãòýé ë íèéãìèéí àìüäðàëä èäýâõèòýé îðîëöîæ÷àäíà ãýæ õàðèóëæýý. Ýíý íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ýðõèéãõàíãàõàä òºð ÷óõàë ¿¿ðýãòýéã õàðóóëæ áàéãààãèéí çýðýãöýý ñóäàëãààíäîðîëöîãñäûí äºðºâíèé íýã îð÷èì íü ººðºº ãîë ¿¿ðýãòýéã õ¿ëýýíçºâøººðñºí íü ìàíàé õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí äóíä á¿õíèéãòºðººð, áóñäààð õèéëã¿¿ëýõ ãýñýí õàëàìæëóóëàõ ñýòãýëãýý õ¿÷òýéáàéäãèéí èëýðõèéëýë ãýæ ¿çýæ áàñ áîëíî.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí àñóóäàë íü òóõàéí õ¿í ÷óõàìÿìàð òºðëèéí ñîãîã ãýìòëèéí óëìààñ õºãæëèéí áýðõøýýëòýé áîëñíîîñ 27
  • 28. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüíü õàìààð÷ áàñ ó÷èð ÿëãàâàðòàé òàâèãääàã ºâºðìºö àñóóäàë áèëýý. Ãðàôèê. 2. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéã íèéãìèéí àìüäðàëä èäýâõèòýé îðîëöîõîä äýìæèõ ñóáúåêòóóä 6% 4% 12% % 47% 8% 23% 2 , , , Ýõ ñóðâàëæ: ÌÕÁÈÁ¯Õ 2008. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí äóíä ÿâóóëñàí ñîöèîëîãèéí ñóäàëãààÈéì ó÷ðààñ Ìîíãîëûí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí õýðýãæèëòÿìàð áàéãààã õ¿íèé ýðõèéí ñàëáàð á¿ðýýð àâ÷ ¿çýæ òîäðóóëàõøààðäëàãàòàé áîëäîã áàéíà. ×èíãýõäýý òóõàéí ýðõèéã õýðýãæ¿ëýõõóóëü ýðõ ç¿éí áàòàëãàà, ò¿¿íèé õýðýãæèëòèéí áàéäàë ãýñýí ¿íäñýíäàðààëëààð àâ÷ ¿çëýý.1. Óëñ òºðèéí ýðõ, ýðõ ÷ºëººÓëñ òºðèéí ýðõ ýðõ ÷ºëºº íü ñîíãîõ ñîíîãäîõ, ýâëýëäýí íýãäýõ,øààðäëàõ, ¿çýë áîäëîî èëýðõèéëýõ çýðýã îëîí òàëûí ¿çýëãäýë ¿éëÿâöûã õàìðàíà.1.1 Òºðèéã óäèðäàõàä îðîëöîõ áîëîí ñîíãîõ, ñîíãîãäîõ ýðõÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýä áóñàä èðãýäèéí íýãýí àäèë òºð, íèéãìèéãóäèðäàõ õýðýãò îðîëöîõ ýðõòýé. Îðîëöîî íü äàðààõü õýëáýðòýé áàéíà.¯¿íä: Ìîíãîë Óëñûí Åðºíõèéëºã÷, Èõ õóðëûí ãèø¿¿í, àéìàã ñóì, íèéñëýë, ä¿¿ðãèéí èðãýäèéí òºëººëºã÷èéí õóðàë, áàã õîðîîíû õóðëûí òºëººëºã÷èéã ñîíãîõ, ººðºº ñîíãîãäîõ, 28
  • 29. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü á¿õ íèéòèéí ñàíàë àñóóëãàä îðîëöîõ, àëü ÷ òºâøèíä òºðèéí àëáà õàøèõ, èðãýä äàíãààðàà ºðãºäºë ãàðãàõ,  èðãýíèé íèéãýìä íýãäýõ çàìààð òºðä õÿíàëò òàâèõ, øóäàðãà ø¿¿õýýð õàìãààëóóëàõ çýðýã áîëíî15Õóóëü ýðõ ç¿éí áàòàëãààÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé óëñ òºðèéí ýðõ ÷ºëººã õàíãàõýðõ ç¿éíñóóðü îð÷èí ºíººäºð òîäîðõîé õýìæýýíä á¿ðäñýí ãýæ ¿çýõ áîëîìæòîé.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí òóõàé êîíâåíöè, Ìîíãîë Óëñûí¯íäñýí õóóëü áîëîí õîëáîãäîõ áóñàä õóóëü òîãòîîìæóóäàä çîõèõçààëòóóä òóñãàãäàí ìºðäºãäºæ áàéíà.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí òóõàé êîíâåíöèä õºãæëèéíáýðõøýýëòýé õ¿íèé óëñ òºðèéí ýðõ, ýðõ ÷ºëººíèé òàëààð òîäîðõîéçîõèöóóëàëò õèéæ ºãñºí áàéíà. Óã êîíâåíöèéí 29-ð ç¿éëä çààñíûäàãóó “Îðîëöîã÷ óëñóóä íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí óëñòºðèéí ýðõèéã áàòàëãààæóóëæ, ýäãýýð ýðõýý áóñäûí íýãýí àäèë ýäëýõáîëîìæèéã áèé áîëãîõ ¿¿äíýýñ äàðààõü ¿¿ðýã õ¿ëýýíý:à) áóñàäòàé àäèë òýãø áàéõ ¿íäñýí äýýð õºãæëèéí áýðõøýýëòýéõ¿ì¿¿ñèéí ñîíãîõ, ñîíãîãäîõ ýðõ, áîëîìæèéã îðîëöóóëàí øóóä áóþó÷ºëººòýé ñîíãîñîí òºëººëëèéí áàéãóóëëàãààðàà äàìæóóëàí óëñ òºð,íèéãìèéí àìüäðàëä ¿ð ä¿íòýé, á¿ðýí ä¿¿ðýí îðîëöîõ áàéäëûã äàðààõüõýëáýðýýð õàíãàíà: ñîíãóóëü ºãºõ æóðàì, áàéð, ñîíãóóëèéí õóóäàñ íü àøèãëàõàä çîõèñòîé, õ¿ðòýýìæòýé áîëîí îéëãîõ, àøèãëàõàä õÿëáàð áàéõ ÿâäëûã õàíãàõ, Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñ ñîíãóóëü áîëîí àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãàä ÿìàð íýã ñ¿ðä¿¿ëýãã¿éãýýð ñàíàëàà íóóöààð ºãºõ, ñîíãóóëüä íýðýý äýâø¿¿ëýõ, áîëîí øààðäëàãàòàé òîõèîëäîëä òóñëàõ áîëîí øèíý òåõíîëîãè àøèãëàõ çàìààð àëáàí òóøààë õàøèõ, òºð, çàñãèéí áàéãóóëëàãûí àëü ÷ ò¿âøèíä òºðèéí àëáà õààõ ýðõèéã äýìæèæ õàìãààëàõ õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñ ñîíãîã÷èéí õóâüä ººðèéí ñàíàë, áîäëîî ÷ºëººòýé èëýðõèéëýõ, ¿¿íèé òóë øààðäëàãàòàé òîõèîëäîëä òýäãýýð õ¿ì¿¿ñèéí õ¿ñýëòýýð ñîíãîñîí õ¿íèé òóñëàëöààòàé ñàíàëàà ºãºõ15 Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí Õóóëü. ÓÁ., 1992. ... äýõ òàë 29
  • 30. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüá) õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñò áóñàäòàé àäèë òýãø áàéõ ¿íäñýíäýýð ÿìàð íýã àëàã÷ëàëã¿éãýýð òºðèéí óäèðäàõ õýðýãò á¿ðýí ä¿¿ðýí,¿ð íºëººòýé îðîëöîõ îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõ ÿâäëûã èäýâõèòýéãýýð õºõè¿ëýíäýìæèæ, òýäíèé íèéãìèéí ¿éë õýðýãò îðîëöîõ îðîëöîîã äàðààõüõýëáýðýýð äýìæèíý: óëñ îðíû óëñ òºðèéí áîëîí òºðèéí õýðýã, ÿëàíãóÿà óëñ òºðèéí íàìóóäûí ¿éë àæèëëàãàà áîëîí óäèðäëàãàòàé íü õîëáîîòîéãîîð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã çàñãèéí ãàçðûí áóñ áàéãóóëëàãóóäûí ¿éë àæèëëàãààíä îðîëöîõ õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéã îëîí óëñûí, ¿íäýñíèé, á¿ñ íóòãèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ò¿âøèíä òºëººëºõ õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí áàéãóóëëàãà áàéãóóëàõ, òèéì áàéãóóëëàãàä ýëñýõ “ ãýæ çààæýý.Ýíý á¿õýí áîë Ìîíãîë Óëñ õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéíêîíâåíöèä íýãäýí îðñîí îðíû õóâü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèéóëñ òºðèéí ýðõ ýðõ ÷ºëººã õàíãàõ îëîí óëñûí íèéòëýã õýì õýìæýýãäàãàæ ìºðäºõ ¿¿ðýã õ¿ëýýñíèé áàòàëãàà, õºãæëèéí áýðõøýýòýé õ¿íèéóëñ òºðèéí ýðõ, ýðõ ÷ºëºº ìîíãîëä õýðýãæèõèéí ýðõ ç¿éí òîìîîõîíáàòàëãàà ìºí.Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí 16 äóãààð ç¿éëä çààñíààð Ìîíãîë Óëñûíèðãýí ...“ 9) Øóóä áóþó òºëººëºã÷äèéí áàéãóóëëàãààðàà óëàìæëàíòºðèéã óäèðäàõ õýðýãò îðîëöîõ ýðõòýé. Òºðèéí áàéãóóëëàãàä ñîíãîõ,ñîíãîãäîõ ýðõòýé. Ñîíãîõ íàñûã 18 íàñíààñ ýäýëíý. Ñîíãîãäîõ íàñûãòºðèéí çîõèõ áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëä òàâèõ øààðäëàãûã õàðãàëçàíõóóëèàð òîãòîîíî.” Ýíý çààëò õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé òóõàéäøóóä ìºðäºãäºõ ó÷èðòàé.Óëñûí Èõ Õóðëûí ñîíãóóëèéí òóõàé õóóëèíä çààñíààð “Ìîíãîëóëñûí ñîíãóóëèéí ýðõ á¿õèé èðãýí ¿íäýñ, óãñàà, õýë, àðüñíû ºíãº,õ¿éñ,íèéãìèéí ãàðàë, áàéäàë, õºðºí㺠÷èíýý, ýðõýëñýí àæèë, àëáàíòóøààë, øàøèí ø¿òëýã, ¿çýë áîäîë, áîëîâñðîëîîð ÿëãàâàðëàãäàõã¿éñîíãóóëüä îðîëöîæ, ñàíàëàà ºãºõ ýðõòýé”.(6.1) Ýíä õºãæëèéíáýðõøýýëèéí òóõàéä õîëáîãäóóëàí òîäîòãîõ øààðäëàãà áàéíà.Òóõàéëáàë, “ÿëãàâàðëàãäàõã¿é” ãýäãèéí ºìíº “...òºðñºí áîëîí áóñàäáàéäëààð ...” ãýæ îðóóëáàë ÿëãàâàðëàë, àëàã÷ëàë ¿¿ñýõã¿é áîëíî ãýæ¿çýæ áàéíà.Áèå ýðõòíèé ñîãîã, ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäàë, áîëîâñðîëûí ò¿âøèíãýýñ 30
  • 31. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüøàëòãààëàí ñàíàëàà áèå÷ëýí ºãºõ ÷àäâàðã¿é ñîíãîã÷ ººðèéíèòãýìæëýãäñýí õ¿íèé òóñëàëöààòàéãààð ñàíàë ºã÷ áîëîõ áºãººä òýð íüñîíãóóëèéí ýðõ á¿õèé èðãýí áàéíà. (47.7) Ýíý çààëòûí òóõàéä ÿìàð íýãàñóóäàë ¿ã¿é.Áèåèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäëûí óëìààñ ñàíàë àâàõ áàéðàíä õ¿ðýëöýíèðæ ÷àäàõã¿é ñîíãîã÷ 纺âðèéí áèò¿¿ìæèëñýí õàéðöãààð ñàíàë ºãºõõ¿ñýëòýý ñàíàë àâàõ ºäðººñ òàâààñ äîîøã¿é õîíîãèéí ºìíº õýñãèéíõîðîîíä áè÷ãýýð ãàðãàíà.(47.10) Ñîíãóóëèéí õóóëèéí ýíý çààëòûíäàãóó õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí ñàíàë àâàõ áàéðàíä èðýõã¿éãýýðçºâõºí 纺âðèéí õàéðöãààð ñàíàë ºãºõ òóõàé çààñàí íü íýã òàëààðºìíºõ çààëòòàé çºð÷èëäºæ áàéãàà, íºãºº òàëààð áóñàä îðîëöîîã íüõÿçãààðëàæ áàéíà.Ýíý á¿õíýýñ ¿çýõýä ñýòãýöèéí ºâ÷íèé óëìààñ ººðèéí ¿éëäëèéíó÷èð õîëáîãäëûã îéëãîõã¿é, ººðèé㺺 çºâ óäèðäàæ ÷àäàõã¿é áîëñîíýòãýýäèéã ø¿¿õ èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäàìæã¿é ãýæ òîîöñîíîîñ áóñàäèðãýä ñîíãîõ, ñîíãîãäîõ ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõ àñóóäëûã õóóëèàðáàòàëãààæóóëñàí áàéíà.Õýðýãæèëòèéí áàéäàëÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýä òóõàéí òîéðîãòîî ÿìàãò öººíõ áàéäàãó÷èð õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿í áóñäûãàà òºëººëæ á¿õ øàòíû õóðàëäñîíãîãäîõ ìàãàäëàë òóéëûí õîìñ áàéäàã. 2008 îíû Óëñûí Èõ Õóðëûíáîëîí îðîí íóòãèéí ñîíãóóëèéã òîìñãîñîí îëîí ìàíäàòòàé òîéðãîîðçîõèîí áàéãóóëæýý. Èéì íºõöºë áàéäàë íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýéèðãýäèéí òàðõàëòààñ õàìààðàëòàé ñîíãîõ, ñîíãîãäîõ ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõàñóóäàë ºâºðìºö áàéäëààð òàâèãäàíà.ÓÈÕ-ûí 2008 îíû ñîíãóóëèàð ñîíãîã÷äûí íýðñèéí æàãñààëòàíä1,542,617 ñîíãîã÷ á¿ðòãýãäñýíýýñ 1,179,448 ñîíãîã÷ ñàíàëàà ºãñºí áàéíà.Íèéò ñîíãîã÷äûí 76,46 õóâü íü ñàíàëàà ºã÷ýý.16 Òýãâýë ñîíãóóëèéííàñíû ñàíàë ºãºõ ýðõòýé õºãæëèéí áýðõøýýëòýé íèéò èðãýä 39265áàéãàà íü íèéò ñîíãîã÷äûí 2,54 õóâü áîëæ áàéíà.2008 îíä Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí áàéãóóëëàãóóäûí ¯íäýñíèéõîëáîîíîîñ õèéñýí ñóäàëãààãààð 2008 îíû ñîíãóóëüä ñîíãóóëèéííàñíû õºãæëèéí áýðõøýýëòýé íèéò èðãýäèéí 34.7 õóâü áóþó 13625 õ¿ííü ñîíãóóëüä îðîëöñîí áàéíà. Ýíý íü ñàíàëàà ºãñºí íèéò ñîíãîã÷äûí16 Ñîíãóóëèéí åðºíõèé õîðîîíû äàðãà Ä. Áàòòóëãûí èëòãýë 2008 îí 31
  • 32. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü1,15 õóâü áîëæ áàéíà. ̺í íàìóóäûí òàâüäàã ìºíãºíèé áîñãî,ñîíãóóëèéí ñóðòàë÷èëãààíä çàðöóóëäàã çàðäàë íýìýãäñýí çýðýã íüõºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿í ñîíãóóëüä ºðñºëäºõºä íü ñààä áîëæ áàéíà.Ýíä äóðüäñàí òîî áàðèìòóóäààñ ¿çýõýä õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèéñàíàà áîäîë, ýðõ àøãèéã òºð çàñãèéí øèéäâýðò òóñãóóëàõ áîëîìæòîéíýð äýâøèã÷èéã îëæ äýìæèõ, õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí ººðèéíîíöëîã áàéäëàà íýð äýâøèã÷èä îéëãóóëàõ àñóóäàë èõýýõýí ÷óõàëáîëäîã. Õ¿ñíýãò 4. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé ñîíãîã÷èéí òîî, áàéðøèë. , , , 2586 549 267 - 1735 1100 4373 1763 1919 995 1613 1536 - 884 - 1401 852 2477 903 1392 - 1572 1131 2278 735 981 1218 341 1409 - 1015 52 1495 2213 1480Èéìýýñ õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí àñóóäëûã òºðèéí øèéäâýðòòóñãóóëàõ çîðèëãîîð Ìîíãîëûí Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéíáàéãóóëëàãóóäûí ¯íäýñíèé Õîëáîîíû ñàíàà÷èëãààð 2004-2008 îíäÓëñûí Èõ Õóðàëä õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéã äýìæèõ “Ëîááèá¿ëýã”17 àæèëëàæ íýëýýä îëîí àñóóäëûã øèéäâýðëýæ, õóóëèíä 23áàãö àñóóäëààð õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí îíöëîã õýðýãöýýãõàíãàõóéö çààëò îðóóëñàí áàéíà.2004-2008 îíä õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí òºëººëëèéã 5 àæëûíõýñýãò õóóëü, õºòºëáºð áîëîâñðóóëàõ, õºðºí㺠õóâèàðëàõ, ìîíèòîðèíãõèéëãýõ, ñàéäûí çºâëºëä îðóóëæ àæèëëàñàí áîë 2009 îíä 3 àæëûíõýñýãò ë îðóóëñàí áàéíà. Àæëûí õýñýãò àæèëëàõ íü õºãæëèéíáýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí àñóóäëûã õóóëü òîãòîîìæèä òóñãàõ õàìãèéí¿ð àøèãòàé õýëáýð áîëîõ íü áèäíèé òóðøëàãààñ òîäîðõîé áàéíà.17 2004 îíû ñîíãóóëèéí äàðàà ÌÕÁÈÁ¯-íèé õîëáîîíû ñàíàà÷èëãààð áàéãóóëàãäñàí ÌîíãîëÓëñûí Èõ Õóðàë äàõü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéã äýìæèõ á¿ëýã 32
  • 33. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí òóñãàé õýðýãöýýã òóñãàñàí çàðäàëñîíãóóëèéí õóóëü áîëîí õîëáîãäîõ áóñàä õóóëü òîãòîîìæóóäàäîðäîãã¿é. Òóõàéëáàë: áðàéë øàáëîí õýâëýõ, ñàíàë ºãºõ áàéðûãõºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíä ñààäã¿éãýýð òîõèæóóëàõ, ñîíñãîëûíáýðõøýýëòýé èðãýíä ñîíãóóëèéí õóóëü òîãòîîìæ, ñîíãóóëü ºãºõæóðìûã äîõèîãîîð òàéëáàðëàõ ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàõ, îäîéõ¿ì¿¿ñò çîðèóëñàí ñàíàëûí õàéðöàã õèéõ çýðýã çàðäàë îðîîã¿é áàéãààíü ñîíãîõ ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõýä õ¿íäðýë ó÷ðóóëæ áàéíà. ̺í áóñàäòîäîðõîé øàëòãààíààð ñîíãóóëüä îðîëöäîãã¿é íü áàñ ñóäàëãààãààðòîãòîîãäæýý. Õ¿ñíýãò 5. ÕÁÈ-èéí ñîíãóóëüä îðîëöîîã¿é øàëòãààí Øàëòãààí Ñîíãóóëüä îðîëöîîã¿é èðãýä-25640 Ñîíãóóëèéí áàéð Òóëãóóð ýðõòíèé áýðõøýýëòýé èðãýäèéí 48 % òîõèðîìæã¿éãýýñ áóþó 4721õ¿í Áðàéë øàáëîí Õàðààíû áýðõøýýëòýé èðãýäèéí 40% áóþó 2785 áàéõã¿éãýýñ õ¿í Äîõèîíû Ñîíñãîëûí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí 7% áóþó 557 îð÷óóëãàã¿éãýýñ õ¿í Áóñàä ¯ëäñýí íü áóñàä øàëòãààíààð îðîëöîîã¿é áàéíà 2008 îíû ÓÈÕ-ûí ñîíãóóëèéí ¿åýð ÌÕÁÈÁ¯-íèé õîëáîîíû õèéñýí ñóäàëãààÑóäàëãààíààñ ¿çýõýä, ñîíãóóëüä îðîëöîæ ÷àäààã¿é íèéò õ¿íèé 95 õóâüíü òóëãóóð ýðõòýí, õàðàà, ñîíñãîëûí áýðõøýýëýýñ áîëæ ñîíãóóëüäîðîëöîæ ÷àäààã¿é áàéíà. Ýíý áîë åðººñºº ñîíãóóëüä îðîëöîõáîëîìæã¿é ãýñýí ¿ã áèø þì. Òîäîðõîé äýìæëýã òóñëàëöààòàéãààðñîíãóóëüä îðîëöóóëàõ áîëîëöîî áàéñíûã àøèãëààã¿é áàéíà. Åðíü Ìîíãîëä õàðààíû áýðõøýýëòýé èðãýä 6962, õýë ÿðèàíû áîëîíñîíñãîëûí áýðõøýýëòýé èðãýä 7967, òóëãóóð ýðõòíèé áýðõøýýëòýéèðãýä 9836, îäîé èðãýä 57, ýðõèéí ÷àäàìæòàé îþóíû õîìñäîëòîéèðãýä 6330 áàéäàã. Ýäãýýð èðãýäèéí á¿ðòãýë ñóäàëãààíä òóëãóóðëàíñîíãóóëèéí áàéãóóëëàãóóä ñîíãóóëüä îðîëöóóëàõ òàëààð òîäîðõîé ¿éëàæèëëàãàà ÿâóóëàõ øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çýæ áàéíà.1.1.2. Ýâëýëäýí íýãäýõ, íàì, ÎÍÁ áàéãóóëàõ. ¯çýë áîäîë, èòãýë¿íýìøèëýý ýâëýëäýí íýãäýæ íàì, ÎÍÁ áàéãóóëàõ, ýäãýýð áàéãóóëëàãàäñàéí äóðààðàà ýâëýëäýí íýãäýõ íü õ¿íèé ¿íäñýí ýðõèéí íýã ìºí. Ýíýóòãààð õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿í ýíý ýðõèéã ÿìàð ÷ ÿëãàâàðëàëã¿é 33
  • 34. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüýäýëæ áàéõ ó÷èðòàé.Õóóëü ýðõ ç¿éí áàòàëãààÄýýð äóðüäñàí Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí êîíâåíöè áîëîíäîòîîäûí õîëáîãäîõ õóóëèàð ÕÁÕ-íèé ýâëýëäýí íýãäýõ ýðõèéí õóóëüýðõ ç¿éí åðºíõèé áàòàëãàà á¿ðäñýí ãýæ ¿çýæ áîëíî.ÕÁÕ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàé êîíâåíöèä çààñíààð õºãæëèéí áýðõøýýëòýéèðãýä íü “...óëñ îðíû óëñ òºðèéí áîëîí òºðèéí õýðýã, ÿëàíãóÿà óëñòºðèéí íàìóóäûí ¿éë àæèëëàãàà áîëîí óäèðäëàãàòàé íü õîëáîîòîéãîîð¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã çàñãèéí ãàçðûí áóñ áàéãóóëëàãóóäûí ¿éëàæèëëàãààíä îðîëöîõ,...”, “ÕÁÈ-ã îëîí óëñûí, ¿íäýñíèé, á¿ñ íóòãèéíáîëîí îðîí íóòãèéí ò¿âøèíä òºëººëºõ ÕÁÕ-èéí áàéãóóëëàãà áàéãóóëàõ,òèéì áàéãóóëëàãàä ýëñýõ” ýðõèéã òîäîðõîéëæýý. Ìîíãîë Óëñûí¯íäñýí óóëèéí 16-ð ç¿éëä çààñàí “... 10 íèéãìèéí áîëîí ººðñäèéí àøèãñîíèðõîë, ¿çýë áîäëûí ¿¿äíýýñ íàì, îëîí íèéòèéí áóñàä áàéãóóëëàãàáàéãóóëàõ, ñàéí äóðààðàà ýâëýëäýí íýãäýõ...” ýðõ áîëîí Óëñ òºðèéííàìûí òóõàé õóóëü, ÒÁÁ-ûí òóõàé õóóëèóäûí èðãýäèéí ýâëýëäýííýãäýõ ýðõèéã çîõèöóóëñàí çààëò çîõèöóóëàëòóóä íü õºãæëèéíáýðõøýýëòýé èðãýíä íýãýí àäèë ¿éë÷ëýí õýðýãæèõ ó÷èðòàé.Õýðýãæèëòèéí áàéäàëÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí óëñ òºðèéí íàìä ýâëýëäýí íýãäýõýðõýý õýðõýí õýðýãæ¿¿ëæ áóé òàëààð ñóäàëãààíû áîëîí áóñàäòºðëèéí ìýäýýëýë òóí õîâîð áàéäàã. Óëñ òºðèéí àëü íàìä õýäýíõºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí áàéäàã, òýä ÿìàð ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæáàéäàã òóõàé ìýäýýëýë áàéäàãã¿é. Íàìóóäûí ìºðèéí õºòºëáºðòõºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí òàëààð áàðèìòëàõ áîäëîãî òîäîðõîéòóñãàãäààã¿é ÿâæ èðñýí áàéíà.Õàðèí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà áàéãóóëàõ, ÒÁÁ-ä ýâëýëäýí íýãäýõ, ¿éëàæèëëàãàà ÿâóóëàõàä íü îðîëöîõ òóõàéä òîäîðõîé òîî, ìýäýýëýë ãàð÷áàéíà. Òóõàéëáàë, îäîîãèéí áàéäëààð Óëñûí á¿ðòãýëèéí Åðºíõèé ãàçàðàëáàí ¸ñíû á¿ðòãýëòýé õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ººðñäèéíõ íü¿¿ñãýí áàéãóóëñàí 99 ÒÁÁ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéíà. Òýäãýýðýýñä¿ëèé èðãýäèéí 15, õàðààã¿é èðãýäèéí 5, Òýðãýíöýðòýé èðãýäèéí 5,ñýòãýöèéí ýìãýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí 6 áàéãóóëëàãà, ÕÁÈׯÝ, õ¿¿õäèéíáàéãóóëëàãà 17 ¿ëäñýí õýñýã íü áóñàä ÷èãëýëèéí áàéãóóëëàãà áàéíà.Ýäãýýð ÒÁÁ-äàä íèéò ÕÁÈ-èéí õýäýí õóâü íü õàìðàãäàæ, ÿìàð ¿éëàæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà òóõàé ìýäýýëýë îäîîãîîð àëãà áàéíà. Åð íü 34
  • 35. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüýíý ìýäýýëëèéã ãàðãàõ áîëîëöîî áàéãàà áºãººä ãàðãàõ øààðäëàãàòàé.ÌÕÁÈÁ¯-íèé õîëáîî Ìîíãîë Óëñûí Åðºíõèéëºã÷, ò¿¿íèé òàìãûíãàçàð, ÓÈÕ-ûí “Ëîááè á¿ëãèéí” äýìæëýãòýéãýýð õºãæëèéí áýðõøýýëòýéèðãýäèéí ýðõèéí àñóóäëààð 9 õóóëèíä 23 áàãö àñóóäëàà𠺺ð÷ëºëòîðóóëñàí18 áºãººä 5 óäàà õºíäëºíãèéí õÿíàëòûí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæä¿ãíýëò ãàðãàæýý. Õ¿ñíýãò 6. Õºãæëèéí áýðøýýëòýé èðãýäèéí ÒÁÁ-ûí ¿çëýãèéí ä¿í (ÌÕÁÈÁ¯-íèé õîëáîî 2007îí) № Òºðèéí áóñ Îðîí Áàéð Ñàíõ¿¿æèëòèéí Áè÷èã áàéãóóëëàãûí òîîíû ýõ ¿¿ñâýð õýðýã íýð àæèëòíû õºòëºëò òîî 1 ÌÕÁÈÁ¯-íèé 15 Ò¿ðýýñ Òºðòýé Ñàéí õîëáîî áàéãóóëñàí ãýðýý, òºñºë 2 Õ¯Õîëáîî 12 ªºðèéí Òºðòýé Ñàéí áàéãóóëñàí ãýðýý, òºñºë,ãèø¿¿äèéí òàòâàð 3 ÕÁÈׯýâëýë 3 Ò¿ðýýñ Òºðòýé Ñàéí áàéãóóëñàí ãýðýý, òºñºë 4 ÕÁÝݯҺâ 2 Ò¿ðýýñ Òºðòýé Ñàéí áàéãóóëñàí ãýðýý, òºñºë 5 ÕÁÕÝÝÕîëáîî 5 Ò¿ðýýñ Òºñºë Ñàéí 6 Òàðõèíû 2 Ò¿ðýýñ Òºñºë Ñàéí ñààæèëòòàé õ¿¿õäèéí ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ íèéãýìëýãÝíý ¿çëýãò 44 áàéãóóëëàãà õàìðàãäñàí áºãººä õ¿ñíýãòýä äóðäñàí 6áàéãóóëëàãààñ áóñàä íü íýãýýñ õî¸ð õ¿íòýé òîãòñîí áàéðã¿é áàéñàíáàéíà. Òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûí á¿òýö òîãòâîðã¿é, áîëîâñîí õ¿÷íèéìýäëýã ÷àäâàð ìóó, ñàíõ¿¿ãèéí ýõ ¿¿ñâýð áàéõã¿é, áàéð áàéõã¿éãýýñõºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ýðõèéí àñóóäëààð äîðâèòîé ¿éë18 2007 îíû 8 äóãààð ñàðûí 17-íû ºäðèéí Òºðèéí ìýäýýëýë ñýòã¿¿ë. 35
  • 36. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüàæèëëàãàà ÿâóóëæ ÷àääàãã¿é áàéíà. Öààøèä õºãæëèéí áýðõøýýëòýéèðãýäèéí ¿¿ñãýí áàéãóóëñàí ñàíàà÷èëãàòàé àæèëëàæ áóé ÒÁÁ-ûãäýìæñýí òîäîðõîé áîäëîãî, ¿éë àæèëëàãàà øààðäëàãàòàé áàéíà.1.1.3. Øààðäàõ (ºðãºäºë, ãîìäëûí) øóäàðãà ø¿¿õýýðõàìãààëóóëàõ ýðõ. Õ¿íèé ýðõèéí ¿íäñýí òºðë¿¿äèéí íýã áîëîõýíý ýðõ õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé õóâüä ÿìàð ÷ àëàã÷ëàëã¿éãýýðõýðýãæèæ áàéõ ó÷èðòàé.Õóóëü ýðõ ç¿éí áàòàëãààÝðõ ç¿éí èéì áàòàëãàà Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí êîíâåíöèáîëîí Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëü, áóñàä õóóëü òîãòîîìæîîð á¿ðäñýíãýæ ¿çýæ áîëíî.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàé êîíâåíöèä “...Ø¿¿õàæèëëàãààíä õ¿ðòýýìæòýé, ¿ð ä¿íòýé îðîëöîõ ýðõèéã îðîëöîã÷ óëñóóäõàíãàíà” ãýäãèéã îíöëîí òîäîðõîéëñîí áàéíà.Èðãýä äàíãààðàà ºðãºäºë ãàðãàæ, õÿíàëò òàâèõ çàìààð òºð, íèéãìèéí¿éë õýðýãò îðîëöîõ ýðõèéã Ìîíãîë óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí 12 äóãààðç¿éëä: “Òºðèéí áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàíä ºðãºäºë, ãîìäëîîãàðãàæ øèéäâýðë¿¿ëýõ ýðõòýé. Òºðèéí áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàííü èðãýäèéí ºðãºäºë, ãîìäëûã õóóëèéí äàãóó øèéäâýðëýõ ¿¿ðýãòýé”ãýæ òîäîðõîéëñîí áîë 14 ä¿ãýýð ç¿éëä “ Ìîíãîë Óëñûí õóóëü, îëîíóëñûí ãýðýýíä çààãäñàí ýðõ, ýðõ ÷ºëºº íü çºð÷èãäñºí ãýæ ¿çâýë óóëýðõýý õàìãààëóóëàõààð ø¿¿õýä ãîìäîë ãàðãàõ, ... øóäàðãà ø¿¿õýýðø¿¿ëãýõ ... ýðõòýé” ãýäãèéã õóóëü÷ëàí çîõèöóóëæýý. Ýíý çààëòóóä íüõºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íä ÿìàð íýã ÿëãàâàðëàëã¿éãýýð õýðýãæèõ¸ñòîé.Õýðýãæèëòèéí áàéäàëÝíý ýðõèéí õýðýãæèëòèéí òàëààð ÿìàð íýã ìýäýýëýë ãàðãàõáîëîëöîîã¿é áàéíà. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé ýðõèéí àñóóäëààðõýäýí õ¿í ºðãºäºë ãàðãàæ, õýä íü øèéäâýðëýãäñýí, õýäýí õ¿í ø¿¿õýääóóäàãäñàí áîëîí õàíäñàí íü òîäîðõîéã¿é áàéíà. ̺ðäºí áàéöààëòûíÿâöàä äîõèîíû îð÷óóëãà õèéõ ÷àäâàðòàé õ¿í àëãà áàéíà.1.1.4. Ìýäýýëýë îëæ àâàõ, ¿çýë áäëîî èëýðõèéëýõ ýðõ ÷ºëºº. Õ¿íèéæàì ¸ñíû ýðõèéí èëýðõèéëýë áîëæ áóé ýíý ýðõ ýðõ ÷ºëººã õºãæëèéíáýðõøýýëòýé èðãýä áóñäûí íýãýí àäèë ÿìàð íýã ÿëãàâàðëàëã¿éãýýð 36
  • 37. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüýäëýõ ó÷èðòàé.Õóóëü ýðõç¿éí áàòàëãààÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàé êîíâåíöèä“Îðîëöîã÷ óëñóóä íü ... õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñ ººðñäèéíñîíãîñîí õàðèëöààíû á¿õ õýðýãëýãäýõ¿¿íýýð äàìæóóëàí ¿çýë áîäëîîèëýðõèéëýõ, ìýäýýëýë õ¿ðòýõ ... ýðõýý ýäëýõ íºõöºë áèé áîëãîõ ¿¿äíýýñçîõèõ á¿õèé ë àðãà õýìæýý àâíà” ãýæ çààñàí íü ìàíàéä äîòîîäûí õóóëüòîãîîìæèéí íýãýí àäèë ìºðäºãäºõ ¸ñòîé.Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí 16 äóãààð ç¿éëèéí “...èòãýë ¿íýìøèëòýéáàéõ, ¿çýë áîäëîî ÷ºëººòýé èëýðõèéëýõ, ¿ã õýëýõ, õýâëýí íèéòëýõ,òàéâàí æàãñààë, öóãëààí õèéõ ýðõ ÷ºëººòýé. Æàãñààë öóãëààí õèéõæóðìûã õóóëèàð òîãòîîíî.” ̺í 17 äóãààð ç¿éëèéí “... òºð, ò¿¿íèéáàéãóóëëàãààñ õóóëü ¸ñîîð òóñãàéëàí õàìãààëáàë çîõèõ íóóöàäõàìààðàõã¿é àñóóäëààð ìýäýýëýë õàéõ, õ¿ëýýí àâàõ ýðõòýé...” ãýñýíçààëòóóä íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé õóâüä áóñäûí àäèë ¿éë÷èëíý.Õýðýãæèëòèéí áàéäàëÝíý ýðõèéí õýðýãæèëò Ìîíãîëä åðºíõèéäýý áîëîìæèéí õýìæýýíäáàéãàà ãýæ ¿çýõ ¿íäýñòýé þì. Òýòãýâýð íýìýãä¿¿ëýõ, õóóëèíä ººð÷ëºëòîðóóëàõ ãýñýí òîäîðõîé øààðäëàãààð ÌÕÁÈÁ¯Õîëáîî, ÌÕ¯Õîëáîîõàìòðàí 3 óäàà òîìõîí æàãñààë çîõèîí áàéãóóëñíû çýðýãöýý íýã óäààºëñãºëºí çàðëàæ èäýâõèòýé òýìöýë ÿâóóëñàí íü òîäîðõîé ¿ð ä¿íä õ¿ð÷çîðèëãîî õýðýãæ¿¿ëñýí áèëýý.Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí 2006 îíû 11 ä¿ãýýð ñàðûí 19-íû 283òîîò òîãòîîëîîð “Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéã äýìæèõ ¿íäýñíèéõºòºëáºð, Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õäèéí îðîëöîîã äýìæèõ äýäõºòºëáºð” áàòëàãäàí õýðýãæèæ áàéíà. ÎͯÐÒ-èéí íýâòð¿¿ëãèéí 13.2%áóþó 2 öàã 10 ìèíóòûí ìýäýýëëèéí õºòºëáºðèéã äîõèîãîîð òàéëáàðëàæáàéíà. Ãýâ÷ äîõèî õýðýãëýäýã èðãýäèéí 40 % íü îéëãîäîãã¿é áàéíà.19Ìàíàéä äîõèîíû íýãäñýí ñòàíäàðò 2007 îíä ãàðñàí õèðíýý õýðýãæèëòõàíãàëòã¿é áàéíà. Ñîíñãîëûí áýðõøýýëòýé èðãýä äîõèîãîîð ¿çýëáîäëîî èëýðõèéëýõ áîëîìæ áàéõã¿é áàéíà.ÎͯÐÒ-ä ñàð á¿ð 20 ìèíóòûí íýâð¿¿ëãèéí öàã áàéäàã áîëîâ÷ÌÕÁÈÁ¯-íèé õîëáîîã ýñ òîîöâîë ýíý íýâòð¿¿ëãèéí öàãèéã ¿ð ä¿íòýéàøèãëàõ ÿâäàë õàíãàëòã¿é áàéíà. Ìýäýýëëèéã ÕÁ-èéí ÿíç á¿ðèéí19 ÌÕÁÈÁ¯-íèé õîëáîîíîîñ õèéñýí ñóäàëãàà 2008 îí 37
  • 38. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüõýëáýðò íèéöñýí àðãà çàìààð, òóõàéí öàã õóãàöààíä íü ÿìàð íýã ºðòºãçàðäàëã¿é ò¿ãýýõ ÿâäàë áàéõã¿é áàéíà. Àëáàí õàðèëöààíä äîõèîíû õýë,áðàéë ¿ñýã, õàðèëöààíû íýìýëò áîëîí ñîíãîëòîò õýëáýð áóñàä õýâ ìàÿãíýâòðýýã¿é áàéíà.Õàðààã¿é èðãýäýä ìàãíèòàôîí îëãîæ áàéíà. Ãýâ÷ ìàãíèòàôîíîîðñîíñîõîä çîðèóëñàí ìýäýýëëèéã áýëòãýæ õàëüñàíä áóóëãàõ àæèëõèéãääýãã¿é. Õ¯Õîëáîî áðàéë ¿ñãýýð íîì õýâëýæ áàéãàà áîëîâ÷ áðàéëöààñíû îëäîö õîâîð, ¿íý èõòýé, áðàéë áè÷èã ìýääýã èðãýäèéí òîîáàãà áàéãààãààñ õýðýãæèëò òºäèéëºí ñàéíã¿é áàéíà. Õ¯Õîëáîî ÒÁÁíü ÂÅÑÒ-FM àøèãëàí ìýäýýëëèéã õàðààã¿é èðãýäýä ìýäýýëýë ò¿ãýýõçîðèëãîîð Àçèéí Õºãæëèéí áàíêíààñ 22000 àì. äîëëàðûí òºñëèéíäýìæëýã àâñàí áàéíà. ̺í óã òºñ뺺ð Íàöàãäîðæèéí íîìûí ñàí äýýðõàðààã¿é èðãýäýä çîðèóëñàí íîìûí ñàí áàéãóóëñàí áîëîâ÷ óäàëã¿éàæèëëàõàà áîëüæýý. Ýíý ñàëáàðò ìýäýýëëèéí ºíäºð õóðäàíä òîõèðñîíøèíý òåõíîëîãè àøèãëàõ øààðäëàãàòàé áàéíà. Ãðàôèê 3. ÕÁÈðãýíèé ýðõ àøèãòàé õîëáîîòîé ìýäýýëýë îëääîãã¿éí øàëòãààí20 4% 18% 6% 11% 61% - -2.Ýäèéí çàñãèéí ýðõ. Õ¿íèé ýðõèéí ÷èãëýëä þóíû ºìíº ºì÷ëºõýðõèéí òóõàé àñóóäàë ÿðèãääàã. Ìîíãîë Óëñûí õóóëü òîãòîîìæóóäàäºì÷ëºõ ýðõèéí àñóóäëààð õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèéã ÿëãàâàðëàñàíÿìàð íýã çîõèöóóëàëò áàéõã¿é ãýæ ¿çýæ áîëíî.20 ÌÕÁÈÁ¯-íèé õîëáîîíîîñ õèéñýí ñóäàëãàà 2008 îí 38
  • 39. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüÕóóëü ýðõ ç¿éí áàòàëãààÌîíãîë Óëñûí èðãýí “... õºäëºõ, ¿ë õºäëºõ õºðºí㺠øóäàðãààð îëæàâàõ, ýçýìøèõ, ºì÷ëºõ, ºâ çàëãàìæëóóëàõ ýðõòýé” ãýæ Ìîíãîë Óëñûí¯íäñýí õóóëèíä çààñíû çýðýãöýý Ãàçàð ºì÷ëºëèéí òóõàé õóóëü, Îþóíûºì÷èéí òóõàé õóóëü õîëáîãäîõ áóñàä õóóëèóäàä õºãæëèéí áýðõøýýëòýéèðãýäèéã ÿìàð íýã áàéäëààð ÿëãàâàðëàñàí çààëò áàéõã¿é.Õýðýãæèëòèéí áàéäàëÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí õýäýí õóâü íü ãàçðàà áîëîí îðîíñóóöàà ºì÷èëñºí, àæ àõóé ýðõýëæ áàéãàà ìýäýýëýë òîäîðõîéã¿é áàéíà.Ýðäìèéí çýðýã àâñàí èðãýäèéí òîî 6 áàéäàã. Îþóíû ºì÷èéí ýðõèéíãýð÷èëãýý çýðýã ºì÷ëºëèéí ýðõèéí òàëààðõè ìýäýýëýë îëäîõã¿éáàéíà. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí õºðºíãèéí ýðõèéã õàìãààëàõ÷èãëýëýýð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã ÒÁÁ àëãà áàéíà. Ìýäýýëýëñóäàëãààã¿é èéì áàéäàë íü ýäèéí çàñãèéí ýðõèéí õýðýãæèëòèéí òàëààðÿìàð íýã òîäîðõîé ä¿ãíýëò õèéõ áîëîëöîîã¿é áàéãàà þì.3. Íèéãýì ñî¸ëûí ýðõ. Íèéãýì ñî¸ëûí ýðõ áîë ͯÁ-ûí êîíâåíöèéíõýìæýýíä áàòàëãààæñàí õ¿íèé ¿íäñýí ýðõ ýðõ ÷ºëººíèé ãîëá¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã þì. Ýíý ýðõèéí ñèñòåìä ñóð÷ áîëîâñðîõ ýðõ îíöãîéáàéð ñóóðü ýçýëäýã.3.1. Ñóð÷, áîëîâñðîõ ýðõ. Ìîíãîë Óëñ áîë èðãýäèéíõýý ñóð÷áîëîâñðîõ ýðõèéã õàíãàõ òàëààð áîëîìæèéí õýìæýýíä õºãæñí îðíûòîîíä ç¿é ¸ñîð îðäîã. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ñóð÷ áîëîâñðîõýðõèéã õàíãàõ òóõàéä ÷áààã¿é ¿ð ä¿íä õ¿ðñýí îðíû íýã.Õóóëü ýðõç¿éí áàòàëãààÌîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëü áîëîí Ìîíãîë Óëñûí ñóðãóóëèéíºìíºõ áîëîí áàãà, äóíä áîëîâñðîëûí, ìýðãýæëèéí áîëîâñðîëûí, äýýäáîëîâñðîëûí õóóëü áîëîí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé íèéãìèéíõàìãààëëûí òóõàé õóóëèóäàä èðãýäèéí ñóð÷ áîëîâñðîõ ýðõèéã õàíãàõàä÷èãëýñýí òîäîðõîé çîõèöóóëàëò õèéãäýæ, ýíý òàëûí ýðõ ç¿éí îð÷èíåðºíõèéäýý á¿ðäñýí ãýæ ¿çýæ áîëíî.Ãýõäýý ýäãýýð õóóëèóäàä õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí òóñãàéõýðýãöýýã õàíãàõ, òýäíèé ñóð÷ áîëîâñðîõ ýðõèéã çºð÷ñºí òîõèîëäîëäõàðèóöëàãà òîîöîõ, õÿíàëò òàâèõ ìåõàíèçìûã áîëîí õºãæëèéíáýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí îíöëîãò òîõèðñîí ñóðãàëòûí îëîí ÿíçûíõýëáýð, àãóóëãà, õºòºëáºð, ¿íýëãýýíèé òàëààð òîäîðõîé òóñãààã¿é áàéíà. 39
  • 40. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüÕýðýãæèëòèéí áàéäàëÌîíãîë Óëñàä íèéò 3251621 õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õýä áàéãààáºãººä õ¿¿õäèéí õºãæëèéí áýðõøýýëèéã òîäîðõîéëîõ êîìèññàæèëëàäàãã¿éãýýñ õ¿¿õäèéí õºãæëèéí áýðõøýýëèéã ýðò îíîøëîõ, îëîíÿíçûí ÷àäàâõèéã íü èëð¿¿ëýí õºãæ¿¿ëýõ, òýäíèé õýðýãöýýã õàíãàõàæèë ¸ñ òºäèé ÿâàãääàã áàéíà.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õä¿¿ä îëîí øàëòãààíààð ñóðãóóëü,öýöýðëýãò õàìðàãääàãã¿é áàéíà. Óëààíáààòàð õîòîä 6 òóñãàé ñóðãóóëüáàéãààãèéí 4 íü îþóíû õîìñäîëòîé õ¿¿õäýä, 1 íü õàðààíû áýðõøýýëòýéõ¿¿õäýä, 1 íü ñîíñãîëûí áýðõøýýëòýé õ¿¿õäýä çîðèóëàãäñàí áºãººäýäãýýðò 2200 îð÷èì õ¿¿õýä ë õàìðàãäàæ áàéíà. Åðäèéí ñóðãóóëüäõºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õýä ñóðàëöàõ òààòàé îð÷èí áàéõã¿éãýýñòýäãýýðò äºíãºæ 12000 îð÷èì õ¿¿õýä ë ñóðàëöàæ áàéíà. Õ¿ñíýãò 7. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õäýä ººðò íü áàéãàà ñóð÷ áîëîâñðîõ, õºãæèõ áîëîìæèéã ¿íýëñýí áàéäàë 48% 36.3% 29.5% 26.9% 16.3% 25.1% , , 8.3% 20% , 21.7% 15%Ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õäèéí 48 õóâüíü, àñðàí õàìãààëàã÷äûí 36.3 õóâü íü ººðèé㺺 áîëîí õ¿¿õäýý áóñàäõ¿¿õäèéí àäèë ñóð÷ áîëîâñðîõ áîëîìæòîé ãýæ ¿íýëñýí áàéíà.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õýä ñóð÷ áîëîâñðîõ ýðõýý ýäýëæ ÷àääàãýñýõ òàëààð ñàíàë àñóóëãàä îðîëöîã÷äûí 26.5 õóâü íü ÷àääàã, 36 õóâüíü ÷àääàãã¿é, 4 õóâü íü áîëîìæã¿é, ¿ëäñýí õýñýã íü ìýäýõã¿é ãýæõàðèóëæýý.21 ÌÕÁÈÁ¯-íèé õîëáîîíîîñ õèéñýí ñóäàëãàà 2008 îí 40
  • 41. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüÁÑØÓß-íû õàðúÿà Ìýðãýæëèéí áîëîâñðîëûí ñóðãóóëü 52 áàéãàà ÷õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õýä ñóðàëöàõ îð÷èí á¿ðäýýã¿é, áàãø íàðíü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õýäòýé àæèëëàõ àðãà ç¿éä ñóðàëöààã¿é,õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õäèéí ÷àäâàðûã á¿ðýí òîäîðõîéëæ, òýäíèéõýðýãöýýíä òóëãóóðëàí ñóðãàëò ÿâóóëäàãã¿é, Õºãæëèéí áýðõøýýëòýéõ¿¿õäýä òîõèðñîí õºòºëáºð áàéõã¿é áàéãààãààñ òýäãýýðò õºãæëèéíáýðõøýýëòýé õ¿¿õýä õàìðàãäàæ ÷àääàãã¿é áàéíà.. Ñýðãýýí çàñàëòûí¿íäýñíèé òºâä õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õäýä 8 ìýðãýæëýýð ñóðãàëòÿâóóëäàã áîëîâ÷ õóãàöàà áîãèíî ìýðãýæëèéí áàãø íàð äóòàãäàëòàé,ìàòåðèàëëàã áààç õàíãàëòã¿éãýýñ ºðñºëäºõ ÷àäâàðòàé ìýðãýæèëòýíáýëòãýãäýæ ÷àäàõã¿é áàéíà. Óã òºâ íü ìýðãýæëèéí ñóðãàëòûíáàéãóóëëàãûí áàãø íàðò õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õýäòýé àæèëëàõàðãà áàðèë, õºòºëáºð áîëîâñðóóëàõ ÷èãëýëýýð ñóðãàëò ÿâóóëàõ ¸ñòîéáîëîâ÷ ýíý àæèë îãò õèéãäýõã¿é áàéíà. ÍÕÕß-íû äýðãýä ò¿ð ñóðãàëòÿâóóëàõ 40 ãàðóé áàéãóóëëàãà áàéãàà áîëîâ÷ õºãæëèéí áýðõøýýëòýéèðãýäýä ñóðàõ îð÷èí á¿ðä¿¿ëñýí, òýäíèé õýðýãöýýíä ñóóðèëñàí ñóðãàëòÿâóóëäàã áàéãóóëëàãà àëãà áàéíà. Õ¿ñíýãò 8. ÕÁÕ¿íèé ìýðãýæëèéí ñóðãàëòàíä õàìðàãäàõ áîëîìæ 21.7 35.1 49.7Ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí 21.7 õóâüíü, àñðàí õàìãààëàã÷äûí 35.1 õóâü íü, òýäýíòýé àæèëëàäàã àëáàíõààã÷äûí 49.7 õóâü íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýä ìýðãýæèë ýçýìøèõáîëîëöîîòîé ãýæ õàðèóëñàí áàéíà.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí 78.3 õóâü íü áîëîìæã¿é ãýñýííü áýëýí÷ëýõ ñýòãýëãýý áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. Äîòîîäûí èõ äýýäñóðãóóëüä 250 îð÷èì õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õýä ñóðàëöàæ áàéíà.Õºãæëèé áýðõøýýëòýé èðãýíèé íèéãìèéí õàìãààëëûí òóõàé õóóëèéí7.4 çààëòûí äàãóó Ñóðãàëòûí òºðèéí ñàí òºëáºðèéã á¿ðýí õàðèóöàõã¿éäóíäæààð 300 ãàðóé ìÿíãàí òºãðºãèéã æèëä îëãîæ áàéíà. Äýýäñóðãóóëèóäûí òºëáºðèéí õýìæýýíýýñ õàìààð÷ ñóðãàëòûí òºëáºðèéíçºð¿¿ã îëîõ àæèë õºãæëèéí áýðõøýýëòýé îþóòíóóäàä äàâõàð áýðõøýýëó÷ðóóëæ áàéíà.3.1. Õºäºëìºð ýðõëýëò. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí òóõàéäõºäºëìºðëýõ ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõýä æèðèéí èðãýäèéã áîäâîë èë¿¿ 41
  • 42. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüõ¿íäðýë ó÷èð÷ áàéäãààðàà îíöëîã þì.Õóóëü ýðõ ç¿éí áàòàëãààÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí Ýðõèéí òóõàé êîíâåíöèéí 27äóãààð ç¿éëä “Îðîëöîã÷ óëñóóä íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéíáóñàäòàé àäèë òýãø áàéõ ¿íäñýí äýýð õºäºëìºð ýðõëýõ, òóõàéëáàëõºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí õóâüä õ¿ðòýýëòýé, íýýëòòýé áàéãààîðîëöîæ áîëîõ õºäºëìºðèéí çàõ çýýë, õºäºëìºðëºõ îð÷èíä àæèëëàõààðñîíãîñîí, ýñõ¿ë çºâøººð뺺 ÷ºëººòýé ºãñºí íºõöºëä ýðõýëæ áóéõºäºëìºðèéíõºº ¿ð øèìýýð àìüæèðãààíû ýõ ¿¿ñâýðýý îëîõ áîëîìæòîéáàéõ õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéã õ¿ëýýí çºâøººðíº...” ãýæýý.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí õºäºëìºð ýðõëýëòèéí òàëààðõ ýðõç¿éí ýíý çîõèöóóëàëò äîòîîäûí õóóëü òîãòîîìæèä òóñãàãäàí õýðýãæèõó÷èðòàé.Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí 16.4-ä “... àæèë ìýðãýæëýý ÷ºëººòýéñîíãîõ, õºäºëìºðèéí àÿòàé íºõö뺺ð õàíãóóëàõ, öàëèí õºëñ àâàõ,àìðàõ... ýðõòýé. Õýíèéã ÷ õóóëü áóñààð àëáàäàí õºäºëìºðë¿¿ëæáîëîõã¿é” ãýæ çààñàí.1997 îíä Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí íýýëòòýé çàõ çýýë äýýðõõºäºëìºð ýðõëýõ ÿâäëûã äýìæèõ òóõàé õºäºëìºðèéí õóóëèéí 111ä¿ãýýð çààëò áàòëàãäàæ, 2007 îíû 8 äóãààð ñàðûí 3-íä óã çààëòûãøèíý÷ëýí áàòàëñàí çýðýãöýý õºäºëìºðèéí õóóëüä õýä õýäýí ººð÷ëºëòîðóóëñàí íü ýðõ ç¿éí îð÷èíã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ ÷óõàë àëõàì áîëñíûãäýýð äóðüäñàí áèëýý.¯¿íýýñ ãàäíà õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿í àæèëëóóëæ áàéãàà àæèëîëãîã÷èéã äýìæèõ çîðèëãîîð Õºäºëìºð ýðõëýëòèéã äýìæèõ òóõàéõóóëèíä 3 íýìýëò çààëò îðæýý. Ìîíãîë Óëñ Îëîí Óëñûí Õºäºëìºðèéíáàéãóóëëàãûí 159 ä¿ãýýð êîíâåíöèä 1998 îíä íýãäýí îðñîí áàéíà.“Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé íèéãìèéí õàìãààëëûí òóõàé õóóëü”-ä2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íä “àæ àõóéí íýãæ áàéãóóëëàãàä õàðààã¿éõ¿íèéã àæèëëóóëàõ àæëûí áàéðíû æàãñààëòûã Çàñãèéí ãàçàð áàòàëíà”ãýñýí íýìýëò ººð÷ëºëò îðóóëæýý.Ýíý á¿õíýýñ ¿çýõýä õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýä õºäºëìºðëºõ ýðõýýõýðýãæ¿¿ëýõ õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷èí çîõèõ õýìæýýíä á¿ðäñýí ãýæ ¿çýæáîëîõ áàéíà. 42
  • 43. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüÕýðýãæèëòèéí áàéäàëÌÕÁÈÁ¯-íû õîëáîîíû ñóäàëãààãààð ºíººäºð Ìîíãîëä õºãæëèéíáýðõøýýëòýé èðãýä 81005 áàéãààãààñ õºäºëìºðèéí íàñíû èðãýä 48489õ¿í áàéíà. Ýìíýëýã-Õºäºëìºð ìàãàäëàõ êîìèññûí 2008 îíû òàéëàíãààðõºäºëìºðèéí íàñíû õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýä 97201 áàéíà.Ýäãýýðèéí õýä íü õºäºëìºð ýðõýëæ áàéãàà òîî òîäîðõîéã¿é áàéãààáºãººä Õîëáîîíîîñ ãàðãàæ áóé áàðèìæàà òîîöîîãîîð: à.Íýýëòòýé çàõçýýë äýýð-1400, á. Õóâèàðàà õºäºëìºð ýðõýëæ áàéãàà 700, â. Äýìæëýãòýéõºäºëìºð ýðõýëæ áàéãàà 68 õ¿í áàéíà.Õºäºëìºðèéí õóóëèéí 111 ä¿ãýýð çààëòûã õýðýãæ¿¿ëýýã¿éí óëìààñòàâèãäñàí òºëáºð Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí òóñãàé äàíñàíäîðæ áàéíà. Ñ¿¿ëèéí 3 æèë 140-220 îð÷èì ñàÿ òºãðºã òºâëºð÷ýý.Àéìàã ä¿¿ðã¿¿äýä èõ áàãà îðóóëñíûã õàðãàëçàõã¿éãýýð òýãøèòãýíõóâààðèëàãäàæ î÷ñîí õýñýã íü àñóóäëûã øèéäýõýä õ¿ðýëöýõã¿é, òºâ人íýëýýä õýñãèéã àâ÷ ¿ëäýýä ¿ðã¿é çàðöóóëæ áàéãàà íü îðîí íóòãèéíèäýâõèéã áóóðóóëæ, õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíä àæëûí áàéð áèéáîëãîõ, òýäíèé õýðýãöýýíä òîõèðñîí ñóðãàëò ÿâóóëàõ áîëîìæèéã õààæáàéíà.ÕÁ-òýé èðãýíä òîõèðñîí ñòàíäàðòûí àæëûí áàéð áèé áîëãîõ çààëòõºäºëìºðèéí õóóëèíä áàéãàà áîëîâ÷ ñòàíäàðò íü ãàðààã¿é, õºãæëèéíáýðõøýýëòýé èðãýíèé ºâºðìºö õýðýãöýýíä òîõèðñîí íýã ÷ àæëûí áàéðáèé áîëîîã¿é áàéíà. Îëîí Óëñûí Õºäºëìºðèéí Áàéãóóëëàãûí 159ä¿ãýýð êîíâåíöèéí õýðýãæèëòýíä ¿íýëãýý îäîî õ¿ðòýë õèéãäýýã¿éáàéíà.Õºäºëìºðèéí àÿòàé íºõö뺺ð õàíãóóëæ ÷àäàæ áàéãàà ýñýõ àñóóäëààðñóäàëãàà ÿâóóëàõàä ñóäàëãààíä îðîëöîã÷äûí 8.3 õóâü íü ÷àääàã,57.7õóâü íü ÷àääàãã¿é,6.9 õóâü íü áîëîìæã¿é, ¿ëäñýí õýñýã íü ìýäýõã¿éãýæ õàðèóëæýý. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí äóíä ÷ õºäºëìºðëºõýðõèéí òóõàé ìýäëýã õîìñ áàéíà.̺í öàëèíãèéí ÿëãàâàðòàé áàéäàë, àæèëäàà èðæ î÷èõ áýðõøýýë,õàìò îëíû õàíäëàãà, òîõèðîìæã¿é àæëûí áàéðíààñ áîëîîä õºãæëèéíáýðõøýýëòýé àæèëòàí àæëààñ ãàðàõ ÿâäàë èõ áàéíà. Ýíý òàëààðòóñãàéëàí ñóäàëãàà õèéõ øààðäëàãàòàé áàéíà.3.2. Ýð¿¿ë ìýíä. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé õóâüä ýð¿¿ë ìýíäýýõàìãààëóóëàõ ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëýõ íü õàìãèéí õ¿íäðýëòýé áºãººä îëîí 43
  • 44. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüáýðõøýýëòýé áàéíãà ó÷èð÷ áàéäàã ¿éë ÿâö þì.Õóóëü ýðõ ç¿éí áàòàëãààÕÁÕ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàé êîíâåíöèéí 25 äóãààð ç¿éëä: “Îðîëöîã÷óëñóóä íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéã õºãæëèéí áýðõøýýëèéíóëìààñ àëàã÷ëàëã¿éãýýð ýð¿¿ë ìýíäèéí äýýä ò¿âøèíãèéí ñòàíäàðòàäõ¿ðýõ ýðõèéã õ¿ëýýí çºâøººðíº. Îðîëöîã÷ óëñóóä íü õºãæëèéíáýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéã ýð¿¿ë ìýíäòýé õîëáîîòîé íºõºí ñýðãýýõýì÷èëãýýã îðîëöóóëàí æåíäåðèéí îíöëîãèéã õàðãàëçñàí ýð¿¿ëìýíäèéí ¿éë÷èëãýýãýýð õàíãàãäàõ áîëîìæèéã áàòàëãààæóóëàõ á¿õèéë çîõèñòîé ... àðãà õýìæýýã àâíà” ãýæ çààñàí áàéíà. Íýãäýí îðñîí îðíûõóâüä ìàíàéõ ýíý ¿¿ðãýý õýðýãæ¿¿ëýõ ¸ñòîé.Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí 16.6-ä “ýð¿¿ë ìýíäýý õàìãààëóóëàõ,ýìíýëãèéí òóñëàìæ àâàõ ýðõòýé. Èðãýäýä ýìíýëãèéí òºëáºðã¿éòóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõ áîëçîë, æóðìûã õóóëèàð òîãòîîíî”, Ýð¿¿ë ìýíäèéíòóõàé õóóëèéí 28 äóãààð ç¿éëèéí 1-ä “Ýìíýëãèéí òºëáºðã¿é òóñëàìæàâàõ”, Èðãýíèé ýð¿¿ë ìýíäèéí äààòãàëûí òóõàé õóóëèéí 12 äóãààðç¿éëèéí 8-ä “Äààòãóóëàã÷ õàðèóöñàí ºðõèéí ýì÷èéí æîðîîð ýìèéíñàíãààñ çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé ýìèéí æàãñààëòàíä çààñàí õºíãºëºëòîëãîõ ýì àâñàí áîë óã ýìèéí ¿íèéí çîõèõ õóâèéã äààòãàëûí ñàíãààñîëãîíî” ãýõ ìýò÷èëýí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíäèéãõàìãààëàõ õóóëü ýðõ ç¿éí ñóóðü îð÷èí á¿ðäñýí ãýæ ¿çýæ áîëîõîîðáàéíà.Õýðýãæèëòèéí áàéäàëÝð¿¿ë ìýíäèéí ñàéäûí 2006 îíû 3 äóãààð ñàðûí 17-íû ºäðèéí 65 äóãààðòóøààëààð õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýä ýìíýëýãò ¿ç¿¿ëýõýä äàðààëàëõàðãàëçàõã¿é ¿éë÷ëýõýýð øèéäâýðëýñýí áàéíà. Ãýõäýý ýìíýëãýýð¿éë÷ë¿¿ëñýí èðãýäèéí ñóäàëãàà áàéõã¿é, íàðèéí øèíæèëãýý õèéëãýõýä÷èðýãäýë ó÷èðäàã, ýìíýëãèéí áàéãóóëëàãóóä õºãæëèéí áýðõøýýëòýéèðãýí çîð÷èõ áîëîìæ ìóó õýâýýðýý áàéíà. Ýð¿¿ë ìýíäýý õàìãààëóóëàõ, ýìíýëãèéí òóñëàìæ àâàõ ýðõýý ýäýëæ ÷àäàæ áàéãàà ýñýõ òàëààð ñóäàëãààíä îðîëöîã÷äûí 40.8 õóâü íü ÷àääàã, 38 õóâü íü ÷àääàãã¿é, 1.4 õóâü íü áîëîìæã¿é, ¿ëäñýí õýñýã íü ìýäýõã¿é ãýæ õàðèóëñàí áàéíà. Ýíý ñóäàëãàà Óëààíáààòàð õîòîä õèéãäñýí ó÷èð õºäººãèéí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ñàíàà áîäëûã èëýðõèéëæ ÷àäàõã¿é þì.  44
  • 45. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü3.3 Íèéãìèéí õàìãààëàë. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí òóõàéäíèéãìèéí õàëàìæ, õàìãààëàë íü õàìãèéí ºðãºí õ¿ðýýòýé ÿðèãääàã, áàñîëîí ýìçýã àñóóäëûã áèé áîëãîæ áàéäàã íàðèéí òºâºãòýé ¿éë ÿâö þì.Õóóëü ýðõ ç¿éí áàòàëãààÕÁÕ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàé êîíâåíöèéí 28 äóãààð ç¿éëä: “Îðîëöîã÷óëñóóä íü õ¿ðýëöýõ¿éö õîîë õ¿íñ, õóâöàñ, îðîí áàéðààð õàíãàãäàõýðõ, àìüäðàëûí íºõö뺺 òàñðàëòã¿é ñàéæðóóëàõ ÿâäëûã îðîëöóóëàíõºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñ, òýäíèé ãýð á¿ë àìüæèðãààíûõ¿ðýëöýõ¿éö ò¿âøèíä áàéõ ýðõèéã õ¿ëýýí çºâøººð÷, ýíýõ¿¿ ýðõèéãýäëýõ ÿâäëûã õºãæëèéí áýðõøýýëèéí óëìààñ ¿ë àëàã÷ëàõ ¿íäñýí äýýðõºõè¿ëýí äýìæèõ çîõèñòîé àðãà õýìæýý àâíà.” ãýæ çààñàí áèé.Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí 16.5-ä “ªíäºð íàñëàõ, õºäºëìºðèéí÷àäâàð àëäàõ, õ¿¿õýä òºð¿¿ëýõ, àñðàõ áîëîí õóóëüä çààñàí áóñàäòîõèîëäîëä ýä, ìºíãºíèé òóñëàìæ àâàõ ýðõòýé”, Íèéãìèéí äààòãàëûíáàãö õóóëü, õàëàìæèéí áàãö õóóëü, 2008 îíä øèíý÷ëýãäñýí õºãæëèéíáýðõøýýëòýé èðãýíèé íèéãìèéí õàìãààëëûí òóõàé õóóëü çýðýãõóóëü òîãòîîìæóóäàä õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí íèéãìèéíõàìãààëëûí òàëààðõ ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëò õèéãäñýí áàéíà.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí áàéãóóëëàãóóäûí ñàíàëûã õàðãàëçàí2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð õºãæëèéí áýðõøýýëòýéèðãýíèé íèéãìèéí õàìãààëëûí òóõàé õóóëèéí çîðèëòûã “õºãæëèéíáýðõøýýëòýé èðãýíèéã íèéãìèéí õàðèëöààíä àëèâàà ÿëãàâàðã¿éãýýðòýãø îðîëöóóëàõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëýõ, òýäíèé ºâºðìºö õýðýãöýýíäò¿øèãëýñýí íèéãìèéí õàìãààëëûí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ, ýíý òàëààðèðãýí, õóóëèéí ýäãýýäèéí õ¿ëýýõ õàðèóöëàãûã òîäîðõîéëîõòîéõîëáîãäñîí õàðèëöààã çîõèöóóëàõàä îðøèíî“ ãýæ ººð÷èëñºí íüÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí òàëààð áàðèìòëàõ áîäëîãî, ýðõ ç¿éíîð÷èíä ãàðñàí òîì äýâøèë áîëñîí þì.Õýðýãæèëòèéí áàéäàëÒýòãýâýð, òýòãýìæèéí áîäëîãî ¿éë àæèëëàãààãààð äàìæóóëàíõºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé íèéãìèéí õàìãààëëûí ýðõèéã õàíäàã.Ìîíãîë óëñûí õýìæýýíä Ýìíýëýã-õºäºëìºð ìàãàäëàõ êîìèññûíòàéëàíãààð 16-ààñ äýýø íàñíû 97201 õ¿í õºãæëèéí áýðõøýýëòýé ãýæòîãòîîãäñîí áàéíà. Ìîíãîëûí Õºãæëèéí Áýðõøýýëòýé ÈðãýäèéíÁàéãóóëëàãóóäûí ¯íäýñíèé Õîëáîîíû ÿâóóëñàí ñóäàëãààãààð íèéò81005 õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñ áàéãààãèéí 48489 íü 18-ààñ äýýø 45
  • 46. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüíàñíûõ, 32516 íü 18-ààñ äîîø íàñíû õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õýäáàéíà ãýñýí ñóäàëãàà ãàð÷ýý. Õºãæëèéí áýðõøýýëèéí òóõàé îéëãîëòîîñõàìàààð÷ òîîí ìýäýýëëèéí çºð¿¿ ãàðäàã. Öààøäàà îéëãîëòûí çºð¿¿ãàðèëãàæ, íýãäñýí òîî á¿ðòãýëèéí àðãà÷èëàëòàé áîëîõ ¸ñòîé.Íèéãìèéí äààòãàëûí ñàíãààñ òýòãýâýð, òýòãýìæ àâàõ ýðõ ¿¿ñýýã¿éõºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýä íèéãìèéí õàëàìæèéí ñàíãààñ òýòãýâýð,òýòãýìæ, õºíãºëºëò ¿éë÷èëãýý àâ÷ áàéíà. Õ¿ñíýãò 9. Íèéãìèéí äààòãàëûí ñàíãààñ çàðöóóëæ áóé õºðºíãº22 (ñ¿¿ëèéí 5 æèëèéí ä¿íãýýð) Ää Îí Õ¿íèé òîî Íèéãìèéí äààòãàëûí Òýòãýâýðò ñàíãààñ òýòãýâýð çàðöóóëñàí àâàã÷äûí òîî õºðºíãº/òýðáóì/ 1 2004 81966 52319 17817.08 2 2005 87104 54515 20746.4 3 2006 89338 55290 22134.9 4 2007 92617 57914 39825.2 5 2008 97201 58749 57030.1Íýã õ¿íä îíîãäîõ òýòãýâðèéí äóíäàæ õýìæýý æèëä 970741.62 òºãðºã,ñàðä 970741.62 : 12ñàð =80895.1òºãðºã áîëæ áàéíà. Ýíý òîî õýð çîõèñòîéòàëààð íàðèéí ñóäàëãàà áàéõã¿é ÷ ãýñýí åðºíõèéäýý àìüäðàë àõóéäõààíà íü ÷ õ¿ðäýãã¿é ãýäãèéã õýí á¿õýí ìýäíý. Õ¿ñíýãò 10. Íèéãìèéí õàëàìæèéí ñàíãààñ çàðöóóëæ áóé õºðºíãº23 (ñ¿¿ëèéí 5 æèëèéí ä¿íãýýð) Ää Îí Õ¿íèé Íèéãìèéí õàëàìæèéí Òýòãýâýðò òîî ñàíãààñ òýòãýâýð çàðöóóëñàí õºðºíãº/ àâàã÷äûí òîî òýðáóì/ 1 2004 81966 29647 4899.8 2 2005 87104 32589 5297.8 3 2006 89338 34048 8083.9 4 2007 92617 22466 /34703/ 7611.3 5 2008 97201 36789 /38452 ÝÕÌÊ/ 16092.722 ÓÍÄÅÃàçðûí òàéëàí23 ÓÕÕ¯Ãàçðûí òàéëàí 46
  • 47. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüÍýã õ¿íä îíîãäîõ òýòãýâðèéí äóíäàæ õýìæýý æèëä 437432.4òºãðºã, ñàðä 437432.4: 12ñàð =36452.7 òºãðºã áîëæ áàéíà.Íèéãìèéí äààòãàëûí ñàíãààñ òýòãýâýð àâàã÷èä íèéò õºãæëèéíáýðõøýýëòýé èðãýäèéí 60.4 õóâü, Íèéãìèéí õàëàìæèéí ñàíãààñòýòãýâýð àâàã÷èä 39.6 õóâèéã ýçýëæ áàéíà. ÌÕÁÈÁ¯-íèé õîëáîîíûñóäàëãààíû ä¿íãýýð 48489 õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí áàéãààã äýýðõèõóâèàð áîäîæ ¿çâýë 29287 õ¿í íèéãìèéí äààòãàëûí ñàíãààñ,19202õ¿í íèéãìèéí õàëàìæèéí ñàíãààñ òýòãýâýð àâàõààð ãàð÷ áàéíà. 2008îíä çàðöóóëñàí çàðäëûã ýäãýýðò õóâààâàë õºãæëèéí áýðõøýýëòýéèðãýí ñàðä 1947283.4:12=162273.6 òºãðºãèéí òýòãýâýð äààòãàëûíñàíãààñ, 838074.2:12=69839.5 òºãðºãèéí òýòãýâýð õàëàìæèéí ñàíãààñàâàõ áîëîëöîî áàéíà. Ýñâýë 29287*970741.62=28.4 òýðáóì, 19202*437432.4=8.4 òýðáóì íèéò 36.8 òýðáóì òºãðºã çàðöóóëæ, 36.3 òýðáóìòºãðºã õýìíýõýýð áàéíà.ͺõöºëò ìºíãºí òýòãýìæèíä 2007 îíä 97909 õ¿íä 14.2 òýðáóìòºãðºã çàðöóóëñàí áºãººä ¿¿íýýñ õýäýí õºãæëèéí áýðõøýýëòýéõ¿íä îëãîñîí òóõàé íàðèéí ìýäýý àëãà áàéíà. 16-ààñ äîîø íàñíû,õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õäýä îëãîõ òýòãýâðèéã ýöýã, ýõ, ýñõ¿ë àñðàíõàìãààëàã÷, õàðãàëçàí äýìæèã÷èä íü îëãîíî.(24000òºãðºã)ÕÁÈÁ¯Õ-íèé õîëáîîíîîñ ÿâóóëñàí ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí õºãæëèéíáýðõøýýëòýé èðãýíòýé ºðõèéí 60 õóâü íü 30-50 ìÿíãàí òºãðºãèéíîðëîãîòîé áàéíà. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí íèéãìèéíõàìãààëëûí òóõàé õóóëèíä çààñíààð õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýääàðààõü õºíãºëºëò ýäëýíý. ¯¿íä: Á¿ðýí õàðààã¿é, á¿ðýí õýëã¿é ä¿ëèé, îäîé èðãýí áîëîí áàéíãûí àñàðãàà øààðäëàãàòàé õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàà á¿ðýí àëäñàí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíä îðîí ñóóöíû õºëñ òºëºõºä, õýðýâ íèéòèéí õàëààëòã¿é ñóóö, ãýðò àìüäàðäàã áîë ò¿ëø õóäàëäàí àâàõàä íü æèëä íýã óäàà ìºíãºí òóñëàìæ îëãîõ; (140000 òºãðºã) 18 õ¿ðòýëõ íàñíû õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õäèéí äîòîîäîä õèéëãýñýí ïðîòåçèéí ¿íèéã 3 æèë òóòàì íýã óäàà 100 õóâü íºõºí îëãîõ ¯éëäâýðëýëèéí îñîë, ìýðãýæëýýñ øàëòãààëñàí ºâ÷íèé äààòãàëûí ñàíãààñ ïðîòåç õèéëãýõ, ñýðãýýí çàñàëòòàé õîëáîãäñîí õºíãºëºëò àâàõ ýðõ ¿¿ñýýã¿é õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé äîòîîäîä õèéëãýñýí ïðîòåçèéí ¿íèéã 5 æèë òóòàì íýã óäàà 100 õóâü íºõºí 47
  • 48. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü îëãîõ;18 õ¿ðòýëõ íàñíû õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õýä, ò¿¿í÷ëýí ¿éëäâýðëýëèéí îñîë, ìýðãýæëýýñ øàëòãààëñàí ºâ÷íèé äààòãàëûí ñàíãààñ ïðîòåç õèéëãýõ, ñýðãýýí çàñàëòòàé õîëáîãäñîí õºíãºëºëò àâàõ ýðõ ¿¿ñýýã¿é, õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé äîòîîäîä õèéëãýñýí áîëîí õóäàëäàí àâñàí îðòîïåä, òýðãýíöýð çýðýã òóñãàé õýðýãñëèéí ¿íèéã 5 æèë òóòàì 100 õóâü íºõºí îëãîõ;Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õýä áîëîí ò¿¿íèé àñðàí õàìãààëàã÷, õàðãàëçàí äýìæèã÷èéí òóñãàé ñóðãóóëüä èðæ, î÷èõ óíààíû çàðäëûã æèëä íýã óäàà õºíãºëºõ;Ýì÷èëãýý, ñóâèëãàà øààðäëàãàòàé õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õýä áîëîí ¿éëäâýðëýëèéí îñîë, ìýðãýæëýýñ øàëòãààëñàí ºâ÷íèé äààòãàëûí ñàíãààñ ïðîòåç õèéëãýõ, ñýðãýýí çàñàëòòàé õîëáîãäñîí õºíãºëºëò àâàõ ýðõ ¿¿ñýýã¿é õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàà á¿ðýí àëäñàí èðãýí äîòîîäûí ðàøààí ñóâèëàëä ñóâèëóóëáàë íýã òàëûí çàðäàë, ýðõèéí áè÷ãèéí 50 õóâèéã æèëä íýã óäàà íºõºí îëãîõ;Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õäèéí áîëîí õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàà á¿ðýí àëäñàí èðãýíèé íýã õ¿¿õäèéí öýöýðëýãèéí õîîëíû çàðäëûí òºëáºðò õºíãºëºëò ¿ç¿¿ëýõ;Íàñàíä õ¿ðñýí á¿ðýí õàðààã¿é èðãýíèé õàðèëöàà õîëáîîíû çàðäàëä õºíãºëºëò ¿ç¿¿ëýõ;Íèéñëýëýýñ 1000 áà ò¿¿íýýñ äýýø êì àëñëàãäñàí ãàçàðò áàéíãà îðøèí ñóóäàã õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿í àéìãèéí íýãäñýí ýìíýëãèéí íàðèéí ìýðãýæëèéí ýì÷ íàðûí õÿíàëòûí êîìèññûí øèéäâýðýýð íèéñëýëä èðæ ýì÷ë¿¿ëýõ, øèíæèëãýý õèéëãýõ òîõèîëäîëä íýã òàëûí óíààíû çàðäëûã æèëä íýã óäàà íºõºí îëãîõ;Õàðààã¿é õ¿íèé áðàéëûí ¿ñãýýð áè÷ñýí çàõèäàë, èë çàõèäàë, áðàéë õýâëýë 10 êã õ¿ðòýëõ èëãýýìæèéã äîòîîäîä ¿íý òºëáºðã¿é ÿâóóëæ, õàðààã¿é õ¿íèé çîðèóëàëòòàé òåêíèê, òîíîã òºõººðºìæ, ìàòåðèàë õýðýãñëèéã äîòîîäîä ¿íý òºëáºðã¿é õ¿ðã¿¿ëýõ;Á¿ðýí õàðààã¿é õ¿í ýìíýëãèéí áàéãóóëëàãûí ä¿ãíýëòýýð ýì÷ë¿¿ëýõ, ðàøààí ñóâèëàëä ñóâèëóóëàõààð àéìãààñ íèéñëýëä, íèéñëýëýýñ àéìàãò çîð÷èõ øààðäëàãàòàé áîëâîë èðæ áóöàõ óíààíû çàðäëûí 75 õóâèéã æèëä íýã óäàà íºõºí îëãîõ;Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õýä íü õ¿¿õäèéí çóñëàíä àìàðâàë ýðõèéí áè÷ãèéí 50 õóâèéã æèëä íýã óäàà îëãîõ;Íèéãìèéí äààòãàëûí õóóëü òîãòîîìæèíä çààñàí îðøóóëãûí òýòãýìæ àâàõ ýðõ ¿¿ñýýã¿é, õºãæëèéí áýðõøýýëòýé ãàíö áèå èðãýí íàñ áàðâàë ò¿¿íèé îðøóóëãûí çàðäàëä íèéãìèéí äààòãàëûí ñàíãààñ îëãîõ îðøóóëãûí òýòãýìæèéí 75 õóâüòàé òýíöýõ õýìæýýíèé ìºíãºí 48
  • 49. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü òóñëàìæ îëãîõ; Ýíý õóóëèéí 3 äóãààð ç¿éëä çààñàí èðãýí íèéñëýë, àéìãèéí òºâèéí íèéòèéí òýýâðèéí õýðýãñýë (òàêñèíààñ áóñàä)-ýýð îðîí íóòãèéí õàðúÿàëàë õàðãàëçàõã¿éãýýð ¿íý òºëáºðã¿é çîð÷èíî. Íèéñëýëèéí çàñàã äàðãûí çàõèðàìæèéí äàãóó Óëààíáààòàð õîòîä íèéòèéí òýýâðèéí õýðýãñëýýð çºâõºí íèéñëýëèéí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýä ¿íýã¿é ÿâàõ ýðõòýé. Õóäàëäàà, òýýâýð, õîëáîî ýð¿¿ë ìýíä, íèéòèéí ¿éë÷èëãýýíèé áàéãóóëëàãà õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíä òýðã¿¿í ýýëæèíä ¿éë÷èëíý. Îðîí ãýðã¿é á¿ðýí õàðààã¿é, á¿ðýí õýëã¿é ä¿ëèé, îäîé èðãýí áîëîí áàéíãûí àñàðãàà øààðäëàãàòàé õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàà á¿ðýí àëäñàí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíä ãýð îëãîõ, îðîí ñóóöíû íºõöºë ñàéæðóóëàõ àðãà õýìæýýíä çàðöóóëàõ õºðºíãèéã Çàñãèéí ãàçàð òóõàéí æèëèéí óëñûí òºñºâò òóñãàíà.Äýýðõ çààëòóóäûí äàãóó 2007 îíä 19912 õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí1.2 òýðáóì òºãðºãèéí õºíãºëºëò ¿éë÷èëãýý àâñàí áàéíà. Õàëàìæààðîëãîãäîæ áàéãàà òýðãýíöýð, òàÿã, ñîíñãîëûí àïïàðàòûí ÷àíàð ìóó,õÿìä ºðòºãòýé ç¿éë øàõàæ áàéãàà òóõàé ÒÁÁ-ûí ãàðãàñàí ãîìäëûãõàðãàëçàí 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäºð Õºãæëèéí áýðõøýýëòýéèðãýíèé íèéãìèéí õàìãààëëûí õóóëèíä ººð÷ëºëò îðæ, ÍÕÕÑàéäûí2007 îíû 4 ä¿ãýýð ñàðûí 17-íû 48 òîîò òóøààëûí õàâñðàëòûí äàãóóìºíãºí õýëáýðýýð îëãîæ áàéíà.Õèéìýë ýðõòýí, îðòîïåä õýðýãñëèéí 4-5 ¿éëäâýð áàéäàã áºãººä ÍÕÕß-íû äýðãýäýõ Ñýðãýýí çàñàëòûí ¿íäýñíèé òºâ íü õÿìä ¿íýòýé áîëîâ÷òîõèðîìæ ìóóòàé, õóâèéí ¿éëäâýð¿¿ä íü òîõèðîìæòîé áîëîâ÷ºðòºã ºíäºðòýé ïðîòåç, îðòîïåäèéí õýðýãñýë õèéæ áàéíà. Ïðîòåç,îðòîïåäèéí õýðýãñë¿¿äèéí æèøèã ¿íèéã ÑǯҺâèéí ¿íýýð òîãòîîæáàéãàà íü ñàéí ïðîòåç õèéëãýõ ñîíèðõîëòîé õºãæëèéí áýðõøýýëòýéèðãýäýä õ¿íäðýë ó÷ðóóëæ áàéíà. Òóñëàõ äýìæèõ õýðýãñýë (òýðãýíöýð,òàÿã, ñîíñãîëûí àïïàðàò ã.ì)-èéí ¿íèéã îëãîæ áàéãàà ÷ õàíãàìæèéíàñóóäëûã øèéäýýã¿é íü áýðõøýýë ó÷ðóóëæ áàéíà.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäýä àìüäðàëûí îëîí ¿éëäýë õèéõ, íýìýëòõýðýãñëýý àøèãëàõ ñóðãàëò õèéãääýãã¿é áàéíà. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýéèðãýäèéí ýðõèéã õàíãàõ ÷èãëýëèéí ¿éë÷èëãýý äóòàãäàëòàé áàéíà. 49
  • 50. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü3.5 Ñî¸ëûí àìüäðàëä îðîëöîõ, ÷ºëººò öàã, àìðàëòàà ºíãºð¿¿ëýõ,ñïîðòîîð õè÷ýýëëýõÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýä ñî¸ëûí àìüäðàëä îðîëöîõ, ñïîðòîîðõè÷ýýëýõýä àìæèëò îëîõ á¿ðýí áîëîëöîîòîé ó÷ðààñ èéì áîëîëöîîíºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëýõ íü ÷óõàë ãýäýã áîë ýðãýëçýýã¿é ç¿éëèéí íýãáîëæýý. ÕÁÈ áóñäûí àäèë àìðàëò ÷ºëººò öàãàà ºíãºð¿¿ëýõ òààòàéíºõö뺺ð õàíãàãäàõ ¸ñòîé.Õóóëü ýðõ ç¿éí áàòàëãààÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàé êîíâåíöèéí 30-ðç¿éëä: “1. Îðîëöîã÷ óëñóóä ... õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéíäàðààõü ýðõèéã õàíãàõ çîõèñòîé á¿õèé ë àðãà õýìæýý àâíà: à.ñî¸ëûíá¿òýýëèéã õ¿ðòýýìæòýé õýëáýðýýð õ¿ðòýõ, á. òåëåâèçèéí õºòºëáºð,êèíî, òåàòð, áîëîí ñî¸ëûí áóñàä àðãà õýìæýýã õ¿ðòýýìæòýé õýëáýðýýðõ¿ðòýõ, â. òåàòð, ìóçåé, êèíî òåàòð, íîìûí ñàí, àÿëàë æóóë÷ëàëûí¿éë÷èëãýý çýðýã ñî¸ëûí ¿çâýð, ¿éë÷èëãýý ýðõýëäýã ãàçðóóäàä íýâòðýõáîëîìæòîé áàéõ áºãººä ò¿¿í÷ëýí õºøºº äóðñãàë áîëîí ¿íäýñíèéñî¸ëûí à÷ õîëáîãäîë á¿õèé ãàçðóäàä ÷ ìºí õ¿ðýõ áîëîìæòîé áàéõ...”,“...õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñ ñïîðò, ÷ºëººò öàãàà ºíãºð¿¿ëýõ àÿëàëæóóë÷ëàëûí áàéãóóëëàãóóäàä õ¿ðýõ áîëîìæòîé áàéõ ÿâäëûã õàíãàõ,Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õä¿¿ä òîãëîîì íààäãàéä îðîëöîõ, àìðàëò÷ºëººò öàãàà ñïîðòûí àðãà õýìæýý, òóõàéëáàë ñóðãóóëü äýýð çîõèîíáàéãóóëàãäàæ áàéãàà èéì òºðëèéí àðãà õýìæýýíä áóñàä õ¿¿õäèéíàäèë îðîëöîõ òýãø áîëîìæòîé áàéõ ÿâäëûã õàíãàõ...” ãýõ ìýò÷èëýíòîäîðõîé çààæýý.Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí 16 äóãààð ç¿éëä: “ ...ñî¸ë, óðëàã,øèíæëýõ óõààíû ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ, á¿òýýë òóóðâèõ, ¿ð øèìèéãíü õ¿ðòýõ ýðõòýé. Çîõèîã÷, øèíý á¿òýýë, íýýëòèéí ýðõèéã õóóëèàðõàìãààëíà” ãýæ çààñíû çýðýãöýý Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèéíèéãìèéí õàìãààëëûí òóõàé õóóëüä íèéãìèéí õàìãààëëûí ýðõ ç¿éíîð÷èíã òîäîðõîéëñîí áàéíà.Áîäëîãûí õýìæýýíä áîë Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéã äýìæèõ¿íäýñíèé õºòºëáºð, Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õäèéí îðîëöîîãäýìæèõ äýä õºòºëáºð áàòëàãäàí õýðýãæèæ áàéíà. Áèåèéí òàìèðñïîðòûí õóóëèíä (2007 îíû 8 äóãààð ñàðûí 03) õºãæëèéí áýðõøýýëòýéèðãýíèéã áèåèéí òàìèð, ñïîðòûí òàëààð äýìæèõ òîäîðõîé çààëò îðñîíáàéíà. 50
  • 51. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüÕýðýãæèëòèéí áàéäàëÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí áèåèéí òàìèð ñïîðò, àìðàëò ÷ºëººòöàãàà ºíãºð¿¿ëýõ õóóëèéí çààëò, áîäëîãûí õýðýãæèëò õàíãàëòã¿éáàéäàã. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíä òîõèðîìæòîé îð÷èí á¿ðä¿¿ëñýííýã ÷ ¿çâýð ¿éë÷èëãýýíèé ãàçàð àëãà. Àìðàëò ñóâèëàëûí ãàçðóóäàäòýäíèéã õ¿ëýýí àâ÷ ¿éë÷ëýõ ÿìàð ÷ íºõöºë á¿ðäýýã¿é áàéíà.Áèåèéí òàìèð ñïîðòûí òóõàé õóóëèéí íýìýëò ººð÷ëºëò áàòëàãäñàíûäàðàà 2007 îíîîñ Áèåèéí òàìèð ñïîðòûí Óëñûí õîðîîíû äýðãýäõºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé øèãøýý áàã õè÷ýýëëýæ ýõýëñýíþì. Óã øèãøýý áàãèéí òàìèð÷èä ýð¿¿ë õ¿ì¿¿ñèéí àäèë õàíãàìæòàéáýëòãýë õèéñíèé ¿ð ä¿íä 2008 îíû Áýýæèíãèéí ïàðàîëèìïûííààäìààñ Ä. Áààòàðæàâ àâàðãûí àëòàí ìåäàëü àâëàà. Öààøèä õºãæëèéíáýðõøýýëòýé èðãýäèéí õè÷ýýëëýõ ñïîðòûí òºðëèéã îëøðóóëàõ,áýëòãýë ñóðãóóëèëòûí îð÷èí, òåõíèê òîíîã òºõººðºìæèéí õàíãàëòûãñàéæðóóëàõ çýðýã çîðèëò ÷óõëààð òàâèãäàæ áàéíà.̺í Çàñãèéí ãàçðûí 2007 îíû 208 òîîò òîãòîîëä ººð÷ëºëò îðóóëñíààðõºãæëèéí áýðõøýýëòýé òàìèð÷èí ýð¿¿ë òàìèð÷íû íýãýí àäèë ¿íýëýãäýõáîëñîí íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õýä çàëóóñûí ñïîðòîîð õè÷ýýëëýõñîíèðõëûã íýìýãä¿¿ëæ áàéíà. 2009 îíä ñîíñãîëûí áýðõøýýëòýéèðãýäèéí Ñóðäî îëèìïûí àâàðãààð Ìîíãîë çàëóó òîäîðëîî. Ýíý á¿õýííü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäýä èòãýë íàéäâàð òºð¿¿ëñýí ¿éë ÿâäàëáîëñîí þì.4. Õóâèéí õàëäàøã¿é ýðõ. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí õóâèéíõàëäàø¿é ýðõèéã õàìãààëàõ íü áóñàä õ¿ì¿¿ñèéí èéì òºðèéí ýðõèéãõàìãààëàõààñ íýëýýä ÿëãààòàé, ºâºðìºö ¿éë ÿâö áàéäãààðàà îíöëîãáèëýý.Õóóëü ýðõ ç¿éí áàòàëãààÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàé êîíâåíöèéí 14 ä¿ãýýðç¿éëä: “Îðîëöîã÷ óëñóóä ... õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé äàðààõüýðõèéã õàíãàíà:à. ýðõ ÷ºëººòýé áàéõ, õóâèéí õàëäàøã¿é ýðõýý ýäëýõ, á. õóóëüä çààñàí¿íäýñëýë, æóðìààñ ãàäóóð òýäãýýð õ¿íèé ýðõ ÷ºëººã ¿ë õàñàõ, ýñõ¿ëçºâõºí õóóëüä íèéöñýí æóðìûí äàãóó ýðõ ÷ºëººã õàñàõ áîëîí àëü ÷òîõèîëäîëä õºãæëèéí áýðõøýýë íü ýðõ ÷ºëººã íü õàñàõ ¿íäýñëýëáîëîõã¿é áàéõ, â. Õýðýâ õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõ ÷ºëººã 51
  • 52. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüàëèâàà æóðìûí äàãóó õàññàí áîë óã òîõèîëäîëä îðîëöîã÷ óëñóóä íüáóñàäòàé àäèë òýãø íºõöëèéí ¿íäñýí äýýð áîëîìæèò õýðýãëýãäýõ¿¿íýýðõàíãàõûã îðîëöóóëàí ýíýõ¿¿ êîíâåíöèéí çîðèëãî, çàð÷èì áîëîí îëîíóëñûí õ¿íèé ýðõèéí õýì õýìæýýíä íèéöñýí áàéäëààð òýäýíä õàíäàõÿâäëûã õàíãàíà” ãýæ íýëýýä òîäîðõîé çààñàí áàéíà.Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí 16 ç¿éëèéí 13, 14 äýõ õýñýãò áàéãàà“Õóóëüä çààñàí ¿íäýñëýë, æóðìààñ ãàäóóð äóð ìýäýí õýíèéã ÷ íýãæèõ,áàðèâ÷ëàõ, õîðèõ, ìºðäºí ìºøãèõ, ýðõ ÷ºëººã íü õÿçãààðëàõûãõîðèãëîíî. Õýíä áîëîâ÷ ýð¿¿ ø¿¿ëò òóëãàæ, õ¿íëýã áóñ, õýðöãèéõàíäàæ, íýð òºðèéã íü äîðîìæèëæ áîëîõã¿é. Èðãýíèé õóâèéí áà ãýðá¿ë, çàõèäàë õàðèëöààíû íóóöûã õóóëèàð õàìãààëíà. Èðãýíèé îðîíáàéðíû õàëäàøã¿é áàéäëûã ìºí õóóëèàð õàìãààëíà. ªºðºº ººðèéíõººýñðýã ìýä¿¿ëýã ãàðãóóëàõààð øàõàëò ¿ç¿¿ëýõ, õ¿÷ õýðýãëýõèéãõîðèãëîíî. Ãýì áóðóóòàé íü ø¿¿õýýð íîòëîãäîõ õ¿ðòýë õýíèéã ÷ ãýìòõýðýã ¿éëäñýí ãýì áóðóóòàéä òîîöîæ ¿ë áîëíî” ãýñýí çààëòóóä íüõºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé õóâüä ìºí íýãýí àäèë õýðýãæèõ ó÷èðòàé.Õýðýãæèëòèéí áàéäàëÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé õóâèéí õëäàøã¿é äàðõàí ýðõèéíõýðýãæèëòèéí òàëààð òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ ÿìàð ÷ áàéãóóëëàãààñÿâóóëñàí òîäîðõîé ñóäàëãàà áàéõã¿é, á¿ðòãýë ìýäýýëýë ÷ àëãà áàéíà.5. Òýãø ýðõ. Õ¿íèé ýðõèéã õàíãàí õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûí õ¿ðýýíäõàìãèéí ÷óõëààð òàâèãääàã ýðõèéí òºðºë áîë òýãø ýðõèéí çàð÷èìþì. Õ¿í á¿ð õóóëèéí ºìíº àäèë òýãø áàéõààñ ýõëýýä àìüäðàëûí áóñàäõ¿ðýýíä òýãø áàéõ ¿çýë ñàíààã ýíý ýðõ èëýðõèéëíý.Õóóëü ýðõ ç¿éí áàòàëãààÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàé êîíâåíöèéí 12äóãààð ç¿éëä: 1. Îðîëöîã÷ óëñóóä íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñ íüáóñàä õ¿íèé íýãýí àäèë õóóëèéí ºìíº àäèë òýãø áàéõ ýðõòýéã äàõèííîòîëæ áàéíà. 2. Îðîëöîã÷ óëñóóä íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñ íüàìüäðàëûí á¿õèé ë õ¿ðýýíä áóñàäòàé àäèë òýãø áàéõ ¿íäñýí äýýð ýðõç¿éí ÷àäàìæòàé áàéõ ÿâäëûã õ¿ëýýí çºâøººðíº. 3. Îðîëöîã÷ óëñóóäíü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñ ýðõ ç¿éí ÷àäàìæàà õýðýãæ¿¿ëýõýäíü øààðäàãäàõ äýìæëýã òóñëàëöààã õ¿ðòýýìæòýé áàéëãàõ ¿¿äíýýñøààðäëàãàòàé àðãà õýìæýý àâíà.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýä õºðºí㺠ýçýìøèõ, ò¿¿íèéã 52
  • 53. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüºâëºõ, ñàíõ¿¿ãèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ áîëîí áàíêíû çýýë, ¿ë õºäëºõõºðºíãèéí áàðüöààò çýýë áîëîí áóñàä òºðëèéí ñàíõ¿¿ãèéí ¿éë÷èëãýýãòýãø õ¿ðòýõ ýðõèéã áàòàëãààæóóëàõ çîðèëãîîð øààðäëàãàòàé, ¿ð ä¿íòýéàðãà õýìæýý àâàõ áºãººä õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýä õºðºíãèéãõ¿ñýë çîðèãèéã íü ¿ë õàìààðàí õóðààõã¿é áàéõ ÿâäëûã áàòàëãààæóóëíà”ãýæ ìàø äýëãýðýíã¿é áºãººä íàðèéâ÷ëàí òîäîðõîéëæýý.Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí 11 ä¿ãýýð ç¿éë “ Óëñ òºð, ýäèéí çàñàã,íèéãýì ñî¸ëûí àìüäðàë, ãýð á¿ëèéí õàðèëöààíä ýðýãòýé, ýìýãòýé òýãøýðõòýé. Ãýðëýëò íü õóóëèàð òîãòîîñîí íàñàíä õ¿ðñýí ýðýãòýé, ýìýãòýéõî¸ðûí òýãø ýðõ, ñàéí äóðûí õàðèëöààíä ¿íäýñëýíý. Ãýð á¿ë, ýõ íÿëõàñ,õ¿¿õäèéí àøèã ñîíèðõëûã òºð õàìãààëíà” ãýæ çààñàí áèëýý.Õýðýãæèëòèéí áàéäàëÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí òóõàéä òýãø ýðõèéí çàð÷èì õýð çýðýãõýðýãæèæ áóéã õàðóóëàõ ÿìàð íýã ìýäýýëýë, òîîöîî ñóäàëãàà îäîîãîîð¿ã¿é áàéíà. Èéìä òýãø ýðõèéí õýðýãæèëòèéíã òàäëààð ÿìàð íýãç¿éë ÿðèõ áîëîìæ àëãà. Åð íü Ìîíãîë Óëñàä õºãæëèéí áýðõøýýëòýéèðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäàìæòàé áàéäëûã á¿õ òàëààð áàòàëãààæóóëààã¿éó÷ðààñ íèéãìèéí àìüäðàëä ýðõ ç¿éí ÷àäàìæòàé îðîëöîæ ÷àäàæ áàéãààýñýõèéã ¿íýëæ ä¿ãíýõ áîëîëöîî õÿçãààðëàãäìàë áàéíà. 53
  • 54. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü ĺðºâ. ØÀËÃÓÓÐ ¯Ç¯¯ËÝËÒ¯¯ÄØàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ àðãà ç¿éÄýëõèéí ºíöºã áóëàí á¿ðò, íèéãìèéí ÿíç á¿ðèéí äàâõàðãàä õºãæëèéíáýðõøýýëòýé 600 ñàÿ ãàðóé õ¿ì¿¿ñ àìüäàð÷ áàéíà. Ýäãýýðèéí èõýíõíü õºãæèë áóóðàé áîëîí õºãæèæ áàéãàà îðíóóäàä áàéíà. Õºãæëèéíáýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéã õàìãààëàõ, òýäýíä òóëãàð÷ áóé íèéãìèéíñºðºã íºëººëëèéã àðèëãàõ áîëîí õºãæèíã¿é, õºãæèæ áàéãàà àëü ÷îðîíä òýäãýýð õ¿ì¿¿ñ áóñäûí àäèë èðãýíèé, óëñ òºðèéí, ýäèéí çàñãèéíá¿õèé ë õ¿ðýýíä îðîëöîõ ÿâäëûã äýìæèõ àñóóäàë ÷óõàë÷ëàãäàæ áàéíà.¯íäýñíèé çàñãèéí ãàçðóóä áîëîí èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãóóäààñõºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéãáîëîâñðóóëàí õýðýãæ¿¿ëýõ ñàíàà÷èëãà ãàðñààð áàéãàà áîëîâ÷ òèéìøàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîí ò¿¿íèéã áîëîâñðóóëàõ àðãà ç¿é ÷ áèé áîëîîã¿éáàéíà. Õàðèí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàéêîíâåíöèéã íýìýëò ïðîòîêîëûí õàìò 2006 îíû 12 äóãààð ñàðûí 13-íûºäºð Íýãäñýí ¯íäýñòíèé Áàéãóóëëàãà (ͯÁ)-ûí Åðºíõèé Àññàìáëåéí(ÅÀ) 61 ä¿ãýýð ÷óóëãàíààð õýëýëöýí áàòàëæ, ò¿¿íä “Õºãæëèéíáýðõøýýëòýé á¿õ õ¿í õ¿íèé á¿õ ýðõ, ¿íäñýí ýðõ ÷ºëººã á¿ðýí ä¿¿ðýíýäëýõ ÿâäëûã õàíãàõ, õàìãààëàõ, õºõè¿ëýí äýìæèõ, ò¿¿í÷ëýí òýäíèéíýð òºð, íàíäèí ÷àíàðûã õ¿íäýòãýí äýìæèõ” çîðèëòûã äýâø¿¿ëæýý.Ýíý íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéãáîëîâñðóóëàõàä àðãà ç¿éí õóâüä ¿íäýñ áîëãîõ ãîë ¿çýë ñàíàà çàð÷ìûãòîäîðõîéëñîí îëîí óëñûí õýìæýýíèé ñóóðü áàðèìò áè÷èã áîëæ áàéíà.Îäîî 143 óëñ ãýðýýíä ãàðûí ¿ñýã çóðæ, 74 îðîí óã êîíâåíöèä íýãäýíîðñîí áàéíà. Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðàë 2008 îíû 12 äóãààð ñàðûí 19-íä“Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàé êîíâåíöèéã íýìýëòïðîòîêîëûí õàìò “ ñî¸ðõîí áàòàëñàí áºãººä 2009 îíû 5 äóãààð ñàðûí13-íä àëáàí ¸ñîîð íýãäýí îðñîí áàéíà.̺í 2005 îíä Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðàë “Ìîíãîë óëñûí Ìÿíãàíûõºãæëèéí çîðèëòóóä”-ûã áàòàëñàí áºãººä íýìæ “Õ¿íèé ýðõèéãáàòàëãààæóóëæ, àðä÷èëñàí çàñàãëàëûã áýõæ¿¿ëýõ” ãýñýí 9 äýõçîðèëãûã øèíýýð áàòàëñàí þì. 54
  • 55. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéã õàíãàõ, õàìãààëàõ, õºõ¿¿ëýíäýìæèõ òàëààð “Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàéêîíâåíöè”-ä òóñãàãäñàí çîðèëãî, çîðèëòóóäûí õýðýãæèëòèéã õàíãàõàäõºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ºâºðìºö õýðýãöýýã òóñãàñàí ýðõç¿éí îð÷èíã á¿ðä¿¿ëýõ, ò¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõ îíîâ÷òîé ìåõàíèçìáèé áîëãîõ àñóóäàë ÷óõàë ¿¿ðýãòýé áºãººä ¿¿íèéã ãàãöõ¿¿ õºãæëèéíáýðõøýýëòýé èðãýäèéí îðîëöîîã õàíãàñíààð øèéäâýðëýæ ÷àäíà.ªºðººð õýëáýë, õ¿íèé ýðõýä ñóóðèëñàí, øóäàðãà ¸ñ, õóóëèéã äýýäýëñýí,èðãýíèé íèéãìèéí îðîëöîîã õàíãàñàí, èë òîä áàéäëûã ýðõýìëýñýí,õàðèóöëàãà á¿õèé àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí ¿åä ë á¿ðýí ä¿¿ðýí õýðýãæèõáîëîëöîîòîé ãýñýí ¿ã. Ýíý óòãààðàà Ìÿíãàíû Õºãæëèéí çîðèëòóóäòàéÿëàíãóÿà “Õ¿íèé ýðõèéã áàòàëãààæóóëæ, àðä÷èëñàí çàñàãëàëûãáýõæ¿¿ëýõ Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã¿ç¿¿ëýõ øàò II òºñºëòýé íÿãò óÿëäàæ áàéãàà þì.ÕÁÕ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéã òîäîðõîéëîõ ¿çýë ñàíàà,çàð÷èì. ÕÁÕ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéã òîäîðõîéëîõäîîÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàé êîíâåíöè, ò¿¿íèéíýìýëò ïðîòîêîëûí ãîë çàð÷èì, ¿çýë ñàíààã óäèðäëàãà áîëãîõûíçýðýãöýý: Õ¿íèé ýðõèéí ò¿ãýýìýë òóíõàãëàë, Ýäèéí çàñàã, íèéãýì, ñî¸ëûí ýðõèéí òóõàé îëîí óëñûí ïàêò, Èðãýíèé áîëîí óëñ òºðèéí ýðõèéí òóõàé îëîí óëñûí ïàêò, Õ¿¿õäèéí ýðõèéí êîíâåíöè, Ýìýãòýé÷¿¿äèéã àëàã÷ëàõ á¿õ õýëáýðèéã óñòãàõ òóõàé îëîí óëñûí êîíâåíöè, Îëîí óëñûí Õºäºëìºðèéí áàéãóóëëàãûí 159-ð êîíâåíöè, Ýð¿¿äýí ø¿¿õ áîëîí áóñàä õýëáýðýýð õýðöãèé, õ¿íëýã áóñààð áóþó õ¿íèé íýð òºðèéã äîðîìæëîí õàðüöàæ, øèéòãýõèéí ýñðýã êîíâåíöè, Àðüñ ¿íäñýýð àëàã÷ëàõ ¿çëèéí á¿õ õýëáýðèéã óñòãàõ òóõàé îëîí óëñûí êîíâåíöèóäàä òóñãàãäñàí õ¿íèé ýðõèéí õýì õýìæýýí¿¿äèéã ¿íäýñ áîëãîëîî.Äýýðõ áàðèìò áè÷ã¿¿äýä òóñãàãäñàí õàìãèéí íèéòëýã áºãººä ñóóðüøèíæýé ãîë ¿çýë ñàíàà íü “ Õ¿í á¿ð õ¿íèé á¿õèé ë ýðõ, ýðõ ÷ºëººãàðüñ ¿íäýñ, àðüñíû ºíãº, õ¿éñ,õýë, øàøèí ø¿òëýã, óëñ òºðèéí áîëîíáóñàä ¿çýë áîäîë, ¿íäýñíèé áóþó íèéãìèéí ãàðàë, ýä õºðºíãº, ÿçãóóðóãñàà áîëîí áóñàä áàéäëûí ÿëãààã ýñ õàðãàëçàí ÿìàð ÷ àëàã÷ëàëã¿éýäýëæ áàéõ“ ÿâäàë þì. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð¿ç¿¿ëýëòèéã áîëîâñðóóëàõäàà îíîë àðãà ç¿éí õóâüä äàðààõü ¿çýë ñàíàà,çàð÷ìûã áàðèìòàëñàí áîëíî. ¯¿íä: 55
  • 56. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü Õºãæëèéí áýðõøýýë íü ººð÷ëºãäºí õóâüñàæ áàéäàã îéëãîëò áºãººä íèéãìèéí àìüäðàëä áóñäûí àäèë á¿ðýí ä¿¿ðýí ÷ºëººòýé îðîëöîõîä íü ñààä òîòãîð ó÷ðóóëàõóéö áèå ýðõòíèé ñîãîã, íèéãìèéí õàíäëàãà áîëîí îð÷íû õÿçãààðëàëòààñ ¿¿äýí áèé áîëäîã ç¿éë þì. Õºãæëèéí áýðõøýýë íü õ¿íèé ÿëãààòàé áàéäëûí íýã õýñýã ãýäãèéã õ¿ëýýí çºâøººðºõ ¸ñòîé. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿í áóñäûí àäèë ýðõèéí ñóáúåêò ìºí ãýñýí ¿çýë ñàíàà çàð÷ìóóäûã çàéëøã¿é àíõààðàõààñ ãàäíà Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàé îëîí óëñûí êîíâåíöèéí çàð÷ìóóäûã õàðãàëçàí ¿çýõ õýðýãòýé. Êîíâåíöèéí çàð÷ìóóä: Ñîíãîëò õèéõ ýðõ ÷ºëºº áîëîí õ¿íèé áèå äààñàí áàéäëûã îðîëöóóëàí õ¿íèé íýð òºð, íàíäèí ÷àíàð, õóâèéí õàðààò áóñ áàéäëûã õ¿íäýòãýõ. Àëàã÷ëàõã¿é áàéõ. Íèéãýìä á¿ðýí ä¿¿ðýí, ¿ð ä¿íòýé îðîëöîõ áîëîí õàìðàãäàõ. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí îíöëîã áàéäëûã õ¿íäýòãýõ, òýäíèéã õ¿íèé ÿëãààòàé áàéäàë, õ¿í òºðºëòíèé íýã õýñýã ãýæ õ¿ëýýí àâàõ. Òýãø áîëîìæ îëãîõ Õ¿ðòýýìæòýé áàéõ Ýðýãòýé ,ýìýãòýé÷¿¿äèéí òýãø ýðõòýé áàéõ Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õäèéí õóâüñàæ ººð÷ëºãäºõ ÷àäàìæèéã õ¿íäýòãýõ áîëîí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õäèéí ººðèéí îíöëîã áàéäëàà õàäãàëàõ ýðõèéã õ¿íäýòãýí õàíäàõ.Øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéã áîëîâñðóóëàõàä äîð äóðüäñàí ìýäýýëýë, àðãàç¿éí ñóðâàëæóóäûã àëü áîëîõ ºðãºí àøèãëàõûã õè÷ýýñýí áîëíî.Íýãä, 2003-2012 îíä Àçè, Íîìõîí Äàëàéí á¿ñèéí õºãæëèéíáýðõøýýëòýé èðãýäèéí á¿ðýí îðîëöîîã õàíãàñàí, ñààä òîãòâîðã¿é,õ¿íèé ýðõýä òóëãóóðëàñàí íèéãìèéã öîãöëîí á¿ðä¿¿ëýõ òàëààðõ¿éë àæèëëàãààíû “Áèâàêîãèéí ìÿíãàíû õºòºëáºð, Ìîíãîë Óëñûíçàñãèéí ãàçðààñ 2006 îíû 11 ä¿ãýýð ñàðûí 19-íû 283 äóãààð òîãòîîëîîðáàòàëñàí “Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéã äýìæèõ ¿íäýñíèéõºòºëáºð, õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õäèéí îðîëöîîã äýìæèõ äýäõºòºëáºðèéí ¿íýëãýý õèéõ øàëãóóðûã ñóóðü áîëãîí àøèãëàâ. Õî¸ðò,Ìîíãîë Óëñàä ºìíº íü õèéãäñýí “õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéíñîíãîõ, ñîíãîãäîõ ýðõ”-èéí ñóäàëãàà áîëîí Õºãæëèéí áýðõøýýëòýéèðãýäèéí õºíãºëºëò, ¿éë÷èëãýýíä õèéñýí ìîíèòîðèíãèéí òóðøëàãàäòóëãóóðëàâ. Ãóðàâò, Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí îðîëöîõ 56
  • 57. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü÷àäâàðûã õàðãàëçëàà. ĺðºâò, Ìîíãîëûí Õºãæëèéí ÁýðõøýýëòýéÈðãýäèéí Áàéãóóëëàãóóäûí ¯íäýñíèé Õîëáîîíû àæëûí òóðøëàãûãàøèãëàâ.Ýíý á¿õíýýñ ¿íäýñëýí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ýðõèéíøàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò íü äàðààõü øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéõ ¸ñòîé ãýæ¿çëýý. ¯¿íä: Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí õýðýãæèëòýíä ìîíèòîðèíã õèéõ çîðèëãîä íèéöñýí áàéõ. Îéëãîìæòîé, øóóä òàéëáàðëàæ áîëîõóéö áàéõ. Îëîí óëñûí ñòàíäàðò, çºâëºìæ, ñàéí òóðøëàãàä ¿íäýñëýñýí áàéõ. Ñòàòèñòèêèéí áîëîí áóñàä ìýäýýëëèéí áàòòàé ýõ ¿¿ñâýðòýé áàéõ. Òîäîðõîé õóãàöààíû äàðàà äàâòàí õýìæèõ áîëîìæòîé áàéõ.  Æåíäåð, ÿäóóðëûí ¿ç¿¿ëýëòýýð çàäàðãàà õèéõ áîëîìæòîé áàéõ. Èíñòèòóò÷èëýõýä õÿëáàð, öººí ¿ç¿¿ëýëò áàéõ.Øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò òóñ á¿ðýýð äàðààõü ìýäýýëëèéã àãóóëñàíòîäîðõîéëîëò, òàéëáàð áè÷ñýí áàéõ øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çýæ òèéìòîâ÷ òîäîðõîéëîëò, òàéëáàðóóäûã áîëîâñðóóëàí ýíýõ¿¿ òàéëàíäîðóóëæ áàéíà. • ¯ç¿¿ëýëòèéí òîäîðõîéëîëò • Õîëáîãäîõ ýðõ • Õýðýãëýõ ¿íäýñëýë • Òîîöîîëîõ àðãà • Ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýð, öóãëóóëàõ àðãà • Õýìæèëòèéí öàã õóãàöààíû äàâòàìæ • Æåíäåð, ÿäóóðëûí ¿ç¿¿ëýëòýýð çàäàðãàà õèéõ áîëîìæ • ¯ç¿¿ëýëòèéí õÿçãààðëàãäìàë òàë • Àøèãëàõ ìàòåðèàëûí æàãñààëò • Ìýäýýëýë öóãëóóëàõ, ýìõýòãýõ ¿íäýñíèé áàéãóóëëàãàØàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ àæëûí øèíýëýã òàëÌîíãîë Óëñûí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ýðõèéí øàëãóóð¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëæ áàéãàà íü ººðºº á¿õýëäýý øèíý àæèë þì.Øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ àðãà ç¿éä õºãæëèéí áýðõøýýëòýéèðãýä õóóëèàð áàòàëãààæñàí ýðõýý ýäëýõýä ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëæ áàéãààõ¿÷èí ç¿éë, ò¿¿íèéã àðèëãàõ àðãà, õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéíîðîëöîîíû ÷àäâàðûã õàðãàëçàí ¿çñýíýýðýý áàñ øèíýëýã áîëíî.Øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ, õýëýëö¿¿ëýõ ¿éë ÿâöÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéã 57
  • 58. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüòîäîðõîéëîõûí òóëä ñóäëàà÷äûí áàãèéí ãèø¿¿ä äàðààõü ÷èãëýëýýðàæèëëàñàí áîëíî.¯¿íä: Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéã òîäîðõîéëîõ àðãà ç¿é áîëîâñðóóëàõ, ÿëàíãóÿà õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèéã áîëîí òýäíèé õýðýãöýýã çºâ òîãòîîõ íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí áàéäàëä ¿íýëãýý õèéõýä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé áîëîõûã íîòëîõ. Ñóäëàà÷ á¿ð òîäîðõîé àñóóäàë õàðèóöàæ, îëîí óëñûí áîëîí ¿íäýñíèé õýìæýýíä õèéãäñýí ñóäàëãààíû àæèë, ýðõ ç¿éí áîëîí áîäëîãûí áàðèìò áè÷èã, ìýäýý, òàéëàí, òîî áàðèìòàíä ä¿í øèíæèëãýý õèéõ. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí õýðýãæèëòèéã õýìæèõ øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí æàãñààëò ãàðãàæ, òýäãýýðýýñ ñîíãîëò õèéõ. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé îðîëöîîíû êîýôôèöèåíò ãàðãàõ Óóëçàëòàíä îðîëöñîí õ¿ì¿¿ñèéí ñàíàë, çºâëºë㺺ã àâàõ Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé ýðõèéí èíäåêñ ãàðãàõ Øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéí òîäîðõîéëîëò, õýðýãëýõ øààðäëàãà çýðãèéã áàãòààñàí ¿íäýñëýë, òàéëáàð áè÷èõ. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ ¿éë ÿâö èë òîä áàéæ, õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ÷èãëýëýýð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà, ñóäëàà÷, ìýðãýæèëòí¿¿äèéí ñàíàë çºâëºìæèéã àâàõ íü ÷óõàë áàéñàí ó÷ðààñ õî¸ð óäààãèéí ñàíàë ñîëèëöîõ õýëýëö¿¿ëãèéã çîõèîí áàéãóóëñàí áîëíî. 2009 îíû 10 äóãààð ñàðûí 23-íû ºäºð òºð áîëîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí òºëººëºë íèéò 30 õ¿í îðîëöñîí ñåìèíàð çîõèîí áàéãóóëëàà. 2009 îíû 12 äóãààð ñàðûí 9-íä òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà, áèñíåñèéí òºëººëºë îðîëöñîí àðãà õýìæýý çîõèîí áàéãóóëæ õýëýëö¿¿ëýâ.Ýíý á¿õíèé çýðýãöýý õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí áàéäëûãìýðãýæëèéí øèíæýý÷äýýð ¿íýë¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãààã çîõèîíáàéãóóëñàí áîëíî. 58
  • 59. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüØÀËÃÓÓÐ ¯Ç¯¯ËÝËÒ¯¯ÄÈÉÍ ÒÎÄÎÐÕÎÉËÎËÒØàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò 1. Ìîíãîë óëñûí õóóëü òîãòîîìæ îëîí óëñûí õ¿íèéýðõèéí ãýðýý, õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí êîíâåíöèäíèéöýæ áàéãàà ýñýõ òàëààðõè øèíæýý÷äèéí ¿íýëãýý¯ç¿¿ëýëòèéí òîäîðõîéëîëòÝíý ¿ç¿¿ëýëò íü Ìîíãîë Óëñûí íèéò õóóëèéí äîòîð Ìîíãîë Óëñûííýãäýí îðñîí îëîí óëñûí õ¿íèé ýðõèéí ãýðýý, Õºãæëèéí áýðõøýýëòýéõ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàé êîíâåíöèä íèéöýæ áàéãàà õóóëü òîãòîîìæõýäýí õóâèéã ýçýëæ áóé òàëààðõè øèíæýý÷äèéí ä¿ãíýëò þì.Õîëáîãäîõ ýðõÕ¿íèé á¿õ ýðõ, ýðõ ÷ºëººÕýðýãëýõ ¿íäýñëýëÄîòîîäûí õóóëü òîãòîîìæ íü òóõàéí óëñûí íýãäýí îðñîí îëîí óëñûíãýðýý, êîíâåíöèéí ¿çýë ñàíààíä íèéöýæ, òýäãýýðèéí çààñàí õàìãèéííààä çàõûí ñòàíäàðò øààðäëàãûã õàíãàõ ¿¿ðýã õ¿ëýýñýí áàéäàãèéãáèåë¿¿ëýõ ¸ñòîé.Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí 10 äóãààð ç¿éë: “2. Ìîíãîë Óëñûí îëîíóëñûí ãýðýýãýýð õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý øóäàðãààð ñàõèí áèåë¿¿ëíý. 3. ÌîíãîëÓëñûí Îëîí óëñûí ãýðýý íü ñî¸ðõîí áàòàëñàí áóþó íýãäýí îðñîí òóõàéõóóëü õ¿÷èí òºãºëäºð áîëìîãö äîòîîäûí õóóëü òîãòîîìæèéí íýãýíàäèë ¿éë÷èëíý.” ãýæ çààñíûã õýðýãæ¿¿ëýõ ó÷èðòàé.Òîîöîîëîõ àðãàÕ¿÷èí òºãºëäºð ¿éë÷èëæ áóé õóóëèóäûí õýäýí õóâü íü îëîí óëñûíãýðýý, êîíâåíöèä íèéöýæ áàéãàà áîëîí ¿ë íèéöýæ áóéã øèíæýý÷äèéí¿íýëãýýíýýñ õóâèëàí òîîöîæ ãàðãàíà.Ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýð, öóãëóóëàõ àðãà çàìÝíý øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéí ìýäýýëëèéí ýõ ñóðâàëæ íü òóõàéí ¿åä õ¿÷èíòºãºëäºð ¿éë÷èëæ áóé á¿õ õóóëü, Ìîíãîë Óëñûí íýãäýí îðñîí îëîíóëñûí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé ýðõèéí á¿õ ãýðýý, êîíâåíöèóäáàéõ áîëíî. Ìýäýýëýë öóãëóóëàõàä òóñãàéëñàí àðãà øààðäàãäàõã¿é. 59
  • 60. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüÕýìæèëòèéí öàã õóãàöààíû äàâòàìæÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàé êîíâåíöèä çààñíûäàãóó 2 æèë òóòàì ãàðãàíà.Æåíäåð, ÿäóóðëûí ¿ç¿¿ëýëòýýð çàäàðãàà õèéõ áîëîìæÝìýãòýé÷¿¿ä, õ¿¿õäèéí ýðõèéã õàìãààëàõòàé õîëáîîòîé õóóëüòîãòîîìæèéã ÿëãàí àâ÷ ¿çýõ áîëîìæòîé.Òàéëáàð ¿ç¿¿ëýëòèéí õÿçãààðëàãäìàë òàëÄîòîîäûí õóóëü òîãòîîìæ îëîí óëñûí ãýðýýíä íèéöýæ áóé ýñýõ òàëààðõèéñýí äîðâèòîé ñóäàëãàà, ¿íýëãýý áàéõã¿é. Îëîí óëñûí ãýðýýã õýðýãìàðãààíûã øèéäâýðëýõýä àøèãëàæ áóé ïðàêòèê, õýðýãëýý èõýýõýíõÿçãààðëàãäìàë áàéíà. Îëîí óëñûí ãýðýýã ø¿¿õ, õóóëèéí áàéãóóëëàãûíïðàêòèêò õýðýãëýõòýé õîëáîîòîé ãàðûí àâëàãà, ñóðãàëò,ñåìèíàðòóéëûí õàíãàëòã¿é.Àøèãëàõ ìàòåðèàëûí æàãñààëòÕóóëèóä áîëîí îëîí óëñûí ãýðýý, êîíâåíöèóä, Ø¿¿õèéí çàðèìøèéäâýð¿¿ä, Óëñûí Äýýä Ø¿¿õèéí òîãòîîëóóäÌýäýýëýë öóãëóóëàõ, ýìõýòãýõ ¿íäýñíèé áàéãóóëëàãàÕóóëü ç¿é, äîòîîä õýðãèéí ÿàì 60
  • 61. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüØàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò 2. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ñîíãóóëüäîðîëöñîí èðöèéí õóâü¯ç¿¿ëýëòèéí òîäîðõîéëîëòÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé ñîíãóóëüä îðîëöîõ îðîëöîî, òýäíèéºâºðìºö õýðýãöýýã õàíãàñàí áàéäëûã ¿ç¿¿ëýõ ¿ç¿¿ëýëò áºãººäñîíãóóëüä ñàíàëàà ºãñºí Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí òîîãñîíãóóëèéí íàñíû íèéò Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí òîîíäõàðüöóóëñàí õàðüöààã õóâèàð èëýðõèéëíý.Õîëáîãäîõ ýðõÑîíãîõ, ñîíãîãäîõ ýðõÕýðýãëýõ ¿íäýñëýëÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýä ñîíãóóëüä èäýâõèòýé îðîëöîæ, ÷ºëººòýéñîíãîñîí òºëººëºã÷ººðºº äàìæóóëàí ººðèéí ºâºðìºö õýðýãöýýãòºðèéí áîäëîãîä òóñãóóëàõ íü ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé þì.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàé êîíâåíöèä “...áóñàäòàéàäèë òýãø áàéõ ¿íäñýí äýýð õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ñîíãîõ,ñîíãîãäîõ ýðõ, áîëîìæèéã îðîëöóóëàí øóóä áóþó ÷ºëººòýé ñîíãîñîíòºëººëëèéí áàéãóóëëàãààðàà äàìæóóëàí óëñ òºð, íèéãìèéí àìüäðàëä¿ð ä¿íòýé, á¿ðýí ä¿¿ðýí îðîëöîõ áàéäëûã ...õàíãàíà” ãýæ çààñàí áèëýý.Òîîöîîëîõ àðãàÑîíãóóëèéí íàñíû íèéò õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí òîîããàðãàíà. Ñàíàë ºãñºí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí òîîã íèéò òîîíäõàðüöóóëæ õóâèàð èëýðõèéëíý.Ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýð, öóãëóóëàõ àðãà çàìÑîíãóóëèéí åðºíõèé õîðîîíû òàéëàí, áóñàä ñóäàëãààíû ä¿íã àøèãëàíà.Õîëáîãäîõ ìýäýýëëýýñ íýã á¿ð÷ëýí òîîëæ ãàðãàõ àðãààð ìýäýýëëèéãöóãëóóëíà.Õýìæèëòèéí öàã õóãàöààíû äàâòàìæÌîíãîë Óëñûí á¿õ øàòíû õóðëûí ñîíãóóëü äºðâºí æèë òóòàìÿâàãääàã. Åðºíõèéëºã÷èéí ñîíãóóëü ýäãýýðýýñ íýã æèëèéí äàðàà ìºíäºðâºí æèëèéí äàâòàìæòàé ÿâàãääàã ó÷èð äºðâºí æèë òóòàì õýìæèõáîëîëöîîòîé. 61
  • 62. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüÆåíäåð, ÿäóóðëûí ¿ç¿¿ëýëòýýð çàäàðãàà õèéõ áîëîìæÑîíãîã÷èéí òîîã æåíäåðýýð çàäëàí õàðóóëàõ áîëîìæòîé.Òàéëáàð ¿ç¿¿ëýëòèéí õÿçãààðëàãäìàë áàéäàëÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ñîíãóóëüä îðîëöîõ áîëîëöîîã áèøçºâõºí áîäèò îðîëöîîã ë òîîöîõ áîëîìæòîé.Àøèãëàõ ìàòåðèàëûí æàãñààëòÑîíãóóëèéí õîðîîíû òàéëàí, Åðºíõèéëºã÷èéí áîëîí Óëñûí Èõ Õóðàë,Îðîí íóòãèéí ñîíãóóëèéí ä¿í, Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéíòàëààðõ ñòàòèñòèê ìýäýýëýëÌýäýýëýë öóãëóóëàõ, ýìõýòãýõ ¿íäýñíèé áàéãóóëëàãàÑîíãóóëèéí åðºíõèé õîðîî 62
  • 63. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüØàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò 3. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäýä õ¿ðòýýìæòýéáàéäëààð õ¿ðãýñýí ìýäýýëëèéí ýçëýõ õóâü¯ç¿¿ëýëòèéí òîäîðõîéëîëòÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýä îëîí íèéòýä çîðèóëñàí ìýäýýëëèéãáóñàäòàé àäèë õ¿ëýýí àâàõ áîëîìæèéã õàðóóëàõ ¿ç¿¿ëýëò áºãººäõºãæëèéí áýðõøýýëèéí ÿíç á¿ðèéí õýëáýðò òîõèðñîí àðãà çàìààðò¿ãýýæ áàéãàà ìýäýýëëèéã íèéò ìýäýýëýëä õàðüöóóëñàí õàðüöààãààðèëýðõèéëýãäýíý.Õîëáîãäîõ ýðõÌýäýýëýë õàéõ, õ¿ëýýí àâàõÕýðýãëýõ ¿íäýñëýëÎëîí óëñûí ãýðýý êîíâåíöè áîëîí Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèàð ýíýýðõèéã áàòàëãààëæýý. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýä ººðèéí îíöëîãòòîõèðñîí àðãà õýëáýðýýð ýð¿¿ë õ¿ì¿¿ñèéí íýãýí àäèë çºâ ìýäýýëýëîëæ àâàõ, ººðèé㺺 áîëîí ¿çýë áîäîë, èòãýë ¿íýìøëýý çºâ èëýðõèéëýõíü òóõàéí õ¿íèéã õºãæ¿¿ëýõ ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé.Òîîöîîëîõ àðãàÕºãæëèéí áýðõøýýëèéí ÿíç á¿ðèéí õýëáýðò òîõèðñîí àðãà çàìààðò¿ãýýæ áàéãàà ÎÍÐÒ-èéí ìýäýýëëèéí õºòºëáºðèéí öàãèéã íèéòìýäýýëëèéí õºòºëáºðèéí öàãò õàðüöóóëæ õóâèàð èëýðõèéëíý.Ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýð, öóãëóóëàõ àðãà çàìÎÍÐÒ-èéí òàéëàí. ÎÍÐÒ-èéí ìýäýýëëèéí õºòºëáºðò òóñãàãäñàí, îëîííèéòýä öàöàãäñàí ìýäýýëýëä áîëîâñðóóëàëò õèéõ çàìààð öóãëóóëíà.Õýìæèëòèéí öàã õóãàöààíû äàâòàìæÆèë á¿ð ãàðãàõ áîëîìæòîéÆåíäåð, ÿäóóðëûí ¿ç¿¿ëýëòýýð çàäàðãàà õèéõ áîëîìæ.Áàãà îðëîãîòîé ñîíèí, òåëåâèç, ðàäèîã¿é èðãýäèéí òîîã ãàðãàõáîëîìæòîé.Òàéëáàð ¿ç¿¿ëýëòèéí õÿçãààðëàãäìàë áàéäàëÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí èõýíõ íü ÿäóó áàãà áîëîâñðîëòîéó÷èð ìýäýýëýëëèéí õýðýãñýë áàéõã¿é, ìºí òóõàéí ìýäýýëëèéã õèðçàäëàí îéëãîæ áàéãààã õýìæèõ áîëîìæã¿é.Àøèãëàõ ìàòåðèàëûí æàãñààëòÎÍÐÒ-èéí òàéëàí. ̺í òàíäàëò ñóäàëãààíû ä¿í.Ìýäýýëëèéã öóãëóóëæ, ýìõýòãýõ ¿íäýñíèé áàéãóóëëàãà̯ÎÍÐÒ 63
  • 64. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüØàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò 4. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíòýé ºðõèéí äóíäàæîðëîãî¯ç¿¿ëýëòèéí òîäîðõîéëîëòÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ýäèéí çàñãèéí õàðèëöààíä îðîëöîõáîëîìæèéã èëòãýõ ¿ç¿¿ëýëò þì.Õîëáîãäîõ ýðõÝäèéí çàñãèéí ýðõÕýðýãëýõ ¿íäýñëýëÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýä áàéíãûí îðëîãûí ýõ ¿¿ñâýðòýé áàéõíü ººðòºº èòãýëòýé áàéõ, áóñàäòàé àäèë íèéãìèéí õàðèëöààíä òýãøîðîëöîõ ýäèéí çàñãèéí áàòàëãàà áîëäîã. ̺í õºãæëèéí áýðõøýýëòýéèðãýä áóñàäòàé àäèë ¿ë õºäëºõ ºì÷ ºì÷ëºõ, àøèãëàõ ýðõòýé.Òîîöîîëîõ àðãàÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíòýé ºðõèéí äóíäàæ îðëîãûã òîäîðõîéëíî.Ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýð, öóãëóóëàõ àðãà çàì¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí ãàçðààñ ãàðãàäàã ºðõèéí íèéãýì ýäèéí çàñãèéíñóäàëãààíä íýìýëò àñóóëò îðóóëàõ çàìààð ìýäýýëýë àâíà.Õýìæèëòèéí öàã õóãàöààíû äàâòàìæÆèë á¿ð ãàðãàõ áîëîìæòîéÆåíäåð, ÿäóóðëûí ¿ç¿¿ëýëòýýð çàäàðãàà õèéõ áîëîìæªì÷òýé, õºäºëìºð ýðõýëæ áàéãàà áîëîí íèéò õºãæëèéí áýðõøýýëòýéèðãýäèéí òîîíä æåíäåðýýð çàäàðãàà õèéõ áîëîìæòîé.Òàéëáàð ¿ç¿¿ëýëòèéí õÿçãààðëàãäìàë áàéäàëÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé ýðõ ç¿éí ÷àäàìæòàé ýñýõèéã õàðóóëàõáîëîìæã¿é.Àøèãëàõ ìàòåðèàëûí æàãñààëòÕºäºëìºð Õàëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé ãàçðûí òàéëàí, ¯íäýñíèéñòàòèñòèêèéí ãàçðààñ ãàðãàäàã ºðõèéí íèéãýì ýäèéí çàñãèéí ñóäàëãààÌýäýýëýë öóãëóóëàõ, ýìõýòãýõ ¿íäýñíèé áàéãóóëëàãà¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí õîðîîÍèéãìèéí õàìãààëàë, õºäºëìºðèéí ÿàì 64
  • 65. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüØàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò 5. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäýä õ¿ðòýýìæòýéîð÷èí á¿ðä¿¿ëñýí òºðèéí àëáàí áàéãóóëëàãûí òîî¯ç¿¿ëýëòèéí òîäîðõîéëîëòÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí áîëîâñðîëûí, õºäºëìºðèéí, íºõºíñýðãýýëòèéí, íèéãìèéí õàìãààëëûí, ýð¿¿ë ìýíäèéí, ñî¸ëûí, ñïîðòûíçýðýã á¿õèé ë ãàçðóóäàä õ¿ðýõ, òýäãýýðèéí àëáàí õààã÷èäòàé õàðüöàõáîëîìæèéã õàðóóëàõ ¿ç¿¿ëýëò áºãººä õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýííýâòðýõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëñýí òºðèéí àëáàí áàéãóóëëàãûí òîî þì.Õîëáîãäîõ ýðõÕ¿íèé á¿õ ýðõ, ýðõ ÷ºëººÕýðýãëýõ ¿íäýñëýëÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé áèå äààí àìüäðàõ, àìüäðàëûí á¿õèé ë õ¿ðýýíäá¿ðýí ä¿¿ðýí îðîëöîõîä áàðèëãà áàéøèí, çàì, òýýâýð, ñóðãóóëü,îðîí ñóóöíû áàéð, ýìíýëãèéí ãàçàð, àæëûí áàéð çýðýã á¿õ òºðëèéíäîòîðõ áîëîí ãàäíàõ áàéãóóëàìæ õ¿ðòýýìæòýé áàéõ ÿâäàë ÷óõàë à÷õîëáîãäîëòîé.Òîîöîîëîõ àðãàÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí íýâòðýõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëñýí òºðèéíàëáàí áàéãóóëëàãûí òîîã ãàðãàíà.Ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýð, öóãëóóëàõ àðãà çàìÒºðèéí àëáàíû çºâëºë, Ñàíãèéí ÿàìíû òàéëàíãóóäàä òóñãàäàã áîëîõõýðýãòýé. Òàéëàíãóóäààñ ò¿¿âýðëýí ãàðãàíà.Õýìæèëòèéí öàã õóãàöààíû äàâòàìæÆèë á¿ð ãàðãàõ áîëîìæòîéÆåíäåð, ÿäóóðëûí ¿ç¿¿ëýëòýýð çàäàðãàà õèéõ áîëîìæßäóóðàë, æåíäåðýýð çàäàðãàà õèéõ áîëîìæã¿é. Òèéì øààðäëàãàáàéõã¿éÒàéëáàð ¿ç¿¿ëýëòèéí õÿçãààðëàãäìàë áàéäàëÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí õ¿ð÷ áîëîõ ãàçðóóäûã õàðóóëàõáîëîâ÷ òýíä ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äèéí òîîã õàðóóëàõ áîëîìæã¿é.Àøèãëàõ ìàòåðèàëûí æàãñààëòÒºðèéí àëáàíû çºâëºëèéí òàéëàí, Ñàíãèéí ÿàìíû òàéëàí, ÁÑØÓß-íûÑî¸ëûí ãàçðûí òàéëàí, Áèåèéí Òàìèð ñïîðòûí óëñûí Õîðîîíû òàéëàíçýðãèéã àøèãëàæ áîëíî.Ìýäýýëýë öóãëóóëàõ, ýìõýòãýõ ¿íäýñíèé áàéãóóëëàãàÒºðèéí àëáàíû çºâëºë 65
  • 66. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüØàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò 6. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäýä ìýäýýëýë àâàõáîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëñýí òºðèéí ¿éë÷èëãýýíèé áàéãóóëëàãûí òîî¯ç¿¿ëýëòèéí òîäîðõîéëîëòÀëáàí õàðèëöààíä äîõèîíû õýë, áðàéëü ¿ñýã, õàðèëöààíû íýìýëòáîëîí ñîíãîëòîò õýëáýð áóñàä õýâ ìàÿãèéã àøèãëàæ áàéãàà àëáàíáàéãóóëëàãûí òîî þì. ¯¿íä: õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäýä ¿éë÷èëãýý¿ç¿¿ëäýã íèéò áàéãóóëëàãóóä (õàëàìæèéí, ýð¿¿ë ìýíäèéí, äààòãàëûí,áîëîâñðîëûí, îðîí íóòãèéí çàñàã äàðãûí õàðüÿà ãàçðóóä îðíî.)Õîëáîãäîõ ýðõÌýäýýëýë õàéõ, îëæ àâàõÕýðýãëýõ ¿íäýñëýëÎëîí óëñûí ãýðýý êîíâåíö áîëîí Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèàð ýíýýðõèéã áàòàëãààëæýý. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýä ººðèéí îíöëîãòòîõèðñîí àðãà õýëáýðýýð ýð¿¿ë õ¿ì¿¿ñèéí íýãýí àäèë çºâ ìýäýýëýëîëæ àâàõ, ººðèé㺺 áîëîí ¿çýë áîäîë, èòãýë ¿íýìøëýý çºâ èëýðõèéëýõíü òóõàéí õ¿íèéã õºãæ¿¿ëýõ ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé. Àëáàí õàðèëöààíääîõèîíû õýë, áðàéë ¿ñýã, õàðèëöààíû íýìýëòýò áîëîí ñîíãîëòîòõýëáýð áóñàä õýâ ìàÿãèéã àøèãëàõ íü òºð çàñãààñ òýäíèé òàëààð ÿìàðáîäëîãî áàðèìòàëæ áàéãàà áîëîí ÿìàð ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëæ áàéãààãìýäýõ áîëîìæèéã îëãîíî.Òîîöîîëîõ àðãàÀëáàí õàðèëöààíä äîõèîíû õýë, áðàéëü ¿ñýã, õàðèëöààíû íýìýëòáîëîí ñîíãîëòîò õýëáýð áóñàä õýâ ìàÿãèéã àøèãëàæ áàéãàà òºðèéíàëáàí áàéãóóëëàãûí òîîã ãàðãàíà.Ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýð, öóãëóóëàõ àðãà çàìÕàëàìæèéí, ýð¿¿ë ìýíäèéí, äààòãàëûí, áîëîâñðîëûí, îðîí íóòãèéíçàñàã äàðãà ò¿¿íèé õàðúÿà ãàçðóóäûí òàéëàí, ò¿¿âýð ñóäàëãàà.Õýìæèëòèéí öàã õóãàöààíû äàâòàìæÆèë á¿ð ãàðãàõ áîëîìæòîéÆåíäåð, ÿäóóðëûí ¿ç¿¿ëýëòýýð çàäàðãàà õèéõ áîëîìæÆåíäåð, ÿäóóðëààð çàäàðãàà õèéõ áîëîìæã¿é. 66
  • 67. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüÒàéëáàð ¿ç¿¿ëýëòèéí õÿçãààðëàãäìàë áàéäàëÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí èõýíõ íü ÿäóó áàãà áîëîâñðîëòîéó÷èð ìýäýýëëèéã õèð çàäëàí îéëãîæ áàéãààã õýìæèõ áîëîìæã¿éÀøèãëàõ ìàòåðèàëûí æàãñààëòÕàëàìæèéí, ýð¿¿ë ìýíäèéí, äààòãàëûí, áîëîâñðîëûí, îðîí íóòãèéíçàñàã äàðãà ò¿¿íèé õàðüÿà ãàçðóóäûí òàéëàíÌýäýýëýë öóãëóóëàõ, ýìõýòãýõ ¿íäýñíèé áàéãóóëëàãàÌîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí õýðýã ýðõëýõ ãàçàð 67
  • 68. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüØàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò 7. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé çîð÷èõ áîëîìæ¯ç¿¿ëýëòèéí òîäîðõîéëîëòÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí çîð÷èõ áîëîìæèéã õàðóóëàõ ¿ç¿¿ëýëòáºãººä Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí íýâòðýõ áîëîìæòîé íèéòèéí¿éë÷èëãýýíèé òýýâðèéí õýðýãñëèéí òîîã Íèéòèéí ¿éë÷èëãýýíèé íèéòòýýâðèéí õýðýãñëèéí òîîíä õàðüöóóëñàí õàðüöàà áàéíà.Õîëáîãäîõ ýðõÕ¿íèé á¿õ ýðõ, ýðõ ÷ºëººÕýðýãëýõ ¿íäýñëýëÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé áèå äààí àìüäðàõ, àìüäðàëûí á¿õèé ë õ¿ðýýíäá¿ðýí ä¿¿ðýí îðîëöîõîä áàðèëãà áàéøèí, çàì, òýýâýð, ñóðãóóëü,îðîí ñóóöíû áàéð, ýìíýëãèéí ãàçàð, àæëûí áàéð çýðýã á¿õ òºðëèéíäîòîðõ áîëîí ãàäíàõ áàéãóóëàìæ õ¿ðòýýìæòýé áàéõ ÿâäàë ÷óõàë à÷õîëáîãäîëòîé.Òîîöîîëîõ àðãàÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí íýâòðýõ áîëîìæòîé íèéòèéí¿éë÷èëãýýíèé òýýâðèéí õýðýãñëèéí òîîã òºðèéí ºì÷èéí íèéòèéí¿éë÷èëãýýíèé íèéò òýýâðèéí õýðýãñëèéí òîîíä õàðüöóóëæ õóâèàðèëýðõèéëíý.Ìýäýýëëèéí ýõ ¿¿ñâýð, öóãëóóëàõ àðãà çàìÇàì òýýâýð, áàðèëãà õîò áàéãóóëàëòûí ÿàìíû òàéëàíÕýìæèëòèéí öàã õóãàöààíû äàâòàìæÆèë á¿ð ãàðãàõ áîëîìæòîéÆåíäåð, ÿäóóðëûí ¿ç¿¿ëýëòýýð çàäàðãàà õèéõ áîëîìæßäóóðàë, æåíäåðýýð çàäàðãàà õèéõ áîëîìæã¿é.Òàéëáàð ¿ç¿¿ëýëòèéí õÿçãààðëàãäìàë áàéäàëÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí òýýâðýýð ¿éë÷ë¿¿ëýõ áîëîìæèéãõàðóóëàõ áîëîâ÷ òýíä ¿éë÷ë¿¿ëýã÷äèéí òîîã õàðóóëàõ áîëîìæã¿é.Àøèãëàõ ìàòåðèàëûí æàãñààëòÇàì òýýâýð, Áàðèëãà õîò áàéãóóëàëòûí ÿàìíû òàéëàí, òàíäàëòñóäàëãààíû ä¿íÌýäýýëýë öóãëóóëàõ, ýìõýòãýõ ¿íäýñíèé áàéãóóëëàãàÇàì òýýâýð, Áàðèëãà õîò áàéãóóëàëòûí ÿàì 68
  • 69. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü Òàâ. ÕªÃÆËÈÉÍ ÁÝÐÕØÝÝËÒÝÉ ÈÐÃÝÄÈÉÍ ÝÐÕÈÉÍ ØÀËÃÓÓÐ ¯Ç¯¯ËÝËÒ (ØÈÍÆÝÝ×ÄÈÉÍ ¯ÍÝËÃÝÝ)1.ÀÐÃÀ×ËÀËÓëñ îðíóóä õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòáîëîí èíäåêñèéã àøèãëàí ººð ººðèéí îðíû óëñ òºð, íèéãýì, ýäèéí çàñàã,ñî¸ëûí áîëîí çàí çàíøëûí ºâºðìºö îíöëîãò òîõèðóóëàí õºãæëèéíáýðõøýýëòýé èðãýäèéí ýðõèéí õýðýãæèëäòèéí áàéäàë, Õºãæëèéíáýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàé êîíâåíöèéí õýðýãæèëòýíä¿íýëãýý õèéõ áîëîëöîîòîé þì. ¯íýëãýýã ¿íäýñíèé øèíæýý÷èä õèéíý.Ýíý ¿éë àæèëëàãàà õî¸ð õóâèëáàðûí àëü íýãýýð õýðýãæèíý. Àëü ÷òîõèîëäîëä ¿íýëãýýíèé àñóóëòûã ìýðãýæëèéí òºâøèíä ìàø ñàéíáîëîâñðóóëàõ øààðäëàãàòàé.À. Óëñ îðíóóä õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ýðõèéí õýðýãæèëòèéíòàëààð øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëæ, òàéëàí-èëòãýë ãàðãàñàíòîõèîëäîëä ¿íäýñíèé øèíæýý÷èä òàéëàí èëòãýëòýé òàíèëöñàíû ¿íäñýíäýý𠺺ðèéí ìýäëýã òóðøëàãàíä òóëãóóðëàí ¿íýëãýýíèé àñóóëò á¿ðýýð1.2.3.4 ãýñýí ¿íýëãýýíèé àëü íýãýýð íü ¿íýëæ íèéëáýðèéã áîäîõ çàìààðåðºíõèé ¿íýëãýý ãàðãàæ áîëíî. Ýíý òîõèîëäîëä ¿íäýñíèé øèíæýý÷èäíü 5-7 õ¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿íòýé áàã áàéæ áîëíî.Á. Õýðýâ óëñ îðíóóä òàéëàí èëòãýë ãàðãààã¿é áîë ºíäºð ìýäëýãòóðøëàãàòàé ¿íäýñíèé øèíæýý÷èä ¿íýëãýýíèé àñóóëò á¿ðýýð øóóä1.2.3.4 ãýñýí ¿íýëãýýíèé àëü íýãèéã íü ºã÷ åðºíõèé ¿íýëãýý ãàðãàæáîëíî. Èéì òîõèîëäîëä ¿íýëãýýíèé áàã èë¿¿ ºðãºí á¿ðýëäýõ¿¿íòýéáàéõ øààðäëàãàòàé. ªºðººð õýëáýë æàãñààëòàíä îðñîí àñóóëò íýã á¿ðò3-ààñ äîîøã¿é øèíæýý÷ ¿íýëãýý ºãºõ íü èë¿¿ áîäèòîé ¿íýëãýý ãàðãàõàä÷óõàë ãýæ ¿çýæ áàéíà.À, Á àëü ÷ òîõèîëäîëä åðºíõèé ¿íýëãýýã áîäîõäîî ýõëýýä ¿ç¿¿ëýëòá¿ðýýð ýêñïåðò¿¿äèéí äóíäàæ ¿íýëãýýã ãàðãàíà. ¯ý =Ý1+Ý2+Ý3+....+Ýn/n ¯ý-Ýêñïåðòèéí ¿íýëãýý Ý1-n- Ýêñïåðò á¿ðèéí ¿íýëãýý n- Ýêñïåðò¿¿äèéí òîî 69
  • 70. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüÄàðàà íü ¿ç¿¿ëýëò á¿ðýýð ãàðãàñàí øèíæýý÷äèéí äóíäàæ ¿íýëãýý(¯ý)-íèé íèéëáýðèéã ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí òîîíä õóâààõ çàìààð õºãæëèéíáýðõøýýëòýé õ¿íä ó÷èð÷ áóé áýðõøýýëèéí ¿íýëãýýã ãàðãàíà. Áý¿=¯ý1+¯ý2+¯ý3+...+¯ýn/m Áý¿- áýðõøýýëèéí åðºíõèé ¿íýëãýý ¯ý1-n- ¿ç¿¿ëýëò á¿ðèéí ýêñïåðòèéí ¿íýëãýý m- ¿ç¿¿ëýëòèéí òîîÝöýñò íü Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí íèéãìèéí àìüäðàëäîðîëöîõ îðîëöîîíä ó÷èð÷ áóé áýðõøýýëèéí óðâóó õýìæèãäýõ¿¿íèéããàðãàõ çàìààð øèíæýý÷äèéí ç¿ãýýñ õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéíîðîëöîõ ÷àäâàðûã õýðõýí ¿íýëæ áàéãààã ãàðãàíà. Î×ý¿=1-Áý¿/100% Î×ý¿ - îðîëöîõ ÷àäâàð (øèíæýý÷äèéí ¿íýëãýýãýýð) Áý¿ - Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí íèéãìèéí àìüäðàëä îðîëöîõ îðîëöîîíä ó÷èð÷ áóé áýðõøýýë (øèíæýý÷äèéí ¿íýëãýýãýýð)Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäýä ó÷èð÷ áóé áýðõøýýëèéã ¿íýëýõ 1-4õ¿ðòýëõ (1, 2, 3, 4) òîîí ¿íýëãýý íü äîîðõ óòãûã èëýðõèéëíý. 1 îíîî – Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí íèéãìèéí àìüäðàëä áóñäûí àäèë îðîëöîõ íºõöºë îãò á¿ðäýýã¿é áºãººä õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñò ó÷èð÷ áóé áýðõøýýë íü (70-100%)  2 îíîî - Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí íèéãìèéí àìüäðàëä áóñäûí àäèë îðîëöîõ íºõöºë á¿ðäýæ ýõýëæ áàéãàà áºãººä õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñò ó÷èð÷ áóé áýðõøýýë íü (50-70%)  3 îíîî - Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí íèéãìèéí àìüäðàëä áóñäûí àäèë îðîëöîõ íºõöºë õàãàñ á¿ðäñýí áºãººä õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñò ó÷èð÷ áóé áýðõøýýë íü (25-50%) 4 îíîî - Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí íèéãìèéí àìüäðàëä áóñäûí àäèë îðîëöîõ íºõöºë á¿ðäñýí áîëîâ÷ çàðèì áýðõøýýë áàéãàà áºãººä õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñò ó÷èð÷ áóé áýðõøýýë íü (1-25%)Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ýðõèéí õýðýãæèëò íü ñîãîãèéíòºðºë, íèéãìèéí õàíäëàãà, îð÷èí, ñýòãýëç¿éí îëîí òàëò íºëººë뺺ñõàìààðäàã ó÷ðààñ ò¿¿íèéã òîîí áîëîí ÷àíàðûí ¿ç¿¿ëýëòýýð ¿íýëýõýýñãàäíà øèíæýý÷äèéí ¿íýëãýý ÷óõàë íºëººòýé áàéäàã. Õºãæëèéí 70
  • 71. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüáýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí èíäåêñèéã áîäîæ ãàðãàõàä íýã ÷óõàë¿ç¿¿ëýëò íü øèíæýý÷äèéí ¿íýëãýý áàéõ ¸ñòîé. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýéèðãýäèéí ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò íü 5 á¿ëýã ýðõèéí 7 áàãöàä õàìààðàõ13 ¿ç¿¿ëýëòýýñ á¿ðäýæ áàéíà. Ìîíãîëûí õºãæëèéí áýðõøýýëòýéèðãýäèéí ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîí õºãæëèéí áýðõøýýëòýéõ¿íèé ýðõèéí èíäåêñ íü äàðààõü îíöëîãòîé ãýæ áèä ¿çýæ áàéãàà áîëíî. Òîîí áîëîí ÷àíàðûí ¿íýëãýý, ýêñïåðò¿¿äèéí ¿íýëãýýã õîñëóóëæ áàéãàà ó÷èð áîäèò áàéäàëä íèëýýä îéð ¿íýëãýý ãàðãàõ ¿íäýñëýëòýé; Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí íèéãìèéí àìüäðàëûí îëîí òàëò õàðèëöààíä îðîëöîõ ÷àäâàðûã á¿ðýí ãàðãàõûí òóëä ñóäàëãàà õèéõ øààðäëàãàòàé; Øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîí èíäåêñ íü òóðøèëòûí øèíæòýé áºãººä öààøèä áàÿæóóëæ, ººð÷ëºõ á¿ðýí áîëîìæòîé; Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäýä ó÷èð÷ áóé áýðõøýýë þóíààñ øàëòãààëæ áàéãààã õàðóóëàõ áîëîìæòîé ó÷èð øèéäâýð ãàðãàã÷èä, ¿éë÷èëãýýíèé ãàçðûíõàíä áîëîí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ ÷èãëýëýýð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûíõàíä òºëºâëºëò õèéõýä íü òóñëàõ çîðèëãîòîé; ¯íýëãýýã òîäîðõîé õóãàöààíä äàâòàëòòàé õèéõ áîëîìæèéã áèé áîëãîõ òàëòàé; Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí òàëààð ìýäýýëëèéí ñàí á¿ðä¿¿ëýõ, ñòàòèñòèêèéí ïðîãðàìì áîëîâñðóóëàõàä òóñòàé; Îëîí óëñûí áîëîí ¿íäýñíèé õýìæýýíä õàðüöóóëàëò õèéõ áîëîìæòîé; 71
  • 72. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü ØÈÍÆÝÝ×ÄÈÉÍ ¯ÍÝËÃÝÝ1. Óëñ òºðèéí ýðõ, ýðõ ÷ºëºº ¯íýëãýýíèé àñóóëò Øèíæýý÷äèéí ¿íýëãýýíèé äóíäàæ îíîî (2009 îí)1.Ìîíãîë Óëñûí õºãæëèéí áýðõøýýëòýéèðãýäòýé õîëáîãäîë á¿õèé õóóëü òîãòîîìæèéí 3çààëòóóä îëîí óëñûí ãýðýý, êîíâåíöèéí çààëòòàéíèéöýæ áàéíà óó2.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé ñîíãîã÷ ñîãîãèéíòºð뺺ñ õàìààðàõã¿éãýýð ñîíãóóëèéí ¿éë 3àæèëëàãààíä îðîëöîõ áîëîìæòîé þó? (ñàíàëºãºõ, ìýäýýëýë àâàõ ã.ì03.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí á¿õ øàòíûñîíãóóëüä íýð äýâøèõ áîëîí ñîíãîãäîõ 1áîëîöîîòîé þó?4.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí òºðèéíáóñ áàéãóóëëàãóóä ãèø¿¿äèéíõýý ýðõ àøãèéã 1õàìãààëàõ ÷àäàìæòàé þó?5.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýä àëáàí ãàçðóóäàä 1÷ºëººòýé íýâòðýõ áîëîìæòîé þó?6.Ø¿¿õ, öàãäàà, õîðèõ àíãèéí àëáàí õààã÷äàäõºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí òóõàé ñóðãàëò 1ÿâàãääàã óó?7.Ìýäýýëëèéí õýðýãñë¿¿ä õºãæëèéí áýðõøýýëèéíÿíç á¿ðèéí õýëáýðò òîõèðñîí àðãà çàìààð 2ìýäýýëýë ò¿ãýýäýã ¿¿?8.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õäýä òîõèðñîí 1íýâòð¿¿ëýã áàéäàã óó?9.Àëáàí õàðèëöààíä äîõèîíû õýë, áðàéë ¿ñýã,õàðèëöààíû íýìýëò áîëîí ñîíãîëòîò õýëáýðèéã 1àøèãëàäàã óó?10.¯éë÷èëãýýíèé ãàçðóóäàä äîõèîíû õýë, áðàéë¿ñýã, õàðèëöààíû íýìýëò áîëîí ñîíãîëòîò 1õýëáýðèéã àøèãëàäàã óó? 72
  • 73. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüÝäèéí çàñãèéí ýðõ11.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýä õóâèéí áîëîíàæ àõóéí çîðèëãîîð ãàçàð ºì÷ëºõ áîëîìæòîé 1þó?12.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéã îðîí ñóóöààð 2õàíãàõ àñóóäàë òºëºâëºãººòýé ÿâàãäàæ ÷àääàã óó?13.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýä áàíêíû çýýë 1àâàõ áîëîìæòîé þó?14.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýä õóâèéí àæ àõóé 3ýðõëýõ íºõö뺺ð õàíãàãäñàí óó?Íèéãýì ñî¸ëûí ýðõ¯íýëãýýíèé àñóóëò Ýêñïåðò¿¿äèéí ¿íýëãýýíèé äóíäàæ îíîî (2009 îí)15. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õä¿¿ä öýöýðëýãòõàìðàãäàõ áîëîìæòîé þó? (îð÷èí, õàíäëàãûã 2îðîëöóóëààä)16. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õä¿¿ä áàãà, äóíäáîëîâñðîë ýçýìøèõ áîëîëöîî áèé þ¿? (îð÷èí, 3õàíäëàãûã îðîëöóóëààä)17. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýä õºäºëìºð ýðõëýõ 2áîëîëöîîãîîð õàíãàãäñàí óó?18. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäýä õºäºëìºðèéí÷àäâàðûí áîëîí ìýðãýæëèéí íºõºí ñýðãýýëò 1ÿâàãääàã óó?19. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäýä ýð¿¿ë ìýíäèéí 3¿éë÷èëãýý õ¿ðäýã ¿¿?20 .Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýä ýìíýëýã, 2àïòåêààð çîð÷èõ áîëîìæ áèé þ¿?21.Ýð¿¿ë ìýíäèéí äààòãàëûí ìºí㺠ýì÷èëãýýíèé 1çàðäàë, ýì òàðèàíä õ¿ðýëöäýã ¿¿22. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí òýòãýâýð 1òýäíèé õýðýãëýýíèé ñàãñûã ä¿¿ðãýæ ÷àääàã óó?23. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýä ººðèéí ñîãîãòòîõèðñîí ïðîòåç, îðòîïåä áîëîí òóñëàõ õýðýãñëýýð 4õàíãàãäàæ ÷àääàã óó 73
  • 74. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü24. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäýä ïðîòåç,îðòîïåä áîëîí òóñëàõ õýðýãñëýý àøèãëàæ ñóðàõ 2ñóðãàëò ÿâäàã óó?25. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýä ººðèéí îðøèíñóóãàà ãàçàðòàà õàëàìæ, àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýýíä 1õàìðàãäàõ áîëîìæòîé þó?26. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéã îðîí ñóóöààðõàíãàõ àñóóäàë çàñãèéí ãàçðûí õºòºëáºðò îðñîí 1óó?27. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýä òåàòð, ìóçåé,êèíî òåàòð, íîìûí ñàí, àÿëàë æóóë÷ëàëûí 1ãàçðóóäààð ¿éë÷ë¿¿ëýõ áîëîìæòîé þó?28. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýä õè÷ýýëëýõýä 1çîðèóëàãäñàí ñïîðòûí çààë, òàíõèì áàéäàã óó?29. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õä¿¿ä òºðºë á¿ðèéí 1äóãóéëàí ñåêöýíä õàìðàãäàõ áîëîìæòîé þó?Õóâèéí õàëäàøã¿é ýðõ, ýðõ ÷ºëºº30. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí õàëäàøã¿é 2áàéõ ýðõ áàòàëãààæñàí óó?Èðãýäèéí òýãø ýðõ31.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ýðõ ç¿éí÷àäàìæòàé áàéõ ÿâäëûã Ìîíãîë óëñ õ¿ëýýí 1çºâøººðñºí ¿¿?32. Øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä ýäãýýð ýðõèéã á¿ðýí 4òºëººëæ ÷àäàõ óó? 74
  • 75. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü Çóðãàà. įÃÍÝËÒ, ǪÂ˪ÌÆ 1. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ýðõèéí õýðýãæèëòèéí òàëààðõ ãîë ä¿ãíýëò, øèéäâýðëýõ àñóóäëûí ÷èãëýëÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé òóõàé îéëãîëò çºð¿¿òýé ó÷ðààñ õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí òîî çîõèîìëîîð íýìýãäýæ áàéíà. Èéìýýñ îéëãîëòûã ÿëãàà çºðººã áàãàñãàæ íýãäñýí îéëãîëöîëä õ¿ðýõ àæëûã õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòíóóä çîõèîí áàéãóóëàõ øààðäëàãàòàé áàéíà.Õºãæëèéí áýðõøýýëèéã òîãòîîæ áàéãàà àðãà÷ëàë, ýðõ ç¿éí îð÷èí çºâ á¿ðäýýã¿é áàéíà. Èéìýýñ õºãæëèéí áýðõøýýëèéã îíîøëîõ, òîäîðõîéëîõ àðãà, àðãà ç¿éã òîäîðõîé áîëãîæ ñòàíäàðò÷èëàõ øààðäëàãàòàé.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé õýðýãöýýã çºâ òîäîðõîéëæ ÷àäàõã¿é áàéíà. Õýðýãöýýã îíîâ÷òîé, çºâ òîäîðõîéëîõ çîðèëãîîð ñóäàëãààíû àæèë çîõèîí áàéãóóëàõ õýðýãòýé. ̺í õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé õýðýãöýýã çºâ òîäîðõîéëæ ÷àäààã¿éãýýñ òóõàéí ýðõèéã íü ýäë¿¿ëýõèéí òóëä þó õýðýãòýé áàéãààã îíîæ òºëºâëºæ ÷àäàõã¿é áàéíà. Åð íü õýðýãöýý õàíãàõ òºëºâëºëòèéã ñàéæðóóëàõ øààðäëàãàòàé. Ýðõ ç¿éí îð÷èí òîäîðõîé õýìæýýíä á¿ðäñýí õýäèé ÷ õýðýãæèëòèéã õÿíàõ, õàðèóöëàãà òîîöîõ ìåõàíèçì áàéõã¿é áàéãàà ó÷ðààñ õÿíàëò, õàðèóöëàãûí òîãòîëöîî á¿ðä¿¿ëýõýä ÷èãëýãäñýí ¿éë àæèëëàãàà çîõèîí áàéãóóëàõ õýðýãòýé. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûí ÷àäàâõè ãèø¿¿äèéíõýý ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ ò¿âøèíä õ¿ðýýã¿é áàéíà. ÒÁÁ-ä òºðººñ ¿ç¿¿ëýõ äýìæëýã ò¿íøëýë ñàéíã¿é áàéíà. Èéìýýñ õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí áîëîí òýäýíä ÷èãëýñýí èðãýíèé íèéãìèéí ÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé.Íèéãìèéí õàìãààëëûí áîëîí õàëàìæèéí áîäëîãî õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ýðõèéã õàíãàõàä á¿ðýí ÷èãëýæ ÷àäàõã¿é áàéíà. Îäîî õýðýãæ¿¿ëæ áóé áîäëîãîä íóõàöòàé ä¿í øèíæèëãýý 75
  • 76. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü õèéæ íèéãìèéí õàëàìæ, õàìãààëëûí áîäëîãûã çºâ, çîõèñòîé áîëãîõ øààðäëàãà áàéíà. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ñîíãîãäîõ áîëîìæ ìàø õÿçãààðëàãäìàë, ñîíãîõ ýðõèéí õýðýãæèëò õàíãàëòã¿éãýýñ ººðñäèéíõºº àñóóäëûã òºðèéí áîäëîãîä çºâ òóñãóóëàõ áîëîëöîî òóéëûí õàíãàëòã¿é áàéíà. Ñîíãîõ, ñîíãîãäîõ ýðõèéã ýðõ ç¿éí áîëîí çîõèîí áàéãóóëàëòûí õóâüä áàòàëãààæóóëàõàä áîäèò òîäîðõîé àæèë õýðýãòýé.  Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäýä çîðèóëñàí òóñãàé îð÷èí á¿õèé äýä á¿òýö áàðàã áàéõã¿éòýé àäèë, òóéëûí õàíãàëòã¿é áàéíà. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäýä çîðèóëñàí äýä á¿òöèéã îëîí óëñûí ñòàíäàðòàä íèéö¿¿ëýí áèé áîëãîõ çîðèëòûã õîéø òàâèëã¿é õýðýãæ¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäýä ¿íýí áîäèò ìýäýýëëèéã õ¿ðãýäýã àðãà õýëáýð, çîõèñòîé ìåõàíèçì á¿ðäýýã¿é áàéíà. ¯íýí áîäèò ìýäýýëëèéã øóóðõàé õ¿ðãýõ òåõíèêèéí áîëîìæ á¿ðä¿¿ëæ, òîãòñîí àðãà õýëáýð, ìåõàíèçì áèé áîëãîõ çàéëøã¿é øààðäëàãà áàéíà. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí òàëààð ñòàòèñòèê ìýäýýëýë çºð¿¿òýé áàéäàã ó÷ðààñ ¿íýí áîäèòîé ìýäýýëëèéí ñàí á¿ðä¿¿ëýõ õýðýãòýé.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò¿¿äýýðºãñºí øèíæýý÷äèéí äóíäàæ ¿íýëãýý 1.64 ãýæ ãàðñàí íü õýðýãæèëòõàíãàëòã¿é ãýñýí óòãûã èëýðõèéëæ áàéíà. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýéèðãýä ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõýä ó÷èð÷ áóé áýðõøýýë ìàø èõ áàéãàà(Øèíæýý÷äèéí 70 îð÷èì õóâü íü áýðõøýýë áàéíà ãýæ ¿çæýý)-ãäóðüäæýý. Ýíäýýñ õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýä ýðõýý ýäëýõýä ó÷èðäàãáýðõøýýë èõ áàéäàã ó÷ðààñ õ¿íèé ýðõèéí õýðýãæèëò íü õàíãàëòã¿éáàéíà ãýñýí ãîë ä¿ãíýëò ãàð÷ áàéãàà áîëíî. Èéìýýñ òºðèéí áîäëîãîáîëîâñðóóëæ õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõýýñ ýõëýýä õºãæëèéíáýðõøýýëòýé èðãýäèéí ýðõèéã õàíãàõ áîäèò ¿éë àæèëëàãààíû ãîëñàëáàð õ¿ðýý á¿ãäýä áîäèòîé øèíý÷ëýë øààðäàãäàæ áàéíà. 76
  • 77. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü 2. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéã àøèãëàõûí òóëä àâàõ àðãà õýìæýýíèé òóõàéäÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé òóõàé îéëãîëòûã áîäëîãî, ýðõ ç¿éí áàðèìò áè÷ã¿¿ä áîëîí íèéòýýð äàãàæ ìºðäºõ ä¿ðýì, æóðàì, ñòàíäàðòóóäàä íýã ìºð îéëãîõ õýìæýýíä æèãäëýõ øààðäëàãàòàé.Õºãæëèéí áýðõøýýëèéã òîãòîîæ áàéãàà àðãà÷ëàëûã ýðõ ç¿éí îð÷èí áîëîí ñòàíäàðòûí õýìæýýíä áàòàëãààæóóëæ ìºðäºõ.Õóóëèéí õýðýãæèëòèéã õÿíàõ, õàðèóöëàãà òîîöîõ ìåõàíèçìèéã òîäîðõîé áîëãîõ. ×èíãýõäýý ìýðãýæëèéí áîëîí èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãûí îðîëöîîã õàíãàõ.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûí ÷àäàâõèéã ¿íýëäýã ñèñòåì áèé áîëãîõ. Áîäèò ¿íýëãýýíä òóëãóóðëàñàí õàìòðàõ, äýìæèõ ¿éë àæèëëàãààíû ÷èãëýëèéã òîäîðõîéëîõÍèéãìèéí õàìãààëëûí áîëîí õàëàìæèéí áîäëîãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä ýðäýì øèíæèëãýýíèé áîëîí èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãóóä, òºñºë, õºòºëáºð¿¿äèéí øóãàìààð õèéãäñýí ñóäàëãààíä òóëãóóðëàñàí ººð÷ëºëò õèéõ.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäýä òóõàéëàí çîðèóëàãäñàí àðãà õýðýãñëýýð ¿íýí áîäèò ìýäýýëèéã õ¿ðãýäýã îíîâ÷òîé ìåõàíèçì á¿ðä¿¿ëýõ.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí òàëààð ñòàòèñòèê ìýäýýëëèéã öýãöòýé áîëãîæ, øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéí àñóóëòóóäààð ìýäýýëëèéí ñàí á¿ðä¿¿ëýõ àæëûã ¿¿ðýã õ¿ëýýñýí áàéãóóëëàãóóä þóíû ºìíº á¿ðä¿¿ëæ, îëîí íèéòýä, ò¿¿íèé äîòîð õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäýä íýí ò¿ð¿¿íä õèéõ øààðäëàãàòàé.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéãáîëîâñðóóëñàí àðãà÷èëëûí åðºíõèé çàãâàðûã äàðààõü õ¿ñíýãòýýðòîâ÷îîëñîí õàðóóëëàà. Õ¿ñíýãòèéí “ìýäýýëýë öóãëóóëàõ àðãà÷èëàë”ãýñýí áàãàíàíä ìýäýýëýë íýãòãýæ ãàðãàõ ýõ ¿¿ñâýð áà õàðèóöàíöóãëóóëàõ ¿¿ðýã á¿õèé ñóáüåêòèéã çààëàà. Ìýäýýëëèéã õýðõýíöóãëóóëàõ, ÿàæ íýãòãýí áîëîâñðóóëàõ òàëààð òºñëèéí áàã òîäîðõîéçºâëºìæ áîëîâñðóóëñàí áºãººä ò¿¿íèéã õàðèóöñàí áàéãóóëëàãóóäàøèãëàæ øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò á¿ðèéí òîîí õýìæèãäýõ¿¿íèéã ãàðãàæáàéõ þì. Ýíäýýñ ¿ç¿¿ëýëòèéí òîîí óòãà ãàðàõ áºãººä ¿¿íèéã æèë á¿ðãàðãàõ áîëîëöîîòîé ãýæ ¿çñýí áîëíî. Øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéí ¿íäñýíõýìæèãäýõ¿¿íèé ººð÷ëºëòèéã ìºí æèë á¿ð ãàðãàõ áîëîëöîîòîé ãýæ¿çëýý. 77
  • 78. : , . 2010 1. 2009 4.224 , 4.2 (5 ) 2. 2008 025 ( ) 34.7 2009 026 3. 13.2 027 4.78 5. 0 028 6. 0 029 0 030 7. 24 - 25 - - 26 - 27 - , . 28 , , , - 29 Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü , , , - 30 2011 2 18- 1/192
  • 79. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü3. Ìîíãîë óëñûí õóóëü òîãòîîìæ îëîí óëñûí õ¿íèé ýðõèéíãýðýý, õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí êîíâåíöèäíèéöýæ áàéãàà ýñýõ òàëààðõè øèíæýý÷äèéí ¿íýëãýý¯ç¿¿ëýëòèéí òîäîðõîéëîëòÝíý ¿ç¿¿ëýëò íü Ìîíãîë Óëñûí íèéò õóóëèéí äîòîð Ìîíãîë Óëñûííýãäýí îðñîí îëîí óëñûí õ¿íèé ýðõèéí ãýðýý, Õºãæëèéí áýðõøýýëòýéõ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàé êîíâåíöèä íèéöýæ áàéãàà õóóëü òîãòîîìæõýäýí õóâèéã ýçýëæ áóé òàëààðõ øèíæýý÷äèéí ä¿ãíýëò þì.Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðëûí 2003 îíû 10 äóãààð ñàðûí 24-íèé ºäðèéí41 ä¿ãýýð òîãòîîëîîð áàòàëñàí “Ìîíãîë Óëñàä õ¿íèé ýðõèéã õàíãàõ¿íäýñíèé õºòºëáºð”-èéí 3.1.2.3, 3.2.3 –ä çààñíû äàãóó õ¿íèé ýðõèéíÎëîí Óëñûí ãýðýý êîíâåíöèéí áèåëýëòýíä Õ¿íèé ýðõèéí ¿íäýñíèéêîìèññ íü ä¿í øèíæèëãýý õèéæ, ¿íýëãýý ä¿ãíýëòýý Çàñãèéí ãàçàð, ÈõÕóðàëä òàíèëöóóëæ áàéõ ¸ñòîé ó÷ðààñ ýíý ¿ç¿¿ëýëòèéã ÕÝ¯Ê õàðèóöàíãàðãàõ þì. Ýíý ¿ç¿¿ëýëò 2010 îíû øèíæýý÷äèéí ¿íýëãýýãýýð 4,2 (5áàëëûí ýðýìáèéí ¿íýëãýýíèé äóíäàæ ¿ç¿¿ëýëò) ãàð÷ áàéíà.4. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ñîíãóóëüä îðîëöñîí èðö¯ç¿¿ëýëòèéí òîäîðõîéëîëòÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé ñîíãóóëüä îðîëöîõ îðîëöîî, òýäíèéºâºðìºö õýðýãöýýã õàíãàñàí áàéäëûã ¿íýëýõ ¿ç¿¿ëýëò áºãººä ñîíãóóëüäñàíàëàà ºãñºí ÕÁÈðãýäèéí òîîã ñîíãóóëèéí íàñíû íèéò Õºãæëèéíáýðõøýýëòýé èðãýäèéí òîîíä õàðüöóóëñàí õàðüöàà þì.Ýíý ¿ç¿¿ëýëòèéã Ñîíãóóëèéí åðºíõèé õîðîî õàðèóöàí ãàðãàõ áîëîâ÷2008 îíû Èõ Õóðëûí ñîíãóóëèéí ºìíº õºãæëèéí áýðõøýýëòýéñîíãîã÷èéí òºðºë, áàéðøëûí ñóäàëãààã ÕÁÈÁ¯Õîëáîîíä çàõèàëãààðõèéëãýñíýýñ ººð ñóäàëãàà õèéãäýýã¿é áàéíà. Ñîíãóóëèéí ìàòåðèàëóóäíü òîéðãèéí, õýñãèéí õîðîîäîä õàäãàëàãäàí ¿ëääýã áºãººä íèéò ñàíàëºãñºí èðãýäèéí òîîí ìýäýýëëýýñ õºãæëèéí áýðõøýýëòýé ñîíãîã÷èéíòîîã ÿëãàí àâàõ áîëîìæã¿é áàéíà. Ýíý íü òóõàéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòýýðòîîí ìýäýýëýë ãàðãàõ áîëîìæã¿é ãýñýí ¿ã áèø þì. Ýíý ¿ç¿¿ëýëòèéíòîîí óòãà íü 34.7 õóâü ãàð÷ áàéíà. 79
  • 80. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü5.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäýä õ¿ðòýýìæòýé áàéäëààðõ¿ðãýñýí ìýäýýëëèéí ýçëýõ õóâü¯ç¿¿ëýëòèéí òîäîðõîéëîëòÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýä îëîí íèéòýä çîðèóëñàí ìýäýýëëèéãáóñàäòàé àäèë õ¿ëýýí àâàõ áîëîìæèéã õàðóóëàõ ¿ç¿¿ëýëò áºãººäÕºãæëèéí áýðõøýýëèéí ÿíç á¿ðèéí õýëáýðò òîõèðñîí àðãà çàìààðò¿ãýýæ áàéãàà ìýäýýëëèéã íèéò ìýäýýëýëä õàðüöóóëñàí õàðüöààãààðèëýðõèéëýãäýíý.Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí 2006 îíû 11 ä¿ãýýð ñàðûí 19-íû283 äóãààð òîãòîîëîîð áàòëàãäñàí “ÕÁÈðãýäèéã äýìæèõ ¿íäýñíèéõºòºëáºð, ÕÁÕ¿¿õäèéí îðîëöîîã äýìæèõ äýä õºòºëáºð”-èéí õ¿ðýýíäë 2 öàã 10 ìèíóòûí ìýäýýëëèéí õºòºëáºðèéã ñîíñãîëûí áýðõøýýëòýéõ¿ì¿¿ñò çîðèóëàí äîõèîãîîð òàéëáàðëàæ áàéíà. Ýíý íü ÎͯÐÒ-èéí ìýäýýëëèéí õºòºëáºðèéí 13.2% áîëæ áàéíà. Ãýõäýý áóñàäíýâòð¿¿ëã¿¿ä íü îþóíû õîìñäîëòîé áîëîí ñîíñãîëûí áýðõøýýëòýéèðãýäýýñ áóñàä õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñò õ¿ðýõ áîëîöîîòîéãýñýí õàðèó èð¿¿ëñýí þì. Òýãýõýýð ÎÍÐÒ-èéí íýâòð¿¿ëýã õýë ÿðèàíûáîëîí ñîíñãîëûí áýðõøýýëòýé èðãýä 7967, ýðõèéí ÷àäàìæòàé îþóíûõîìñäîëòîé èðãýä 6330, ýðõèéí ÷àäàìæã¿é îþóíû õîìñäîëòîé èðãýä9224 áóþó íèéò 23521 õ¿íä õ¿ðäýãã¿é ãýñýí ¿ã. Ýíý íü íèéò õºãæëèéíáýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí 29.4 õóâü áîëæ áàéíà.6. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíòýé ºðõèéí äóíäàæ îðëîãî¯ç¿¿ëýëòèéí òîäîðõîéëîëòÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ýäèéí çàñãèéí õàðèëöààíä îðîëöîõáîëîìæèéã èëòãýõ ¿ç¿¿ëýëò þì. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíòýéºðõèéí äóíäàæ îðëîãûã òîäîðõîéëíî. ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí ãàçðààñ ãàðãàäàã ªðõèéí íèéãýì ýäèéíçàñãèéí ñóäàëãààã ãàðãàõäàà 11400 ºðõèéã ò¿¿âýðëýæ ãàðãàäàã ó÷èðõºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíòýé ºðõèéí ñóäàëãààã îðóóëàõ áîëîìæã¿é.Õàðèí ÍÕÕß-íààñ ãàðãàäàã çàõèðãààíû ñòàòèñòèê ìýäýýëýëä àñóóëãàîðóóëàõ þì óó ýñâýë Çàñàã äàðãà íàðûí õ¿í àìûí á¿ðòãýëýýñ àâ÷áîëîõ þì áàéíà. 2010 îíû õ¿í àì, îðîí ñóóöíû òîîëëîãò õºãæëèéíáýðõøýýëòýé õ¿íèé òóõàé àñóóëò îðóóëñàí áîëîâ÷ ýíý íü õºãæëèéíáýðõøýýëòýé èðãýíòýé ºðõèéí îðëîãûã òîäîðõîéëîõã¿é çºâõºíõºãæëèéí áýðõøýýëèéí õýëáýðèéã èðãýí ººðºº òîäîðõîéëîõîîð 80
  • 81. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüîðóóëñàí áàéíà. Îäîîãîîð ýíý òàëààð ÿìàð÷ ìýäýýëýë ãàðààã¿éáàéíà. (Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíòýé ºðõèéí îðëîãûí ñóäàëãààãòîäîðõîéëæ ãàðãààã¿é áàéíà.)7.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäýä õ¿ðòýýìæòýé îð÷èí á¿ðä¿¿ëñýíòºðèéí àëáàí áàéãóóëëàãûí òîî¯ç¿¿ëýëòèéí òîäîðõîéëîëòÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí áîëîâñðîëûí, õºäºëìºðèéí, íºõºíñýðãýýëòèéí, íèéãìèéí õàìãààëëûí, ýð¿¿ë ìýíäèéí, ñî¸ëûí, ñïîðòûíçýðýã á¿õèé ë ãàçðóóäàä õ¿ðýõ áîëîìæèéã õàðóóëàõ ¿ç¿¿ëýëò áºãººäÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí íýâòðýõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëñýí òºðèéíàëáàí áàéãóóëëàãûí òîî þì. Ýíý òîî 0 áàéíà.Ýíý òîîã ÇÃÕÝÃàçàð ãàðãàõ ¸ñòîé áîëîâ÷ ÕÁÈÁ¯Õîëáîîíû àëáàíòîîòûí õàðèó㠺㺺ã¿é áàéíà. Ãýõäýý òºñëèéí áàãèéí õ¿ì¿¿ñ õºãæëèéíáýðõøýýëòýé èðãýä çààâàë ¿éë÷ë¿¿ëýõ ¸ñòîé ãàçðóóäûí òàëààðõîëáîãäîõ áàéãóóëëàãûí õ¿ì¿¿ñòýé óóëçàæ ìýäýýëýë öóãëóóëñàí þì.¯¿íä: À. Ìîíãîë óëñàä öýöýðëýã 814, åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëü-755,Ìýðãýæëèéí áîëîâñðîëûí ñóðãóóëü 63 áàéãààãààñ õºãæëèéíáýðõøýýëòýé èðãýí íýâòðýõ áîëîìæòîé ñóðãóóëü öýöýðëýãèéí òîîíìýäýýëýë àëãà áàéíà. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí êîíâåíöèéíõýðýãæèëòèéí òàëààð àíõíû òàéëàíä äóðüäñàíààð 46 äóãààð öýöýðëýã,15 äóãààð ñóðãóóëèàñ ººð íýâòðýõ áîëîìæ á¿ðä¿¿ëñýí ñóðãóóëü,öýöýðëýã áàéõã¿é áàéíà. ̺í 813 ñî¸ë óðëàãèéí áàéãóóëëàãûí íýã ÷áàéãóóëëàãà íýâòðýõ áîëîìæ á¿ðä¿¿ëýýã¿é áàéíà24. Á.ÍÕÕßàìíû õàðüÿà ÕÕ¯Ãàçðûí ìýäýýëëýýð õàëàìæèéí õýëòýñ-30,òºâ áàéãóóëëàãà ÕÕ¯Ã-1, àñðàìæèéí ãàçàð 8 áàéãààãààñ õºãæëèéíáýðõøýýëòýé õ¿í íýâòðýõ áîëîëöîîòîé õàëàìæèéí õýëòýñ õî¸ð ëáàéíà. ̺í ÍÄÅÃàçðûí õàðúÿà äààòãàëûí õýëòýñ 30 áàéãààãààñ òºâáàéãóóëëàãààñ áóñàä íýã ÷ õýëòñèéí áàðèëãà õºãæëèéí áýðõøýýëòýéõ¿í íýâòðýõ áîëîìæã¿é áàéíà. Â. ÝÌß-íû ìýäýýëëýýð25 Ìîíãîë óëñàä òºðºëæñºí, íàðèéíìýðãýæëèéí ýìíýëýã 15, íýãäñýí ýìíýëýã 32,Ñóì äóíäûí ýìíýëýã13, õºäººãèéí áóþó ñóìûí ýìíýëýã 334, ºðõèéí ýìíýëýã 178, Ýð¿¿ë24 ÁÑØÓß -íû ñòàòèñòèê ìýäýýëýë25 Ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿàìíû õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí àñóóäàë õàðèóöñàí ìýðãýæèëòýíÑ. Íàðàíòóÿà,ñòðàòåãèéí áîäëîãî, òºëºâëºëòèéí ãàçðûí ìýðãýæèëòýí Á.Ýíõöýöýã íàðûíÿðèëöëàãààñ. 81
  • 82. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüìýíäèéí òºâ 12, ÁÃÕÎÝÑÒºâ 13 õóâèéí ýìíýëýã 466, Ýìèéí ñàí 319,ò¿ðãýí òóñëàìæèéí ñòàíö 35 Öóñíû òºâ áà ñòàíö 26 çýðýã 1500 îð÷èìýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãà ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãààãààñ 2-3òîì ýìíýëãýýñ áóñàä íýã ÷ áàéãóóëëàãà õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýííýâòðýõ áîëîëöîîã¿é áàéíà.8. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäýä ìýäýýëýë àâàõ áîëîìæèéãá¿ðä¿¿ëñýí òºðèéí ¿éë÷èëãýýíèé áàéãóóëëàãûí òîî¯ç¿¿ëýëòèéí òîäîðõîéëîëòÀëáàí õàðèëöààíä äîõèîíû õýë, áðàéëü ¿ñýã, õàðèëöààíû íýìýëòáîëîí ñîíãîëòîò õýëáýð áóñàä õýâ ìàÿãèéã àøèãëàæ áàéãàà àëáàíáàéãóóëëàãûí òîî þì. ¯¿íä: õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäýä ¿éë÷èëãýý¿ç¿¿ëäýã íèéò áàéãóóëëàãóóä (õàëàìæèéí, ýð¿¿ë ìýíäèéí, äààòãàëûí,áîëîâñðîëûí, îðîí íóòãèéí çàñàã äàðãûí õàðüÿà ãàçðóóä îðíî. )À.Ìîíãîë óëñàä öýöýðëýãèéí áàãø 4465, åðºíõèé áîëîâñðîëûíñóðãóóëèéí áàãø 26070, Ìýðãýæëèéí áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèéí áàãøíàð 2033 áàéãààãààñ õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíòýé àæèëëàõ àðãàáàðèë, õàðèëöààíû õýðýãñýë ýçýìøñýí áàãøèéí òîîí ìýäýýëýë àëãàáàéíà26.Á.ÍÕÕß-íû õàðüÿà ÕÕ¯Ãàçðûí ìýäýýëëýýð Õàëàìæèéí õýëòýñò 1310õ¿í àæèëëàæ áàéãààãààñ äîõèîíû õýë ìýääýã õ¿í íýã ÷ áàéõã¿é áàéíà27.Â. ÝÌß-íû ìýäýýëëýýð Ìîíãîë óëñàä 1500 îð÷èì ýð¿¿ë ìýíäèéíáàéãóóëëàãàä èõ ýì÷ 6162, ýìíýëãèéí òóñãàé äóíä áîëîâñðîëòîéìýðãýæèëòýí 13185 íèéò 19347 õ¿í àæèëëàæ áàéíà28. Õàðèëöààíûõýðýãñýë ýçýìøñýí õ¿íèé òîîí ìýäýýëýë àëãà áàéíà. Òèéìýýñ ýíý òîî(0) ãàð÷ áàéíà.9.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé çîð÷èõ áîëîìæ ¯ç¿¿ëýëòèéí òîäîðõîéëîëòÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí çîð÷èõ áîëîìæèéã õàðóóëàõ ¿ç¿¿ëýëòáºãººä Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí íýâòðýõ áîëîìæòîé íèéòèéí¿éë÷èëãýýíèé òýýâðèéí õýðýãñëèéí òîîã Íèéòèéí ¿éë÷èëãýýíèé íèéòòýýâðèéí õýðýãñëèéí òîîíä õàðüöóóëñàí õàðüöàà áàéíà.26 ÁÑØÓß -íû ñòàòèñòèê ìýäýýëýë27 ÍÕÕß-íû ñòàòèñòèê ìýäýýëýë28 ÝÌß-íû ñòàòèñòèê ìýäýýëýë 82
  • 83. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüÍèéñëýë Óëààíáààòàð õîòîä íèéòèéí òýýâýðò 990 èõ áàãòààìæèéíàâòîáóñ, òðîëëåéáóñ áàéäãààñ 770 àâòîáóñ, òðîëëåéáóñ ºäºð òóòìûíøóãàìûí ¿éë÷èëãýýíä àæèëëàæ áàéíà. ¯¿íýýñ íýã ÷ àâòîáóñ, òðîëëåéáóñõºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí òýýâýðëýõýä çîðèóëñàí òîíîãëîëáàéõã¿é. ̺í õîò õîîðîíäûí àâòîáóñíû àñóóäëûã Àâòîòýýâðèéíãàçàð, æóóë÷íû àâòîáóñûã àâòîòýýâðèéí á¿ðòãýëèéí ãàçàð õàðèóöäàãþì áàéíà. ̺í ë òîíîãëîëã¿é àâòîáóñ ¿éë÷èëãýýíä ÿâäàã áàéíà. Ýíý¿ç¿¿ëýëòèéí òîîí óòãà (0) áàéíà. 83
  • 84. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü ǺâëºìæÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí õýðýãæèëòèéí øàëãóóð¿ç¿¿ëýëò¿¿äýýð îíîâ÷òîé ìýäýýëýë áýëòãýõèéí òóëä äàðààõü àðãàõýìæýýã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ øàààðäëàãàòàé áàéíà. ¯¿íä:1. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé òàëààðõ çºð¿¿òýé îéëãîëòóóäûã íýã ìºð áîëãîæ, õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèéã òîäîðõîéëîõäîî íèéãìèéí çàãâàðûã àøèãëàõ øààðäëàãàòàé áàéíà.2. Õ¿íèé ñîãîã, ¿éëäëèéí õÿçãààðëàëòóóäûí áàéíãûí áîëîí ò¿ð çóóðûí øèíæ ÷àíàðààñ õàìààðàí áýðõøýýë áîëãîí ººð ººð õýðýãöýý ¿¿ñãýäãèéã àíõààðàí ¿çýæ,  Õºãæëèéí áýðõøýýëèéã îíîøëîõ, òîäîðõîéëîõ àðãà, àðãà ç¿éã òîäîðõîé áîëãîæ, ñòàíäàðò÷èëàõ øààðäëàãàòàé áàéíà.  Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿í á¿ðèéí ýðõýý ýäëýõýä íü øààðäàãäàæ áóé íýìýëò õýðýãöýýã çºâ òîäîðõîéëæ, òýäãýýðèéã îíîâ÷òîé õàíãàõ àðãà õýìæýý àâàõ øààðäëàãàòàé áàéíà.3. Íèéãìèéí õàìãààëëûí áîëîí õàëàìæèéí ºíººãèéí áîäëîãî íüõºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ýðõèéã õàíãàõ áèø óõðààõ ÷èãõàíäëàãàòàé áàéãàà ó÷ðààñ ýðäýì øèíæèëãýýíèé áîëîí èðãýíèéíèéãìèéí áàéãóóëëàãóóä, òºñºë, õºòºëáºð¿¿äèéí øóãàìààð õèéãäñýíñóäàëãààíä òóëãóóðëàñàí ººð÷ëºëò õèéõ çàìààð íèéãìèéí õàëàìæ,õàìãààëëûí áîäëîãûã çºâ, çîõèñòîé áîëãîõ øààðäëàãàòàé áàéíà.4. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí òàëààð ñòàòèñòèê ìýäýýëëèéãöýãöòýé áîëãîæ, øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéí àñóóëòóóäààð ìýäýýëëèéíñàí á¿ðä¿¿ëýõ àæëûã ¿¿ðýã õ¿ëýýñýí áàéãóóëëàãóóä ã¿éöýòãýæ, îëîííèéòýä, ò¿¿íèé äîòîð õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäýä ìýäýýëýõøààðäëàãàòàé áàéíà.5. Ìîíãîë óëñûí õóóëü òîãòîîìæ îëîí óëñûí õ¿íèé ýðõèéí ãýðýý,õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí êîíâåíöèä íèéöýæ áàéãààýñýõ òàëààðõ øèíæýý÷äèéí ¿íýëãýýã ãàðãàõûí ºìíº õºãæëèéíáýðõøýýëýýð íü àëàã÷ëàõã¿é áàéõ òàëààð ¯íäñýí õóóëèíäàà òóñãàõ,ýñâýë àëàã÷ëàëûí àñóóäëûã ÿàæ îéëãîõ òàëààð Óëñûí äýýä ø¿¿õèéíòàéëáàð ãàðãóóëàõ íü ç¿éòýé áàéíà. Îëîí óëñûí ãýðýýã õýðýã ìàðãààíûãøèéäâýðëýõýä àøèãëàæ áóé ïðàêòèê õýðýãëýýã íýìýãä¿¿ëýõèéí òóëä 84
  • 85. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüÎëîí óëñûí ãýðýýã ø¿¿õ, õóóëèéí áàéãóóëëàãûí ïðàêòèêò õýðýãëýõòýéõîëáîîòîé ãàðûí àâëàãà áýëòãýæ, ñóðãàëò,ñåìèíàð çîõèîí áàéãóóëæáàéõ íü ç¿éòýé.6. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ñîíãóóëüä îðîëöñîí èðöèéããàðãàõûí òóëä Ñîíãóóëèéí òîéðãèéí áîëîí õýñãèéí õîðîîä ñîíãîã÷èéííýðñèéí æàãñààëòûã ¿éëäýõäýý õºãæëèéí áýðõøýýëòýé ñîíãîã÷èéãòóñàä íü á¿ðòãýæ áàéõ íü ç¿éòýé áàéíà. ̺í Õºãæëèéí áýðõøýýëòýéñîíãîã÷èéí îíöëîãèéí òàëààð ñîíãóóëèéí àæèëòíóóäàä, ñîíãóóëèéíõóóëü òîãòîîìæ, ñîíãóóëü ºãºõ æóðìûí òàëààð õºãæëèéí áýðõøýýëòýéèðãýäýä òóñ òóñ ñóðãàëò ÿâóóëæ, ñîíãóóëü ºãºõ æóðàì, áàéð, ñîíãóóëèéíõóóäàñ íü àøèãëàõàä çîõèñòîé, õ¿ðòýýìæòýé, õÿëáàð áàéõ ÿâäëûãõàíãàõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëæ õîëáîãäîõ çàðäëûã ñîíãóóëèéí òºñºâòòóñãàæ áàéõ øààðäëàãàòàé.7. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ¿çýë áîäîë, èòãýë ¿íýìøëýý èëýðõèéëýõ,ìýäýýëýë õ¿ðòýõ ýðõ ÷ºëººã õàíãàõûí òóëä àëáàí õàðèëöààíä äîõèîíûõýë, áðàéë ¿ñýã, õàðèëöààíû íýìýëòýò áîëîí ñîíãîëòîò õýëáýð áóñàäõýâ ìàÿãèéã àøèãëàæ ýõëýõ øààðäëàãàòàé áàéíà.8. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíòýé ºðõèéí äóíäàæ îðëîãûãòîäîðõîéëîõäîî Çàñàã äàðãà íàðûí õ¿í àìûí á¿ðòãýëä òóëãóóðëàíÍÕÕß-íààñ ãàðãàäàã çàõèðãààíû ñòàòèñòèê ìýäýýëýëä àñóóëãà îðóóëàõçàìààð øèéäýõ íü ç¿éòýé.9. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäýä õ¿ðòýýìæòýé îð÷èí áèé áîëãîõíýìýëò çàðäëûã óëñûí òºñºâò òóñãàõ øààðäëàãàòàé áàéíà.10.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäýä ¿éë÷èëäýã áàéãóóëëàãûí íèéãìèéíàæèëòíóóäàä äîõèîíû õýë õàðèëöààíû íýìýëò õýðýãñë¿¿äèéã çààæñóðãàõ, ýíý ÷èãëýëèéí ìýðãýæèëòýí áýëòãýäýã ñóðãóóëèéí õè÷ýýëèéíõºòºëáºðò äîõèîíû õýë õàðèëöààíû íýìýëò õýðýãñë¿¿äèéí õè÷ýýëèéãîðóóëàõ.11. Àâòîòýýâðèéí òóõàé õóóëèéí õîëáîãäîõ çààëòóóäûã õýðýãæ¿¿ëýõóëìààð òýýâðèéí õýðýãñëèéã òîíîãëîõîä ãàðàõ íýìýãäýë çàðäëûãóëñûí òºñºâò òóñãàæ áàéõ. 85
  • 86. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü ÕÀÂÑÐÀËÒ-1ÑÓÄÀËÃÀÀÍÛ ÀÐÃÀ Ç¯É ÁÀ ÇÎÐÈËÒÇÎÐÈËÒÓÓÄ:Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòáîëîâñðóóëàõ ñóäàëãààíû çîðèëòóóä: õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéã òîäîðõîéëîõ àðãà ç¿é áîëîâñðóóëàõ îëîí óëñûí áîëîí ¿íäýñíèé õýìæýýíä õèéãäñýí ñóäàëãààíû àæèë, ýðõ ç¿éí áîëîí áîäëîãûí áàðèìò áè÷èã, ìýäýý, òàéëàí, òîî áàðèìòàíä ä¿í øèíæèëãýý õèéõ. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí õýðýãæèëòèéã õýìæèõ øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí æàãñààëò ãàðãàæ, òýäãýýðýýñ ñîíãîëò õèéõ. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé îðîëöîîíû êîýôôèöèåíò ãàðãàõ Óóëçàëòàíä îðîëöñîí õ¿ì¿¿ñèéí ñàíàë, çºâºë㺺ã àâàõ Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí èíäåêñ ãàðãàõÀÐÃÀ ǯÉÀðä÷èëñàí çàñàãëàëûí áîëîí Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûíøàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ àðãà ç¿éã åðºíõèé ñóóðü, ãîë çàãâàðáîëãîí àøèãëàâ. Òîîí áîëîí ÷àíàðûí ñóäàëãààíû àðãà ç¿éã õîñëóóëæõýðýãëýõèéã õè÷ýýñýí áîëíî.Ñóäàëãààíû ¿éë ÿâöÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòáîëîâñðóóëàõ ñóäàëãààã äàðààõü áàéäëààð õèéæ ã¿éöýòãýâ. 1.Òºñëèéí àæëûã àìæèëòòàé õýðýãæ¿¿ëæ, äýâø¿¿ëñýí çîðèëãî, çîðèëòîíäîî õ¿ðýõèéí òóëä ñóäàëãààíû áàã á¿ðä¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé áàéñàí ó÷èð ñóäàëãààíû àæëûí òóðøëàãàòàé, õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé òàëààð çîõèõ ìýäëýãòýé 2 ñóäëàà÷, êîìïüþòåð äýýð ñàéí àæèëëàäàã 1 òóñëàõ àæèëòàí ñîíãîí àâ÷, õèéãäýõ àæëûí çîðèëãî, çîðèëòóóäûí òàëààð òàíèëöóóëãà õèéãäñýí áîëíî. 2. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéã òîäîðõîéëîõ àðãà ç¿é áîëîâñðóóëàõ àæëûí õ¿ðýýíä (2009 îíû 9 ä¿ãýýð ñàðûí 01-íýýñ 10 äóãààð ñàðûí 1-íèéã õ¿ðòýë)äàðààõü àæëóóä õèéãäñýí áîëíî.¯¿íä: 86
  • 87. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü Õºãæëèéí áýðõøýýëèéí òóõàé îéëãîëòûã õàðüöóóëàí ¿çñýí. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿í ãýäýãò õýíèéã îéëãîõ áý ãýäãèéã çºâ òîãòîîõûí òóëä õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí òóõàé êîíâåíöèéí òîäîðõîéëîëòûã Ìîíãîë Óëñûí “õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé íèéãìèéí õàìãààëëûí òóõàé” õóóëèéí òîäîðõîéëîëòîé õàðüöóóëàí ä¿ãíýõ ¿éë àæèëëàãàà õèéëýý. Õ¿íèé õºãæëèéí áýðõøýýëòýé áàéäëûã õýí òîãòîîæ áàéãàà áîëîí ýíý ¿éë àæèëëàãàà íü çºâ ÿâàãäàæ áàéíà óó ãýäýãò ä¿ãíýëò ºã뺺. Õ¿íèé ýðõèéí òóõàé îéëãîëò áîëîí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàé êîíâåíöèéí çîðèëãûã çàäëàí øèíæèëëýý. Ýíý á¿õíèé ¿íäñýí äýýð õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ àðãà ç¿éã ãàðãàëàà.¯¿íä: - Øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò ãàðãàõ áîëñîí øàëòãààí - Øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò òîäîðõîéëîõ ¿çýë ñàíàà,çàð÷èì - Øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò ñîíãîõ çàð÷ìûã òîäîðõîéëñîí. - Øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí æàãñààëò ãàðãàæ ñîíãîëò õèéñýí. - Øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí òàéëáàð áè÷ñýí.̺í êåéñèéí ñóäàëãàà õèéëãýñýí.Îëîí óëñûí áîëîí ¿íäýñíèé õýìæýýíä õèéãäñýí ñóäàëãààíû àæèë, ýðõ ç¿éí áîëîí áîäëîãûí áàðèìò áè÷èã, ìýäýý, òàéëàí, òîî áàðèìòàíä ä¿í øèíæèëãýý õèéõ àæèë 2009 îíû 10 äóãààð ñàðûí 2-íîîñ 10 äóãààð ñàðûí 31-íèéã õ¿ðòýë ¿ðãýëæèëñýí áºãººä ýíý õóãàöààíä äàðààõü àæëóóä õèéãäëýý. ¯¿íä: Îëîí óëñûí áîëîí ¿íäýñíèé õýìæýýíä õèéãäñýí ñóäàëãààíû àæèë, ýðõ ç¿éí áîëîí áîäëîãûí áàðèìò áè÷èã, ìýäýý, òàéëàí, òîî áàðèìò öóãëóóëàõ Õîëáîãäîõ ìàòåðèàëûã ò¿¿âýðëýæ àâñàí. Ò¿¿âýðëýæ àâñàí ìàòåðèàë äýýðýý ä¿í øèíæèëãýý õèéñýí. Øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéí òîäîðõîéëîëòûã ¿ðãýëæë¿¿ëýí áè÷ñýí. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí îðîëöîîíû êîýôôèöèåíòèéã ãàðãàñàí.Òºñëèéí òºãñãºëèéí øàò 2009 îíû 11 ä¿ãýýð ñàðûí 01-íýýñ 12 äóãààð ñàðûí 25-íûã õ¿ðòýë ÿâàãäàâ. Ýíý õóãàöààíä äàðààõü àæëóóäûã õèéëýý. ¯¿íä: Õýëýëö¿¿ëãèéí ¿åýð ãàðñàí ñàíàëûã õàðãàëçàí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéã áîëîâñðîíãóé áîëãîæ ¿ç¿¿ëýëòèéí òîäîðõîéëîëòûã áè÷ñýí. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí îðîëöîîíû êîýôôèöèåíòèéã 87
  • 88. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü ã¿éöýýæ, àëäààã çàñâàðëàâ.Òîîí ìýäýýëýë öóãëóóëñàí àðãà÷ëàëÑóäàëãààíû òîîí ìýäýýëëèéã ñàíàë àñóóëãûí àðãààð ãýðýýò 3 àæèëòàíöóãëóóëñàí. Ñóäëàà÷èä ºäºð á¿ð ãýðýýò àæèëòíû öóãëóóëñàí ìýäýýëëèéãõÿíàæ, áàòàëãààæóóëñàí áîëíî. ¯¿íýýñ ãàäíà òºðèéí áàéãóóëëàãûíáîëîí ÌÕÁÈÁ¯-íèé õîëáîîíû áàòàëãààæñàí ìýäýýëëèéã àøèãëàñàíþì.Òîîí ìýäýýëýë öóãëóóëñàí ò¿¿âýðëýëòÑóäàëãààíû àæëûí çàðèì õýñãèéã òîäðóóëàõ çîðèëãîîð òîîíìýäýýëëèéã ñàíàìñàðã¿é ò¿¿âðýýð ñîíãîí 500 èðãýäèéã ñóäàëãààíäõàìðóóëñàí. Ñóäàëãààíû òºëººëºõ ÷àäâàð, ñàíàìñàðã¿é ò¿¿âðèéííºõöëèéã á¿ðä¿¿ëýõèéí òóëä ÌÕÁÈÁ¯-íèé õîëáîîíû ä¿¿ðã¿¿äèéíñàëáàð çºâëºëèéí ñóäàëãààíû ìàòåðèàëûã àøèãëàñàí áºãººä äàðààõüàðãà÷ëàëûí äàãóó ÿâóóëñàí: 1. ÌÕÁÈÁ¯-íèé õîëáîîíû ä¿¿ðã¿¿äèéí ñàëáàð çºâëºëèéí ñóäàëãààíû ìàòåðèàëààñ õºãæëèéí áýðõøýýëèéí õýëáýð, ñîãîãûí òºðºë òóñ á¿ðèéí áîëîí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õýä, òýäíèé àñðàí õàìãààëàã÷èéí òºëººëºë òýíö¿¿ áàéõààð ñîíãîëòûã õèéñýí. 2. Õýðýâ ñîíãîãäñîí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí áàéõã¿é, õàÿã îëäîõã¿é òîõèîëäîëä äàðààãèéí èæèë ñîãîãòîé èðãýíèéã ñîíãîõ ìàÿãààð ò¿¿âýðëýëòèéã õèéñýí áîëíî.×àíàðûí ìýäýýëýë öóãëóóëñàí àðãà÷ëàëÑóäàëãààíû áàã 2009 îíû 10 äóãààð ñàðûí 13-íû ºäºð òºð áîëîíòºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí òºëººëºëíèéò 30 õ¿í îðîëöñîí ñåìèíàð, 2009 îíû 12 äóãààð ñàðûí 9-íä òºðèéíáîëîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà, áèçíåñèéí òºëººëºë îðîëöñîí àðãàõýìæýý çîõèîí áàéãóóëæ, ñóäàëãààíû ä¿í, øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéãõýëýëö¿¿ëýõ çàìààð ÷àíàðûí ìýäýýëýë öóãëóóëñàí. Õýëýëö¿¿ëýã,ñåìèíàðûí òýìäýãëýë õºòºëæ, ãàðñàí ñàíàëûã øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòáîëîâñðóóëàõ ÿâöàä õàðãàëçàí ¿çñýí áîëíî.Çîðèëòîò á¿ëãèéí ò¿¿âýðëýëòÕºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí àñóóäàë õàðèóöäàã ÍÕÕß, ÁÑØÓß,ÝÌß-íû áîëîí ÕÕ¯-íèé Ãàçàð, Íèéãìèéí äààòãàëûí ãàçðûíìýðãýæèëòýí, Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäýä àæëûí áàéð ãàðãàæºãñºí áîëîí òýäíèéã äýìæäýã áèçíåñèéí áàéãóóëëàãûí òºëººëºã÷èä, 88
  • 89. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüõºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ýðõ àøãèéí òºëºº îëîí æèëàæèëëàñàí òóðøëàãàòàé òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûí òºëººëºã÷èä,àñóóäàëä íóõàöòàé õàíäàõ áîëîìæòîé õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéíòºëººëëèéã ñîíãîí îðîëöóóëñàí áîëíî. Õ¿ñíýãò 1.Ñåìèíàð, õýëýëö¿¿ëýãò îðîëöîã÷èä № Һ뺺ëëèéí íýð Îðîëöîã÷äûí òîî 1. ÍÕÕßàì 1 2. ÁÑØÓßàì 1 3. ÝÌßàì 1 4. ÕÕ¯Ãàçàð 2 5. ÓÍÄÅÃàçàð 1 6. Áèçíåñèéí áàéãóóëëàãûí òºëººëºë 6 7. ÒÁÁ-ûí òºëººëºë 25 8. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí òºëººëºë 15Ñóäàëãààíû òîîí ìýäýýëëèéí áîëîâñðóóëàëò2009 îíû 9 ä¿ãýýð ñàðûí 1-íýýñ 10 äóãààð ñàðûí 1-íèé õîîðîíä ñàíàëàñóóëãààð öóãëàðñàí õàðèóëòóóäûã á¿ëýãëýõ, òîîí ìýäýýëëèéã íýãòãýõàæèë õèéãäñýí.Ñóäàëãààíû ÷àíàðûí áîëîâñðóóëàëò2009 îíû 11 ä¿ãýýð ñàðûí 1-íýýñ 12 äóãààð ñàðûí 25-íûã õ¿ðòýëõýëýëö¿¿ëãèéí ¿åýð ãàðñàí ñàíàëûã õàðãàëçàí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéãáîëîâñðîíãóé áîëãîæ ¿ç¿¿ëýëòèéí òîäîðõîéëîëòûã áè÷ñýí. Õºãæëèéíáýðõøýýëòýé èðãýäèéí îðîëöîîíû êîýôôèöèåíòèéã ã¿éöýýæ, àëäààãçàñâàðëàñàí áºãººä õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí èíäåêñãàðãàëàà. 89
  • 90. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü ÕÀÂÑÐÀËÒ-2.ÑÓÄÀËÃÀÀÍÛ Ä¯ÍÕ¿ñíýãò 2. Ñóäàëãààíä îðîëöîãäûí íàñ, 2009 îí Íàñíû àíãèëàë Õóâü16-20 5.921-30 16.131-40 22.441-50 23.351-60 1661-ýýñ äýýø 1.3õàðèóëààã¿é 15 íèéò 100,0Õ¿ñíýãò 3. Ñóäàëãààíä îðîëöîã÷äûí õ¿éñ, 2009 îí Õ¿éñ ÕóâüÝðýãòýé 55.63Ýìýãòýé 44.37 Íèéò 100,0Õ¿ñíýãò 4. Ñóäàëãààíä îðîëöîã÷äûí ñîãîãèéí òºðºë, 2009 îí Ñîãîãèéí òºðºë ÕóâüÕàðààíû áýðõøýýëòýé 17.73Õýë ÿðèàíû áîëîí ñîíñãîëûí áýðõøýýëòýé 20.29Òóëãóóð ýðõòýíèé áýðõøýýëòýé 25.0Îäîé 0.39Îþóíû õîìñäîëòîé èðãýäèéí àñðàí õàìãààëàã÷ 16.2Áóñàä 20.39Íèéò 100,0 90
  • 91. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüÕ¿ñíýãò-5. Ñóäàëãààíä îðîëöîã÷äûí áîëîâñðîëûí ò¿âøèí, 2009 îíÁîëîâñðîë ÕóâüÄýýä 10.0Á¿ðýí äóíä 30.0Áàãà 40.0Áîëîâñðîëã¿é 20.0Íèéò 100,0Õ¿ñíýãò 6. Ñóäàëãààíä îðîëöîã÷äûí ºðõèéí ñàðûí äóíäàæ îðëîãî,2009 îí ªðõèéí ñàðûí äóíäàæ îðëîãî Õóâü41400 õ¿ðòýë 22.541401-59999 1560000- 83000 17.590000-ààñ äýýø 45Íèéò 100,0Õ¿ñíýãò 7. Ñóäàëãààíä îðîëöîã÷äûí áîëîâñðîëä õàìðàãääàã ýñýõ, 2009îí Áîëîâñðîëä õàìðàãäàæ ÷àääàã óó Õóâü×àääàã 26.5×àääàãã¿é 36.0Áîëîìæã¿é 4.0Ìýäýõã¿é 33.5Íèéò 100,0Õ¿ñíýãò 8. Ñóäàëãààíä îðîëöîã÷äûí ìýðãýæèë ýçýìøèõ áîëîìæ, 2009 îí Ìýðãýæèë ýçýìøèõ áîëîìæòîé þó? Õóâü Áîëîìæòîé 21.7 Áîëîìæã¿é 78.3 Íèéò 100,0 91
  • 92. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íüÕ¿ñíýãò 9. Ñóäàëãààíä îðîëöîã÷äûí õºäºëìºðëºõ áîëîìæ, 2009 îí Õºäºëìºðèéí àÿòàé íºõö뺺ð õàíãóóëæ Õóâü áàéãàà ýñýõ×àääàã 8.3×àääàãã¿é 57.7Áîëîìæã¿é 6.9Ìýäýõã¿é 27.1Íèéò 100,0Õ¿ñíýãò 10. Ñóäàëãààíä îðîëöîã÷äûí ýì÷ë¿¿ëýõ áîëîìæ, 2009 îí Ýð¿¿ë ìýíäýý õàìãààëóóëàõ,ýìíýëãèéí òóñëàìæ Õóâü àâàõ áîëîìæòîé þó?×àääàã 40.8×àääàãã¿é 38Áîëîìæã¿é 1.4Ìýäýõã¿é 19.8Íèéò 100,0 92
  • 93. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü Íàéì. ÑÓÄÀËÃÀÀÍÄ ÀØÈÃËÀÑÀÍ ÝÕ ÑÓÐÂÀËÆÈÉÍ ÆÀÃÑÀÀËÒ1.Àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäàëä ãàðñàí ººð÷ëºëò. 2007-2008, ÓÁ.,2009 îí2. ÌÕÇ-9-èéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò ÓÁ .,2008îí3. Íèéãìèéí õàìãààëëûí ñàëáàðûí ñòðàòåãèéí áàðèìò áè÷èã. ÓÁ., 20034. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàé êîíâåíö, íýìýëòïðîòîêîëûí õàìò ÓÁ., 2006 îí5.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé íèéãìèéí õàìãààëëûí òóõàé õóóëü ÓÁ.,2008 îí6. Íèéãìèéí äààòãàëûí áàãö õóóëü ÓÁ., 2008 îí7. Õàëàìæèéí áàãö õóóëü ÓÁ., 2008îí8. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéã äýìæèõ ¿íäýñíèé õºòºëáºð ÓÁ., 2006 îíÇàñãèéí ãàçðûí 283-ð òîãòîîëîîð áàòëàãäñàí9. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õäèéí îðîëöîîã äýìæèõ äýä õºòºëáºð ÓÁ., 2006îí Çàñãèéí ãàçðûí 283-ð òîãòîîëîîð áàòëàãäñàí10. Àçè íîìõîí äàëàéí á¿ñèéí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí “Áèâàêîãèéíìÿíãàíû õºòºëáºð 2005 îí Ìÿãìàð11. Ã. Äàëàéæàìö. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéã õàíãàæ, õàìãààëàõîð÷èíã á¿ðä¿¿ëýõ íü íýí ÷óõàë àñóóäàë. “Õ¿íèé ýðõ” óëèðàë òóòìûí ñýòã¿¿ë2006/412. Ôèëàíòðîïè Õºãæëèéí òºëºº òºâ. ”Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñò òýãøáîëîìæ îëãîõ ñòàíäàðò ä¿ðìèéí õýðýãæèëò” ñóäàëãààíû òàéëàí. ÓÁ., 2006îí13. Ä.Äàâààäàìäèí.”Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õäèéí ýðõ” “Õ¿íèé ýðõ” óëèðàëòóòìûí ñýòã¿¿ë 2006/414.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõñóäàëãààíû õ¿ðýýíä õèéãäñýí ñîöèîëîãèéí ñóäàëãàà .ÓÁ 2009 îí15.Íèéãìèéí äààòãàëûí ãàçðûí äýðãýäýõ Ýìíýëýã õºäºëìºð ìàãàäëàõêîìèññûí òàéëàí. ÓÁ., 2005-200816.ÓÕÕ¯Ãàçðûí òàéëàí. ñ¿¿ëèéí 5 æèë17. ÌÕÁÈÁ¯-íèé õîëáîî.2008 îíû ñîíãóóëèéí ¿åýð õºãæëèéí áýðõøýýëòýéèðãýäèéí ýðõèéí õýðýãæèëòèéí áàéäàëä õèéñýí ìîíèòîðèíãèéí òàéëàí. ÓÁ.,2008 îí18. ÌÕÁÈÁ¯-íèé õîëáîî. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíòýé ºðõèéí îðëîãûíñóäàëãàà ÓÁ., 2008îí19. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí àñóóäëààðõè ¿íäýñíèé ÷óóëãàíûçºâëºìæ. ÓÁ., 2006îí20.Ìîíãîëûí õ¿íèé õºãæëèéí èëòãýë. 2007,200821.Óëñûí Èõ Õóðëûí ñîíãóóëèéí íýãäñýí ä¿í, Ñîíãóóëèéí åðºíõèé õîðîîíûäàðãà Ä.Áàòòóëãûí òàâüñàí èëòãýë. ÓÁ., 2008 îí22. ¯ÑÕ. Ìîíãîë Óëñûí ñòàòèñòèêèéí ýìõýòãýë. ÓÁ., 200823. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí àñóóäëààðõè ¿íäýñíèé ÷óóëãàíäÌÕÁÈÁ¯-íèé õîëáîîíû åðºíõèéëºã÷ Ö.Îþóíáààòàðûí òàâüñàí èëòãýë. “Õ¿íèéýðõ” óëèðàë òóòìûí ñýòã¿¿ë 2006/424. “Ïðîòåç îðòîïåäèéí õýðýãñëèéí æèøèã ¿íèéã øèíý÷ëýí òîãòîîõ òóõàé 93
  • 94. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ íü”Íèéãìèéí Õàìãààëàë Õºäºëìºðèéí ñàéäûí òóøààë. ÓÁ., 2007îí25. Õàëàìæèéí õóóëèéã õýðýãæ¿¿ëýõòýé õîëáîãäîí ãàðñàí æóðìóóä. ÓÁ.,2007,200826. Ä.Öýäýíáàë. Ñàíãèéí ÿàìíû àõëàõ ìýðãæèëòýí. “Õ¿íèé õºãæëèéí ¿çýëáàðèìòëàë, ò¿¿íèé õýìæ¿¿ðèéí òóõàé” èëòãýë. ÓÁ.,2006îí27. Ìîíãîë Óëñûí õ¿íèé õºãæëèéí èíäåêñ.28. Ëîááè òºâ. ”Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ýðõ ç¿éí îð÷èíã áîëîâñðîíãóéáîëãîõ íü” ñóäàëãààíû õ¿ðýýíä ÿâóóëñàí ñîöèîëîãèéí ñóäàëãàà ÓÁ., 200529.×.×óëóóíáààòàð. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õäèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäàë.Ñóäàëãààíû òàéëàí ÓÁ., 2006 îí30. Îëîí Óëñûí Õºäºëìºðèéí áàéãóóëëàãûí 159-ð êîíâåíöè31. Õ¿íèé ýðõèéí ò¿ãýýìýë òóíõàãëàë 1948 îí32. Ìàéêë Ñòåéí, Àíí Õàéåñ íàðûí “Õ¿íèé ýðõèéí òºëºº” ãàðûí àâëàãà 2007îí Áàëòèìîð õîò33. “Õºãæëèéí áýðõøýëòýé õ¿ì¿¿ñò àäèë áîëîìæ îëãîõ” ñòàíäàðò ä¿ðýì 1994îí ͯÁ34.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà. ÓÁ., 2010 îí35. Õ¿íèé ýðõèéí õîðîîíû åðºíõèé çºâëºìæ ¹ 18http:www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/(Symbol)/3888b0541f8501c9c12563ed004b8d0e?Opendocument36. Ýäèéí çàñàã, íèéãýì, ñî¸ëûí ýðõèéí õîðîîíû Åðºíõèé çºâëºìæ ¹15http:www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/(Symbol)/4b0c449a9ab4ff72c12563ed0054f17d?Opendocument37. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ýðõèéí õýðýãæèëòòýé õîëáîîòîé çºâëºìæèéãõýðýãæ¿¿ëñýí áàéäëûí òàëààðõ ͯÁ-ûí Õ¿íèé ýðõèéí äýýä êîìèññàðûíãàçðûí èëòãýë. http://www.ohchr.org/pacific/docs/R38. Íèéòëýã çàãâàðûí òºâ: Á¿õ õ¿íä õ¿ðòýýìæòýé îð÷èí, á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿ä:http://www.design.ncsu.edu/cud/about_ud/udprinciples.htm39. Ýäèéí çàñàã, íèéãýì, ñî¸ëûí ýðõèéí õîðîîíû åðºíõèé òàéëáàð ¹5http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/(Symbol)/4b0c449a9ab4ff72c12563ed0054f17d?Opendocument40. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ñîíãóóëèéí ñàíàë ºãºõ ýðõèéí òàëààðõèäýëõèéí ñàíàà÷ëàãà, Îëîí óëñûí ñîíãóóëèéí òîãòîëöîîíû ñàí(IFES):www.electionaccess.org41.Õ¿íèé ýðõèéí õîðîîíû åðºíõèé çºâëºìæ ¹10http://www1.umn.edu/humanrts/gencomm/hrcom10.htm42. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýã õ¿ðòýõýä òóëãàðäàã ñààä òîòãîðûã àðèëãàõ íü:Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæëèéí àæèëòíóóäàä çîðèóëñàí óäèðäàìæhttp://www.fpg.unc.edu/-ncodh/rbar43. ÎÓÕÁ-ûí Ìýðãýæëèéí íºõºí ñýðãýýëò áà õºäºëìºð ýðõëýëò(Õºãæëèéíáýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñ)-èéí òóõàé çºâëºìæ ¹16844. Òýãø õàìðóóëàõ áîëîâñðîë, ÞÍÅÑÊÎ:www.unesco.org/education/inclusive45.Îëîí óëñûí Ïàðàîëèìïèéí õîðîî:http://www.paralympic.org 94