Your SlideShare is downloading. ×
  • Like
User's Guide to Measuring Local Governance, in Mongolian
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×

Now you can save presentations on your phone or tablet

Available for both IPhone and Android

Text the download link to your phone

Standard text messaging rates apply

User's Guide to Measuring Local Governance, in Mongolian

  • 379 views
Published

Орон нутгийн засаглалын төлөв байдлыг хэмжихүй: Хэрэглэгчийн гарын авлага, УБ, 2010, НҮБХХ-ийн Осло дахь Засаглалын төв, Орчуулсан Я.Очирсүх

Орон нутгийн засаглалын төлөв байдлыг хэмжихүй: Хэрэглэгчийн гарын авлага, УБ, 2010, НҮБХХ-ийн Осло дахь Засаглалын төв, Орчуулсан Я.Очирсүх

  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Be the first to comment
    Be the first to like this
No Downloads

Views

Total Views
379
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0

Actions

Shares
Downloads
0
Comments
0
Likes
0

Embeds 0

No embeds

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
    No notes for slide

Transcript

  • 1. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàÎðîí íóòãèéí çàñàãëàëûíòºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é:Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà 1
  • 2. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà 2
  • 3. ÎÐÎÍ ÍÓÒÃÈÉÍ ÇÀÑÀÃËÀËÛÍ ÒªËªÂ ÁÀÉÄËÛà ÕÝÌÆÈÕ¯É: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà 2010 îí
  • 4. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàÀãóóëãà ÒÀËÀÐÕÀË ÒÎÂ×ÈËÑÎÍ ¯ÃÈÉÍ ÆÀÃÑÀÀËÒ ÓÄÈÐÒÃÀË Á¯ËÝà 1: ÎÐÎÍ ÍÓÒÃÈÉÍ ÇÀÑÀÃËÀËÛÍ ¯ÍÝËÃÝÝ1.1 Îðîí íóòãèéí çàñàãëàë ãýæ þó âý?1.2 Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí íèéòëýã òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýë1.3 Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûã õýìæèõ¿é1.4 Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûã ¿íýëýõèéí ó÷èð þó âý?1.5 ¯íýëãýý õèéõýä þóí äýýð ãîëëîí àíõààð÷ áîëîõ âý?1.6 ¯íýëãýýíèé íîðìàòèâ ¿íäýñ1.7 Îëîí òàëûí îðîëöîîã õàíãàõ1.8 ßìàð òºðëèéí ¿ç¿¿ëýëò àøèãëàõ âý?1.9 Æåíäåð, ÿäóóðëûí ìýäðýìæòýé ¿ç¿¿ëýëò ñîíãîõ1.10 ßìàð òºðëèéí ìýäýýëýë àøèãëàõ âý?1.11 ¯íýëãýýíèé ä¿í áîäëîãîä ¿ç¿¿ëýõ íºëººëëèéí íºõöºë áàéäëûí õ¿÷èí ç¿éëñ1.12 Äýýä, äîîä øàòàíä òàéëàãíàõ çàð÷ìûã õýâø¿¿ëýõýä ¿íýëãýýíèé ä¿íã àøèãëàõ1.13 Áàéãóóëëàãûí áîäëîãîä òóñãàõ áîëîìæ Á¯ËÝà 2: ÒÝÐï¯Í ØÓÃÀÌÍÀÀÑ ÃÀÐÀÕ ÄÓÓ ÕÎÎËÎɯíýëãýýíèé åðºíõèé á¿òýö, á¿ä¿¿â÷èéã òîäîðõîéëîõÍàðèéí àðãàç¿é, àðãà÷èëàë àøèãëàõÀðãà àðãà÷èëëûã îðîí íóòãèéí íºõöºë áàéäàëä òîõèðóóëàõÎëîí çîðèëòûã õàíãàæ àæèëëàõ¯íýëãýýíèé àæèëä èäýâõèòýé îðîëöîîã õàíãàõÓðàìøóóëàë áà òîãòâîðòîé áàéäàë Òóóøòàé îðîëöîîã õàíãàõ Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû àæèëòíû ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã Çàñãèéí ãàçðààñ çàñàãëàëûí òºñººëºëä øèëæèõ Èðãýíèé íèéãìèéí èäýâõòíèé ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã Àäèëòãàëûã òóõàéí îðîí íóòãèéí õàìààðàëòàé õîñëóóëàõ Îðîí íóòãèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãûí òºëººëºã÷èéí ¿¿ðýãÊåéñ ñóäàëãàà 1Êåéñ ñóäàëãàà 2Êåéñ ñóäàëãàà 3Êåéñ ñóäàëãàà 4 4
  • 5. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà CÓÐÂÀËÆ ËÀÂËÀÃÀÀ ¯íýëãýýíèé àðãà õýðýãñë¿¿ä (¿ðãýëæëýë) Ýõ ñóðâàëæèéí ëàâëàãààã õýðõýí àøèãëàõÍýãäñýí õ¿ñíýãò: “Cóðâàëæ ëàâëàãàà” õýñýãò òóñãàãäñàí àðãà õýðýãñëèéí ãîëøèíæ ÷àíàð1. Õîòûí çàñàãëàëûí èíäåêñ (ͯÁ-ÕÀÑÁ)2. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí áàðîìåòð (Èìïàêò Ýëëàéýíñ)3. Îðîí íóòãèéí õºãæëèéí òºëºº ñàéí çàñàãëàë “ÎÍÕÒÑÇ-ûí èíäåêñ (Àôãàíèñòàí)4. Îðîí íóòãèéí àðä÷èëëûí ¿íýëãýýíèé ãàðûí àâëàãà (Àðä÷èëàë áîëîí ñîíãóóëüä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ îëîí óëñûí õ¿ðýýëýí)5. Îðîí íóòãèéí àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä (Òîêâèëëå ñóäàëãààíû òºâ áà ÍÍÕ)6. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí øèíæèëãýýíèé àðãà÷èëñàí çààâàð (ͯÁÕÕ)7. Çàñàãëàëûí èíäåêñ (Èíäîíåçè, Êåìèòðààí ïàòíåðøèï)8. Õîò, òîñãîíû çàõèðãààäûí àæëûí ã¿éöýòãýëèéã õýìæèõ ¿ç¿¿ëýëò – MIDAMOS (Ïàðàãâàé)9. Òºâ Àìåðèê äàõü àðä÷èëàë ñóäëàëûí òºâ: Òºâ Àìåðèê äàõü ýðõ ç¿éí áîëîí áàéãóóëëûí çàñàãëàëûí ¿ç¿¿ëýëòèéí ñèñòåì (Ñåíòðî Ýñòóäèîñ ïàðà ýëü Ôóòóðî)10. Desde lo Local – Îðîí íóòãèéí õºãæëèéí òºëºº òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ ñòðàòåãè (Ìåêñèê)11. Åâðîïûí çºâëºëèéí àæ áàéäàë, äýâøëèéí ¿ç¿¿ëýëòèéã èðãýäòýé õàìòðàí áîëîâñðóóëàõ çààâàð: Çàñàãëàëûí ìîäóëèéã Òèìèñîàðà (Ðóìûí)-ä àøèãëàñàí òóðøëàãà12. Èðãýäèéí ¿íýëãýýíèé êàðò (Îëîí íèéòòýé õàðèëöàõ òºâ, Ýíýòõýã)13. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí íèéãìèéí àóäèò (Áîñíè áîëîí Ãåðöåãîâèíà)14. Çàñàãëàë, òºðèéí ¿éë÷èëãýý õàíãàìæèéí íèéãìèéí àóäèò (Ïàêèñòàí)15. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ººðèéí ¿íýëãýý (Áàíãëàäåø)16. Îðîí íóòãèéí õºãæëèéí òºëºº çàñàãëàëûí èíäåêñ - ÎÍÕÒÇ-ûí èíäåêñ (Ôèëèïïèí)17. ÿéöýòãýëä ñóóðèëñàí òýòãýëãèéí ñèñòåìä ìýäýýëýõ ¿íýëãýý (ͯÁÕÕÑ)18. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ¿ð ä¿íãèéí ìåíåæìåíòèéí ñèñòåì (Ôèëèïïèí)Íîì ç¿é Îðîí íóòãèéí áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ àæèëä ¿íýëãýýíèé ä¿íã òóñãàõ Îðîí íóòãèéí õóðëûí òºëººëºã÷èéí ¿¿ðýã 5
  • 6. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàÒàëàðõàëÇÎÕÈÎÃ×ÈÄ Àëåêñàíäðà Âàéëäå Øèïðà Íàðàíã Ìàðèå Ëàáåðã Ëóèçà ÌîðåòòîÐÅÄÀÊÒÎÐ Éîõèì Íàõåì, ͯÁÕÕ-èéí Îñëî äàõü Çàñàãëàëûí òºâÒÀËÀÐÕÀË Ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãûí àíõíû òºñëèéã áîëîâñðóóëàõàä îðîëöñîí ÍåíàäÐàâà áîëîí Àíäðüþ Íèêñîí, ìºí ø¿¿ìæëýã÷ýýð àæèëëàñàí Ïîë âàíÕóô (IDASA [ªÀÀÕ – ªìíºä Àôðèê äàõü Àðä÷èëëûí õ¿ðýýëýí])-ä áèäã¿íýý òàëàðõàæ áóéãàà èëýðõèéëüå. Ìºí ¿íýòýé õóâü íýìýð îðóóëñàí ͯÁ-ûí Àðä÷èëñàí çàñàãëàëá¿ëãèéí àæèëòàí Ëåííè Ìîíòèýëü, ͯÁ-ûí Áàíãêîê äàõü á¿ñ íóòãèéíòºâèéí àæèëòàí Õýíðèê Ôðåäáîðã íàðò òàëàðõàæ áàéíà. Ýöýñò íü ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãà áèäíèé óóëçàæ ÿðèëöëàãà ñóðâàëæëàãààâñàí õ¿ì¿¿ñèéí õàìòûí á¿òýýë áèëýý. Çàñàãëàëûí àñóóäëûí ã¿í ã¿íçãèéìýäëýã, øèíý ñàíàà çýðãýý ñýòãýë õàðàìã¿é õóâààëöñàí òýäýíäýý ã¿íýýòàëàðõàæ áàéíà.ßðèëöëàãà ºãñºí õ¿ì¿¿ñèéí íýð • Áèøíó Ïóðè, Õºòºëáºðèéí ¿íäýñíèé ìåíåæåð, ͯÁÕÕÑ- Ñàíõ¿¿æèëò áà õºãæëèéí òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ õºòºëáºð (ÑÕÒÑÕ) Íåïàë • Äàíèåëü Êðàâàñóîðå, Ëà óíèâåðñèòàò Íàñèîíàëü äå Êâèëìåñ, Àðãåíòèí • Ýäãàðäî Áèëñêè, Þíàéòýä ñèòèç ýíä ëîêàë ãîâåíìåíòñ • Ôàòìèð Ìóñà, ͯÁÕÕ-èéí Ìàêåäîíè äàõü ñóóðèí òºëººëºã÷èéí ãàçàð • Ãîóëä Ìàðãîò, Àðä÷èëëûí ¿íýëãýý áà øèíæèëãýý, Àðä÷èëàë áîëîí ñîíãóóëüä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ îëîí óëñûí õ¿ðýýëýí • Èåâà Ëàçàðåâè÷èþòå, ͯÁÕÕ-èéí Áðàçèë äàõü ñóóðèí òºëººëºã÷èéí ãàçàð • Èðìàí Ëàíòè, Èíäîíåçèéí àðä÷èëëûí èíäåêñ, ͯÁÕÕ-èéí Èíäîíåçè äàõü ñóóðèéí òºëººëºã÷èéí ãàçàð • Æàíý Ëîîðè-Âàéò, Õÿìðàëààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, ñýðãýýí áîñãîõ òîâ÷îî, ͯÁÕÕ, Íüþ Éîðê • Êðåíàð Ëîøè, ͯÁÕÕ-èéí Êîñîâî äàõü ñóóðèí òºëººëºã÷èéí 6
  • 7. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà ãàçàð• Ëàóðà Ñîðèÿ, Æåôà äåëü ïðîãðàìî óðáàíî• Íèðèíæàêà Ðàìàñèíæàòîâî, Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí áàðîìåòð äàõü ñóäëàà÷-ñóðãàã÷ áàãø• Ïàòðèê Áðåàðä, çàñàãëàëûí ýêñïåðò• Ñóãóìè Òàíàêà, Îðîí íóòãèéí õºãæëèéí ñàëáàð, ͯÁÕÀÑÁ• Òîìèñëàâ Íîâîâèê ͯÁÕÕ-èéí Ñåðáè äàõü ñóóðèí òºëººëºã÷èéí ãàçàð• Òîíè Âåðõýéæåí, Äýëõèéí áàíê• Âåëèáîð Ïîïîâè÷, ͯÁÕÕ-èéí Ñåðáè äàõü ñóóðèí òºëººëºã÷èéí ãàçàð 7
  • 8. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà Òîâ÷èëñîí ¿ãèéí æàãñààëòÈ¯Ê Èðãýäèéí ¿íýëãýýíèé êàðòÈÍÁ Èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãàÎÓÕÄ Îëîí óëñûí õºãæëèéí äåïàðòàìåíòͯÁÕÕÀÀÁ ͯÁ-èéí Õ¿íñ, õºäºº àæ àõóéí áàéãóóëëàãàÎÍÕÒÇ Îðîí íóòãèéí õºãæëèéí òºëºº çàñàãëàëÑÇÈ Ñàéí çàñàãëàëûí èíäåêñÎÍÕÒÑÇ Îðîí íóòãèéí õºãæëèéí òºëºº ñàéí çàñàãëàëÀÑįÎÓÕ (IDEA) Àðä÷èëàë áîëîí ñîíãóóëüä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ îëîí óëñûí õ¿ðýýëýíÎÍÇÁ Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí áàðîìåòðÎÍǯÄÌÑ Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ¿ð ä¿íãèéí ìåíåæìåíòèéí ñèñòåìÎÍǪ¯ Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ººðèéí ¿íýëãýýÎÍÇÇÍ Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû íýãæÒØÁ Òºñâèéí øèëæ¿¿ëãèéí áîëçîëÌÕÇ Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëòóóäÒÁÁ Òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà¯Ñà ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí ãàçàðÝÇÕÀÕÁ Ýäèéí çàñãèéí õàìòûí àæèëëàãàà, õºãæëèéí áàéãóóëëàãàÕÒÕ Õºãæëèéí òóñëàìæèéí õîðîîÎÇÒ Îñëî äàõü Çàñàãëàëûí òºâÍÍÕ Íýýëòòýé íèéãìèéí õ¿ðýýëýíÃÑÒÑ Ã¿éöýòãýëä ñóóðèëñàí òýòãýëãèéí ñèñòåìÀ¯ÄÃÕ Àæëûí ¿ð ä¿í, ã¿éöýòãýëèéí õýìæèëò (¿ç¿¿ëýëò)Õد պ人ãèéí øóóðõàé ¿íýëãýýÍÕÎÍÇ Íýãäñýí õîò, îðîí íóòãèéí çàõèðãààäÕÇÈ Õîòûí çàñàãëàëûí èíäåêñͯÁ Íýãäñýí ¯íäýñòíèé áàéãóóëëàãàͯÁÕÕÑ Í¯Á-èéí Õºðºí㺠õºãæëèéí ñàíͯÁÕÕ Íýãäñýí ¿íäýñòíèé áàéãóóëëàãûí õºãæëèéí õºòºëáºðͯÁ-ÕÀÑÁ ͯÁ-èéí Õ¿í àìûí ñóóðüøëûí áàéãóóëëàãàÀÍÓ-ÎÓÕÀ ÀÍÓ-ûí Îëîí óëñûí õºãæëèéí àãåíòëàã 8
  • 9. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàªÌÍªÕ ¯Ã Çàñàãëàëûí ¿íýëãýýã óëñ îðíóóäûã ººð õîîðîíä íü õàðüöóóëàõ,àíãèëàë, äàðààëàëä îðóóëàõ, óëìààð ¿íýëãýýíèé ä¿íã îëîí óëñûíáàéãóóëëàãà, õàíäèâëàã÷ îðíóóäààñ õºãæèæ áóé îðíóóäàä ¿ç¿¿ëýõçýýë òóñëàìæèéí áîäëîãîä àøèãëàõ çîðèëãîîð èõýâ÷ëýí õèéæ áàéíà.Õàðèí ñ¿¿ëèéí ¿åä ¿íäýñíèé áîëîí îðîí íóòãèéí ò¿âøèíä çàñàãëàëûí¿íýëãýý õèéõ àðãà÷èëàë, áàãö ¿ç¿¿ëýëòèéã áîëîâñðóóëæ õýðýãëýõ ñàíàë,ñàíàà÷èëãà îëíîîð ãàðàõ áîëîâ. Çàñàãëàëûí ñóäàëãààíä ãàð÷ áóé ýíýõàíäëàãûí èëðýë íü Íýãäñýí ¿íäýñòíèé áàéãóóëëàãûí Õºãæëèéíõºòºëáºðèéí Îñëî äàõü çàñàãëàëûí òºâººñ 2009-2011 îíä õýðýãæ¿¿ëýõçàñàãëàëòàé õîëáîîòîé ìýäýýëëèéã öóãëóóëæ, ä¿í øèíæèëãýý õèéõ÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëýõ, õºãæëèéí òºëºâëºãººíä òóñãàãäñàí çàñàãëàëûíõîëáîãäîëòîé çîðèëãî, çîðèëòûí õýðýãæèëòýä ñèñòåìòýé ¿íýëãýýã õèéõîðîëöîîíä òóëãóóðëàñàí, çºâëºëäºõ òîãòîëöîîã îëîí óëñûí áîëîí¿íäýñíèé ò¿âøèíä áèé áîëãîõ çîðèëãî á¿õèé “Àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí¿íýëãýý õèéõ ÷àäàâõèéã õºãæ¿¿ëýõ ãëîáàë õºòºëáºð” þì. Äýýðõ õºòºëáºð áîëîí ͯÁÕÕ-èéí ñàíõ¿¿æèëòýýð Ìîíãîë Óëñàäõýðýãæèæ áóé “Õ¿íèé ýðõèéã áàòàëãààæóóëàõ, àðä÷èëñàí çàñàãëàëûãõºãæ¿¿ëýõ Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã¿ç¿¿ëýõ-II” øàòíû òºñ뺺ñ èõ, äýýä ñóðãóóëüä óäèðäàõóéí óõààíû÷èãëýëýýð ñóðàëöàã÷äàä çîðèóëàí çàñàãëàëûí îíîë, ïðàêòèê, çàñàãëàëûí¿íýëãýýíèé àðãà ç¿éã ñóäëàõ õè÷ýýëèéí õºòºëáºð, õýðýãëýãäýõ¿¿íáîëîâñðóóëæ, ñóðãàëò ÿâóóëàõààð òºëºâëºñºí þì. Ýíý àæëûí õ¿ðýýíäͯÁÕÕ-èéí Îñëî äàõü Çàñàãëàëûí òºâººñ ýðõëýí ãàðãàñàí “Çàñàãëàëûí¿íýëãýýã òºëºâëºõ¿é”, “Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûãõýìæèõ¿é”, “Òºðèéí çàõèðãààíû ã¿éöýòãýëèéã õýìæèõ¿é”, “Àâëèãûãõýìæèõ¿é” õýìýýõ äºðâºí ãàðûí àâëàãûã ìîíãîë õýëíýý õºðâ¿¿ëýíõýâë¿¿ëæ áàéíà. Ýäãýýð ãàðûí àâëàãûã îëîí óëñûí áîëîí õî¸ð òàëûíõºãæëèéí ò¿íø, õàíäèâëàã÷ áàéãóóëëàãûí àæèëòíóóä òºäèéã¿é¿íäýñíèé áîëîí îðîí íóòãèéí ò¿âøíèé îðîëöîã÷ òàëóóä áîëîõ òºðèéíáîëîí èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãûí àæèëòàí, çàñàãëàëûí õ¿ðýýãñóäàëäàã õ¿ì¿¿ñò çîðèóëàí áýëòãýæýý. À.Âàéëäå, Ø.Íàðàíã, Ì.Ëàáåðã, Ë. Ìîðåòòî íàðûí çîõèîñîí “Îðîííóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é” õýìýýõ ýíýõ¿¿ ãàðûíàâëàãàä îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òóõàé îíîëûí îéëãîëò, îðîí íóòàãòçàñàãëàëûí ¿íýëãýý õèéõ àðãà, àðãà÷èëàë, øèëäýã òóðøëàãà, áîäèòæèøýý, ýõ ñóðâàëæóóäûí ëàâëàãàà áàãòæýý. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí¿íýëãýýíä äýëõèé äàõèíàà õýðýãëýæ áóé á¿õ àðãà, àðãà÷èëëûã àíõóäàà ýìõòãýí òîéìëîñíîîðîî ýíý íîì ñóðãàëò, ñóäàëãààíû ÷óõàëõýðýãëýãäýõ¿¿í áîëæ áàéíà. 9
  • 10. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà Ãàðûí àâëàãûã îð÷óóëñàí ß.Î÷èðñ¿õ, õÿíàí òîõèîëäóóëñàí ͯÁÕÕ-èéí Çàñàãëàëûí õºòºëáºðèéí ìýðãýæèëòýí Ò.Áàÿðöýöýã, ñàíõ¿¿æ¿¿ëæá¿õ òàëààð äýìæñýí ͯÁ-ûí Õºãæëèéí õºòºëáºðèéí ñóóðèí òºëººëºã÷õàòàãòàé Äåáîðà Êîìèíè, Çàñàãëàëûí õºòºëáºðèéí ìåíåæåð, õàòàãòàéÖ.Äàâààäóëàì, òºñëèéí ¿íäýñíèé çºâëºõ, õàòàãòàé Õ.Õóëàí, òºñëèéí¿íäýñíèé ìåíåæåð Ö.Öýöýíáèëýã, òºñëèéí çàõèðãàà, ñàíõ¿¿ãèéíàæèëòàí Î.Õàòàíáîëä íàðò òàëàðõàë èëýðõèéëüå. Óäèðäëàãûí àêàäåìèéí çàõèðàë, Òºñëèéí ¿íäýñíèé çàõèðàë àêàäåìè÷, äîêòîð (Sc.D) ïðîôåññîð Ã.×óëóóíáààòàð 10
  • 11. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàÓäèðòãàë Îðîí íóòãèéí ò¿âøèíä Ýíý õýñýãò îðîí íóòãèéíçàñàãëàëûí ¿íýëãýý, õÿíàëò çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèé àæëûíøèíæèëãýýíä îëîí òîîíû àðãà ÿâöàä ãàðäàã ñîðèë áýðõøýýë,àðãà÷èëëûã ͯÁÕÕ-èéí ñóóðèí áîëîìæ áîëîëöîîíû òàëààðòºëººëºã÷èéí ãàçðóóä áîëîí çààâàð ºãíº. Çààâðûã ¿íýëãýýíèé¿íäýñíèé îðîëöîã÷, ñîíèðõîã÷ àðãà õýðýãñëèéã ãàðäàí àøèãëàæòàëóóä àøèãëàæ áóé áºãººä áóé õ¿ì¿¿ñèéí ñàíàà îíîî,òýäãýýðèéí õýðýãöýý øààðäëàãûã øèëäýã ñàéí òóðøëàãûã ø¿¿ðäýíõàíãàæ àðãà ç¿éí ÷èãëýë ºãºõ àâ÷, äºðâºí àìüä êåéñ ñóäàëãààíû¿¿äíýýñ ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãûã æèøýýí äýýð òóëãóóðëàí õ¿ðãýæýý.áýëòãýâ. “Îðîí íóòãèéí çàñàãëàë”ãýñýí íýð òîìü¸îíä îðîí íóòãèéí Ãàðûí àâëàãûí õî¸ð äàõü õýñýãò¿âøíèé çàñàãëàëûí õ¿ðýýíèé ‘Ýõ ñóðâàëæèéí ëàâëàãàà’ ãýñýíáóþó áîäëîãî, ¿éë ÿâöûí íýðòýé áºãººä ýíý íü ¿íýëãýýíäòºâëºðëèéã ñààðóóëàõ, èðãýä áà ìºðäºæ áóé àðãà õýðýãñýë,áàéãóóëëàãûí ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã, àðãà÷èëëûí ñàí þì. ªíººãèéíòýäãýýðèéí õàðèëöàí õîëáîî, áàéäëààð ýíý ñàëáàðò äýëõèéîðîí íóòãèéí àðä÷èëàë áîëîí íèéòèéí õýìæýýíä àøèãëàãäàæîðîí íóòãèéí çàõèðãààíû àæëûí áàéãàà á¿õ àðãà õýðýãñýë,ã¿éöýòãýëèéí àñóóäëûã õàìðóóëàí àðãà÷èëëûã ýìõòãýí òîéìëîñîíàâ÷ ¿çíý. òèéì ñóðâàëæ áàéõã¿é áàéãàà. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ‘Ýõ ñóðâàëæèéí ëàâëàãàà’ õýñýãòàñóóäëûã îíîëûí ¿¿äíýýñ óðüä íü á¿òöèéí õóâüä àðãà õýðýãñýë òóñõèéãäñýí áîëîí îäîî ã¿éöýòãýëèéí á¿ðèéí ò¿¿õ, çîðèëãî, õýðýãëýõýäøàòàíä ÿâàà ¿íýëãýýíèé àæëûí àëü õèð òîõèðîìæòîé áîëîõ,òóðøëàãàòàé õîñëóóëàí àâ÷ ¿çñýí. àøèãëàõ òîî áàðèìò, ýõ ñóðâàëæ,¯íýëãýý îëøèð÷, ¿ç¿¿ëýëò òîî àðãà ç¿é, îðîëöîã÷ òàëóóä, ¿ðºñºõèéí õèðýýð ÷óõàì ÿìàð àðãà ä¿íãèéí òàéëàíãèéí õýëáýð,àðãà÷èëëûã õýðõýí àøèãëàõ, æåíäåðèéí áîëîí àæèëã¿éäëèéíòýäãýýðèéí ñóë áîëîîä äàâóó òàë àñóóäëûã òóñãàñàí áàéäàë, äàâóóþó áîëîõ äýýð ñàìãàðäàõ ÿâäàë áà ñóë òàëóóä, õàìðàõ õ¿ðýý,ãàçàð àâàõ áîëñîí. õóãàöàà, ÿìàð õèéñâýðëýë Ãàðûí àâëàãà ¿íäñýíäýý õî¸ð àâñàí, çîõèîã÷èäòîé íü õýðõýíõýñãýýñ á¿ðäýõ áà ýõíèéõ íü îðîí õîëáîî áàðèõ, ìºí òóõàéí àðãàíóòãèéí çàñàãëàë ãýæ ÷óõàì þó õýðýãñýëä õàìààðàõ ººð íýìýëòáîëîõ, îäîî àøèãëàæ áóé õýìæèëò àðãà, çààâàð÷èëãàà áàéãàà ýñýõ¿íýëãýýíèé àðãà õýðýãñëèéí çýðýã äýëãýðýíã¿é ìýäýýëýëîáüåêò áîëîõ îðîí íóòãèéí ºãºãäñºí áàéãàà. Èéíõ¿¿ öýãöýëæçàñàãëàëûí ¿çýë áàðèìòëàë, ýìõòãýñýí ÿâäàë îðîí íóòãèéíòýðã¿¿ëýõ ÷èãëýë, òóëãàìäàæ áóé ò¿âøèíä çàñàã çàõèðãàà áîëîíàñóóäëûã òîäîðõîéëíî. çàñàãëàëûã áýõæ¿¿ëýõ ÷èãëýëèéí 11
  • 12. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàáóñàä îðîëöîã÷ òàëä ¿íýëãýýíèé Èíãýõäýý, îðîí íóòãèéíàðãà÷ëàë øèíýýð áîëîâñðóóëàõ, çàñàãëàëûí ìºðäºæ áóé (áîëîíìºðäºæ áàéãàà àðãà àðãà÷èëëûã øèíýýð áîëîâñðóóëàõ) áàãöòóõàéí îðîí íóòãèéí îíöëîã ¿ç¿¿ëýëòýýñ õýðõýí ñîíãîëò õèéõ,íºõöºëä òîõèðóóëàí ººð÷ëºõ ¿íýëãýýíèé áýëòãýë àæèëä þóçýðýã àæèëä òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõ õèéõ, ã¿éöýòãýëèéã õýðõýí çîõèîíçîðèëãîòîé. áàéãóóëàõ; îðîëöîîã äýýä çýðãýýð Ýíä õýìæèëò, ¿íýëãýýíèé õàíãàõ, ¿íýëãýýíèé ¿éë ÿâöÿìàð íýã øèíý àðãà ç¿é, øèíý íàðèéí íÿãò, øèíæëýõ óõààíûàðãà÷èëàë òóñãàãäààã¿é, øèíý ¿íäýñòýé áàéõ; ãàðñàí ¿ð ä¿íãá¿òýýë ãàðãàõ çîðèëãî òàâèàã¿é þóíä õýðõýí àøèãëàõ; ìºí öààøèäáîëîõûã òýìäýãëýõ íü ç¿éòýé áàéõ. òîãòìîë ¿íýëãýý õèéäýã áîëîõûí òóëä òîäîðõîé àñóóäëûã àâ÷ ¿çíý. Ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãà áîëͯÁÕÕ-èéí Çàñàãëàëûí Ãàðûí àâëàãûã õýí àøèãëàõ âý?¿íýëãýýíèé õºòºëáºð1-èéí Ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãûã ãîëëîíõ¿ðýýíä á¿òýýñýí àðä÷èëñàí îðîí íóòãèéí ¿íýëãýýíèé àæèëçàñàãëàëä ¿íýëãýý ºãºõ òàëààð õèéäýã ¿íäýñíèé áîëîí îðîíçààâàð÷èëãàà áóþó çºâëºìæ þì. íóòãèéí ò¿âøíèé îðîëöîã÷,Õºòºëáºð íü àðä÷èëñàí çàñàãëàëä ñîíèðõîã÷ òàë, ìºí õîëáîãäîõ¿íýëãýý ºãºõ, õýìæèëò õèéõ ãýñýí îëîí óëñûí, ¿íäýñíèé áîëîíóëñ îðíóóäûí ¿íäýñíèé ¿¿ñãýë îðîí íóòãèéí ò¿âøíèé ò¿íøñàíàà÷èëãûã äýìæèõ, òóõàéí áàéãóóëëàãà, ýòãýýäèéí õýðýãöýýíäóëñ îðíû èðãýäèéí õýðýãöýýíä çîðèóëàâ.2 Ýíä ÿàì, òàìãûíñóóðèëñàí ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ ãàçàð, çàñàã çàõèðãààíû àæèëòàí,áîëîí æåíäåðèéí ìýäðýìæòýé èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãà,çàñàãëàëûã õýìæèõ àðãà÷èëàë, õýâëýë ìýäýýëëèéíõýí, áàñ õî¸ðõýðýãñýë áîëîâñðóóëàõàä íü òàëûí õºãæëèéí áîëîí îëîíòóñëàëöàà ¿ç¿¿ëäýã áèëýý. òàëûí õàìòûí àæèëëàãààíû áàéãóóëëàãûã îéëãîæ áàéíà.Ãàðûí àâëàãûí çîðèëãî þó âý? Ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãà òºâëºðëèéãñààðóóëàõ, îðîí íóòãèéíçàñàãëàëûã õýìæèõ àñóóäëààð 2 Ñóäëàà÷ øèíæýý÷äèéí íýãýí òóñãàé á¿ëýãìýäëýã ìýäýýëýë, îëîí óëñûí áèé. Áèäíèé ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä, òóõàéíòóðøëàãûã ýìõòãýí òîéìëîæ, íºõöºë áàéäàë, õóâü ìýðãýøñýí áàéäëààñ íü¿íýëãýýíèé îëîí àðãà àðãà÷èëëûã õàìààðàí òýäíèéã ìýðãýøèñýí øèíæýý÷ ýñâýëîéëãîõ, àøèãëàõ ¿íäýñ îëãîõûã àðàé èë¿¿ èäýâõèòýé îðîëöîã÷/ñîíèðõîã÷ òàë ãýæ ¿çýæ áîëíî. Òóõàéëáàë, ÿðèëöëàãà àâàõ,çîðüæ áàéãàà. ýñâýë áàéãàà ìýäýýëëèéã ýìõòãýí öóãëóóëàõ çàäëàí øèíæèëãýý õèéõ çýðãýýð ñóäëàãààíû íàðèéí òåõíèê àðãà ç¿éí ìýäëýã øààðäàõã¿é àæèë õèéíý. Òèéìýýñ, ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãûã îäîîãèéí õèéæ áóé áîëîí õýòèéí àæèëä àøèãëàõ òàë äýýð õýðõýí ¿íýëæ ä¿ãíýõ ÿâäàë1 http://www.undp.org/oslocentre/flagship/demo- áîë ººðñäèéíõ íü îþóí ìýäýõ àñóóäàë þì.cratic_governance_assessments.html 12
  • 13. ÎðÎðîí íóòãèéí çàñàãëàëûíÎðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà èéí àñàãëà ñàã ãë õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí ¿ ý à ãà à 13 13
  • 14. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà1 Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ¿íýëãýý1.1 Îðîí íóòãèéí çàñàãëàë ãýæ þó âý? ÷àíàð, ¿ð íºëºº áîëîí ¿ð àøèã, Çàñàãëàë ãýäýã íü áîäëîãûí áîäëîãûí ÷àíàð, øèéäâýð ãàðãàõ÷àíàðòàé øèéäâýð ãàðãàõ, ¿éë àæèëëàãààíû îðîëöîîãõýðýãæ¿¿ëýõ ¿éë ÿâö þì. Ýíý õàíãàñàí, èë òîä, õàðèóöëàãà,áîë çàñàã òºð, óëñûí õýâøèë, òàéëàãíàë õèéãýýä ýðõ ìýäýë,õóâèéí ñåêòîð áîëîí èðãýíèé á¿ðýí ýðõ îðîí íóòàãò õýðõýííèéãýì ãýñýí îðîëöîã÷äûí ººð õýðýãæèæ áàéãààã èëýðõèéëíý.õîîðîíäûí õàðèëöàà, õàðèëöàí¿éë÷ëýë, õýëõýý õîëáîîíû ä¿íä Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààáèé áîëîõ áºãººä õýí õýçýý þó, îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ÷óõàëáàñ õýðõýí õ¿ðòýõèéã òîäîðõîéëîõ á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã ìºí áîëîâ÷,øèéäâýð, õýëýëöýý, ìºí îðîëöîã÷ çàñàãëàëûí ºðãºí õ¿ðýýíèéòàëóóäûí ººð õîîðîíäûí ýðõ îéëãîëòîä íèéòèéí çîðèóëàëòòàéìýäëèéí õóâààðèëàëòûí àñóóäëûã áàðàà ¿éë÷èëãýýã èðãýäýä õ¿ðãýõõàìàðñàí îéëãîëò. Òºð çàñàã, òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñíèéãìèéí ÿíç á¿ðèéí õýâøëèéí áàéãóóëàãà, àðãà ìåõàíèçì, ¿é뺺ð õîîðîíäûí õàðèëöàà, àæëûí ÿâöûã á¿õýëä íü õàìðóóëæ àâ÷¿ð ä¿í, ã¿éöýòãýë ÿìàð áàéõ, ¿çíý. Òýðõ¿¿ áàðàà, ¿éë÷èëãýýãýýð¿éë÷èëãýýã õýðõýí õ¿ðãýæ áàéãààã èðãýä ººðñäèéí àøèã ñîíèðõîë,òîäîðõîéëíî. Èéìä, çàñàãëàë õýðýãöýý øààðäëàãàà èëýðõèéëæ,ãýäýã áîë çàñàã òºð ýñâýë “ñàéí ººð õîîðîíäûí ÿëãàà çààãèéãçàñàãëàë” çýðãýýñ õàâüã¿é ºðãºí áàãàñãàæ, ýðõ ¿¿ðãýý õýðýãæ¿¿ëäýãîéëãîëò áîëæ, óëñ òºð íèéãýì áîëîõûã ýíä òýìäýãë¿¿øòýé.ýäèéí çàñãèéí òóõàéëñàí íºõöºëäòºðèéí ¿éë÷èëãýýíèé òºëºâëºëò, Îðîí íóòãèéí çàñàãëàë,ìåíåæìåíò, çîõèöóóëàëòûí àðãà òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ ãýñýíõýëáðèéã òîäîðõîéëæ áàéíà ãýæ îéëãîëò, íýð òîìü¸îã ººð ººðõýëæ áîëíî. öàãò ÿíç á¿ðýýð îéëãîæ èðñýí, õàðèëöàí õîëáîîòîé áîëîâ÷ òóñäàà Ñ¿¿ëèéí 10 æèëä ‘îðîí íóòãèéí îéëãîëòóóä áèëýý. Òºâëºðëèéãàðä÷èëñàí çàñàãëàë’ ãýñýí ñààðóóëàõ ãýäýã áîë óëñ òºð, ýðõîéëãîëò îðîí íóòãèéí õºãæèëä ç¿é, áàéãóóëëûí áîëîí òºñâèéíõàíäàõ õàíäëàãûí ñàëøã¿é õýñýã, ¿íäýñíèé õýìæýýíèé ¿éë ÿâö.òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ, îðîí Õàðèí îðîí íóòãèéí çàñàãëàë áîëíóòãèéí çàõèðãààäûí ÷àäàâõèéã òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ ¿éë ÿâöààðáýõæ¿¿ëýõ õàíäèâëàã÷äûí íºõöºëäºõ áºãººä òóõàéëáàë, óðüääýìæëýã, òóñëàëöààíû àæëûí ºìíº ¿íäýñíèé çàñãèéí ãàçðûíñóóðü ¿íäñèéã á¿ðä¿¿ëýõ áîëëîî. õàðèóöàí õýðýãæ¿¿ëæ áàéñàí“Ñàéí çàñàãëàë” õýìýýõ îéëãîëòûã àæèë ¿éë÷èëãýýã îðîí íóòãèéíîðîí íóòãèéí ò¿âøèíä áóóëãàí çàõèðãàà õàðèóöàõ áîëñîí ãì –àâ÷ ¿çâýë çàñàã çàõèðãààíû áîëîí òèéìýýñ òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ,òºðèéí ¿éë÷èëãýýíèé àæëûí òºëººëëèéí áîëîí îðîëöîîíû 14
  • 15. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãààðä÷èëñàí ¿éë ÿâö, èë òîä Òºâëºðëèéã ñààðóóëñàíáàéäàë, õàðèóöëàãà õèéãýýä îðîí çàñàãëàë áîë ºðãºñ àâñàí ìýòíóòãèéí “ñàéí” çàñàãëàëûí á¿ñàä àñóóäëûã õóðäàí ò¿ðãýí øèéäýõòîäîðõîéëîã÷ øèíæèéã àãóóëàõ áà øèäýò äîõèóð áèø. Õ¿íèéàãóóëàõã¿é ÷ áàéæ áîëíî. õºãæëèéã ýðõýìëýã÷, òºâëºðñºí áóñ çàñàãëàëä õ¿ðýõ ò¿ëõ¿¿ð Îðîí íóòãèéí çàñàãëàë áîëîí áîë áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ,òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ ¿éë ÿâö õýðýãæ¿¿ëýõ, ã¿éöýòãýëèéí õÿíàëòáàéíãûí õºäºë㺺íòýé óëñ òºð øèíæèëãýýíèé á¿õèé ë øàòàíäíèéãìèéí íºõö뺺ñ õàìààðàí ÿäóó, ÿëàíãóÿà ýìýãòýé÷¿¿ëèéíõºãæèæ ººð÷ëºãäºæ èðñýí. äóó õîîëîé, ñàíàà îíîîã òóñãàõ,Á¿ðýëäýõ¿¿íèé ÿìàð ÿìàð òýäíèé îðîëöîîã õàíãàõ ÿâäàëõýñýã ººð õîîðîíäîî õàðèëöàí ìºí.5¿éë÷èëæ, íºëººëæ áóéã íýýëòòýéñèñòåìèéí àðãà ìýòèéí ñóäàëãàà Õºãæëèéí òºëºº òºâëºðëèéãøèíæèëãýýíèé íýãäìýë àðãà ñààðóóëàõ ÿâäàë áîë àðä÷èëñàíç¿éã àøèãëàí òîãòîîæ áîëîõ þì. çàñàãëàëûí ãîë ò¿ëõ¿¿ð áºãººäÝíý àðãà óëñ òºðèéí õ¿ðýýíèé òýð íü õ¿íèé õºãæèë áà Ìÿíãàíûáóþó îðîí íóòãèéí çàñàãëàë áà õºãæëèéí çîðèëò (ÌÕÇ)-óóäûãòºâëºðëèéã ñààðóóëàõ ìºí òýäãýýðò õàíãàõàä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã.õàìààðàõ óëñ òºðèéí áîëîí Õºãæèë, çàñàãëàë õºíãºí øóóðõàéòºðèéí øèíý÷ëýëèéí çýðýã ¿éë áàéæ, òºëººëëèéã ä¿¿ðýíÿâöûí ÿíç á¿ðèéí àñóóäëûí ººð õàíãàõûí òóëä óëñûí õýìæýýíä,õîîðîíäûí õîëáîîã îëæ òîãòîîõ; àéìàã õîò ñóì ä¿¿ðýã, òîñãîíûõºãæëèéí ò¿íø¿¿äèéí àæëûí ãýýä á¿õèé ë ò¿âøèíä õ¿ì¿¿ñóÿëäàà õîëáîîã ñàéæðóóëàõûã áîëîí áàéãóóëëóóä ÷àäàâõèæèæ,òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýë áîëãîäîã áàéíà.3 ýðõ ìýäýëòýé áîëñîí áàéâàë ͯÁÕÕ õºãæëèéí òºëºº çîõèíî.6òºâëºðëèéã ñààðóóëñàí çàñàãëàëõýìýýõ ¿çýë áàðèìòëàëûã àøèãëàíîðîí íóòãèéí çàñàãëàë áîëîíòºâëºðëèéã ñààðóóëàõ õ¿ðýýãòîäîðõîéëîõ öîãö àðãàç¿éãáîëîâñðóóëñàí áèëýý.43 “Îðîí íóòãèéí çàñàãëàë áà òºâëºðëèéãñààðóóëàõ ãàðûí àâëàãà: Õºòºëáºðèéí 5 “Õºãæëèéí òºëºº òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ –òóðøëàãà ẠͯÁÕÕ-èéí öàõèì õýëýëö¿¿ëãýýñ Òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ, îðîí íóòãèéí çàñàãëàëóðãàí ãàðñàí ñòðàòåãè” Í¯ÁÕÕ, (2008 îíû áà õîò/õºäººãèéí õºãæëèéí òàëààðõ íýãäñýíòºñºë) òóðøëàãà” ýìõòãýë, ͯÁÕÕ, 20044 “Õºãæëèéí òºëºº òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ – 6 “Õºãæëèéí òºëºº òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ –Òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ, îðîí íóòãèéí çàñàãëàë Òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ, îðîí íóòãèéí çàñàãëàëáà õîò/õºäººãèéí õºãæëèéí òàëààðõ íýãäñýí áà õîò/õºäººãèéí õºãæëèéí òàëààðõ íýãäñýíòóðøëàãà” ýìõòãýë, ͯÁÕÕ, 2004, òóðøëàãà” ýìõòãýë, ͯÁÕÕ, 2004 15
  • 16. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà1.2 Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí íèéòëýã Òóñ çºâëºì溺ð çàñàãëàë áàçîðèëò àðä÷èëàë, òºëººëëèéí áîëîí Äýëõèé íèéòèéí ò¿âøèíä îðîëöîîíû àðä÷èëëûí ¿çýë ñàíààãòºâëºðëèéã ñààðóóëàõ, îðîí íýãòãýæ, îðîí íóòãèéí ñîíãóóëüòíóòãèéí çàñàãëàëûí øèíý÷ëýëèéí áàéãóóëëàãûí á¿ðýí ýðõèéíëàâëàãàà áîëãîí àøèãëàõ íèéòëýã õàðèëöààã çîõèöóóëàõ çàð÷ìûã,òîäîðõîéëîëò õèéõýä ¿íäýñíèé õàðüÿà îðîí íóòãèéí çàõèðãàà òóñçàñãèéí ãàçàð, îëîí óëñûí á¿ðýýð ýðõ ¿¿ðãèéã íü òîäîðõîéëæáàéãóóëëàãûí ñîíèðõîë ºñºí ºãñºí áàéíà. Òóõàéëáàë:íýìýãäñýýð áàéíà. Ýäãýýð íèéòëýã 7 •Òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ ¿éëçàð÷èì, áàéð ñóóðèéã ¿íýëãýý ÿâö íü ÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëýõ,áîëîâñðóóëàõ, õýðýãæ¿¿ëýõýä áàéãóóëëûí øèíýòãýë ãýñýíáàðèìòàëæ àæèëëàíà. õàðèëöàí óÿëäàà á¿õèé õ¿÷èí ÷àðìàéëòûã øààðäàõ áºãººä 2007 îíó 4 ä¿ãýýð ñàðä ͯÁ- îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààãÕÀÑÁ-ààñ Òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ áýõæ¿¿ëýõòýé õîëáîãäîõ ó÷èðòàé.áîëîí îðîí íóòãèéí çàõèðãààäûã •Èðãýäèéã õàìðóóëàõ,áýõæ¿¿ëýõ çºâëºìæ áàòàëñàí ÷àäàâõèæóóëàõ çàìààð îðîëöîîãÿâäàë ýíý ÷èãëýëä òîìîîõîí õàíãàõ ÿâäàë îðîí íóòãèéíàëõàì áîëñîí þì. Çààâðûã ò¿âøèíä øèéäâýð ãàðãàõ,áîëîâñðóóëàõàä 1985 îíû Åâðîïûí õýðýãæ¿¿ëýõ, ò¿¿íèé ìºðººðÎðîí íóòãèéí ººðºº óäèðäàõ õèéõ àæëûí ñóóðü çàð÷èì áàéâàëòóíõàã áè÷èã8-ýýñ ñàíàà àâñàí çîõèíî.áºãººä “÷èã ¿¿ðýã, áîäëîãî •Îðîí íóòãèéí óäèðäëàãàìåíåæìåíò, øèéäâýð ãàðãàõ ýðõ èðãýíèé íèéãìèéí äîòîðõìýäëèéã õàíãàëòòàé ýõ ¿¿ñâýðèéí ñîíãîã÷äûí ººð ººð á¿ëãèéãõàìò ñîíãîã÷äîä õàìãèéí îéð, õ¿ëýýí çºâøººð÷, îðîí íóòàã,òýäíèéã èë¿¿ òºëººëºõ îðîí òîéðãèéí õºãæèë öýöýãëýëòýäíóòãèéí çàñàã çàõèðãààíä òýäíèé îðîëöîîã õàíãàõûí òºëººøèëæ¿¿ëýí òºâëºðëèéã îíîâ÷òîé õ¿÷èí ÷àðìàéëò ãàðãàõ ¿¿ðýãòýé.ñààðóóëñíààð” òîãòâîðòîé •Á¿õ îðîëöîã÷ òàëûí õóâüä, ìºíõºãæëèéí òàë äýýð àõèö ãàðãàæ ¿íäýñíèé áîëîí á¿ñèéí çàñãèéíáîëîõûã íü õ¿ëýýí çºâøººðñºí ãàçàð, îðîí íóòãèéí çàõèðãàà áàáàéíà. èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãûí õàìòûí àæèëëàãààíä ¿ë ÿëãàâàðëàõ çàð÷ìûã áàðèìòëàíà. •Îðîí íóòãèéí óäèðäëàãà7 “Òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ, îðîí íóòãèéí áîäëîãî õýðýãæèëòèéí àæëûíàðä÷èëëûí äýëõèé äàõèíû òàéëàí I” Íýãäñýí á¿õèé ë øàòàíä àëü áîëîìæòîéõîò, îðîí íóòãèéí çàõèðãààä (UCLG), 2007 õýëáýðýýð èðãýäèéã îðîëöóóëàí8 Òóíõàã áè÷ãèéã 1985 îíä Åâðîïûí Ǻâëºëáàòëàìæèëñíààñ õîéø 45 óëñ õ¿ëýýí òýäíèé òºëººëëèéã õàíãàíà.çºâøººðñºí. Ýíý áîë îðîí íóòãèéí çàõèðãààíû •Èðãýíèé îðîëöîîã áàòæóóëàíñòàòóñ, ýðõèéí òàëààð îëîí óëñûí ò¿âøèíä õàíãàõ ¿¿äíýýñ îðîí íóòãèéíãàðñàí àíõíû ýðõ ç¿éí àêò ìºí. óäèðäëàãààñ õºðøèéí íºõºðëºë, 16
  • 17. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàíóòãèéí èðãýäèéí çºâëºë, öàõèì 1.3 Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûã õýìæèõ¿éàðä÷èëàë, òºñâèéí îðîëöîî, Çàñàãëàëûí äóòàãäàë, ñóë òàëèðãýíèé ñàíàà÷èëãà áîëîí á¿õ ìºí õºãæëèéí ¿ð ä¿íä õýðõýííèéòèéí ñàíàë õóðààëò çýðãýýð íºëººëºõ òóõàé îéëãîëòûãèðãýíèé îðîëöîîíû òóõàéí ã¿íçãèéð¿¿ëýõ òàë äýýð àðãàíºõöºëä òîõèðîõ øèíý õýëáýðèéã õýðýãñëýë, àðãà÷èëëûí òîî íýëýýäýðýëõèéëýí íýâòð¿¿ëáýë çîõèëòîé. ºññºí áàéíà.9 Îðîí íóòãèéí •Òýìäýãëýë, ìýäýýëëèéí ñàí çàñàãëàëûí õóâüä áàéäàë ìºíá¿ðä¿¿ëæ õàäãàëàí çàð÷ìûí õóâüä àäèë. Ýíý òàëààð äýëõèé äàõèíààîëîí íèéòýä íýýëòòýé áàéëãàõ àøèãëàæ áóé 22 àðãà õýðýãñëèéãÿâäàë çºâõºí îðîí íóòãèéí ‘Ýõ ñóðâàëæèéí ëàâëàãàà’ õýñýãòçàõèðãààíû àæëûã ñàéæðóóëàõ òîéìëîí õ¿ðãýëýý. Øàòàëñàí îëîíáóñ ìºí èðãýäèéí ýðõýý á¿ðýí ¿ç¿¿ëýëòòýé ¿íýëãýýíèé íàðèéíä¿¿ðýí õýðýãæ¿¿ëýõ, òýãñíýýðýý íèéëìýë àðãà÷èëàë õèéãýýäîðîí íóòãèéí øèéäâýð ãàðãàõàä ä¿ðñëýí áè÷èõ õýëáýðèéí, õÿëáàðèðãýíèé îðîëöîîã çîõèõ ¸ñîîð á¿òýö á¿õèé ¿íýëãýýíèé ýíãèéíõàíãàõ áàòàëãàà áîëîõ þì. äºò àðãà õýðýãñëèéã ÷ áàãòààñàí •Îðîí íóòãèéí çàñàã áîëíî.çàõèðãààäûí õàðèóöàõ àæèë,÷èã ¿¿ðýã íýìýãäýõèéí õèðýýð ¯íýëãýý îðîí íóòãèéíòýäãýýðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ ÷àäàâõèéã çàñàãëàëûí òàëààð òóõàéëñàí,íü áýõæ¿¿ëýõòýé õîñëóóëáàë ìºí çàñàãëàëûí ÷àíàðûí åðºíõèéçîõèëòîé. àñóóäëààð òîî, ìýäýýã ñèñòåì÷ëýõ ÷óõàë àðãà áàéæ áîëîõ þì. Áàñ, Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ¿íýëãýý íü áàðèìò ò¿øèí áîäëîãîøèíýòãýëèéí îëîí óëñàä õ¿ëýýí áîëîâñðóóëàõ ñóóðü ¿íäñèéã òàâüæ,çºâøººðºãäñºí ýäãýýð íèéòëýã èíãýñíýýðýý øèíýòãýë õèéõçàð÷èì, óäèðäàìæèéã îðîí òàëä îëîí íèéòèéí ñàíàà áîäëûãíóòãèéí ò¿âøèíä çàñàãëàëûí äàé÷ëàí îðîí íóòãèéí çàõèðãàà¿íýëãýý õèéõ àæèëä àøèãëàõ áîëîí èðãýíèé íèéãìèéí äîòîðõèàëèâàà àðãà õýðýãñëèéí òóëàõ ãîë øèíý÷ëýã÷äèéã çîðèãæóóëíà.öýã, ñóóðü ëàâëàãàà áîëãîõ ¸ñòîéþì. Ýíýõ¿¿ ñîðèëûã àìæèëòòàé Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûíäàâàí òóóëàõ áîëîìæ áîëîëöîî þó ¿íýëãýý áîë ¿íäýñíèé õýìæýýíèéáàéãààã äàðààõ á¿ëã¿¿äýä àâ÷ ¿çíý. çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèé º÷¿¿õýí õýñýã, çàäàðãàà òºäèé áóñ áîëîõûã îéëãîæ àâàõ íü ÷óõàë. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ¿íýëãýý áîäëîãî õèéãýýä òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ, îðîëöîî 9 Christiane Arndt and Charles Oman,“Çàñàãëàëûí ¿ç¿¿ëýëòèéí çºâ, áóðóó àøèãëàëò” Õºãæëèéí òºâèéí ñóäàëãàà, Ýäèéí çàñãèéí õàìòûí àæèëëàãàà, õºãæëèéí áàéãóóëëàãà (ÝÇÕÀÕÁ), 2006 17
  • 18. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàáà îðîí íóòãèéí õàðèóöëàãà çýðýã òîäîðõîé àñóóäëàà𠺺ð÷ëºëòòóõàéí íóòàã îðîíä õàìààðàõ øèíý÷ëýë õèéõ òºëºâëºãººîíöëîã àñóóäëààð ÷óõàë ìýäýýëýë ãàðãàí õàíäèâëàã÷, ò¿íøºãíº. Àìüäðàëûí áîäèò àñóóäàëä áàéãóóëëàãàä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõèë¿¿ îéð áàéäàã íü îðîí íóòãèéí õ¿ñýëò ãàðãàõ;¿íýëãýýã óëñûí õýìæýýíèéõýýñ • Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëäÿëãàõ íýã ãîë øèíæ. ¯íäýñíèé èðãýíèé íèéãýì áîëîí õóâèéíçàñàãëàë ñèñòåìèéí øèíæòýé õýâøëèéã òàòàí îðîëöóóëàõ;áîäëîãûí àñóóäàëä ò¿ëõ¿¿ • Îðîí íóòãèéí ò¿âøèíäàíõààðäàã áîë îðîí íóòàãò ºäºð çàñàãëàëûí ¿íýëãýý õèéõ ¿íäñýíòóòìûí àñóóäàë øèéäýõ, èðãýäòýé äºðâºí çîðèëãî áàéäàã.õàðüöàõ ýð÷ìèéí õóâüä èë¿¿. Èéìä, îðîí íóòãèéí ¿íýëãýý 1. Òîäðóóëàõ: òóëãàð÷ áóé àñóóäàëõèéõäýý òóõàéí íóòãèéí îðîëöîã÷ áîëîí ò¿¿íèé öàð õ¿ðýýãòàëóóä áîëîí íèéãìèéí òîäîðõîé òîäîðõîéëîõ;á¿ëãèéí îíöëîã õýðýãöýýã 2. Õÿíàëò øèíæèëãýý: ñàíàà÷èëãà,ìýäðýìæòýé òóñãàõ øààðäëàãà áîäëîãî õºòºëáºðèéí àìæèëò,ãàð÷ èðíý. äóòàãäëûã èëð¿¿ëæ ¿íýëýõ çîðèëãîîð öàã õóãàöààíû1.4 Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûã ¿íýëýõèéí òîäîðõîé äàâòàìæòàé õèéãäýõ;ó÷èð þó âý? 3. Ä¿ãíýõ ¿íýëãýý: ñàíàà÷èëãà, Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí áîäëîãî õºòºëáºðèéí¿íýëãýýíèé çîðèëãî áîë ÷óõàë ç¿éë. óðüä÷èëàí òîäîðõîéëæ áàéñàíÇîðèëãî íü ¿íýëãýýíèé õ¿ðýý, çîðèëòîò ¿ç¿¿ëýëò, õ¿ëýýãäýæàøèãëàõ àðãàç¿é, ¿ç¿¿ëýëòèéã áàéñàí ¿ð ä¿íäýý õ¿ðñýíòîäîðõîéëíî. Çîðèëãîî á¿äýã ýñýõèéã òîäîðõîéëîõ;òîäîðõîéëñîí ¿íýëãýýíèé àæèë 4. ßðèëöëàãà, õýëýëö¿¿ëýã:õºãæëèéí õýðýãöýý õàíãàõ ¿ð ä¿í õàìòûí çîðèëãî, ÷èãëýëèéããàðãàæ ýñ ÷àäàõ áºãººä öàã áîëîí òîäîðõîéëîõîä íóòãèéííººöèéã ¿ðñýí àæèë áîëíî. èðãýäèéã îðîëöóóëàõ çîðèëòûã ¿íýëãýý äàâõàð àãóóëíà. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí¿íýëãýýã ÿíç á¿ðèéí çîðèëãî ¯¿íòýé õîëáîãäîí ¿íýëãýýíèéøàëòãààíààð õèéæ ã¿éöýòãýäýã. ¿ð ä¿íã àøèãëàõ òàë äýýð ÿí篿íä: á¿ðèéí àðãà áàðèë, õàíäëàãà ãàð÷ • Îðîí íóòãèéí áîäëîãûí èðäýã. Çàðèì òºðëèéí ¿íýëãýý õýðýãæèëòýä òóëãàð÷ áóé èíäåêñæ¿¿ëñýí áàéõ áºãººä ýíý íü áýðõøýýë, ñààä òîòãîðûã îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí õýìæýýñ òîäîðõîéëîõ; áóþó òºðõ áàéäëûã íýãäñýí • ×àäàâõè áýõæ¿¿ëýõ òàëûí õýìæ¿¿ðò îðóóëàí æèãíýæ, ýöýñò îíöëîã õýðýãöýýã òîäîðõîéëæ, íü èíäåêñýýð èëýðõèéëæ òîîöîõûã ýíý òàëûí àæëûí ¿ð ä¿íä õýëíý. Îðîí íóòãèéí îëîí õÿíàëò øèíæèëãýý õèéõ; çàõèðãààäûí àæëûã èíäåêñýýð • Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí èëýðõèéëýýä ººð õîîðîíä íü 18
  • 19. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàõàðüöóóëæ áîëíî. Èíäîíåçèä ìóæ ñààðóóëàõ, òºñâèéí òºâëºðëèéãòóñ á¿ðýýð òîîöäîã Çàñàãëàëûí ñààðóóëàõ çýðýã õýä õýäýíèíäåêñ ¿¿íèé íýãýí ñàéí æèøýý àñóóäëûã àâ÷ ¿çíý. Òóõàéëáàë,ìºí (Ýõ ñóðâàëæèéí ëàâëàãàà, òºñâèéí áîëîí çàñàã çàõèðãààíû,81ò.). Çàðèì àðãûí õóâüä ñîíãîëò óëñ òºðèéí òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ,õèéõýä ÿðâèãòàé íºõöºë òóëãàðäàã. ìºí òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ îð÷èíÒóõàéëáàë, õàðüöóóëæ æèøèõ ¿¿, (áàéãóóëàë, îðîëöîã÷, õóóëüîðîí íóòãèéí îíöëîãò òóëãóóðëàõ ä¿ðýì, áîäëîãî ãì) á¿ðäýõ ÿâöàäóó ãýäãèéã øèéäýõ àñóóäàë íýëýýä õýìæèëò õèéäýã ¿ç¿¿ëýëò áàéíà.ÿðâèãòàé. Òºâëºðëèéí ñààðóóëàõ ¿éë ÿâöàä õýìæèë õèéõ ¿ç¿¿ëýëòèéã Îðîí íóòãèéí ñîíãóóëüò àëáàí òîäîðõîéëæ áîëîâñðóóëàõàäòóøààëòíû (ÿëàíãóÿà äàõèí íýð ëàâëàãàà áîëîõ ¿íäñýí áàðèìòäýâøñýí íºõöºëä) îëîëò àìæèëòûí áè÷èã áîë “Îðîí íóòãèéíòàëààð áîäèò òàéëàí ìýäýý çàñàãëàë, òºâëºðëèéã ñààðóóëàõãàðãàõ, èíãýñíýýðýý õàðèóöëàãà çºâëºìæ” þì.òàéëàãíàëûí òîãòîëöîîã á¿ðä¿¿ëýõþì. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ¿íýëãýý ‘Ýõ ñóðâàëæèéí ëàâëàãàà’ õýñýãò Îðîí íóòãèéí îëîí äàâõàðãà äóðüäñàí æèøýýí äýýð ÷ òýð, îðîíá¿õèé çàõèðãààã íýãäñýí íýã íóòãèéí ò¿âøíèé çàñàãëàëûí¿ç¿¿ëýëòýýð ¿íýëýõýä íóòàã ¿íäñýí õýìæýýñ, òîäîðõîéëîã÷äûãòóñ á¿ðèéí ºâºðìºö íºõöºë, öîãö õàìðàõ çîðèëò òàâèíà.îíöëîã àñóóäëûã îðõèãäóóëàõ ¯¿íä îðîí íóòãèéí óëñ òºðèéíýðñäýëòýé. Ãýñýí ÷, àäèëòãàë áóþó ñèñòåì (ñîíãóóëü, õ¿íèé ýðõ,çýðýãö¿¿ëýõ ÷àíàðò ÷óõàë ÷óõàë õóóëü äýýäëýõ ¸ñ, èðãýíèéäàâóó òàë áèé. Òóõàéëáàë, ýíý àðãà íèéãýì, ìýäýýëëèéí ýðõ ÷ºëºº);íü îðîí íóòãèéí çàõèðãààäûí äóíä áàéãóóëëûí àñóóäàë (àâëèãà,ºðñºë人í áèé áîëãîæ, õàðèëöàí òºðèéí çàõèðãàà, ñàíõ¿¿ òºñâèéíòóðøëàãà ñîëèëöîæ, íýãíýýñýý ìåíåæìåíò, áàðàà ¿éë÷èëãýýñóðàëöàõ õºø¿¿ðýã áîëäîã äàâóó õóäàëäàí àâàõ ãì); íèéãìèéíòàëòàé þì. áîëîí áóñàä çàíãèëàà àñóóäàë1.5 ¯íýëãýý þóí äýýð ãîëëîí àíõààð÷ (óëñ òºðèéí ïðîöåññ, òºñâèéíáîëîõ âý? àñóóäàë, îðëîãî á¿ðä¿¿ëýõ, òºðèéí Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ¿éë÷èëãýýã õ¿ðãýõ, æåíäåð,õýìæèëò, ¿íýëãýýíèé õóâüä îðîí áàéãàëü îð÷íû òîãòâîðòîé áàéäàëíóòãèéí çàñàãëàë, òºâëºðëèéã ãì); áèçíåññ/àðèëæààíû îð÷èíñààðóóëàõ ÿâö, îðîí íóòãèéí çýðãèéã õàìðóóëæ ¿çíý.àðä÷èëàë, îðîí íóòãèéí çàõèðãààãýñýí äºðâºí àñóóäàëä àíõààðâàë Îðîí íóòãèéí àðä÷èëàë áóþóçîõèíî. îðîí íóòãèéí ò¿âøíèé àðä÷èëàë ãýäãèéã îíîëûí áàðèìòëàëûí Òºâëºðëèéí ñààðóóëàõ ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä õóâüä “õîòûí äàðãà, çºâëºë,íü òºðèéí çàõèðãààíû òºâëºðëèéã õîðîî, òºðèéí ¿éë÷èëãýý ãì 19
  • 20. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàîðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû îðëîãî çàðëàãàà õýðõýí çîõèöóóëæáàéãóóëëàãûí õóâüä áîëîí áàéãààãààð òîîöíî.èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãà, ¯¿íèé àäèë õîòûí çàõèðãààíû¿éë àæèëëàãààíû” ãýñýí õî¸ð àæëûã îëîí íèéòýä ¿éë÷èëãýýóòãààð îéëãîâîë çîõèõ îéëãîëò õýðõýí õ¿ðãýæ áóéãààð òîäîðõîéëæþì.10 Ýíý íü òîãòìîë øóäàðãà áîëîõ þì. ÿéöýòãýëèéã õýìæèõýäñîíãóóëü, áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ ¿éë÷èëãýýíèé ä¿í õýìæýý, ÷àíàð,ÿâöàä íºëººëºõ îëîíõè, öººíõ ¿ð àøèã áà ¿ð ä¿íã çîíõèëîíáîëîí ñºðºã õ¿÷íèé á¿ëãèéí àíõààðíà11.” Áîäëîãî, õºòºëáºðýðõèéã õàíãàõ, èðãýíèé áîëîí áîëîâñðóóëàõ, õýðýãæ¿¿ëýõ, ýñâýëóëñ òºðèéí ñóóðü ýðõ çýðãýýð õÿíàëò øèíæèëãýý/¿ð ä¿íãèéíòîäîðõîéëîãäîíî. ¿íýëãýý õèéõ áàéãóóëëûí, Îðîí íóòãèéí àðä÷èëëûí ñàíõ¿¿ãèéí õèéãýýä õ¿íèé íººöèéíîðîëöîîíû (áóþó øóóä) áà ÷àäàâõèéã ìºí äàâõàð ¿íýëæòºëººëëèéí àðä÷èëàë ãýñýí áîëîõ þì. Çàðèì òºðëèéí ¿íýëãýýõî¸ð ¿íäñýí õýëáýð áàéäàã. Îðîí àæëûí ¿ð ä¿í, ã¿éöýòãýëèéãíóòãèéí çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíä èë “ñàëáàð õîîðîíäûí” áóþó ºðãºíòîä, òºëººëºë, õàðèóöëàãà á¿õèé õ¿ðýýíä õàìðóóëæ ¿çäýã áîëçàñàã çàõèðãààã õàíãàõ ¿¿äíýýñ çàðèì íü òóõàéëñàí íýã ñàëáàðààðàëáàí ¸ñíû á¿òöèéí àñóóäëûã àâ÷ ¿çíý (Äýëõèé äàõèíàà ýõíèéèðãýäèéí ñàíàà áîäîëòîé áóþó ºðãºí õ¿ðýýíèé àðãûã ò¿ëõ¿¿õîñëóóëàí àâ÷ ¿çâýë çîõèëòîé. õýðýãëýæ áàéíà). Îðîí íóòãèéí ¯íýëãýýíä ìºðäºæ áóé èõýíõ çàñàãëàëûí àæëûí ¿ð ä¿í,àðãà õýðýãñëýë (‘Ýõ ñóðâàëæèéí ã¿éöýòãýë, ¿éë÷èëãýýíèé ò¿âøèíëàâëàãàà’ õýñãèéã ¿çíý ¿¿) òóðøèí áîëîí õàðüöóóëñàí øèíæèëãýýøàëãàðñàí, ºðãºí äýëãýð àøèãëàæ õèéõ ¿íýëãýýíèé îëîí àðãàáîëîõ àðãàç¿é, àðãà÷èëëààð äóòìàã õýðýãñýë12 áàéíà.áàéíà. Èõýíõ òîõèîëäîëä ýíý íüºðãºí õ¿ðýýíèé ãëîáàë àðä÷èëëûí¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã îðîí íóòãèéí 11 Áðàöåãèðäëü: “Îðîí íóòãèéí çàñàãò¿âøèíä çàäàëñàí õóâèëáàð òºäèé çàõèðãààíû àæëûí ¿ð ä¿íãèéí õýìæèíáàéãàà þì. øàëãàëòûí îëîí óëñûí òóðøëàãà”, Îðîí íóòãèéí óäèðäëàãà, ò¿¿íèé Òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ àñóóäëààðõ îëîíàæëûí ã¿éöýòãýëèéã òºðèéí óëñûí III áàãà õóðàë, Ìàíèë õîò, 2003. Ýäãýýð ñàíàà÷èëãûí çàðèìààñ Ïèòåð¿éë÷èëãýýã èðãýäýä õýðõýí õ¿ðãýæ, Áðàöåãèðäëèéí “Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû àæëûí ¿ð ä¿íãèéí õýìæèí øàëãàëòûí îëîí óëñûí òóðøëàãà” õýìýýõ ºã¿¿ëýëä òóñãàñàí áóé. 12 Îðîí íóòãèéí ò¿âøèíä Õàðèóöëàãà, èë òîä áàéäàë áà òàéëàãíàëûí èíäåêñèéã10 Àðä÷èëàë áîëîí ñîíãóóëüä äýìæëýã¿ç¿¿ëýõ îëîí óëñûí õ¿ðýýëýí (ÀÑÒ¯ÎÓÕ): òîîöîõ àðãà ç¿é, ͯÁÕÕ-èéí Ìàêåäîíè“Îðîí íóòãèéí ò¿âøíèé àðä÷èëàë – äàõü ñóóðèí òºëººëºã÷èéí ãàçàð, 2009.ÀÑÒ¯ÎÓÕ-èéí Îðîëöîî, òºëººëºë, (http://europeandcis.undp.org/governance/ñºðãºë人íèé ìåíåæìåíò áîëîí çàñàãëàëûí show/E0665B63-F203-1EE9-B2237737A3E-ëàâëàõ ” 2001, 4BC48) 20
  • 21. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàØèãòãýý 1. Ôèëèïïèí äýõ Ñàíõ¿¿ãèéí ìåíåæìåíòèéí ñèñòåì Ôèëèïïèí óëñ ¿íäýñíèé õýìæýýíèé Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûíìåíåæìåíòèéí áîëîí Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû ñàíõ¿¿ãèéíìåíåæìåíòèéí ñèñòåìèéã íýâòð¿¿ëýõèéã çîðüæ áàéíà. Ýõíèéõ íü öàõèìõóóäñàíä ñóóðèëñàí, 107 ¿ç¿¿ëýëò á¿õèé ººðèéí îíîøëîãîîíû àðãà õýðýãñýëáºãººä ñàéí çàñàãëàë, çàñàã çàõèðãàà, íèéòèéí ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ,ýäèéí çàñãèéí õºãæèë, áàéãàëü, îð÷íû ìåíåæìåíòèéí ñàëáàðûã õàìðóóëàíàâ÷ ¿çíý. Ñàíõ¿¿ãèéí ìåíåæìåíòèéí ñèñòåì íü îðëîãî á¿ðä¿¿ëýëòèéí÷àíàð, ¿ð àøãèéã óëàìæëàëò áîëîí óëàìæëàëò áóñ ýõ ¿¿ñâýðýýð çàäàëæ,ìºí çàðäàë õèéãýýä ºðèéí óäèðäëàãûí ÷àíàð, ¿ð àøãèéí 14 ¿ç¿¿ëýëòýýñá¿ðäýæ áàéíà.Øèãòãýý 2. Ìàêåäîíèä àâëèãàòàé òýìöýõ çîðèëãîîð îðîí íóòãèéí ò¿âøèíä õèéæ áóéàæëûí õàðèóöëàãà, èë òîä áàéäëûã øàëãóóðààð õýìæèæ áàéíà.13 Màêåäîíèä îðîí íóòãèéí ººðòºº çàñàãëàõ íýãæèéí ò¿âøíèéõàðèóöëàãà, èë òîä áàéäàë, òàéëàãíàõ ÿâöûã øàëãàõ àðãà÷èëëûã ͯÁÕÕ-èéí äýìæëýãòýéãýýð áîëîâñðóóëñàí áàéíà. Ýíýõ¿¿ àðãà÷èëàë îðîí íóòãèéíçàñàã çàõèðãààäûí ¸ñ ç¿éã¿é áàéäàë, àâëèãàëä ºðòºõ “ýìçýãøèë”-èéã,òýäãýýðèéã ýñýðã¿¿öýõ ÷àíàðûã íü õýìæèõ áàéäëààð ¿íýëäýã áàéíà. Óëñòºðèéí õóâüä ýìçýã õèéãýýä àðãà ç¿éí òàëäàà ÷ ÿðâèãòàé àâëèãûí ¿çýãäýëòîõèîëäëûã õýìæèõ ¿íýëãýýíèé óëàìæëàëò àðãàç¿éòýé õàðüöóóëàõàäÌàêåäîíèéí ýíý àðãà÷èëàë îðîí íóòãèéí çàõèðãààíû àâëèãàòàé òýìöýõìåõàíèçìûí ¿ð íºëººã äàðààõ ãóðâàí ¿íäñýí ÷èã ¿¿ðãýýð íü îíîøèëæáàéãàà þì. ¯¿íä: 1) ñàíõ¿¿ òºñâèéí ìåíåæìåíò, 2) õîò òºëºâëºëò áà 3)áàðàà, ¿éë÷èëãýý õóäàëäàí àâàõ çýðãèéã õàìàð÷ áàéíà. Òèéìýýñ, ãàðñàí¿ð ä¿íãèéí òîî ìýäýý íü “àøèãëàõ áîëîìæ” ñàéòàé, áîäëîãîä èë¿¿õàìààðàõ òóë îðîí íóòãèéí áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷èä òààøààí õ¿ëýýæàâäàã. Àðãà÷èëëûã áîëîâñðóóëàõàä àâëèãàòàé òýìöýõ ýðõ, ¿¿ðýã õ¿ëýýñýíîðîí íóòãèéí îðîëöîã÷ òàëóóä ãîë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí. Îðîëöîã÷/ñîíèðõîã÷òàëóóäûã àíõíààñ íü õàìðóóëñàí ÿâäàë ¿íýëãýýíèé àæëûí ÿâö, ¿ð ä¿íãºì÷èëæ õàðèóöàõ ýçýíòýé áîëãîæ, îðîí íóòãèéí áîäëîãî áîëîâñðóóëàëòàäáîäèòîîð òóñãàæ àæèëëàõ íºõöëèéã õàíãàñàí áàéíà. Áîëîâñðóóëàõ øàòàíä ìºí òºðèéí ¿éë÷èëãýýíèé õýðýãëýã÷ áîëîõ èðãýä,èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãûã îðîëöóóëæ, àâëèãûí òàëààðõ òýäíèé ñàíààáîäîë, òóðøëàãà äýýð ¿íäýñëýí àâëèãûí “õàëóóí öýã”-¿¿äèéã òîäîðõîéëæàâñàí. Èðãýäèéã èéíõ¿¿ áîëîâñðóóëàëòûí ÿâöàä îðîëöóóëñíààð ÿäóó÷óóä,ýìýãòýé÷¿¿ä ìºí íèéãìèéí ýìçýã á¿ëã¿¿äýä õàìààðàë á¿õèé àâëèãûí“õàëóóí öýã”-èéã òîäîðõîéëîõ çàìààð òóñ àðãà õýðýãñëèéã ÿäóóðàë áîëîíæåíäåðèéí ìýäðýìæòýé áîëãîæýý. ¯íýëãýýíä èðãýäèéã îðîëöóóëñíààð, ò¿¿íèé îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààáîëîí òýäãýýðèéí òîéðãèéí õîîðîíäûí òàéëàãíàõ ¿ð íºëºº á¿õèé ìåõàíèçìáîëîõ íººö áîëîëöîîã äàé÷èëæ áàéãàà þì.13 Îðîí íóòãèéí ò¿âøèíä Õàðèóöëàãà, èë òîä áàéäàë áà òàéëàãíàëûí èíäåêñèéã òîîöîõ àðãàç¿é, ͯÁÕÕ-èéí Ìàêåäîíè äàõü ñóóðèí òºëººëºã÷èéí ãàçàð, 2009.(http://europeandcis.undp.org/governance/show/E0665B63-F203-1EE9-B2237737A3E4BC48) 21
  • 22. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà Ýöýñò íü, îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ¿íýëãýý àëü íýã òîäîðõîé ñàëáàð (ýð¿¿ë ìýíä, áîëîâñðîë, áèçíåñèéí îð÷èí) ýñâýë ñýäýâ (õ¿íèé ýðõ, àâëèãà ãì)-èéã õàìàð÷ áîëíî. Ýäãýýð ¿íýëãýý îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí àñóóäëûã öîãö áàéäëààð õàìàð÷ ÷àäàõã¿é áîëîâ÷ ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãàä òóñãàñàí àðãà, àðãà÷èëëûã îëîí òîõèîëäîëä àøèãëàæ áîëîõ þì.1.6 ¯íýëãýýíèé íîðìàòèâ ¿íäýñ ñàéí ìýääýã áîëíî.14 ̺í ýöñèéí Çàñàãëàëûí ¿ç¿¿ëýëò áîë õýðýãëýã÷äýä ¿íýëãýý ÷óõàìçàñàãëàëûí àëü íýã ñóóðü öýãò þóã õàðóóëæ, þóã õàðóóëàõã¿éãáàéãàà áîäèò áàéäàë õ¿ññýí ìàãàäëàõ áîëîëöîî îëãîíî.çîðèëòîò áàéäàëòàé çýðýãöýõò¿âøíèéã èëòãýõ õýìæ¿¿ð þì. ͯÁ-ûí Õºãæëèéí õºòºëáºð¯¿íòýé õîëáîãäóóëàí. îäîî þó -èéí çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèéáîëæ áàéãàà, þó áîëîõ ¸ñòîé ãýñýí ñóóðü áîëãîí àâñàí õýì õýìæýýäõî¸ð íºõöºë áàéäëûã ººð õîîðîíä àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí çàð÷ìóóäõàðüöóóëàõ ¿¿äíýýñ ¿ç¿¿ëýëòèéã (èë òîä áàéäàë, òàéëàãíàõàøèãëàíà. Òèéìýýñ, ¿íýëãýý á¿ð çàð÷èì, îðîëöîî) ìºí ÿäóó÷óóä,þóã ñàéí, þóã ìóóä òîîöîõ òàëààð ýìýãòýé÷¿¿ä áîëîí íèéãìèéíòîäîðõîé õèéñâýðëýë, îéëãîëò áóñàä ýìçýã á¿ëãèéí ýðõ,áóþó õýì õýìæýýíä ¿íäýñëýíý. õýðýãöýý, øààðäëàãà ñîíèðõëûí¯íýëãýýíèé ÿâöàä çàñàãëàëûí àñóóäàë áàãòàæ áàéãàà þì.òîäîðõîé çàð÷èì (òóõàéëáàë, Îðîí íóòãèéí íºõöºë áàéäàëäòýãø ýðõ, èë òîä áàéäàë, òîõèðñîí çàñàãëàëûí ¿íýëãýýõàðèóöëàãàòàé áàéäàë)-ä áóñäààñ ÿäóóñ, ýìýãòýé÷¿¿ä, íèéãìèéíèë¿¿ à÷ õîëáîãäîë ºã÷ áóéã íàðèéí áóñàä ýìçýã á¿ëýãò òóëãàð÷ áóéø¿¿ðäýõýä ýíýõ¿¿ íîðìàòèâ õýì ýäèéí çàñàã, óëñ òºð, íèéãìèéíõýìæýý òîäîðõîé áîëíî. áîëîí ñî¸ëûí ñààä áýðõøýýëèéã ¯íýëãýýíèé áîëîâñðóóëàëòûí òîäðóóëàí òîäîðõîéëîõõàìãèéí ÷óõàë ¿å øàò áîë ¿íýò ìåõàíèçìûã á¿ðä¿¿ëæ ºãíº.ç¿éëñ çàð÷ìóóäûã òîîí ¿ç¿¿ëýëòýýð Ò¿¿í÷ëýí, ÿäóóñ, ýìýãòýé÷¿¿ä áàèëýðõèéëæ, õýìæèãäýõ¿éö íèéãìèéí áóñàä ýìçýã á¿ëãèéíøàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò ñàíàë àñóóëãûí äóó õîîëîéã íýãòãýæ èëýðõèéëýõàñóóëò áîëãîí õºðâ¿¿ëýõ ÿâäàë áîëîìæ îëãîäîã ìýäýýëýëìºí (Ä¿ðñëýë 1). öóãëóóëàõ îðîëöîîíû àðãà íü çàñàãëàëûí õ¿ðýýíèé ºìíº “Ñàéí”, ”àðä÷èëñàí” ãýñýí îðõèãäñîí, õýðýãñäýãã¿é àñóóäëûãîéëãîëòûã õýðõýí ä¿ãíýõèéã èëð¿¿ëæ, àíõààðàë õàíäóóëæõýðýãëýã÷äýä îéëãîìæòîé áàéëãàõ áîëíî.çîðèëãîîð çàñàãëàëûí ¿íýëãýýòîäîðõîé èëýðõèéëñýí íîðìàòèâõýì õýìæýýã ñóóðü áîëãîæ àâàõíü ÷óõàë. Èíãýñíýýð ò¿íø, áóñàä 14 Çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíä õàíäàõ õàíäèâëàã÷äûí õàíäëàãà, Õºãæëèéíáàéãóóëëàãà áîëîí ñóäëàà÷èä òóñëàëöààíû õîðîî (DAC) Çàñàãëàëûíçàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèé ÿíç á¿ðèéí ñ¿ëæýý, ÝÇÕÀÕÁ, 2008 îíû 6 äóãààð ñàðàðãà÷ëàëûí äàâóó áîëîí ñóë òàëûã (ýöýñëýí áîëîâñðóóëñàí òºñºë) 22
  • 23. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà Ä¿ðñëýë 1. Çàñàãëàëûí çàð÷ìóóäûã áîäèòîîð àøèãëàõ íü Òîäîðõîé Àðä÷èëñàí ¯éë ÿâöûí òàëààðõ øàëãóóð àñóóëòóóä çàñàãëàëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä Æèøýý íü, îðîí Àðä÷èëñàí çàð÷ìóóä Æèøýý íü, íóòãèéí çàñàã çàñàãëàëûí Æèøýý íü: òºñâèéã çàõèðãàà òºñ⺺ ä¿ð òºðõõàðèóöëàãàòàé îëîí íèéòýä äýëãýæ îëîí íèéòýýð áàéäàë õýëýëö¿¿ëäýã ýñýõ õýëýëö¿¿ëýõØèãòãýý 3. ¯íýëãýýíèé íîðìàòèâ ¿íäýñ ñóóðü Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí á¿õ òºðëèéí ¿íýëãýý íü ¿ð ä¿íä ÷èãëýñýíçààâàð çºâëºìæèéí ÷àíàðòàé áàéäàã. ªíººãèéí áàéäëààð îðîí íóòãèéí“ñàéí” çàñàãëàëûí íýãäñýí íýã á¿ä¿¿â÷ áàéõã¿é áàéíà. Òèéìýýñ, ¿íýëãýýòóñ á¿ðèéí õóâüä ò¿¿íèéã ÷èãë¿¿ëýõ õýì õýìæýý, çàð÷ìóóäûã áàòëàí òîãòîõíü ýí òýðã¿¿íä õèéõ àæèë ìºí.‘Ýõ ñóðâàëæèéí ëàâëàãàà’ õýñýãò ýìõòãýñýí¿íýëãýýíèé õýä õýäýí àðãà÷èëëûí ¿íäñèéã á¿ðä¿¿ëæ áóé ¿íýò ç¿éëñ,çàð÷ìóóäûã äîð ñèéð¿¿ëëýý.ÀÑÒ¯ÎÓÕ. Îðîí íóòãèéí ò¿âøíèé àðä÷èëàë 1. Һ뺺ëëèéí àðä÷èëàë (òýãø ýðõ, òýãø áàéäàë) 2. Îðîëöîîíû àðä÷èëàë (íýýëòòýé, øóäàðãà, èë òîä áàéäàë, õºíãºí øóóðõàé, õàðèóöëàãà òàéëàãíàë)Îðîí íóòãèéí õºãæëèéí òºëºº ñàéí çàñàãëàë –ÎÍÕÒÑÇ 1. Һ뺺ëºë 2. Îðîëöîî 3. Õàðèóöëàãàòàé áàéäàë 4. Èë òîä áàéäàë 5. ¯ð íºëºº 6. Àþóëã¿é áàéäàë 7. Òýãø áàéäàëÎðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí áàðîìåòð (ÎÍÇÁ) 1. ¯ð íºëºº 2. Èë òîä áàéäàë áà õóóëü äýýäëýõ ¸ñ 3. Õàðèóöëàãàòàé áàéäàë 4. Îðîëöîî áà èðãýäèéã õàìðóóëàõ 5. Òýãø áàéäàëͯÁ-ÕÀÑÁ Õîòûí çàñàãëàëûí èíäåêñ 1. ¯ð íºëºº 2. Òýãø áàéäàë 3. Îðîëöîî 4. Õàðèóöëàãàòàé áàéäàë 23
  • 24. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà Øèãòãýý 4. Àôãàíèñòàí äàõü Îðîí íóòãèéí õºãæëèéí òºëºº ñàéí çàñàãëàë (ÎÍÕÒÑÇ) àðãà÷èëëûí íîðìàòèâ ¿íäýñ ÎÍÕÒÑÇ àðãà÷èëàë (‘Ýõ ñóðâàëæèéí ëàâëàãàà’, 66ò.) îðîí íóòãèéí ò¿âøèíä çàñàãëàëûí åðºíõèé íºõöºë áàéäëûã òîäîðõîéëæ, òóõàéëáàë ìóæ, ä¿¿ðýã, îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãàà áîëîí òîñãîäûí çàñàãëàëûí íºõöºë áàéäëûã çîðèëòîò áóþó çàñàãëàëûí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòòýé õàðüöóóëñàí øèíæèëãýý õèéäýã. ÎÍÕÒÑÇ òàéëàí ¿ç¿¿ëýëòèéí ñèñòåìèéã ͯÁ-ÕÀÑÁ Õîòûí çàñàãëàëûí èíäåêñ (ÕÇÈ)-èéã ãîë ñóóðü áîëãîí áîëîâñðóóëæ, Àôãàíèñòàíû ºíººãèéí ¿íäýñíèé áîëîí îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí íºõöºë áàéäàëä òààðóóëàí çîõèõ çîõèöóóëàëò õèéñýí áºãººä ñàéí çàñàãëàëûí äîëîîí çàð÷èì (òºëººëºë, îðîëöîî, õàðèóöëàãàòàé áàéäàë, èë òîä áàéäàë, ¿ð íºëºº, àþóëã¿é áîëîí òýãø áàéäàë)-ààð á¿ëýãëýí õóâààñàí 25 ¿ç¿¿ëýëòýýñ á¿ðäýíý. Àôãàíèñòàíû Îðîí íóòãèéí ñàéí çàñàãëàëûí òºëºº õàðààò áóñ çºâëºë äýýð äóðäñàí çàð÷ìóóäûã ººðèéí ñòðàòåãèéí õ¿ðýýíä áàòàëñàí áàéíà. Ýíýõ¿¿ ñòðàòåãèéí åðºíõèé ñàíàà, á¿òýö ÌÕÇ-óóäààñ óðãàí ãàðñàí áèëýý.1.7 Îëîí òàëûí îðîëöîîã õàíãàõ àæëûã óäèðäàí ÷èãë¿¿ëæ, ¯íýëãýý á¿ð îðîëöîã÷ òàëóóäûí ò¿íøëýë áàéãóóëæ, õºãæ¿¿ëýõ,õóâüä áîëîí ¿íýëãýýíèé ¿å øàò àðãà õýìæýýã òºëºâëºæ, ò¿ãýýíá¿ðèéí òóõàéä îðîëöîã÷äûí äýëãýð¿¿ëýõ áîëîí áîäëîãîã¿éöýòãýõ ¿¿ðãèéí õóâüä ººð õýðýãæèëòèéí øàòàíä îíöãî麺ð. Ýäãýýð ¿å øàòûã Øèãòãýý èäýâõèòýé îðîëäîã áèëýý.5-ààñ ¿çíý ¿¿. ¯íýëãýýíèé àðãà Òºâ çàñãèéí ãàçðûí òºëººëºë:áàðèë, ñóðâàëæ, çîðèëãîîñ òºâ çàñãèéí ãàçàð (ººðººð õýëáýë,õàìààð÷ ÿíç á¿ðèéí îðîëöîã÷ îðîí íóòãèéí çàõèðãàà õàðèóöñàíòàëûí ¿å øàò òóñ á¿ðò ã¿éöýòãýõ ÿàì òàìãûí ãàçàð) îðîí íóòãèéí¿¿ðýã, îðîëöîî áàñ ÿíç á¿ð çàõèðãààäûí àæëûí ã¿éöýòãýëèéíáàéíà. ‘Ýõ ñóðâàëæèéí ëàâëàãàà’ ñòàíäàðò òîãòîîæ ìºðä¿¿ëýõ,õýñýãò áàãòààñàí ¿íýëãýýíèé õÿíàëò øèíæèëãýý, òàéëàíàðãà õýðýãñýë òóñ á¿ðýýð ãîëëîí õàðèóöëàãûí ìåõàíèçì á¿ðä¿¿ëýíîðîëöîã÷ òàëûí ã¿éöýòãýõ ¿¿ðãèéã áîäëîãûí ÷àíàðòàé àñóóäàëáàñ òîäîðõîéëñîí áàéãàà. áîëîâñðóóëæ, áàòëàõ çýðãýýð îðîí Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí íóòãèéí ÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëýõýä¿íýëãýýíä äàðààõ ýòãýýä îðîëöîã÷ ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã òóëòàë áîëîõ íü ò¿ãýýìýë. ¯¿íä: ¿íýëãýýíèé àæèëä èõ à÷ Îðîí íóòãèéí çàõèðãààíû õîëáîãäîëòîé.òºëººëºë: ¿íýëãýýíèé àæëûí Çàñãèéí ãàçàð îðîí íóòãèéíýõëýë, õýðýãæèëò, ¿ð ä¿íãèéí çàõèðãààäûã õÿíàí øèíæëýõ ÷èãàøèãëàëòûí õóâüä îðîí íóòãèéí ¿¿ðãèéíõýý õ¿ðýýíä ¿íýëãýýíèéóëñ òºð, çàõèðãààíû óäèðäàõ ¿ð ä¿íã àøèãëàõ, áîäëîãîàæèëòíóóä øèéäâýðëýõ ¿¿ðýã õýðýãæèëòèéí ¿å øàòàíä îíöãîéã¿éöýòãýíý. Èõýíõ òîõèîëäîëä èäýâõèòýé áàéæ áîëîõ þì.îðîí íóòãèéí çàõèðãàà ¿íýëãýýíèé 24
  • 25. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà Íóòãèéí óäèðäëàãûí õîëáîîä: ÷óõàë ¿ç¿¿ëýëò ìºí. Èðãýíèéýíý áîë ¿íäýñíèé ò¿âøèíä äóó íèéãìèéí áàéãóóëëàãà ¿íýëãýýíèéõîîëîéãîî íýãòãýí õ¿ðãýäýã àæèëä, ¿¿íèé äîòîð îðîííóòãèéí çºâëºë õîëáîîäîîñ íóòãèéí çàñàãëàëûí äóòàãäëûãá¿ðäýõ áà òýäíèé ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã, èëð¿¿ëæ, àíõààðàë õàíäóóëàõçîðèëãûí çàðèìààñ äóðäâàë: ¿¿ðýã ã¿öýòãýõèéí çýðýãöýýîðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû ã¿éöýòãýëèéí øàòàíä ìýäýýëýëòàëààð ¿íäýñíèé ò¿âøíèé öóãëóóëàõ, çàäëàí øèíæëýõáîäëîãîä íºëººëºõ îëîí íèéòèéí àæëûí äàäëàãà òóðøëàãàà àøèãëàíõýëýëö¿¿ëýã çîõèîõ, çºâëºë àæèëëàõ øààðäëàãà áàéäàã. ÈÍÁõîëáîîä, òýäíèé ò¿íøëýëä àæèë ¿íýëãýýíèé ¿éë ÿâöûí á¿õèé¿éë÷èëãýý õ¿ðãýõ, îðîí íóòãèéí ë øàòàíä èäýâõèòýé îðîëöîõçàõèðãààíû áàéãóóëëàãóóäàä áîëîìæòîé.àðä÷èëñàí òàéëàí õàðèóöëàãûíòîãòîëöîî, èë òîä áàéäëûã Íóòãèéí èðãýäýä ò¿øèãëýñýíáýõæ¿¿ëýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõ áàéãóóëëàãà (ÍÈÒÁ): ýíý áîë èðãýä÷àäàâõèòàé áîëãîõîä äýìæëýã çîõèîí áàéãóóëàëòûí òîäîðõîé¿ç¿¿ëýõ çýðýã þì. Èéì õîëáîî õýëáýðò îðîí íóòãèéí õºãæëèéí¿íýëãýýíèé àæèëä, ÿëàíãóÿà àñóóäëààð íóòãèéí àðä èðãýäèéãò¿íøëýëèéã áèé áîëãîõ, õºãæèë äàé÷ëàí òýäíèé ýðõ àøãèéãáà áîäëîãûí õýðýãæèëòèéã õÿíàõ èëýðõèéëýí õàìãààëàõ “õîòî÷øàòàíä ÷óõàë îðîëöîã÷ òàë áîëîõ íîõîéí” ¿¿ðýã ã¿éöýòãýíý ãýñýí ¿ãþì. þì. Íóòãèéí èðãýäýä ò¿øèãëýñýí áàéãóóëëàãà áàñ íóòãèéí èðãýäèéí Èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãà: äîòîðõ ýìçýã áîëîí ãàäóóðõàãäñàíîëîí ºí㺠àÿñ á¿õèé õ¿÷èðõýã á¿ëãèéí ñàíàà áîäîë, ýðõ àøãèéãèðãýíèé íèéãìèéí îðøèõóé áîë èëýðõèéëýõ ãýñýí à÷ õîëáîãäîëîðîí íóòãèéí ñàéí çàñàãëàëûí á¿õèé ¿¿ðýã ã¿éöýòãýíý. Øèãòãýý 5. Çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèé àæëûí ¿íäñýí ¿å øàòóóä. Áýëòãýë àæèë: ¯íýëãýýíèé áàãèéã òîäîðõîéëæ, ãýðýýëýõ, àæëûí äýëãýðýíã¿é òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëàõ. ¯íýëãýýíèé áàãò õ¿éñ, ÿñ ¿íäýñ, íàñ áîëîí íèéãìèéí ãàðëûí õóâüä àëü áîëîõ ºðãºí òºëººëºëòýé áàéâàë çîõèíî. ¯íýëãýý õèéãäýõ òóõàéí íóòàã îðíîîñ àëü áîëîõ õ¿í àâ÷ àæèëëóóëàõ ÿâäàë îíöãîé ÷óõàë. Äýëãýðýíã¿é òºëºâëºãººíä “¿ð ä¿íã ò¿ãýýí äýëãýð¿¿ëýõ” òóñãàé ¿å øàòûã òóñãàæ ºãíº. Ò¿íøëýë áàéãóóëàõ ¿å øàò: ¯íýëãýýíèé àæèëä îðîëöîæ áàéãàà òºðºë á¿ðèéí îðîëöîã÷/ñîíèðõîã÷ òàëóóäûí õîîðîíä àæëûí óÿëäàà õîëáîîã áèé áîëãîæ, õàíãàíà. ¯íýëãýýíèé áàã àëü áîëîõ òóõàéí îðîí íóòãèéí áàéãóóëëàãà õ¿ì¿¿ñýýð ¿íýëãýýíèé àæëûí “áàòëàí äààëãàõ” çîðèëòûã õàíãàæ àæèëëàíà. Àíõíû òºëºâëºõ óóëçàëòàä èðýýã¿é ÷óõàë îðîëöîã÷ òàëä çîõèõ ìýäýýëèéã õ¿ðã¿¿ëíý.Ýíý øàòàíä ¿íýëãýýíèé çîðèëãûí òóõàéä äàðàà äàðààãèéí øàòàíä àëèâàà ¿ë îéëãîëöîë ãàðãàõã¿éí òóëä õèéãäýõ ãýæ áàéãàà ¿íýëãýýíèé òàëààð àëü áîëîí ºðãºí ñóðòàë÷èëáàë çîõèëòîé. ªðãºí õ¿ðýýíèé òºëººëºë á¿õèé õÿíàëòûí çºâëºëèéã áàéãóóëíà. 25
  • 26. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà Õÿíàëòûí çºâëºëèéí ãîë ¿¿ðýã áîë òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõ çîðèëãîîð ¿íýëãýýíèé ìºðººð àâàõ àðãà õýìæýýíèé òºëºâëºãººíèé áèåëýëòýä õÿíàëò òàâèõ ÿâäàë ìºí. Áîëîâcðóóëàõ ¿å øàò: ¯íýëãýýíèé õ¿ðýý, ¿íýëýõ àñóóäàë (¿ç¿¿ëýëò ñîíãîõ ãì)-ûã òîìü¸îëîí çàñàãëàëûí òàëààð ìýäýýëýë öóãëóóëàõ àðãà õýðýãñëèéã áîëîâñðóóëíà. Îðîëöîîã ñàéòàð õàíãàæ ÷àäâàë ¿ç¿¿ëýëòèéí ñîíãîëò äýýð íýã á¿ð÷ëýí õýëýëöýæ îðîëöîã÷ òàëóóäûí ººð õîîðîíä îéëãîëöîëä õ¿ð÷, õàìòðàí àæèëëàõ ¿¿ð àìüñãàëûã áèé áîëãîíî. Ýíý íü öààø öààøäûí àæèëä òóñòàé. ¯íýëãýýíèé ¿å øàò: Ìýäýýëýë öóãëóóëàõ ¿å. Ìýäýýëýë öóãëóóëàõ àæèë õàðèóöñàí áàãèéíõàí çààâàð÷èëãà ñàéòàé, îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèé íîðìàòèâ ¿íäýñ, õýì õýìæýý, çàð÷èìä èòãýë ¿íýìøèëòýé áàéõ íü ÷óõàë. Òýäíèéã ñîíãîí øàëãàðóóëàõäàà íóòàã îðíîî ìýääýã, íóòãèéí èðãýäèéí á¿ëã¿¿äòýé õýë íýâòðýëöäýã õ¿íèéã ñîíãîâîë çîõèíî. Ä¿í øèíæèëãýýíèé ¿å øàò: Ìýäýýëëèéã çàäëàí øèíæëýõ ¿å. Ýíý íü ìýäýýëëèéã íýãòãýæ, ä¿ãíýëò áîëîâñðóóëàõ õýëáýðýýð ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íã òàéëáàðëàõ ¿éë ÿâö þì. Ýíý øàòàíä ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íãýýð õýëýëö¿¿ëýã çîõèîíî. Àðãà õýìæýý òºëºâëºõ, ò¿ãýýí äýëãýð¿¿ëýõ ¿å øàò: Îðîëöîã÷ òàëóóäòàé çºâøèëöñºí ¿éë àæèëëàãààíû òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëæ, øèíæèëãýýíèé àæëûí ¿ð ä¿íã ò¿ãýýí äýëãýð¿¿ëæ, òºëºâëºñºí àðãà õýìæýýã õýðýãæ¿¿ëæ ýõëýõ. ¯íýëãýýíèé ¿ð ä¿í ãàðàõûã õ¿ëýýæ ñóóõ áèø, ýõíýýñ íü ¿ð ä¿íã õýðõýí ò¿ãýýí äýëãýð¿¿ëýõ òàëààð òîäîðõîé ñòðàòåãè áîëîâñðóóëæ àæèëëàõ õýðýãòýé. Ýíý ñòðàòåãè íü øèíèéã ýðýëõèéëñýí, îëîí õýðýãëýã÷ çýðýã òàíèëöàõ áîëîìæèéã òîäîðõîéëæ ÷óõàë÷èëíà. Èíãýñíýýð, ¿íýëãýýíèé ä¿í îëîí íèéòèéí ñàíàà áîäîëä íºëºº á¿õèé ýòãýýä õèéãýýä îðîí íóòãèéí óëñ òºðèéí íàì, íèéãìèéí á¿ëã¿¿ä, èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãààð äàìæèí øèéäâýð ãàðãàã÷äûí ñîíîðò õ¿ð÷ íºëººëºõ þì. Áîäëîãî õýðýãæ¿¿ëýõ ¿å øàò: ¯éë àæèëëàãààíû òºëºâëºãººã õýðýãæ¿¿ëýõ, áèåëýëòýä õÿíàëò òàâèõ ¿éë ÿâö. Òºëºâëºãººíèé áèåëýëòýä õÿíàëò òàâüæ, ìîíèòîðèíã õèéõ àæèë áîë çàñàãëàëûí ¿íýëãýýã òîãòìîëæóóëàí õýâø¿¿ëýõýä øèéäâýðëýõ õ¿÷èí ç¿éë þì. Èéì ÷ ó÷ðààñ ¿¿íèéã ò¿íøëýë áèé áîëãîõ øàòàíä áàéãóóëñàí õÿíàí øàëãàõ çºâëºëèéí ¿íäñýí ÷èã ¿¿ðýã áîëãîõûã çºâëºìæ áîëãîæ áàéíà. Ýäãýýð ¿å øàòóóäûã Äýëõèéí áîëîâñðóóëàëò, ¿íýëãýý õèéõáàíêíû Èíñòèòóòûí ‘Çàñàãëàëûã áîëîí ¿íýëãýýíèé ¿ð ä¿íã¿íýëýõ ÷àäàâõè áóé áîëãîõ àðãà÷èëñàí ò¿ãýýí äýëãýð¿¿ëýõ øàòàíä òàòàíçºâëºìæ’-ä ¿íäýñëýí áîëîâñðóóëñàí. îðîëöóóëàõ íü ÷óõàë. Óëàìæëàëò ëèäåð/áàéãóóëëàãà: Îðîí íóòãèéí áèçíåñèéíÝäãýýð áàéãóóëëàãà íü íóòãèéí áàéãóóëëàãà: çàõ çýýëä áàðàà,èðãýäèéí äóíä íºëººòýé ó÷ðààñ ¿éë÷èëãýý íèéë¿¿ëýõ, àæëûí áàéð¿íýëãýýíèé ïðîöåññò á¿õ íèéòèéí áèé áîëãîõ çàìààð õóâèéí õýâøèëîðîëöîîã õàíãàõ ¿¿ðýã õ¿ëýýõ ýäèéí çàñãèéí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã.÷àäâàðòàé. Òýäãýýðèéã ¿íýëãýýíèé 26
  • 27. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà Èíãýõäýý îðîí íóòãèéí áîëîí ¿¿ðãýýñ ÷ºëººëºãäºõã¿é. Õýâëýëòºâ çàñãèéí ãàçðààñ á¿ðä¿¿ëñýí ìýäýýëëèéíõýíòýé õàðèëöààîð÷èíä ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëíà. õîëáîî òîãòîîæ, ¿íýëãýýíèé àæëûí ÿâö, ¿ð ä¿íãèéí òàëààð Ýíãèéí èðãýä: èõýíõ òîõèîëäîëä òîãòìîë ìýäýýëýõ, ìºí õóðëûíáàéãóóëëàãóóä, ñîíãóóëüò çàð, òýìäýãëýë çýðãèéã èíòåðíýòýäáàéãóóëëàãûí òºëººëºã÷èä õ¿ðòýýìæòýé áàéðëóóëàõ ÿâäýëèðãýäèéí íýðèéí ºìíººñ ¿éë îëîí ò¿ìíèéã ýíý òàëààðàæèëëàãàà ÿâóóëäàã õýäèé ÷ ìýäýýëýëòýé áàéëãàõ áîëîìæèéí¿íýëãýýíèé ¿ð ä¿íãèéí òàëààð àðãà ìºí.èðãýäèéã ìýäýýëëýýð õàíãàõ Øèãòãýý 6. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí áàðîìåòð (ÎÍÇÁ)-ò îðîëöîã÷ òàëóóäûí ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí áàðîìåòð (‘Ýõ ñóðâàëæèéí ëàâëàãàà’ õýñýã, 60ò.) áîë îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ÷àíàðûã òàâàí ¿íäñýí õ¿ðýý (¿ð íºëºº, õóóëü äýýäëýõ ¸ñ, îðîëöîî/èðãýíèé çºâøèëöºë, òýãø áàéäàë áà õàðèóöëàãàòàé áàéäàë)–ãýýð àâ÷ ¿çýí ¿íýëãýý õèéõ àðãà õýðýãñëýë þì. ¯íýëãýýíèé ýõíèé ¿å øàòàíä ÎÍÇÁ-èéã ã¿éöýòãýõ òýðã¿¿ëýõ áàéãóóëëàãûã òîäîðõîéëíî. Ýíý áàéãóóëëàãà ¿íýëãýýíèé á¿õ ïðîöåññèéí òóðøèä, ÿëàíãóÿà îðîëöîã÷ òàëóóäàä ìýäýýëýõ, òýäíèé îðîëöîîã õàíãàõ, ìýäýýëýë áîëîâñðóóëàõàä ãîë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýíý. Äàðààõü îðîëöîã÷ òàëóóä ýíý ¿éë ÿâöàä õàìðàãäàíà. ¯¿íä: • ‘Çàõèàëàã÷’ (º.õ.òóõàéí îðîí íóòãèéí çàõèðãàà) áóþó ãîë àøèã òóñ õ¿ðòýã÷. Çàõèàëàã÷ ¿íýëãýýíèé çîðèëãî, òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëèéã òîäîðõîéëíî, ìºí ñàíàë àñóóëãûí õóóäñûí òºñëèéã áîëîâñðóóëíà. • ‘Òåõíèêèéí ò¿íø’ áóþó òýðã¿¿ëýõ áàéãóóëëàãàòàé íÿãò õàìòðàí àæèëëàõ îðîí íóòãèéí áàéãóóëëàãóóä. Ìýäýýëýë öóãëóóëàõ, áîëîâñðóóëàõ, ¿ð ä¿íã áàòëàõ áîëîí áóñàä àñóóäàëä ýäãýýð áàéãóóëëàãà øèéäâýðëýõ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýíý. • Çàñàã çàõèðãààíû àæèëòíû òºëººëºë, èðãýíèé íèéãýì, òºðèéí ºì÷èéí áîëîí õóâèéí õýâøëèéíõýí, çºâëºõ, áóñàä áàéãóóëëàãà áîëîí íóòãèéí/ óëàìæëàëò ëèäåð¿¿ä (ñàíàë àñóóëãûí õóóäàñíû ¿çýë áàðèìòëàë ãàðãàõ, áîëîâñðóóëàõàä òýäíèéã îðîëöóóëíà). ÎÍÇÁ-ûí ¿íýëãýýíèé ¿ð ä¿íãèéí ¿íäñýí äýýð îðîí íóòãèéíõàí ººðèéí îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ÷àíàðûã äýýøë¿¿ëýõ àðãà õýìæýý/¿éë àæèëëàãààíû òºëºâëºãººã îðîëöîîíû àðãààð áîëîâñðóóëàõ, ÷àäàâõè áýõæ¿¿ëýõ ¿éë ÿâöûã ýõë¿¿ëíý. Îðîëöîîã õàíãàõàä òóëãàðàõ îðîëöîîíû àðãààð ¿íýëãýý õèéõáýðõøýýë þó âý? íü îðîëöîã÷ òàëóóäàä ¿íýëãýýíèé ¯íýëãýý õèéõýä îðîëöîîã àæèëä ãàðãàñàí ñýòãýë ç¿òãýëýýºðãºíººð õàíãàõ áà ºðòºã çàðäàë ìýäðýõ, ¿ð ä¿íä íü ýçíèé ¸ñîîðõýìíýæ, ¿íýëãýýã öàã õóãàöààíä õàíäàõ ñýòãýë òºð¿¿ëíý. Áàñíü äóóñãàõàä áýðõøýýëòýé àäàðìààòàé áýðõ äàâààã íýãýíòàñóóäàë òóëãàðäàã. Õýäèé òèéì ÷, äàâàí òóóëñàí òóë ¿íýëãýýã öààøèä 27
  • 28. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàäàâòàí òîãòìîë õèéäýã áîëãîí ¯ç¿¿ëýëòèéí ò¿ãýýìýë òºðºë ç¿éë15õýâøèõýä ýåðýã ñàéí íºëººòýé. áîë: Îðîëöîã÷ òàëóóäûã ñîíãîí • Îðöûí ¿ç¿¿ëýëò, á¿òýýãäýõ¿¿íàâàõ àìàðã¿é. ßëàíãóÿà áóñàä áóþó ãàðö ¿éëäâýðëýõýäîðîëöîã÷äûí ç¿ãýýñ, òóõàéëáàë øààðäëàãàòàé ñàíõ¿¿ãèéí,çàñãèéí ãàçðûí “áîëãîîìæèëäîã” õ¿íèé áîëîí ìàòåðèàëëàãèðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãà íººö, ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæäóíäààñ ñîíãîëò õèéõ íü õÿëáàð áóé áàéãóóëëûí îð÷íûã äàâõàðáèø. õýìæèíý. • Ïðîöåññèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ¿ð ä¿íä Àæèë ã¿éöýòãýõ ÷àäàâõè, õ¿ðýõèéí òóëä áàòàëñàí ä¿ðýìàøèã ñîíèðõîë, ÷èã ¿¿ðãýýñ íü æóðàì, àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí àðãàøàëòãààëàí îëîí òîîíû áîëîìæèò õýìæýýã õàìðóóëàí àâ÷ ¿çíý.îðîëöîã÷ òàëóóäààñ ã¿éöýòãýõ Ýíä çàõèðãààíû ñèñòåìèéíõîëáîãäîõ àæèë ¿¿ðãèéí õóâààðü, ÷àíàð, àæèëëàãàà, òºëºâëºõ,õ¿ëýýëòèéí õóâüä õàðèëöàí áîäëîãî øèéäâýð ãàðãàõîéëãîëöîë á¿õèé, îðîëöîîíû æóðàì, òýäãýýðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ“ä¿ðýì” (ìýäýýëýë ñîëèëöîõ, ìåõàíèçìûã õàìàð÷ áîëíî. Ãýñýíõóðëûí òîâ, õýëýëöýõ àñóóäàë, õýäèé ÷, òºð,èðãýíèé íèéãýì áàõóðàë óäèðäàõàä ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã, õóâèéí õýâøëèéí õîîðîíäûíøèéäâýð ãàðãàõ æóðàì, òºëºâëºñºí õàðüöàà, õàðèëöàí ¿éë÷ëýëèéíàæèë ã¿éöýòãýõ õóãàöàà ãì)-èéã ¿éë ÿâö (áàñ ÷àíàð)-ûã, ¿¿íèéõàðèëöàí çºâøººð÷ áóé òèéì äîòîð îðîëöîî, èë òîä, òýãøýòãýýäèéã òýðã¿¿í ýýëæèíä ñîíãîí áàéäàë, õàðèóöëàãàòàé áàéäàëøàëãàðóóëàõûã çºâëºìæ áîëãîäîã. çýðãèéã õýìæèõ àæèë õýëýõýä Ýäãýýð àðãà õýìæýý îðîí àìàð, õèéõýä õýö¿¿ íýãýí áèëýý.íóòãèéí ýëèò õýñýã ýñâýë ººð • Ãàðöûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä íü îðö áîëîííýãýí îðîëöîã÷ òàëûí á¿ëýãëýë ¿éë ÿâöûí í¿äýíä õàðàãäàõ¿íýëãýýíèé ¿éë ÿâöûã “ººðèéí ãàäíàõ ¿ð ä¿íã õàðóóëíà. Îëîíõÿíàëòàíä àâàõ” áîëîìæèò ýðñäýë íèéòèéí õýðýãöýýíèé áàðààáàéãààã àíõààðàõ õýðýãòýé. ¿éë÷èëãýý, òóõàéëáàë ãàðãàñàí1.8 ßìàð òºðëèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò õóäàã, óñíû öýã, ìýäýýëëèéíàøèãëàõ âý? òºâ, îëãîñîí çºâøººðëèéí òîî ¯ç¿¿ëýëò¿¿ä òîîí áîëîí ãì. Îðö ãàðöûí ¿ç¿¿ëýëò çàí÷àíàðûí ìýäýýëýë ãàðãàæ èðíý. áàéäëûí áóþó ¿éë ÿâöûí òàëûíÇàñàãëàëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã îëîí áèø, õàðèí õºðºí㺠îðóóëàëò,àðãààð àíãèëæ áîëíî. Ñóäëàà÷, õ¿ðñýí ¿ð ä¿íãèéí òàëûãïðàêòèêèéí àæèëòíóóä ãîë ãîë÷èëíî.òºëºâ îðö, ãàðö, ¿ð ä¿í áà ¿ðíºëºº ãýñýí õýìæýýñèéã õýìæäýã¿íäýñíèé çàñàãëàëûí ¿ç¿¿ëýëòèéã 15 ͯÁÕÕ: “Çàñàãëàëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà” 2006;õýðýãëýäýã áàéíà. Îðîí íóòãèéí Ôîíñåêà:“Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûíçàñàãëàëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí õóâüä ¿íýëãýýíèé ¿ç¿¿ëýëò áà øèíæèëãýýíèé÷ ìºí èæèë. àðãà÷ëàë” 2000. 28
  • 29. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà• Ìýäðýìæèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä áîë Èíäåêñ áîë õýä õýäýí ººð ñóóðü ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ, õóâààðèàð õèéñýí õóâü ðåéòèíã õàðèóöëàãàòàé áàéäàë, õºíãºí ¿íýëãýýã íýã òîîíä íýãòãýí øóóðõàé áàéäàë, ìºí àâèëãà èëýðõèéëäýã ¿ç¿¿ëýëò þì. Óòãà çýðãèéí òóõàéä àðä èðãýäèéí òºãºëäºð èíäåêñ áîëîâñðóóëàõ ñàíàà áîäëûã ¿íýëäýã. íü íàðèéí òºâºãòýé àæèë.• ¯ð ä¿í, íºëººíèé ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä óðò Á¿ðýëäýõ¿¿íä íü ÿìàð ýëåìåíò õóãàöààíû çîðèëò õàíãàãäàõ, îðóóëàõ, õýðõýí æèãíýõ, áàñ ¿éë ÿâöààñ àøèã ãàðãàõ, íýãòãýõ àñóóäàë èíäåñêèéí ýöñèéí òîäðóóëáàë, õýðýãöýý õàíãàõ, ä¿íä íºëººëíº. Èíäåêñ òîîöîõ åðºíõèé õºãæëèéí çîðèëãîä òîìü¸î íàðèéí òºâºãòýé áîë õ¿ðñýí ýñýõèéã õýìæèíý. ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã íºõöºë áàéäàëä çîõèöóóëàõ, ººð÷ëºëò õèéõ áîëîìæ Çàñàãëàëûí ¿ç¿¿ëýëòèéí òîîí ìóóòàé áîëíî. Øèíæèëãýýíèéìýäýýã õàðüöóóëàí æèøèõ, çàäëàí àðãà, ¿ð ä¿íãýý òàíèëöóóëàõøèíæëýõ, òàíèëöóóëàõ õýä õýäýí õýëáýðýýñ ¿ë õàìààðàí îðîíàðãà áèé. Õóâààðüò îíîî òîîëîõ íóòãèéí çàñàãëàëûí ¿íýëãýý áîëõÿëáàð äºò àðãààñ ýõëýýä èíäåêñ áîäëîãûí ÷àíàðòàé, ìºí ÷àäàâõèìýòèéí íàðèéí íèéëìýë, ººð áóé áîëãîõ, íóòãèéí èðãýäèé㺺ðèéí äàâóó àòëàà áàñ ñóë òàëòàé õ¿÷èðõýãæ¿¿ëýõ ìýäýýëëýýðàðãà ñîíãîëò áàéíà. õàíãàõ ¿íäñýí ¿¿ðýãòýé. Æèøýý Îíîî òîîëîõ ñàíàë àñóóëãûí íü, òºðèéí ¿éë÷èëãýý õ¿ðòýõ àðäõóóäàñ òóõàéí õýìæèí ñóäëàõ èðãýäèéí ýðõèéí òóõàé ìýäýýëýëç¿éëèéí àëü íýã ÷àíàð, õýñãèéí äàðààõü ä¿ãíýëòýä õ¿ðãýæ áîëîõòóõàéä “òèéì ýñâýë ¿ã¿é” ãýñýí þì. ¯¿íä: (a) èðãýäèéí ýäëýýã¿éõàðèóëò àâíà. Ýíý íü òóõàéí ýðõèéã õàíãàõûã øààðäàõ; (b)¿ç¿¿ëýëò õýðõýí ñàéæèð÷ áàéãààã èðãýäèéí ÿìàð ÿìàð ýðõ áàéãàà,ÿëãàõã¿é, áàñ öàã õóãàöààíû òýäãýýðèéã ýäëýõèéí à÷ õîëáîãäîëõýëáýëçëèéã òýð á¿ð òóñãàæ þó áîëîõ òàëààð îëîí íèéòèéã÷àääàãã¿é. ìýäëýã ìýäýýëýëòýé áîëãîõ; áà/ ýñâýë, (c) èðãýäèéí ýðõèéã õàíãàõ ͺ㺺 òàëäàà îíö ñàéí/ õóóëèéí çààëòûã ÷àíä ìºðäºõèéã,õàìãèéí ºíäºð îíîîíîîñ àâààä º.õ. òàéëàí, õàðèóöëàãà øààðäàõíºãºº ºíöºãòºº îíö ìóó/ çýðýã áîëíî.õàìãèéí áàãà õ¿ðòýë îíîî òîîëîõõóâààðüò õàðèóëòóóäûã îðóóëæ Èõýíõ ¿íýëãýý ÿíç á¿ðèéíòîîëîõ áîëîìæòîé. Èéì àðãà àðãà õýðýãñëèéã õîñëóóëàí àâ÷îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí “óÿí õýðýãëýäýã. Òèéìýýñ òóõàéíçººëººí” õýìæýýñèéí òàëààð ¿íýëãýýíèé àðãà ç¿é, àðãà÷èëëûãìýäýýëýë àâàõàä àøèãëàæ áîëîõ áîëîâñðóóëàõàä èéíõ¿¿ õîñëóóëàíõýäèé ÷, ýíý íü õóâü õ¿ì¿¿ñèéí õýðýãëýõ çàð÷èì ÷óõàë. Æèøýý íü,ñàíàà áîäëûã èëýðõèéëæ áàéãàà îðö-ãàðöàä ñóóðèëñàí ¿ç¿¿ëýëòèéãó÷èð ¿ð ä¿í íü ñóáüåêòèâ áàéõ õîñëóóëàí àøèãëàõ íü àëü íýãèéãìàãàäëàë ºíäºð. äàíãààð õýðýãëýñíýýñ èë¿¿ áàéäàã. Õýìæèëòèéí äàí ãàíö àðãà, 29
  • 30. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàýñâýë íýãýí òºðëèéí ¿ç¿¿ëýëò Áîäëîãî ¿ð íºëººòýé áàéõûíàøèãëàõààñ ¿íýëãýýíèé èéì òóëä íàðèéí ä¿í øèíæèëãýýãíýãäìýë ñòðàòåãè áàðèìòëàõ ÿâäàë ÿäóó÷óóäûí ººðñäèéíõ íü õóóëüõºãæëèéí òºëºâëºëò, áîäëîãî ¸ñíû ýðõ àøãèéí èëýðõèéëýë, óëñáîëîâñðóóëàõàä èë¿¿ ¿íäýñëýëòýé, òºðèéí äýìæëýãòýé õîñëóóëàõò¿øèõ òîî áàðèìòûí ñóóðü òàëäàà øààðäëàãàòàé.äàâóó þì. Õî¸ðò, ÿäóó äàâõàðãàä ñºð㺺ð íºëººëæ áóé çàñàãëàëûí äóòàãäëûã1.9 Æåíäåð, ÿäóóðëûí ìýäðýìæòýé èëð¿¿ëýõ, õýìæèõ òîäîðõîé¿ç¿¿ëýëò ñîíãîõ ¿ç¿¿ëýëòèéã çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíä Íèéãìèéí ÿäóó äàâõàðãà, ìºí òóñãàõ øààðäëàãà17 þì.ýìýãòýé÷¿¿ë, íèéãìèéí ýìçýãá¿ëãèéí èðýýä¿é, ýðõ àøèã, 1.¯¿íòýé õîëáîãäóóëàí îðîíõýðýãöýý øààðäëàãûã èëòãýõ íóòãèéí çàñàãëàëûí ¿íýëãýý¿ç¿¿ëýëò¿¿ä çºâõºí òýäíèé òóõàéä áîëîâñðóóëàõ, ¿ç¿¿ëýëò ñîíãîõàâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ, áîäëîãûí õóâüä ÿâöàä àíõààðâàë çîõèõ ÿäóóðëûíáóñ ìºí îðîí íóòàãò òýãø áàéäëûã ãóðâàí õýìæýýñ áàéíà: Ýðõõàíãàõ îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõ ìýäëèéí õîìñäëîîñ óëáààòàéìýäýýëýë ãàðãàæ èðäãýýðýý ÷óõàë ÿäóóðàë – øèéäâýð ãàðãàõ, òºðèéíà÷ õîëáîãäîëòîé. áîäëîãîä îðîëöîõ áîëîìæã¿é; ÿäóóðëààñ ãàðàõ íººö õîìñ; óëñ ßäóóðàë áîë áóðóó áîäëîãî, òºðèéí ¿íäñýí ýðõ õýðýãæèõã¿é;äóòóó áîëîâñðóóëñàí õºãæëèéí íèéãìèéí àëàã÷èëàë, íèéãìèéíõºòºëáºðèéí øóóä ¿ð äàãàâàð õàðèëöààíû õîìñäîë; áà òºðèéíãýñýí îéëãîëò ãàçàð àâ÷ èíñòèòóöè áà/ýñâýë íèéãìèéíáàéíà. Òóõàéëáàë, íèéãìèéí ¿éë ÿâö õ¿ðòýýìæ áàãàòàé áàéõûã¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ äîðîé, õýëíý.¿éëäâýðëýëèéí õýðýãñýë (º.õ.ãàçàð, ñàíõ¿¿ãèéí íººö)-èéí 2.Íèéãìèéí ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ð-õÿíàëò ýçýìøëýýñ àíãèä áàéëãàõ, òýýìæèéí äîãîëäëîîñ øàëòãààëñàíóëìààð óëñ òºðèéí ýðõýý á¿ðýí ÿäóóðàë Ýíý õýëáýð íü áîëîâñðîë,ä¿¿ðýí ýäëýõ íºõöºëã¿é áîëãîñîí16 ýð¿¿ë ìýíä ãýõ÷èëýí íèéãìèéíçýðãèéã äóðüäàæ áîëîõ áàéíà. ¿éë÷èëãýýíèé ãàäíà ¿ëäýõ áàéäëààð òîäîðõîéëîãäîíî. Ýíä õî¸ð ¿ð äàãàâàð ãàð÷ èðæáàéíà. ¯¿íä: íýãä, áîäëîãî Áàòàëãààã¿é àìüäðàë, îð÷íûøèéäâýðò òóñãàõ ¿¿äíýýñ íºëººíä ýìçýã, ìºí äýäÿäóó÷óóäûí òàëààð èë¿¿ ñàéí á¿òöèéí õ¿ðòýýìæ òààðóó çýðýãìýäýýëëèéí áààç á¿ðä¿¿ëýõýä áàéäëààð òîäîðõîéëîãäîõ ÿäóóðàë.çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèé à÷ “Áàòàëãààã¿é” ãýñýí îéëãîëòîäõîëáîãäëûã íýìýãä¿¿ëæ áàéíà. ¿éëäâýðëýëèéí íººöèéí õ¿ð- òýýìæ, àøèãëàëò, õÿíàëòààñ16 Àíæåëî Áîíôèãëèîëè “ßäóóðëûãáóóðóóëàõàä îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí 17 Àíæåëî Áîíôèãëèîëè “Îðîí íóòãèéí ñóëÿäóóðëûã áóóðóóëàõ ÷àäàâõèéã áóé áîëãîõ”’ çàñàãëàëûí ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ ÷àäàâõèéã áóéͯÁ-ÕÕÑ (2003). ͯÁ-ÕÕÑ áîëãîõ”’ ͯÁ-ÕÕÑ (2003). ͯÁ-ÕÕÑ 30
  • 31. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàõºíäèé, îðëîãî áèé áîëãîõ ¿ç¿¿ëýëòòýé æèøèõ áîëîëöîîã¿é.àæèëëàãààíä îðîëöîõ áàòàëãààã¿éçýðãèéã õàìðóóëíà. ßäóóðëûí Çàñàãëàëûí æåíäåðèéí ìýäðýìæýíýõ¿¿ õýìæýýñ íü õºäºº íóòàãò áîë àëáàí ¸ñíû óëñ òºðèéí á¿òýöò¿ãýýìýë áàéõ áà õºðºí㺠àêòèâ òºäèéã¿é, èðãýíèé çºâøèëöëèéí(ýä áàÿëãèéí áèåò áà áèåò áóñ õ¿ðýýíä ýìýãòýé÷¿¿äèéí îðîëöîîãõýëáýð) áîëîí áàðàà, º.õ. àðèëæàà íýìýãä¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí áîëíî.ñîëèëöîîíû ç¿éë, ìºí ¿íäñýí Æåíäåðèéí àñóóäëààð ìýäëýã,äýä á¿òýö áîëîõ çàõ çýýë, çàì ãì ìýäýýëýë ò¿ãýýæ, óëñ òºð÷, òºðèéíàñóóäàëòàé èõýâ÷ëýí õîëáîãäîíî. àëáàíûõíûã ÷àäàâõèæóóëàõ; íóòãèéí ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿íèéØèãòãýý 7-ä ÿäóóðëûí ìýäðýìæòýé îíöëîã õýðýãöýýã õàíãàõ ¿éë÷èëãýý¿íýëãýýíèé çàðèì æèøýý òàòñàí ¿ç¿¿ëýõ, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýðõèéíáàéãàà. òàëààð îëîí íèéòèéí ìýäëýã ìýäýýëëèéã äýýøë¿¿ëýõ çýðýã Õàðàìñàëòàé íü, îðîí íóòãèéí àñóóäëûã õàìàðíà. Æåíäåðèéíçàñàãëàëûí ¿íýëãýý àæèë, ò¿¿íèé ìýäðýìæòýé àðãà õýìæýýäîòîð áèäíèé ‘Ýõ ñóðâàëæèéí çàñàãëàëûí, òýð äóíäàà îðîíëàâëàãàà’ õýñýãò îðóóëñàí àðãà íóòãèéí çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèéõýðýãñëèéí õóâüä ÷ ìºí àäèë, ÷óõàë á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã þì.ÿäóó÷óóäàä òîäîðõîé ÷èãëýñýíõýìæèëò ¿íýëãýý õèéñýí íü Çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíä ò¿ãýýìýëìàø öººí. Òóõàéëáàë, Õîòûí àøèãëàäàã æåíäåðèéí ìýäðýìæòýéçàñàãëàëûí èíäåêñ (56ò.)-ûí 25 ¿ç¿¿ëýëò áîë òîäîðõîé àëáà õàøèæ¿ç¿¿ëýëòýý çºâõºí õî¸ð (“ÿäóóñò áóé ýìýãòýé÷¿äèéí òîî þì.(Æèøýý÷èãëýñýí óñíû ¿íèéí áîäëîãî íü, ÀÑÒ¯ÎÓÕ-ûí Îðîí íóòãèéíáàéãàà ýñýõ”, áa “àëáàí áóñ àðä÷èëëûí ¿íýëãýýíèé ãàðûíáèçíåñèéí õºíãºëºëò, ÷ºëººëºëò”) àâëàãûí 70 äàõü òàëä áóé ýìýãòýéíü ë ÿã ÿäóó÷óóäàä ÷èãëýñýí íýð äýâøèã÷äèéí òîî áîëîíáàéõ æèøýýòýé. ‘Ýõ ñóðâàëæèéí ñàíàë ºãñºí íèéò ñîíãîã÷äûíëàâëàãàà’ õýñýãò áàãòñàí àðãà äóíä ýìýãòýé ñîíãîã÷äûí õóâèéíõýðýãñë¿¿ä îðîí íóòãèéí õºãæëèéã æèíã ñàíàë áîëãîæ áàéíà. ¯¿íèéäýìæèõ, ÿäóóðàëòàé òýìöýõ ãýñýí íýãýí àäèë Ïàðàãâàéí MIDAMOSåðºíõèé çîðèëò äýâø¿¿ëñýí [Îð÷.: “õýìæèöãýýå” ãýñýí èñïàíèáîëîâ÷, ¿¿íèéãýý ÿã ÿäóó÷óóäàä ¿ã, 88ò.] ñàíàà÷èëãûí 86-ð òàëä÷èãëýñýí òîäîðõîé ¿ç¿¿ëýëò ñîíãîí “îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíûàâ÷, íýãòãýí áàòàëãààæóóëàõ òàë àæèëòíóóäûí äîòîð áàãàäàà 30%äýýðýý äóòàãäàëòàé áàéíà. ¯¿íòýé íü ýìýãòýé÷¿¿ä áàéãàà ýñýõ”õîëáîãäóóëàí èõýíõ ñóðâàëæ ãýñýí ¿ç¿¿ëýëòèéã ñàíàë áîëãîñîíîðëîãûí ò¿âøíýýð ìýäýýëèéã áàéíà). Èéì ¿ç¿¿ëýëòèéí ÷óõàë ýõçàäëàí ÿäóóðàë áà îðîí íóòãèéí ñóðâàëæ áîë Íýãäñýí õîòóóä áàçàñàãëàëûí õîîðîíäûí õàðèëöàí îðîí íóòãèéí çàõèðãààä (ÍÕÎÍÇ)õàìààðëûí òàëààð ìýäýýëýë àâàõ õºòºëáºðèéí ìýäýýëëèéí ñàí þì;áîëîìæ îëãîæ áàéãàà ÷, ÿã ÿäóóñò ò¿¿íä 54 óëñûí äýëõèé äàÿàð, á¿ñçîðèóëàí òóõàéëàí ñîíãîæ àâñàí íóòàã, ¿íäýñíèé õýìæýýíä îðîí 31
  • 32. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàíóòãèéí øèéäâýð ãàðãàã÷äûí äóíäýìýãòýé÷¿¿äèéí ýçëýõ õóâèéíæèíã òîéìëîí áàãòààñàí áîëíî.18 Øèãòãýý 7. ¯íýëãýý äýõ ÿäóóðëûí ìýäðýìæòýé øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéí æèøýý Çàãâàð ¿ç¿¿ëýëò • ßäóó õîðîîëîë äàõü ÒÁÁ-ûí òîî • ßäóóñûí àìüäðàëûã ñàéæðóóëàõàä ÷èãëýñýí áîäëîãî, º.õ. àæèë ýðõëýëòèéã äýìæèõ õºòºëáºð, ñóóðü ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæèéã ñàéæðóóëàõ ãì • Òºâëºðºë ñààðñíààð òºðèéí ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ ñàéæèðñàí ýñýõ òàëààðõ ÿäóó èðãýäèéí ñàíàà áîäîë Ìýäýýíèé ýõ ñóðâàëæ • Òóõàéí ä¿¿ðýãò ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áóé ÒÁÁ-ûí òîîíû òàëààðõ çàõèðãààíû ä¿í á¿ðòãýë • Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû áîäëîãûí øèíæèëãýý • Ñóäàëãààãààð àâñàí òîî ìýäýý Ãýâ÷, ýìýãòýé óëñ òºð÷, òºðèéí øèíæèëãýý õèéõ ÿâäàë ìºí.àëáàí õààã÷èä æåíäåðèéí àñóóäàëä ¯íýëãýýíä àøèãëàäàã æåíäåðèéíàâòîìàòààð à÷ õîëáîãäîë ºãºõ ýñýõ ìýäðýìæòýé ¿ç¿¿ëýëòèéí çàðèììàðãààíòàé òóë ýìýãòýé÷¿¿äèéí æèøýýã Øèãòãýý 9-ä ýìõòãýíîðîëöîîã äýìæèõ, æåíäåðèéí õàðóóëñàí áîëíî.ýðõ àøãèéí õàìãààëàõ ÷èãëýëèéíáàéãóóëëàãûí ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã ðîëü 1.10 ßìàð òºðëèéí ìýäýýëýë àøèãëàõóëàì á¿ð àíõààðàë òàòàõ áîëëîî. âý? Ýíý õàíäëàãà îðîí æåíäåðèéí ¯íýëãýýíèé àðãà ç¿é, àðãà-ìýäðýìæòýé îðîí íóòãèéí õºãæèë, ÷èëëûí ñîíãîëò ìýäýýëëèéíçàñàãëàëûã äýìæèõýä èðãýíèé îëäîö, õ¿ðòýýìæýýð íºõöºëäºíº.íèéãýì ÷óõàë ¿¿ðýãòýéã õ¿ëýýí ¯ç¿¿ëýëò¿¿äèéã íü òîîöîõ òîîçºâøººð÷, òºðèéí áàéãóóëëàãóóä áàðèìò ñýëò îëäîõã¿é, îëäñîí ÷äàõü ýìýãòýé÷¿¿äèéí òîîã òóõàéí àðãà÷èëàëä øààðäàãäàõíýìýãä¿¿ëýõýýñ ãàäíà èë¿¿ õýëáýðýýð áèø áîë (º.õ. çîõèõºðãºí õ¿ðýýíä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ çàäàðãààã¿é áîë) ÿìàð ÷ ñàéí àðãàøààðäëàãàòàé þì. Æåíäåðèéí ç¿é, àðãà÷èëàë áàéãààä óòãàã¿é.÷èãëýìæòýé çàñàãëàëûí ¿íýë- Çàñàãëàëûí îëîí òºðëèéíãýýíèé àíõààð÷ áîëîõ áàñ íýãýí ìýäýýëýë áàéäàã, ¿¿íèé çàðèìààñàñóóäàë áîë îðîí íóòãèéí äóðäâàë:ò¿âøèíä òºñâèéí ¿éë ÿâöàä • Áîäèò ¿çýãäýë ò¿øñýí íîòëîõæåíäåðèéí ¿¿äíýýñ çàäëàí áàðèìò: áîäëîãûí áîëîí ýðõ ç¿éí áè÷èã áàðèìò (õóóëèéí õ¿ðýýíä òîäîðõîéëñîí á¿ðýí18 www.cities-localgovernments.org/ ýðõ, áàéãóóëëûí á¿òýö, àæëûíuclg/index.asp?pag=wldmstatistics. ã¿éöýòãýëèéí ñòàíäàðò ãì);asp&type=&L=EN&pon=1. çîõèîí áàéãóóëàëòûí á¿ä¿¿â÷ 32
  • 33. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà áîëîí ìåíåæìåíòèéí ñèñòåì • Ñàíàë áîäîë ò¿øñýí íîòëîõ (çºâëºëäºõ ìåõàíèçì áîëîí áàðèìò õóâü õ¿ì¿¿ñ, ºðõèéí øèéäâýð ãàðãàõ ãì) çýðãèéã áîëîí áóñàä òºðëèéí ñóäàëãàà, õàìðóóëæ àâ÷ ¿çíý. ñàíàë ãîìäëûí õóóäàñ ãì.• Ñòàòèñòèêèéí òîî ìýäýý, òºðºë • Õîëèìîã íîòëîõ áàðèìò: á¿ðèéí èíäåêñ; çàðäëûí á¿ðòãýë ãàíöààð÷èëñàí óóëçàëò, ôîêóñ áîëîí òºñâèéí ìýäýý; ºìíºõ á¿ëãèéí ÿðèëöëàãà, çºâëºëäºõ õóãàöààíû ¿éë àæèëëàãààíä óóëçàëòûí ìýäýýëýë; ÷àíàðûí õèéñýí àóäèòûí øàëãàëòûí áà ã¿éöýòãýëèéí ¿íýëãýý ãì. òàéëàí ãì. Øèãòãýý 8. Êîëîìáî äàõü ÿäóóðëûí ä¿ð òºðõèéã øèíæëýõ¿é Øðè ëàíêèéí Êîëîìáî õîòîä, Ñåâàíàòàãèéí îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû ìýäýýëëèéí òºâ, Êîëîìáî îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãàà (ÊÕÇ)-ààñ ñàíàà÷ëàí òóñ îðîí íóòãèéí ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ ñòðàòåãèéí áîäëîãûí ¿íäýñëýë áîëãîí ÿäóóðàë áà çàñàãëàëûí àñóóäëààð “Èðãýäèéí ¿íýëãýýíèé êàðò” õýìýýõ àðãûã áîëîâñðóóëñàí áàéíà. Ñåâàíàòàãèéí òºâ Ñàíàë ãîìäëûí õóóäàñíû ýíý àðãàà àøèãëàí ÿäóóðëûí óðüä÷èëàí íàðèéí òîãòîîñîí õ¿÷èí ç¿éëñýýð èðãýäèéí äóíä àìæèëòòàé ñóäàëãàà õèéñýí áàéíà. Ñàíàë ãîìäëûí õóóäàñ Êîëîìáî õîòûí îðëîãî áàãàòàé ä¿¿ðýã äýõ ÿäóóðëûí ä¿ð òºðõèéã ãàðãàæ èðýí áýðõøýýëòýé àñóóäëûí çýðýãöýýãýýð õ¿ì¿¿ñèéí ýåðýã òóðøëàãûã òóñãàæ, óëìààð îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíààñ ¿ç¿¿ëæ áóé ¿éë÷èëãýýíä èðãýäèéí ñýòãýë õàíàìæèéí ò¿âøèíã õýìæèõ ¿ð ä¿íòýé àðãà áîëîõîî íîòëîñîí áàéíà. Öààøèëáàë, Êîëîìáî îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíä çîðèóëñàí ìýäýýëèéí ÷óõàë ñàíã ñóäàëãààãààð á¿ðä¿¿ëæ ºãºí ÊÕÇ-íû àæèëòíóóäàä èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãàòàé ò¿íøëýõ, îðîëöîîíû àðãààð òîäîðõîéëñîí õýðýãöýý øààðäëàãàä õºíãºí øóóðõàé õàíääàã áîëîõîä íü íºëººëñºí áàéíà. Åðºíõèé人, îðîí íóòãèéí õî¸ðäàã÷, õî¸ðäóãààð ýðýìáèéíçàñàãëàëûí ìýäýýã çàñàãëàëûí ñóðâàëæ áóþó íýãýíò öóãëóóëæ,áóñàä ìýäýýíèé íýãýí àäèë õî¸ð õýâëýñýí ìýäýý (æèøýý íü, îðîíàðãààð öóãëóóëæ áîëîõ þì. Øóóä íóòãèéí çàõèðãàà, óñ íèéë¿¿ëýõáóþó àíõäàã÷ ìýäýýã óðüä÷èëàí çºâëºë ãì ¿éë÷èëãýýíèé ãàçàð,òîäîðõîéëñîí ¿ç¿¿ëýëòäýý ÒÁÁ, òîîëëîãûí êîìèññ,çîðèóëæ ãàðãàí àâíà (òóõàéëáàë, ñîíãóóëèéí õîðîî çýðýã ¿íäýñíèéõóâü õ¿ì¿¿ñ, ºðõ ãýð ýñâýë áàéãóóëëàãûí îðîí íóòãèéíáàéãóóëëûí ñóäàëãàà, ñàíàë ñàëáàðààñ ãàðãàñàí)-ã àøèãëàíà.ãîìäëûí õóóäàñ, ôîêóñ á¿ëãèéí ‘Ýõ ñóðâàëæèéí ëàâëàãàà’ õýñýãòÿðèëöëàãà, ýñâýë îðîëöîî, îðîí áàãòñàí èõýíõ ñóðâàëæ áýëýííóòãèéí çàõèðãààíû õºíãºí áàéãàà õî¸ðäàã÷ ìýäýýã àøèãëàíà.øóóðõàé, õàðèóöëàãàòàé áàéäàë Ãýâ÷, èðãýäèéí õàíäëàãà, ñàíààãì àñóóäëààð íóòãèéí èðãýäòýé áîäîë, õ¿ëýýëò, ñýòãýë õàíàìæèéíõèéñýí óóëçàëòààñ ãàðñàí ò¿âøèí, èòãýëèéí òóõàé ìýäýýëýëìýäýýëëèéã ýíä áàãòààíà); ̺í õî¸ð äóãààð ýðýìáèéí ñóðâàëæààñ 33
  • 34. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàòýð á¿ð îëäîõã¿é. Èéìýýñ, ñàéòàð õîìñäîë õàìãèéí òîì áýðõøýýëáîëîâñðóóëñàí ôîêóñ á¿ëãèéí áà ìºí. Ñòàòèñòèêèéí òîãòîëöîî ñóëíóòãèéí èðãýäèéí óóëçàëò õèéõ, äîðîéãîîñ ãàäíà àíêåòûí ñóäàëãàà,èíãýõäýý îëîí íèéòèéí òºëººëºë ôîêóñ á¿ëãèéí ÿðèëöëàãûí àðãààðáîëîõ áà/ýñâýë ãîë ìýäýýëýã÷ òîäîðõîé ìýäýýëýë öóãëóóëàõöººí õ¿íèé õ¿ðýýíä ñîíèðõñîí ìýðãýæëèéí ÷àäàâõè îðîíñýäâýýð ÿðèëöàõ øààðäëàãàòàé íóòàãò òýð á¿ð áàéõã¿é. Òîäîðõîéáîëäîã (ͯÁ-ÕÀÑÁ 2007; ͯÁÕÕ ìýäýýëýë áàéõã¿é íºõöºëä äàðààõáà Ýññåêñèéí èõ ñóðãóóëü 2007). ãóðâàí òºðëèéí “ýì÷èëãýý” áàéæ áîëîõ þì. ¯¿íä: Ìýäýýëýë öóãëóóëàõ îðîëöîîíû 1. Àðãà÷èëàë, àðãà õýðýãñëèéãàðãà îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí àøèãëàí ñóäàëãàà ÿâóóëàõûí¿íýëãýý õèéõýä îíöãîé ÷óõàë ºìíº ÷àäàâõèæóóëàõ àðãà õýìæýýáîëîâ÷ èéì àæëûí øààðäëàãàä àâ÷ áîëîõ;íèéöýõ ÷àäâàð äóòìàã áîë îðîí 2. Ìýäýýëýë öóãëóóëàõ áîëîìæ-íóòãèéí çàõèðãààíû àæèëòàí, äîî òààðóóëæ àðãà÷èëëàà ººð÷ëºõ,èðãýíèé íèéãìèéíõýíä ìàø òîì áàñ ò¿¿íèé õàìò ¿íýëãýýíèé õ¿ñýíñîðèë áîëæ õóâèðäàã. õ¿ëýýæ áóé ¿ð ä¿íãèéí òàëààðõ Ýäãýýð áýðõøýýëèéã äàâàí õ¿ëýýëòäýý ººð÷ëºëò îðóóëàõ;òóóëàõ ¿¿äíýýñ, îðîí íóòãèéí 3. Ìýäýýëýë öóãëóóëàõ àæèëäçàõèðãààäûí ¿íäýñíèé çºâëºëèéí øèíý ñàíàà÷èëãà, øèíý àðãà,òºëººëºë, îðîí íóòãèéí áîãèíî õîëáîîñ íýâòð¿¿ëýõ.óäèðäëàãûí ãèø¿¿í, òºðèéí Èéì àðãûí íýãýí æèøýý áîëçàõèðãààíû àñóóäëààð ìýðãýøñýí պ人ãèéí øóóðõàé ¿íýëãýýñóäëàà÷ áîëîí èðãýíèé (Õد)19 þì. Õد íü ñîíãîäîãíèéãìèéã òºëººëñºí íýã õ¿íèé òîîí ñóäàëãààíû àðãà÷èëàëòàéá¿ðýëäýõ¿¿íòýé öîìõîí àæëûí õàðüöóóëàõàä èëò íàðèéâ÷ëàëõýñýã áàéãóóëàõûã áàãàòàé ÷, õàíãàëòòàé íîòëîõ Àðä÷èëàë áîëîí ñîíãóóëüä áàðèìò ãàðãàæ èðäýã øóóðõàéäýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ îëîí óëñûí “á¿ä¿¿í òîéì” ñóäàëãààíû õýäõ¿ðýýëýíãýýñ ñàíàë áîëãîæ áàéíà õýäýí àðãà òåõíèêèéã àøèãëàäàã(70ò.). áèëýý. Õد-íèé õ¿ðýýíä õî¸ð äóãààð ýðýìáèéí ñóðâàëæèéí ͯÁ-ÕÀÑÁ-ààñ ìºí îðîí òîéì õèéõ, á¿ëãèéí ÿðèëöëàãà,íóòãèéí çàõèðãàà, èðãýíèé óóëçàëò, ñåìèíàð çýðãèéã õèéæíèéãýì áîëîí ñóäàëãààíû áîëíî.áàéãóóëëàãûí òºëººë뺺ñ àæëûíõýñýã á¿ðä¿¿ëýí ìýäýýëýëöóãëóóëàõ, ä¿í øèíæèëãýýõèéõ, ñóäàëãààíû òàéëàí áè÷èõçýðýã àæëûã õàðèóöóóëàõ òàëààð 19 պ人ãèéí øóóðõàé ¿íýëãýýíèéçºâëºìæ ãàðãàñàí. ñóðâàëæèéí òóõàéä ͯÁ-èéí Õ¿íñ, õºäºº àæ àõóéí áàéãóóëëàãà (ͯÁ-ÕÕÀÀÁ)-ûí Îðîí íóòàãò ìýäýýëëèéí ñàí öàõèì õóóäñàíä õàíäàíà óó - http://www.ͯÁ-á¿ðä¿¿ëýõ, öóãëóóëàõ ÷àäàâõèéí ÕÕÀÀÁ.org/docrep/W3241E/w3241e09.htm. 34
  • 35. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà Øèãòãýý 9. Æåíäåðèéí ìýäðýìæòýé ¿íýëãýýíèé ¿ç¿¿ëýëòèéí æèøýý • Îðîí íóòãèéí ò¿âøíèé òºñâèéí ¿éë ÿâö æåíäåðèéí ìýäðýìæòýé þó? • Îðîí íóòãèéí óäèðäëàãà, òºðèéí àëáàí õààã÷èä îðîí íóòãèéí õóðàë/÷óóëãàíä òàéëàãíàäàã óó? • Ñ¿¿ëèéí 12 ñàðä îðîí íóòãèéí óäèðäëàãûí õýäýí àæèëòàí æåíäåðèéí ìýäðýìæèéí òàëààð ñóðãàëòàä ñóóñàí áý? • ßäóó ä¿¿ðýã, õîðîîëîëä ÿäóó÷óóäàä ÷èãëýñýí, æåíäåðèéí ìýäðýìæòýé òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóä àæèëëàäàã óó? • Îðîí íóòãèéí èðãýäèéí õóðëûí ãèø¿¿í, îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû óäèðäàõ àæèëòàí, òºðèéí àëáàíä ýìýãòýé÷¿¿ä çîõèõ ¸ñíû òºëººëºëòýé þó?1.11 ¯íýëãýýíèé ä¿í áîäëîãîä ¿ç¿¿ëýõ ¯¿íä: i) ¿íýëãýý õèéæ áóéíºëººëëèéí íºõöºë áàéäëûí õ¿÷èí ãîë ã¿éöýòãýã÷, ii) óëñ òºðèéíç¿éëñ ïðîöåññ ººð÷ëºëò øèíýòãýëä Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí àæëûí àëü õèð íýýëòòýé áîëîõ, áà iii)¿ð ä¿íãèéí ìýäýýã öóãëóóëàõ, òóõàéí îðîí íóòàãò ¿íýëãýýíèéíýãòãýõ, õýâëýí ìýäýýëýõ àæëûí ¿ð ä¿í àëü õèð íºëººòýé áàéõîðîí íóòãèéí (áîëîí ¿íäýñíèé çýðýã áîëíî. ͺõöºë áàéäëûí ýíýò¿âøíèé) áîäëîãîä òóñãàõã¿é ÿëãààíààñ ¿íýëãýýíèé ººðèéíõ íüáîë ¿ð ä¿í, óòãà ó÷èð áàãàòàé øèíæ ÷àíàð, áàñ îðîí íóòãèéíàæèë áîëíî. Ýíý ¿éë ÿâö çºâõºí çàñàãëàëûí öààø öààøäûíõàíäèâëàã÷èéí ñàíàà÷èëãàä øèíýòãýë õèéõ áîëîìæ áîëîëöîîõºòëºãäºæ ÿâáàë íýã óäààãèéí ÷ õàìààðàõ þì.àæèë áîëîîä äóóñàõ ýðñäýë áèé.Îðîí íóòãèéí ç¿ãýýñ òîäîðõîé Íýãä, ¿íýëãýýíèé àæëûãñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýã áàéñàí ÷ õýðýãæ¿¿ëæ áóé ¿íäñýíáîäëîãîä òóñãàõ, òîãòìîë õèéæ ã¿éöýòãýã÷èéí øèíæ ÷àíàðõýâøèõ àñóóäàë íýëýýä òºâºãòýé. øèéäâýðëýõ ¿¿ðýãòýé. Ãîë ÿëãàà íüÁîäëîãîä òóñãàõ, öààøèä òºð çàñãèéí óäèðäëàãûí çààâðààðòîãòâîðòîé òóñãàæ áàéõ ¿¿äíýýñ ¿íýëãýý õèéãäýæ áàéíà óó,áîäîëöâîë çîõèõ íºõöºë, õ¿÷èí èðãýíèé íèéãìèéí ñàíàà÷èëãà óóç¿éëñèéã ýíý á¿ëýãò àâ÷ ¿çíý. ãýäýãò ë áàéãàà þì. Çàñãèéí ãàçðûí çºâøººðºë ýíä àëáàæóóëàõ, õóóëü ¯íýëãýýíèé íºõöºë áàéäàë óëñ ¸ñíû áîëãîõîä íýìýðòýé ÷, çàðèìîðíóóäàä ìàø èõ ÿëãàà çààãòàé íºõöºëä ¿íýëãýýíèé õàðààò áóñáàéäàã áà ýíý íü äàðààõü 3 õ¿÷èí áàéäàë, ¿íäýñëýëä íü ýðãýëçýýç¿éëýýñ øàëòãààëæ áàéíà.20 òºð¿¿ëýõ òàë áèé. Òóõàéëàõàä ã¿í õàãàðàëòàé õóâààãäìàë íèéãýìä ¿íäñýí ã¿éöýòãýã÷èéí ¿çýë ñóðòëûí áîëîí óëñ òºðèéí áàéð ñóóðü, ¿íýëãýý ãàðäàí õýðýãæ¿¿ëýõ20 “Àðä÷èëëûí ÷àíàðûí ¿íýëãýý – Ïðàêòèêèéí àæëûí õýñãèéí á¿òýö á¿ðýëäýõ¿¿í,ãàðûí àâëàãà” 4 ä¿ãýýð õýñýã: ¯íýëãýýíýýñøèíýòãýëä: àðä÷èëñàí ¿éë ÿâöàä íºëººëºõ¿é, òºëººëºë çýðýã õîëáîî á¿õèéÀÑįÎÓÕ (IDEA) (2008) àñóóäàë ãàð÷ èðíý. Ìýäýýæ õýðýã, 35
  • 36. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàáîäëîãîä òóñãàë îëîõ óëñ òºðèéí àâàõ áîëîëöîî îëãîäîã.îðîí çàéí òóñûí òóëä ¿íýëãýýíèéáàãèéíõàí ººð ººð àøèã ñîíèðõîë Øèéäâýð ãàðãàã÷äàä òóõàéëàíèëýðõèéëýã÷ ãîë, ãîë îðîëöîã÷ ÷èãëýñýí ìýäýýëýë õàðèëöààíûòàëûí òºëººëëèéã àëü áîëîõ òîäîðõîé ñòðàòåãè áàéõã¿éãýýñîðîëöóóëàõàä àíõààðâàë çîõèíî. ñóäàëãàà øèíæèëãýýíèé ä¿íÀæëûí õýñýã õýò ÿâöóó, òºëººëëèéã áîäëîãîä òóñãàëàà îëîõã¿é áàéñààðòýíöâýðòýé õàíãàæ ÷àäààã¿é ýñâýë áàéíà. Ýíý íü íèéãìèéí óõààíûÿìàð íýã áàéäëààð íýã òàëûã ñàëáàðûí øèíæèëãýý ñóäàëãààíûáàðüñàí áàéâàë ¿íýëãýýíèé “õóóëü õ¿ðýýíä áîëîí îðîí íóòãèéí¸ñíû” ÷àíàðò ñºð㺺ð íºëººëºõ, çàñàãëàëûí ¿íýëãýý, õýìæèë ç¿éíóëìààð öààøäûí øèíýòãýë õèéõ õóâüä ÷ òîõèîëäîæ áóé áýðõøýýëáîëîìæ áîëîëöîîã õààõ ýðñäýëòýé. þì. Ýíý øàëòãààíààð, ã¿éöýòãýã÷ Õî¸ðò, îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèé ýõíýýñ ë ¿ð ä¿íòîãòîëöîî åðºíõèé人 ººð÷ëºëò ãàðõûã õ¿ëýýæ ñóóëã¿é, õàðèíøèíýòãýëä íýýëòòýé áàéõ òóñàì ò¿ãýýí äýëãýð¿¿ëýõ, ìýäýýëýëòîäîðõîé ¿íýëãýý õèéõ ñàíàë õàðèëöààíû òîäîðõîé ñòðàòåãèéãñàíàà÷èëãûã õ¿ëýýí àâ÷ äýìæèõ áîëîâñðóóëæ ýõëýõ øààðäëàãàòàé.òàëäàà ÷, øèíýòãýëèéã ýõë¿¿ëýõ,õýðýãæ¿¿ëýõ, ¿ð ä¿íã òîãòâîðòîé Ìýäýýëýë õàðèëöààíû áàé-õàäãàëàõ òàëäàà ÷ èë¿¿ õÿëáàð ãóóëëàãà, ñ¿ëæýý, ìýäýýëýëäºõºì áàéíà. Çàñàãëàëûí õÿìðàë, çóó÷ëàã÷èäòàé ýðò àæèëëàæ ýõëýõáèé áîëñîí óëñ òºðèéí íºõöºë òóñàì äàðàà äàðààãèéí îðîëöîã÷áàéäàë îëîí íèéòýä òààøàãäààã¿é, òàëóóäòàé õàðèëöàõàä äºõºìòýéýñýðã¿¿öýë òýìöýëòýé áàéõ ãîë áàéäàã.òºëºâ îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí Ýíýõ¿¿ ñòðàòåãè íü ¿íýëãýýíèé¿íýëãýý õèéõ ò¿ëõýö áîëæ ºãäºã. ä¿íã îëîí òàë àøèãëàæ áîëîõóéöÎëîí îðîíä ¿íýëãýý õèéõ øèéäâýð øèíèéã ýðýëõèéëñýí, áîäëîãîäºìíº õèéãäñýí òºâëºðëèéã íºëººëæ áàéâàë çîõèíî. Îëîí òàëñààðóóëàõ ¿éë ÿâö îðîí ãýäýãò îðîí íóòãèéí óëñ òºðèéííóòãèéí çàñàãëàëûã áýõæ¿¿ëýõ, áàéãóóëëàãóóä, íèéãìèéí á¿ëýã,¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæèéã èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãà,ñàéæðóóëàõ òàë äýýð õ¿ëýýãäýæ äóíä, èõ äýýä ñóðãóóëü, ìºíáàéñàí ¿ð ä¿íäýý õ¿ð÷ ÷àäààã¿éã õýâëýìýë ìýäýýëëèéí öýã¿¿ä,õ¿ëýýí çºâøººðñºí õýðýã áîëäîã. îðîí íóòãèéí ðàäèî òåëåâèç, ìºí Äýýð äóðäñàí õî¸ð õ¿÷èí ç¿éë èíòåðíåò (öàõèì õóóäàñ, áëîã,¿íýëãýýíèé ¿ð ä¿íã áîäëîãûí youtube ãì) çýðýã áàãòàíà. Ýíýõ¿¿äîðâèòîé øèíýòãýëä õ¿ðãýõýä ñòðàòåãèä ¿íýëãýýíèé íèéò òºñºâòíºëººëæ áàðàã ÷àäàõã¿é áîë ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íãèéí ìýäýýëýëãóðàâ äàõü õ¿÷èí ç¿éë áîëîõ îëîí õàðèëöààíû çàðäëûí ýçëýõ õóâèéííèéòèéí õàðüöàíãóé îðîëöîî íü æèíãèéí äîîä ò¿âøèíã óðüä÷èëàí¿íýëãýýã õýðýãæ¿¿ëýã÷ ¿íäñýí òîõèð÷ òóñãàíà.ã¿éöýòãýã÷èä áîäëîãîä òóñãàõøóóä íºëººëëèéí àðãà õýìæýý 36
  • 37. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà Øèãòãýý 10. Áàíãëàäåø äàõü Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ººðèéí ¿íýëãýý Áàíãëàäåøä Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ººðèéí ¿íýëãýý (ÎÍǪ¯) áîëîâñðóóëæ, Ðàæøàíè áîëîí Ñóíàìãàíæèéí çàðèì ãàçàð õýðýãëýñýí àæýý. Õºòºëáºð îðîëöîîòîé, õàðèóöëàãàòàé áàéäëûã äýìæèõ çàìààð ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ çîðèëò òàâüñàí áàéíà. Ýíý àðãà õýðýãñýë îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òàëààð îðîëöñîí õ¿ì¿¿ñò îéëãîëò ºãºõ ñî¸í ãýãýýð¿¿ëýõ òàëûí äàâõàð çîðèëãîòîé áàéæýý. Öààøèëáàë, ººðñäèéí Õîëáîîí äàõü çàñàãëàëûí ºíººãèéí áàéäëûí òàëààð ñàíàà áîäëîî èëýðõèéëýõ áîëîìæèéã á¿õ îðîëöîã÷äîä îëãîæ, ýöýñò íü àðä èðãýä, òóõàéí Õîëáîîíû Ïàðèøàä [ÕII]-ä îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí àæèëëàãààã ñàéæðóóëàõ òàëààð àðãà õýìæýý àâàõûã õºõè¿ëýí äýìæèæ áàéãàà þì. Ãàöàà, òîñãîíû ò¿âøíèé îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèé ãîë çîðèëãî áîë ñî¸í ãýãýýð¿¿ëýõ ÿâäàë ìºí. Ãýâ÷, ººðèéí ¿íýëãýý íü õ¿ì¿¿ñèéã äàé÷èëæ, ººðñäèéí ñóóæ áóé Õîëáîîíû çàñàãëàëûí àæèëëàãààã ñàéæðóóëàõàä õóâü íýìýð îðóóëàõàä óðèàëàí äóóäàæ áàéãàà þì. Íóòãèéí èðãýäèéí áîëîí ìóæèéí ò¿âøíèé îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ýöñèéí ¿ð ä¿íãèéí ¿íýëãýýã äýýä òàë íü 8 õ¿íòýé öîìõîí æèæèã á¿ëã¿¿äýýð õèéëãýíý. Èéì ¿íýëãýýã îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ýðýëò íèéë¿¿ëýëòèéí òóõàéä çîõèîí áàéãóóëñàí ãîë öºì àñóóäàë (òîñãîíû ò¿âøíèé ÎÍǪ¯ 20 áà Õîëáîîíû ò¿âøíèé ÎÍǪ¯ 28)- ààð õèéíý. Îðîëöîã÷èä àñóóëòûí óòãûí òàëààðõ îéëãîëòîî íýãòãýí òóéëûí ñàéí íºõöºë þó áîëîõ òàëààð ñàíàë íýãäñýíèé äàðàà ºíººãèéí áàéäàëä òóñ òóñûí õóâü ¿íýëãýý ºãíº. ¯íýëãýýã åðäèéí çàðëàëûí õóóäñàí äýýð 1-6 îíîî ºã÷ õèéíý. Øèãòãýý 11. Áîñíè áîëîí Ãåðöåãîâèíàä ºðõèéí ñóäàëãààã îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíä àøèãëàñàí íü Áîñíè áîëîí Ãåðöåãîâèíàä Äýëõèéí áàíêíû äýìæëýãýýð áîëîâñðóóëñàí Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí íèéãìèéí àóäèò õýìýýõ àðãûã íýâòð¿¿ëñýí áàéíà. Ýíý àðãà òºðèéí 10 ãîë íýð òºðëèéí ¿éë÷èëãýý (îðîí ñóóöíû íºõöºë, îðîí íóòãèéí çàì, òýýâýð, õîã çàéëóóëàõ, óñàí õàíãàìæ, ýð¿¿ë àõóé, ãýðèéí õàëààëò, öàõèëãààí, ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý, áîëîâñðîë, ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûã îðîëöóóëàí) áîëîí òýäãýýðò èðãýäèéí îðîëöîîíû áàéäëûã ñàíàë àñóóëãàä îðîëöîã÷äûí õóâü òóðøëàãà äýýð ¿íäýñëýí ºðõèéí ñóäàëãààãààð îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òàëààðõ ìýäýýëýë öóãëóóëàõàä àøèãëàñàí þì. Àñóóëòóóä íü ¿éë÷èëãýý òóñ á¿ðèéí òåõíèêèéí íàðèéí øèðèéí ç¿éë, õ¿ðòýýìæ, àøèãëàëò, ÷àíàðûí òàëààðõ èðãýäèéí ñýòãýë õàíàìæèéí ¿ç¿¿ëýëòýä ãîëëîí ÷èãëýíý. Ìýäýýæ õýðýã, îëîí îðîíä õýâëýë õÿçãààð òàâèõ íü îéëãîìæòîé.ìýäýýëëèéí õýðýãñëèéí ºì÷ëºë, ¯¿íýýñ ¿¿äýí îðîí íóòãèéíÈÍÁ-ûí õºãæèë ñóë äîðîé, óëñ çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèé ä¿íòºðèéí ýðõ ìýäýë òºâëºðºë èõòýé, áîäëîãîä òóñãàëàà îëîõäîîèâýýí òýòãýã÷-çàõèàëàã÷èéí ºðãºí èõýíõäýý äàëä ñîíãîëò,ñ¿ëæýý ¿íýëãýýíèé ¿ð ä¿íã ò¿ãýýí çºâøèëöëèéí àñóóäàë áîëæäýëãýð¿¿ëýõ óëñ òºðèéí îðîí çàéä õóâèðäàã. Íýã òàëààñ ¿çýõýä, òºð 37
  • 38. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàçàñãààñ óäèðäàí çîõèîí áàéãóóëàõ îðëîãîòîé õ¿ì¿¿ñò çîðèóëàí îðîí¿íýëãýý àëáàí ¸ñíû ºí㺠òºðõòýé íóòãèéí ðàäèîã ºðãºíººð àøèãëàõ÷, òºëººëëèéã õàíãàõ, ¿íýí çýðãýýð øèíý ñàíàà, ñàíàà÷èëãàáîäèòîé, ãîë îðîëöîã÷ òàëóóäûã øààðäàõ àæèë þì. Ìýäýýëýëºðãºíººð îðîëöóóëàõàä îíöãîé õàðèëöààíû ýäãýýð ìåõàíèçì,àíõààðâàë çîõèëòîé. ͺ㺺 ¿íýëãýýíèé ¿ð ä¿í íü çàñàãëàëûíòàëààñ, èðãýíèé íèéãìèéí ýñâýë øèíýòãýëèéí òàëààð òîäîðõîéñóäàëãàà, ýðäýì øèíæèëãýýíèé ñàíàë, ñàíàà àãóóëñàí, áàñ ýíýõ¿¿áàéãóóëëàãûí ¿¿ñãýë ñàíàà÷èëãûí øèíýòãýëäýý òóõàéí îðîí íóòãèéí¿íýëãýý òîäîðõîé õàðààò áóñ èðãýäèéã îðîëöóóëñàí õýëáýðòýéáàéäàë, ¿íäýñëýë á¿õèé áîëîâ÷, áàéõ ¸ñòîé.ñóäëàãààíû ¿ð ä¿íã ò¿ãýýíäýëãýð¿¿ëýõ øàòàíä îëîí íèéòèéí 1.12 Äýýä, äîîä øàòàíä òàéëàãíàõìýäýýëëèéí îðîí çàéí õÿíàëòûí çàð÷ìûã õýâø¿¿ëýõýä ¿íýëãýýíèé ä¿íãòºëºº ºðñºëäºõ ìàãàäëàë ºíäºð, àøèãëàõýöýñò íü øèíýòãýëèéí ¿éë Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûíÿâöûã ýõë¿¿ëýõèéí òóõàéä çàñàã çýðýãö¿¿ëýõ ¿ç¿¿ëýëò, ¿íýëãýýíèéçàõèðãààòàé çºâøèëöºë õèéõ ¿ð ä¿íã òºðèéí áîäëîãîøààðäëàãàòàé áîëäîã. áîëîâñðóóëàëò, õýðýãæèëòýä àøèãëàõ õýä õýäýí àðãà áàéäàã.Ýíý Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí á¿õ ¿ç¿¿ëýëòèéí íèéòëýã ÷àíàð áîë¿íýëãýýíèé ¿ð ä¿íãèéí õóâüä ÿíç á¿ðèéí àðãààð õàðèóöëàãûíòºðºë á¿ðèéí ñîíñîã÷, ñîíèðõîã÷ ìåõàíèçìûã áóé áîëãîæ, òàéëàíòàë áàéíà. ¯íýëãýýíèé ¿ð ä¿íã õàðèóöëàãûã áýõæ¿¿ëýõ ÿâäàë ìºí.íºëºº á¿õèé èðãýä, õóâèéí Ýíý áîë óëñ òºðèéí òºâëºðºëáîëîí óëñûí õýâøëèéí îðîëöîã÷ ñààðàí øèéäâýð ãàðãàõ ýðõòàë, îëîí óëñûí òºðèéí áóñ ìýäëèéã øèëæ¿¿ëýí àâñàí îðîíáàéãóóëëàãà ãýýä èõýíõ íü ººðñ人 íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû ºìíº¿íýëãýýíä îðîëöñîí “íºãºº ë òóëãàðäàã äîîø èðãýääýý, äýýøõýäýí ñýæèãòýí”-èé õ¿ðýýãýýð òºâ çàñãèéí ãàçàðò òàéëàãíàõõÿçãààðëàãäàæ, òýäíèé õ¿ðýýíýýñ õàðèóöëàãûí àñóóäàë þì.¿ë ãàðàõ ýðñäýë ºíäºð. Ýíý íüíèéòèéã õàìàðñàí óóëçàëò, çîîã, Îðîí íóòãèéí çàõèðãààíû èðãýääýý¿ã õýëýõ àæèëëàãàà, õýâëýëä ºãºõ òàéëàãíàõ äîîðîîñ äýýø ÷èãëýëòýéÿðèëöëàãûí õýëáýðòýé “õýâøìýë” õàðèóöëàãûã äýýøë¿¿ëýõ íü. Îðîíñîíñîã÷äîîñ á¿ðääýã. Òèéìýýñ, íóòãèéí çàñàãëàëûí àæëûí ¿ð¿íýëãýýíèé ¿ð ä¿íã “íºãºº ë ä¿íãèéí çýðýãö¿¿ëýõ ìýäýýãõýäýí òàëóóä”-ûí õ¿ðýýíýýñ öóãëóóëàõ, ò¿ãýýí äýëãýð¿¿ëýõãàðãàæ, àëü áîëîõ îëîí òàë, ºðãºí àæëûã çîõèîí áàéãóóëàõäààîëîí ò¿ìýíä õ¿ðãýõ ÿâäàë íýí ñîíãóóëèàð èðãýäèéí õèéäýã÷óõàë. ñîíãîëòîä íºëººëºõ õýìæýýíä îðîí íóòãèéí çàõèðãààíû äîîø Ýíý çîðèëò ñóäàëãààíû ¿ð ÷èãëýìæòýé, èðãýääýý òàéëàãíàõä¿íã ýíãèéí îéëãîìæòîé, áàñ õàðèóöëàãûã áýõæ¿¿ëýõ ÿâäàë ìºí.õ¿ðòýýìæòýé õýëáýðò îðóóëàõ, áàãà 38
  • 39. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà Ôèëèïïèíä çàñàãëàëûí ¿ð ñîíãîã÷äûí “ìýðãýí óõààí”-ä¿í ìóó áàéõààñ ¿ë õàìààðàí ûã (àæèë óíàãàñàí çàõèðàã÷äûãóëñ òºð÷èä äàõèí ñîíãîãääîã, “õàñàõ” ãì ¿éëäýë õèéãäýõïîïóëèçì áà êëàéýíòèëèçì ýñýõèéã øàëãàõ) ¿íýëýõ çîðèëãîîð[Îð÷.: clientelism]-ààñ ¿íäýñòýé ¯Ñà “Ñîíãîã÷èéí èíäåêñ”-èéã“ïðîãðàìì÷ëàãäààã¿é” óëñ òºðèéí áîëîâñðóóëñàí áàéíà.ñî¸ë íýëýýä àìü áºõòýé áàéíà. 2004 îíû ñîíãîã÷èéí èíäåêñ Ýíä, ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí àæèë óíàãàñàí çàõèðàã÷äûããàçàð (¯ÑÃ)-ûíõ íü ìóæèéí óëèðóóëàí ñîíãîñîí íü ìýäýýëëèéíò¿âøèíä òîîöñîí, çàõèðãààíû õîìñäëîîñ áîëñíûã èëð¿¿ëëýý.áîëîí ýäèéí çàñãèéí ñýäâýýð Îðîí íóòãèéí ñàéí çàñàãëàëûãá¿ëýãëýñýí ¿ç¿¿ëýëò á¿õèé Ñàéí áýõæ¿¿ëýõ àæëûí à÷ õîëáîãäëûãçàñàãëàëûí èíäåêñ (ÑÇÈ)-èéã îéëãîæ, ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéíàâ÷ ¿çüå. ÑÇÈ-èéã – ìóæèéí ãàçàð ÑÇÈ-èéí îíîîã ¿íäýñëýëèéíçàõèðàã÷èéí á¿ðýí ýðõèéí õàìò õýâëýë ìýäýýëëèéíõýíòýéõóãàöààíû ýõýíä (2000) áîëîí íÿãò ò¿íøëýí áàéíãà öàöäàãòºãñãºëä (2003) òîîöîí – á¿õ áîëæýý. Òóõàéí ìóæèéí ÑÇÈ-81 ìóæèéã “îíö ñàéí””ààñ èéí îíîî ñîíãóóëèéí ñàíàëààñ“îíö ìóó”, áàñ “õàìãèéí ñàéí íü çºðæ áàéãààã èðãýä îéëãîæàæèëëàñàí”-ààñ “áàÿí õîäîîä” óõàìñàðëàõûí õèðýýð äàðààõ¿ðòýë çýðýãëýí æàãñààñàí áàéíà. äàðààãèéí ñîíãóóëèéí ñàíàëûíÎíö ñàéí ¿íýëãýýã ÑÇÈ-èéí õàíäëàãûí “ïðîãðàìì÷èëàë”õàìãèéí èõ óòãààð, õàìãèéí ñàéæðàõ òºëºâòýé áàéíà.ñàéí àæèëëàñíûã íü ÑÇÈ- Ñîíãóóëüò àëáàí òóøààëòíóóäûíèéí 2000-2003 îíû çºð¿¿ãèéí ñîíãîã÷äûíõîî ºìíºõ õ¿ëýýõýåðýã óòãà õàìãèéí èõòýéãýýð òàéëàãíàë, õàðèóöëàãûãíü õàðüöóóëñàí áàéíà. Èíãýýä, äýýøë¿¿ëñíýýð ýíý íü îðîí íóòàãò¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí ãàçàð ñàéí çàñàãëàëûã áýõæ¿¿ëýõ þì.“õàìãèéí ñàéí-ýñâýë õàìãèéí ìóó (Âèðîëàç, 2006).àæèëëàñàí” ìóæóóäûí æàãñààëòûãñîíãóóëüò á¿ðýí ýðõèéí õóãàöààíä Îðîí íóòãèéí çàõèðãààíû òºâãàðñàí ýåðýã ñºðºã ººð÷ëºëòèéí çàñãèéí ãàçàðò òàéëàãíàõ äýýðýýñõàìò íèéòèéí õ¿ðòýýë áîëãîí äîîø ÷èãëýëòýé õàðèóöëàãûãºðãºíººð ò¿ãýýí äýëãýð¿¿ëñýí äýýøë¿¿ëýõ íü. Îðîí íóòãèéíáàéíà. çàñàãëàëûí àæëûí ¿ð ä¿íãèéí Ñîíèðõîëòîé íü, 2004 îíû îðîí çýðýãö¿¿ëýõ ìýäýýã öóãëóóëàõ,íóòãèéí ñîíãóóëèéí ä¿í ãàðàõàä ò¿ãýýí äýëãýð¿¿ëýõ àæëûã ìºí“îíö ñàéí” áîëîí “õàìãèéí ñàéí çàñãèéí ãàçðààñ îëãîäîã òºñâèéíàæèëëàñàí” ìóæèéí çàõèðàã÷äûí õóâààðèëàëò, òàòààñ øèëæ¿¿ëãèéíèõýíõè íü “îíö ìóó” ä¿íòýé, ä¿íä íºëººëºõ¿éö õýìæýýíäáàñ “õàìãèéí ìóó àæèëëàñàí” îðîí íóòãèéí çàõèðãààíû äýýðýýñçàõèðàã÷èä ìºí óëèðàí ñîíãîãäñîí äîîø ÷èãëýìæòýé, òºâ çàñãèéíáàéíà. Ñîíãîã÷äûí ìýäëýã ãàçàðò òàéëàãíàõ õàðèóöëàãûãìýäýýëëèéã äýýøë¿¿ëýõ ¿¿äíýýñ áýõæ¿¿ëýõýä àøèãëàæ áîëîõ 39
  • 40. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàþì. Óã íü, çàñãèéí ãàçðààñ îðîí øèëæ¿¿ëñýí õºðºíãèéã òóñàäíóòãèéí çàõèðãààäàä õóâààðèëäàã íü òóñãàé çîðèóëàëò çààæ ºãñºíòºñâèéí øèëæ¿¿ëãèéã õ¿í àì ýñýõýýñ ¿ë õàìààðàí ¿ð íºëººòýéáîëîí ÿäóóðëûí ¿ç¿¿ëýëòèéã çàðöóóëàõ ìàãàäëàë òºäèé ÷èíýýò¿øèãëýí õàðüöàíãóé ýðýëò ºíäºð áàéíà.õýðýãöýýíä íü ¿íäýñëýí òîîöäîãòîìü¸îòîé áàéìààð. Çàðèì óëñàä Õàìãèéí ýíãèéíýýð, îðîíèéì òîìü¸îíä áàñ îðîí íóòãèéí íóòãèéí çàñàãëàëûí ¿ç¿¿ëýëòèéãçàõèðãààíû ººðèéí îðëîãî òºâ çàñãèéí ãàçðààñ õóâààðèëàõáèé áîëãîõ òàëààð õèéæ áóé òºñâèéí øèëæ¿¿ëãèéí ýðõ àâàõõ¿÷èí ÷àðìàéëòûã óðàìøóóëàõ óðüä÷èëñàí áàãö íºõöëèéí äîîä¿ç¿¿ëýëòèéã õàìàð÷ ¿çäýã. Ãýâ÷, õýìæýýã òîîöîõîä àøèãëàæ áîëíî.îðîí íóòãèéí çàõèðãààíû àæëûí Õýä õýäýí îðîíä, çàñàãëàëûí¿ð ä¿íã, åðºíõèé人 çàñãèéí ¿ç¿¿ëýëòèéã çàñãèéí ãàçðààñãàçðààñ îðîí íóòàãò õóâààðèëàõ õóâààðèëàõ òºñâèéí øèëæ¿¿ëãèéíòºñâèéí øèëæ¿¿ëãèéí øàëãóóð ýðõ àâàõ áîëçîë (ÒØÁ)-èéã¿ç¿¿ëýëò áîëãîæ àøèãëàæ áîëíî. òîîöîõîä àøèãëàæ áàéíà. ÆèøýýÒºñâèéí øèëæ¿¿ëãèéí îðîí íü, Áàíãëàäåøä Õ¿ñíýãò 1-äíóòãèéí çàñàãëàëûí ¿ð ä¿íãèéí çààñàí ¸ñîîð çàñàãëàëûí õýä¿ç¿¿ëýëòòýé õîëáîõ ¿íäýñëýë èõ õýäýí ¿ç¿¿ëýëòýýð òîîöñîí èéìýíãèéí – îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí áîëçëûã Õîëáîîíû ïàðèøàäóóääàà¿ç¿¿ëýëò ñàéí áàéõûí õèðýýð çîðèóëàí áîëîâñðóóëñàí áàéíà. Øèãòãýý 12. Ñóäàëãààíû ä¿íã ò¿ãýýí äýëãýð¿¿ëýõ Ñóäàëãàà øèíæèëãýý äàíãàà-ðàà ººð÷ëºëòºä õ¿ðãýõã¿é. Äýëõèé äàõèíàà ÿäóó÷óóäûí àìüæèðãààã äýýøë¿¿ëýõ ñóäàëãàà øèíæèëãýýíèé ä¿íã àëü çîõèñòîé õýëáýðýýð ò¿ãýýí äýëãýð¿¿ëýõ ¸ñòîé. Ñóäàëãàà õ¿ì¿¿ñò àøèãòàé, áàñ õ¿ðòýýìæòýé áàéõ ó÷èðòàé. Èíãýõèéí òóëä íýìýëò óð ÷àäâàð, ÷àäàâõè øààðäàãäàíà. Ñóäàëãààíû òóðøèä ìýäýýëýë õàðèëöààíû àñóóäëûã áîäîæ áîëîâðóóëàõã¿é áîë òóñãàë íºëºº áàãàòàé áàéäãèéã òóðøëàãààñ õàðæ áîëíî21. Íýãýí òºðëèéí ýöñèéí õýðýãëýã÷èä çîðèóëñàí ìýäýýëýë õàðèëöààíû äýýðýýñ äîîø ÷èãëýëòýé øóãàìàí õàíäëàãà ÿìàðâàà ººð÷ëºëòºä õ¿ðãýõ ìàãàäëàë áàãàòàé. Ñóäàëãàà øèíæèëãýýíèé ìýäýýëýë õàðèëöàà áîë òºëºâëºëò- áîëîâñðóóëàëò, ã¿éöýòãýë, õÿíàëò øèíæèëãýý, ¿ð ä¿íãèéí ¿íýëãýý çýðýã á¿õèé ë øàòàíäàà îðîëöîã÷, ñîíèðõîã÷äûã ºðãºíººð òàòàí îðîëöóóëñàí, äàâòàëòòàé, îëîí òàëò, îëîí ÷èãëýëèéí ¿éë ÿâö áàéõ ¸ñòîé. Øóãàìàí çàãâàð øààðäëàãà õàíãàõã¿é áîëñíûã íýãýíò íèéòýýð õ¿ëýýí çºâøººðñºí. Ñóäàëãàà øèíæèëãýýíèé òóñãàë íºëººëëèéí àñóóäàë òóëãàìäàæ áàéíà. Áîäëîãûí ÷àíàðòàé ñóäàëãààíû ä¿í ÿàãààä áàéíäàà òóñàæ, àæèë õýðýã áîëäîã, ÿàãààä çàðèìûã íü ¿ë òîîìñîðëîí ìàðòàãíóóëäàã âý? ãýäýãò ë àñóóäëûí öºì îðøèíî. Ñóäàëãààíä îðîëöîã÷äûí ¿ãýýð òîìü¸îëáîë, “Ñàíààãàà õ¿ì¿¿ñ/çàõ çýýëä õýðõýí õ¿ðãýõ âý? ßäóóðëûã áóóðóóëàõ, áàðèìò ò¿øèñýí áîäëîãûí íºëººëëèéã õýðõýí áèé áîëãîõ âý?” ãýñýí àñóóëò ãàð÷ èðíý. 21 Íýãäñýí Âàíò óëñûí Îëîí óëñûí õºãæëèéí äåïàðòàìåíò (ÎÓÕÄ) Ìýäýýëýë õàðèëöàà áîëîí ñóäàëãàà øèíæëýëèéí ä¿íã õýðõýí õýðýãëýõ òóõàé ñóäàëãàà http://www.dfid.gov.uk/consultations/ crd/section5.pdf 40
  • 41. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà Øèãòãýý 13. ¯íýëãýýíèé ä¿íã çºâëºìæ áîëãîí õºðâ¿¿ëýõ Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûã ñàéæðóóëàõ ¿¿äíýýñ ¿íýëãýýíèé ä¿íã çºâëºìæ áîëãîí õºðâ¿¿ëýõýä àíõààðàõ 6 ç¿éë áàéíà. ¯¿íä: 1. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûã ñàéæðóóëàõ ¿¿äíýýñ õàìãèéí òóëãàìäñàí àñóóäëûã îëæ òîäîðõîéëîí òýäãýýðèéã áîãèíî, äóíä áîëîí óðò õóãàöààíä øèéäýõ àðãà çàìûí òàë äýýð çºâëºìæ áîëîâñðóóëàõ; 2. Îðîí íóòãèéí çàõèðãàà ººðèéí õ¿÷ýýð áèå äààí øèéäâýðëýæ ÷àäàõ àñóóäëûã ãàäíû (¿íäýñíèé áîëîí á¿ñèéí çàñàã òºðèéí) îðîëöîî, äýìæëýã øààðäàõ àñóóäëààñ ñàëãàæ àíãè õàíäàõ; 3.¯íýëãýýíèé ÿâöàä èëð¿¿ëñýí äóòàãäàë äîãîëäëûã äºâèéëãºõ áèø, õàðèí îëîëò àìæèëòòàé òàë äýýð ò¿øèãëýõ; 4. Àñóóäëûã òîãòîëöîîíû ººð÷ëºëò øààðäàõ, õóâü õ¿ì¿¿ñèéí õóâèéí øèíæòýé, áîëîí áîäëîãûí ººð÷ëºëòººð øèéäýæ áîëîõ çýðãýýð íü àíãèëàí çààãëàæ ºãºõ; 5. Òîãòîëöîîíû øèíæòýé ãàæèãèéã òîäîðõîé õóãàöààíä íýãäñýí õ¿÷èí ÷àðìàéëòààð øèéäýæ áîëîõûã õàðóóëñàí àðãà áàðèëààð çºâëºìæèéã áîëîâñðóóëàõ. Ýíý íü îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûã ñàéæðóóëàõûí òóëä õèéâýë çîõèõ àæëûã ç¿ãýýð íýã æàãñààõ áóñ, õàðèí îðîëöîã÷äîîñ àñóóäàë áèé áîëñîí ó÷èð øàëòãààíûã òóíãààñíû äàðàà óëñ òºðèéí óäèðäëàãà, èðãýíèé íèéãýì áîëîí èðãýäèéã õàìðóóëñàí øàò äàðààòàé àðãà õýìæýýíèé ñàíàë ãàðãàæ èðýõèéã õýëæ áàéãàà þì; 6. Ýäãýýð øàò äàðààëñàí àðãà õýìæýýã òîäîðõîé öàã õóãàöààíû çóðâàñ ¿å¿äýä õóâààæ õóâààðèëàí (õàìãèéí íîöòîé àñóóäëûã íýí äàðóé øèéäýõ, ìºí àëñ õýòèéí çîõèöóóëàëòûã áîäîëöîí) àðä÷èëëûí õºãæëèéí õÿíàëò øèíæèëãýýíèé àðãà õýðýãñëèéã òîäîðõîéëíî. Ýõ ñóðâàëæ: ÀÑįÎÓÕ (IDEA) (2002) ‘Îðîí íóòãèéí àðä÷èëëûí ¿íýëãýýíèé ãàðûí àâëàãà’-ààñ àâ÷ çàñàæ õÿëáàðøóóëàâ. http://www.idea.int/democracy/upload/Local_Dem_Assessment_Guide.pdf Õýäèéí òèéì ÷, èõýíõäýý TØÁ- íóòãèéí çàõèðãààäàä îëãîõûã àæëûí ¿ð ä¿í, ã¿éöýòãýë (¯ÄÃ)- òºñâèéí øèëæ¿¿ëãèéã òîîöîõ,òýé õîñëóóëàõ áóþó àæëûí ¿ð àæëûí ¿ð ä¿í, ã¿éöýòãýëèéãä¿íãýýð ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ çàð÷èìòàé õýìæèõ íàéìàí ñýäýâ (òóõàéëáàë,õîëáîæ ºãäºã. ÒØÁ ãýõýýñ èë¿¿ “ìýäýýëýë õàðèëöàà áîëîíºìíºõ àæëûí ã¿éöýòãýëä ñóóðèëàí òàéëàí õàðèóöëàãûí ã¿éöýòãýë”,ñàíõ¿¿æèëòèéã íýìýõ ýñâýë õàñàõ “Æåíäåðèéí àñóóäëûã áîäëîãî,òîîöîî õèéñíýýð ¿ð ä¿íãèéí õºòºëáºðò òóñãàñàí ¿ç¿¿ëýëò [Gen-÷àíàðûã èë¿¿òýé èëýðõèéëäýã der Mainstreaming Performance]”,áàéíà. ͯÁ-ÕÕÑ-èéí òóðøëàãààñ “áàðàà, ¿éë÷èëãýý õóäàëäàí àâàõ,õàðàõàä àæëûí ã¿éöýòãýëèéí ã¿éöýòãýë, ãì”) äýýð ñóóðèëñàí¿ç¿¿ëýëò îðîí íóòãèéí çàñàãëàë 24 ¿ç¿¿ëýëò á¿õèé èë òîä òîìü¸î(ÎÍÇ)-ûí ÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëýõ, ãàðãàñàí íü íýãýí ñàéí æèøýý ìºí.àæèë ñàéæðóóëàõ õ¿÷èðõýã ¯¿ãýýð àëü íýã áàãö ¿ç¿¿ëýëòèéíõºø¿¿ðýã áîëäîã áàéíà. Óãàíäà ã¿éöýòãýë ä îíîî ºãººä îðîíóëñàä òºâ çàñãèéí ãàçðààñ îðîí íóòãèéí çàñãèéí ãàçàðò îëãîõ 41
  • 42. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàòºñâèéí øèëæ¿¿ëãèéã 20%-èàð îéëãóóëàõ ¸ñòîé. ͯÁ-ÕÀÑÁ22 èëíýìýãä¿¿ëýõ ýñâýë áóóðóóëàõ, òîä áàéäàë áà òàéëàí õàðèóöëàãûãýñâýë ç¿ãýýð òîìü¸îãîîð òîîöîîëæ äýýøë¿¿ëñíýýð îðîí íóòãèéíãàðñàí ä¿íãýýð îëãîõûí àëèí çàñàãëàëûã áýõæ¿¿ëýõ áàéãóóëëûíáîëîõûã øèéäýõýä àøèãëàíà (‘Ýõ áàãö ìåõàíèçì áîëîâñðóóëñàíñóðâàëæèéí ëàâëàãàà’ õýñãèéí áàéíà. Òýäãýýðèéí çàðèì íü îðîí124ò.). Çàñàãëàëûí ã¿éöýòãýëèéí íóòãèéí çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèéõýìæèëòèéã áàñ îðîí íóòãèéí ¿ð ä¿íã øèéäâýð ãàðãàõ ò¿âøèíäçàñàã çàõèðãààíû äîòîîä ãàðãàæ èðýõ áîëîìæ îëãîæ áàéãààóäèðäëàãûí äóòàãäàë äîãîëäëûã þì. ¯¿íä:èëð¿¿ëýõýä àøèãëàæ áîëíî. Èéì Îëîí íèéòèéí óóëçàëò,øàëãóóð áîë áàñ ÷àäàâõèæóóëàõ íýýëòòýé õýëýëö¿¿ëýã: Çàðèìîíöãîé øààðäëàãà á¿õèé îðîí îðîí, ÿëàíãóÿà Ëàòèí Àìåðèêòíóòãèéí çàõèðãààäûã òîäîðõîéëîõ èðãýä, ñîíãîã÷èääîî òàéëàãíàõïðàêòèê àðãà áîëäîã. Òºâ çàñãèéí õàðèóöëàãûí ìåõàíèçìûã õàíãàõãàçðààñ îðîí íóòãèéí çàõèðãààíû ¿¿äíýýñ, îðîí íóòãèéí çàñàã÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëýõ àñóóäàë îëîí äàðãà îëîí íèéòýä íýýëòòýéîðîíä ñàíõ¿¿ áîëîí õ¿íèé íººöèéí óóëçàëò çàðëàí õèéëãýõ õóóëèàðõÿçãààðëàëòòàé òóëãàðäàã.Èéì àðãà õ¿ëýýñýí ¿¿ðýãòýé áàéäàã. Îëîíõýìæýý àâñíààð, ã¿éöýòãýëèéí íèéòèéí òîãòìîë óóëçàëò òºñâèéíäîãîëäîëòîé îðîí íóòãèéí àñóóäàëä ãîëëîí àíõààðäàã áîëçàõèðãààäàä õ¿÷èí ÷àðìàéëòàà íýýëòòýé õýëýëö¿¿ëãèéã ãîë òºëºâòºâëºð¿¿ëýõ, õÿçãààðëàãäìàë ìàðãààíòàé àñóóäëààð, òóõàéëáàëíººöèéã äàé÷ëàí ñóðãàëò ÿâóóëàõ îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíûáîëîëöîîã îëãîäîã áèëýý. õºðºí㺠îðóóëàëòûí øèíý òºñëèéí Èéì ¿íýëãýý àæëûí ã¿éöýòãýë òóõàéä çàðëàí õèéëãýäýã áàéíà.ñàéòàé îðîí íóòãèéí çàõèðãààäûã Ìýäýýëýë õ¿ðãýõèéí çýðýãöýý èéìòîäðóóëàí ãàðãàæ èðýõ áà òýäãýýð óóëçàëòóóä îëîí íèéòèéí ñàíààíü õîöîð÷ ÿâàà çàõèðãààäàä áîäîë, õ¿ñýëò øààðäëàãûã îðîíòóðøëàãà ñîëèëöîõ, òåõíèêèéí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíä õ¿ðãýõòóñëàëöàà ¿ç¿¿ëæ áîëîõ þì. ÷óõàë ìåõàíèçì þì áàéíà. Èéì1.13 Áàéãóóëëàãûí áîäëîãîä òóñãàõ õóðàë óóëçàëò íýãä, çàñàãëàëûíáîëîìæ ¿íýëãýýíèé ¿ð ä¿íãèéí òàëààðõ ¯íýëãýýíèé ¿ð ä¿íã àøèãëàõ ìýäýý, ìýäýýëëèéã íèéòýä ò¿ãýýíòîäîðõîé ñàëáàð þó áàéõààñ ¿ë äýëãýð¿¿ëýõ, õî¸ðò, çàñàãëàëûíõàìààðàí øèíý÷ëýã÷äýä ¿ð ä¿íã ¿ð ä¿í, ã¿éöýòãýëèéí äóòàãäàëõýðõýí áîäëîãîä òóñãàõ, öààøäàà äîãîëäîëä àíõààðàë õàíäóóëæ,õýðõýí òîãòâîðòîé àâ÷ ÿâàõ âý ãýäýã àðãà õýìæýý àâàõ ñàíàë òàâèõíü ãîë ñîðèë áîëäîã. Áîäëîãûí ìåõàíèçìûã èðãýäýä îëãîäîãýíýõ¿¿ øèíý ñàíàà÷èëãûã óëñ áèëýý.òºðèéí îðîí çàéãààð õàíãàõ, 22 Îðîí íóòãèéí ò¿âøèíä èë òîä áàéäëûãýðõ ìýäýë á¿õèé îðîëöîã÷ òàëä õºãæ¿¿ëýõ á¿ä¿¿â÷, ͯÁ-ÕÀÑÁòèéì ÷ àéäàñ òºð¿¿ëýì áèø, http://ww2.unhabitat.org/cdrom/transparency/áàòàëæ áîëìîîð ç¿éë áîëîõûã html/transpl.html 42
  • 43. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà Õ¿ñíýãò 1: Áàíãëàäåøèéí Òºñâèéí øèëæ¿¿ëãèéí áîëçîë (ÒØÁ) Òºñâèéí øèëæ¿¿ëãèéí ¯ç¿¿ëýëò áîëçîë (ÒØÁ) • Õîëáîîíû Ïàðèøàä [ÕÏ]-ûí àëáàí òàñàëãààÈë òîä áàéäàë, (äàðãûí ãýðò áèø)-íä õèéãäýõ ÕÏ-ûí õóðàëõàðèóöëàãàòàé áàéäàë, • ªìíºõ ñàíõ¿¿ãèéí æèëèéí òàéëàíã õÿíàí øàëãàæ,¿íäñýí ÷èã ¿¿ðãèéí õýëýëöýõáèåëýëòýëò • òàòâàðûã õàìãèéí áàãà çàðäëààð õóðààõ • ýìýãòýé ãèø¿¿äèéã ÕÏ-ûí õóðàëä óðüæ, ÕÏ-Ñîíãîãäñîí ýìýãòýé ûí õîðîîíû àæèëä îðîëöóóëàõ – Îðîí íóòãèéíãèø¿¿äèéí îðîëöîî çàñàãëàëûí çààâàð • ÕÏ-ûí òºëºâëºëò, òºñºâ áîëîâñðóóëàõ áîëîí õÿíàëò øèíæèëãýýíä îëîí íèéòèéí îðîëöîîãÒºñëèéí òóñãàé íºõöºë íýìýãä¿¿ëýõ ¿¿äíýýñ õîðîî áà õîëáîîíû õºãæëèéí õîðîîäûã áàéãóóëàõ Ýõ ñóðâàëæ: Øîòòîí (2005) Áàðàà íèéë¿¿ëýëò: Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëòóóäûã õàíãàõîðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû ÷àäàâõèéã áóé áîëãîõ. Áóóðàé õºãæèëòýé îðíóóä äàõü ͯÁ-ÕÕÑ-ûí òóðøëàãààñ ñóðàëöàã÷èéí ãàðûí àâëàãà. Õÿíàí øàëãàõ êîìèññ áîëîí óëìààñ òýäãýýð íü çàñàãëàëûíèðãýíèé çºâëºëäºõ õîðîî: Õÿíàí ¿íýëãýýíèé ¿ð ä¿íã ò¿ãýýíøàëãàõ êîìèññ îðîí íóòãèéí äýëãýð¿¿ëýõ, õàðèó àðãà õýìæýýçàõèðãààíû ñàíõ¿¿, îëîí íèéòèéí àâàõ òàëäàà õàìãèéí òîõèðîìæòîéàæèë, ýð¿¿ë ìýíä, áîëîâñðîë þì.ãì ãàçàð õýëòñèéí àæëûã õÿíàí Àâëèãàòàé òýìöýõ îðîí íóòãèéíøàëãàäàã ãàäíû êîìèññóóä þì. áàéãóóëëàãà: òºâëºðëèéã ñààðóóëàõÝäãýýð êîìèññ øàëãàëò õèéõ, õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä îðîíóäèðäëàãàòàé íü óóëçàõ õýëáýðýýð íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû ÷èãòîäîðõîé ãàçàð õýëòñèéí àæëûí ¿¿ðýã õàðèóöëàãà ºñºí íýìýãäýæ¿ð ä¿í, ã¿éöýòãýëèéí òàëààð áàéãààòàé óÿëäàí îðîí íóòàãòìýäýýëýë öóãëóóëàõ, áàñ àâèëãàã¿é àâëèãàòàé òýìöýõ áàéãóóëëàãûãîð÷íûã õàíãàõ òóõàéä ÷óõàë ¿¿ðýã áàéãóóëæ áàéíà.ã¿éöýòãýäýã. Èðãýíèé çºâëºëäºõ Ýíý áàéãóóëëàãà îðîí íóòãèéíõîðîîä òîäîðõîé àñóóäàë òºðèéí áàéãóóëëàãûã õÿíàíõàðèóöñàí á¿òýöòýé áîëîâ÷ õÿíàí øàëãàõ, òºðèéí àëáàíû ¸ñ ç¿éíøàëãàõ êîìèññ øèã àëáàæóóëñàí æóðàì ä¿ðìèéí òàëààð ìýäýýëýëáóñ, õàðèí ñóëàâòàð çºâëºõ ò¿ãýýí äýëãýð¿¿ëýõ, ñàéí¿¿ðãèéã ã¿öýòãýõ áà ãèø¿¿ä íü ÷ çàñàãëàëûí òýðã¿¿í òóðøëàãûãóäèðäëàãûí ãèø¿¿í áàéõ ìàãàäëàë ñóäëàæ, áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ,áàãà. Ýäãýýð êîìèññ, õîðîîäûí ìºí îëîí ò¿ìíèé èòãýëèéã àëäñàíãèø¿¿ä õàðèóöñàí àñóóäëààðõ àëáàí òóøààëòíûã áóðóóòà麺𠺺ðñäèéí òóðøëàãûã íýãòãýí ¿éëäýëä íü õàðèóöëàãà òîîöîõîðîí íóòãèéí àæèëä èäýâõèòýé çýðýã ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ áîëîõ þì.îðîëöîîã õàíãàíà. Ýíý øàëòãààíû 43
  • 44. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà Àâëèãàòàé òýìöýõ îðîí íóòãèéí àðèëãàõàä ýåðýã íºëººòýé.èéì áàéãóóëëàãûí õóâüä íóòãèéí Äàðààõü á¿ëýãò îðîí íóòãèéíèðãýäýä õàìãèéí äîîä ò¿âøèíä çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèéõ¿ðñýí èäýâõèòýé ñóðòàë íýâòð¿¿ëýã õýðýãëýã÷äèéí òîäîðõîéëîí÷óõàë áàéäàã. ¯íýëãýýíèé ä¿íã ãàðãàæ èðñýí õàìãèéí ÷óõàëò¿ãýýí äýëãýð¿¿ëýõ àæëûã èéì àñóóäëûã àâ÷ ¿çíý. Á¿ëãèéíáàéãóóëëàãààð õèéëãýâýë îðîí àãóóëãà á¿òöèéã áîëîâñðóóëàõäààíóòãèéí çàñàãëàëûí äóòàãäàë îëîí óëñûí çàñãèéí ãàçàðçºð÷ëèéí òàëààðõ èðãýäèéí õîîðîíäûí, õàíäèâëàã÷, çàñãèéíìýäëýã ìýäýýëëèéã äýýøë¿¿ëýõýä ãàçàð, ñóäàëãààíû áîëîí èðãýíèé÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ áîëîõ þì. íèéìèéí áàéãóóëëàãûí òºëººëºë áîëîõ ¿íýëãýýíèé àæëûã ãàðäàíÒºñâèéí òºëºâëºëòºä îðîëöîîã ã¿éöýòãýã÷ õîðü ãàðóé õ¿íòýéõàíãàõ: Òºñâèéí òºëºâëºëòºä òåëåôîí óòñààð õèéñýí ÿðèëöëàãà,îðîëöîîã õàíãàõ íü ñàíõ¿¿ãèéí ñóðâàëæëàãàä ¿íäýñëýñýí áîëíîàñóóäëààðõ îðîëöîîã (‘Òàëàðõàë’ õýñýãò ÿðèëöëàãàíýìýãä¿¿ëýõèéí çýðýãöýý ºãñºí õ¿ì¿¿ñèéí íýðñèéíñîíãîã÷äûí ºìíº õ¿ëýýñýí æàãñààëòûã ¿çíý ¿¿). ¯íýëãýýòàéëàãíàõ õàðèóöëàãûã äýýøë¿¿ëýõ áîëîí ò¿¿íä àøèãëàñàí ¿ç¿¿ëýëò,øèíýëýã òóðøëàãà ìºí. Òºñâèéí òýäãýýðèéí õºãæëèéí áîäëîãîòºëºâëºëòºä èðãýäèéí îðîëöîîã òºëºâëºëòèéí ïðîöåññò ã¿éöýòãýõõàíãàõ, ººð áóñàä ñýäýâ÷èëñýí ¿¿ðýã, áàñ äàâóó áîëîí ñóë òàëáîëîí íóòãèéí èðãýäèéí õóðàë çýðýã ñýäâèéã óðüä÷èëàí áýëäñýíóóëçàëòààð èðãýäèéí îðîëöîîã áîëîâ÷ ÿâöûí äóíä íýìýëò àñóóëòñîíãóóëèéí ïðîöåññèéí àñóóõ [semi-structured interviews]õ¿ðýýíýýñ ãàðãàæ èë¿¿ ºðãºí ÿðèëöëàãûí õýëáýðýýð ÿâóóëñàíäýëãýð áîëãîñíîîð îðîí íóòàãò áèëýý. ßðèëöëàãà ºãñºí õ¿ì¿¿ñàðä÷èëëûí ñî¸ëûã õºãæ¿¿ëæ, çóðãààí òºðëèéí ãîë àñóóäëûãèðãýäèéã èäýâõèæ¿¿ëýí íèéãìèéí ñºõºí òàâüñíûã ¿¿íä òàíèëöóóëñàíêàïèòàëûí õºãæëèéã ò¿ðãýñãýæ áºãººä àñóóäàë òóñ á¿ðä õîëáîãäîõáîëîõ þì. Èðãýäèéí îðîëöîî íü “ñàéí òóðøëàãà”-ûí çàãâàð÷èëñàíîðîí íóòàãò õºðºíãèéã õààíà, þóíä õóóäàñ äàãàëäóóëñàí áàéãàà.çàðöóóëàõ øààðäëàãàòàé áàéãààãòîäîðõîéëîõîä äýìòýéãýýñ ãàäíàçàñàãëàëûí àæëûí ã¿éöýòãýë äýõàëäàà äóòàãäëûã îëæ èëð¿¿ëýõýäòóñòàé. Îðîí íóòãèéí ñàíõ¿¿ãèéííººö áîëîí èðãýäèéí èëýðõèéëñýíýðýëò õýðýãöýýíèé õîîðîíäûí àëüçîõèñòîé óÿëäààã õàíãàõ ¿íäñýíçîðèëãîòîé õýäèé ÷, îðîëöîîíûìåõàíèçìûã àæèëëàãààíäîðóóëàõàä áàñ îðîí íóòãèéíçàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèé ä¿íãýýðãàð÷ èðñýí äóòàãäàë äîãîëäëûã 44
  • 45. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàØèãòãýý 14. Áîãèíî, äóíä áà óðò õóãàöààíû õóâèëáàðóóä ¯íýëãýýíèé ¿ð ä¿íä òóëãóóðëàñàí, õýðýãëýýíèé õóâüä ïðàêòèê, áîëîìæèéíçºâëºìæèéã îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíûõàí òàëàðõàí õ¿ëýýæ àâàõ áîëíî.Ǻâëºìæ ¿íäýñëýë ñàéòàé, º.õ. õóãàöàà, á¿òýö, ãàðàõ ¿ð ä¿í, øààðäàãäàõçàðäëûã íàðèéí òîäîðõîéëñîí áàéõ øààðäëàãàòàé. ¯¿íòýé õîëáîãäóóëàíçºâëºìæèéã äàðààõü áàéäëààð àíãèëàõ íü òóñòàé áàéæ áîëîõ þì. ¯¿íä: • Áîãèíî õóãàöààíû õóâèëáàð: Ýíãèéí õÿëáàð äºò, ºðòºã çàðäàë áàãàòàé, áîäëîãûí áóþó ä¿ðìèéí õýäýí ãîë ººð÷ëºëò øààðäñàí, òóõàéí íºõöºë áàéäàëä øóóä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæòîé àðãà õýìæýý • Äóíä õóãàöààíû õóâèëáàð: ̺ðäºæ áàéãàà áîäëîãî, õóóëèíä íýìýëò ººð÷ëºëò îðóóëàõ, çàõèðãààíû òîìîîõîí ººð÷ëºëò øààðäñàí, ýñâýë íýëýýä òºñºâ õºðºí㺠øààðäñàí àðãà õýìæýý. • Óðò õóãàöààíû õóâèëáàð: îðîí íóòãèéí ò¿âøíèé áàéãóóëëàãóóäûí äàëàéöòàé øèíýòãýë ýñâýë á¿òöèéí ººð÷ëºëò, òºñºâ çàðäàë èõòýé, òºâ çàñãèéí ãàçðûí çºâøººðºë øààðäëàãàòàé, ýñâýë çàõèðãààíû áóþó ñàíõ¿¿ãèéí òîìîîõîí øèíýòãýë øààðäñàí çºâëºìæ çýðýã áîëíî. Ýõ ñóðâàëæ: ÀÑįÎÓÕ (IDEA) (2002) “Îðîí íóòãèéí àðä÷èëëûí ¿íýëãýýíèé ãàðûíàâëàãà”-ààñ àâ÷ çàñàæ õÿëáàðøóóëàâ http://www.idea.int/democracy/upload/Local_Dem_Assessment_Guide.pdf 45
  • 46. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà 46
  • 47. ÎðÎðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëº áàéäëû õýìæèõ¿ Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàÎðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà ãè ã éí àñàãëàëû òºëºâ áàéä áàéäëûã õýìæèõ¿é: ëý ý à ã 47
  • 48. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà 2 Òýðã¿¿í øóãàìíààñ ãàðàõ äóó õîîëîé2.1 ¯íýëãýýíèé åðºíõèé á¿òýö, • Çàñàãëàëûí íýãýí öîãö ¿çýëá¿ä¿¿â÷èéã òîäîðõîéëîõ áàðèìòëàëûã íýâòð¿¿ëýõèéí ßðèëöñàí õ¿ì¿¿ñ áàðàã á¿ãäýýðýý çýðýãöýý òîäîðõîé ÷èãëýë (º.õ.îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ¿íýëãýý àëáàí ¸ñíû á¿òýö ¿éë÷èëãýýºíººã õ¿ðòýë öººí õèéãäñýí, òºäèéã¿é áàñ ¿éë ÿâö,¿¿íòýé óÿëäàí ¿íäýñëýë á¿õèé, õàðèëöààã äàâõàð õàìàðñàí)-öîãö, øàëãàðñàí àðãàç¿é äóòàãäàæ èéã õàíãàõ;áóéã öîõîí òýìäýãëýñýí. Îðîí • Îðîí íóòãèéí õºãæëèéííóòãèéí çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíä õýðýãöýý, ñòðàòåãè áîäëîãûíìºðäºæ áóé àðãà÷èëëóóä ÿã îðîí àñóóäëààñ ¿íýëãýýíèé çîðèëãîíóòãèéí “ñàéí” áóþó “àðä÷èëñàí” óðãàí ãàð÷ èðíý.çàñàãëàëûí íîðìàòèâ ñèñòåì áèø • ßäóóñ, ýìýãòýé÷¿¿ä, õ¿¿õýäãýäýã äýýð ñàíàë íýãäýæ áàéëàà. áîëîí áóñàä ýìçýã á¿ëãèéíÇàðèì òîõèîëäîëä õîîðîíäûí õýðýãöýý øààðäëàãàä ÷èãëýñýíóÿëäàà õîëáîî ìóóòàé ‘ýðõýìëýõ áàéõ. ßäóó÷óóäàä ÷èãëýñýí,ç¿éë áîëîí ¿íýò ç¿éëñèéí íýãòãýë’ æåíäåðèéí ìýäðýìæòýé àðãàòºäèé ç¿éëñ ë áàéíà. õýìæýý õýðýãæ¿¿ëýõ á¿õèé ë Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òóõàé áîëîëöîîã àøèãëàæ, øèíýÿðèà õýëýëö¿¿ëýãò àðä÷èëëûí áîëîìæèéã áèé áîëãîõ. Ýñàñóóäàëä óëàì á¿ð à÷ õîëáîãäîë áºãººñ ¿íýëãýýíèé àæèëºãºõ áîëñîí ÷ îðîí íóòãèéí îðîí íóòãèéí òýãø õºãæëèéíóëñ òºðèéí íàìûí çîõèîí ¿íäýñëýë áîëæ ÷àäàõã¿é áèëýý.áàéãóóëàëò, õàðèóöëàãàòàé áàéäàëáà õºíãºí øóóðõàé áàéäëûí 2.2 Íàðèéí àðãàç¿é, àðãà÷èëàëòóõàéä øàëãàãäñàí ¿ç¿¿ëýëò àøèãëàõîäîîãîîð áàéõã¿é. Îðîí íóòãèéí “¯íýëãýýíèé ìàø îëîí ¿ç¿¿ëýëò,çàñàã çàõèðãààíû ¿íäýñíèé õýòýðõèé îëîí ñàíàë îðîí íóòãèéíèõýíõ õîëáîîä òýäíèé îðîí çàõèðãààíä èðæ” áàéãààä ñàíààíóòãèéí ò¿âøíèé õºãæëèéí çîâíèñîí áàéäàë ÿðèëöëàãàäàæëûí ¿íäýñëýë áîëîõ òîäîðõîé îðîëöîãñäûí äîòîð ò¿ãýýìýëíîðìàòèâ á¿òöèéã áèé áîëãîõ òàë áàéëàà. ¯ç¿¿ëýëòèéí ýíýõ¿¿ òîîíäýýð àæèëëàæ ýõëýýã¿é áàéãààã ºñºëò ÿíç á¿ðèéí ¿íýëãýý õèéõòýìäýãëýõ õýðýãòýé. ñàíàëààð îðîí íóòãèéí îðîëöîã÷ òàëóóäûã íýã ¸ñîíäîî “äàðæ” Àíõààðàõ çàðèì ç¿éëñ áàéíà. Òîäîðõîé áàãö ¿ç¿¿ëýëò• ¯íýëãýýíèé á¿õ ¿éë ÿâöûí õàìãèéí ÷óõàë áºãººä çàñàãëàëûí çîðèëãî, ÷èãëýë, õàìðàõ õ¿ðýýã áóñàä á¿õ ¿íýëãýýíä òýäíèé ãîë òîäîðõîéëîõ; áîëãîí àøèãëàõ ¸ñòîé òóõàéä• Îðîëöîã÷ òàëóóä, îðîí íóòãèéí ìàðãààí äýãääýã áîëñîí. Áàñ, çàñàãëàë äàõü òýäíèé õýðýãöýý çàñàãëàë ãýæ ÷óõàì þó áîëîõûí øààðäëàãà, ýðõýìëýõ ç¿éë, òóõàéä øèíæýý÷èä, îëîí óëñûí àøèã ñîíèðõëûã òîäîðõîéëîõ; áàéãóóëëàãóóä îéëãîìæ ìóóòàé 48
  • 49. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàõîëèìîã äîõèî áóþó ñèãíàë ºãºõ íü áàéäëûã ñàéí õàíãàñàí àðãà áàðèë,îëîíòàà òîõèîëääîã. Ýíý á¿ãäýýñ àðãà÷èëàë õàìãèéí àìæèëòòàéøàëòãààëàí ¿íýëãýýíèé îëîí àðãà õýðýãæèæ áàéãààã òýìäýãëýõáàðèëûí äóíä ñàìãàðäàõ, ìºðººð õýðýãòýé. ¯¿íèéã ¿íýëãýýíèéíü àâàõ àðãà õýìæýý, õºãæëèéí á¿õ ¿éë ÿâöûí òóðøèä æóðàì,ñòðàòåãèä òóñãàõ óòãà òºãºëäºð ïðîöåäóð, õýìæèõ ¿ç¿¿ëýëò áîëîíä¿íãýëò õèéæ ÷àäàõã¿é áàéäàëä àøèãëàõ àðãà õýðýãñëèéí òàëààðîðîí íóòãèéí çàõèðãààä îðîõ ÿâäàë á¿õ îðîëöîã÷ òàëûã áàéíãûíàæèãëàãäàæ áàéíà. ¯ç¿¿ëýëòèéí ìýäýýëëýýð õàíãàæ, õýâëýëñóðâàëæ òºðºë, àðãà÷ëàëûí ìýäýýëëèéã òàòàí îðîëöóóëñíààðõàðüöàíãóé çºð¿¿òýé áàéäàë çàðèì õàíãàæ áîëíî. ¯ç¿¿ëýëòèéãòîõèîëäîëä ýíä¿¿ð÷ áóäèëàõ, áîëîâñðóóëñàí ñóóðü àðãà ç¿é,ìºí õÿçãààðëàãäìàë íººöèéã ¿ð àðãà÷èëàë íü èë òîä áàéâàë èë¿¿àøèãã¿é çàðöóóëàõàä õ¿ðãýäýã èòãýë òºð¿¿ëýì íàéäâàðòàé áîëäîã.áºãººä ¿¿íýýñ ¿¿äýí çàñàãëàëûí¿íýëãýýíèé íýð õ¿íä óíàæ, îëíûã Ìýäýýëýë öóãëóóëàõ àæèëçàëõààõàä õ¿ðãýæ áàéãàà íü íóóö äàðààãèéí äàâàà áîëíî.áèø. ͺ㺺 òàëààð, çàñàãëàëòàé Íóòãèéí çàõèðãàà (óëñûíõîëáîîòîé ¿çýë áàðèìòëàëä õýò õýìæýýíèé áàéãóóëëàãûí ÷ òýð)-õÿëáàð÷èëñàí òàéëáàð õèéâýë íû ñòàòèñòèêèéí ÷àäàâõè ñóëáàðàã á¿õ ë ç¿éëèéã (òýãýõäýý äîðîéãîîñ ìýäýýëýë öóãëóóëàõàäòîîí ¿ç¿¿ëýëòèéã ãîë áîëãîí) öàã èõ çàðöóóëíà. Îðîí íóòãèéí¿íýëæ áîëîõ ìýò ñýòãýãäëèéã òîî á¿ðòãýëèéí ÷àäàâõè øààðäëàãàîðîí íóòãèéíõàíä òºð¿¿ëýõ õàíãàõã¿é, ìýðãýæëèéí ÷àäâàðýðñäýëòýé. ×óõàì þóã ¿íýëãýýíä äîðîé, ñ¿ëæýýíä õîëáîãäîîã¿éõàìðóóëàõ òàë äýýð õàðèëöàí çýðãýýñ øàëòãààëàí õýðýãöýýòòîõèðîëöîõîä ¿¿ñäýã òºâºãòýé ìýäýý, ìýäýýëýë îëäîõã¿é,áàéäàë íü çàñàãëàëûí ººðèéíõ íü îëäñîí ÷ á¿òöèéí õóâüä øààðäëàãà¿çýë áàðèìòëàë îéëãîëò íýëýýä õàíãàõã¿é, çàäàðãààã¿é áà/ýñâýëàäàðìààòàé, íàðèéí áàéäàãò ñèñòåì÷ëýýã¿é áàéõ íü ò¿ãýýìýëîðøèíî. ¯ð ä¿í, õàðèëöàà, ¿çýãäýë. ßëàíãóÿà, íýãýýñ äýýøñàíàà áîäîë, ¿éë÷èãýý õ¿ðãýõ îðîí íóòãèéí çàõèðãààíûàðãà õýðýãñýë äýýð àíõààðàë ¿íýëãýýã íýãýí çýðýã õèéõ ¿åäòºâëºð¿¿ëæ áîëîõ þì. Õýäèé òèéì íýëýýä áýðõøýýë ó÷èðíà. Èéìä,÷, èõýíõ òîõèîëäîëä ¿íýëãýýíä õýä çàðèì íºõöºëä õ¿ì¿¿ñ (ñóäëàà÷,õýäýí ººð ººð òºðëèéí òýðã¿¿ëýõ àëáàí õààã÷, èäýâõèòýí ãì),÷èãëýëèéã òóñãàõ øààðäëàãà ãàðäàã. áàéãóóëëàãûã ñóðãàæ, ìýäýýëýëÕàìãèéí ãîë íü ÿìàð õýìæýýñ öóãëóóëàõ, áîëîâñðóóëàõ àæëûã(ýëåìåíò)-èéã õàìààðàëòàéä ÷àíàðûí çîõèõ ò¿âøèíä õàíãàæòîîöîõ, áàñ òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýë àæèëëàõ øààðäëàãà ãàðäàã.áîëãîí ñîíãîõ ãýäýã ë ÷óõàë.¯íýëãýýã áîëîâñðóóëàõ, ã¿éöýòãýõìºí ãàðñàí ¿ð ä¿íã ò¿ãýýíäýëãýð¿¿ëýõ øàòàíäàà èë òîä 49
  • 50. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà Àíõààðàõ çàðèì ç¿éëñ: àìæèëòòàé ººð÷èëñºí áàéíà.• àðãàç¿é, àðãà÷èëëàà àëü áîëîõ Òóðøëàãààñ õàðàõàä, àðãà, èë òîä áîëãîõ. àðãà÷èëàë áîëîâñðóóëàõ (ýñâýë• ×àäàâõè áóé áîëãîõ, ýñâýë òîõèðóóëàí ººð÷ëºõ) áýëòãýë ¿ç¿¿ëýëòäýý íýìýëò ººð÷ëºëò àæëûí ¿å øàòàíä õàíãàëòòàé õèéõèéí ºìíº øààðäàãäàõ õóãàöàà òàâüæ ºãºõ øààðäëàãàòàé. ìýäýýëëèéí õýðýãöýýã óðüä- Ýíý øàòûã ñóðãàëò, ÷àäàâõèæóóëàõ ÷èëàí òîäîðõîéëæ, ìýäýýëýë áîëîìæ áîëãîí àøèãëàæ, õàíãàìæèéí àñóóäëûã øèéäýõ. ò¿¿íäýý äàðàà äàðààãèéí àæëûí• Öàã õóãàöàà, òºñºâ, çàðäàë ã¿éöýòãýëèéí øàòàíä îðîëöîõ á¿õ áàñ õ¿í õ¿÷ õýçýý ÷ õàíãàëòòàé òàëûã ºðãºí õàìðóóëàõ õýðýãòýé. áàéäàãã¿é òóë àðâè÷ õÿìãà÷, ÀÑÒ¯ÎÓÕ-ýýñ áîëîâñðóóëñàí õ¿ñýë òýì¿¿ëëýý áîëîëöîîíäîî Îðîí íóòãèéí àðä÷èëëûí ¿íýëãýý çîõèöóóëàí õÿçãààðëàæ àæèë- (‘Ýõ ñóðâàëæèéí ëàâëàãàà’-íû ëàâàë çîõèíî. 66ò.)-íä àøèãëàñàí çºâëºëäºõ2.3 Àðãà àðãà÷èëëûã òóõàéí îðîí ñåìèíàð áîëîâñðóóëàëòûí àæëûãíóòãèéí íºõöºë áàéäàëä òîõèðóóëàí èäýâõèæ¿¿ëæ, îðîí íóòãèéíçîõèöóóëàõ íºõöºë áàéäëûí õ¿÷èí ç¿éëñèéã Õàòóó õºø¿¿í ïðîöåäóðòàé á¿ðýí ä¿¿ðýí õàìðóóëàõ íýãýíàðãà÷èëàë (òóõàéëáàë, òóõàéí ñàéí àðãà þì.íºõöºëä òîõèðîìæ áàãàòàé Àíõààðàõ çàðèì ç¿éëñ:ãëîáàëü èíäåêñ) èõýíõäýý • Îäîî õýðýãëýãäýæ áóé ¿íýëãýýòîîöîîëëûí àëäàà èõòýé, ¿ð ä¿íã íèé àðãà õýðýãñýë (¿¿íèé äîòîðíü àøèãëàõ áîëîìæã¿é áàéõ íü ‘Ýõ ñóðâàëæèéí ëàâëàãàà’ õýñýãòò¿ãýýìýë. ¯¿íýýñ ¿¿äýí ÿðèëöëàãàä îðóóëñàí)-èéí çóðàãëàë õèéõ;îðîëöîã÷èä àðãà÷èëëûã òóõàéí ¿íýëãýýíèé çîðèëãîäòóõàéí íºõöºë áàéäàëäàà íèéöñýí, íîðìàòèâ ¿íäñèéãòîõèðóóëàí çàñàæ çàñâàðëàõ õàíãàõ àðãà àðãà÷èëëûã ñîíãîæàæëûã ã¿éöýòãýëèéí øàòàíä ÷ àâíà.áàéíãà õèéõèéí à÷ õîëáîãäëûã • Òºðºë á¿ðèéí àðãà÷èëëûí äàâóóòýìäýãëýñýí áèëýý. ¯íýëãýýíä áîëîí ñóë òàë (õºíäëºíãèéí,õàìðàãäàæ áóé îðîí íóòãèéí íºõºðñºã ø¿¿ìæ, ººðèéíçàñàãëàëûí øèíæ ÷àíàðûã ñàéòàð ¿íýëãýý ãì)-ûã ¿ð ä¿íòîäîðõîéëñîí “îðîí íóòãèéí ã¿éöýòãýëèéí òàëààñ æèãíýæøèéäýë”-ä ñóóðèëñàí àðãà, ¿çýýä çîõèñòîéã íü ñîíãîæ àâàõ.àðãà÷èëëûã õýðýãëýõ íü èõýíõäýý • Îðîí íóòãèéí, òóõàéí íºõöºëçîõèñòîé áàéäàã. Æèøýý íü, Îðîí áàéäàë òîõèðóóëàí çàñàæíóòãèéí çàñàãëàëûí áàðîìåòð (‘Ýõ çàñâàðëàõûí à÷ õîëáîãäëûãñóðâàëæèéí ëàâëàãàà’-íû 60ò.)-ûí õýçýý ÷ äóòóó ¿íýëæ áîëîõã¿é.ñóäàëãààíä îðîí íóòãèéí îðîëöîã÷ Îíîë, ¿çýë áàðèìòëàëûíòàëóóä îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òîäîðõîé áàéäàë õèéãýýäòóõàé òîäîðõîé îéëãîëòäîî íîðìàòèâ ¿íäñèéã òóõàéí îðîíñóóðèëàí “íèéòëýã çàãâàð”-ûã íóòãèéí çàñàãëàëûí ºâºðìºö“îðîí íóòãèéí çàãâàð” áîëãîí 50
  • 51. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà îíöëîã íºõöºëä õàìààðóóëàí ãýñýí îðîëäëîãî áèø þì.Òèéìýýñ õàíãàõàä òýðã¿¿í çýðãèéí à÷ ÷ ¿íýëãýýíèé ¿ð ä¿í õºãæëèéí õîëáîãäîë ºãºõ íü ç¿éòýé. òºëºâëºãºº, ñòðàòåãèä òóñãàëàà• Ìýäýýëëèéí õýä õýäýí ñóðâàëæ îëæ, çîõèõ, çàñàãëàëûí øèíýòãýë àøèãëàæ, îëîí òºðëèéí õèéõ ñàëáàð, ÷àäàâõèéí “öîîðõîé” ¿ç¿¿ëýëò (îðö, ãàðöûí, ¿éë õèéäëèéã èëð¿¿ëæ, áîäëîãûí ÿâö, ¿ð ä¿íãèéí ãì)-èéã øèíæèëãýýíèé íîòëîõ áàðèìòûí õîñëóóëàí õýðýãëýõ. ñóóðü ¿íäýñèéã á¿ðä¿¿ëýõ ¸ñòîé• Îðîí íóòãèéí çàñàãëàë õýìýýõ þì. Öààøèëáàë, ¿íýëãýý íü õ¿íèé íàðèéí íèéëìýë ¿çýãäëèéã äàí áîëîîä ñàíõ¿¿ãèéí íººö áîëîëöîîã ãàíö ¿ç¿¿ëýëòýýð òîäîðõîéëîõ äàé÷ëàõ, îðîëöîã÷ òàëûí ìýäëýã áîëîìæã¿é òóë àíõäàã÷ ìýäýýëëèéã äýýøë¿¿ëýõ, ñóðòàë áîëîí õî¸ð äóãààð ýðýìáèéí íýâòð¿¿ëýã, àëñ õýòèéí òýðã¿¿ëýõ ñóðâàëæààñ àâñàí îáüåêòèâ ÷èãëýëèéí òàëààð çºâøèëöºë áèé áîëîí ñóáüåêòèâ ¿ç¿¿ëýëòèéã áîëãîõîä çîõèõ õóâü íýìýð îðóóëàõ àëü àëèíûã íü õîñëóóëàí ó÷èðòàé þì. àøèãëàõ õýðýãòýé. Çàñàãëàëûí ÷àíàðûã îðîí2.4 Îëîí çîðèëòûã õàíãàæ àæèëëàõ íóòãààð íü õàðüöóóëñàí ñóäàëãàà ¯íýëãýýíèé ãîë çîðèëòûã õèéõýä äàðààõ íºõöëèéã õàíãàñàíòîäîðõîéëîõ, çºâøèëöºëä õ¿ðýõ òîõèîëäîëä ¿íýëãýý àìæèëòòàéÿâäàë áîë íýëýýä àäàðìààòàé áàéíà. ¯¿íä:ñîðèë ìºí. Îëîí îðîëöîã÷ òàëûí 1. ¯íýëãýýíä îðîëöîã÷ îðîíàøèã ñîíèðõëûí îëîíëîã áàéäëààñ íóòãèéí çàñàã çàõèðãàà / íóòãèéíõàìààðàí õýä õýäýí, çàðèìäàà èðãýäèéí çºâëºë, áàã ãì îðîëöîã÷ººð õîîðîíäîî çºð÷èëòýé çîðèëò á¿õ òàë ¿íýëãýýíèé íîðìàòèâ,ãàðãàæ èðýõ ÿâäàë ò¿ãýýìýë õýì õýìæýý, õàìðàõ õ¿ðýýòýé¿çýãäýë. Îëîí óëñûí áàéãóóëëàãà, òàíèëöàæ, õ¿ëýýí çºâøººðñºí¿íäýñíèé çàñãèéí ãàçàð, îðîí áàéõ øààðäàëàãàòàé .íóòãèéí çàõèðãàà áîëîí èðãýíèé 2. Õàðüöóóëàëò õèéõ íü ç¿ãýýð íýãíèéãìèéí òºëººë뺺ñ á¿ðäñýí áàéð ýçë¿¿ëæ æàãñààõ áóñ õàðèíàæëûí õýñýã íýã áóþó òîäîðõîé ìýäëýã ìýäýýëëèéã äýýøë¿¿ëýõçîðèëò òîìü¸îëîí ãàðãàæ èðýõ òàë çàìààð îðîí íóòãèéí çàõèðãààäàääýýð íîöòîé áýðõøýýëòýé òóëãàð÷ òóðøëàãà ñîëèëöîõ, óëìààðáîëîõ þì. áîäëîãûí áîëîîä òîãòîëöîîíû øèíýòãýëä õºòëºíº ãýñýí íýãäñýí Èðãýíèé íèéãìèéí òºëººëñºí îéëãîëòòîé áàéõ. Èðãýä ¿¿íèéãá¿ëã¿¿ä íýã áóþó òîäîðõîé ñàéí îéëãîñíîîð çàõèðãààíäààçîðèëò òîìü¸îëîí ãàðãàæ èðýõýä øàõàëò ¿ç¿¿ëæ, ¿íýëãýýíèé ¿ð ä¿íãíîöòîé áýðõøýýëòýé òóëãàð÷ áîäèò àìüäðàëä õýðýãæ¿¿ëýõèéãáîëîõ þì. Èõýíõ øèíæýý÷äèéí çàõèðãààíààñàà øààðäàõ áîëíî.¿çýæ áàéãààãààð ¿íýëãýý áîëòóõàéí îðíû õºãæèëä õàìààòàé¿éë ÿâö áºãººä ç¿ãýýð íýã õýäýí¿ç¿¿ëýëòýýð õýìæèí øàëãàëò õèéõ 51
  • 52. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà Àíõààðàõ çàðèì ç¿éëñ: îëîõîä áýðõ. Òèéìýýñ, äýìæèã÷• ¯íýëãýýíèé çîðèëãûí õóâüä èòãýã÷äèéí ãîë öºìèéã õîéøèä íèéòëýã îéëãîëò, çºâøèëöºëä áèé áîëãîõ, àðààñàà äàãóóëàõ õ¿ðýõ. òèéì íºëºº á¿õèé ýòãýýäèéã îëîõ• ¯íýëãýýã çîðèëãîä ÷èãëýñýí àñóóäàë øèéäâýðëýõ ¿¿ðýãòýé. áîëãîõ. Àðãà àðãà÷èëëûã Õýäýí îðîëöîã÷ òàë, ÿìàð áîëîâñðóóëæ, õýðýãæ¿¿ëýõýä ¿¿ðýãòýéãýýð îðîëöîõ âý ãýäãèéã õ¿ëýýãäýæ áóé ¿ð ä¿í ãîëëîõ òîäîðõîéëîõ íü áàñ ÷óõàë. ëàâëàãàà áîëîõ ¸ñòîé. Øèéäâýðëýõ àñóóëò áîë àëü• Àæëûí ¿ð ä¿í, ã¿éöýòãýëèéí îðîëöîã÷ òàë íü ¿íýëãýýíèé ºíººãèéí ò¿âøèíã èðýýä¿éä àæëûã óäèðäàõ âý ãýäýãò áàéäàã. õ¿ðýõèéã õ¿ñ÷ áàéãàà ò¿âøèíòýé Òóðøëàãààñ õàðàõàä ÿíç á¿ðèéí æèøèõ çàìààð ¿íýëãýýíèé ë øèéäýë áàéíà. ßðèëöëàãàä ¿íýìøèë, õàìààðàë áà àøèãò îðîëöîãñäûí çàðèì íü îðîí ÷àíàðûã äýýøë¿¿ëýõ. íóòãèéí çàñàã çàõèðãàà ãîë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ ¸ñòîé ãýæ ¿çýæ áàéõàä,2.5 ¯íýëãýýíä îðîëöîîã õàíãàõ çàðèì íü ñîíèðõëûí çºð÷ëèéí Çàñàãëàëûí ¿íýëãýý åðºíõèé人 àñóóäàë ãàð÷ èðýõ ìàãàä òóë(¿éë ÿâöûí õóâüä ÷, ¿ð ä¿íãèéí çàñàã çàõèðãàà ¿íýëãýýã ã¿éöýòãýõõóâüä ÷ òýð) îðîëöîã÷ îëîí õýðýãã¿é ãýæ ¿çýæ áàéíà. ¯¿íèéòàëä, ÿëàíãóÿà ººð÷ëºëòèéã íýãýí àäèë, õýäèéãýýð èðãýíèéýñýðã¿¿öýã÷äýä àéäàñ òºð¿¿ëäýã. íèéãìèéí áàéãóóëëàãóóä ¿íýëãýýíäÎðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ò¿ëõ¿¿ð ¿¿ðýãòýé îðîëöîõ òàë¿íýëãýý á¿ð ýìçýã ¿éë ÿâö. äýýð ñàíàë íýãäñýí õýäèé ÷, îðîíßðèëöëàãà ºãñºí õýä õýäýí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû õ¿÷òýéõ¿í îðîí íóòãèéí óäèðäëàãûí äýìæëýãã¿éãýýð òýä þó ÷ õèéãýýäàéäñèéã àðèëãàõ òàëààð àæèëëàæ õýðýãã¿é ãýñýí ñàíàà ÷ ãàð÷ áàéñàí.òýäíèé äýìæëýãèéã àâàõûã ñàíàë Õýä õýäýí õ¿í îðîí íóòãèéíáîëãîñîí. Èðãýäýä îéð áàéæ, çàñàã çàõèðãàà îðîëöîõ ¸ñòîé,òýãñíýýðýý ñîíæñîí õàðöàíä ãýõäýý òýðã¿¿ëýõ áàéð ñóóðèíààñºðòºìòãèé áàéäãèéí õóâüä íóòàã áèø ãýäýã äýýð ñàíàë íýãäñýí.îðîíä ¿íýëãýý ÷óõàë ººð÷ëºëò àâ÷ Òºâ çàñãèéí ãàçðûí îðîëöîîã,èðýõèéã îðîí íóòãèéí óëñ òºðèéí ÿëàíãóÿà ¿íýëãýýíä íýãýýñ îëîíóäèðäëàãà èë¿¿òýé ìýäýðäýã. òîîíû îðîí íóòãèéí çàõèðãààäÈéìä, ¿íýëãýýíèé ýõíýýñ õàìðàãäàæ áàéâàë (ººðººð õýëáýëò¿íøëýë, èòãýëöýë, õàðèëöàí òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ) ÷óõàëîéëãîëöëûã áèé áîëãîõ øààðäëàãà ¿¿ðýãòýé ãýæ ¿çñýí.õóðöààð òàâèãäàíà. Îðîí íóòãèéíçàñàãëàëûí ¿íýëãýý õèéõ àíõàí Òýãýõëýýð, ¿íýëãýýíèé ¿éëøàòíû ÷àäàâõè îðîí íóòãèéí îëîí ÿâöûã õýí, ÿìàð áàéãóóëëàãàçàõèðãààíä áàéäàãã¿é. Äýëõèé óäèðäàí çîõèîí áàéãóóëàõ âý?äàÿàð îðîí íóòãèéí óäèðëàãààñ ßðèëöëàãàä îðîëöîãñäûí çàðèì íüçàñàãëàëûí ¿ç¿¿ëýëòèéí òàëààð Íóòãèéí óäèðäëàãûí õîëáîîã íýðíóõàöòàé ÿðèõ íýã õ¿íèéã ÷ äýâø¿¿ëñýí áà ºðãºí ñ¿ëæýýòýé, 52
  • 53. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàîðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí àñóóäëûã õóâààðèëàí ºã÷, èäýâõèòýéåðºíõèé õ¿ðýýãýýð íü òîéìëîäîã, îðîëöîîã õàíãàíà.÷àäàâõèéí õóâüä ÷ òýð, áàñ • Õîëáîãäîõ á¿õ áàéãóóëëàãà,õàðüöàíãóé õàðààò áóñ, áèå äààñàí õóâü õ¿ì¿¿ñ, ò¿¿íèé äîòîðøèíæ áàéäàë çýðãèéã íü äóðäàí çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíä¿íäýñëýë ãàðãàæ áàéíà. áàðàãòàà îðîëöäîãã¿é åðäèéí ò¿íø áàéñàí ÷ (ººðººð Íóòãèéí óäèðäëàãûí õîëáîî õýëáýë øàøíû, çàëóó÷óóäûíîðîí íóòãèéí áà òºâ çàñãèéí áàéãóóëëàãà, ãàäààäûíãàçàðò íýð íºëººòýé ÷, òýäíèé õºðºí㺠îðóóëàã÷, õýâëýëóäèðäñàí ¿íýëãýý ¿ð íºëººíèé ìýäýýëëèéíõýí ãì) àíõààðàëõóâüä õàìãèéí ñàéí íü áèø ãýæ õàíäóóëàõ.ìàðãàõ òàë ÷ áàñ áàéíà. Îëîí • Òàëóóä ¿íýëãýýíèé çîðèëãûãóëñûí áàéãóóëëàãà, ãàäíû áóñàä îéëãîîã¿é, ìºí îðîí íóòãèéíîðîëöîã÷ òàë îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí íèéòýýð õ¿ëýýíçàñàãëàëûí ¿íýëãýýã èâýýí òýòãýõ, çºâøººðñºí õýì õýìæýýçºâëºõ, ìºí èäýâõèòýé äýìæëýã áàéõã¿é áîë òàëóóä ¿íýëãýýíä¿ç¿¿ëýõ çýðýã ÷óõàë ¿¿ðýãòýé îðîëöîõã¿é. Òèéìýýñ, ìýäýýëýëîðîëöîíî. ßëàíãóÿà, ãàçàð äýýð õàðèëöààíû çîõèñòîé áîäëîãîáàéíãûí òºëººëºëòýé áîëîí/ýñâýë áîëîâñðóóëæ çîðèëòîòîëîí óëñûí áîëîí á¿ñ íóòãèéí á¿ëãèéí ìýäëýã, ìýäýýëëèéãòîìîîõîí ñ¿ëæýý á¿õèé (ººðººð ñàéæðóóëàõ, ÷àäàâõèæóóëàõàäõýëáýë Íýãäñýí õîò, îðîí íóòãèéí öàã ãàðãàæ, õºðºí㺠îðóóëàõ íüçàõèðãààä áà Íóòãèéí óäèðäëàãûí ÷óõàë.õîëáîîíû äýëõèéí áîëîí á¿ñíóòãèéí ñ¿ëæýý) áàéãóóëëàãà 2.6 Óðàìøóóëàë áà òîãòâîðòîé áàéäëûã÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ ÷àäíà. õàíãàõ ¯íýëãýýã àìæèëòòàé õèéõýä Àíõààðàõ çàðèì ç¿éëñ: ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí ÷àäàâõè áóé• ¯íýëãýýíèé àæèëä óðàì çîðèã, áîëãîõ òîäîðõîé óðàìøóóëàë òóóøòàé ñýòãýë ãàðãàõ íºëºº sine qua non [Îð÷.:‘ýíý ¿ã¿é áîë á¿õèé õ¿íèéã îëæ òîäðóóëàõ.Ýíý þó ¿ã¿é’ ãýñýí óòãàòàé ëàòèí õ¿í ÿíç á¿ðèéí îðîëöîã÷ òàëòàé õýëíýýñ ãàðàëòàé íýð òîìü¸î] àæèëëàõ ÷àäâàðòàé, òýäíèéã çàéëøã¿é óðüä÷èëñàí íºõöºë ãýæ ¿íýëãýýíèé àíõíû çîðèëãîä ÿðèëöëàãàä îðîëöñîí îëîí õ¿í òóóøòàé ¿íýí÷ áàéëãàæ, àëäàà ¿çýæ áàéíà. Ó÷èð íü, ¿íýëãýýã çàâõðàëààñ ñýðãèéëýõ ÷àäâàðòàé ýõë¿¿ëýõ, ãîë îðîëöîã÷äûã íýãýí áàéõ ¸ñòîé áºãººä á¿õ èäýâõèæ¿¿ëýõýä èéì óðàìøóóëàë àæëûã çàíãèäàã÷ þì. èõ íºëººòýé. Îðîëöîã÷ òàëûí• ¯íýëãýýíèé àæëûã àìæèëòàä õýðýãöýý, ñîíèðõîëä íèéöñýí õ¿ðãýõ, óëñ òºðèéí õ¿ñýë óðàìøóóëëûí ìåõàíèçìã¿é òýì¿¿ëýë, áàñ äýìæëýã îëîõûí áîë èòãýë ¿íýìøèë òºð¿¿ëýõ, òóëä óëñ òºð÷èäòýé îéð àæèëëàõ. äýìæëýã àâàõ, “ýçýíòýé áîëãîõ“• Îðîëöîã÷ òàë á¿ðò ã¿éöýòãýõ çýðýã àñóóäàë áýðõøýýëòýé áîëíî. òîäîðõîé ¿¿ðýã õàðèóöëàãûã Èéì óðàìøóóëàëä ñàíõ¿¿ãèéí 53
  • 54. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàäýìæëýã, õºãæëèéí òóñëàëöàà Îðîí íóòãèéí ÷àäàâõèéã ýõíýýñáîëîí ÷àäàâõèéã õºãæ¿¿ëýõ íü áýõæ¿¿ëýõ ÿâäàë ¿íýëãýýã÷èãëýëèéí õºòºëáºð áàéæ äàâòàí õèéëãýõ (öàã õóãàöààíûáîëîõ ÷, çàðèì ãàçàð, ÿëàíãóÿà èíòåðâàëòàé õÿíàëò øèíæèëãýýíäòîì õîòîä ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýã õàìðóóëàõ), ìºí õýâø¿¿ëýõýä¿ç¿¿ëýõ, ÷àäàâõè äýýøë¿¿ëýõ øèéäâýðëýõ ¿¿ðýãòýé. Ãàäíààññàíàë õàíãàëòòàé èõ òóë îäîî õèéæ áóé ¿íýëãýýíèé õóâüä ÷õºø¿¿ðãèéí ¿¿ðãýý õàíãàëòòàé ìºí ÷àäàâõè õºãæ¿¿ëýõ àñóóäëûãáèåë¿¿ëæ ÷àäàõàà áîëüñîí áàéíà. òóñãàõ ¸ñòîé. Òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõ ¿¿äíýýñ ¿íýëãýýíèé ÿâöàä ¯íýëãýýíèé ïðàêòèê ¿ð ä¿í íèéãìèéã äàé÷ëàõ, øèéäâýðõèéãýýä óëñ òºðèéí à÷ õîëáîãäëûã ãàðãàõ, çºâøèëöºë áèé áîëãîõáàòëàí õàðóóëæ, îéëãóóëñàí òàëààð òîäîðõîé àðãà õýìæýýã àâàõíºõöºëä óëñ òºðèéí áîëîí íü ç¿éòýé þì.èðãýíèé íèéãìèéí óäèðäàã÷äûíç¿ãýýñ òóóøòàé äýìæëýã, àìëàëò Öààøèëáàë, îðîí íóòàãòîëæ àâàõàä èë¿¿ áàéíà. îðîëöîîã ºðãºíººð õàíãàõ íü ¿íýëãýýíèé ¿ð ä¿íã áîäëîãîä Òèéìýýñ, ¿íýëãýýíèé çîðèëãî òóñãàõ ò¿ëõ¿¿ð õ¿÷èí ç¿éë áîëíî.áà àðãûã æèíõýíý ¸ñîîð îéëãóóëàõ ¯íýëãýýã õèéæ äóóñàõàä, îðîëöîã÷ÿâäàë íü èäýâõèæ¿¿ëýõ ìàø òàëóóäûí äóíä øèíýòãýëèéíõ¿÷èðõýã õ¿÷èí ç¿éë áîëîõûã ñýäâýýð çºâøèëöºë áèé áîëæ,ñàíàë áîëãîæ áàéíà. Ìýäýýæ, íóòãèéí îëíû äýìæëýãèéã¿íýëãýýã çºâõºí õàíäèâëàã÷èéí ºðãºíººð õ¿ëýýñýí áàéíà. ¯¿íèéç¿ãýýñ èðæ áóé øàõàëò, õèéñýí çýðýãöýý ¿íýëãýýíèé ¿ð ä¿íãèéíàæèëäàà îíîî àâàõ óòãààð ýõë¿¿ëæ ìýäýýëýë, ò¿¿íèé ìºðººðáîëîõã¿é. àâàõ àðãà õýìæýýíèé ñàíàëûã ßðèëöëàãàä îðñîí á¿õ õ¿í áîëîìæèò õàìãèéí îëîí îðîëöîã÷/¿íýëãýýíèé àæëûí òîäîðõîé ñîíèðõîã÷ òàëóóäàä õ¿ðã¿¿ëýí¿ðãýæëýëèéã õàíãàõ ¸ñòîéã ò¿ãýýí äýëãýð¿¿ëíý.òýìäýãëýñýí áºãººä ¿íýëãýýíèé Àíõààðàõ çàðèì ç¿éëñ:õîîðîíäûí õóãàöààã çàñàãëàëûí • Îðîëöîã÷ òàëóóäàä ýåðýãòóõàéí ñóäëàãäàæ áóé àñóóäëûí óðàìøóóëàë, èë òîä áàñîíöëîãîîñ õàìààðàí òîäîðõîéëíî èäýâõèòýé ò¿íøëýë áèéãýäýã äýýð ñàíàë íèéëñýí. áîëãîõîä õàíãàëòòàé áàéõàä¯íýëãýýíèé ¿ð ä¿íãýýð ÿàðàëòàé àíõààðàõ.ººð÷ëºëò õèéõýýð õ¿ëýýãäýæ áàéãàà • Ãàäíû àëèâàà òóñëàëöààáîë äàðàà äàðààãèéí ¿íýëãýýíèé ¿íýëãýýíèé ¿ð ä¿íäàæëûã áàéíãûí áîëãîæ, õÿíàëò íºëººëºõã¿é, òóõàéí ¿éë ÿâöûãøèíæèëãýýíèé áîëîí ¿ð ä¿íãèéí îðîí íóòãèéíõàí ººðñ人 áèå¿íýëãýýíèé ñèñòåìä õàìðóóëàí äààæ ã¿éöýòãýõýä ñààä áîëîõã¿é.íýãòãýõ õýðýãòýé. • Îðîí íóòãèéí ÷àäàâõèéã òîãòâîðòîé áýõæ¿¿ëýõ àñóóäëûã àíõààðëûí õ¿ðýýíä áàéëãàõ. 54
  • 55. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õ ìÎðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà ð ãè è ëà à ºëºâ û õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí õ ý à à 55
  • 56. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà3 Êåéñ ñóäàëãàà ªìíºõ á¿ëýãò ãàðñàí ãîë ãîë Õýäèé òèéì ÷, Ñâåòëàíà îðîí¿çýë áàðèìòëàë, ñýäâèéã äîð íóòãèéí çàõèðãààíä ºìíº íüºã¿¿ëýõ äºðâºí çîõèîìîë Êåéñ àæèëëàæ áàéãààã¿é, òóðøëàãàã¿é,ñóäàëãààíä õàìðóóëàí äýëãýð¿¿ëæ áàñ îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíûàâ÷ ¿çíý. ¯¿íä: áàéãóóëëàãûí äîòîîä ñî¸ë,• Èðãýäèéí èäýâõè îðîëöîîã ºâºðìºö äàäàë çàíøëûí òàëààðõ õàíãàõ – Îðîí íóòãèéí çàñàã îéëãîëòîîð ìàðóóõàí. Ò¿¿íèé ãîë çàõèðãààíû àæèëòíû ã¿éöýòãýõ àæèë ¿¿ðýã íü õºãæëèéí àñóóäëûã ¿¿ðýã õàðèóöàæ, áîäëîãûí çîõèöóóëàòûã• “Çàñãèéí ãàçàð” ãýñýí ¿çýë õàíãàí ¿¿íä ãàäààä íººöèéã áàðèìòëàëààñ “çàñàãëàë” ãýñýí äàé÷ëàõàä îðøèæ áàéâ. Ãóðàâõàí îéëãîëòîä øèëæèõ – Èðãýíèé àæèëòàíòàé, õºãæëèéí õàìòûí íèéãìèéí èäýâõòíèé ã¿éöýòãýõ àæèëëàãààíû òàëààð äîðâèòîé ¿¿ðýã òóðøëàãà íýãä íü ÷ áàéõã¿é.• Àäèëòãàëûã òóõàéí îðîí Õîòûíõîî çàõèðãààíû çîõèîí íóòàãò õàìààðàëòàé àñóóäàëòàé áàéãóóëàëò, ¿ð àøèã ìóóòàé, óÿõ–îðîí íóòãèéí õîëáîîíû õºø¿¿í òîãòîëöîîí äîòîð ãàð òºëººëºã÷èéí ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã õºëºº îëîõ ãýæ õî¸ð ñàð áîëîîä• ¯íýëãýýíèé ¿ð ä¿íã îðîí Ñâåòëàíà îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí íóòãèéí áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ, ¿íýëãýý õèéõ ñàíàà÷èëãà ãàðãàõààð øèéäâýð ãàðãàõ ¿éë ÿâöàä øèéäñýí áàéíà. Çîðèëãî íü òóñãàõ- îðîí íóòãèéí ñîíãóóëüò õºãæëèéí õýðýãöýý øààðäëàãûã àëáàí òóøààëòíû ã¿éöýòãýõ òîìü¸îëîõ, èðãýíèé íèéãìèéí ¿¿ðýã áàéãóóëëàãûí äýìæëýãèéã• Äîð ãàðàõ íýðñ á¿ãä çîõèîìîë äàé÷ëàí àâ÷, äàðàà äàðààãèéí õýäèé ÷, òîäîðõîé óëñ îðíû èë¿ ñòðàòåãèéí øèíæòýé áîäèò àìüäðàëûí æèøýýíä çîõèîí áàéãóóëàëòûí ººð÷ëºëò äºõ¿¿ëñýí áàéäëààð àâñàí áîëíî. õèéõ ¿íäýñëýë ãàðãàõ ÿâäàë áàéëàà. Òýðýýð õîòûí äàðãàäàà Êåéñ ñóäàëãàà 1: Èðãýäèéí òàíèëöóóëãà áýëòãýýä àíõíûèäýâõèéã ñýðãýýæ, îðîëöîîã õàíãàõ: õóðëààð îðîí íóòãèéí ãîë ãîë Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû àëáàí òóøààëòíûã îðîëöóóëëàà.àæèëòíû ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã Õóðàë Ñâåòëàíàãèéí àíõ õ¿ëýýæ Ñâåòëàíà ñàÿõàí îðîí íóòãèéí áàéñíààñ àðàé ººðººð äóóñàâ.çàñàã çàõèðãààíûõàà áîäëîãûí Íýãä, çàñàãëàëûí ¿çýëõýëòñèéí äàðãààð òîìèëîãäëîî. áàðèìòëàëûí òàëààð çºâÒýðýýð íèéãìèéí óõààíû îéëãîëòòîé õ¿í õîâîð áàéëàà.÷èãëýëýýð èõ ñóðãóóëü ä¿¿ðãýýä Òýðýýð îðîí íóòãèéí çàñàãëàë áîëñ¿¿ëèéí õî¸ð æèëèéí òóðøèä ç¿ãýýð íýã äýýä ãàçðààñ àëü õèðîëîí óëñûí õºãæëèéí áàéãóóëàãàä ìºí㺠øèëæ¿¿ëãýýð àâàõ, òºðèéíàæèëëàñàí áàéâ. òóõàéí ¿éë÷èëãýýíèé ºðòºã çàðäàë 56
  • 57. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàõýä áàéõ, îðîí íóòãèéí õóðàëä øàõàëòòàé õîñëóóëàõààð øèéäýâ.àëáàí òóøààëûí õóâààðèëàëò ÿìàð ßäóóðëûã áóóðóóëàõ, íèéãìèéíáàéõ çýðãýýð õÿçãààðëàõ àñóóäàë îãò îðîëöîîã õàíãàõ ÷èãëýëýýðáèø, õàðèí ÷àäàâõèéã õºãæ¿¿ëýõ, àæèëëàäàã îðîí íóòãèéí íýãîðîí íóòãèéí íóòãèéí èðãýäèéí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãàòàéá¿ëã¿¿äèéã õ¿÷èðõýãæ¿¿ëýõ, Ñâåòëàíà òîõèð÷, õýðýãæèæáàñ øèéäâýð ãàðãàõ ¿éë ÿâöàä áàéãàà íýãýí òºñëèéí ìºíãºíººñèðãýäèéí áîëîí á¿ëãèéí îðîëöîîã òýäýíä îëãîæ, îëîí íèéòèéíõýðõýí íýìýãä¿¿ëýõ çýðýã êàìïàíèò àæëûã õèéëãýõýýð áîëîâ.àñóóäëûã äàâõàð àãóóëàõûí òóõàé Êîìïàíèò àæèë îðîí íóòãèéíÿðüæ òàéëáàðëàñààð öàã íü áàðàã çàñàãëàëûí äóòàãäàë äîãîëäîë,äóóññàí áàéíà. ñóë òàëûã çàñàæ çàëðóóëàõ îëîí íèéòèéí øàõàëòûã áèé áîëãîõîä Õî¸ðò, òýðýýð ¿íýëãýý õèéõ íü ÷èãë¿¿ëýõýýð òýä øèéäñýí áàéíà.îðîí íóòãèéí àæèëòíû íýð õ¿íäýä Îëîí íèéòýä íýýëòòýé õî¸ð ÷ñýâ ñóóëãàæ áîëçîøã¿é õýìýýí ñåìèíàð çîõèîæ, ò¿¿í äýýð òºðºëáîëãîîìæèëñîí õýñãèéí ýðñ á¿ðèéí áàéãóóëëàãûí òºëººëºëýñýðã¿¿öýëòýé òóëãàðàâ. Íóòãèéí èðæ, çàñàãëàëûí àæëûí ¿ð ä¿í,îëîí ò¿ìýíä ñàíàë áîäëîî ã¿éöýòãýë, ã¿éöýòãýëèéí åðºíõèéèëýðõèéëýõ áîëîëöîî îëãîâîë àñóóäàë (çºâõºí îðîí íóòãèéí çàñàãõîòûí íóòãèéí çàõèðãààíû çàõèðãààíû áóñ)-ûã àâ÷ õýëýëöýíãàë òîãîî ðóó ºíãèéæ, ñóë òàë áîëîìæèò øèíý ñàíàà, øèéäëèéãäóòàãäàë äîãîëäëîî ºº÷ë¿¿ëýí ñàíàë áîëãîõººð òºëºâëºñºí àæ.÷è÷ë¿¿ëýõ áîëíî ãýâ. Ýöýñò íü,“ýíý àæèë áèäýíä õýäýí òºãðºã ¯¿íèé çýðýãöýý, Ñâåòëàíààâ÷ èðýõ âý?”, áàñ ÿìàð òîäîðõîé óðüä àæèëëàæ áàéñàí îëîíàøèã ºãºõ âý ãýñýí ÷èãëýëèéí óëñûí õºãæëèéí áàéãóóëëàãàòàéàñóóëòàä õàðèóëæ ÷àäàõã¿é áàéíà õîëáîãäîæ, òýäíèé ñàíõ¿¿æèëòýýðãýñýí ø¿¿ìæëýëä Ñâåòëàíà ºðò뺺. äºíãºæ ñàÿõàí îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ¿íýëãýýã àìæèëòòàé Êåéñ ñóäàëãàà 1: Èðãýäèéí èäýâõèéã õýðýãæ¿¿ëñýí ãàäààäûí îðîíñýðãýýæ, îðîëöîîã õàíãàõ: Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû õî¸ðíóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû àæèëòíû òºëººëºã÷èéã óðüæ àâ÷ðàõààðã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã (¿ðãýëæëýë) áîëæýý. Íýëýýä äàëàéöòàé áàãà õóðàë çîõèîæ, ãàäààäûí òýðã¿¿í Õàìò àæèëëàãñàä íü èéíõ¿¿ òóðøëàãûã òàíèëöóóëàõààð áîëëîî.õ¿ëýýí àâñàíä Ñâåòëàíà ñýòãýëýýðóíàâ÷, áóóæ ºãñºíã¿é, õàðèí ýíý ̺í Ñâåòëàíà, ººðèéíóäààä îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí àæèëòíóóäààð îðîí íóòãèéí¿íýëãýý õèéõèéã “äýìæèã÷èä”- çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèé áýëýíèéí ýâñëèéã ãàäíààñ á¿ðä¿¿ëýõýýð áàéãàà àðãà, àðãà÷èëëûã ¿¿ðýãøèéäýæ. ¯¿íýýñ ãàäíà îðîí ºã÷ ñóäëóóëàâ. Òýä èíòåðíýòèéííóòãèéí àæèëòíû ¿¿ðýã, ñóðâàëæ àøèãëàõûí çýðýãöýý, ñàéíîðîëöîîã õàíãàõ ¿¿äíýýñ òýäíèéã çàñàãëàëûí àñóóäëààð ñóäàëãààóðàìøóóëàõ, îëîí íèéòèéí õèéäýã äýëõèé äàõèíû áîëîí á¿ñ 57
  • 58. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàíóòãèéí ñóäàëãàà øèíæèëãýýíèé Áàãà õóðàë ¿ð ä¿íãýý ºã÷,áàéãóóëëàãûí õîëáîãäîõ õ¿ì¿¿ñòýé îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààõîëáîî òîãòîîâ. îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ¿íýëãýý õèéëãýõ Ñâåòëàíàãèéí Ýíý á¿õ áýëòãýë àæëûí äàðàà, òºëºâëºãººã áàòàëëàà. Õàíäèâëàã÷èðýõ æèëèéí òºñºâ õýëýëöýõ, òàë õºðºíãèéí ýõ ¿¿ñâýðèéãõàãàñ æèëèéí òºãñãºë äºõ¿¿ëæ õàíãàñíààð Ñâåòëàíàãèéíáàéãààä Ñâåòëàíà áàãà õóðàë òýðã¿¿ëñýí àëáà, ãàäààäûíçàðëàí äóóäóóëæ, ò¿¿íäýý õýâëýë õî¸ð çºâëºõ, óðüä íü ¿íýëãýýìýäýýëëèéíõíèéã ºðãºíººð àìæèëòòàé õèéãäñýí îðîí íóòãèéíîðîëöóóëàâ. Áàãà õóðàëäàà îðîí çàñàã çàõèðãààíû íýã òºëººëºã÷,íóòãèéí àëáàí õààã÷, îëîí îðîí íóòãèéí áîäëîãî-ìýäýýëýëóëñûí õºãæëèéí áàéãóóëëàãà, õàðèëöààíû ÒÁÁ-ûã îðîëöóóëñàíîðîí íóòãèéí áîëîí á¿ñèéí ãîë äîòîîäûí øèíæýý÷èéí àæëûíãîë áèçíåñèéí òºëººëºë, á¿ð õýñãèéã áàéãóóëàâ. Ò¿¿íýýñ ãàäíà,òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ àñóóäàë õîëáîãäîõ á¿õ èðãýíèé íèéãìèéíýðõýëñýí çàñãèéí ãàçðûí àæèëòíûã áàéãóóëëàãà, õóâèéí õýâøëèéíõ¿ðòýë óðüæ îðîëöóóëëàà. áîëîí õýâëýë ìýäýýëëèéí Áàãà õóðëûã íýýæ õîòûí äàðãà òºëººëºë, òºâ çàñãèéí ãàçðûíõýëñýí ¿ã (ò¿ð¿¿ ò¿ð¿¿÷èéí íýã àæèëòàí, áàñ îðîí íóòãèéíñîíãóóëèàð õýëæ áàéñàí òýð ë ¿ã)- çàñàã çàõèðãààíû õýä õýäýí àëáàíýíäýý àðä÷èëëûã õºãæ¿¿ëýõ, îðîí õààã÷èéã îðîëöóóëñàí çºâëºõíóòãèéí òîãòâîðòîé õºãæëèéí àæëûí õýñýã äàâõàð áàéãóóëàãäëàà.÷óõëûã îíöëîí òýìäýãëýëýý.Òºâèéí Ýöñèéí á¿ëýãò, ¿íýëãýýíèéòºëººëºã÷ òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ àæëûã àìæèëòòàé õýðýãæ¿¿ëæ, ¿ðòàëààð ìýäýýëýë õèéæ, õàðèí ä¿íã íü øèíý÷ëýí áîëîâñðóóëæÑâåòëàíàãèéí àæèëòíóóä îðîí áóé îðîí íóòãèéí õºãæëèéííóòãèéí çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèé ñòðàòåãèéí òºëºâëºãººíä òóñãàæçýðýãö¿¿ëñýí àðãà÷èëëûã ÷àäâàë èðýýä¿éí õºãæëèéí äàðààòàíèëöóóëàà. Èðãýíèé íèéãìèéí äàðààãèéí òºñë¿¿äýä çîðèóëæáàéãóóëëàãà, îðîí íóòãèéí àëáàí ìýäýãäýõ¿éö õýìæýýíèé õºðºíãºõààã÷äûí äóíä ºðíºñºí õàëóóõàí òºñºâ îëãîõ òºðèéí äýìæëýã“ÿðèà”-íû äàðààãààð àìæèëòòàé àìëàñàí áàéíà.¿íýëãýý õèéñýí ãàäààä îðíû Êåéñ ñóäàëãàà 2: “Çàñãèéí ãàçàð”òýðã¿¿í òóðøëàãûí òàëààð áàñ ãýñýí îéëãîëòîîñ “çàñàãëàë”-ûííýã òàíèëöóóëãà õèéëýý. Ýöýñò òºñººëºëä øèëæèõ íü: Èðãýíèéíü, õºãæëèéí áàéãóóëàãûí íèéãìèéí èäýâõòíèé ã¿éöýòãýõ(õýðýãæ¿¿ëæ áàéñàí õóó÷èí ¿¿ðýãòºñ뺺 äàõèí ñýðãýýõ õ¿ñýëòýé)òºëººëºã÷èéí ¿íýëãýý õèéõýä Ìåõòàâ áîë òîìã¿é õîòîä áàéðëàõøààðäàãäàõ ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ýäèéí çàñãèéíçºâëºõ ¿éë÷èëãýýíèé äýìæëýã õºãæëèéã äýìæèõ áàéãóóëëàãûã¿ç¿¿ëýõýý àìëàñíààð áàãà õóðëûí òýð¿¿ëäýã. Òýðýýð îðîí íóòãèéíàæèë äóóñãàâàð áîëëîî. ñàéí çàñàãëàëûí àñóóäëààð 58
  • 59. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàõèéñýí îëîí óëñûí áàãà õóðàëä “çàñàãëàë” áîë õàðü ãàðèãèéíñàÿõàí îðîëöîæ çàñàãëàëûí îéëãîëò áàéëàà. Èéìä, Ìåõòàâ¿íýëãýý, õºãæëèéí òºëºâëºëòèéí æèæèãõýí ñóðòàë÷èëãààíûõîîðîíäûí õîëáîîíû òàëààð õóóäàñ (¿íý ºðòãèéí õóâü õÿìäÿðèãäñàí ç¿éëä ñýòãýë íü èõ òºñºð, îëîí õóâèàð) õèéæ,õºäºëñºí áàéíà. Õóðëààñ ýðãýæ ò¿¿íäýý îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûíèðýýä Ìåõòàâ ººðèéí õîòäîî íèéòëýã òîäîðõîéëîëò, áàñèæ á¿ðýí çàñàãëàëûí ¿íýëãýýã ººðèéí õîòîä òààðíà ãýæ áîäñîíñàíàà÷ëàí õèéëãýõýýð øèéäæýý. íýã òîäîðõîéëîëòûã òîäðóóëæ îðóóëëàà. Ò¿¿í÷ëýí, áóñàä óëñûí Áàãà õóðàë äýýð òàíèëöñàí îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òàëààðõ¿ì¿¿ñòýý õàíäàí çàñàãëàëûí õî¸ðûí çýðýã æèøýý òàòààä¿íýëãýý õèéñýí áóñàä îðíû ýíý øèíý ¿çýë áàðèìòëàëûãòóðøëàãà, àðãà àðãà÷èëëûí íýâòð¿¿ëáýë ººðèéí îðîí íóòãèéíòàëààð íýëýýä ìàòåðèàë çàñàã çàõèðãààíû ºíººãèéí á¿òýö,öóãëóóëæ ò¿¿íèéãýý àøèãëàí õàðèëöàà, ¿éë ÿâöàä ÿìà𠺺ð÷ëºëòõàìò àæèëëàãñàäòàéãàà çºâëºëäºí îðæ áîëîõ òàëààð øèãòãýý îðóóëëàà.òºñëèéí ñàíàë áè÷èæ, õºãæëèéí Õàìãèéí ãîë íü, óõóóëàõ õóóäñûãíýãýí ñàíä òàíèëöóóëàâ. Òºñºë íóòãèéí àÿëãààð áè÷èæ, ò¿¿íäýýíü äýìæèãäýæ, ñàíõ¿¿ãèéí ýõ îéëãîìæòîé ýíãèéí ¿ã õýëëýã¿¿ñâýðòýé áîëîâ. àøèãëàâ. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëä èæ ªºð íýã ÷óõàë àñóóäàë ãàð÷á¿ðýí øèíýòãýë õèéõ õýðýãöýý èðñýí íü “çàñàã çàõèðãàà”-íû áóñ,øààðäëàãà áóéã õ¿ëýýí çºâøººð÷, õàðèí “çàñàãëàë”-ûí ¿íýëãýýãîðîí íóòãèéí õºãæëèéí òýðã¿¿ëýõ àëü áàéãóóëëàãà óäèðäàí çîõèîíàñóóäëààð çºâøèëöºë áèé áàéãóóëàõ òóõàéä áàéëàà. Ýíýáîëãîõ íü ¿íýëãýýíèé ¿íäñýí íü çàñàã çàõèðãàà ãîë ¿¿ðýãòýéçîðèëãî áàéëàà. Òóëãàð÷ áóé îðîëöîõã¿é ãýñýí ¿ã. Öààøëààä,áýðõøýýëèéã õ¿í á¿ðò îéëãóóëñíû ¿íýëãýýíèé õ¿ðýýíä áàãòàõ á¿õäàðàà òýðã¿¿ëýõ à÷ õîëáîãäîë àñóóäëûã õàìàðñàí ÷èã ¿¿ðýãòýéá¿õèé àñóóäàë äýýð çºâøèëöºæ ÈÍÁ áàéõã¿é áàéëàà (ÿã “îðîíòîõèðîëöîõ íü ¿íýëãýýã àìàð íóòãèéí ñàéí çàñàãëàë”-ûíõÿëáàð õèéõýä äºõºìòýé àëõàì àñóóäëààð àæèëëàäàã ÒÁÁ õîòîäáîëíî ãýæ òýðýýð ñýòãýæýý. áàéñàíã¿é). Äàðàà íü èéì òºðëèéí ¯íýëãýýã çîõèõ ¸ñîîð õèéõèéí ÒÁÁ õýä áàéíà- ÿëàíãóÿà îðîíòóëä íóòãèéíõíû äóíä íèéòýýð íóòãèéí ñàéí çàñàãëàëûí àñóóäëûãõ¿ëýýí çºâøººðñºí øèíý ººð ºíö㺺ñ íü õàðâàë òýäãýýðîéëãîëò, øèíý ñýòãýëãýý áàéãóóëëàãàä á¿ãäýä íü õàìààðàõõýðýãòýéã Ìåõòàâ îéëãîæ áàéâ. ìýò.Òýð çàñàã çàõèðãààíä áóñ õàðèí Ìåõòàâ õîòûí çàõèðàã÷èéí“çàñàãëàë”-ä ¿íýëãýý ºãºõèéã õ¿ñ÷ çºâëºõòýé öàã àâ÷ óóëçààä îðîíáàéëàà. Ãýâ÷ îðîí íóòãèéí çàñàã íóòãèéí ÈÍÁ-ûí á¿ðòãýëèéãçàõèðãààíû àæèëòíóóäûí õóâüä ãàðãàæ èðýí òîäîðõîé àñóóäëààð 59
  • 60. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàñàíàëàà íýãòãýâ. Íýãä, îðîí Êåéñ ñóäàëãàà 2: “Çàñãèéí ãàçàð”íóòãèéí çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíä ãýñýí îéëãîëòîîñ “çàñàãëàë”-ûíøóóä õàìààðàõ á¿õ ÈÍÁ- òºñººëºëä øèëæèõ íü: Èðãýíèéûí òºëººëëèéã îðîëöóóëñàí íèéãìèéí èäýâõòíèé ã¿éöýòãýõøèíæýý÷äèéí çºâëºëèéã õîòûí ¿¿ðýã (¿ðãýëæëýë)çàõèðàã÷èéí çºâëºõººð àõëóóëàíáàéãóóëíà. Ǻâëºë ñàðä íýã óäàà Ìåõòàâ á¿õ ÈÍÁ-ûã òîäîðõîéõóðàëäàõ, øààðäëàãà ãàðñàí ìàòðèêñ àøèãëàí òýìäýãëýõ¿åä ýýëæèò áóñ õóðàë õèéíý. ñàíàë ãàðãàâ. Ìàòðèêñèéã îðîíØèíæýý÷äèéí çºâëºë ñóäëàà÷, íóòãèéí çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèéçºâëºõ¿¿äèéí àæèëä õÿíàëò òàâüæ, òîäîðõîé ¿ç¿¿ëýëò¿¿äýýñ ãàðãàæàðãà ç¿é, àðãà÷èëëûí àñóóäëûí àâàõ, Øèíæýý÷äèéí çºâëºëäàâ÷ õýëýëöýí øèéäâýð ãàðãàõ, îðîëöîõ øóóä áîëîí øóóä¿íýëãýýíèé ÿâö, ã¿éöýòãýëä áóñ ñîíèðõîëòîé, áàñ çîõèõõÿíàëò øèíæèëãýý õèéæ çàâñðûí ÷àäàâõèòàé òèéì áàéãóóëëàãûãáîëîí ýöñèéí òàéëàíã áàòëàõ òîäîðõîéëîõ çîðèëãîòîé áàéâ.çýðýã ¿¿ðýãòýé àæèëëàíà. Ñîíãîí øàëãàðóóëàõ èéì àðãà íü èë òîä áºãººä øèíæýý÷äèéí Õî¸ðò, èðãýíèé íèéãìèéí çºâëºëèéí ýöñèéí á¿ðýëäýõ¿¿íèéá¿õ áàéãóóëëàãà, îðîí íóòãèéí òàëààð ãàðãàõ øèéäâýðèéí ¿íýíáèçíåñèéí õîëáîî, õýâëýë çºâä ýðãýëçýý òºð¿¿ëýõã¿é þì.ìýäýýëëèéí õýðýãñëèéí Ò¿¿í÷ëýí, ¿íýëãýýíèé òàëààðòºëººëëèéã áàãòààñàí Ǻâëºëäºõ îëîí íèéòýä ìýäýýëýë ºãºõ äàâõàðõîðîîã õîòûí çàõèðàã÷ààð àøèãòàé.äàðãàëóóëàí áàéãóóëæ, ¿íýëãýýíèéýõýíä,òºãñãºëä íèéòäýý õî¸ð óäàà Ýíä íýã òàëäàà ¿ç¿¿ëýëòèéíõóðàëäóóëíà, ÿâöûí äóíä ñàð æàãñààëò, íºãºº òàëäàà õýäýíòóòìûí èëòãýõ õóóäñààð òàéëàí õóâèëáàð õàðèóòàé áýñðýãàâ÷, ìýäýýëëýýð õàíãàíà. ñàíàë àñóóëãà ÿâóóëàí ÒÁÁ òóñ á¿ðèéí ¿éë àæèëëàãààã Ǻâëºëäºõ õîðîîíä õýí îðîõ íü òîäîðõîé ¿ç¿¿ëýëòèéí òóõàéä õèðòîäîðõîé áàéñàí ÷ Øèíæýý÷äèéí õàìààðàëòàé áîëîõûã àñóóñàí.̺íçºâëºëèéí ãèø¿¿í÷ëýë íýýëòòýé ÒÁÁ-óóä ¿íýëãýýíä èäýâõèòýé¿ëäýâ. Îðîí íóòãèéí çàñàã ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ, õàðèóöëàãàçàõèðãààíûõàí Ǻâëºëäºõ õîðîî, õ¿ëýýõ ÷àäàâõèéí ººðèéí ¿íýëãýýãøèíæýý÷äèéí çºâëºëèéã òýðã¿¿ëæ õèéõ ¸ñòîé áàéâ.áàéãàà ÷, àñóóäëûí àìèí ñ¿íñ íüòýä ¿íýëãýýíèé àæëûã á¿õýëä íü Óäàõã¿é æàãñààëò áýëýí áîëîâ.ãàðäàí çîõèîí áàéãóóëæ áîëîõã¿é ¯íýëãýýíèé ÷àäàâõè áàãàòàéáàéñàí òóë ãèø¿¿í÷ëýëèéã èòãýë ÷, Ǻâëºëèéí àæëûí õýñýãò¿íýìøèë òºð¿¿ëýì áàéäëààð îíöãîé ÷óõàë õî¸ðûí çýðýã ÒÁÁñîíãîæ, òîìèëîõ òèéì õóóëü ¸ñíû áàéëàà. Á¿ðýëäýõ¿¿íä îðñîíòºâ áàéãóóëëàãà áàéõã¿é áîëæ ÒÁÁ-ûí äóíä îðîí íóòãèéíòààðëàà. øàøíû áàéãóóëëàãà, öººí òîîò ¿íäýñòíèéã òºëººëñºí, õºãæëèéí 60
  • 61. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàáýðõøýýëòýé áîëîí òàõèð õºãæëèéí òºëºâëºëòèéí àñóóäëààðäóòóó õ¿ì¿¿ñèéí áàéãóóëëàãà, çºâøèëöºõ áàéíãûí á¿òýö áîëãîíìºí ãýð á¿ëèéí õ¿÷èðõèéëýëä àëáàæóóëàõààð òºëºâëºãººíäºðòñºí ýìýãòýé÷¿¿äýä çºâëºë㺺 òóñãàâ.ºãºõ ñàÿõàí ¿¿ñãýí áàéãóóëñàíñàíàà÷èëãà áàéëàà. Ýíý Êåéñ ñóäàëãàà 3: Àäèëòãàëûãáàéãóóëëàãûã íýìæ îðóóëàõ òóõàéí îðîí íóòàãò õàìààðàëòàé¿íäýñëýë áàéñàí òóë ÿìàð íýãýí àñóóäàëòàé óÿëäóóëàõ: Îðîíáýðõøýýë ãàðààã¿é. Ìåõòàâ, íóòãèéí çàõèðãààäûí íèéãýìëýãèéíçºâëºõ õî¸ð èéíõ¿¿ èë òîä àæèëëàâ. òºëººëºã÷èéí ¿¿ðýã Çàðèì áàéãóóëëàãà Ǻâëºëèéí Ñ¿¿ëèéí õî¸ð æèëä îðîíàæëûí õýñýãò ìàíëàéëàõ ¿¿ðýã íóòàãò òºðºë á¿ðèéí ¿ð ä¿íãèéíã¿éöýòãýõ ÷àäàâõèã¿é ÷, òîäîðõîé ¿íýëãýý, àóäèò õèéãäñýí áîëîâ÷¿¿ðýãòýé îðîëöîõ áîëñîíä íü òýäãýýðèéã õºãæëèéí ïðîöåññòÌåõòàâ, çàõèðàã÷èéí çºâëºõ õî¸ð èë¿¿ õàìààðàëòàé áîëãîõ, ¿çýëñýòãýë õàíãàëóóí áàéëàà. Ýöñèéí áàðèìòëàë, àðãà÷èëëûí øèíæòýéýöýñò, àæëûí õýñýãò îðîëöñîíîîð áóäëèàí ýíä¿¿ðýë íýëýýä ãàðñíûãòýä ººðñäèéí ÷àäàâõèéã õºãæ¿¿ëæ, öýãöëýõ ¸ñòîéã Ëèà îéëãîæ àâñàí.ýð÷èìòýé ñóðãàëòàä õàìðàãäàõ þì. Òýðýýð óëñûí õýìæýýíä àæèëëàäàã îðîí íóòãèéí Ñ¿¿ëèéí á¿ëýãò, Ìåõòàâ çàõèðãààäûí íèéãýìëýãò îðîíØèíæýý÷äèéí çºâëºëèéí àæëûí íóòãèéí çàõèðãààíû çºâëºõèéíõýñýã áîëîí Ǻâëºëäºõ õîðîîíû àæèëòàé.àæëûã õýðõýí çîõèîí áàéãóóëàõòàëààð çààâàð áîëîâñðóóëëàà. Ýíý Äîòîîäûí çàñàã çàõèðãààíû á¿õáè÷èã áàðèìòàä õýä õýäýí ä¿ðýì íýãæèä çîðèóëñàí íýãäñýí íýãæóðàì (õóðëûí õýëýëöýõ àñóóäëûã àðãàç¿é, àðãà÷èëàë ãàðâàë ìàãàäõýðõýí òîâëîõ, çàð õ¿ðãýõ, õóðàë íýëýýä ¿ð ä¿íòýé àæèë áîëíî.çîõèîí áàéãóóëàõ, õýëýëö¿¿ëýã, Íýãä, îðîí íóòãèéí çàõèðãààäûãøèéäâýð ãàðãàõ æóðàì) áàãòñàí ººð õîîðîíä íü õàðüöóóëàíáºãººä òýäãýýðèéã çºâëºëèéí æèøèõ áîëîìæ îëãîæ, äîòîîäûíàæëûí õýñãèéí áîëîí õîðîîíû òóñ çàñàã çàõèðãààíû íèéò ñèñòåìèéíòóñûí àíõäóãààð õóðëààð áàòàëæýý. õýìæýýíèé õýðýãöýý øààðäëàãûã òîäîðõîéëîõîä òóñòàé. Èéì àðãà Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí õàíäëàãà, óëñûí áîëîí îðîí¿íýëãýýíèé ä¿íãýýð íýãýí íóòãèéí õýìæýýíèé õºãæëèéíñîíèðõîëòîé ä¿ãíýëò ãàðñàí øèíý òºñºë õºòºëáºð, öîãöíü îðîí íóòãèéí îðîëöîã÷ áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ, ýðõ ç¿éíòàëóóäûí õîîðîíäûí áàéíãûí á¿òöèéã õºãæ¿¿ëýõ ¿íäýñëýëèéãçºâëºë人íèé á¿òýö, ÷àäàâõè ñàéæðóóëàõ áîëíî.äóòìàã áàéñàíä îðøèæ áàéëàà.Ǻâëºëèéí àæëûí õýñýã, õîðîîíû Õî¸ðò, äîòîîäûí çàñàã¿ð íºëººã áîäîëöîí òýäãýýðèéã çàõèðãààíû á¿õ íýãæèéíîðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí áîäëîãî, ¿íýëãýýíèé ¿ð ä¿íã îëîí íèéòýä òàíèëöóóëàõ áîëîìæ ãàð÷ èðýõ 61
  • 62. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàáºãººä èíãýñíýýð îðîí íóòãèéí ÷àíàðò ¿íýëãýý õèéñýí áîëîâ÷çàõèðãààä ººð õîîðîíäîî òóðøëàãà îðîí íóòãèéí ñàéí çàñàãëàëûíñîëèëöîõ, áàñ ò¿âøèí òîãòîîõ òîäîðõîé íîðìàòèâ ¿íäýñáîëîëöîîòîé áîëíî. Öààøèëáàë, ¿ã¿éëýãäýæ áàéëàà.çàñàãëàëûí øèíýòãýë õèéõ îëîííèéòèéí øàõàëòûã áèé áîëãîæ, Ëèà îðîí íóòãèéí ñàéíñàéí çàñàãëàëûí àñóóäëààð çàñàãëàëûí øèíý áàéíãûíõàðèëöàí ìýäëýã òóðøëàãà õîðîî áàéãóóëàõ çºâøººðëèéãñîëèëöîõ ¿éë ÿâöûã ò¿ðãýñãýõ þì. óäèðäëàãààñàà àâëàà. Òýð áàéíãûí õîðîîã óäèðäàæ, äîòîîäûí (õîò Ýöýñò íü, èéì øèíý ñàíàà÷èëãà õºäººãèéí íèéëñýí, õ¿í àìûíîëîí óëñûí áàéãóóëëàãà á¿ðèéí áîëîí íóòàã äýâñãýðèéí õóâüäîëîí òºðëèéí ¿íýëãýýíèé õóâüä áàãà, äóíä òîì) çàñàãàðãà÷èëàë àøèãëàæ íýãäñýí çàõèðãààíû íýãæèéí òºëººëëèéíîéëãîëò áèé áîëîõîä õ¿íäðýë á¿ëãýýñ ãèø¿¿ä íü á¿ðäýæ áàéâ.ó÷ðóóëæ áàéãààä öýã òàâèíà. Áàñ òºâèéí ÿàì, òàìãûí ãàçðûíÒóõàéëáàë, õýä õýäýí îðîí íóòãèéí àæèëòíóóä áàéíãûí àæèëòíààðçàñàã çàõèðãààíä îëîí óëñûí àæèëëàõ áîëñîí áàéíà. ̺íøèíæýý÷äèéí áàã àæèëëàæ, îëîí òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ, îðîííèéòèéí ñàíàà áîäîëä ¿íäýñëýñýí íóòãèéí õºãæëèéí àñóóäëààð“îðîí íóòãèéí õàðèóöëàãàòàé, àæèëëàäàã ÒÁÁ-ûí ñóäëàà÷õºíãºí øóóðõàé çàñàã çàõèðãààíû øèíæýý÷äèéí òºëººëëèéã¿íýëãýý” õèéñýí. ¯íýëãýýíèé áàãòààñàí áàéëàà.ýöñèéí òàéëàíã õ¿ëýýí àâ÷,øèíæýý÷èä íóòàã áóöñàíû äàðàà Áàéíãûí õîðîî äàðààõü àæëûí¿ð ä¿íòýé íü íóòãèéí èðãýä òºëºâëºãºº áàòàëñàí áàéíà. ¯¿íä:òàíèëöàæ, ãàðãàñàí çºâëºìæèéã íü • Îðîí íóòãèéí ñàéí çàñàãëàëûíõýðýãæ¿¿ëýõ ÷àäàâõè äóòàãäàëòàé áóñàä îðîíä õýðýãëýãäýæ áóéáîëîõ íü èëýðñýí. çàãâàð, á¿òöèéí çýðýãö¿¿ëñýí ªºð õîòóóäàä ãàäíû ñàíõ¿¿æèëò ñóäàëãàà õèéæ, ººðèéí îðíûá¿õèé á¿ñèéí õ¿ðýýëýí àðä÷èëàõ äàäëàãà òóðøëàãà äýýð ¿íäýñëýí¿éë ÿâöûã ¿íýëýõ èíäåêñèéí îðîí íóòãèéí ñàéí çàñàãëàëûíàðãà íýâòð¿¿ëñýí. Õýä õýäýí çàð÷èì, õýì õýìæýýíèé òàëààðçºâëºëäºõ ñåìèíàð õèéñýí ¿íäýñíèé ¿çýë áàðèìòëàëáîëîâ÷ ãëîáàë ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã áîëîâñðóóëàõ;òóõàéí îðîí íóòàãò îðîí íóòàãò • ªíãºðñºí ãóðâàí æèëä õèéãäñýíõýðýãæ¿¿ëýõàä áýðõøýýë ãàð÷ îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí á¿õèðñýí. Îðîí íóòãèéí îðîëöîã÷ ¿íýëãýý (àðãà ç¿é, àðãà÷èëàë,òàëóóä ¿íýëãýýíèé ¿ð ä¿í òóõàéí òàéëàí, äàâóó áà ñóë òàëûãîðîí íóòãèéí íºõöºëä òºäèéëºí òîäîðõîéëñîí)-íû çóðàãëàëõàìààðàëã¿é, òèéìýýñ ÷ õºãæëèéí áîëîâñðóóëàõ;ïðîöåññò àøèãëàæ ÷àäàõã¿é • Îðîí íóòãèéí ñàéí çàñàãëàëûíãýäãýý èëýðõèéëæ áàéñàí. ¯¿íýýñ àðãà÷èëñàí ñòàíäàðòãàäíà îðîí íóòãèéí ¿éë÷èëãýýíèé áîëîâñðóóëàõ; 62
  • 63. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà Êåéñ ñóäàëãàà 3: Àäèëòãàëûã ìºðä¿¿ëýõ ¿¿äíýýñ àðãà àðãà÷èëàëòóõàéí îðîí íóòàãò õàìààðàëòàé õàíãàëòòàé ñòàíäàðò÷èëàãäñàíàñóóäàëòàé óÿõ: Îðîí íóòãèéí áàéõ ó÷èðòàé. ̺í îëîí óëñûíçàõèðãààäûí íèéãýìëýãèéí òºëºº- òýðã¿¿í òóðøëàãûã òóñãàñàí,ëºã÷èéí ¿¿ðýã (¿ðãýëæëýë) ìºðäºæ áóé õýì õýìæýý, íîðìàòèâ øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéõ ¸ñòîé.• Àðãà ç¿é, àðãà÷èëëûí ÷èãëýëýý𠯿íèé çýðýãöýý, àðãàç¿é, îðîí íóòãèéí îðîëöîã÷ òàëä àðãà÷èëàë íü îðîí íóòãèéí ñóðãàëò õèéõ; ºâºðìºö îíöëîãèéã òóñãàí îðîí• Àðãà ç¿é, àðãà÷èëëûí ÷èãëýëýýð íóòãèéí õºãæëèéí òºëºâëºëò, øààðäëàãà ãàðñàí òóõàé á¿ð áîäëîãî áîëîâñðóóëàõàä îðîí íóòàãò î÷èæ ñóðãàëò õàìààðàëòàé áàéõ ¿¿äíýýñ çîõèîí áàéãóóëæ, çºâëºõèéí õàíãàëòòàé óÿí õàòàí áàéõ ¸ñòîé. ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ ñóäëàà÷, Çàñàã çàõèðãààíû íýãæ¿¿ä ººð øèíæýý÷äèéí áàéíãûí áàã õîîðîíäîî íýëýýä ÿëãààòàé òóë á¿ðä¿¿ëýõ; á¿ãäýä òààðàõ äàí ãàíö á¿òýö áàéæ• Çàñàã çàõèðãààíû íýãæ¿¿äèéí áîëîìã¿é. Ýíý ¿¿äíýýñ äàðààõ õóâüä ¿íýëãýý õèéëãýõ ãóðâàí çàð÷èì äýýð òóëãóóðëàí ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí ñàíõ¿¿ãèéí àæèëëàõààð øèéäñýí áàéíà. ¯¿íä: áóñ óðàìøóóëëûí òîãòîëöîîã Íýãä, ¿éë ÿâö, ä¿ðýì æóðàì áèé áîëãîí íýâòð¿¿ëýõ; áîëîí ¿¿ðýã õàðèóöëàãûã• Îðîí íóòãèéí ñàéí çàñàãëàëûí ñòàíäàðòæóóëàõ ¿íýëãýýíèé æèë òóòìûí Õî¸ðò, Íýãäñýí ¿ç¿¿ëýëòèéí áàéíãûí õóâààðü áàòëàí ñèñòåìòýé áàéõ, ìºðä¿¿ëñíýýð äîòîîäûí çàñàã Ãóðàâò áóþó õàìãèéí ÷óõàë íü, çàõèðãààíû íýãæ¿¿äýä õèéãäýæ òîäîðõîé äýä ¿ç¿¿ëýëòèéã àøèãëàí áóé ¿íýëãýýíèé óÿëäàà õîëáîîã îðîí íóòãèéí áîëîí òóõàéí ñàéæðóóëæ, öýãöëýõ; íºõöºëä íèéö¿¿ëýí çîõèöóóëàõ• Õàíäèâëàã÷äàä çîðèóëñàí áîëîìæòîé ¿íýëãýýíèé ¿íäýñíèé èòãýìæëýãäñýí ñàí áàéãóóëæ, á¿òýöòýé áàéõ. ªºðººð õýëáýë, îðîí íóòãèéí ñàéí çàñàãëàëûí îðîí íóòàã òóñ á¿ð ººðèéí ºâºðìºö çîõèöóóëàëò õèéãýýä ººð ººð îíöëîãèéã òóñãàõ òîäîðõîé õàíäèâëàã÷äûí õºðºíãèéã ¿ð õÿçãààðòàé òîîíû ¿ç¿¿ëýëòòýé àøèãòàé çàðöóóëàõ çýðýã áîëíî. áàéíà. Öààøèëáàë, øààðäëàãàòàé Àæëûí òºëºâëºãººã ¿íäýñ- áîë îðîí íóòàã òóñ á¿ð ººðñä人íèé çàñãèéí ãàçàð áîëîí õàìààðàëòàé ãýæ ¿çñýí ¿ç¿¿ëýëòèéãõàíäèâëàã÷äààð õýëýëö¿¿ëýí øèíýýð íýìæ áîëíî. ¯ëãýð÷èëñýíáàòëóóëàâ. àðãà÷ëàëä àëèâàà íýìýëò ººð÷ëºëò ¯íýëãýýíèé àñóóäëûã õîîðîíä íü õèéæ àøèãëàõûí ºìíº çàñàãàäèëòãàõ áîëîí òýäãýýð íü òóõàéí çàõèðãààíû íýãæ òóñ á¿ð áàéíãûíîðîí íóòàãò õàìààðàëòàé àñóóäëóóä õîðîîíä õàíäàæ, ñàíàë áîëãîæáàéõ òàë äýýð îíöãîé àíõààðàë áóé íýìýëò ººð÷ëºëòèéã áàòëóóëæõàíäóóëàõààð òîãòîâ. Òóõàéí àâàõ ¸ñòîéã ýíä öîõîí òýìäýãëýõîðîí íóòàã òóñ á¿ðèéí õóâüä õýðýãòýé.òîõèðîëöñîí çàð÷èì, õýì õýìæýýã 63
  • 64. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà Ìýäýýæ, Ëèàãèéí ñàíàà÷èëãà Òýðýýð ýíý á¿ãäèéã õàðèóöàæ [playòàâàí õóðóó òýãø áàéãààã¿é. Ãýñýí a role of focal point] àæèëëàõààðõýäèé ÷, áàéíãûí çàñâà𠺺ð÷ëºëò, øèéäýâ. Ýíý íü ò¿¿íä ¿íýëãýýçàñàí ñàéæðóóëàõ àæèë õèéñýí ã¿éöýòãýí õýðýãæ¿¿ëýõ àðãàäãóðâàí æèëèéíõ íü òóðøëàãà ò¿¿íä íºëººëºõ áàñ øèíæèëãýýíèéíýëýýä îëîí çîðèëòûã, ¿¿íèé ¿ð ä¿íã àøèãëàõ àðãàä íºëººëºõäîòîð ¿íäýñíèé àäèëòãàëûã îðîí áîëîëöîîã îëãîæ áàéâ.íóòãèéí õàìààðàëòàé õîñëóóëàíõàíãàõ àìàðã¿é çîðèëòûã õàíãàõ Îëîí óëñûí ò¿íø áàéãóóëëàãàøèíý á¿òöèéã àâ÷ èðñýí áèëýý. áîëîí ¿íýëãýýíä îðîëöîõ îðîí̺í, õàíäèâëàã÷äûí õºðºí㺠íóòãèéí çàñàã çàõèðãàà, èðãýíèéèë¿¿ ¿ð àøèãòàé çàðöóóëàãäàõ íèéãìèéí áàéãóóëëàãóóäòàéáîëæ, îðîí íóòãèéí ¿íýëãýý ÷ òýð óóëçàæ ÿðèëöñàíû äàðàà Äàâðîí÷óõàì õºãæëèéí çîðèëòûã õàíãàõ äàðààõ ç¿éëèéã ñàíàë áîëãîëîî.÷èãëýìæèéí õóâüä áàéíäàà òóñàõ ¯¿íä:íü èë¿¿ áîëñîí. • Íóòãèéí õî¸ð óëñ òºð÷èéí õàìò òýðýýð ¿íýëãýýíèé Áàéíãûí Êåéñ ñóäàëãàà 4: Îðîí íóòãèéí õîðîîíû á¿ðýëäýõ¿¿íä îðæ,áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ àæèëä ò¿¿íèé îðîí íóòãèéí ‘ºì÷ëºë’-¿íýëãýýíèé ä¿íã òóñãàõ: Îðîí èéã õàíãàí àðãà àðãà÷èëàë,íóòãèéí õóðëûí òºëººëºã÷èéí ¿¿ðýã ¿ð ä¿íã áàéíãûí äýìæëýãýýð õàíãàõààð áîëîâ. Òýäíèé Äàâðîí ñàÿõàí õîòûí çºâëºëä ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã áîë ¿íýëãýýîðîí íóòãèéí àðä÷èëñàí çàñàãëàë îðîí íóòãèéí ñòðàòåãèéíõàðèóöñàí ãèø¿¿íýýð ñîíãîãäñîí. òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýë áîäëîãîäÒ¿¿íèé õóâüä òóëãàìäñàí çîðèëò íèéöýæ, ¿ð ä¿í íü õàìààðàëòàé,íü îðîí íóòãèéí çàñàãëàë äàõü áàñ àøèãëàõ áîëîìæòîé áàéõãîë ãîë îðîëöîã÷ òàëûí õàðèëöààã ÿâäàë áàéëàà.îéëãîæ, ñòðàòåãèéí òºëºâëºëò, • Òºâ, îðîí íóòãèéí íàì,áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ ÷àäàâõèéã óëñ òºð÷èä, îëîí íèéòèéãõºãæ¿¿ëýõ ÿâäàë áàéâ. ßã ýíý ¿åä ¿íýëãýýíèé ÿâö, óðüä÷èëñàííü îëîí óëñûí õºãæëèéí ò¿íø ä¿íãèéí ìýäýýëëýýð õàíãàõ,áàéãóóëëàãààñ îðîí íóòãèéí äîòîîä ãàäààä ìýäýýëýëçàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèé ñàíàà÷èëãà õàðèëöààíû ìåõàíèçìûíáîëîâñðóóëàí ãàðãàæ èðýâ. Èéì á¿ðäýëòýä õÿíàëò òàâüæñóäàëãàà ò¿¿íèé ºìíº òóëãàìäààä àæèëëàõààð áîëîâ.áàéãàà çîðèëòûã õýðýãæ¿¿ëýõ • Äàâðîí ñàð òóòàì àæëûíàÿòàéõàí ñóóðü ¿íäñèéã òàâüæ òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëæ,ºãºõèéã Äàâðîí øóóä îéëãîñîí. ò¿¿íèéãýý òºâ, îðîí íóòãèéíÒóðøëàãàòàé íºõäèéí àìíààñ óðüä óëñ òºð÷äºä õ¿ðã¿¿ëýíèéì ¿íýëãýý õèéãäñýí ÷ àìæèëò áàñ îðîí íóòãèéí õýâëýëîëîîã¿é, òèéì ÷ àìàð àæèë ìýäýýëëèéíõýíä çîðèóëæáèø ãýäãèéã äóóëëàà. Òèéìýýñ, òîãòìîë ìýäýý áýëòãýæ ºãºõººðáîëãîîìæòîé, ãýõäýý èäýâõèòýé áîëñîí áàéíà.áàéð ñóóðüòàé áàéõààð øèéäýâ. 64
  • 65. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà• ¯íýëãýýíèé òàëààð íýýëòòýé, Áàòëàãäñàíû äàðàà ýíýõ¿¿ øèíý èë òîä ãóðâàí ÷ ñåìèíàð õèéõ á¿òýö îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí áîëæ, îðîí íóòãèéíõíààñ ãàäíà ¿íýëãýýíèé áàòòàé ñóóðü áîëæ, óëñ òºðèéí ãîë ãîë íàìûí óëìààð øèíýòãýë ÷èãëýëèéí òºëººëºë, òºâ çàñãèéí ãàçðûí òàëààð îðîí íóòãèéí çàñàã àæèëòíóóäûã îðîëöóóëæ, îðîí çàõèðãààíä òîäîðõîé óäèðäàìæ íóòãèéí çàñàãëàëûí øèíýòãýë, áîëîâ. Ò¿¿í÷ëýí, øèíý á¿òöèéí òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ ¿éë õ¿ðýýíä èðãýíèé íèéãìèéí ÿâöûí õàðèëöàí õàìààðëûí áàéãóóëëàãûí áàéíãûí èäýâõèòýé òóõàéä ¿íýòýé õóâü íýìýð áºãººä òîãòìîë îðîëöîîã õàíãàæ, îðóóëàõààð òºëºâëºâ. îëîí íèéòèéí òîãòâîðòîé çºâëºëäºõ ìåõàíèçìûã á¿ðä¿¿ëæ Äàâðîí îðîí íóòãèéí áîëîí ºãñºí áàéíà.¿íäýñíèé îðîëöîã÷ òàëóóäûãºðãºíººð õàìðóóëñàí õî¸ð ÷ ¯íýëãýýíèé ÿâöàä õýä õýäýíçºâëºëäºõ óóëçàëòûã çîõèîí áýðõøýýë ãàðñíû èõýíõè íü îðîíáàéãóóëñíààð îðîí íóòãèéí íóòãèéí ñòàòèñòèêèéí ñèñòåìøèíýòãýëèéí õýì õýìæýý, ñóë áàéñíààñ ¿¿äýëòýé ìýäýýëýëíîðìàòèâûí àñóóäëûã ¿íäñýíä íü öóãëóóëàõ òàëûí àñóóäàë áàéâ.áàòëóóëæ àâëàà. Õºðø çýðãýëäýý Àðãà÷èëàëäàà õî¸ð ÷ óäàà íýìýëòõîòîä áîëîâñðóóëæ, Äàâðîíä ººð÷ëºëò õèéæ, ýöýñò íü, ¿íýëãýýòàíèëöóóëñàí áàðèìò áè÷ãèéí àìæèëòòàé õýðýãæñýí áèëýý.òºñëèéã àâ÷ õýëýëöýýä òóõàéííóòàãò çîõèöóóëàí íýëýýä íýìýëò Êåéñ ñóäàëãàà 4: Îðîí íóòãèéíººð÷ëºëò îðóóëæ àâëàà. áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ àæèëä ¿íýëãýýíèé ä¿íã òóñãàõ: Îðîí Òýðõ¿¿ íîðìàòèâ àñóóäëûã íóòãèéí õóðëûí òºëººëºã÷èéí ¿¿ðýãáîäëîãûí øèíæòýé õýä õýäýí (¿ðãýëæëýë)áàðèìò áè÷èã áîëîâñðóóëàõàäàøèãëàñàí áèëýý. Îðîí íóòãèéí ¯íýëãýýíèé ýöñèéí ä¿íõºãæëèéã ºìíºõ ñîíãóóëüä íàìààñ ãàðààã¿é áàéõàä îðîí íóòãèéííü äýâø¿¿ëñýí õºòºëáºðòýé íÿãò õóðëûí çàðèì ãèø¿¿ä ¿íýëãýýíèéóÿëäóóëàõ ¸ñòîéã Äàâðîí îéëãîæ óðüä÷èëñàí ä¿íã íü õóóëèéí òºñºëáàéëàà. Ýíý íü áóñàä ç¿éëèéí áîëîâñðóóëàõäàà àøèãëàñàí áàéíà.çýðýãöýýãýýð òºðèéí çàõèðãààíû Îðîí íóòãèéí îðîëöîã÷ òàëóóäûíáîëîí íèéãìèéí ¿éë÷èëãýýã ¿íýëãýýí îðîëöñîí áàéäàë, îëîíèðãýäýä èë¿¿ ÷èãëýìæòýé, ò¿ìíèé äýìæëýãèéã íýãýíò àâñàíæåíäåðèéí ìýäðýìæòýé, çýðýã íü øèíý áîäëîãîä ¿íýëãýýíèéíèéãìèéí ýìçýã á¿ëãèéã èë¿¿òýé ä¿íã àøèãëàõ áîëîëöîîã òýäýíäõàìðóóëñàí áàéëãàõàä îðøèæ îëãîæ áàéëàà.áàéëàà. ¯íýëãýýíèé àæèë äóóññàíû äàðààãààð Äàâðîí îðîí íóòãèéí Îðîí íóòãèéí õóðëûí ãèø¿¿äýä õóðëûí á¿òöýä çàñàãëàëûí¿íýëãýýíèé àñóóäëûã îéëãóóëàõûí øèíýòãýëèéí àñóóäëààð ñàëáàðòóëä Äàâðîí áîëîí ò¿¿íèé íºõºä õîîðîíäûí õîðîî áàéãóóëàõ÷àìã¿é õ¿÷èí ÷àðìàéëò ãàðãàâ. 65
  • 66. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàñàíàà÷èëãà ãàðãàâ. Ýíý õîðîîíû ¯íýëãýýíèé èðýýä¿éí ýåðýãòýðã¿¿í çîðèëò íü ¿íýëãýýíèé íºëººëºë, áîëîìæ áîëîëöîîãçºâëºìæèä ò¿øèãëýí îðîí õ¿ëýýí çºâøººð÷, èéì àæëûãíóòãèéí çàñàãëàëûí ñòðàòåãèéã æèë òóòàì ÿâóóëàõ, òýãýõäýýáîëîâñðóóëàõ ÿâäàë áàéâ. îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ñòðàòåãèéí ýöñèéí ¿íýëãýýíèé îðöûã òîäîðõîéëîõ ¿¿äíýýñ õèéæ õýâø¿¿ëýõýýð òîãòñîí áàéíà.ÍÎÌ Ç¯É• Aberbach, J.D. and Rockman, B.A (2006) “Çàñàãëàë áà ¿ð ä¿í” Brown, B.E, ed., Çýðýãö¿¿ëñýí óëñ òºð – Òýìäýãëýë áà óíøèõ ç¿éë, Thom- son Wadsworth.• Àíæåëî Áîíôèãëèîëè “Îðîí íóòãèéí ÿäóóðëûã áóóðóóëàõàä çàñàãëàëûí ÷àäàâõèéã áóé áîëãîõ”’ ͯÁÕÕÑ (2003).• Arndt, C.and Oman, C.:“Çàñàãëàëûí ¿ç¿¿ëýëòèéí çºâ, áóðóó àøèãëàëò” Õºãæëèéí òºâèéí ñóäàëãàà, Ýäèéí çàñãèéí õàìòûí àæèëëàãàà, õºãæäèéí áàéãóóëëàãà (ÝÇÕÀÕÁ), 2006.• Åâðîïûí Ǻâëºë. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí çºâëºìæ: ¹ (95) 19: Õàðüÿàòûí çàð÷ìûã õýðýãæ¿¿ëýõ íü, 1995; ¹ (2007) 12: Îðîí íóòàã, á¿ñèéí ò¿âøèíä ÷àäàâõè áóé áîëãîõ, 2007; ¹ (2007) 4 Îðîí íóòàã, á¿ñèéí ¿éë÷èëãýýíèé òóõàéä, 2007 (Îðîí íóòàã, á¿ñèéí ò¿âøíèé òºðèéí ¿éë÷èëãýýíèé ãàðûí àâàëàãûã îðîëöóóëàí• Åâðîïûí Õîëáîî. “Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûã äýìæèõ õºãæëèéí õàìòûí àæèëëàãààíû Åâðîïûí Õàðòè” 5-ð ñàðûí 26-íèé ºäðèéí òºñºë.• Íåïàëûí Çàñãèéí ãàçàð.“Íåïàëûí ÁÕÕ-äûí áîëçîëò íºõöºë, àæëûí ¿ð ä¿í, ã¿éöýòãýëèéí ¿íýëãýýíèé ãàðûí àâëàãà (ÁÍ áîëîí À¯ÄÃÕ)” Îðîí íóòãèéí õºãæëèéí ÿàì, Îðîí íóòãèéí òºñâèéí êîìèññ, Íåïàëûí Çàñãèéí ãàçàð, 2008 îíû 5 äóãààð ñàð.• Grindle, S.Merilee.“Ñàéí çàñàãëûí òóõàé äàõèí äóðüäàõóé” Õàðâàðäûí èõ ñóðãóóëü. 2005 îíû 2 äóãààð ñàð.• Grindle, S.Merilee.“Ñàéí çàñàãëàë: ßäóóðëûã áóóðóóëàõáà õºãæèæ áóé îðíóóä äàõü øèíýòãýë” Õàðâàðäûí èõ ñóðãóóëü. 2002 îíû 11 ä¿ãýýð ñàð• ICLEI.“Îðîí íóãèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òºëºº ÷àäàâõèéã áóé áîëãîõ íü: Ôàíîãèéí ãàðûí àâëàãà” Òîãòâîðòîé õîòûí çàñàãëàë, 2004,• IDEA (2008) Àðä÷èëëûí ÷àíàðûã ¿íýëýõ¿é – Ïðàêòèê ëàâëàãàà. Ñòîêõîëüì: Àðä÷èëàë áîëîí ñîíãóóëüä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ îëîí óëñûí õ¿ðýýëýí• IDEA (2002) Îðîí íóòãèéí àðä÷èëëûí ¿íýëãýýíèé ãàðûí àâëàãà. Ñòîêõîëüì: Àðä÷èëàë áîëîí ñîíãóóëüä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ îëîí óëñûí õ¿ðýýëýí.• “Îðîí íóòãèéí ò¿âøíèé àðä÷èëàë: Àðä÷èëàë áîëîí ñîíãóóëüä 66
  • 67. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ îëîí óëñûí õ¿ðýýëýí (ÀÑįÎÓÕ) Һ뺺ëºë, îðîëöîî, çºð÷ëèéã çîõèöóóëàõ áà çàñàãëàëûí ãàðûí àâëàãà” 2001,• Kaufmann, D., Kraay, A., Zoido-Lobaton, P.: “Çàñàãëàëààñ øàëòãààëíà” Áîäëîãûí ñóäàëãààíû ºã¿¿ëýë, Äýëõèéí áàíê áà Äýëõèéí áàíêíû õ¿ðýýëýí 1999 îíû 10 äóãààð ñàð• ÝÇÕÀÕÁ (OECD). “Çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíä õàíäàõ õàíäèâëàã÷äûí õàíäëàãà” Õºãæëèéí òóëàìæèéí õîðîî (DAC) Çàñàãëàëûí ñ¿ëæýý, 2008 îíû 6 äóãààð ñàð (ýöýñëýí áîëîâñðóóëñàí òºñºë),• Pierre, J. and Peters, B.G (2000) “Çàñàãëàë, óëñ òºð áà òºð, Óëñ òºð áà òºð” Basingstoke: Macmillan,• SHARIQUE.“Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ººðèéí ¿íýëãýý: ïðàêòèê àæèëòíû ãàðûí àâëàãà” , 2007,• Shotton, R. (2005) Áàðàà ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ: Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëòóóäûã õàíãàõ îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû ÷àäàâõèéã áóé áîëãîõ ãàðûí àâëàãà.Áóóðàé õºãæèëòýé îðîí äàõü ͯÁ-èéí òóðøëàãà, Íüþ Éîðê, ͯÁ-èéí Õºðºí㺠õºãæëèéí ñàí.• Steffensen, J. and Larsen, H.F.:“ ÿéöýòãýëä ñóóðèëñàí òýòãýëãèéí ñèñòåìèéí ¿çýë áàðèìòëàë, îíîëûí ¿íäýñ áà îëîí óëñûí çàðèì òóðøëàãà” Íåïàë äàõü ¿íäýñíèé îðëöîã÷ òàëûí óóëçàëòûí ñóóðü ìàòåðèàë, 2005• UCLG.“Òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ, îðîí íóòãèéí àðä÷èëëûí äýëõèé äàõèíû I òàéëàí” Íýãäñýí õîò, îðîí íóòãèéí çàõèðãààä (UCLG) 2007.• ͯÁÕÕ. “Îðîí íóòãèéí çàñàãëàë áà òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ ãàðûí àâëàãà: Õºòºëáºðèéí òóðøëàãà áà ͯÁÕÕ-èéí öàõèì õýëýëö¿¿ëãýýñ óðãàí ãàðñàí ñòðàòåãè” Í¯ÁÕÕ (òºñºë, 2008)• ͯÁÕÕ.“Õºãæëèéí òºëºº òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ – Òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ, îðîí íóòãèéí çàñàãëàë áà õîò/õºäººãèéí õºãæëèéí òàëààðõ íýãäñýí òóðøëàãà” ýìõòãýë, ͯÁÕÕ, 2004.• ͯÁÕÕ. “Õàðèóöëàãà, èë òîä áàéäàë, òàéëàãíàõ ÷àíàð” àðãà õýðýãñëèéí àðãàç¿é, Îðîí íóòãèéí ººðºº óäèðäàõ íýãæèä õýðýãæ¿¿ëñýí òóðøëàãà”, ͯÁÕÕ-èéí Ìàêåäîíè äàõü ñóóðèí òºëººëºã÷èéí ãàçàð, 2007.• ͯÁÕÕ. “Íåïàëûí îðîí íóòãèéí íýãæèéí ã¿éöýòãýëä ñóóðèëñàí ñàíõ¿¿æèëò: Òºâëºðºë ñààðñàí çàñàãëàëûí áàòàëãàà áà óðàìøóóëàë”, Áàíãêîê äàõü ͯÁÕÕ-èéí á¿ñ íóòãèéí òºâ, 2005 îíû 7 äóãààð ñàð• ͯÁÕÕ. “Äîòîîäûí ñàíàà÷èëñàí àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí ¿íýëãýýã äýìæèõ¿é – òóðøëàãûí òýìäýãëýë” Í¯ÁÕÕ, 2004,• ͯÁÕÕ.“Àâëèãûã õýìæèõ õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà” Í¯ÁÕÕ (2008).• ͯÁÕÕ. Íýãäñýí õàðèó (DGPN): Ýëåêòðîí õýëýëö¿¿ëýã: Îðîí íóòãèéí çàñàãëàë áà õºãæëèéí àñóóäàë: Ñóðãàìæ, ñîðèë (2007 îíû 8 ñàðûí 27 - 10 ñàðûí 16) [2008 îíû 11 ä¿ãýýð ñàðûí 08-íä íèéòëýñýí]• ͯÁÕÕ. Èíäîíåçèéí àðä÷èëëûí èíäåêñ, ͯÁÕÕ-èéí òºñëèéí áàðèìò áè÷èã, 2007 îíû 11 ä¿ãýýð ñàð 67
  • 68. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà• Í¯ÁÕÕ:“Çàñàãëàëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà” 2 äóãààð õýâëýë, ͯÁÕÕ Îñëî äàõü Çàñàãëàëûí òºâ 2007,• ͯÁÕÀÑÁ. “Òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ, îðîí íóòãèéí õóóâü ¸ñíû ýðõ ìýäëèéã áýõæ¿¿ëýõ ãàðûí àâëàãûí òºñºë” 2006,• ͯÁÕÀÑÁ.Îðîí íóòãèéí ò¿âøèíä èë òîä áàéäëûã õºãæ¿¿ëýõ á¿ä¿¿â÷, http://ww2.unhabitat.org/cdrom/transparency/html/transpl.html• ÀÍÓÎÓÕÀ/LGSP.“Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèé àðãà õýðýãñýë: Ñàéí çàñàãëàëûí õýìæ¿¿ð” 2008,• P.Âèðîëàç (2006) Çàñàãëàëûí ¿ç¿¿ëýëòèéã àøèãëàí ñîíãîã÷èéã ÷àäàâõèæóóëæ ñîðèõóé: Ôèëèïïèíû òóðøëàãà.” Ýäèéí çàñãèéí õàìòûí àæèëëàãàà, õºãæëèéí áàéãóóëëàãà (ÝÇÕÀÕÁ)-ûí “Óëñ íèéãìèéí äýâøëèéã õýìæèõ, äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ áîäëîãî, ñòàòèñòèê, ìýäëýã”-èéí àñóóäëààðõ Äýëõèéí 2 äóãààð èõ õóðëûí “Áàãö ¿ç¿¿ëýëòèéã áîëîâñðóóëàõ, àøèãëàõ: Îð÷èí ¿åèéí àðä÷èëëûã á¿òýýõ òóðøëàãà” ñàëáàð õóðàëäààí äýýð òàâüñàí èëòãýë, Òóðê, Èñòàìáóë, 27 -30, http://www.oecd.org/dataoecd/48/22/38799205.pdf?contentId=38799206• Westfall, M.S.and De Villa, V.A.(eds.):“Õîòûã óäèðäàõ ¿ç¿¿ëýëò” Àçèéí õºãæëèéí áàíê, 2001, 68
  • 69. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà Ýõ ñóðâàëæèéí ëàâëàãààã õýðõýí àøèãëàõ Òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ çàñàã- Õýðýâ ýõíèé àðãà áàðèëûã ñîíãîæëàëûí ¿íýëãýýíèé 22 àðãà àâàõ þì áîë îðîí íóòãèéíàðãà÷èëëûã ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãàä àðä÷èëëûí á¿õèé ë ¿ç¿¿ëýëòýýðëàâëàãàà áîëãîí îðóóëëàà. Ýäãýýð õàìãèéí äîîä îíîî òîîëæ á¿ðòãýõàðãà÷èëëûã òîäîðõîé íºõöºë òºäèéë àæèë õèéõ áîëíî.Õàìãèéíáàéäàëä òààðóóëæ çîõèöóóëàõ, ãîë íü, àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí á¿õýñõ¿ë ¿íýëãýýíèé øèíý àðãà äîãîëäëûã íýãýí çýðýã àâ÷ ¿çýæ,õýðýãñýë áîëîâðóóëàõàä àøèãëàæ øèéäýõ àðãàã¿é òóë òýðã¿¿ëýõáîëîõ þì. Ýõ ñóðâàëæèéí ÷èãëýëèéã òîäîðõîéëæ øàòëàâëàãààã äàðààõü áàéäëààð ãóðàâ äàðààòàé àðãà õýìæýý àâàõ ¿¿äíýýñàíãèëæ áîëíî. ¯¿íä: ¿íýëãýýíèéõýý àðãûã ñîíãîõäîî 1. Îëîí îðîëöîã÷ òàëòàé îðîí áîäîëöîõ íü ÷óõàë.íóòãèéí çàñàãëàëûí èæ á¿ðýí 2. Õî¸ðäóãààðò, ýðýë õàéãóóëàà¿íýëãýýíèé àðãà áàðèë íàðèéñãàæ, ¿íýëãýýíèé äýýðõ 2. Èðãýäèéí áóþó àëü íýã ãóðâàí åðºíõèé àíãèëàë äîòðîîñîðîëöîã÷ òàëûí ñàíàà áîäîëä òîäîðõîé àðãà õýðýãñëèéí øèíæò¿øèãëýñýí îðîí íóòãèéí ÷àíàð (ñàíõ¿¿, öàã õóãàöààíûçàñàãëàëûí ¿íýëãýý øààðäëàãà, òóõàéí àðãà õýðýãñëèéí 3. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí õàíãàæ ÷àäàõ òîäîðõîé çîðèëò,áîëîí îðîí íóòãèéí çàñàã øààðäàãäàõ òîî ìýäýý, ñóðâàëæ,çàõèðãààíû àæëûí ã¿éöýòãýëèéí îðîëöîã÷ ãîë ãîë òàë, áà ÿäóóðàë/ººðèéí ¿íýëãýý æåíäåðèéí ÷èãëýìæ)-ûã åðºíõèéä íü àâ÷ ¿çýýä ¿¿íäýý ¿íäýñëýí ¯íýëãýýíèé àðãà õýðýãñýë òóõàéí òîäîðõîé íºõöºë áàéäàëäòóñ á¿ðèéí ãîë øèíæ ÷àíàðûã õèéõ ¿íýëãýýíèéõýý çîðèëãîíýãòãýí äîîðõ ìàòðèöàä õàðóóëñàí ÷èãëýëèéã õàíãàõ õî¸ðîîñ ãóðâàíáºãººä òîäîðõîé íºõöºë áàéäàëä àðãûã ñîíãîæ àâíà.íèéö¿¿ëýí öîìõòãîí çîõèöóóëæ 3. Ýöñèéí øàòàíä óðüä÷èëàíáîëîõ þì. Ñîíãîí øàëãàðóóëàëòûã ñîíãîãäñîí õýäýí àðãàãóðâàí ¿å øàòòàéãààð àâ÷ õýðýãñëèéíõýý òºðõ áàéäëûã èë¿¿õýðýãæ¿¿ëæ áîëîõ þì. ¯¿íä: íàðèéâ÷ëàí àâ÷ ¿çýæ, ýöñèéí 1. Íýãä, õèéõ ãýæ áàéãàà ñîíãîëòîî õèéíý. Ä¿íãèéí õ¿ñíýãò¿íýëãýýíèéõýý öàð õ¿ðýýã [matrix]-ýä ¿íýëãýýíèé õóãàöàà,òîäîðõîéëæ, äýýð äóðüäñàí àðãà ñàíõ¿¿ãèéí ýõ ¿¿ñâýð áîëîí îðîíáàðèëààñ àëü íýãèéã íü ñîíãîæ íóòãèéí îðîëöîã÷ òàëóóä ººðñäèéíàâàõ. Æèøýý íü, Îðîí íóòãèéí ÷àäàâõèéí ò¿âøèíäýý òààðñàí àðãàò¿âøíèé àðä÷èëàë ñóë ýñâýë õýðýãñýë ñîíãîí àâàõàä òóñëàõòºâëºðëèéã ñààðóóëàõ ¿éë ÿâö ¿¿äíýýñ “¿ð àøãèéí øèíæèëãýý”äºíãºæ ýõýëæ áàéãàà íºõöºëä õýìýýõ áàãàíà îðóóëæ ºãñºí áàéãàà.îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí Ìýäýýëýë ñóë, áàãàòàé îð÷èíä¿íýëãýýíèé ãóðàâ äàõü êàòåãîðèéã ìýäýýëýë öóãëóóëàõ øààðäëàãàñîíãîæ àâàõ íü èë¿¿ òîõèðîìæòîé. èë¿¿òýé ãàð÷ áîëîõ òóë àíõäàã÷ 69
  • 70. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàìýäýýëëèéí õýðýãöýý àëü õèð èõ àëèí áîëîõ) òýðã¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýéáàéãààãààñ õàìààðàí àðãà õýðýãñýë îðîëöîõ, ìºí ýìýãòýé÷¿¿ä,òóñ á¿ðèéã àëü õèð ýð÷èìòýé ÿäóó÷óóä áà ãàäóóðõàãäñàí á¿ëýãàøèãëàõ âý ãýäãèéã øèéäíý. (¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã îðëîãî/õ¿éñýýð Õýäèé òèéì ÷, çàðèì àðãà÷èëàë çàäëàõ òºäèé þó ýñâýë ÿäóó÷óóä/áóñäûãàà áîäîõîä èë¿¿ ºðòºã ýìýãòýé÷¿¿äýä çîðèóëñàí òóñãàéçàðäàë, öàã õóãàöàà øààðäàõ ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã àøèãëàõ)-èéíáºãººä òýãñíýýðýý èë¿¿ áîäèòîé ¿ð õóâüä òóõàéí àðãàç¿é, àðãà÷èëàëä¿í ãàðãàõ, õàðèí çàðèì íü áîãèíî àëü õèð ÷èãëýìæòýé áîëîõ çýðãèéãõóãàöààíä õÿìä òºñºð áàéäëààð òóñãàñàí áîëíî.õèéæ ã¿éöýòãýõ áîëîìæòîéáîëîâ÷, ãàðàõ ¿í ä¿í íü çºâëºìæ, Îäîî áèä ‘Ýõ ñóðâàëæèéí÷èãëýë òîãòîîõ õýìæýýíèé òîéì ëàâëàãàà’ õýñýãò áàãòààñàí ãóðâàíáàðàãöààëñàí áàéõ æèøýýòýé. êàòåãîðèéí àðãà õýðýãñëèéí íýã á¿ð÷ëýí òîâ÷ëîí àâ÷ ¿çüå. ¯íýëãýýíèé çîðèëãî ÿìàð áàéõíü ÿìàð àðãà õýðýãñýë àøèãëàõ 1. Îëîí îðîëöîã÷ òàëä ò¿øèãëýñýíâý ãýäýãò íºëººëíº, òóõàéëáàë, îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí èæøèéäâýð ãàðãàã÷äàä áîäëîãûí á¿ðýí ¿íýëãýýíèé àðãà áàðèë¿íäýñëýë áîëîõ ìýäýýëýë ãàðãàæºãºõ çîðèëãîòîé þó, ýñâýë îðîí Ýíýõ¿¿ àíãèëëûí ¿íýëãýý îðîííóòãèéí çàñàã çàõèðãàà áîëîí àðä íóòãèéí ò¿âøèíèé çàñàãëàëûíèðãýäèéí õîîðîíäûí õàðèëöàí ¿íäñýí õýìæýýñ, òîäîðõîéëîã÷äûãõîëáîîã áýõæ¿¿ëýõ ¿¿äíýýñ á¿ðýí õàìðàõûã çîðüäîã.ñóðãàëò/÷àäàâõè áóé áîëãîõîä Òóõàéëáàë, îðîí íóòãèéí óëñäàâõàð áóþó ãîëëîí ÷èãëýæ áàéíà òºðèéí ñèñòåìèéí (º.õ. ñîíãóóëü,óó ãýäãýýñ ìºí õàìààðíà. õ¿íèé ýðõ, õóóëü äýýäëýõ ¸ñ, èðãýíèé íèéãýì, ìýäýýëëèéí Ä¿íãèéí õ¿ñíýãòýä ìºí “çîðèëãî” ýðõ ÷ºëºº), áàéãóóëëûí àñóóäàëãýñýí áàãàíà áàéõ áºãººä òýð íü (º.õ. àâëèãà, òºðèéí çàõèðãàà,1) øèéäâýð ãàðãàõ áà òýðã¿¿ëýõ ñàíõ¿¿ãèéí óäèðäëàãà, õóäàëäàí÷èãëýë òîãòîîõ “îíîøëîãîî”-íû àâàõ àæèëëàãàà), íèéãìèéí÷àíàð áà 2) çàñàãëàëûí ¿éë ÿâöàä áîëîí ñàëáàð õîîðîíäûí àñóóäàëèðãýäèéã òàòàí îðîëöóóëàõ òàëûí (º.õ. áîäëîãûí ¿éë ÿâö, òºñâèéí÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëýõ õî¸ðûí ïðîöåññ, îðëîãî á¿ðä¿¿ëýõ,õîîðîíäûí ÿëãàà çààãèéã ãàðãàæ ¿éë÷èëãýý õ¿ðãýëò, æåíäåð,ºãºõ çîðèóëàëòòàé þì. áàéãàëü îð÷íû òîãòâîðòîé áàéäàë Ä¿íãèéí õ¿ñíýãòýä ìºí àðãà ãì), áîëîí çàõ çýýëèéí çàñàãëàëõýðýãñýë òóñ á¿ðýýð ÿìàð òºðëèéí (º.õ. áèçíåñ/àðèëæààíû îð÷èí)-(îáüåêòèâ áîëîí/ýñâýë ñóáüåêòèâ) ûí àñóóäëûã öîãöîîð áàãòààíìýäýýëëèéí ýõ ñóðâàëæ àâ÷ ¿çýõèéã çîðèëãî áîëãîíî.àøèãëàõ, òóõàéí õýðýãñëèéã Ýíýõ¿¿ êàòåãîðèä õàìðààðàõàøèãëàõàä ÿìàð áàéãóóëëàãà àðãà õýðýãñëýýñ ‘Ýõ ñóðâàëæèéí(îðîí íóòãèéí çàõèðãààí ëàâëàãàà’ õýñýãò äàðààõ ç¿éëèéãäîòðîîñ ýñâýë ãàäíààñ õî¸ðûí áàãòààñàí áàéíà. 70
  • 71. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà ¯¿íä: 2 Èðãýäèéí (ýñâýë íýã1. Õîòûí çàñàãëàëûí èíäåêñ îðîëöîã÷ òàëûí) ñàíàà áîäîëä (ͯÁÕÀÑÁ) òóëãóóðëàñàí îðîí íóòãèéí2. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí çàñàãëàëûí ¿íýëãýý áàðîìåòð (Èìïàêò Ýëëàéýíñ)3. Îðîí íóòãèéí õºãæëèéí òºëºº Ýíýõ¿¿ êàòåãîðèéí ¿íýëãýýí¿¿ä ñàéí çàñàãëàë – ÎÍÕÒÑÇ-ûí íü îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí èíäåêñ (Àôãàíèñòàí) ÷àíàðûã îðîí íóòãèéí4. Îðîí íóòãèéí àðä÷èëëûí îðîëöîã÷èä òîäîðõîéëíî ãýñýí ¿íýëãýýíèé ãàðûí àâëàãà õèéñâýðëýë äýýð ñóóðèëàí (ÀÑįÎÓÕ (IDEA)) èðãýäèéí ñàíàà áîäîë, òýäíèé5. Îðîí íóòãèéí àðä÷èëñàí òóðøëàãà äýýð ò¿øèãëýí õèéãääýã çàñàãëàëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä áèëýý. Õ¿ì¿¿ñèéí õ¿ëýýëò, (Òîêâèëëå ñóäàëãààíû òºâ áà òóðøëàãà áîëîí ñàíàà áîäëûã ÍÍÕ) øóóä ñîöèîëîãèéí ñóäàëãàà,6. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ôîêóñ ãðóïïûí ÿðèëöëàãà øèíæèëãýýíèé àðãà÷èëñàí çýðýã ìýäýýëýë öóãëóóëàõ çààâàð (ͯÁÕÕ) ÿíç á¿ðèéí àðãûã àøèãëàí7. Çàñàãëàëûí èíäåêñ òîäîðõîéëæ àâíà. Õàìãèéí èõ (Èíäîíåçè, Êåìèòðààí – èø òàòàæ, äóðüäàãääàã àðãà Ïàòíåðøèï) áîë àíõ Ýíýòõýãèéí Áàíãàëîðò8. Õîò, òîñãîíû çàõèðãààäûí áîëîâñðóóëñàí ‘èðãýäèéí àæëûí ã¿éöýòãýëèéã õýìæèõ ¿íýëãýýíèé êàðò’-ûí àðãà ìºí. ¿ç¿¿ëýëò – MIDAMOS Ýíýõ¿¿ àíãèëëûí àðãààñ ‘Ýõ (Ïàðàãâàé) ñóðâàëæèéí ëàâëàãàà’ õýñýãò9. Òºâ Àìåðèê äàõü àðä÷èëàë äàðààõ àðãà õýðýãñëèéã àâ÷ ¿çñýí ñóäëàëûí òºâ, ìºí ýðõ ç¿éí áîëíî. ¯¿íä: áîëîí áàéãóóëëûí çàñàãëàëûí ¿ç¿¿ëýëòèéí ñèñòåì (Ñåíòðî 12. Èðãýäèéí ¿íýëãýýíèé êàðò Ýñòóäèîñ ïàðà ýëü Ôóòóðî) (Îëîí íèéòòýé õàðèëöàõ òºâ,10. Desde lo Local – Îðîí íóòãèéí India) õºãæëèéí òºëºº òºâëºðëèéã 13. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ñààðóóëàõ ñòðàòåãè (Ìåêñèê) íèéãìèéí àóäèò (Áîñíè11. Åâðîïûí çºâëºëèéí àæ áîëîí Ãåðöåãîâèíà) áàéäàë, äýâøëèéí ¿ç¿¿ëýëòèéã 14. Çàñàãëàëûí íèéãìèéí èðãýäòýé õàìòðàí áîëîâñðóóëàõ àóäèò áà òºðèéí îëîí çàãâàð- Çàñàãëàëûí ìîäóëèéã íèéòèéí ¿éë÷èëãýý õàíãàìæ Òèìèñîàðà (Ðóìûí)-ä (Ïàêèñòàí) àøèãëàñàí òóðøëàãà 15. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ººðèéí ¿íýëãýý (Áàíãëàäåø) 71
  • 72. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà 3. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàë áîëîí îðîí íóòãèéí àðä÷èëëûíáà îðîí íóòãèéí çàõèðãààíû ¿ç¿¿ëýëòòýé àæèëëàõààñ òýñáàéãóóëëàãóóäûí àæëûí ¿ð õºíäëºí àíãè ñàëáàð ìºí.ä¿íãèéí ººðèéí ¿íýëãýý Äýýð äóðäñàí êàòåãîðèéí àðãà Ýíý àíãèëëûí àðãà õýðýãñýë õýðýãñëýýñ ‘Ýõ ñóðâàëæèéíîðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíààñ ëàâëàãàà’ õýñýãò äàðààõü õýäèéã¿ç¿¿ëýæ áóé ¿éë÷èëãýý õàíãàìæ, áàãòààñàí áîëíî. ¯¿íä:õ¿ðãýëòèéí áàéäàë, îðîí íóòãèéíòºñâèéí îðëîãî çàðëàãûí õóâüä 16. Îðîí íóòãèéí õºãæëèéíãàðöûí áóþó ýöñèéí ¿ð ä¿íãèéí òºëºº çàñàãëàëûí èíäåêñ¿ç¿¿ëýëòýä òýðã¿¿ëýõ à÷ õîëáîãäîë – ÎÍÕÒÇ-ûí èíäåêñºãíº. Ýíä ãîë íü îðîí íóòàã, (Ôèëèïïèí)Õîò, òîñãîíû çàõèðãààäûí àæëûí 17. ÿéöýòãýëä ñóóðèëñàíã¿éöýòãýëèéã õýìæèõ ¿ç¿¿ëýëòýä òýòãýëãèéí ñèñòåìä ìýäýýëýõîëîí ò¿ìýíä ¿ç¿¿ëæ áóé áàðàà ¿íýëãýý (ͯÁÕÕÑ)¿éë÷èëãýýãýý õýðãýí õ¿ðãýæ, 18. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûíõàíãàæ áàéãààä ãîëëîí ÷èãëýíý. ìåíåæìåíòèéí ñèñòåìÀæëûí ¿ð ä¿í, ã¿éöýòãýëèéí (Ôèëèïïèí)õýìæèí øàëãàëòààð ýäãýýð áàðàà 19. Õàðèóöëàãà, èë òîä áàéäàë¿éë÷èëãýýíèé òîîí ä¿í, ÷àíàð, áà òàéëàãíàëûí èíäåêñ¿ð àøèã áîëîí ¿ä ä¿íãèéí (Màêåäîíè)¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã ãîë òºëºâ àâ÷ ¿çíý. 20. Îðîí íóòãèéí çàñàãÁîäëîãî, õºòºëáºð áîëîâñðóóëàõ, çàõèðãààíû èë òîä áàéäëûíã¿éöýòãýõ, õÿíàëò øèëæèëãýý/ ñòàíäàðò (×èëè)ýöñèéí ¿íýëãýý õèéõ áàéãóóëûí, 21. Îðîí íóòãèéí øóäàðãàñàíõ¿¿ áîëîí õ¿íèé íººöèéí áàéäëûí ñàíàà÷èëãà (Ãëîáàëü÷àäàâõèéã íü õýìæèí øàëãàõàä Èíòåãðèòè)÷èãëýñýí ¿ç¿¿ëýëòèéã ìºí áàãòààíà. 22. Òóðê áîëîí ªðíºä Áàëêàíû îðîí íóòãèéí çàñàã Ýäãýýð ¿íýëãýýíèé àðãà çàõèðãààäûí ¿éë÷èëãýýõýðýãñëèéí èõýíõ íü àæëûí ¿ç¿¿ëýõ ÷àäàâõèéã ¿íýëýõã¿éöýòãýë, ¿ð ä¿íãèéí àðãà ç¿é (ͯÁÕÕ)¿ç¿¿ëýëòèéã “ñàëáàð õîîðîíäû픺íö㺺ñ àâ÷ ¿çäýã áîë öººíõºäíü òîäîðõîé íýã ñàëáàð äýýðàíõààðëàà òºâëºð¿¿äýã áèëýý.Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíûàæëûí ã¿éöýòãýë, ¿ð ä¿í,¿éë÷èëãýý õ¿ðãýëò áîëîí çîðèëòîòò¿âøèíòýé [áåí÷ìàðêèíã] æèøèõ23 ¿íýëãýýíèé ìàø îëîí òºðëèéíàðãà áèé. Ýäãýýð àðãà áàðèëûíòàëààð íýëýýä ìýäýýëýë áàéäàãáîëîâ÷, ýíý íü òºâëºðëèéã ñààðóëàõ 72
  • 73. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàÍýãäñýí õ¿ñíýãò: ‘Ýõ ñóðâàëæèéí ëàâëàãàà’ õýñýãò òóñãàãäñàí àðãà õýðýãñëèéí ãîë øèíæ ÷àíàð 1) 1) 1) 1) 1) 1) , , , / “ ” “ ”- 2) / / 2) 2) 2) 2) 2) , , , . . 73
  • 74. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà ‘‘Ýõ ñóðâàëæèéí ëàâëàãàà’ õýñýãò òóñãàãäñàí àðãà õýðýãñëèéí ãîë øèíæ ÷àíàðûí íýãäñýí õ¿ñíýãò(¿ðãýëæëýë)1 “ ” : ( )- , ( , ( ), ) - “ ”- ( )- , ( )( ) Both diagnostic and Mainly objective Both: Internal : Both disaggregated Both disaggregated ( ( CD (to facilitate sources )– municipal staff and specific to the and gender specific engagement of (self-assessment), poor ) , citizens in typically facilitated governance by a local ) processes government association : ( )2 “ ” : ( ( )- - / ( , , [valuation] ) ( )- ( ,( ) ) , : , - 3-5 , ) , 2 Either (can be moreBoth diagnostic and Both objective andBoth: independent Both disaggregated Both disaggregated LOCAL or less rigorous & CD to facilitate organisation and specific to the and gender specific , GOVERNANCE costly, depending engagement of facilitating the poor BAROMETER on resources citizens in assessment, in : ( available – approx. ) governance collaboration with 3-5 weeks) processes local stakeholders (state and non-state) and - technical partners 74
  • 75. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà ‘Ýõ ñóðâàëæèéí ëàâëàãàà’ õýñýãò òóñãàãäñàí àðãà õýðýãñëèéí ãîë øèíæ ÷àíàðûí íýãäñýí õ¿ñíýãò (¿ðãýëæëýë) ( )3 “ ” : , , - ,‘ ’- / ( )- ( ( )- , - (( )- - , ) - :( ) / ( )- ) :4 “ ” : , - ( ) : / , / ( )- , :( , , , - , - –IDEA)5 , “ ” : ( ) , / - ( :( , [polling (cross validation) ) company]- : , , 33 , ) 75
  • 76. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà ‘Ýõ ñóðâàëæèéí ëàâëàãàà’ õýñýãò òóñãàãäñàí àðãà õýðýãñëèéí ãîë øèíæ ÷àíàðûí íýãäñýí õ¿ñíýãò (¿ðãýëæëýë) ßäóóðëûí Æåíäåðèéí Óäèðäàí àñóóäàëä àñóóäàëä Àðãà ¯ð àøãèéí Ìýäýýëëèéí çîõèîí ÷èãëýñýí Çîðèëãî ÷èãëýñýí Òàéëáàð õýðýãñýë øèíæèëãýý ýõ ñóðâàëæ áàéãóóëàã÷ òîäîðõîé òîäîðõîé òàë àðãà àðãà õýìæýý õýìæýý Îëîí îðîëöîã÷ òàëûí ñàíàà áîäîëä ñóóðèëñàí àðãà áàðèë (¿ðãýëæëýë)6 Öàã “Îíîø” Îáüåêòèâ Õî¸óëàà: áàéõã¿é áàéõã¿é  Èíäåêñæ¿¿ëñýíÎðîí õóãàöàà, òîäðóóëàõ áà ¯íýëãýýã  Çàñàãëàëûí ñòàòóñ ãýõýýñýýíóòãèéí çàðäàë áîëîí ñóáüåêòèâ ͯÁÕÕ ñàéí çàñàãëàëä òàâèãäàõçàñàãëàëûí øààðäñàí, ÷àäàâõèéã ýõ èäýâõèæ¿¿ëæ, øààðäëàãàä èë¿¿òýéñóäàëãààíû èë¿¿ íàðèéí õºãæ¿¿ëýõ ñóðâàëæèéã îðîí íóòãèéí ¿íýëãýý ºãíº. Á¿òöèéíàðãà÷èëñàí /íàéäâàðòàé (×Õ)-ýä àëü àëèíûã (çàõèðãàà áà õóâüä ÎÍÇÁ-òàé òºñòýéçààâàð ¿ð ä¿í çàñàãëàëûí àøèãëàíà èðãýä) á¿õ • Äàâóó òàë íü: (ͯÁÕÕ) ãàðíà ¿éë ÿâöàä îðîëöîã÷  Àðãà õýìæýý, ¿éëäýëä èðãýäèéí òàëòàé ÷èãëýñýí îðîëöîîã õàìòðàí  ººðèéí ¿íýëãýý (áàéíãûí íýìýãä¿¿ëýõ õýðýãæ¿¿ëíý èäýâõèæ¿¿ëýëò øààðäàõã¿é)  ìýäýýëýë ñóë/õîìñäîëòîé îð÷èíä àøèãëàæ áîëíî. • Ñóë òàë íü:  Íýëýýä ºðòºã çàðäàëòàé7 Óäààí, “Îíîø” Îáüåêòèâ Õî¸óëàà: áàéõã¿é Ǻâõºí  Èíäîíåçèéí áàéãóóëëàãà,Çàñàãëàëûí çàðäàë òîäðóóëàõ áà ¯íýëãýýã çàäàðãààòàé òóðøëàãàä çàðèìèíäåêñ øààðäñàí, áîëîí ñóáüåêòèâ õàðààò áóñ ìýäýý ë ¿ç¿¿ëýëòèéã íü çîðèóëæ(Êåìèòðààí èë¿¿ ÷àäàâõèéã ýõ ñóäàëãààíû áàéãàà áîëîâñðóóëñàí òóë òóõàéíïàòíåðøèï ) íàðèéí / õºãæ¿¿ëýõ ñóðâàëæèéã áàéãóóëëàãà àøèãëàõ îðíû íºõöºëä íàéäâàðòàé (×Õ)-ýä àëü àëèíûã èäýâõèæ¿¿ëæ, òààðóóëàí çîõèöóóëàõ ¿ð ä¿í çàñàãëàëûí àøèãëàíà îðîí íóòãèéí øààðäëàãàòàé ãàðíà ¿éë ÿâöàä (òºðèéí áà • Äàâóó òàë íü: èðãýäèéí òºðèéí áóñ)  Îáüåêòèâ áîëîí ñóáüåêòèâ îðîëöîîã îðîëöîã÷ ñóðâàëæèéí àëü àëèíûã íýìýãä¿¿ëýõ òàëòàé àøèãëàñàí ìàø èæ á¿ðýí õàìòðàí öîãö àðãà÷ëàë õýðýãæ¿¿ëíý  Õýðýãëýã÷èä çîðèóëñàí äýëãýðýíã¿é çààâàðòàé, ìýäýýëýë öóãëóóëàõ àðãà õýðýãñýë íü áýëýí ºãºãäñºí8 Öàã õóãàöàà, “Îíîø” Ãîë òºëºâ Õî¸óëàà: áàéõã¿é Õ¿í àìûí Äàâóó òàë íü:Õîò, òîñãîíû çàðäàë òîäðóóëàõ îáüåêòèâ ¯íýëãýýã õ¿éñýýð  Ãîë òºëºâ îáüåêòèâ (îíîîçàõèðãààäûí øààðäñàí, áîëîí ñóðâàëæ õàðààò áóñ çàäàðãàà- òîîëîõ íàðèéí íÿãòàæëûí èë¿¿ íàðèéí ÷àäàâõèéã àøèãëàõ áàéãóóëëàãà òàé áîëîí øàëãóóðòàé) ñóðâàëæã¿éöýòãýëèéã /íàéäâàðòàé õºãæ¿¿ëýõ áà çàðèì èäýâõèæ¿¿ëæ, æåíäåðèéí àøèãëàõ òóë ¿ð ä¿íõýìæèõ ¿ð ä¿í ãàðíà (×Õ)-ýä íºõöºëä òºðèéí áà òîäîðõîé “ìàðãààí”-ã¿é¿ç¿¿ëýëò çàñàãëàëûí ñóáüåêòèâ ýõ òºðèéí áóñ ¿ç¿¿ëýëò-òýéMIDAMOS ¿éë ÿâöàä ¿¿ñâýðèéã îðîëöîã÷ Ñóë òàë íü:(Ïàðàãâàé) èðãýäèéí íýìýëò á¿õ òàëòàé  Îðîí íóòãèéí çàõèðãààíû îðîëöîîã áàéäëààð õàìòðàí ìåõàíèçì, ýðõ ç¿éí àêò, íýìýãä¿¿ëýõ àøèãëàíà õýðýãæ¿¿ëíý êâîò, òóñãàé çºâøººðºë çýðãèéã ¿íýëýõýä îíöãîé à÷ õîëáîãäîë ºã÷, õàðèí îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ìåõàíèçìûã äàâõàð ¿íýëãýý õèéõ áîëîìæ õÿçãààðëàãäìàë. 76
  • 77. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà ‘Ýõ ñóðâàëæèéí ëàâëàãàà’ õýñýãò òóñãàãäñàí àðãà õýðýãñëèéí ãîë øèíæ ÷àíàðûí íýãäñýí õ¿ñíýãò (¿ðãýëæëýë) ( )9 , “ ” : , . : / / (( , ), ( ) 9 ) OBSERVATORY ( OF , DEMOCRACY IN CENTRAL ) AMERICA10 (Centro de , “ ” :Desde lo Local Estudios para el , Futuro) / / / ( ) ( ) . : , .11 , : , - , , , - / / / ( - ) - ( )- 77
  • 78. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà ‘‘Ýõ ñóðâàëæèéí ëàâëàãàà’ õýñýãò òóñãàãäñàí àðãà õýðýãñëèéí ãîë øèíæ ÷àíàðûí íýãäñýí õ¿ñíýãò (¿ðãýëæëýë)12 “ ” : - - , [Community Score - , - / Card]( ‘ ’- - ( )- : : , ) - ( ( ) UGI/LGB – , ) . : : -13 , “ ” : , / : / / , -( ( : ) ) ( )14 , : . / : , / , - / / ( )- / ( ) : - ( ) ( )( )15 : . , : , / , ‘ ’- ( )- : –( ) 78
  • 79. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà ‘Ýõ ñóðâàëæèéí ëàâëàãàà’ õýñýãò òóñãàãäñàí àðãà õýðýãñëèéí ãîë øèíæ ÷àíàðûí íýãäñýí õ¿ñíýãò (¿ðãýëæëýë) ßäóóðëûí Æåíäåðèéí Ìýäýýë- àñóóäàëä àñóóäàëä ¯ð àøãèéí Óäèðäàí çîõèîí Àðãà õýðýãñýë Çîðèëãî ëèéí ýõ ÷èãëýñýí ÷èãëýñýí Òàéëáàð øèíæèëãýý áàéãóóëàã÷ òàë ñóðâàëæ òîäîðõîé òîäîðõîé õýìæýýñ õýìæýýñ Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû áàéãóóëëàãûí ººðèéí ¿íýëãýý16 Öàã õóãàöàà, Îíîøëîãîî Îáüåêòèâ, Õî¸óëàà: îðîí îðëîãûí Õ¿í àìûí ¯éë÷èëãýýíèé ¿ð ä¿í,Îðîí íóòãèéí çàðäàë áîëîí ñóáüåêòèâ íóòãèéí çàñàã ò¿âøíèé õ¿éñèéí ã¿éöýòãýë áà çàñàãëàëûíõºãæëèéí øààðäñàí, ÷àäàâõèéã ýõ ñóðâàë- çàõèðãàà áà çàäàðãààòàé çàäàðãààòàé çàðèì àñóóäàë (îðîëöîî)-äòºëºº çàñàãëàë èë¿¿ íàðèéí õºãæ¿¿ëýõ æèéí àëü èðãýäèéã áºãººä áîëîí/ýñâýë ¿íýëãýý ºãíº,(ÎÍÕÒÇ)- /íàéäâàðòàé (×Õ)-ýä àëèíûã îðîëöóóëàí ÿäóó÷óóäàä æåíäåðèéí  Èíäåêñæ¿¿ëñýíûí èíäåêñ ¿ð ä¿í ãàðíà çàñàãëàëûí àøèãëàíà õàðààò áóñ áèå ÷èãëýñýí òîäîðõîé  Ãàíöõàí îðîíä àøèãëàñàí(Ôèëèïïèí) ¿éë ÿâöàä äààñàí ÒÁÁ òîäîðõîé ÷èãëýìæòýé èðãýäèéí èäýâõèæ¿¿ëíý ¿ç¿¿ëýëòòýé îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõ17 Öàã õóãàöàà, Îíîøëîãîî Ãîë òºëºâ Õî¸óëàà: áàéõã¿é áàéõã¿é  Àæèë ¿éë÷èëãýýíèéÿéöýòãýëä çàðäàë áîëîí îáüåêòèâ ¯íýëãýýã òºâ áîäèò ã¿éöýòãýëèéãñóóðèëñàí øààðäñàí, ÷àäàâõèéã ýõ çàñãèéí ãàçðûí óëñûí ñòàíäàðòòàéòýòãýëãèéí èë¿¿ íàðèéí õºãæ¿¿ëýõ ñóðâàëæ ÿàì, ýñâýë æèøèæ õýìæèíýñèñòåìä /íàéäâàðòàé (×Õ)-ýä õàðààò áóñ  Òýòãýëýã (óðàìøóóëëûí)-ìýäýýëýõ ¿íýëãýý ¿ð ä¿í ãàðíà çàñàãëàëûí áàéãóóëëàãà èéí ñèñòåìòýé(ͯÁÕÕÑ) ¿éë ÿâöàä õÿíàæ áîëíî õîëáîãäñîí (ã¿éöýòãýë èðãýäèéí ñàéí áàéâàë èë¿¿ ìºí㺠îðîëöîîã ºãíº). íýìýãä¿¿ëýõ  Îëîí íèéòèéí õàðèóöëàãà ñàéæðàõ  Îðîëöîîíû áèø18 Öàã õóãàöàà, Îíîøëîãîî Oáüåêòèâ äîòîîä áàéõã¿é çàäàðãààòàé  Îëîí íèéòèéíÎðîí íóòãèéí çàðäàë ýõ áîëîí/ çàõèðãààíû ººðèéíçàñàãëàëûí èõòýé, ñóðâàëæ ýñâýë ¿íýëãýýìåíåæìåí- èë¿¿ íàðèéí æåíäåðèéí  Îðîëöîîíû áèøòèéí ñèñòåì /íàéäâàðòàé òîäîðõîé  Ñèñòåìèéí áîëîí ¿ð ä¿í(Ôèëèïïèí) ¿ð ä¿í ãàðíà ÷èãëýìæòýé ã¿éöýòãýëèéí ¿íýëãýý  Èðãýäýä ìýäýýëýë ºãºõ çîðèóëàëòààð àøèãëàæ áîëíî19 Öàã õóãàöàà, Îíîø ºãºõ, Oáüåêòèâ Õî¸óëàà: áàéõã¿é áàéõã¿é  Àâëèãà (ýñýðã¿¿öýõÕàðèóöëàãà, èë çàðäàë ÷àäàâõèéã ýõ àðãà÷èëàë ÷àäàìæ) õýìæèõ àðãàòîä áàéäàë áà øààðäñàí, õºãæ¿¿ëýõ ñóðâàëæ áîëîâñðóóëàõàä  Èíäåêñæ¿¿ëýëòòàéëàãíàëûí èë¿¿ íàðèéí (×Õ)-ýä èðãýäèéã  ¯éë÷èëãýý õýðýãëýã÷äèéíèíäåêñ /íàéäâàðòàé çàñàãëàëûí îðîëöóóëíà, ìýäýýëýë(Màêåäîíè) ¿ð ä¿í ãàðíà ÿâöàä àðãûã ãîëëîí  Áîëîâñðóóëàëòûí øàòàíä èðãýäèéí çàñàã çàõèðãàà áàéãàà îðîëöîîã àøèãëàíà íýìýãä¿¿ëýõ20 Öàã õóãàöàà, Îíîø ºãºõ Oáüåêòèâ Ãîëëîí äîòîîä áàéõã¿é  Ìýäýýëëèéí Ǻâõºí çàðäàë ýõ çàäàðãààòàé õ¿ðòýýìæèéã ¿íýëýõÕîòûí øààðäñàí, ñóðâàëæ  ͺõöºë áàéäàëä ìýäýýëýëçàõèðãààíû èë èë¿¿ íàðèéí òààðóóëàí çîõèöóóëàõòîä áàéäëûí /íàéäâàðòàé áîëîìæòîéñòàíäàðò (×èëè) ¿ð ä¿í ãàðíà  Àøèãëàõàä õÿëáàð  Àëàã÷ëàãäñàí á¿ëãèéã ÿëãàõã¿é  Ìåõàíèçì áàéãàà ýñýõýä ë ¿íýëãýý ºãíº, õàðèí ¿íýëýë/÷àíàðò íü áóñ 21 Öàã õóãàöàà, Îíîø ºãºõ Ãîëëîí Ãàäíàõ: óëñûí Çàðèì Çàðèì  Àâëèãà (øóäàðãà áàéäàë)Îðîí íóòãèéí çàðäàë îáüåêòèâ õýìæýýíèé ¿ç¿¿ëýëò íü ¿ç¿¿ëýëò íü õýìæèõ àðãàøóäàðãà øààðäñàí, ýõ ñóäàëãààíû ÿäóóðëûí æåíäåðèéí  Óëñûí õýìæýýíèéáàéäëûí èë¿¿ íàðèéí ñóðâàëæ òºâ, èõ ÷èãëýìæòýé ìýäðýìæòýé áîäëîãîä òóñãàõ ¿¿äíýýññàíàà÷èëãà /íàéäâàðòàé ñóðãóóëü, èíäåêñæ¿¿ëýõ(Ãëîáàëü ¿ð ä¿í ãàðíà ÒÁÁ-ûí íýðòýé  Îëîí îðîíä òóðøèãäñàíÈíòåãðèòè) ñóäëàà÷äûí áàã  Óëñ îðíû îíöëîãèéã õýâëýëëèéíõýí òóñãàæ áîëíî22 Òóðê Öàã õóãàöàà, Îíîø ºãºõ Îáüåêòèâ Õî¸óëàà: îðëîãûí Õ¿í àìûí  Îðîí íóòãèéí çàñàãáà ªðíºä çàðäàë áà òºðèéí áà ò¿âøíèé õ¿éñèéí çàõèðãààíû ò¿âøèíäÁàëêàíû õîòûí øààðäñàí, ñóáüåêòèâ ÒÁÁ-ûí çàäàðãàà- çàäàðãààòàé ¿éë÷èëãýýíèé ÷àäàâõèéíçàõèðãààäûí èë¿¿ íàðèéí ñóðâàë- òºëººë뺺ñ òàé áºãººä áîëîí/ýñâýë “öîîðõîé”-í ¿íýëãýýñóóðü ¿éë÷èëãýý- /íàéäâàðòàé æèéí àëü á¿ðäñýí ÿäóó÷óóäàä æåíäåðèéí õèéíýíèé ÷àäàâõèéã ¿ð ä¿í àëü íü óäèðäàõ ÷èãëýñýí òîäîðõîé  ººðèéí ¿íýëãýýíèé¿íýëýõ àðãà÷ëàë ãàðíà çºâëºë, òîäîðõîé ìýäðýìæòýé õýðýãñýë, îðîëöîîíû(ͯÁÕÕ) ðåñïîí-äåíòóóä ¿ç¿¿ëýëò- áóñ àðãà íü çàõèðãààíû òýé íýãæ, àæèëòàí 79
  • 80. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà1 Õîòûí çàñàãëàëûí èíäåêñ Áîëîâñðóóëñàí: çîðèëò (õ¿í á¿ðèéã çîõèõ îðîí ͯÁÕÀÑÁ - ͯÁ-ûí Õ¿í àìûí ñóóöààð õàíãàæ, îðîí íóòãèéí ñóóðüøëûí áàéãóóëëàãà òîãòâîðòîé õºãæëèéã õàíãàõ)-ûã áèåë¿¿ëýõýä îðîí íóòãèéí ñàéíÒ¿¿õ çàñàãëàëûí à÷ õîëáîãäëûã ¿ç¿¿ëýí òàíèóëàõûã ãîë áîëãîæ áàéãàà Õîòûí çàñàãëàëûí èíäåêñ áèëýý.(ÕÇÈ)-èéã ͯÁ-ÕÀÑÁ-ûí Îðîííóòãèéí çàñàãëàëûí ãëîáàëü Õýðýãëýýíèé çîõèìæêàìïàíèò àæëûí õ¿ðýýíä ñî¸íãèéã¿¿ëýõ áîëîí ÷àäàâõè áóé ÕÇÈ-èéã îðîí íóòãèéí çàñàãáîëãîõ àðãà õýðýãñëèéí õóâüä çàõèðãàà íü èéì ¿íýëãýý õèéõáîëîâñðóóëñàí áèëýý. Îðîí ñîíèðõîëòîé, áàñ óäèðäàí çîõèîííóòãèéí ñàéí çàñàãëàëûí çàð÷èì, áàéãóóëàõ ÷àäàâõèòàé, îðîí¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã ͯÁ-èéí ÿíç íóòãèéí íºõöºëä õýðýãëýõýäá¿ðèéí ñàëáàð áàéãóóëëàãà, ò¿¿íèé õàìãèéí òîõèðîìæòîé. Õ¿÷òýéäîòîð ͯÁÕÕ, ͯÁ-ÕÀÑÁ, ͯÁ- èðãýíèé íèéãýìòýé ÷ ãàçàð,ûí Õ¿íèé ýðõèé äýýä êîììèññ, áàñ ñóë äîðîé àëü ÷ íºõöºëäͯÁ-èéí Ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí èíäåêñèéã õýðýãëýõ áîëîìæòîé.õàðèëöààíû ãàçàð áîëîí ͯÁ- Ýõíèé íºõöºëä èíäåêñèéã îðîíèéí Õ¿¿õäèéí ñàí, øèíæýý÷äèéí íóòãèéí çàñàã çàõèðãàà áîëîíàæëûí õýñãèéí óóëçàëò çºâëºãººí, èðãýíèé íèéãìèéí ººð õîîðîíäûíìºí ãàçàð äýýð àæèëëàæ áàéãàà õàðèëöàà, õàðèëöàí èòãýëöëèéã¿íäýñíèé ìýðãýæèëòíèé õóâü áèé áîëãîæ, áýõæ¿¿ëýõýäíýìýð, òóðøëàãà äýýð ¿íäýñëýñýí àøèãëàæ áîëîõ þì. Èðãýíèéþì. íèéãìèéí õºãæèë ñóë äîðîé ãàçàð ÕÇÈ íóòãèéí èðãýäýä ò¿øèãëýñýíÇîðèëãî áàéãóóëëàãóóäûí îðîëöîîã óðàìøóóëàõ, òýäíèé äóó õîîëîéã ÕÇÈ áîë òºðèéí áàéãóóëëàãà õ¿÷èðõýãæ¿¿ëýõýä õýðýãëýæ áîëíî.õèéãýýä èðãýíèé íèéãýì áîëîíõóâèéí õýâøëèéã õàìðóóëñàí ÕÇÈ-èéã õýðýãæ¿¿ëýõèéíòºðèéí áóñ õýâøëèéí ºðãºí òóëä òóõàéí õîò (îðîí íóòãèéíõ¿ðýýíèé îðîëöîã÷ òàëóóäòàé çàñàã çàõèðãààíä ýñâýë èðãýíèéõàðèëöàí ÿðèëöëàãà ýõë¿¿ëýõ íèéãìèéí àëü íýãýíä)-îäçîðèëãîòîé õîò áîëîí îðîí ìýðãýæëèéí øààðäëàãàòàé ÷àäàâõèíóòãèéí óäèðäëàãûí ººðèéí áèé áîëñîí áàéõ ¸ñòîé.¿íýëãýýíèé àðãà õýðýãñýë ìºí. Öààøèëáàë, îðîëöîã÷ òàëóóäÄýëõèé äàõèíû ò¿âøèíä áîë õîòûíõîî çàñàãëàëûã ñàéæðóóëàõàäÕÇÈ íü õºãæëèéí ºðãºí õ¿ðýýíèé öàã çàðæ, ìýäýýëýë õóâààëöàõçîðèëò (º.õ. Ìÿíãàíû õºãæëèéí ñîíèðõîëòîé áàéíà ãýäãèéã ýíäçîðèëòóóä) Îðîí ñóóöààð õàíãàõ ¿íäýñëýë áîëãîí àâ÷ áàéãàà þì. 80
  • 81. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàÀøèãëàõ òîî áàðèìò, ýõ ñóðâàëæ àíõààð÷, àâ÷ ¿çäýãýýðýý îíöëîã. ¯ç¿¿ëýëò¿¿ä íü îðîí íóòãèéí ÕÇÈ îëîí íèéòýä íýýëòòýé, ãîë ãîë îðîëöîã÷ òàëûí ººðãîë÷ëîí îáüåêòèâ ñóðâàëæèéí õîîðîíäûí õàðèëöààíû ÷àíàðûãìýäýý áàðèìòûã àøèãëàíà. ¯¿íä: ÷óõàë÷èëàí àâ÷ ¿çíý.¿íäýñíèé áîëîí îðîí íóòãèéíñòàòèñòèê, ä¿ðýì æóðàì, õ¿í ͯÁ-ÕÀÑÁ-ààñ îðîí íóòãèéíàì, òºñºâ, ïðîöåäóðûí øèíæòýé ò¿âøíèé ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéãçàõèðãààíû òîî áàðèìòûã òîäîðõîéëîõ, ìýäýýëýë öóãëóóëàõ,àøèãëàíà. Á¿õ ìýäýýëëèéã äàðààõ çàäëàí øèíæëýõýä îðîëöîîíûõî¸ð òºðëèéí òîîí ìýäýýíä àðãûã ÷óõàë÷èëæ ¿çäýã. Òóõàéíõºðâ¿¿ëíý. ¯¿íä: äóíäàæ, ãîë÷, ¿ç¿¿ëýëòèéí òîîöîîíä øààðäàãäàõõàðüöàà, õóâèéí æèí ìýòèéí äàí ìýäýýëëèéã îðîí íóòãèéí á¿õèéòîî áóþó “òèéì/¿ã¿é” ýñâýë 0/1 ë îðîëöîã÷ òàëûã áàãòààñàíãýñýí òýìäýãëýë á¿õèé õî¸ðëîñîí õóðàë, óóëçàëòààð öóãëóóëæ àâíà.õóâüñàã÷ õýìæèãäýõ¿¿íýýð Ìýäýýëýë öóãëóóëàõ îðîëöîîíûèëýðõèéëíý. ýíýõ¿¿ àðãà ãàðàõ ¿ð ä¿íã íü õàìòûí “ºì÷ëºëä” ºãººä çîãñîõã¿é,Àðãàç¿é çàñàãëàëûí øèíýòãýëèéí õàìòûí Õîòûí çàñàãëàëûí èíäåêñ ¿ð ñàíàà÷ëàãûí ¿íäñèéã òàâüæ ºãíº.àøèã, òýãø áàéäàë, îðîëöîî ͺ㺺 òàëààð, îðîí íóòãèéí çàñàãáà õàðèóöëàãàòàé áàéäàë ãýñýí çàõèðãààíû íýýëòòýé áàéäëûãîðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ¿íäñýí èëòãýí õàðóóëæ, ãàäíû ò¿íø,ñýäâýýð (Õ¿ñíýãò 3-ûã ¿çíý ¿¿) õàíäèâëàã÷ áàéãóóëàãûí ºìíº íýðá¿ëýãëýñýí 25 ¿ç¿¿ëýëòýýñ á¿ðäýíý. í¿¿ð, èòãýëöëèéã íü äýýøë¿¿ëæ¯ç¿¿ëýëò òóñ á¿ðò 0-1 õîîðîíä óòãà ºãíº.ºã÷, êîåôôèöèåíòýýð èëýðõèéëýí[Data from each indicator are nor-malized (allocated a value between 0and 1)] æèãíýñ-íèé äàðàà íýãòãýæ,4 òºðëèéí ñóá-èíäåêñèéíòîîöîîíä îðóóëíà. ÕÇÈ áîë ýíý 4ñóá-èíäåêñèéí äóíäàæ óòãà þì. Õîòûí çàñàãëàëûí èíäåêñûíàðãà áîë îðîí íóòãèéí õýìæýýíèéøèéäâýð ãàðãàõ ¿éë ÿâöûãÿíç á¿ðèéí îðîëöîã÷ òàëûíººð ººðñäèéí àøèã ñîíèðõëîîèëýðõèéëýõ, õóóëü ¸ñíû ýðõýýýäëýõ, ¿¿ðýã õàðèóöëàãààáèåë¿¿ëýõ, áàñ ººð õîîðîíäûíÿëãàà çààãèéã áàãàñãàí òýãøèòãýõìåõàíèçì, èíñòèòóöèóäûã îíöëîí 81
  • 82. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà Õ¿ñíýãò 3: ÕÇÈ-èéí ñóá-èíäåêñ¿¿ä áà ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä 1 9 2 10 3 4 ( ) 11 5 12 6 13 , 19 , , 7 8 14 ( ) 20 15 21 16 ( ) 22 , 17 23 18 (10,000 24 , )- 25Åðºíõèé ã¿éöýòãýã÷ / ãîë ãîë îðîëöîã÷ áàéãóóëëàãà òóñëàìæ äýìæëýãýý,òàë ÿëàíãóÿà çàñàãëàëûí õ¿ðýýíèé Ãîë ãîë ã¿éöýòãýã÷/îðîëöîã÷ òóñëàëöààãàà èë¿¿ òîäîðõîé,òàëä îðîí íóòãèéí çàñàã çîðèëòîò ÷èãëýìæòýé áîëãîõîäçàõèðãààíû óäèðäëàãà, àëáàí õýðýãëýæ áîëíî.õààã÷, òºðèéí ºì÷èéí îðîëöîîòîéáîëîí ¿éë÷èëãýýíèé ãàçðûí Õîòûí çàñàãëàëûí èíäåêñèéíòºëººëºã÷, èðãýíèé íèéãýì, àðãûã àëü íýã îðîíä îðîí íóòãèéíýðäýì øèíæèëãýýíèé õ¿ðýýëýí, çàñàã çàõèðãààíû õîëáîî ñàíàà÷ëàíõóâèéí õýâøèë, ìºí àëáàí áóñ íýâòð¿¿ëæ, ÿâààíäàà èë¿¿ îëîíñåêòîðûí òºëººëºë, òóõàéëáàë òîîíû õîòûã õàìðóóëàí õîòàëáàí áóñ àðèëæàà íàéìàà õîîðîíäûí çýðýãö¿¿ëñýí ñóäàëãààýðõëýã÷äèéí íèéãýìëýã õîëáîîä õèéæ, ººð õîîðîíä íü òóðøëàãûããì áàãòàíà. íü õàðèëöàí ñîëèëöóóëàõ, ñàéí, òýðã¿¿í òóðøëàãûã ò¿ãýýí ÕÇÈ-èéí ¿ð ä¿íã øèéäâýð äýëãýð¿¿ëýõ àæèë çîõèîæ áîëîõãàðãàã÷èä ºðãºíººð àøèãëàæ þì. Æèøýý íü, Çèìáàáâåä îðîíáîëîõ þì: ýåðýã ä¿í íü èðãýäèéí íóòãèéí çºâëºë¿¿äèéí õîëáîî ýíýäýìæëýã õ¿ëýýõ, õàðèí ñºðºã ãàðñàí àðãûã íýâòð¿¿ëýõýä ñàíàà÷ëàã÷èéí¿ç¿¿ëýëòèéã íü äîãîëäîæ áàéãàà ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí áèëýý.ñàëáàðò íººö áîëîëöîîã äàé÷ëàíàæèë ñàéæðóóëàõ ãýõ ìýò àøèãëàíà. ¯ð ä¿íãèéí òàéëàíãèéí çàãâàðÈðãýíèé íèéãýì áà õýâëýëèéíõýí ¯ð ä¿íã õ¿ñíýãòýýð, ìºí ÿíçòàéëàí õàðèóöëàãûã äýýøë¿¿ëæ, á¿ðèéí ñóá-èíäåêñèéí ä¿íãîðîëöîîã ñàéæðóóëàõàä ÕÇÈ- ðàäàð [radar chart]-ûí õýëáýðýýðèéí ¿ð ä¿íã àøèãëàæ áîëíî. ä¿ðñëýí ¿ç¿¿ëýõ áà ýíãèéíÎëîí óëñûí õàíäèâëàã÷ áà áóñàä ¿ðãýëæèëñýí ¿ãèéí ºã¿¿ëýõ õýëáýðýýð ÷ òàéëàãíàæ áîëîõ 82
  • 83. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàþì. Ðàäàð õýëáýðèéí ä¿ðñëýëä òàéëàíãèéí õýëáýð òóõàéëñàíäºðâºí ñóá-èíäåêñ òóñ á¿ðèéí íýãýí îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí¿ð ä¿íãèéí óòãûã 0-1-èéí òîäîðõîé òàëñò þóíû ó÷èð áóþóõýìæýýñ äýýð êîåôôèöèåíò (nor- ÿìàð õ¿÷èí ç¿éëèéí íºëººë뺺ðmalised measure)-ä øèëæ¿¿ëýí ñàéí ýñâýë ìóó áàéãààã èë¿¿õàðóóëñíàà𠺺ð õîîðîíä íü ã¿íçãèé äýëãýð¿¿ëýí àâ÷ ¿çíý.çýðýãö¿¿ëýí æèøèõ áîëîëöîî Èíãýñíýýðýý, ¿íýëãýýíèé ä¿íãýýðîëãîíî. Ñóá-èíäåêñèéí óòãà õýëýëö¿¿ëýã õèéõ, òóõàéí íºõöºë1-ð¿¿ òýì¿¿ëýõ òóñàì çàñàãëàëûí áàéäëààð íü çàäëàí øèíæëýõ, ìºí÷àíàð (áóþó îðîëöîî þì óó ¿ð îðîí íóòãèéí õóâüä äàâóó, ñóë òàëíºëºº ãì çàñàãëàëûí òóõàéí íü þó áîëîõ, áîëîìæ áîëîëöîîàñóóäàë) ñàéæèð÷ áàéãàà èëòãýõ õèéãýýä òóëãàìäààä áàéãàà àþóëþì. Èéì ä¿ðñëýëèéã õîò õîîðîíä ýðñäëèéã òîäîðõîéëîõîä Õîòûíçýðýãö¿¿ëýí æèøèõýä ìàø ¿ð çàñàãëàëûí èíäåêñèéí ìýäýýëëèéãä¿íòýé. (Øðè Ëàíêèéí æèøýýí íýãòãýí àøèãëàæ áîëîõ þì.äýýð õèéñýí Ä¿ðñëýë 1-èéã ¿çíý ̺í ýíý õýëáýðèéí òàéëàíãààð¿¿). îðîëöîã÷ îëîí òàëûí ñàíàë ¯ðãýëæèëñýí ¿ãèéí áóþó ä¿ãíýëò, ¿çýë ñàíààíû îëîíëîãèéãòàéëáàð ìàÿãààð ä¿ðñëýí áè÷èõ òóñãàæ áîëäãîîðîî äàâóó òàëòàé.Ä¿ðñëýë 1:Øðè Ëàíêèéí çóðãààí õîòîîð òîîöñîí ÕÇÈ-èéí radar chart - 1.00 0.80 0.60 0.40 0.20 - 0.00 - -0.20 -0.40 Colombo -0.60 Kandy -0.80 Kotte Moratuwa -1.00 Matale Negombo - Ýõ ñóðâàëæ: http://www.undp.org/oslocentre/docs05/cross/4.%20Creatiog%20Local%20 governance%20Measurements%20-%20shi pra%20Narang.ppt 83
  • 84. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàÆåíäåðèéí ÷èãëýìæ îíîâ÷òîé òîäîðõîéëæ ÷àäíà. Æåíäåðèéí àñóóäàëä òóñãàéëàí Èíãýñíýýðýý áîäëîãûí øèíýò-÷èãëýñýí õî¸ð ¿ç¿¿ëýëò áàéíà. ãýëèéí ¿íäýñëýë áîëæ,¯¿íä: “çºâëºëèéí ãèø¿¿í îðîëöîã÷ òàëóóäòàé çºâëøèëöºíýìýãòýé÷¿¿äèéí ýçëýõ õóâèéí ÷àäàâõèéã áóé áîëãîõ õýðýãöýýãæèí” áîëîí “÷óõàë àëáàí òóøààëä òîäîðõîéëîõîä òóñ íýìýðòýé.ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýçëýõ õóâèéí Öààøèëáàë, çàñàãëàëûíæèí”. òîäîðõîé àñóóäëàà𠺺ð õîò, çàõèðãààíààñ íºõºðñºã áàéäëààðßäóóðëûí àñóóäëûã õàìàðñàí áàéäàë ýñõ¿ë õàíäèâëàã÷äààñ òóñëàëöàà Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ýðýëõèéëýõ ¿íäýñëýë áîëîõ çýðýããëîáàëü êàìïàíèò àæèë îðîí àøèãòàé òàëòàé.íóòãèéí çàñàãëàëûã ñàéæðóóëñíààðÿäóóðëûã á¿ðìºñºí àðèëãàõ òàë • Õîòûí çàñàãëàëûí èíäåêñèéíäýýð òîäîðõîé çîðèëò òàâüñàí. ÕÇÈ àðãûã õýðýãëýõýä ºðòºã çàðäàë, öàãáîë ýíý çîðèëòûã õýðýãæ¿¿ëýõýä õóãàöàà íýã èõ øààðäàõã¿é. Õî¸ðíýìýð áîëîõ íýãýí àðãà þì. õîíîãèéí îðîëöîã÷ òàëûí àæëûíTýãø áàéäëûí ñóá-èíäåêñèéí óóëçàëòààð ñàíàë àñóóëãûí èõýíõ“ÿäóóñò ÷èãëýñýí óñíû ¿íèéí õàðèóëòûã àâ÷ áîëíî. Õàðèí,áîäëîãî áàéãàà ýñýõ”, “àëáàí áóñ òóóøòàé àæèëëàæ, àæëûí ¿ð ä¿íãáèçíåñèéí õºíãºëºëò, ÷ºëººëºëò” ¿çýõ ñîíèðõîë á¿õèé îðîëöîã÷ãýñýí õî¸ð ¿ç¿¿ëýëò ÿäóó÷óóäàä òàëóóäààñ öºì àæëûí õýñýãòîäîðõîé ÷èãëýñýí áèëýý. Õàðèí áàéãóóëæ, òýð íü ñàíàë àñóóëãàáóñàä ¿ç¿¿ëýëò íü îðîëîãî áàãàòàé õèéæ ã¿éöýòãýí ¿ð ä¿íã òîîöîæá¿ëýã, ÿäóó èðãýäèéí àñóóäàëä òàéëàí áè÷ýýä áóñàä ã¿éöýòãýã÷/òîäîðõîé ÷èãëýñýí ç¿éëã¿é, îðîëöîã÷ òàëóóäàä ìýäýýëýë õèéõîðîí íóòãèéí ò¿âøíèé åðºíõèé ¿¿ðýã ã¿éöýòãýíý.áàéäëûã èëòãýí õàðóóëàõ òºäèéáàéãàà þì. • Òîîí õýìæèëòýä ñóóðèëñàí apãà òóë ¿éë ÿâöûã áîäèòîîðÄàâóó òàë òîéìëîí öàã õóãàöààíû òóðøèä • ÕÇÈ áîë õºãæëèéí òýðã¿¿ëýõ õÿíàõ áîëîìæòîé.÷èãëýëèéí àñóóäëààð îðîí íóòãèéíãîë ãîë ã¿éöýòãýã÷/ îðîëöîã÷ ͯÁ-ûí ÕÀÑÁ-ààñ Õîòûíòàëûí õîîðîíä õàðèëöàí ÿðèà çàñàãëàëûí èíäåêñèéã õî¸ð æèëýõë¿¿ëýõ çýðýã çîðèëãîîð àøèãëàæ òóòàìä òîãòìîë õóãàöààòàé òîîöîíáîëîõ ººðèéí ¿íýëãýýíèé àðãà îðîí íóòãèéí õÿíàëò øèíæèëãýý,õýðýãñýë ìºí. ¿ð ä¿íãèéí ¿íýëãýýíèé õ¿ðýýíä • ñóá-èíäåêñ òóñ á¿ðýýðýý àâ÷ ¿çýæ áàéõûã ñàíàë çºâëºìæòóñ òóñûí ¿íýëãýý ãàðãàõààñ áîëãîæ áàéíà. Õàðàìñàëòàéãàäíà ¿ç¿¿ëýëò á¿ðèéí óòãûã íü, ýíý èíäåêñèéí àðãûãêîåôôèöèåíòýýð èëýðõèéëñýí òóë íýâòð¿¿ëñýí õîòóóäàä çºâëºìæèéãÕîòûí çàñàãëàëûí èíäåêñ îðîí õýðýãæ¿¿ëýýã¿é áàéíà. íóòãèéí çàñàãëàëûí äîãîëäîæáàéãàà ñóë òàëûã èë¿¿ òîäîðõîé, 84
  • 85. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàÑóë òàë “Õýðýãëýã÷èéí ñýòãýë õàíàìæèéí • Õîòûí çàñàãëàëûí èíäåêñ ñóäàëãàà”-òàé õîëáîãäîë á¿õèéîðîí íóòãèéí çàñàãëàëä îðîëöîîíû ¿ç¿¿ëýëò: ýíý òàëûí çàðèìáîëîí òýãø áàéäëûí ìåõàíèçì, àñóóëòûã ýìýãòýé÷¿¿äýä òóñãàéëàí¿éë ÿâöûí ¿íýëãýý õèéõýä çîðèóëæ áîëîõ òàëòàé.íýìýðòýé áîëîâ÷, òýäãýýðèéíàæèëëàãààã ã¿í ã¿íçãèé àâ÷ Õàìðàõ õ¿ðýý¿çäýãã¿é, òóõàéëáàë íýýëòòýé Õîòûí çàñàãëàëûí èíäåêñûãõýëýëö¿¿ëýã, çºâøèëöºë àëü õèð äýëõèé äàÿàð 24 õîòîä òóðøñàí.¿ð ä¿íòýé áîëîõ ýñâýë èðãýäèéí ¯¿íä: Äîóàëà, ßîóíäý, Ëîóãà,äóíä ñàíàë àñóóëãà àëü õèð îéðõîí Äàêàð, Èáàäàí áîëîí Ýíóãóõèéãääýã òàëààð òóñãàäàãã¿é. (Àôðèê), Àììàí, Òàíòà, Èñìàèëèà (Àðàáûí óëñ îðíóóä), Íàãà õîò, • Õîòûí çàñàãëàëûí Êîëîìáî, Ìîðàòóâà, Íåãîóìáî,èíäåêñ ¿ç¿¿ëýëò òóñ á¿ðèéã Ìàòàëå, Êàíäó, Êîòòý (Àçè,íü (0-1 õîîðîíä óòãà ºãºí) Íîìõîé äàëàéí á¿ñ), Ïðèñòèíàêîåôôèöèåíòýä õºðâ¿¿ëýõ íàðèéí (Europe), Ìîíðåàëü, Âàíêóâåðòîìü¸î àøèãëàäàã òóë ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä (Õîéä Àìåðèê), Ìîíòåâèäåî,íü íýìýëò ººð÷ëºëò õèéõ, òóõàéí Êâèòî, Ñàíòî Àíäðå, Áàÿìî,íºõöºëä áàéäëûã òóñãàñàí ¿ç¿¿ëýëò Ãâàäàëàæàðà (Ëàòèí àìåðèê áàøèíýýð áîëîâñðóóëæ îðóóëàõ Êàðèáûí òýíãèñèéí óëñóóä). 2004áîëîìæ õÿçãààðëàãäìàë. îíîîñ õîéø ÕÇÈ-èéã Çèìáàáâå, •Õîòûí çàñàãëàëûí èíäåêñ Ñîìàëè, Ìîíãîë áîëîí Êîñîâîæåíäåðèéí ÷èãëýìæòýé õî¸ðõîí çýðýã óëñûí õýä õýäýí õîòîäë ¿ç¿¿ëýëòòýé. Ýíý õî¸ð íü õýðýãëýñýí áàéíà.æåíäåðèéí òºëººëëèéã ë õýìæèõòºäèé áîëîâ÷, òóõàéëáàë ñóóðü Öàã õóãàöààíû õóâààðü¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæèéí 2000îíä àíõ ýõë¿¿ëñýí. 2003-àñóóäàë çýðãýýð æåíäåðèéí òýãø 2004 îíóóäàä ãàçàð äýýð òóðøèñàí.áóñ áàéäëûã ºðãºí õ¿ðýýòýé Õýðýãæ¿¿ëýõ øàòàíä ÿâàà.õýìæèëò õèéæ ÷àääàãã¿é. Òóñèíäåêñèéã äýëãýð¿¿ëæ, òóõàéíîðîí íóòàãò çîõèöóóëàí ººð÷ëºõáîë æåíäåðèéí àñóóäëûã èë¿¿íàðèéí çàäàðãààòàéãààð àâ÷¿çýõèéã ͯÁ-ÕÀÑÁ-ààñ çºâëºæáàéíà. Òóõàéëáàë, íýýëòòýéõýëýëö¿¿ëýã, îëîí íèéòèéíçºâøèëöºë [existence (òèéì/¿ã¿é)of public forafor consultation] áàéãààýñýõ òàëûí ¿ç¿¿ëýëòýä ýìýãòýéîðîëöîã÷äûí õóâèéí æèíãèéíòóõàé ìýäýýëëèéã îðóóëæ ºã÷áîëîõ þì. Áàñ íýãýí æèøýý áîë 85
  • 86. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàã௿íòýé õîëáîãäîë á¿õèé ìàòåðèàë õààíààñ îëæ áîëîõhttp://ww2.unhabitat.org/campaigns/governance/activities_6.asphttp://www.unhabitat.org/campaigns/governanceÕîëáîî áàðèõÎðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ãëîáàëü êàìïàíèò àæèëͯÁÕÀÑÁ, Øóóäàíãèéí õàéðöàã - 30030, Íàéðîáè (Êåíè)Tel: +254-20-7623216, Ôàêñ: +254-20-7624264Ýëåêòðîí øóóäàíãèéí õàÿã: governance@unhabitat.orgÍýìýëò ìàòåðèàë / çààâàð÷èëãààÕîòûí çàñàãëàëûí èíäåêñèéí ñåìèíàð, ººðèéí ¿íýëãýýíèé çààâàð:http://www.icnrd5-mongolia.mn/pdf/UGI%20self-assessment%20guide-lines.dochttp://www.unhabitat.org/downloads/docs/2232_55927_Addendum%20-%20Àðãàç¿éÕÇÈ-èéã òîîöîõ ýëåêòðîí õ¿ñíýãò [spreadsheet] áà òîîöîîëîë:http://www.unhabitat.org/downloads/docs/2232_24121_ugi-final-sheet%20may05.xlsÁóñàä åðºíõèé ìýäýýëýë:http://www.unchs.org/downloads/docs/2232_80907_UGIndex.dochttp://info.worldbank.org/etools/mdfdb/docs/WP_Janette1.pdfhttp://www.undp.org/oslocentre/docs05/cross/4.%20Creating%20Local%20Governance%20Measurements%20-%20Shipra%20Narang.ppthttp://ww2.unhabitat.org/campaigns/governance/documents/Pres2Index.pdf 86
  • 87. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà2. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí áàðîìåòð (ÎÍÇÁ) Áîëîâñðóóëñàí: ã¿éöýòãýã÷äèéí ÷àäàâõèéã Èìïàêò Ýëëàéýíñ (PACT; äýýøë¿¿ëýõ çîðèëãîîð òóõàéí ªÀÀÕ–ªìíºä Àôðèê äàõü îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºðõ Àðä÷èëëûí õ¿ðýýëýí [IDASA]); áàéäëûã òîäîðõîéëîõ, çàäëàí áîëîí ÃÕÁ–Ãîëëàíäûí Õºãæëèéí øèíæëýõ, òàíèí ìýäýõýä îðøèíî. Áàéãóóëëàãà [SNV]). Îðîëöîîíû àðãààð õýðýãæ¿¿ëñýíÒ¿¿õ íºõöºëä íýãä, ¿íýëãýý õèéõ, õî¸ðò, Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí îðîí íóòãèéí àðä÷èëñàí õàðèëöàíáàðîìåòðûã àíõ 2005 îíä ÿðèëöëàãûí ÷àäàâõèéã áóé áîëãîõÏðåòîðèàä áàéðøèëòàé Îðîí ¿éë ÿâö þì. Òóõàéëáàë, Îðîííóòãèéí çàñàãëàëûí ëàáîðàòîðèéí íóòãèéí çàñàãëàëûí áàðîìåòð¿åä áîëîâñðóóëæ ýõýëñýí áàéíà. äàðààõü çîðèëãûã àãóóëíà. ¯¿íä:¯¿íä ñàéí çàñàãëàëûí òºëºº • ßíç á¿ðèéí íºõöºë áàéäàëä÷àäàâõèéã õºãæ¿¿ëýõ, îðîí çýðýãö¿¿ëñýí ñóäàëãàà õèéõíóòãèéí ò¿âøèíä ¿éë÷èëãýýíèé áîëîìæ îëãîõ, çàñàãëàëä íºëººëæõ¿ðòýýìæèéã äýýøë¿¿ëýõ àñóóäàë áóé õ¿÷èí ç¿éëñèéí õóâüñàëõàðèóöñàí èäýâõèòýé ãóðâàí ººð÷ëºëòèéã òàíèí ìýäýõ, àëèâààîðîëöîã÷ òàë õàìòàð÷ àæèëëàñàí. áîäëîãûí îðîëöîî (èíòåðâåíöè)-Ýíý ¿åä îðîí íóòãèéí ò¿âøíèé íû ¿ð íºëººã ¿íýëýõ ñàéíçàñàãëàëûí òºðõ áàéäàëä ¿íýëãýý çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèé òîîíºãºõ, çàñàãëàëûã ñàéæðóóëàõ õýìæèãäýõ¿¿íèéã áîëîâñðóóëàõ,¿¿äíýýñ ÷àäàâõèæóóëàõ õýðýãöýýãòîäîðõîéëîõ àðãà õýðýãñëèéã • Çàñàãëàëûí çàãâàð çîõèîõáîëîâñðóóëàõ øààðäàëàãà øàòàíä, ìýäýýëýë öóãëóóëàõ,ãàð÷ èðñýí áàéíà. Òóñ àðãûí áîëîâñðóóëàëò õèéõ áîëîí çàäëàíàíõíû õóâèëáàð 2006 îíä øèíæëýõýä ãîëëîõ ã¿éöýòãýã÷äèéíáîëîâñðóóëàëòààñ ãàð÷, Àôðèêèéí îðîëöîîã õàíãàõ ÿâäàë ìºí.õýä õýäýí óëñ îðîíä, ÿíç á¿ðèéííºõöºëä òóðøñàí áàéíà. Ýäãýýð Õýðýãëýýíèé çîõèîìæòóðøèëòûí ¿íäñýí äýýð çîõèõ ÎÍÇÁ-ûã íàéäâàðòàé ñóóðü áàíýìýëò ººð÷ëºëòèéã 2007 îíä ã¿éöýòãýëèéí ìýäýýëëèéí ñàíòàéîðóóëñíààñ õîéø 10 ãàðóé óëñàä áîëîí ñàíã¿é òîäõèîëäîëä äàðààõüîðîí íóòãèéí ÒÁÁ-òàé õàìòðàí ¿íýëãýý õèéõýä àøèãëàæ áîëíî.õýðýãæ¿¿ëñýí áàéíà. ¯¿íä: (à) òóõàéí íóòãèéí õ¿í àìä òºðèéí ¿éë÷èëãýýã õýðõýíÇîðèëãî õ¿ðãýæ áàéãàà, (b) îðîí íóòãèéí ÎÍÇÁ-ûí åðºíõèé çîðèëãî áîë çàñàã çàõèðãàà èðãýä áîëîí áóñàäîðîí íóòãèéí ñàéí çàñàãëàëûã ¿éë÷èëãýýíèé áàéãóóëëàãàòàéáóé áîëãîæ, õ¿ðñýí ò¿âøíýý õýðõýí õàðèëöàæ áàéãàà ãì.õàäãàëàõ, ìºí òºðèéí ¿éë÷èëãýýã ̺í ÌÕÇ-óóäûã îðîí íóòàãòñàéæðóóëàõ ¿¿äíýýñ îðîí íóòãèéí õýðýãæ¿¿ëýõ ¿éë ÿâöàä àøèãëàæ 87
  • 88. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàáîëíî. Çàñàãëàëûí çàãâàðûã íü çàõèðãààíä ÿã òýð ¿ç¿¿ëýëòèéíÿíç á¿ðèéí íºõöºë áàéäàëä õóâüä äîîãóóð îíîî òàâüæ (àëáàíçîõèöóóëàí õýðýãëýõ áîëîìæòîé. ¸ñîîð çºâøèëöºíº ãýæ õýëáýðäýýä ºíãºðñºí, ÿã øèéäâýð ãàðãàõ ¿éëÀøèãëàõ òîî áàðèìò, ýõ ñóðâàëæ ÿâöàä ÿìàð ÷ òóñãàë îëîîã¿é òóë) Àíõíû ºãºäëèéí ìýäýýëýë áîëîõ òàëòàé. ÎÍÇÁ îðîëöîã÷ á¿õòîîí áóþó/ ýñâýë ÷àíàðûí, òàëûí “ó÷èð óòãàòàé îðîëöîî”-íûìºí îáüåêòèâ áóþó ñóáüåêòèâ ÿíç á¿ðèéí õóâèëáàðûí òàëààðøèíæòýé, îëîí ñóðâàëæòàé (áýëýí õàðèëöàí çºâøèëöºë áèé áîëãîõáàéãàà àíõäàã÷ áîëîí õî¸ðäàã÷ ýõ òàë äýýð èäýâõèæ¿¿ëýã÷èéí ¿¿ðýãñóðâàëæèéí ìýäýý, ìýäýýëýë, ã¿éöýòãýæ áîëîõ þì.òàéëàíãèéí ¿çëýã õèéæ, ñàëáàðûíìýðãýæèëòýí, îðîí íóòàã, á¿ñ Àðãàç¿éíóòãèéí çàñàãëàëûí àñóóäëààð ÎÍÇÁ áîë ¿ð íºëºº, èë òîäìýäëýã, ìýäýýëýë ñàéòàé õ¿ì¿¿ñòýé áàéäàë áà õóóëü äýýäëýõ ¸ñ,ÿðèëöëàãà õèéæ, áýñðýã ñóäàëãàà õàðèóöëàãàòàé áàéäàë, èðãýíèéÿâóóëæ, áàñ ºðãºí õýìæýýíèé áîäèò àæèëëàãàà îðîëöîî [civicôîêóñ á¿ëãèéí áîëîí èðãýäòýé engagement] áîëîí òýãø áàéäàëóóëçàëò ÿðèëöëàãûã øàòàëñàí ãýñýí ñàéí çàñàãëàëûí òàâàíñàíàìñàðã¿é ò¿¿âðèéí àðãààð ãîë øàëãóóð, 22 äýä øàëãóóðçîõèîí áàéãóóëæ) òàíèëöàíà. ¿ç¿¿ëýëòýýñ á¿ðäñýí “ÎðîíÌýäýýëýë öóãëóóëàõ àæëûã íóòãèéí ñàéí çàñàãëàëûí íèéòëýã÷àäâàð, ÷àäàâõèéí øààðäëàãà çàãâàð” (õ¿ñíýãò -èéã ¿çíý ¿¿ 4)-õàíãàñàí îðîí íóòãèéí îðîëöîã÷ ûã ñàíàë áîëãîæ áàéíà.Ýíý 22 äýäòàëä outsoursing -ýýð õàðèóöóóëíà. øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò òóñ á¿ðýýð îíîîÀíõ òºëºâëºñíººð áîë àëáàí òîîëîõ ºâºðìºö õóâààðü (Õ¿ñíýãò¸ñíû ìåõàíèçìóóäûí ¿ð ä¿í, 5-èéã ¿çíý ¿¿)-òàé.ã¿éöýòãýë ¿íäýñíèé ñòàíäàðòûãõàíãàæ áàéãàà ýñýõ ìºí òºðºë Ýíýõ¿¿ íèéòëýã çàãâàð ÿìàðá¿ðèéí îðîëöîã÷ òàëûí “ñàéí ÷ íºõöºëòýé íóòàã îðîíäçàñàãëàë” ãýäãèéã õýðõýí îéëãîæ òîõèðîõ áîëîâ÷, ò¿¿íèéã òóõàéíáàéãàà, ñàíàà áîäëûí øàëãóóðòàé íóòàã îðîíä, íºõöºë áàéäàëäõîñîëñîí åðºíõèé øàëãóóðûã çîõèöóóëàí õóâèðãàõ ÿâäàë íýíàøèãëàõ ó÷èðòàé. Æèøýý íü, ÷óõàë. Èéíõ¿¿ òóõàéí íóòàã îðíûªìíºä Àôðèêò óëñûí õýìæýýíä îíöëîã çàãâàð áîëîâñðóóëàõ àæëûãìºðäºæ áóé ä¿ðýì æóðìûí äàãóó îðîí íóòãèéí øèíæýý÷ áîëîíîðîí íóòãèéí çàõèðãààä Õºãæëèéí îðîëöîã÷ òàëóóäûí ýõíèé àæëûííýãäñýí òºëºâëºãººãºº áàòëàõûí óóëçàëò, ñåìèíàð äýýð õèéíý.ºìíº õ¿í àìòàéãàà çºâøèëöºõ “Îðîí íóòãèéí çàãâàð”-ûãçàð÷ìûã ÷àíä áàðèìòëàõ ¿¿ðýã óðãèéí áè÷èã ëóãàà àäèë çîõèîíõ¿ëýýäýã òóë íýã îðîí íóòãèéí áàéãóóëíà. Õàìãèéí äýýä óðàã íüçàñàã çàõèðãàà “îðîëöîî” ãýñýí Õîòûí çàñàãëàëûí èíäåêñ áàéõìºðºíä ººðòºº äýýä îíîî òàâüñàí áºãººä ò¿¿íýýñ 5 øàëãóóð óðãàí÷, õàðèí èðãýíèé íèéãìèéíõýí ãàðíà. Ýíý òàâàí øàëãóóðààñ äýäòóõàéí îðîí íóòãèéí çàñàã øàëãóóðóóä òºðíº. 88
  • 89. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà Õ¿ñíýãò 4: Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí áàðîìåòð: Øàëãóóð áà äýä øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò ,1. , 6. ,2. 7.3. 8.4. 9.5. ,10. : , 17 , ,11. ,12 ( )1314151618 , ,19202122 Õàìãèéí áàãà, äîîä ò¿âøèíä Äàðààõü õ¿ñíýãòýä Ìàäàãàñêàð¿ç¿¿ëýëò¿¿ä áàéíà. Òóõàéí íºõöºë óëñûí Àíîñè ä¿¿ðýãò çîðèóëàíáàéäëûí îíöëîãîîñ õàìààðàí áîëîâñðóóëñàí ¿ç¿¿ëýëòèéí õî¸ð“óðãèéí áè÷èã”-ò õýäýí ¿å æèøýýã òàòëàà.áè÷èãäýõèéã ººðñ人 ñîíãîæ,òóõàéí îðîí íóòãèéíõàà ºâºðìºöáàéäàëä íèéö¿¿ëíý. Õàìãèéí äîîä ò¿âøíèé óòãûãòîîöîõäîî áîäèò òîî (àíõíûºãºãäºë) ìýäýýëëèéã æèøèõóòãà (õýì õýìæýý, ñòàíäàðò,îðîí íóòãèéí ëàâëàãàà ãì)-òàéçýðýãö¿¿ëýí õàðüöóóëàõ áàéäëààðãàðãàæ àâíà. Äýýä, äîîä ò¿âøíèéõ íüóòãà (îíîî)-ûã òîäîðõîéæèãíýõ øàëãóóðààð æèãíýæ,àðèôìåòèêèéí ¿éëäýë õèéñíýýðòîîöîæ ãàðãàíà. Á¿õ îíîîã 0-100õ¿ðòýë èæèë õýìæýýñýýð òîîëíî. 89
  • 90. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà Ìàäàãàñêàð óëñûí Àíîñè ä¿¿ðýãò çîðèóëàí áîëîâñðóóëñàí ¿ç¿¿ëýëòèéí õî¸ð æèøýý , 1.1.1 10 2006 Pact ? 0-10 . 2 FTU/SDR 2005 1 - 0= , [hard copy], 5= , 10= ( )- . 1.4.1 70 2006 / 2 ? 0= ( - , 50= 50% representative sample) , 100= 100%Åðºíõèé ã¿éöýòãýã÷ / ãîë ãîë îðîëöîã÷ õèéãýýä íóòãèéí áóþó óëàìæëàëòòàë óäèðäàã÷èä çýðýã áîëíî. ¯íýëãýýíèé ïðîöåññèéí ýõýíäòýðã¿¿ëýõ áàéãóóëëàãûã ñîíãîæ ÎÍÇÁ-ûí ä¿íä ¿íäýñëýí îðîíàâíà. Ýíý áàéãóóëëàãà á¿õèé ë íóòãèéí ã¿éöýòãýã÷ íàð çàñàãëàëûíÿâöûí òóðøèä ÿëàíãóÿà, áóñàä “öîîðõîé”-ã èëð¿¿ëæ, ìºðººð íüîðîëöîã÷ òàëóóäàä ìýäýýëýë ºãºõ, àâàõ àðãà õýìæýýíèé òºëºâëºãººíäòàòàí îðîëöóóëàõ, ìºí ìýäýýëýë òóñãàõ áîëîí ÷àäàâõè áóé áîëãîõáîëîâñðóóëàõ øàòàíä ÷óõàë ¿¿ðýã áîäèò àæëûí òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëèéãã¿éöýòãýíý. ¯íýëãýýíèé àæèëä áîëîâñðóóëíà.ìºí äàðààõ áàéãóóëëàãà îðîëöîíî. ¯ð ä¿í, òàéëàíãèéí çàãâàð¯¿íä: Ãàðãàæ àâñàí òîî, ÷àíàðûí •Çàõèàëàã÷ (ººðººð õýëáýë ìýäýýëëèéã äàðààõ ç¿éëèéãthe local government) áóþó àøèã áîëîâñðóóëàõ çîðèëãîîð çàäëàíòóñ õ¿ðòýã÷ ãîë ýòãýýä. Çàõèàëàã÷ øèíæèëíý. ¯¿íä:çàãâàðûí çîðèëãî, çîðèëòóóäûã 1. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûíòîäîðõîéëîõ áà ò¿¿íèé àøèãëàëò ÷àíàðûã åðºíõèéëºí èëòãýæáàñ îðîëöîã÷ òàëóóäûã ñîíãîí -1-ýýñ +1-èéí õîîðîíä óòãàøàëãàðóóëíà. àâàõ Õîòûí çàñàãëàëûí èíäåêñ •“Òåõíèêèéí ò¿íø¿¿ä” (ÕÇÈ), (õ¿ñíýãò 5-ûã ¿çíý ¿¿).áóþó òýðã¿¿ëýõ áàéãóóëëàãàòàé Êîìïüþòåðèéí ïðîãðàìì÷èëñàííÿãò õàðèëöàí óÿëäààòàé àðãà÷èëàë àøèãëàí ÕÇÈ-èéãõàìòðàí àæèëëàõ îðîí íóòãèéí òîîöíî.ã¿éöýòãýã÷ áàéãóóëëàãóóä. Òýäÿëàíãóÿà ìýäýýëýë öóãëóóëàõ, Ýíý àðãà÷èëàë íü îðîí íóòãèéíáîëîâñðóóëàõ, ¿ð ä¿íã íÿãòëàí áàéãóóëëàãà áîëîí îðîí íóòãèéíõÿíàõàä øèéäâýðëýõ ¿¿ðýãòýé óäèðäëàãàä ìýäýýëëèéã ººðñ人îðîëöîíî. áîëîâñðóóëàõ áîëîìæ îëãîíî. •¯íýëãýýíèé áîäèò àæèëä Ìàäàãàñêàðûí Õîòûí çàñàãëàëûíîðîëöîõ çàñàãëàëûí ¿éë ÿâöûí èíäåêñèéí æèøýýã Øèãòãýý 1-äæèíõýíý îðîëöîã÷ òàë áîëîõ îðîí õàðóóëëàà.íóòãèéí çàõèðãààíû àæèëòàí, 2. Çàñàãëàëûí òîäîðõîé íºõöºëèðãýíèé íèéãýì, õóâèéí õýâøèë áàéäëûí äàâóó áîëîí ñóë òàëóóäûã 90
  • 91. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàîíîî òîîëîõ ºãºãäñºí õóâààðèàð íóòãèéí çàõèðãààíä á¿õýëä íü 3-5èëýðõèéëýí ººð áóñàä ¿ð ä¿í äîëîî õîíîãò áàãòààí õýðýãæ¿¿ëýõ(òàéëàí) ãàðãàæ àâàõ. áîëîìæòîé. Áîëîâñðóóëàëòûí ¿ð ä¿íã Õ¿ñíýãò 5: Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûíîðîëöîã÷ òàëóóäàä òàíèëöóóëæ, ¿íýëãýýíèé îíîîíû õóâààðüîðîëöîîíû àðãààð õýëýëö¿¿ëýíçàäëàí øèíæèëíý.Äàðàà íü ò¿¿íèéìºðººð àâàõ àðãà õýìæýýíèé +0.25òºëºâëºãººã áîëîâñðóóëíà. +1Õàìðàõ õ¿ðýý 2006 îíû 4 ä¿ãýýð ñàðààñ 6 +0.75äóãààð ñàð õ¿ðòýëõ õóãàöààíä +0.5çóðãààí óëñ (Áîòñâàí, ªìíºä -0.75Àôðèê, Êàìåðóí, Ýêâàäîð, -0.25Ãàíà, Ìàäàãàñêàð áà Òàíçàíè)-ûí 15 ãàçàð òóðøñàí áàéíà. ÎÍÇÁ -0.5õýðýãëýýíèé çîõèìæèéí áèë÷ýýð -1èõòýé áîëîõûã ò¿¿íèéã òóðøèëòûí 0æóðìààð õîò, ä¿¿ðýã áîëîí ìóæ,á¿ñ¿¿äýä àíõëàí íýâòð¿¿ëñýí Æåíäåðèéí ÷èãëýìæáàéäëààñ õàðàãäñàí áèëýý. ÎÍÇÁ-ò áàãòàõ “òýãø áàéäàë”Ñýäýâ÷èëñýí õýðýãëýý áóþó óñ, øàëãóóðò ñýäýâ òóñ á¿ðýýð íüáîëîâñðîë, ãàìøãèéí ýðñäëèéã æåíäýðèéí ÷èãëýìæòýé äýäáóóóðóóëàõ çýðãèéã îðîëöóóëàí øàëãóóðóóä îðñîí. ̺í ñàíàëäýýð äóðüäñàí óëñ îðíîîñ ãàäíà àñóóëãûí ò¿¿âýðò õ¿éñèéí õàðüöààãÝòèîï, Ìîçàìáèê, Ìàëàâè, õàíãàõ çºâëºìæ ºãíº.Ëåñîòî áîëîí Ç¿¿í-ºìíºä Àçè人ð 20 îðîí íóòàãò õýðýãëýñýí ßäóóðëûí àñóóäëûã õàìàðñàí áàéäàëáàéíà. ÎÍÇÁ ÿäóóðëûí àñóóäàëä ÷èãëýñýí, ó÷èð íü íèéãìèéí ÿíçÖàã õóãàöààíû õóâààðü á¿ðèéí á¿ëãèéí ¿éë÷èëãýýíèé 2005 îíä ýõë¿¿ëñýí. 2006 îíä õ¿ðòýýìæèä ¿íýëãýý õèéæ áàéãààãàçàð äýýð òóðøñàí. 2007 îíä áºãººä Ìÿíãàíû õºãæëèéííýìýëò ººð÷ëºëò îðóóëñàí áºãººä çîðèëòóóäûã îðîí íóòàãòîäîîãèéí áàéäëààð Àôðèêèéí õýðýãæ¿¿ëýõ, òýãñíýýðýý ÿäóóðëûã10 ãàðóé óëñ îðîíä õýðýãëýæ áóóðóóëàõàä àøèãëàõ áîëîìæòîéáàéíà. Õàìðàãäàõ ä¿¿ðýã, îðîí þì.íóòãèéí òîî áîëîí íàéäâàðòàé òîî Äàâóó òàëìýäýýíèé îëäîö, îðîí íóòãèéí • ÎÍÇÁ òîîí ìýäýýëëèéãèõýñ äýýäñèéí ñîíèðõîë, ìºí ÷àíàðûí àæèãëàëòòàé õîñëóóëäàãìýäýýëýë öóãëóóëàõ, áîëîâñðóóëàõ áèëýý. Íèéòëýã ìýäýýëëèéí ñàí,îðîí íóòãèéí ÷àäàâõè çýðãýýñ õ¿ñíýãòýí áîëîí ¿ã íàéðóóëãûíõàìààðàí ÎÍÇÁ-ûã íýã îðîí ïðîãðàìì õàíãàìæ á¿õèé 91
  • 92. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàõýðýãëýõýä õÿëáàð äºò õàðèëöàõ òîäîðõîé á¿ëãèéí ¿íýëãýýíèéõýñýãòýé þì. êàðòòàé õîñëóóëàí õýðýãëýñýí • ÎÍÇÁ îðîëöîã÷ òàëóóä ÿâäàë ìàø àìæèëòòàé áîëñîí(òýä ÿàãààä çàñàãëàëûí òóõàéí áèëýý.á¿ðýëäýõ¿¿íèé õýñýã äýýð ººð • ÎÍÇÁ áîë ¿íýëãýýíèé á¿õèéáàéð ñóóðüòàé áàéãàà òàëààð ë ¿éë ÿâöûí òóðøèä íèéãìèéíìàø ñîíèðõîëòîé õàðèëöàí á¿õèé ë äàâõàðãûí òºëººëëèéãÿðèëöëàãà õèéõýä õ¿ðãýæ) áîëîí îðîëöóóëàí ÿíç á¿ðèéí ã¿éöýòãýã÷îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààäûí òàëûí õîîðîíä õàðèëöàí ÿðèëöëàãàõîîðîíä öàã õóãàöààíû òóðøèä õèéëãýæ çºâøèëöëèéã áóé áîëãîõ¿ð ä¿íãýý õàðèëöàí ñîëèëöîæ, îðîëöîîíû àðãà õýðýãñýë ìºí.æèøèæ çýðýãö¿¿ëýõ áîëîìæ Áàñ, íóòãèéí õ¿í àìûí äóóîëãîíî. õîîëîéã øèíãýýñýí òóõàéí íºõöºë • ªâºðìºö îíöëîã àñóóäàë, áàéäàëä çîõèöóóëàí íèéö¿¿ëñýííºõöºë áàéäàëä ò¿¿íèéã ¿ç¿¿ëýëò àøèãëàíà.Ýíý õî¸ð õ¿÷èíçîõèöóóëàí ººð÷ëºõºä õÿëáàð: ç¿éëèéí àëü àëü íü îðîí íóòãèéíÎÍÇÁ-ûã ¿íäýñíèé õýìæýýíä “ºì÷ëºë”, íóòãèéíõàí ýçíèé ¸ñîîðáîëîí á¿ñ ýñâýë îðîí íóòãèéí ººðèéìñ㺺ð õàíäàõàä õ¿ðãýíý.çàñàã çàõèðãààíû ò¿âøèíä Ýíý áîë ¿éëäýë, àðãà õýìæýýíäìºí òîäîðõîé àñóóäàë ýñâýë ÷èãëýñýí áºãººä òýð ÷àíàðààðààñàëáàð (òóõàéëáàë, òºâëºðëèéã íýãýí çýðýã ¿íýëãýýíèé, ìºíñààðóóëàõ, áàéãàëü îð÷èí, òºðèéí ÷àäàâõè áýõæ¿¿ëýõ àðãà õýðýãñýë¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ, ãì)-ûí áîëäîã áºãººä îðîí íóòãèéíõýðýãöýýíä ÷ çîðèóëàí íèéö¿¿ëæ çàñàãëàëûí îð÷èíä îðîëöîã÷õýðýãëýõ áîëîìæòîé. òàëóóäûí õîîðîíä õàðèëöàí • Òèéìýýñ, ÎÍÇÁ íü àäèëòãàë îéëãîëöëûã áóé áîëãîæ, õàìòûíîðîí íóòãèéí îíöëîãèéí àæèëëàãààã èäýâõèæ¿¿ëäýã áèëýý.õîîðîíäûí çîõèñòîé òýíöâýðò • ¯ð àøãèéí òàëààñ àâ÷õàðüöààã õàíãàæ áàéíà ãýæ ¿çíý. ¿çâýë, òóñ àðãûã íººöèéí õóâüäÏðàêòèê äýýð èõýíõ äàäëàãà, ä¿ðýì ÿäóó áóóðàé (¿¿íýýñ óëáààòàéæóðàì áîëîí ñòàíäàðò õýì õýìæýý ìýäýýëëèéí ò¿âøèí íàéäâàðã¿éóëñ îðíû ò¿âøèíä òîäîðõîéëñîí áºãººä òºëººëºë áàãàòàé) ýñâýëáàéäàã òóë (õîëáîîíû óëñûí õóâüä áàòòàé ¿íýí çºâ ìýäýýëýë ñàéòàéýíý íü íýã øàò äîîø áàéäàã òóë îð÷èíä àøèãëàõ áîëîìæòîé,õýðýãëýýíèé õóâüä íýã øàò áóóðàõ òýãñíýýðýý àíõäàã÷ ìýäýýëýëøààðäëàãàòàé áîëíî) õýðýãëýýíèé öóãëóóëàõ, º.õ. õýðýãëýýíèéèõýíõ õóâèëáàðûã ýíý ò¿âøèíä çàðäëûã ºñãºõ õàíäëàãàòàé áàéæàâ÷ ¿çíý. áîëîõ þì. • ̺í íàéäâàðòàé àíõàí øàòíû • 2008 îíîîñ îðîí íóòãèéíñóóðü áîëîí ¿ð ä¿í, ã¿éöýòãýëèéí îíöëîãèéã òóñãàñàí òîäîðõîéòîî ìýäýý ìýäýýëýë áàéõã¿é çàãâàðûã âýá-ä ñóóðèëñàí õóâèëáàðòîð÷èíä ÷, áàñ èéì ìýäýýëýë õÿëáàðõàí õºðâ¿¿ë÷èõäýã áîëñîíõàíãàëòòàé îð÷èíä ÷ àøèãëàæ òóë îíîî òîîëîõ òîîöîîëëûíáîëíî. ÎÍÇÁ-ûí ñàÿõíû Èðãýä/ àæëûí õîðìûí òºäèéä ã¿éöýòãýõ 92
  • 93. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàáîëæ, ìºí ñîíèðõñîí òºðºë òóõàéí îðîí íóòãèéí íºõöºëäá¿ðèéí îðîëöîã÷ òàëûí òàéëáàð, òóõàéí àðãà õýðýãñëèéã çîõèöóóëàíõàðèëöààã ÷ öàõèì õóðäàà𠺺ð÷ëºõºä øààðäàãäàõ çàñàãëàëûíã¿éöýòãýõ áîëîìæòîé áîëëîî. îéëãîëò ñàéòàé áàéõ ¸ñòîé. • Îðîí íóòàãò çîõèöóóëàíÑóë òàë íýãýíò íóòàãøóóëñàí çàãâàðûã • Àðãà÷èëëûã íýâòýðõèé ìýäýõ, àãøèí çóóð òîîöîõ âýáä ñóóðèëñàíÈìïàêò Ýëëàéýíñ-èéí áýëòãýæ, õóâèëáàð áîëãîí õóâèðãàõàäòýäíèé áàòëàìæèéã àâñàí Èìïàêò Ýëëàéýíñààñ òåõíèêòýðã¿¿ëýõ ã¿éöýòãýã÷ àãåíòòýé òóñëàëöàà áàðàã øààðäàõã¿é.áàéõûã øààðäàíà. Ýíý àãåíò íü Øèãòãýý 1: Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí áàðîìåòðûã Ìàäàãàñêàð óëñûí õî¸ð ä¿¿ðýãò õýðýãëýñýí æèøýý “2004 îíä Ìàäàãàñêàð óëñàä òºðèéí àëáà, çàõèðãààíû ýðõ ìýäýë áîëîí íººöèéí ìåíåæìåíòèéí òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ çîðèëãîîð 22 ä¿¿ðãèéã áàéãóóëñàí áèëýý. Ä¿¿ðãèéí ò¿âøíèé îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûã áýõæ¿¿ëýõ ÿâäàë Çàñãèéí ãàçðûí áîëîí õàíäèâëàã÷äûí õàìòûí íèéãýìëýãèéí õàìãèéí òýðã¿¿íèé çîðèëò áîëîâ. ¯¿íýýñ óëáààëàí ÷àäàâõè áóé áîëãîõ õ¿÷èí ÷àðìàéëòûí ò¿âøèíã òîäîðõîéëîõ çîðèëãîîð ä¿¿ðã¿¿äèéí çàñàãëàëûí ¿ð ä¿í, ã¿éöýòãýëä áîäèòîé ¿íýëãýý õèéõ, õàðüöóóëàí æèøèõ àðãà þóí ò¿ð¿¿í øààðäëàãàòàé áîëñîí áàéíà. Ýíýõ¿¿ êåéñ ñóäàëãààíû çîðèëãî áîë õî¸ð ä¿¿ðãèéí ò¿âøèíä çàñàãëàëûí ÷àíàðûí õýìæèëò õèéõèéí çýðýãöýý ä¿¿ðãèéí çàñàãëàëûã ñàéæðóóëàõ ¿¿äíýýñ ÷àäàâõèéã áóé áîëãîõ õýðýãöýý øààðäëàãûã òîäîðõîéëîõ ÿâäàë ìºí.” ÕÇÈ -èéí ãîë ãîë øàëãóóð. À áà Á ìóæèä 2005 îíä Ìóæ À 2004 îíä: Òàéëàí õàðèóöëàãûí øàëãóóð 0.700 0.200 0.600 0.100 0.500 0.400 0.000 0.300 -0.100 0.200 -0.200 0.100 0.000 -0.300 -0.100 -0.400 -0.200 -0.300 -0.500 Effectiveness äýýäëýõ ¸ñof Law Accountability Participation Equity Transparency Control øààðäàõRecourse Õàðèóöëàãàòàé Èë òîä áàéäàë ͺõºí òºëáºð áàéäàë ýðõ Òýãø Rule ¯ð íºëºº Îðîëöîî Õÿíàëò áàéäàë Õóóëü Region AÀ 2005 Ä¿¿ðýã 2005 Region BÁ 2005 Ä¿¿ðýã 2005 Ýõ ñóðâàëæ: http://www.impactalliance.org/even.hp?ID=11625201&ID2=DOTOPIC 93
  • 94. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàã௿íòýé õîëáîãäîë á¿õèé ìàòåðèàë õààíààñ îëæ áîëîõhttp://www.pact.mg/lgb/http://www.pact.mg/lgb/lgb/interface/http://www.impactalliance.org/ev_en.php?ID=12698_201&ID2=DO_TOPIChttp://www.idasa.org.za/index.asp?page=ãàðö/çàâñðûí ¿ð ä¿í áîëîí_details.asp%3FRID%3D931%26OTID%3D4%26PID%3D50Õîëáîî áàðèõÎÍÇÁ áîëîâñðóóëñàí öºì àæëûí õýñýã:Ïîëë âàí Õ¿ô, ªÀÀÕ – ªìíºä Àôðèê äàõü Àðä÷èëëûí õ¿ðýýëýí (IDASA)(ªìíºä Àôðèê) – pvanhoof@idasa.org.zaÁýíæè Ìîòæåéí, ªÀÀÕ – ªìíºä Àôðèê äàõü Àðä÷èëëûí õ¿ðýýëýí (IDASA)(ªìíºä Àôðèê) – bmautjane@idasa.org.zaÍýìýëò ìàòeðèàë / çààâàð÷èëãàà Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí áàðîìeòð. Òîéì:http://www.afdb.org/pls/portal/docs/PAGE/JAI/RESOURCE_MATERIALS/COURSE_MATERIALS/LOCAL%20GOVENANCE%20PRO-POOR%20ÝÖÑÈÉÍ ¯Ð įÍ%2C%20KIGALI%2C%20RWANDA%2C%20%202006/IA%20LOCAL%20GOVERNANCE%20BAROMETER%20JAI%20KIGALI.PPThttp://www.afdb.org/pls/portal/docs/PAGE/JAI/RESOURCE_MATERIALS/COURSE_MATERIALS/LOCAL%20GOVENANCE%20PRO-POOR%20ÝÖÑÈÉÍ ¯Ð įÍ%2C%20KIGALI%2C%20RWANDA%2C%20%202006/LG%20BAROMETER_PRESENTATION.PPTÎÍÇÁ-ûí ãàðûí àâëàãà: Õýðýãæ¿¿ëýõ ïðîöeññhttp://www.pactworld.org/galleries/resource-center/local_gov_barometer_handbook.pdfÕîòûí çàñàãëàëûí èíäåêñèéí õýðýãëýý áà àøèãò ÷àíàð:http://www.impactalliance.org/ev_es.php?ID=12700_201&ID2=DO_TOPIChttp://www.pact.mg/ÎÍÇÁ/ÎÍÇÁ/interface/pages/library/ÎÍÇÁ%20Pact.ppthttp://www.pact.mg/ÎÍÇÁ/ÎÍÇÁ/interface/pages/library/ANOSY%20FORM.xlsÎÍÇÁ áà Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëòóóä:http://www.impactalliance.org/ev_en.php?ID=11625_201&ID2=DO_TOPICÎðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí àñóóäëûã àâ÷ ¿çýõ áà áýõæ¿¿ëýõ:http://www.impactalliance.org/ev_en.php?ID=44902_201&ID2=DO_TOPIC 94
  • 95. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà3. Îðîí íóòãèéí õºãæëèéí òºëºº ñàéí çàñàãëàë (ÎÍÕÒÑÇ)-ûí èíäåêñ Áîëîâñðóóëñàí: Çîðèëãî Àôãàíèñòàíû Îðîí íóòãèéí Ýíý àðãà õýðýãñëèéã äîòîîäûí çàñàãëàëûí õàðààò áóñ çàõèðãàà çàñàãëàëûí ä¿ð çóðãèéã (ÎÍÇÕÁÇ) åðºíõèéëºí ä¿ðñëýí õàðóóëàõ, òóõàéëáàë, ìóæ, ä¿¿ðýã, õîò,Ò¿¿õ òîñãîí äàõü çàñàãëàëûí íºõöºë 2007 îíû 10 äóãààð ñàðä áàéäëûã çîðèëòîò ò¿âøèí áîëîíÀôãàíèñòàíä äîòîîäûí òàéëàí çàñàãëàëûí ¿ç¿¿ëýëòòýé æèøèíìýäýýíèé ñèñòåìèéí ò¿ðãýâ÷èëñýí çýðýãö¿¿ëæ, õÿíàëò øèíæèëãýýíä¿íýëãýý õèéãäñýí. Ýíý ¿íýëãýýíèé àøèãëàõ çîðèóëàëòòàé.ä¿íãýýð òàéëàí ìýäýý çºâõºí áîñîî Öààøèëáàë, ¿íäýñíèé çàñãèéíòýíõëýãýýð ñîëèëöîæ, õýâòýý ãàçðààñ ÎÍÕÒÑÇ-ûí èíäåêñèéã÷èãëýëèéí ñîëèëöîî áàéõã¿é; äîòîîäûí çàñàã çàõèðãààíûñàíõ¿¿ãèéí áîëîí îðëîãûí íýãæ¿¿äèéí àæëûí ¿ð ä¿íãèéíòàéëàíãèéí ñòàíäàðò÷èëñàí æèøèõ óòãà áîëãîí íººöèéíçàãâàð áàéõ áîëîâ÷, îðëîãûã õóâààðèëàëòûã ñàéæðóóëàõ,äóòóó ìýäýýëýõýýñ óðüä÷èëàí ãàçàð õýëòýñ, àãåíòëàãóóäûíñýðãèéëæ ÷àääàãã¿é; ìºðäºæ áóé òºñºâ, ¿éë÷èëãýýíèé ¿íäýñëýëòàéëàíãèéí çàãâàð ñàéí çàñàãëàëûí ãàðãàõ, îðîí íóòãèéí çàõèðãààäàäçàð÷ìóóäûã òóñãààã¿é; ìºí òàéëàí ¿ç¿¿ëýõ ñòðàòåãèéí äýìæëýãèéí¿éë àæèëëàãààíä èë¿¿ ÷èãëýæ, ñóóðü ¿íäýñ áîëãîí îðîí¿ð ä¿í, ã¿éöýòãýëä ÷èãëýýã¿é; íóòãèéí ñàéí çàñàãëàë áîëîíìýäýýëëèéí ºíººãèéí ñèñòåì òîãòâîðòîé õºãæëèéí òóðøëàãûãäîòîîäûí àæëûí ã¿éöýòãýëèéí òîäîðõîéëîõîä àøèãëàæ áîëíî.çàäëàí øèíæèëãýý õèéõ øààðäëàãà Ìóæ, ä¿¿ðýã, îðîí íóòãèéí çàñàãõàíãàõã¿é áºãººä îðîí íóòãèéí çàõèðãààä àëü ñàëáàðò àìæèëòõºãæëèéí çîðèëãî, ÷èãëýëèéí äýâøèë ãàðãàæ áàéãàà, õàðèí àëüòºëºº îðîí íóòãèéí çàõèðãààä ñàëáàðò àæèë ñàéæðóóëàõ, áàñõàðèóöëàãà õ¿ëýýäýãã¿é; ìºí äýìæëýã òóñëàëàöàà øààðäëàãàòàéçàñàãëàëûã ñàéæðóóëàõ ¿¿äíýýñ áàéãààãàà òîäîðõîéëæ ÷àääàãòàéëàí ìýäýýëëèéí ìåõàíèçìûã áîëíî. ̺í îðîí íóòãèéí çàñàãøèíýòãýõ àñóóäëààð îðîí íóòãèéí çàõèðãàà èðãýäèéíõýý ºìíºçàõèðãààäàä õàíäèâäàã÷äûí òàéëàãíàäàã, õàðèóöëàãàòàéäýìæëýã òóí õÿçãààðëàãäìàë áîëîõîî íîòëîí àæëûí ¿ð ä¿íãýýáîëîõûã èëð¿¿ëñýí. ÎÍÕÒÑÇ-ûí èðãýä áîëîí çàñãèéí ãàçàðò¿ç¿¿ëýëò, òàéëàíãèéí ñèñòåìèéã õ¿ðã¿¿ëæ áàéõàä àøèãëàæ áîëíî.¿íýëãýýíèé äýýðõ ¿ð ä¿íãèéí Ýöýñò íü, õºãæëèéí ò¿íø,ìºðººð õèéõ àæëûí õ¿ðýýíä õàíäèâëàã÷ áàéãóóëëàãóóä ýíýáîëîâñðóóëñàí áèëýý. èíäåêñèéã àøèãëàí äîòîîäûí çàñàã çàõèðãààäûí àæèë, 95
  • 96. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà÷àäàâõèæóóëàõ õ¿÷èí ÷àðìàéëòûí èðãýäèéí îðîëöîîíû àëáàí ¸ñíû¿ð ä¿í ã¿éöýòãýëèéã ä¿ãíýæ, ìåõàíèçìûã õýìæèõ ¿ç¿¿ëýëòèéãèíäåêñèéí óòãà áàãàòàé ãàçàð òýäãýýðèéí õýðýãæèõ ó÷èðòàéòóñëàìæ äýìæëýãýý ýð÷èìæ¿¿ëýõ øèéäâýð ãàðãàõ (õîò/ä¿¿ðýã/áàðèìæàà àâ÷ áîëîõ þì. ìóæèéí) ò¿âøèíä ¿íýëãýý ºãºõ àæëûí àñóóëò äàãàëäàæ ÿâíà.Õýðýãëýýíèé çîõèìæ Èíãýõäýý øèéäâýð ãàðãàõ ¿éë ÎÍÕÒÑÇ-ûã Àôãàíèñòàíû çàñàã ÿâöàä èðãýäèéí áîäèò îðîëöîîçàõèðãààíû á¿õ ò¿âøíèé íýãæèä ÷óõàì þó áàéñíûã ¿íýëýõ þì.àøèãëàõ áîëîìæòîé. Åðºíõèé人,ýíý àðãà÷èëëûí íýãýí õýñýã íü Åðºíõèé ã¿éöýòãýã÷/ ãîë ãîë îðîëöîã÷îðîí íóòãèéí àþóëã¿é áàéäàëä òàëòóñãàéëàí ÷èãëýñýí òóë äàéí Ìýäýýëýë öóãëóóëàõ,ñàìóóí, õÿìðàëûí äàðààõ ÿìàð ÷ áîëîâñðóóëàõàä ºðãºí õ¿ðýýíèéóëñ îðîíä õýðýãëýõýä çîõèìæòîé îðîëöîã÷ òàëûã õàìðóóëàõûããýæ ¿çíý. çîðüíî. Ìýäýýëëèéã îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãàà, èðãýíèé íèéãìèéí Àøèãëàõ òîî áàðèìò, ýõ ñóðâàëæ áàéãóóëëàãà, õóâèéí õýâøèë ÎÍÕÒÑÇ-ûí èíäåêñ ¿íäýñíèé áîëîí àëáàí áóñ ñåêòîðûíáîëîí îðîí íóòãèéí ñòàòèñòèê, òºëººëëèéã õàìðóóëñàí îðîëöîã÷ä¿ðýì æóðàì ãýñýí îáüåêòèâ òàëûí òóñëàìæ äýìæëýãòýéãýýðñóðâàëæèéí ìýäýý, õ¿í àì, òºñºâ, öóãëóóëæ àâíà. Öóãëóóëñàíïðîöåäóðûí øèíæòýé çàõèðãààíû ìýäýýëëèéã îðîí íóòãèéí çàñàãìýäýýëëèéã àøèãëàíà. Á¿õ çàõèðãàà, èðãýíèé íèéãìèéíìýäýýëëèéã õî¸ð òºðëèéí òîîí áàéãóóëëàãà áîëîí íóòãèéíºãºãäºõ¿¿íä øèëæ¿¿ëýí õóâèðãàíà. èðãýäèéí á¿ëã¿¿äýýð íÿãòàëæÒóõàéëáàë, äóíäàæ, ãîë÷, õàðüöàà, øàëãóóëàõûã çºâëºìæ áîëãîæõóâèéí æèí ìýòèéí äàí òîîãîîð áàéíà.èëýðõèéëýõ ¿ç¿¿ëýëò áîëîí 0/1ãýæ èëýðõèéëýãäýõ õî¸ðëîñîí ¯ð ä¿íãèéí òàéëàíãèéí çàãâàðõóâüñàã÷ õýìæèãäýõ¿¿íä õºðâ¿¿ëíý. Ìýäýýëëèéã áîëîâñðóóëàí íýãýí èíäåêñ ¿ç¿¿ëýëòýýð èëýðõèéëýõÀðãàç¿é áîëîìæòîé, ìºí ñàéí çàñàãëàëûí ÎÍÕÒÑÇ-ûí èíäåêñ áîë äîëîîí çàð÷ìûã ñóóðèëñàí “õÿíàõñàéí çàñàãëàëûí äîëîîí ñàìáàð”-ûí õýëáýðýýð ä¿ðñëýõçàð÷èì (òºëººëºë, îðîëöîî, (Ä¿ðñëýë 2) ñóá-èíäåêñèéã òîîöîíõàðèóöëàãàòàé áàéäàë, èë òîä ãàðãàæ áîëíî.áàéäàë, ¿ð íºëºº, àþóëã¿é áàéäàë,áà òýãø áàéäàë (õ¿ñíýãò 6 -èéã ¿çíý Õàìðàõ õ¿ðýý¿¿ ) ãýñýí)-ä á¿ëýãëýí õóâààãäàõ 25 Ýíýõ¿¿ àðãûã Àôãàíèñòàíû¿ç¿¿ëýëòòýé (ìºí ñàíàë àñóóëãûí çàñàã çàõèðãààíû á¿õ íýãæèäàæëûí 60 àñóóëòòàé). ¯ç¿¿ëýëò òóñ çîðèóëàí áîëîâñðóóëñàí. Õýäèéá¿ð ººðèéí ãýñýí ñàíàë àñóóëãûí òèéì ÷, ÎÍÕÒÑÇ-ûí èíäåêñàæëûí á¿ëýã àñóóëòòàé. Æèøýý áîëîâñðóóëàëòûí øàòíààñíü, øèéäâýð ãàðãàõ ¿éë ÿâö äàõü ãàðààã¿é, áîäèòîîð àøèãëàæ ýõëýýã¿é áàéãàà þì. 96
  • 97. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà Õ¿ñíýãò 6: ÎÍÕÒÑÇ-ûí èíäåêñèéí çàð÷èì áà ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä ( ) 10 1 / 11 2 , , 3 5 12 , 6 13 7 ( ) 14 , 8 15 / 9 , ( ) 16 20 17 21 , 22 23 24 25 Ä¿ðñëýë 2: ÎÍÕÒÑÇ-ûí Õÿíàõ ñàìáàð Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí åðºíõèé ä¿ð òºðõ, ìóæààð Overall State of Sub-National Governance by Province 100 a a 90 Õàðèóöëàãàòàé Accountability 65% ÈëTransparency 46% òîä áàéäàë 46% áàéäàë 65% 80 70 60 Low Áàãà 50 Medium Äóíä çýðýã a 40 Èõ High Equity 56% Effectiveness 53% Òýãø áàéäàë 56% ¯ð íºëºº 53% 30 20 10 0 a Mazar Maimana Herat Kandahar Kunduz Etc a Participation 38% Îðîëöîî 38% Total 53% Íèéò 53%Öàã õóãàöààíû õóâààðü øèéäâýð ãàðãàõ ¿éë ÿâöàä “áîäèò” 2007 ýõë¿¿ëñýí. Îäîîãèéí íºëºº á¿õèé àëáàí òóøààëäáàéäëààð áîëîâñðóóëàëòûí øàòàíä ýìýãòýé¿¿äèéí ýçëýõ õóâèéíáàéãàà. æèí” ãýñýí äýä ¿ç¿¿ëýëòòýé)Æåíäåðèéí ÷èãëýìæ áîëîí “ýìýãòýé÷¿¿äýä áàòàëãàà ÎÍÕÒÑÇ èíäåêñä æåíäýðèéí áèé áîëãîõ àðãà õýìæýý”, º.õ.òýãø áàéäëûí õýä õýäýí òîäîðõîé ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí¿ç¿¿ëýëòèéã õàìðóóëñàí. Ýíä õîîðîíäûí ÿëàíãóÿà àæèë“Èðãýäèéí õóðàëä ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýðõëýëò, ñóðãàëòàä õàìðàãäàõýçëýõ õóâèéí æèí” (îðîí íóòãèéí òýãø ýðõ, áîëîìæèéã õàíãàõàä 97
  • 98. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà÷èãëýñýí áîäëîãî, õºòºëáºð áºãººä ¿ç¿¿ëýëò òóñ á¿ðèéã 1)áàéãàà ýñýõèéã õàìðóóëíà. ̺í õàìààðàõ ñàéí çàñàãëàëûí çàð÷èì,ÎÍÕÒÑÇÈíäåêñ áîëîìæòîé á¿õ 2) òîäîðõîéëîëò, 3) ÎÍÇÕÁÇ-¿ç¿¿ëýëò (òóõàéëáàë, ñîíãîã÷äûí ûí åðºíõèé á¿òýö, ¿íäýñíèéîðîëöîî, òºðèéí àëáàí õààã÷äûí õºãæëèéí áîäëîãî, Ìÿíãàíûòîî, ãì)-èéã õ¿éñèéí çàäàðãààòàé õºãæëèéí çîðèëòóóäàä ýçëýõ áàéðãàðãàæ áàéãàà. Çàðèì ¿ç¿¿ëýëò ñóóðü, áîëîí 4) òîîöîõ àðãà÷ëàëûãýìýãòýé÷¿¿äèéí òîäîðõîé íü äàâõàð õàâñàðãàæ ºãíº.àøèã ñîíèðõëûí ìåõàíèçì/ïðîöåäóð òóñ á¿ðýýð æåíäåðèéí ¯ç¿¿ëýëò òóñ á¿ðò “ñàíàëìýäðýìæòýé äýä ¿ç¿¿ëýëòòýé àñóóëãûí àæëûí àñóóëò” õýäèéãáàéíà. Òóõàéëáàë, “ãýìò õýðýã, õàâñàðãàæ ºãñíººð ¿íýëãýýã èë¿¿õ¿÷èðõèéëëèéí ýñðýã õàìãààëàõ” èæ á¿ðýí íýãäìýë õèéõ áîëîìæãýñýí ¿ç¿¿ëýëòèéã “100.000 õ¿íä îëãîæ áàéãàà þì. Òóõàéëáàë,íîãäîõ öàãäààãèéí àæèëòíû èðãýäèéí ñàíàë, ãîìäëûã õ¿ëýýæòîî”-ãîîð èëýðõèéëýí õýìæèõ àâàõ ìåõàíèçì áàéãàà ýñýõáºãººä òýð íü “ýìýãòýé÷¿¿äèéã (òèéì/¿ã¿é)-èéí òóõàé ¿ç¿¿ëýëòèéãõ¿÷èðõèéëëýýñ õàìãààëàõ áîäëîãî äàãàëäóóëàí ñàíàë ãîìäîë õ¿ëýýæáàéãàà ýñýõ” ãýñýí äýä ¿ç¿¿ëýëòòýé àâàõ òóñãàé àæèëòàí òîìèëñîíáàéíà. ¯¿íèé íýãýí àäèë, “ãàçàð ýñýõ ãýñýí àñóóëò äàãàëäàíà (ó÷èðàøèãëàõ ýðõ áà ãàçàð àøèãëàëòûí íü ìåõàíèçì áàéãàà ãýäýã íüàþóëã¿é áàéäàë” ãýñýí ¿ç¿¿ëýëò õàíãàëòòàé áèø áîëîõîîð). Áàñáàñ ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýðõèéã õ¿ëýýí “ñàíàë, ãîìäëûí õýäýí õóâèéãçºâøººðñºí ýñýõèéã ëàâëàíà. áàðàãäóóëñàí” òóõàé àñóóëò äàâõàð íÿãòàëíà. Ñàíàë àñóóëãûí àæëûíßäóóðëûí àñóóäëûã õàìàðñàí áàéäàë àñóóëòûã àëü ÷ óëñ îðíû íºõöºëä ßäóóðàëä ÷èãëýñýí òîäîðõîé òààðóóëàí çîõèöóóëàõàä õÿëáàð þì.¿ç¿¿ëýëò áèé. Òýð íü ÿäóó ºðõèéíýðýëò õýðýãöýý, òóõàéëáàë Ýíýõ¿¿ àðãà÷èëàë äàéí, ñàìóóíûÿäóó÷óóäàä ÷èãëýñýí óñíû ¿íèéí äàðàà ¿åäýý áàéãàà áóñàä óëñáîäëîãî (º.õ. òàòààñ ýñâýë ñàëáàð îðîíä ÷óõàë õýðýãòýé “àþóëã¿éäóíäûí òàòààñ [cross-subsidy]) áàéäàë”-ûí çàð÷ìûã ¿íýëýõ òóñãàéìýòèéí áîäëîãî, õºòºëáºð áàéãàà õýñýãòýé þì. Ǻð÷ëèéã çîõèöóóëàõýñýõèéã ¿íýëýõèéã çîðüíî. ìåõàíèçìûí ¿ð àøèã, ãýìò õýðýã, ̺í çàðèì ¿ç¿¿ëýëòèéí ¿ð ä¿íã, õ¿÷èðõèéëëýýñ õàìãààëàõ ò¿âøèí,ÿäóóðàë áîëîí îðîí íóòãèéí íóòàã äýâñãýðèéí á¿ðýí á¿òýíçàñàãëàëûí õîîðîíäûí óÿëäàà áàéäàë, ãàçàð àøèãëàëò õèéãýýäõîëáîîíû òàëààð ìýäýýëýë ºãºõ ãàçàð àøèãëàõ ýðõýä õàìààðàõ¿¿äíýýñ îðëîãûí ò¿âøíýýð çàäëàõ àþóëã¿é áàéäëûí àñóóäëûã çîõèõáîëîìæòîé þì. ¿ç¿¿ëýëòýýð òóñãàñàí áîëíî.Äàâóó òàë Ñóë òàë Ñóäàëãààíû ñàíàë àñóóëãûí Àðãà÷èëëûã õýðýãëýæ ýõëýýã¿éìàÿãòûã àøèãëàõàä îéëãîìæòîé, áàéãàà òóë, ñóë òàëûã íüõÿëáàð áàéõààð áîäîæ òºëºâëºñºí òîäîðõîéëæ àìæààã¿é áàéíà. 98
  • 99. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàã௿íòýé õîëáîãäîë á¿õèé ìàòåðèàë õààíààñ îëæ áîëîõ Ýíý àðãà îäîîãèéí áàéäëààð áîëîâñðóóëàëòûí øàòàíä áàéãàà òóëá¿õ áàðèìò áè÷èã íü òºñëèéí õýëáýðòýé áºãººä îíëàéí-ààð òàíèëöàõáîëîìæã¿é áàéíà. Àðãà÷èëëûí òºñëèéí õóóëáàðûã Çàñàãëàëûí¿íýëãýýíèé ïîðòàë (www.gaportal.org)-èàñ ýñâýë ͯÁÕÕ Îñëî äàõüÇàñàãëàëûí òºâòýé øóóä õàðèëöàí òàíèëöàæ áîëîõ þì (oslo.governance.centre@undp.org).Õîëáîî áàðèõ Àôãàíèñòàí ¯íäýñíèé Õºãæëèéí Ñòðàòåãè (ANDS) Ãóëüõàíà îðäîí, Ñåäàðàò, Êàáóë, Àôãàíèñòàí Ýëåêòðîí øóóäàíãèéí õàÿã: info@ands.gov.af Óòàñ: 0093.(75).2014821Íýìýëò ìàòåðèàë / çààâàð÷èëãàà Îäîîãîîð áàéõã¿é (áîëîìæã¿é) áàéíà. 99
  • 100. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà4. Îðîí íóòãèéí àðä÷èëëûí ¿íýëãýýíèé ãàðûí àâëàãà Áîëîâñðóóëñàí:àëáàí õààã÷, óäèðäëàãà, ò¿íø Àðä÷èëàë áîëîí ñîíãóóëüäáàéãóóëëàãà (òºðèéí áóñ òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõ îëîí óëñûí áàéãóóëëàãà ìýòèéí), áîëîí õ¿ðýýëýí - ÀÑÒ¯ÎÓÕ (IDEA) èðãýíèé óäèðäàã÷ íàðò òýäíèé ñóóäàã õîòûã àðä÷èëñàí àìüäðàëûíÒ¿¿õ ººðèéí ¿íýëãýý õèéõ ïðàêòèê 2001 îíä ÀÑÒ¯ÎÓÕ-ýýñ “Îðîí àðãà÷èëëààð õàíãàõ;íóòãèéí ò¿âøíèé àðä÷èëàë: • àðä÷èëñàí àìüäðàëûí äàâóó,Һ뺺ëºë, îðîëöîî, çºð÷ëèéã ñóë òàëûã èëð¿¿ëýí ìºí äàâóóçîõèöóóëàõ áîëîí çàñàãëàëûí òàëûã íü áýõæ¿¿ëæ, ñóë òàëûãàñóóäëààðõ ÀÑÒ¯ÎÓÕ-èéí ãàðûí íü çàñàæ çàëðóóëàõ àðãà çàìûãàâëàãà” ãýñýí íýðòýé ëàâëàãààã òîäîðõîéëîõ;õýâëýí íèéòýëñýí áèëýý. Ýíý áîë • íèéãìèéã á¿õýëä íü àðä÷èëàõ,îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí àñóóäëààð àðä÷èëëûã áàòæóóëàõ ¿éë ÿâöàäîðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãàà, òóõàéí îðîí íóòàã, õîò ÿìàð õóâüèðãýíèé íèéãýì áîëîí îëîí íýìýð îðóóëæ áîëîõûã øèíæëýíóëñûí õàíäèâëàã÷äûí íèéãýìëýãò ýðýëõèéëýõ;çîðèóëñàí äýëãýðýíã¿é ëàâëàõ þì. • îðîí íóòãèéí àðä÷èëñàíÎðîí íóòãèéí ò¿âøíèé àðä÷èëëûí áàéãóóëàë õèéãýýä ò¿¿íèéãàñóóäëààð ÀÑÒ¯ÎÓÕ-ààñ õèéæ õýðýãæ¿¿ëýõ çîõèñòîé àðãà çàìûãáàéñàí ñýäýâ÷èëñýí ñóäàëãààíû çóðàãëàí òîäîðõîéëîõ ñýòãýëãýýãõ¿ðýýíä îðîí íóòãèéí ò¿âøíèé áèé áîëãîæ, õºõé¿ëýí äýìæèõ;àðä÷èëñàí õºãæëèéã äýìæèõ • íºõºðñºã òîéì÷, ø¿¿ìæëýã÷àæëûã ãàðäàí ã¿éöýòãýã÷èä, òóñëàí íàðò îðîí íóòãèéí ò¿âøíèéäýìæèã÷äýä çîðèóëàí õýä õýäýí àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí õàðààò áóñ,àðãà õýðýãñëèéã áîëîâñðóóëñàí áîäèòîé ¿íýëãýý õèéõ àðãà÷èëëààðáàéíà. Îðîí íóòãèéí àðä÷èëëûí õàíãàõ çýðýã áîëíî.¿íýëãýý õýìýýõ ýíý àðãà÷èëàëáîë 2002-2003 îíä áîëîâñðóóëñàí Õýðýãëýýíèé çîõèìæòýäãýýð àðãà õýðýãñëèéí íýã ìºí. ªíººãèéí áàéäëààð ãîë òºëºâ Àôðèê áîëîí Àðàáûí óëñ îðîíäÇîðèëãî õýðýãëýæ áàéãàà áîëîâ÷ àëü ÷ Îðîí íóòãèéí àðä÷èëëûí óëñàä íýâòð¿¿ëæ áîëíî.¿íýëãýýíèé ãàðûí àâëàãûíçîðèëãî áîë îðîí íóòãèéí íºõöºëä Àøèãëàõ òîî áàðèìò, ýõ ñóðâàëæòºëººëëèéí áîëîí îðîëöîîíû ¯íýëãýýíä øààðäëàãàòàéàðä÷èëëûí ÷àíàðûí àñóóäëûí ìýäýýëýë îáüåêòèâ, ñóáüåêòèâñèñòåìòýé òîéìëîí òîâü¸îã ãàðãàõ àëü àëü íü áàéæ áîëíî. Àíõäàã÷ÿâäàë áàéëàà. Òóõàéëáàë, äàðààõ ìýäýýëëèéã îðîí íóòãèéí àæëûíçîðèëò òàâüæýý. ¯¿íä: õýñýã, áàãèéí çîõèîí áàéãóóëàõ • îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû óóëçàëò, ñåìèíàð, ÿðèëöëàãà, 100
  • 101. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàñóðâàëæëàãà çýðãýýð öóãëóóëàí îëîí òàëûã õàìàðñàí íýëýýäàâ÷ áîëíî. Áàðèìòàò ñóðâàëæààñ äýëãýðýíã¿é áàãö àñóóëòààðíèéòèéí õ¿ðòýýë áîëñîí òîî òîäðóóëàí àâ÷ ¿çíý.ìýäýýã àâ÷ àøèãëàí ñóáüåêòèâ ¯íýëãýýíèé áàãèéã ãîë÷ëîíìýäýýëëèéã íÿãòëàí øàëãàíà. îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààäûí ¿íäýñíèé íèéãýìëýã, íóòãèéíÀðãàç¿é óäèðäëàãûí òºëººëºë, ìºí òºðèéí Îðîí íóòãèéí àðä÷èëëûí ¿íýëãýý çàõèðãààíû àñóóäëààð òóðøëàãàòóõàéí îðîí íóòãèéí îíöëîã á¿õèé ñóäëàà÷, èðãýíèé íèéãìèéííºõöºë áàéäàë, òºëººëëèéí òºëººëºã÷ººñ á¿ðä¿¿ëíý. Ñàíàëàðä÷èëëûí ÷àíàð õèéãýýä àñóóëãûã àâ÷ äóóñààä ¿íýëãýýíèéîðîëöîîíû àðä÷èëëûí ÷àíàð àæëûí õýñýã ä¿íã íýãòãýæ, òàéëàíãýñýí ãóðâàí åðºíõèé ñýäâèéí õýëáýðò îðóóëààä ø¿¿ìæëýëòýéäîð á¿ëýãëýñýí “¿íýëãýýíèé 15 àâ÷ õýëýëöýí ñàíàë íèéëýõñàëáàð”-ààñ á¿ðäýíý (õ¿ñíýãò 7-ã áîëîí çºâøèöºëä õ¿ð÷ ÷àäààã¿é¿çíý ¿¿). ¯íýëãýýíèé ýäãýýð 15 àñóóäëûã ÿëãàæ òîäîðõîéëíî.ñàëáàð òóñ á¿ð íü äýëãýðýíã¿é Ñàëáàð òóñ á¿ðýýð òóëãàìäñàíæàãñààëò á¿õèé àñóóëòàä ñóóðèëíà. ãîë ãîë àñóóäëûã òîäîðõîéëñíûÃàðûí àâëàãà íü òóõàéí îðîí ýöýñò îðîí íóòãèéí àðä÷èëëûãíóòãèéí ã¿í ã¿íçãèé ìýäëýã äýýð ñàéæðóóëàõ “àæëûí òºëºâëºãºº”ò¿øèãëýí îðîëöîîíû àðãààð õýëáýðýýð ¿íýëãýýíèé áàã ñàíàë,õèéãäýõ îëîí òàëò ñàíàë àñóóëãûí çºâëºì溺 ãàðãàíà.ñóäàëãàà þì. Ñýäýâ òóñ á¿ðèéí Õ¿ñíýãò 7: Îðîí íóòãèéí àðä÷èëëûí ¿íýëãýýíèé ñýäýâ, ¿ç¿¿ëýëò Åðºíõèé ã¿éöýòãýã÷/ ãîë ãîë îðîëöîã÷ òàë 1 , 2 , 3 4 5678 910 411 ( , , , , )12 , ,13 ,1415 101
  • 102. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà Ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãà îðîí Öàã õóãàöààíû õóâààðüíóòãèéí çàñàãëàëûí àñóóäàë, ¿çýë 2002–2004 îíä ýõë¿¿ëýíáàðèìòëàëûí õóâüä íýëýýä îéëãîëò òóðøèëòûí áàéäëààð íýâòð¿¿ëñýí.ñàéòàé õ¿ì¿¿ñò çîðèóëàãäñàí áèëýý. Õýðýãæèæ áàéãàà.¯íýëãýýã èõýâ÷ëýí ãàäíûí õàðààòáóñ áàéãóóëëàãà èäýõèæ¿¿ëíý. Æåíäåðèéí ÷èãëýìæ¯íýëãýýíèé áàãèéã èõýâ÷ëýí Ãàðûí àâëàãà æåíäåðèéíîðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààäûí àñóóäàëä îíöãîé à÷ õîëáîãäîë¿íäýñíèé íèéãýìëýã, íóòãèéí ºã÷, ÿëàíãóÿà äàðààõ ÷èãëýëèéãóäèðäëàãûí òºëººëºë, ìºí òºðèéí ÷óõàë÷èëæ áàéíà. Òóõàéëáàë,çàõèðãààíû àñóóäëààð ìýðãýøñýí îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíûñóäëàà÷, èðãýíèé íèéãèéí áàéãóóëëàãàä æåíäåðèéí îðîëöîî,òºëººëºã÷ººñ á¿ðä¿¿ëíý. òºëººëëèéã áàòàëãààæóóëñàí õýì õýìæýý, ä¿ðýì æóðàì áàéãàà¯ð ä¿íãèéí òàéëàíãèéí çàãâàð ýñýõ (¯íäýñíèé áà ýðõ ç¿éí Ñàíàë àñóóëãûí ñóäàëãààíû ä¿íã îð÷èí, 5 äóãààð ç¿éë); Ñîíãóóëüääàðààõ äºðâºí ñàëáàðûã õàìàðñàí íýð äýâøèã÷äèéí äîòîðä¿ðñëýí áè÷èõ õýëáýðèéí òàéëàí ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýçëýõ õóâèéíáè÷èæ òàíèëöóóëíà. ¯¿íä: æèí (Óëñ òºðèéí íàìûí ñèñòåì, •òóõàéí îðîí íóòãèéí îíöëîã 7 äóãààð ç¿éë); áîëîí ñîíãóóëüäíºõöºë áàéäàë (ãàçàðç¿éí áîëîí îðîëöñîí íèéò ñîíãîã÷äûíîðîí çàéí îíöëîã øèíæ, õ¿í àì òîîíä ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýçëýõ õóâüç¿é, íèéãìèéí õàðèëöàà, ýäèéí (Ñîíãîã÷èéí îðîëöîîã ¿íýëýõ,çàñãèéí ñóóðü õèéãýýä îðîí 10 äóãààð ç¿éë)-èéã äóðüäàæíóòãèéí ñàíõ¿¿, õ¿íèé ýðõ áà áîëîõ þì. ¯¿íýýñ ãàäíà, õ¿íõ¿íèé àþóëã¿é áàéäàë) àì ç¿é, íèéãìèéí õàðèëöàà, •òºëººëëèéí àðä÷èëàë (áàéãóó- õ¿íèé õºãæëèéí áîëîîä ýäèéíëàë áîëîí ¿éë ÿâöûã îðîëöóóëàí) çàñãèéí á¿òöèéí (òóõàéí îðîí •îðîëöîîíû àðä÷èëàë (áàéãóó- íóòãèéí îíöëîã íºõöºë áàéäëûíëàë áîëîí ¿éë ÿâöûã îðîëöóóëàí) õýñýãò) ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã õ¿éñèéí •ä¿ãíýëò áà ñàíàë, çºâëºìæ çàäàðãààòàé àâ÷ ¿çíý. Øèãòãýý 2-ò Çàìáè óëñûíËóñàêà õîòûí òàéëàíãààñ èøòàòàí õ¿ðãýëýý.Õàìðàõ õ¿ðýý Òóðøèëòûí áàéäëààð Äîðíîäáîëîí ªìíºä Àôðèêèéí äºðâºíõîòîä íýâòð¿¿ëñýí. ¯¿íä: Ãàáîðîí(Áîòñâàí), Ëóñàêà (Çàìáè),Ìâàíçà (Òàíçàíè) áà Íàéðîáè(Êåíè), ìºí Åãèïåò, Ìîðîêêî,Éåìåí áîëîí Éîðäàí çýðýãÀðàáûí åðòºíöèéí äºðâºí óëñûíçàðèì õîòîä ñîíãîí òóðøñàí þì. 102
  • 103. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà Øèãòãýý 2: Çàìáè óëñûí Ëóñàêà õîòîä õèéñýí îðîí íóòãèéí àðä÷èëëûí ¿íýëãýýíèé òàéëàíãààñ Ñ¿¿ëèéí 12 ñàðûí òóðøèä èðãýäýä õ¿ðãýõ ñóðòàë íýâòð¿¿ëãèéí äàðààõüõýëáðýýñ àëèíûã íü àøèãëàñàí áý?13.1 ( , ) X13.2 - X13.3 , X13.4 - X13.5 - ,13.6 : X13.7 X13.8 , X13.913.10 : X13.11 X13.12 X13.13 , / , X13.14 : Îëîí íèéòèéí ñóðòàë íýâòð¿¿ëýã õîòûí çºâëºëèéí àæèëä ìàø ÷óõàë.Îëîí íèéòýä õ¿ðãýõ ñóðòàë íýâòð¿¿ëãèéí õàìãèéí ÷óõàë àðãà õýðýãñýëáîë ÍÈÒÁ/ÒÁÁ-ûí õºòºëáºðò ñóóñàí íóòãèéí èðãýäèéí îðîëöîîíû ¿éëÿâö. Íóòãèéí èðãýä øèéäâýð ãàðãàõàä òºäèéã¿é, õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ,õÿíàëò øèíæèëãýýíèé ÿâöàä îðîëöîõ ó÷èðòàé. Òîâ÷îîð, ýíý áîë äîîðîîñãàðàõ ñàíàà÷èëãà õàíäëàãà þì. Õàìãèéí ¿ð ä¿í ìóóòàé àðãà áîë íºëººëºõõ¿ì¿¿ñòýé íü ÿðèëöàæ çºâøèëöºëã¿éãýýð á¿õ øèéäâýðèéã òºâººñãàðãàõ ÿâäàë áºãººä îäîî ýíý àðãà õàíäëàãûã ººð÷èëñºí. Ýíý àðãà òºñºëõºòºëáºðèéã íóòãèéí îëîí ò¿ìýí ººðèéìñ㺺ð õ¿ëýýæ àâàëã¿é, òàòâàðõóðààìæ òºëºõã¿é, ýñýðã¿¿öýõýä õ¿ðãýäýã áàéíà.ÍÈÒÁ/ÒÁÁ-óóä îäîî îðîííóòãèéí çàõèðãààäòàé õàìòðàí àæèëëàäàã. Íóòãèéí èðãýäýä õ¿ðãýõ ñóðòàëíýâòð¿¿ëãèéí ò¿âøèí õàðüöàíãóé ñàéí áàéãàà ÷, ÍÈÒÁ/ÒÁÁ-óóä èë¿¿ñàéí ò¿âøèíä õ¿ðýõèéí òóëä õ¿÷èí ÷àðìàéëò ãàðãàñààð áàéíà. Èðãýäèéí îðîëöîîíä ñààä áîëæ áàéãàà ãîë ç¿éë áîë ÿäóóðàë áºãººäòýð íü áè÷èã ¿ñýã ¿ë ìýäýõ, îëîí íèéòèéí àæèëä îðîëöîõ ñîíèðõîëã¿éáàéõàä õ¿ðãýäýã. Ëóñàêà õîòûí çºâëºëèéí ¿íäñýí ¿¿ðýã áîë ‘Ëóñàêàõîòîä àìüäðàí ñóóã÷, àæèëëàã÷, àÿí÷èí æóóë÷èí, àðèëæàà áèçíåñýðõëýã÷äèéí àìüäðàëûí ÷àíàðûã äýýøë¿¿ëýõ ¿¿äíýýñ ñîíèðõîã÷ á¿õ òàëûí 103
  • 104. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà îðîëöîîòîéãîîð ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàðûã ñàéæðóóëæ, çîõèõ îð÷íûã õàíãàæ ºãíº.’ Ýíýõ¿¿ ýðõýì çîðèëãûã õàíãàõàä 5 æèëèéí ñòðàòåãèéí òºëºâëºãºº ÷óõàë ¿¿ðýãòýé. Òºëºâëºãººã Ëóñàêà õîòûí èðãýäèéí ÿíç á¿ðèéí á¿ëýã, íèéãýìëýãòýé ºðãºí çºâøèëöëèéí ¿íäñýí äýýð áîëîâñðóóëñàí. Õîòûí çîðèëãîä íóòãèéí á¿ëã¿¿äèéí, ÿëàíãóÿà ¿éë÷èãýýíèé õ¿ðòýýìæèéí òàëààðõ òýðã¿¿ëýõ àñóóäëûã õàìðóóëàõàä ÷èãëýñýí áèëýý. Ýõ ñóðâàëæ: http://www.idea.int/publications/dll_africa/upload/Full_Report.pdfßäóóðëûí àñóóäëûã õàìàðñàí áàéäàë Ñóë òàë Òîäîðõîé áóñ. ßäóóðëûí Ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãà îðîíàñóóäàëä ÷èãëýñýí ãàíö ¿ç¿¿ëýëò íóòãèéí àðä÷èëëûí á¿òöèéí [de-áîë “òóõàéí õîò, îðîí íóòãèéí mocracy architectures] àñóóäàëä,îíöëîã íºõöºë” õýñýãò áàãòàõ áà ñîíãóóëü, óëñ òºðèéí íàìóóä,õîòûí ÿäóóðëûí øóãàìààñ äîîøõè èðãýíèé çºâøèëöºë çýðýãò ãîëëîíõ¿í àìûí õóâèéí æèí þì. àíõààðàë õàíäóóëñàí. Òèéìýýñ, îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ºðãºíÄàâóó òàë õ¿ðýýíèé ¿íýëãýýíèé áóñàä Ñàíàë àñóóëãà äýëãýðýíã¿é ìàø àðãà÷èëëûã áîäâîë àðàé ÿâöóóîëîí àñóóëòòàé õýäèé ÷, Îðîí øèíæòýé.íóòãèéí àðä÷èëëûí ¿íýëãýýíèéãàðûí àâëàãûã áîëîâñðóóëàã÷èä Òóðøèí íýâòð¿¿ëñýí òºñëèéíò¿¿íèéã öàã áàãà çàðöóóëàõ ä¿íãýýñ õàðàõàä îðîí íóòãèéíõóâèëáàðààð, öººí õýäýí àñóóäàëä àðä÷èëëûí ¿íýëãýýíèé àæèë÷èãëýñýí áàéäëààð õýðýãæ¿¿ëæ àðä÷èëëûí ÷àíàðûã äýýøë¿¿ëñíýýðáîëîõûã òýìäýãëýæ áàéãàà. àìüäðàëûí ÷àíàðûã õýðõýíÒóõàéëáàë, òàéëàíãààñ ¿çýõýä, ñàéæðóóëæ áàéãààä èë¿¿ íàðèéíÃàáîðîóí [Gaborone] õîòîä îðîí òîäîðõîé ÷èãëýõ ¸ñòîé áàéíà.íóòãèéí àðä÷èëëûí òºðõèéãòîäîðõîéëîõîä îðîëöîã÷ òàëûíõî¸ð õîíîãèéí ñåìèíàð õàíãàëòòàéáîëñîí áàéíà. ¯íýëãýýíèé ñàíàë àñóóëãûí ¿ðä¿íã îðîí íóòãèéí àðä÷èëëûãáýõæ¿¿ëýõ çºâëºìæ áîëãîíõºðâ¿¿ëýõ òàëààð Ãàðûí àâëàãàäøàò äàðààëñàí óäèðäàìæ ºãñºíáàéãàà. 104
  • 105. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàã௿íòýé õîëáîãäîë á¿õèé ìàòåðèàë õààíààñ îëæ áîëîõ http://www.idea.int/democracy/upload/Local_Dem_Assessment_Guide.pdfÕîëáîî áàðèõ Àðä÷èëàë áîëîí ñîíãóóëüä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ îëîí óëñûí õ¿ðýýëýí(ÀÑÒ¯ÎÓÕ) Strömsborg SE-103 34 Ñòîêõîëüì Øâåä óëñ Óòàñ: +46 8 698 3700, Ôàêñ: +46 8 20 24 22 Ýëåêòðîí øóóäàíãèéí õàÿã: info@idea.intÍýìýëò ìàòåðèàë / çààâàð÷èëãààÄîðíîä áà ºìíºä Àôðèêèéí îðîí íóòãèéí ò¿âøèí äýõ àðä÷èëàë:çàñàãëàëûí õýìæýýñ http://www.idea.int/publications/dll_Àôðèê/upload/Full_Report.pdfÎðîí íóòãèéí ò¿âøíèé àðä÷èëàë: ªâºð Êàâêàçàä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà http://www.idea.int/publications/dll_caucasus/upload/English_text.pdfÎðîí íóòãèéí ò¿âøíèé àðä÷èëàë: Һ뺺ëºë, îðîëöîî, çºð÷ëèéã çîõèöóóëàõáà çàñàãëàëûí àñóóäëààðõ ÀÑÒ¯ÎÓÕ-èéí ãàðûí àâëàãà http://www.idea.int/publications/dll/upload/DLL_full_book.pdf“Àôðèê äàõü îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ¿ç¿¿ëýëò: Ñ¿¿ëèéí ¿åèéí ¿íýëãýýíèéàæëûí ä¿íãýýñ – ÀÑÒ¯ÎÓÕ (IDEA) -èéí òóðøëàãà’ (Àôðèêèéí îðîííóòãèéí çàñàãëàë áà ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ òóõàé ñåìèíàðûí ìàòåðèàë, 2005îí, Òóíèñ õîò): http://www.afdb.org/pls/portal/docs/PAGE/JAI/RESOURCE_MATERI-ALS/COURSE_MATERIALS/LOCAL%20GOVERNANCE%20A ND%20POVERTY%20REDUCTION%20CD/HAMDOK%20PP%20REVISED%20EN.PPT 105
  • 106. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà5. Îðîí íóòãèéí àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä Áîëîâñðóóëñàí: áîëîâñðóóëàõ ÿâäàë áàéâ. Ýíý áîë Íýýëòòýé íèéãìèéí õ¿ðýýëýíãèéí Òºâ áà Ç¿¿í Åâðîïä îðîí íóòãèéí ‘Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãàà, àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí ìýäýýëëèéã òºðèéí àëáàíû øèíýòãýëèéí óëñ õîîðîíä çýðýãö¿¿ëýí æèøèõ ñàíàà÷èëãà’ Òîêâèëëå ñóäàëãààíû èæ á¿ðýí õÿíàëò øèíæèëãýýíèé òºâòýé õàìòðàí áîëîâñðóóëñàí. õºòºëáºð þì. Òóõàéëáàë, òºñëèéí õ¿ðýýíä äàðààõ çîðèëò äýâø¿¿ëñýíÒ¿¿õ áàéëàà. ¯¿íä: Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãàà • Ñóäàëãààíû àíõäàã÷ ºãºãäëèéíáîëîí òºðèéí àëáàíû áîëîí áóñàä õîëáîãäîõ ñòàòèñòèêøèíýòãýëèéí ñàíàà÷èëãà (ÎÍØÑ) ìýäýýëëèéã öóãëóóëàõ;Òîêâèëëå ñóäàëãààíû òºâ (Ò-ÑÒ)- • Òºâ áà Ç¿¿í Åâðîïûí îðîíòýé õàìòðàí 2000 îíä “Îðîí íóòãèéí àðä÷èëëûí òºðõ áàéäëûííóòãèéí àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí òàëààð òîãòìîë òîéì òàéëàí¿ç¿¿ëýëò¿¿ä” òºñëèéã Áóäàïåøò ãàðãàõ;õîòíîî ýõë¿¿ëñýí. Òºñºë 1989-90 • ¯ð ä¿íãýý, ñòàíäàðò÷èëñàíîíä êîììóíèçì çàäðàí óíàñíààñ ìýäýýëëèéí ñàíãèéí õàìòõîéø îðîí íóòãèéí çàñàã õºãæëèéí áîëîí áîäëîãûíçàõèðãààíû øèíý á¿òöýä øèëæñýí øèíýòãýëèéí ñàíàà÷èëãà, òºñºëòºâ, ç¿¿í Åâðîïûí óëñ îðîíä õºòºëáºðò ò¿ãýýí äýëãýð¿¿ëýõîðîí íóòãèéí àðä÷èëëûí òºðõ çýðýã áîëíî.áàéäëûí òàëààð øèéäâýð ãàðãàã÷,ñóäëàà÷äàä îéëãîëò ºãºõ, ¿íýëãýý Õýðýãëýýíèé çîõèìæõèéõýä íü äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõèéã Îðîí íóòãèéí àðä÷èëñàíçîðüæ áàéëàà. çàñàãëàëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã Òºâ áà Ç¿¿í Åâðîïûí óëñ îðîíäÇîðèëãî çîðèóëàí áîëîâñðóóëñàí õýäèé ÷ Òºñºë îðîí íóòãèéí çàñàã øèëæèëòèéí ¿åä áàéãàà ÿìàð ÷çàõèðãààíû àæëûí ã¿éöýòãýëèéí îðîí àøèãëàõ áîëîìæòîé.òàëààð øèéäâýð ãàðãàã÷, Îðîí íóòãèéí àðä÷èëñàíñóäëàà÷äàä òàéëáàðëàí òàíèóëàõ, çàñàãëàëûí ¿éë ÿâöûã òóõàéëñàí¿íýëãýý õèéõýä íü äýìæëýã íýã óëñûí äîòîð ÷, ìºí ººð îëîí¿ç¿¿ëýõèéã çîðüæ áàéëàà. Òºñëèéí óëñ îðíû õîîðîíä ÷ æèøèæíèéòëýã çîðèëò áîë îðîí íóòãèéí õàðüöóóëàëò õèéõýä àøèãëàõàðä÷èëàë, çàñàãëàëûí îëîí áîëîìæòîé.óëñàä õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí Àøèãëàõ òîî áàðèìò, ýõ ñóðâàëæòîäîðõîéëòîä ¿íäýñëýí ¿éë Îáüåêòèâ áîëîí ñóáüåêòèâàæèëëàãààíû óÿí õàòàí, òóõàéí ìýäýýëëèéí àëü àëèíûã àøèãëàííºõöºë áàéäàëä çîõèöóóëàí ãóðâàí òºðëèéí ñóäàëãàà õèéíý.ººð÷èëæ áîëîõ áàãö ¿ç¿¿ëýëòèéã ¯¿íä: îðîí íóòãèéí çàñàã 106
  • 107. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàçàõèðãààíû ñóäàëãàà (ÎÍÇÇÑ), Àðãàç¿éîðîí íóòãèéí ñîíãóóëüò àæèëòíû Òºñºë íýã òàëààñ îðîí íóòãèéíñóäàëãàà (ÎÍÑÀÑ), áà èðãýäèéí çàñàãëàëûí ¿ð ä¿í, ã¿éöýòãýëèéíñàíàë àñóóëãà. çºðººã, íºãºº òàëààñ ò¿¿íèé Ñàíàë àñóóëãûí àíêåòûã “Îðîí ýäèéí çàñàã, óëñ òºð, ýðõ ç¿é,íóòãèéí àðä÷èëñàí çàñàãëàë òºñºë: ñî¸ëûí áîëîí íèéãìèéí õ¿÷èí¯çýë áàðèìòëàë áà òààìàãëàë” ç¿éëñ, ó÷èð øàëòãààíû õýìæèí(‘Íýìýëò ìàòåðèàë / çààâàð÷èëãàà’ òîäîðõîéëîõ ÷èãëýëèéí îëîíõýñãèéã ¿çíý ¿¿) ºã¿¿ëëýýñ ñàíàà õýìæèãäýõ¿¿í àøèãëàæ áàéíà.àâ÷ áîëîâñðóóëñàí áîëíî. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ¿ð ÎÍÇÇÑ-ààð oðîí íóòãèéí ä¿íãèéí áîëîí òàéëáàð õóâüñàõçàñàã çàõèðãààíû ¿éë àæèëëàãàà õýìæèãäýõ¿¿í òóñ á¿ðèéã õýä õýäýíáîëîí èðãýíèé íèéãìèéí çîõèîí õýìæ¿¿ðýýð ¿íýëíý.Òóõàéëáàë,áàéãóóëëàëòûí òàëààðõ ìýäýý, “Àðä÷èëëûí õýðýãæèëò” õýìýýõáàðèìò öóãëóóëæ àâíà.Ñóäàëãààíû õóâüñàõ õýìæèãäýõ¿¿íèéã äàðààõàñóóëòóóä çàõèðãààíû îðîí òîî, õýìæ¿¿ðò ¿íäýñëýí ¿íýëíý.òºñºâ, øèéäâýð ãàðãàõ ¿éë ÿâö, ¯¿íä: Îðîí íóòãèéí çàõèðãààíûáîäëîãî, àðä÷èëñàí ¿éë ÿâö áîëîí àæèëòàí, õóðëûí òºëººëºã÷ áîëîíîðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãàà, èðãýäèéí ñàíàë àñóóëãààð (í¿¿ðîðîí íóòãèéí óëñ òºðèéí íàìóóä, òóëñàí ÿðèëöëàãûí õýëáýðýýðèðãýíèé íèéãýì, îðîí íóòãèéí ýñâýë øóóäàíãààð) ìýäýýëýëõýâëýë ìýäýýëýë, íèéãìèéí öóãëóóëæ àâíà.àìüäðàë çýðãèéã õàìðàíà. ÎÍÑÀÑ Îäîîãèéí áàéäëààð áèé áîëñîíîðîí íóòãèéí çàõèðãààíû îëîí óëñûí ìýäýýëëèéí ñàíäàæëûí ã¿éöýòãýëèéí òàëààðõ ñóäàëãàà õèéãäñýí óëñ îðíóóä äàõüîðîí íóòãèéí ñîíãóóëü àæèëòàí îðîí íóòãèéí õóðëûí ãèø¿¿í,(èðãýäèéí õóðëûí ãèø¿¿í)-û çàñàã äàðãà íàðûí 5000 îð÷èìñàíàà áîäëûã òàíäàí ñóäàëíà. Ýíä õàðèóëò öóãëààä áàéãàà. Òîêâèëëåáàñ oðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãàà, ñóäàëãààíû òºâ ìýäýýëëèéãèðãýäèéí ººð õîîðîíäûí öóãëóóëàõ, áîëîâñðóóëæ ä¿íõàðèëöààã ¿íýëýõ àñóóäàë áàñ ãàðãàõ àæëûã õàðèóöàí òóñ á¿ðèéíáàãòàæ áàéãàà. ÎÍÑÀÑ óëñ òºðèéí óëñ îðíû ñàíàë àñóóëãà õàðèóöñàíäýýä õ¿ðýýíèéõíèé äóíä ýðõ ìýäýë [polling institutions] áàéãóóëëàãàòàéáîëîí èòãýëöëèéí õàðèëöàà, íàì, õàìòðàí õýðýãæ¿¿ëñýí áèëýý.ÒÁÁ-ûí ãèø¿¿í÷ëýë, àðä÷èëñàí¿íýò ç¿éëñèéã àëü õèð õ¿íäýòãýí¿çäýã òàëààð ñóäëàí øèíæëýõ þì.Èðãýäèéí ñàíàë àñóóëãààð äýýðõõî¸ð ñóäàëãààíä àâ÷ ¿çñýí áàðàãá¿õ àñóóäëûã çàäëàí øèíæèëíý. 107
  • 108. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà ,( )- . : . :1. : , , 1. ( )2. : , 2. ( ,3. : , )4. : , 3. ( , , )5. 4. , ( , , - ) 2: : ,1. ( , ; )2. ,3. ,4. , , ,5. , ,6. , 10007. ,8. ( , )-9. , ( ) Õ¿ñíýãò 8: Òàéëàíãèéí åðºíõèé á¿òýö – Òºâ áà ç¿¿í Åâðîï äàõü îðîí íóòãèéí àðä÷èëëûí áàéäàë , 2006 ( , )1. ( , / , )2. ( ,3. ( a , )4. , ( , , )5. ( , , )6. ( , , )7. , ( , , , , )8. ( , , , )9. ( , )10. ( , , )11. ( , , )12. ( , , , [efficacy]) 108
  • 109. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà Øèãòãýý 3: Îðîí íóòãèéí àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí ¿ç¿¿ëýëòýýð õèéñýí Áîëãàðûí ¿íýëãýýíèé òàéëàíãààñ Áîëãàðûí òàéëàíã 2006 îíä íèéòëýãäñýí “Òºâ Åâðîï äàõü îðîí íóòãèéí àðä÷èëëûí áàéäàë” íîìîíä îðóóëñàí þì. Ìýäýýëëèéã 2002-2003 îíä öóãëóóëñàí. Äîîðõ õ¿ñíýãòýä “Îðîí íóòãèéí àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä” àðãà÷èëàëä ¿íäýñëýí òóõàéí óëñûí òàéëàíä àøèãëàñàí ìýäýýëëèéí õî¸ð æèøýýã õàðóóëñàí áîëíî. Ýõíèé õ¿ñíýãò “Èë òîä, õàðèóöëàãàòàé áàéäàë á¿õèé çàñàã çàõèðãàà” ñýäýâò îðîí íóòãèéí àðä÷èëëûí ¿íýëãýýíèé öàõèì çàñàã çàõèðãààíû ýõ ñóðâàëæèä õàìààðíà. Õî¸ð äàõü õ¿ñíýãò “Îðîí íóòãèéí õóðëûí ãèø¿¿ä”-èéí õ¿ðýýíä õàìààðàõ îðîí íóòãèéí òºëººëºã÷äèéí áîëîâñðîëûí ò¿âøèíã èëòãýí õàðóóëíà. [%]: - (N 183) 67.2 32.8 100.0 (N 183) 58.5 41.5 100.0 (N 953) 28.2 71.8 100.0 (N 950) 39.1 60.9 100.0 Ýõ ñóðâàëæ: Îðîí íóòãèéí çàõèðãààíû óäèðäàõ àæèëòàíòàé õèéñýí õàëç ÿðèëöëàãà : / 1 6 36 662 852 147 0.1% 0.7% 17.3% 4.2% 77.7% 100% / 1 6 8 3 84 95 0.1% 0.6% 8.4% 3.2% 88.4% 100% 155 39 746 947 16.4% 4.1% 78.8% 100% Ýõ ñóðâàëæ: ÎÐÎÍ ÍÓÒÃÈÉÍ ÑÎÍÃÓÓËÜÒ ÀÆÈËÒÍÛ ÑÓÄÀËÃÀÀ 2003. Ýõ ñóðâàëæ: http://lqi.osi.hu/publications/2006/340/Soos_complete_low_res_2.pdfÅðºíõèé ã¿éöýòãýã÷ / ãîë ãîë îðîëöîã÷ ãàðãàã÷èä áàéíà. ¯íýëãýýíèéòàë ä¿íã õàíäèâëàã÷, îðîí íóòãèéí Ãîë ã¿éöýòãýã÷ íü çàõèðàã÷/ çàñàãëàëûã ñàéæðóóëàõ òåõíèêçàñàã äàðãûã îðîëöóóëàí îðîí òóñëàëöààíû ¿íäýñëýë áîëîâñ-íóòãèéí çàõèðãààíû óäèðäàõ ðóóëàã÷ øèíæýý÷èä àøèãëàæàæèëòàí, ñîíãóóëüò àëáàí áîëíî.òóøààëòàí, õóðëûí òºëººëºã÷èä,èðãýä áàéõ þì. Ñàíàà÷èëãààñ ¯ð ä¿íãèéí òàéëàíãèéí çàãâàðãîë àøèã òóñ õ¿ðòýã÷, çîðèëòîò ¯íýëãýýíèé ä¿íã õî¸ð ¿íäñýíá¿ëýã íü ¿íäýñíèé ò¿âøíèé õýëáýðýýð òàéëàãíàíà: ñàíàëáîäëîãî áîëîâðóóëàã÷, øèéäâýð àñóóëãûí õî¸ð ñóäàëãààíû 109
  • 110. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàõàðèóëòûã íýãòãýñýí ìýäýýëèéí àñóóäëûã åðºíõèéä íü, õàðèíáààç áîëîí îðîí íóòãèéí èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãààðä÷èëëûí òºðõ áàéäëûã òóñ äàõü æåíäåðèéí òýãø áàéäëûíòóñûí óëñààð õèéãäýõ òàéëàí çýðýã àñóóäëûã àðàé ÿâöóó õ¿ðýýíäáîëíî. Óëñ, óëñààð áýëòãýãäýõ õàìàðñàí áàéäàë àæèãëàãäàæòàéëàí îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí áàéíà.¿ð ä¿í, ã¿éöýòãýë, îðîí íóòãèéíçàñàã çàõèðãàà äàõü òºëººëºë, áà ßäóóðëûí àñóóäëûã õàìàðñàí áàéäàëîðîí íóòãèéí èðãýíèé íèéãýì Çàñàãëàëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä ÿäóóðëûíãýñýí ãóðâàí ñýäâèéã áàãòààíà. àñóóäàëä òîäîðõîé çîðèëãîòîéÑýäýâ òóñ á¿ðèéã äýä ñýäýâ áîëãîí ÷èãëýýã¿é áîëîâ÷, òóõàéí îðîíçàäëàõ áºãººä òóñ á¿ð íýã íýã íóòãèéí çàñàãëàëûí òºðõ áàéäëûí¿íäñýí àñóóäëûã õàìðàíà. Õ¿ñíýãò “òàéëáàð õýìæèãäýõ¿¿í” äîòîð8-ä òàéëàíãèéí õýëáýð çàãâàðûã çàõèðãààíû çàðèì ¿íäñýí øèíæõàðóóëæ áàéãàà áîë Øèãòãýý 3 ÷àíàðûã, ò¿¿íèé äîòîð ÿäóóðàë,íü 2006 îíä íèéòëýãäñýí Áîëãàð òýãø áóñ áàéäëûã ¿íýëñýí äýäóëñûí ¿íýëãýýíèé òàéëàíãààñ èø á¿ëãèéã áàãòààæ ºãñºí þì.òàòñàí áîëíî. Äàâóó òàëÕàìðàõ õ¿ðýý Àäèë òºñòýé àñóóäàë, áýðõ- “Îðîí íóòãèéí àðä÷èëñàí øýýëòýé òóëãàð÷ áóé îðîí íóòãèéíçàñàãëàëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä” àðãà÷ëàë çàõèðãààäûí õóâüä îðîí íóòãèéíòºâ áà ç¿¿í Åâðîïûí øèëæèëòèéí àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí ò¿âøíèé¿åèéí óëñ îðíóóäûã õàìàðñàí òàëààð àäèëòãàí çýðýãö¿¿ëýõáîëíî. Àíõ Ëàòâè, Óíãàð, áîëîìæòîé ìýäýýëýë ãàðãàæ èðíý.Ïîëüø áîëîí Ðóìûí, äàðàà íü Ñóë òàëÁîëãàð, Ýñòîíè áîëîí Ñëîâàêò • Àìæèëòòàé õýðýãæ¿¿ëýõèéíõýðýãæ¿¿ëñýí áîëíî. óðüä÷èëñàí íºõöºë áîë îðîíÖàã õóãàöààíû õóâààðü íóòãèéí çàõèðãààíû óäèðäàõ 2001 îíä àíõ ýõë¿¿ëñýí. 2002- àæèëòíóóä ýíýõ¿¿ ¿íýëãýýíèé2003 îíóóäàä ìºðººð íü ìýäýýëýë àæèëä îðîëöîõ õ¿ñýë ñîíèðõîëòîéöóãëóóëàõ, áóñàä óëñ îðíûã áàéõ ¸ñòîé.õàìðóóëàí ºðãºæ¿¿ëýõ àæèë • Ñàíàë àñóóëãûí ñóäàëãààãõèéãäñýí. 2002, 2006 îíóóäàä óäèðäàí çîõèîí áàéãóóëàõ íàðèéíòàéëàí áè÷èãäñýí. ìýðãýøñýí áàéãóóëëàãà –(òóõàéí òîõèîëäîëä Òîêâèëëå ñóäàëãààíûÆåíäåðèéí ÷èãëýìæ òºâ)-ààð ë äàìæóóëàí ¿íýëãýýã Òîäîðõîé áóñ. Ñàíàë àñóóëãûí õèéõ áîëîìæòîé.õóóäñàíä æåíäåðèéí òýãø • Ñàíàë àñóóëãûí àñóóëòóóäáàéäàë, òºëººëëèéí òàëààð íü ðåñïîíäåíòûí ç¿ãýýñ íýëýýä¿ç¿¿ëýëò òóñãàãäààã¿é õýäèé ÷, íàðèéí ìýäëýã, ìýäýýëýëòýéóëñ îðíóóäààð õèéñýí òàéëàíãààñ áàéõûã øààðäàõ áà ýíý íü íýã¿çýõýä îðîí íóòãèéí óëñ òºð òàëûã áàðüñàí, ºðººñãºë ýñâýëäàõü ýìýãòýé÷¿¿äèéí îðîëöîîíû ãàæóóä [biased or skewed] ìýäýýëýë ¿¿ñãýõ ýðñäýëòýé. 110
  • 111. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàã௿íòýé õîëáîãäîë á¿õèé ìàòåðèàë õààíààñ îëæ áîëîõ“Îðîí íóòãèéí àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä” òºñºë: ¯çýë áàðèìòëàëáà òààìàãëàë: http://lgi.osi.hu/publications/2001/22/IOLDG.PDFÕîëáîî áàðèõ Ãýéáî Ñ¿¿ñ Ýëåêòðîí øóóäàíãèéí õàÿã: soos.gabor@t-rc.orgÍýìýëò ìàòåðèàë / çààâàð÷èëãààÎðîí íóòãèéí àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, Îðîí íóòãèéí çàñàãçàõèðãàà áîëîí òºðèéí àëáàíû øèíýòãýëèéí ñàíàà÷èëãà, ÍÍÕ: http://lgi.osi.hu/documents.php?id=15&m_id=&bid=1“Òºâ Åâðîï äàõü îðîí íóòãèéí àðä÷èëëûí áàéäàë” 2002, Óäèðòãàë, http://lgi.osi.hu/publications/2002/100/Soos-Introduction.pdf“Òºâ Åâðîï äàõü îðîí íóòãèéí àðä÷èëëûí áàéäàë” 2002, ñàíàë àñóóëãûíõóóäàñ:, http://lgi.osi.hu/publications/2002/100/Soos-Appendices.pdf“Òºâ Åâðîï äàõü îðîí íóòãèéí àðä÷èëëûí áàéäàë” 2006:, http://lgi.osi.hu/publications/2006/340/Soos_complete_low_res_2.pdf 111
  • 112. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà 6. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ñóäàëãààíû àðãà÷èëñàí çààâàð Áîëîâñðóóëñàí: þì. Èíãýõäýý, õýðýãæèæ áóé ͯÁÕÕ, Ëàòèí Àìåðèê äàõü îðîí òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ ¿éë ÿâöàä íóòãèéí çàñàãëàëûí á¿ñ íóòãèéí óäèðäàìæ áîëîõ õýì õýìæýýíèé òºñºë ëàâëàãàà áîëîõûí õóâüä, ìºí õºãæëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõÒ¿¿õ áàéäëààð øèéäýæ áîëîõ Ëàòèí Àìåðèêò óëñ òºðèéí ýðõ çàñàãëàëûí äîãîëäëûã èëð¿¿ëýíìýäëèéã òºâ çàñãèéí ãàçðààñ îðîí òîäðóóëàõ îíîøëîãîîíû àðãàíóòàãò øèëæ¿¿ëýõ ¿éë ÿâö äàðäàí õýðýãñýë áîëîõûí àëü àëèíûõ íüçàìààð áèø ãýñýí ÷ òîãòâîðòîé õóâüä èéì á¿òöèéí õýðýãöýý ãàð÷õýðýãæñýýð èðñýí. Îäîî íèéãìèéí èðñíèéã óõàìñàðëàñàí áèëýý.ñóóðü ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ ¿¿ðýãõàðèóöëàãà õ¿ëýýõ áîëñîí á¿ñèéí Çîðèëãîáîëîí îðîí íóòãèéí çàõèðãààäûí Ëàòèí Àìåðèê äàõü Îðîíçàðöóóëæ áóé ìºíãºí õºðºíãèéí íóòãèéí çàñàãëàëûí õýëýëöýõáàãö ìýäýãäýõ¿éö õýìæýýãýýð àñóóäëûí ¿íäñýí çîðèëãî áîëíýìýãäñýí áàéíà. Á¿ñèéí áîëîí îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûã äýìæèõîðîí íóòãèéí ò¿âøèíä çîõèîí òºñºë áîëîâñðóóëàã÷äûã ìýäëýãáàéãóóëàãäàõ ñîíãóóëèéí òîî ìýäýýëëýýð õàíãàõ, îðîí íóòãèéíóëàì á¿ð íýìýãäñýýð áàéíà. Ýðõ ò¿âøèíä ñàéí çàñàãëàëûí ¿éëìýäýë, ¿¿ðýã õàðèóöëàãûã îðîí ÿâöàä õÿíàëò øèíæèëãýý õèéæ,íóòàãò àëáàí ¸ñîîð øèëæ¿¿ëñýí äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõýä òóñëàõ àðãàãýõ áîëîâ÷ àæèë õýðýã äýýð òýð õýðýãñëèéã íýâòð¿¿ëýõ ÿâäàëáîëãîí õýðýãæèõã¿é áàéãàà íü áàéëàà.îðîí íóòãèéí çàõèðãààäûí ÷àäàâõè Çààâàð òîäîðõîé õî¸ð çîðèëãîòîé.ñóë, çàðèìä íü òºâ çàñãèéí ¯¿íä:ãàçàð òºâëºð¿¿ëýõ õàíäëàãà, àðãà • Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûíáàðèëààñàà ñàëààã¿éòýé õîëáîîòîé íºõöºë áàéäëûí îíîøëîãîîíûþì. Òèéìýýñ, Ëàòèí Àìåðèêò àðãà õýðýãñýë áîëîâñðóóëàõ;îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí õàìãèéí • Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûíòóëãàìäàæ áóé àñóóäëûí íýã áîë ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ, õ¿ðñýíîðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààäûã ò¿âøèíã õàäãàëàõ ¿éëõ¿÷èðõýãæ¿¿ëýí òºâëºðºë ñààðñàí àæèëëàãààíû òºëºâëºãººøèíý îð÷èíä ººðñäèéí ã¿éöýòãýõ áîëîâñðóóëàõàä äýìæëýã¿¿ðýã, òºðõ áàéäëàà øèíý÷ëýí ¿ç¿¿ëýõ.òîäîðõîéëîõ ÿâäàë ìºí. Èéìíºõöºë áàéäàëä, ͯÁÕÕ-ººñ Õýðýãëýýíèé çîõèìæòºâëºðëèéã ñààðóóëàõ, îðîí Ýäãýýð áàãö ¿ç¿¿ëýëòèéã îðîííóòãèéí çàñàãëàëûí áàéäàëä õèéõ íóòãèéí çàñàãëàëûí ººðèéí¿íýëãýýíèé á¿òöèéã òîäîðõîéëîõ ¿íýëãýý õèéõ ñîíèðõîë á¿õèé îðîíøààðäëàãàòàé áîëîõûã òîãòîîñîí íóòãèéí ÿìàð ÷ á¿ëýã îðîëöîã÷ òàë 112
  • 113. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãààøèãëàæ áîëîõ þì. ¯íýëãýýíèé ¿íýëãýý íü òîäîðõîé ìýäýãäëèéíä¿í áîëîí òóñ çààâðûã ìºí Ëàòèí (1= îãò ñàíàë íèéëýõã¿é,to 5 =Àìåðèêèéí óëñóóäàä ñóóãàà ñàíàë íèéëæ áàéíà) ýñâýë õóâèàðͯÁÕÕ-èéí ñóóðèí òºëººëºã÷èéí èëýðõèéëñýí (1 = 0-20%, 2 = 21-ãàçðóóä ººðñäèéí òóñ òóñ ñóóãàà 40%, 3 = 41-60%, 4 = 61-80%, 5 =óëñ îðîíäîî õýðýãæ¿¿ëæ áóé îðîí 81-100%) õýëáýðòýé áàéíà.¯ð ä¿íãíóòãèéí õºãæëèéí òºñë¿¿ääýý çàäëàí øèíæèëñíýýð, îðîëöîã÷çàñàãëàëûã áýõæ¿¿ëýõ àæèëëàãààã îðîí íóòãèéí ã¿éöýòãýã÷èä îðîíõàìðóóëàõàä òóñëàõ áàéäëààð íóòãèéíõàà çàñàãëàëûí ÷àíàðûãàøèãëàíà ãýæ ¿çýæ áàéãàà. ñàéæðóóëàõ ¿éë àæèëëàãààíû òºëºâëºãºº ñàíàë áîëãîõ ¸ñòîé.Àøèãëàõ òîî áàðèìò, ýõ ñóðâàëæ Öóãëóóëñàí ìýäýýëýë íüîáüåêòèâ áîëîí ñóáüåêòèâñóðâàëæèéíõ: èðãýäèéí ñàíàëàñóóëãà (èõýíõäýý õàëç ÿðèëöëàãûíõýëáýðýýð); îðîí íóòãèéí (áîëîí¿íäýñíèé) ñòàòèñòèê òîî áàðèìò,ä¿ðýì, æóðàì; çàõèðãààíû áýëýíòîî áàðèìòààñ á¿ðäýíý.Àðãà ç¿é Çààâàðò çààñàí ¸ñîîð îðîííóòãèéí ñàéí çàñàãëàë çóðãààíòºðëèéí òîäîðõîé øààðäëàãûãõàíãàõ ó÷èðòàé. ¯¿íä: ñòðàòåãèéíýðõýì çîðèëãî, õóóëü ¸ñíû áàéäàë[legitimacy] áîëîí ìàíëàéëàë,ã¿éöýòãýã÷ íàðûí õîîðîíäûíèäýâõèòýé ýåðýã õàðèëöàà, çîõèõáàéãóóëëûí ÷àäàâõè, èðãýäèéíîðîëöîî, áîëîí õ¿íèé õºãæèëä÷èãëýñýí áàéäàë çýðýã áàãòàíà.Ýäãýýð çóðãààí øààðäëàãûãòîäîðõîé çîðèëò, ¿ç¿¿ëýëòýäòóëãóóðëàí ¿íýëíý (Õ¿ñíýãò9-èéã ¿çíý ¿¿). ¯ç¿¿ëýëò òóñ á¿ðòîäîðõîé ¿ð ä¿íãèéí ¿íýëãýýíèéøàëãóóðòàé áºãººä òýäãýýðèéãàøèãëàí ã¿éöýòãýã÷ íàð ¿íýëãýýãýýõèéíý. ¯ð ä¿íãèéí ¿íýëãýý íüòîäîðõîé øàëãóóðààð ñàíàà áîäëîî1-5 õ¿ðòýë äýñ òîîí õóâààðüäýýð, õàðèóëòûíõàà øàëòãààíûãäóðüäàí èëýðõèéëíý. ¯ð ä¿íãèéí 113
  • 114. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà Õ¿ñíýãò 9: Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ñóäàëãààíû àðãà÷èëñàí çààâàð Ãîë ñýäýâ, ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä1 2 1.1 . 2.1 ,1.1.1 .1.1.2 2.1.1. (1.1.3 ) 2.1.21.1.4 , 2.21.1.5 / / 2.2.1 ,1.1.6 / - ; 2.2.2 1.2 2.2.31.2.1 , .1.2.21.2.33 , 4 4.1 3.1 4.1.1 “ ”3.1.1 , 4.1.23.1.2 4.1.3 : , 4.23.1.3 4.2.1 ,3.1.4 , 4.2.2 3.2 4.3 4.3.13.2.1 , 4.4 3.3 4.4.13.3.1 4.4.2 4.5 ,3.3.2 4.5.1 4.5.25 6 5.1 6.15.1.1 6.1.1 5.2 6.1.25.2.1 , ,5.2.2 ,5.2.3 6.1.35.2.45.2.5 -Åðºíõèé ã¿éöýòãýã÷ / ãîë ãîë îðîëöîã÷ ñîíèðõñîí ººð áóñàä õºãæëèéíòàë ò¿íø àëèâàà áàéãóóëëàãà) áàñ Ýíýõ¿¿ ¿íýëãýýíèé ¿éë ÿâöàä ãîëëîí îðîëöîõ áà îðîí íóòãèéíèðãýä ãîë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ áºãººä áóñàä îðîëöîã÷/ã¿éöýòãýã÷ òàëûãó÷èð íü “îíîø òàâèõ” àæèë òàòàí îðîëöóóëæ, çºâøèëöëèéã¿íäñýíäýý ººðñäèéíõ íü ñîíãîñîí áèé áîëãîæ, ¿éë àæèëëàãààíûõóðëûí òºëººëºã÷, îðîí íóòãèéí òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëàõàäáîäëîãûí òàëààðõ òýäíèé ñàíàà äýìæëýã ¿ç¿¿ëýí ò¿¿íèéáîäëûã ñóóðü áîëãîæ áàéãàà þì. õýðýãæèëòèéã õàíãàí òîãòâîðòîéͯÁÕÕ (èéì ¿íýëãýýíèé àæëûã áàéëãàõ çýðýã ¿¿ðýã ã¿éöýòãýíý.èäýâõèæ¿¿ëýõ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõèéã 114
  • 115. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàÕàìðàõ õ¿ðýý Ñóë òàë Ëàòèí Àìåðèêèéí õîòæèñîí “ßäóóðëûí øóãàìààñ äýýøõèá¿ñ¿¿ä. Ýíýõ¿¿ àðãûã àíõ õ¿í àìûí õóâèéí æèí” ãýñýíÊàðòàãåíàä õýðýãæ¿¿ëñýí áèëýý. ÿäóóðàëä ÷èãëýñýí ãàíö ¿ç¿¿ëýëò íü àìüæèðãààíû ýõ ¿¿ñâýðã¿éíÖàã õóãàöààíû õóâààðü ÿäóóðàë, ò¿¿íèé ýð÷èì, 2004 îíä àíõ ýõë¿¿ëñýí. 2007 ã¿íçãèéðëèéã èëýðõèéëæ ÷àäàõã¿éîíä Êàðòàãåíàä õýðýãæ¿¿ëñýí. áºãººä ÿäóóðëààñ àíãèæðóóëàõÕýðýãæèëòèéí øàòàíä ÿâàà. çàñàãëàëûã õýðõýí òýòãýæ áèéÆåíäåðèéí ÷èãëýìæ áîëãîõ àñóóäëûã ÷ ýðãýö¿¿ëýí Òîäîðõîé áóñ. Îðîí íóòãèéí ñàíàë òàâèõ áîëîìæ îëãîõã¿é.çàñàãëàëûí õýëýëöýõ àñóóäàëáîëîí çààâàðò æåíäåðèéí òóõàéÿìàð íýãýí õàìààðàë, ÷èãëýìæäóðüäàãäààã¿é áîëíî.ßäóóðëûí àñóóäëûã õàìàðñàí áàéäàë Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûíÕýëýëöýõ àñóóäàë áîëîí çààâàðñàéí çàñàãëàëûã áèé áîëãîí õ¿íèéõºãæèëä äýìæëýã ¿ç¿¿ëñíýýðÿäóóðëûã àðèëãàõàä æèíòýé õóâüîðóóëàõûã çîðüæ áàéãàà þì.Õýäèéòèéì ÷, “õ¿íèé õºãæèëä ¿ç¿¿ëæáóé ¿ð íºëºº” ãýñýí ç¿éëèéíäîòîðõ “ÿäóóðëûí øóãàìààñäýýøõè õ¿í àìûí õóâèéí æèí”ãýñýí ãàíö ¿ç¿¿ëýëòèéã ýñ òîîöâîëçàñàãëàë áà ÿäóóðëûí õîîðîíäûíõàðèëöàí ø¿òýëöýýã òîäîðõîé àâ÷¿çýýã¿é áîëíî.Äàâóó òàë Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûíÕýëýëöýõ àñóóäàë áîëîí çààâàð íüäàâõàð äàâóó òàëòàé áºãººä íýãä,îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òîäîðõîé¿ç¿¿ëýëò õàðãàëçàí ¿çýæ, õî¸ðò,îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ÷àíàðûãäýýøë¿¿ëýõ òºñºë õºòºëáºðòàøèãëàæ áîëîõ àðãà àðãà÷èëëûãñàíàë áîëãîæ áàéãààä îðøèíî. 115
  • 116. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàã௿íòýé õîëáîãäîë á¿õèé ìàòåðèàë õààíààñ îëæ áîëîõ http://www.logos.undp.org/fileadmin/docs/Gobernabilidad_Local/preset-nacion_ODM/Agenda_Ingles.pdfÕîëáîî áàðèõ Programa de las Naciones Unidas para el Desarrollo Proyecto Regional de Gobernabilidad Local para América Latina Av. 82 10-62 Piso 3 Bogotá, Colombia Óòàñ: 57 1 488 9000 Ext. 234/244 Website: info.logos@undp.org.coÍýìýëò ìàòåðèàë / çààâàð÷èëãàà Ýíý ñàíàà÷èëãûí òàëààðõ íýìýëò ìýäýýëýë: www.logos.undp.orgÎðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ñóäàëãààíû àðãà÷èëñàí çààâàð (èñïàíè õýë äýýð): http://www.logos.undp.org/fileadmin/docs/Gobernabilidad_Local/Guia_Metodologica_pa_Analisis_Gob_Local.pdfÓëñ, ìóæ, ìóæ óëñûí îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí ä¿ð òºðõèéí òóõàéä òàéëàíáîëîâñðóóëàõ àðãà÷èëñàí çààâàð: http://www.logos.undp.org/fileadmin/docs/Gobernabilidad_Local/Tors_y_guia_Metodologica_pa_Elaboracion_de_Marcos_de_Pais.pdfÊîëîìáèà óëñûí Êàðòàãåíà õîòîä õèéñýí ñàíàà áîäëûí ñóäàëãààíû æèøýý: http://www.logos.undp.org/fileadmin/docs/Gobernabilidad_Local/Cartagena/I-7894_-Gobernabilidad_Cartagena_ FINAL_PNUD.ppt#691,10,Visión Estratégica 116
  • 117. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà7. Çàñàãëàëûí èíäåêñ (Èíäîíåçè) Áîëîâñðóóëñàí: òàíèóëàõ áàðèìòàò ìýäýýëëèéí Êåìèòðààí ïàòíåðøèï, áààçûã á¿ðä¿¿ëýõ çýðýã áîëíî.Èíäîíåçèéí ñóäàëãààíû áèå äààñàí áàéãóóëëàãà Õýðýãëýýíèé çîõèìæ “Çàñàãëàë” ãýñýí îéëãîëòûãÒ¿¿õ óëñ òºðèéí õ¿ðýý, õ¿íä ñóðòàë, Òóñ èíäåêñèéã Èíäîíåçèéí èðãýíèé íèéãýì áîëîí ýäèéíìóæèéí ººðòºº çàñàõ áîäëîãî çàñãèéí õàðèëöàí õàìààðàëäõýðýãæ¿¿ëýõ áîëîí òºâëºðëèéã òóëãóóðëàí ¿íýëýõèéã õ¿ññýíñààðóóëàõ ¿éë ÿâöûí äóíä îðíóóäàä àøèãëàæ áàéíà.áîëîâñðóóëñàí áºãººä ýíý íü Àøèãëàõ òîî áàðèìò, ýõ ñóðâàëæîðîí íóòãèéí çàõèðãààäûí Åðºíõèé人 îáüåêòèâ áîëîí“÷àíàð”-ûí ÿëãàà çààãèéã ýðñ ñóáüåêòèâ ñóðâàëæèéí òîîííýìýãä¿¿ëñýí áèëýý. Èéì ÿëãàà ìýäýýëýë àøèãëàíà. Ñóáüåêòèâçààãèéã íÿãòëàí ñóäëàõ èæ á¿ðýí, ìýäýýëëèéã ìýäëýã ìýäýýëýëíàðèéí ìýäýýëýë õîìñ áàéñàí á¿õèé õ¿ì¿¿ñýýñ óðüä÷èëàíòóë Êåìèòðààí ïàòíåðøèï ìóæ áýëòãýñýí àñóóëò, ÿðèëöëàãàá¿ðò àøèãëàæ áîëîõ, çýðýãö¿¿ëýí [Îð÷.: structured interviews-íýìýëòæèøèõ áîëîìæ á¿õèé Çàñàãëàëûí áóþó óðãóóëñàí àñóóëò àñóóõã¿é]-èíäåêñèéã áîëîâñðóóëñàí áàéíà. ûí àðãààð (àðãà÷èëàë äîòîðÇîðèëãî ÿðèëöëàãà õèéõ óäèðäàìæèéã Çàñàãëàëûí èíäåêñèéí íèéòëýã îðóóëñàí áàéãàà) õèéíý. Ìýäëýãçîðèëãî áîë: ìýäýýëýë á¿õèé õ¿ì¿¿ñ äîòðîî • Èíäîíåçèéí á¿õ ìóæèä èæ ¿íýëãýý õèéãäýæ áóé çàñàãëàëûíá¿ðýí, àðãà ç¿éí õóâüä øààðäëàãà ¿éë ÿâöàä èäýâõèòýé îðîëöîã÷õàíãàñàí çàñàãëàëûí ¿íýëãýýãýýð (çàñàã çàõèðãàà, õ¿íä ñóðòàë, ýäèéíõèéõ; çàñãèéí íèéãýì áîëîí èðãýíèé • Èíäîíåçèéí á¿õ ìóæèéã çàñàã íèéãìèéí òºëººëºë) áîëîí øóóäçàõèðãàà, õ¿íä ñóðòàë, èðãýíèé ãàðäàí ã¿éöýòãýã÷ áèø áîëîâ÷íèéãýì áîëîí ýäèéí çàñãèéí òýäýíòýé õàðèëöàí ¿éë÷ëýëäîð÷èí ãýñýí “çàñàãëàëûí 4 ñàëáàð” îðäîã ýñâýë çàñàãëàëûí ÷àíàðûíòóñ á¿ðýýð çàñàãëàëûí ¿ð ä¿íã àñóóäëûã ñîíèðõîí ñàíàà òàâüäàãã¿éöýòãýëýýð íü áàéð ýçë¿¿ëýí ñóäëàà÷èä áîëîí ñýòã¿¿ë÷èä ãýææàãñààõ; õî¸ð õóâààãäàíà. • Îðîí íóòãèéí çàõèðãààä, Îáüåêòèâ ìýäýýëýë ñòàòèñòèêèéííóòãèéí èðãýä, òºâ çàñãèéí òîî áàðèìò, òºñâèéí ìýäýýãàçðûã îðîëöóóëàí õîëáîãäîõ ñýëò, îðîí íóòãèéí õºãæëèéíáóñàä îðîëöîã÷ òàëóóäàä îðîí òºëºâëºãºº, îðîí íóòãèéííóòãèéí ò¿âøíèé çàñàãëàëûí ýðõ ç¿éí õºòºëáºð, âýáñàéò,áîäëîãî, ÷àäàâõè õºãæ¿¿ëýõ òºñºë, çîõèöóóëàõ õóðëûí òýìäýãëýë,õºòºëáºðèéí òàëààð ñîíîðäóóëàõ õÿíàëò øàëãàëòûí òàéëàí, õ¿íèé 117
  • 118. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàõºãæëèéí èëòãýë çýðãýýñ á¿ðäýíý. Àðãàç¿éÒóõàéëáàë, çàñàã çàõèðãààíû òóõàé Èíäåêñ á¿òöèéí õóâüä 4 ñàëáàð,ìýäýýëëèéã çàñàã äàðãûí òàìãûí 8 ÷èã ¿¿ðýã, 6 çàð÷èì áîëîí 75ãàçàð, îðîí íóòãèéí èðãýäèéí ¿ç¿¿ëýëòýýñ á¿ðäýíý. Õ¿ñíýãò 10-òõóðëààñ ãàðãóóëæ àâíà. ñàëáàð, ÷èã ¿¿ðãýýð ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä õýðõýí õóâààðèëàãäàõûã ¿ç¿¿ëëýý. Õ¿íä ñóðòàë ñàëáàðûí õóâüäìýäýýëëèéã îðîí íóòãèéí ýð¿¿ë ×èã ¿¿ðýã òóñ á¿ðýýð ¿ç¿¿ëýëòèéíìýíä, áîëîâñðîë, íèéãìèéí òîî õàðèëöàí àäèëã¿é áàéãàà.àæèë, òàòâàðûí ãàçàð õýëòýñ, Ýíý íü òóõàéí ÷èã ¿¿ðýãò äýýäîðîí íóòãèéí òºëºâëºãººíèé çýðãèéí õàìààðàë á¿õèé ñàéíãàçàð, àâëèãàòàé òýìöýõ ãàçàð, çàñàãëàëûí çàð÷ìûã ë ¿ç¿¿ëýëòñòàòèñòèêèéí õýëòýñ çýðãýýñ áîëãîí õºðâ¿¿ëñýíòýé õîëáîîòîéãàðãóóëíà. þì. Äàðààãèéí õ¿ñíýãòýä çóðãààí çàð÷èì òóñ á¿ðýýð ¿ç¿¿ëýëòèéí æèøýýã òàòàí ¿íýëýõ ãýæ áàéãàà ñàëáàð, ÷èã ¿¿ðãèéíõ íü õàìò õàðóóëñàí áîëíî: Õ¿ñíýãò 10: ¯ç¿¿ëýëòèéí õóâààðèëàëò ñàëáàð, ÷èã ¿¿ðãýýð. Ñàëáàð ×èã ¿¿ðý㠯翿ëýëòèéí òîî Ýðõ ç¿éí îð÷èí 9 Çàñàã çàõèðãàà Òºñâèéí õóâààðèëàëò 14 Õºãæëèéí çîõèöóóëàëò 10 Îðëîãî á¿ðä¿¿ëýëò 6 Õ¿íä ñóðòàë Òºðèéí ¿éë÷èëãýý 8 Ýäèéí çàñãèéí çîõèöóóëàëò 6 Ýäèéí çàñãèéí íèéãýì Çàñãèéí ãàçðûí òåíäåð, òºñëèéí 9 ã¿éöýòãýë Èðãýíèé íèéãýì Ñóðòàë÷èëãàà 13 Íèéò 75 118
  • 119. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà Õ¿ñíýãò 11: 6 çàð÷èì òóñ á¿ðýýð àâñàí íýã íýã ¿ç¿¿ëýëòèéí æèøýý, õàìààðàõ ñàëáàð, çîðèëãî, ÷èã ¿¿ðãýýð Çàð÷èì ¯ç¿¿ëýë Ñàëáàð ×èã ¿¿ðýã Çàñãèéí ãàçðûí òºñëèéí òåíäåðò îëîí íèéòèéí Èðãýíèé íèéãýì Ñóðòàë÷èëãàà Îðîëöîî ç¿ãýýñ òàâèõ õÿíàëò øèíæèëãýýíèé ò¿âøèí Çàñãèéí ãàçðûí òºñºë õýðýãæ¿¿ëæ áóé êîìïàíèä õºäºëìºðèéí õóóëü òîãòîîìæèéí õýðýãæèëò, Õºãæëèéí Çàñàã çàõèðãàà Øóäàðãà òóõàéëáàë õºäºëìºðèéí çîõèöóóëàëò áàéäàë õºëñíèé äîîä õýìæýýã õàíãàæ áàéãàà ýñýõ Ä¿¿ðýã/õîòîîð Çàñãèéí ãàçðûí çîõèöóóëàëò õèéõýä Ýäèéí çàñãèéí Õàðèóöëàãàòàé òåíäåð, òºñëèéí çàõèðàã÷èéí ç¿ãýýñ ãàðãàõ íèéãýì áàéäàë õýðýãæèëò àëàã÷èëëûí ò¿âøèí Îðîí íóòãèéí ä¿ðýì æóðìûã õýâëýí íèéòëýõ, Çàõèðàã÷èéí òóøààë Èë òîä áàéäàë øèéäâýðèéã á¿ðýí ýõýýð Çàñàã çàõèðãàà Ýðõ ç¿éí îð÷èí íü îíëàéí òàíèëöàõ áîëîìæ Çàñãèéí ãàçðûí òºñºë Çàñãèéí ãàçðûí Ýäèéí çàñãèéí õóãàöààíäàà äóóñãàâàð òåíäåð, òºñëèéí ¯ð àøèã íèéãýì áîëîõ õýðýãæèëò Ìóæèéí çàõèðàã÷, ä¿¿ðãèéí çàñàã äàðãà Õºãæëèéí ¯ð íºëºº íàðûí çîõèöóóëàõ õóðëààñ Çàñàã çàõèðãàà çîõèöóóëàëò çºâøèëöºë, ãýðýý õýëýëöýýð ãàð÷ áàéãàà ýñýõ Õ¿ñíýãò 12: Îáüåêòèâ ìýäýýëýë öóãëóóëàõ çàãâàð ìàÿãò Ìýäýýëëèéí Ýõ Êîä ¯ç¿¿ëýëò Ìýäýýëëèéí ñàí Ä¿í õýë ñóðâàëæ 1 = ãóðâóóëàíä Íóòãèéí ÈÍÁ 1- íü ñàíõ¿¿ãèéí C1A1 èðãýäèéã èéí àóäèò (Èðãýíèé õ¿÷èðõýãæ¿¿ëýõ ñàíõ¿¿ãèéí õèéãäýýã¿é1 íèéãýì/ ÷èãëýëä òàéëàíãèéí 2 = çºâõºí íýã òàéëàí àæèëëàäàã õºíäëºíãèé èðãýíèé õàðèóöëàãûí èðãýíèé í àóäèò íèéãìèéí çàð÷èì) íèéãìèéí áàéãóóëëàãà õàìãèéí òîì 3 ñàíõ¿¿ãèéí Õèéãäñýí/ ÈÍÁ 3-ûí áàéãóóëëàãûí àóäèò õèéëãýñýí ÈÍÁ 2-ûí áàéõã¿é ñàíõ¿¿ãèéí ñàíõ¿¿ãèéí 3 = çºâõºí õî¸ð òàéëàíä ñàíõ¿¿ãèéí ÈÍÁ àóäèò òàéëàíãèéí2 òîãòìîë àóäèò òàéëàíãèéí õèéëãýñýí õºíäëºíãèéí õèéãäñýí ýñýõ õºíäëºíãèé 4 = ãóðâàí ÈÍÁ àóäèò í àóäèò àóäèò õèéëãýñýí 119
  • 120. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà Õ¿ñíýãò 13: Ìýäëýã, ìýäýýëýë á¿õèé õ¿ì¿¿ñòýé õèéõ ÿðèëöëàãûí àñóóëòûí æèøýý Õàðèóëò / Êîä ¯ç¿¿ëýëò Àñóóëò Õàðèóëò øàëòãààí û òîéì 1. Ìóæèéí ïàðëàìåíòûí íýã ¿¿ðýã áîë G3A1 (Çàñàã ìóæèéí Çàñãèéí ãàçàðò õÿíàëò òàâèõ çàõèðãàà/ ÿâäàë. Ìóæèéí ïàðëàìåíòààñ õÿíàëò Õýðýãæ¿¿ëñýí3 òàéëàí òàâèõ òàëààð ãàðãàñàí õ¿÷èí õàðèóöëàãûí ÷àðìàéëòûí òàëààð òà þó ãýæ áîäîæ Õàðààõàí õýðýãæ¿¿ëýýã¿é çàð÷èì) áàéíà? Ýíý õýðýãæñýí ¿¿, ýñâýë àðàé áàéãàà áîëîîã¿é þó? 1 =õÿíàëòûí ¿¿ðãýý Ìóæèéí áèåë¿¿ëýýã¿é ïàðëàìåíòààñ 2 = çàðèì òàëààð Çàõèðàã÷èä 2. Õýðýâ õÿíàëò øàëãàëò õèéñýí áîë õÿíàëòòàé áîëîâ÷ áîäèòîé Õèéãäñýí / òàâèõ ò¿¿íèé ÷àíàð, ¿ð íºëºº ÿìàð áàéñàí áóñ Õèéãäñýí / áàéõã¿é õÿíàëòûí ÷èã áý? Ýíý õÿíàëòàà áîäèòîé 3 = äóíä çýðýã áîäèòîé áàéõã¿é ¿¿ðãèéí õýðýãæ¿¿ëæ ÷àäñàí óó? õÿíàëò õýðýãæ¿¿ëäýã áèåëýëòèéí 4 = õÿíàëòûí ÷èã ¿¿ðãýý õóâü ñàéí, áîäèòîé õýðýãæ¿¿ëäýã Õ¿ñíýãò 14: Õ ìóæèéí àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí ä¿ð òºðõ Èíäåêñèéí Øóäàðãà Õàðèóöëàãàòàé Èë òîä Îðîëöîî ¯ð àøèã ¯ð íºëºº ñàëáàð áàéäàë áàéäàë áàéäàë Çàñàã çàõèðãàà 3.9 5.5 2.6 5.4 2.8 3.3 4.4 Õ¿íä ñóðòàë 4.0 5.3 5.3 1.0 2.5 5.7 6.8 Èðãýíèé íèéãýì 5.4 4.0 7.0 7.0 3.9 5.8 4.9 Ýäèéí çàñãèéí 4.5 5.5 4.0 5.5 5.5 1.0 5.5 íèéãýìÅðºíõèé ã¿éöýòãýã÷ / ãîë ãîë îðîëöîã÷ íýð õ¿íä á¿õèé õýâëýë ìýäýýëëèéíòàë íýã ñýòã¿¿ë÷, îðîí íóòãèéí çàñàã Ìóæ òóñ á¿ðèéí ¿íýëãýýã çàõèðãààíû àñóóäëààð ìýðãýøñýíÊåìèòðààí ïàòíåðøèï-ààñ íýã ñóäëàà÷, ìóæèéí õóäàëäàà,òîìèëîãäñîí áèå äààñàí øèíæýý÷ àæ ¿éëäâýðèéí òàíõèìûí íýãèäýâõæ¿¿ëñýí. Òýðýýð àæèë òºëººëºã÷, îðîí íóòãèéí çàñàã¿¿ðãèéí õóâààðèéí äàãóó ÿðèëöëàãà çàõèðãààòàé çºâøèëöºëä îðæõèéõ, õî¸ðäóãààð ýðýìáèéí áàéñàí íýã ÈÍÁ-ûí òºëººëºã÷ìýäýýëýë öóãëóóëàõ, ìºí “ìóæèéí çýðãèéã õàìðóóëñàí áàéíà.ä¿ð òºðõ” òàíèëöóóëãà áýëòãýæ, ¯ð ä¿íãèéí òàéëàíãèéí çàãâàðíóòãèéíõíààð õýëýëö¿¿ëýõ çýðýã Èíäåêñèéí ýöñèéí ä¿íã äýýðõ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí þì. Àðãà÷èëàë õ¿ñíýãòýä õàðóóëñàí “Àðä÷èëñàí¸ñîîð òóõàéí ñàëáàðûí õóâüä çàñàãëàëûí ä¿ð òºðõ”-èéíìýäëýã, ìýäýýëýë á¿õèé 32 õ¿íýýñ õýëáýðýýð 1-10 õ¿ðòýëõ îíîîãîîðÿðèëöëàãà àâàõààð òóñãàãäñàí. Ýíä èëýðõèéëýí òàíèëöóóëíà.ìóæèéí çàõèðàã÷èéí àëáàíûòàìãûí ãàçðûí íýã àæèëòàí, õ¿í Æåíäåðèéí ÷èãëýìæàìûí àæ áàéäàë, ýäèéí çàñàã/àæ Òóéëûí áàãà. “Çàñàã çàõèðãàà”¿éëäâýð/õóäàëäàà, îðîí íóòãèéí ãýñýí ñàëáàðò ýìýãòýéòºñºâ, çàðëàãûí àñóóäàë õàðèóöñàí ïàðëàìåíò÷äûí õóâèéí æèíãýýðïàðëàìåíòûí 3 êîìèññ òóñ á¿ðýýñ ýìýãòýé÷¿¿äèéí óëñ òºðèéííýã íýã àæèëòàí, ìóæèéí õàìãèéí îðîëöîîíû ò¿âøèíä ¿íýëæ áàéãàà. 120
  • 121. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàßäóóðëûí àñóóäëûã õàìàðñàí áàéäàë àðãàç¿éí íÿãò øàëãóóðûã ¯íýëãýýíèé àæëûí õàíãàæ áàéãàà ÷ öàã õóãàöàà¿íäñýí çîðèëãî áîë áîäëîãî áîëîí íàðèéí ä¿í øèíæèëãýýãáîëîâñðóóëàõ, õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûí øààðäàíà.(÷àíàðòàé, òýãø õºãæëèéí ¿ð • Õýä õýäýí ¿ç¿¿ëýëò Èíäîíåçèéíä¿íãèéí ¿ç¿¿ëýëòèéã îðëóóëàí) ºâºðìºö íºõöëèéã òóñãàí÷àíàð, øóäàðãà áàéäëûã õýìæèõýä èëýðõèéëýõ òóë òóõàéí óëñîðøèíî. ¯ç¿¿ëýëò¿¿äýä ÿäóóðëûí îðíû íºõöºëä òààðóóëàíàñóóäàëä õàíäñàí õýìæýýñ áàéõã¿é. àøèãëàõàä íýëýýä çîõèöóóëàëò õèéõ õýðýãòýé áîëíî.Äàâóó òàë• Èæ á¿ðäýë öîãö àðãàç¿éòýé. Õàìðàõ õ¿ðýý Ìýäýýëëèéí îáüåêòèâ áîëîí Èíäîíåçèéí á¿õ ìóæóóä. ñóáüåêòèâ ñóðâàëæèéí àëü àëèíûã íü àøèãëàíà. Öàã õóãàöààíû õóâààðü Õýðýãëýã÷äýä çîðèóëñàí 2008. Õýðýãæèæ áàéãàà. äýëãýðýíã¿é óäèðäàìæòàé, ìýäýýëýë öóãëóóëàõ áýëýí ìàÿãò ¯¿íòýé õîëáîãäîë á¿õèé ìàòåðèàë çàãâàð (ººðººð õýëáýë, îíîî õààíààñ îëæ áîëîõ òîîëîõ øàëãóóð, ÿðèëöëàãà àâàõ Ýíý ñàíàà÷èëãûí ìàòåðèàëûã óðüä÷èëàí áýëòãýñýí ÷èãë¿¿ëýõ îäîîãèéí áàéäëààð îíëàéí- àñóóëò á¿õèé ìýäýýëýë ààð òàíèëöàõ áîëîìæã¿é áàéíà. öóãëóóëàõ ìàÿãò ãì)-òàé. Àðãà÷èëëûí òºñëèéí õóâèëáàðòàé• ¯éë àæèëëàãààíû ÷èãëýìæ Çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèé ïîðòàë- ñàéòàé, òóõàéëáàë ãàðãàæ èðýõ èàñ òàíèëöàæ (www.gaportal. ¿ð ä¿íã íü îðîí íóòãèéí áîäëîãî org) ýñâýë ͯÁÕÕ Îñëî äàõü áîëîâñðóóëàã÷èä øóóä àâ÷ Çàñàãëàëûí òºâòýé øóóä õîëáîî àæèë õýðýã áîëãîõ áîëîìæòîé, áàðüæ áîëíî (oslo.governance.cen- îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí tre@undp.org). ïðîöåññèéí òîäîðõîé äîãîëäîë ñóë òàëûã çààæ ºãä㺺𺺠Õîëáîî áàðèõ îíöëîã. Êåìèòðààí ïàòíåðøèï• Áýëýí áàéäàã áîëîâ÷ îðîí Jl. Brawijaya VIII 7 íóòãèéí çàñàãëàëûí ¿íýëãýýíä Kebayoran Baru, Æàêàðòà õîò 12160 òýð á¿ð àøèãëàëò õýðýãëýý Óòàñ: +62-21-727 99566 áàãàòàé çàñãèéí ãàçðûí Ôàêñ: +62-21-722 5667 áîëîí çàõèðãààíû îáüåêòèâ Ýëåêòðîí øóóäàí : info@kemitraan. ìýäýýëëèéí ñóðâàëæèéã ºðãºí or.id õ¿ðýýòýé àøèãëàíà.Ñóë òàë• Îëîí òºðëèéí ìýäýýëëèéí ýõ ñóðâàëæ, ìýäýýëýã÷ íàðààñ öóãëóóëàõ äýëãýðýíã¿é àðãà÷èëàëòàé òóë õýäèéãýýð 121
  • 122. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà8. Õîò, òîñãîíû çàõèðãààäûí àæëûí....ã¿éöýòãýëèéã õýìæèõ ¿ç¿¿ëýëò....MIDAMOS (Ïàðàãâàé) Áîëîâñðóóëñàí: äóíä ñàéí çàñàãëàë ãýäýã íü ÀÍÓÎÓÕÀ-èéí äýìæëýãòýéãýýð õ¿í á¿ðèéí ìýðãýæëèéí, óëñ AlterVida/GEAM òºðèéí áîëîîä õóâèéí ñîíèðõîëä õàìààòàé ç¿éë ãýäãèéã îéëãóóëæÒ¿¿õ ºãºõèéã çîðüæ áàéâ. 2001 îíä CIRD, (Centro de Infor-mación y Recursos para el Desarrol- Àøèãëàõ òîî áàðèìò, ýõ ñóðâàëælo) ãýãäýõ Ïàðàãâàéí àøãèéí áóñ Èõýíõ ìýäýýëëèéã òîî ÷àíàðûíáàéãóóëëàãà èðãýíèé íèéãìèéí îáüåêòèâ ýõ ñóðâàëæààñ, òóõàéëáàëáàéãóóëëàãóóäûã áýõæ¿¿ëñíýýð õ¿í àì, òºñºâ, ä¿ðýì æóðàìàðä÷èëëûí ¿éë ÿâöàä äýìæëýã çýðýã çàõèðãààíû ñóðâàëæààñ¿ç¿¿ëýõ õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëæ ãîë÷ëîí àâíà. Çàðèì ¿ç¿¿ëýëòýýðýõýëñýí áàéíà. Èíãýõèéí òóëä öóãëóóëñàí ìýäýýëëèéã çàõèðãààíûòºðèéí øèéäâýð ãàðãàõ ¿éë ÿâöàä àæèëòàí áîëîí çàðèì èðãýäòýéèðãýäèéí îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëæ, õèéñýí ÿðèëöëàãàä òóëãóóðëàíóëñûí áàéãóóëëàãûã èë¿¿ ñàéí äàâõàð íÿãòàëíà.õÿíàõ àðãà õýðýãñëýýð èðãýíèé Àðãà ç¿éíèéãìèéíõíèéã õàíãàõ [äºðâºí?] MIDAMOS àðãà÷èëàë îðîíçîðèëòûã õºòºëáºðººñ òàâüñàí. íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû Õàðèóöëàãàòàé áàéäàë, èë òîä ìåíåæìåíòèéí 5 ãîë ñýäâýýðáàéäëûã îðîí íóòãèéí ò¿âøèíä áàãöëàí õóâààðèëñàí 31 òîî,áýõæ¿¿ëýõ íýã àðãà íýâòð¿¿ëñýí íü ÷àíàðûí ¿ç¿¿ëýëòòýé.MIDAMOS õýìýýõ ÀÍÓÎÓÕÀ/Ïàðàãâàéí îðîí íóòãèéí ¯ç¿¿ëýëò òóñ á¿ðèéã 1-5 äýñçàõèðãààäûí õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä òîîí õóâààðü äýýð ¿íýëãýý õèéæ,áîëîâñðóóëñàí îðîí íóòãèéí õàðüöàíãóé æèí íîîãäóóëíà.çàñàãëàëûã õýìæèõ àðãà áàéëàà. Îðîí íóòãèéí çàõèðãààäûí àæëûí ã¿éöýòãýëèéã ¿ç¿¿ëýëò òóñÇîðèëãî á¿ðèéí îíîîíû æèãíýñýí óòãûí MIDAMOS (“Õýìæèöãýýå”) íèéëáýðýýð òîîöîæ ãàðãàíàòîîöîîëëûí ñèñòåì íü õîò, (Äîîðõ õ¿ñíýãòèéã ¿çíý ¿¿).òîñãîíû çàõèðãààíû ò¿âøèíäñàéí çàñàãëàëûã òýòãýí; àðä ¯ç¿¿ëýëò¿¿äèéã 1-ýýñ 5èðãýä, èðãýíèé íèéãìèéí õ¿ðòýëõ õóâààðèàð òîîëîõûíáàéãóóëëàãóóäàä õîò, òîñãîíû òóëä ºâºðìºö “òåõíèêèéí êàðò”çàõèðãààíû àæëûã îéëãîæ, ¿ð íýâòð¿¿ëñýí. Ýíý êàðòàä ¿ç¿¿ëýëòä¿íãèéí ¿íýëãýý õèéõ ÷àäàâõè áóé òóñ á¿ðèéí òîäîðõîéëîëò, ¿ðáîëãîõûã íü õºõé¿ëýí äýìæèõ; ä¿í ã¿éöýòãýëèéí ïàðàìåòð¿¿ä,òºð, çàõèðãààíû àëáàí õààã÷äûí àøèãëàõ òîìü¸î, ¿ç¿¿ëýëòèéí 122
  • 123. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàóòãà, õàðüöàíãóé æèíã ¿íýëýõ íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû òàéëáàðçààâàð çýðãèéã àãóóëíà. Îíîî àâàõ çîðèëãîîð õ¿ðã¿¿ëíý.òîîëîõ æóðìûã äîð äóðüäñàí õî¸ð 2008 îíîîñ MIDAMOSæèøýýãýýð àâ÷ ¿çñýí áîëíî. àðãà÷èëëûã íýâòð¿¿ëñýí ãàçðûí îðîí íóòãèéí çàõèðãààíû àæëûí ¯ç¿¿ëýëò òóñ á¿ðýýð ¿íýëãýý ã¿éöýòãýëèéí òàëààð ðàäèîíýãýíò õèéãäýæ íýãòãýñíèé àøèãëàí ìýäýýëýë ò¿ãýýõ áîëñîí.äàðàà, ýíý ìýäýýëëèéã öóãëóóëñàí Ãîë ñàíàà íü îðîí íóòãèéíèðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãóóä çàõèðãààíû àæëûí ã¿éöýòãýëèéíçàõèðãààíû àæèëòàí, çºâëºëèéí áîäèò îáüåêòèâ ¿ç¿¿ëýëòòýéãèø¿¿äýä íýãä ¿íýëãýýíèé ä¿íã áàéõûí à÷ õîëáîãäëûã èðãýäýäòàíèëöóóëàõ õî¸ðò, ò¿¿íäýý îðîí îéëãóóëàõ ÿâäàë áàéëàà. Õ¿ñíýãò 15: MIDAMOS-ûí ñýäýâ, ¿ç¿¿ëýëò, ýçëýõ õóâü ¯ç¿¿ëýë Ñýäýâ, òîäîðõîéëîëò, ¯ç¿¿ëýëò¿¿ä ò’ õàðüöàíãóé æèí, äýýä îíîî õóâèàð 1. ¯éë àæèëëàãààíû ñàíõ¿¿æèëò 2% 2. ªºðèéí ýõ ¿¿ñâýðýýñ õºðºí㺠îðóóëàõ ÷àäâàð 2%Ñàíõ¿¿ 3. ¯ë õºäëºõ õºðºíãèéí òàòâàð õóðààëòûí ¿ð àøèã 2%Îðîí íóòãèéí çàñàã 4. Íèéãìèéí õºðºí㺠îðóóëàëò 2%çàõèðãààíû ñàíõ¿¿ãèéí 5. ªºðèéí ýõ ¿¿ñâýðýýñ çàðöóóëàõ ÷àäâàð 2%íººöèéí óäèðäëàãàòàé 6. Ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíãèéí ¿éë ÿâö, ãàðãàëò 2%õîëáîãäñîí àñóóäàë 7. Òºñâèéí òºëºâëºëò 2%õàðüöàíãóé æèí: 20% 8. Çàðöóóëàëò çîõèîí áàéãóóëàõ ¿éë ÿâö 2%äýýä îíîî: 1.00 9. Òàòâàð õóðààëòûí ìåíåæìåíò 2% 10.Êàäàñòðûí ìåíåæìåíò 2% 1. Çàõèðãààíû àæèëòíóóäûí ¿ð àøèãÄîòîîä àæèë 2% 2. Óðñãàë çàðäëûí óÿí õàòàí ÷àíàðÁàéãóóëëûí ¿ð ä¿íä õ¿ðýõèéã 2% 3. Òåõíîëîãèéí ÷àäàâõèò¿ðãýòãýõ ¿éë ÿâö áàéãàà ýñýõ, 2% 4. Îðîí íóòãèéí òºëºâëºëò áàéãàà ýñýõ, ò¿¿íèé öàðáàéãàà áîë òýäãýýðèéí 2% õ¿ðýýõýðýãæèëò, áîëîâñðóóëàëòûí 2% 5. Õ¿íèé íººö áàéãàà ýñýõ, ò¿¿íèé öàð õ¿ðýýöàð õ¿ðýý 2% 6. ͺºö á¿ðä¿¿ëýõ çàð÷èìõàðüöàíãóé æèí: 16% 2% 7. Ðîÿëòèéí1 òºëáºðèéí ýõ ¿¿ñâýðýýð õèéõ õºðºí㺠äýýä îíîî: 0.80 3% îðóóëàëòûã òºëºâëºõ, õýðýãæ¿¿ëýõ¯éë÷èëãýýíèé ìåíåæìåíòÑóóðü ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ, 7% 1. ¯éë÷èëãýý õ¿ðãýõ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ ¿éë ÿâöûã 7% 2. Ñóóðü ¿éë÷èëãýýíèé õàìðàõ õ¿ðýýõýâø¿¿ëýõ õîòûí çàõèðãààíû 7% 3. Ñóóðü ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð÷àäàâõè 3% 4. Áàéãàëü îð÷íû ÷àíàðõàðüöàíãóé æèí: 24%äýýä îíîî: 1.20 1. Çàõèðãààíû äîòîîä îðîëöîî, èë òîä áàéäàë 3%Àðä÷èëàë, Îðîëöîî 2. Èðãýäèéí îðîëöîîíû ìåõàíèçì 6%Èðãýíèé íèéãýì áîëîí çàñãèéí 3. Èðãýäèéí îðîëöîîíû òîãòâîðòîé áàéäàë 2%ãàçðûí áóñàä áàéãóóëëàãàòàé 4. Òàéëàãíàë, õàðèóöëàãà [accountability and 4%õàðèëöàà õîëáîî òîãòîîõ responsibility] 5%õîòûí çàõèðãààíû ÷àäàâõè 5. Îëîí íèéòýä èë òîä áàéõ 3%õàðüöàíãóé æèí: 25% 6. Çàñãèéí ãàçðûí ò¿âøíèé ººð õîîðîíäûí õàðèëöàà 2%äýýä îíîî: 1.25 7. Æåíäåðèéí òýãø áàéäëûã äýìæèõÕóóëü òîãòîîõ àæèëëàãààÎðîí íóòãèéí çîðèëãûã 1. Õóóëü òîãòîîìæèéí ¿ð àøèãõàíãàõàä îðîí íóòãèéí õóóëü 5% 2. Òåõíèêèéí áîëîí àæèëëàãààíû ¿ð àøèãòîãòîîõ áàéãóóëëàãûí àæëûí 5% 3. Èë òîä áàéäàë, îðîëöîîã¿éöýòãýëèéí ò¿âøèí 5%õàðüöàíãóé æèí: 15%äýýä îíîî: 0.75 123
  • 124. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà Õ¿ñíýãò 16: Îíîî òîîëîõ ïðîöåäóðûí æèøýý ¯ç¿¿ëýëò áà çîðèëò Àæèë ã¿éöýòãýëèéí ïàðàìåòð¿¿ä ¯ð ä¿íÍèéãìèéí õºðºí㺠îðóóëàëò Õàðüöàà 0-ð¿¿ òýì¿¿ëýõ òóñàì íèéãìèéí 5îíîî: 0,40-ººñ èõ(“Ñàíõ¿¿”, ¿ç¿¿ëýëò 4) õºðºí㺠îðóóëàëò òºäèé ÷èíýý áàãà áàéíà ãýñýí 4îíîî: 0,31-0,40Îðîí íóòãèéí íèéãìèéí õºðºí㺠¿ã. 3îíîî: 0,21-0,30îðóóëàëò, îðîí íóòãèéí íèéò 2îíîî: 0,11-0,20çàðäëûí õàðüöààãààð ¿íýëíý. 1 îíîî: 0,11- ýýñ áàãàÒàéëàãíàë áà õàðèóöëàãà 1. Îðîí íóòãèéí çàõèðãààíä òàéëàí, 5 îíîî: 9-ººñ îëîí(“Àðä÷èëàë, Îðîëöîî”, ¿ç¿¿ëýëò õàðèóöëàãûí íîðìàòèâ á¿òýö áàéíà. ïàðàìåòð4) 2. Îðîí íóòãèéí çàõèðãààíû åðºíõèé àøèãëàñàí.Îðîí íóòãèéí çàõèðãààíààñ ìåíåæìåíòèéí òàéëàí õàðèóöëàãûí 4 îíîî: 8-9 ïàðàìåòðãàðãàñàí øèéäâýð, áîäëîãî, ìåõàíèçìûã íýâòð¿¿ëñýí. àøèãëàñàí.õºòºëáºðèéí òàéëáàð, ¿íäýñëýë 2. Òºðèéí óäèðäëàãàä õÿíàëò øèíæèëãýý õèéõáîëîõ ìåõàíèçìóóäûã ìåõàíèçì áèé. 3 îíîî: 5-7 ïàðàìåòðòîäîðõîéëíî. 3. Òºðèéí óäèðäëàãàä õÿíàëò øèíæèëãýý õèéõ àøèãëàñàí. ìåõàíèçì áèé. 4. Òýäãýýð ìåõàíèçìûã õýâëýí íèéòëýñýí áºãººä 2 îíîî: 3-4 ïàðàìåòð õ¿ðòýýìæ ñàéòàé àøèãëàñàí 5. Õÿíàëò øèíæèëãýýíèé ìåõàíèçì èðãýäèéí àñóóëòûã áàéãóóëëàãûí õàðèóëòûí õàìò 1 îíîî: 3-ààñ öººí á¿ðòãýæ àâäàã. ïàðàìåòð 6. Ãîìäîë áàðàãäóóëæ, õàðèóëò ºãºõ ä¿ðýì, àøèãëàñàí. æóðàì áèé. 7. Îðîí íóòãèéí çàõèðãààíû òàéëàãíàë, õàðèóöëàãûí òóõàé áàðèìò áè÷èã/òàéëàíã èðãýäèéí õ¿ðòýýë áîëãîäîã. 8. Òàéëàí èæ á¿ðýí, òîäîðõîé ìýäýýëýëòýé. 9. Òàéëàí ¿ð ä¿íã îéëãîìæòîé áîëãîõ ¿¿äíýýñ íýìýëò ìýäýýëýë áàãòààñàí. 10. Èðãýä òàéëàí õàðèóöëàãûí òàëààðõ áàðèìò áè÷èãòýé ÷èðýãäýëã¿é òàíèëöàæ, ººðèéí àñóóëòàä õàðèó àâàõ áîëîìæòîé. 11. Òàéëàí õàðèóöëàãûí ïðîöåäóðò èðãýäèéí îðîëöîîíû íîòëîõ áàðèìò áèé. 12. Òàéëàí õàðèóöëàãûí ººð ìåõàíèçì áèé. Õ¿ñíýãò 17: Ä¿íãèéí ñèñòåì ‘A’ çýðýã 4,6-5 Îíö ñàéí ã¿éöýòãýë Ñàéí ã¿éöýòãýë, áàãà çýðãèéí ‘B’ çýðýã 3,6-4,5 äîãîëäîëòîé Õîòûí ìåíåæìåíò, ÿëàíãóÿà çàðèì ‘C’ çýðýã 2,6-3,5 ò¿ëõ¿¿ð ¿ç¿¿ëýëòýýð äîãîëäîæ áàéãàà Çàõèðãààíû íîöòîé àñóóäàë ‘D’ çýðýã 2-2,5 òóëãàìäñàí ‘E’ çýðýã 1,9-ººñ áàãà Îíö ìóó ã¿éöýòãýë 124
  • 125. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàÅðºíõèé ã¿éöýòãýã÷/ ãîë ãîë îðîëöîã÷ Æåíäåðèéí ÷èãëýìæòàë Æåíäåðèéí òýãø áàéäëûã MIDAMOS õîò, òîñãîíû äýìæèõòýé õîëáîãäñîí äàðààõçàõèðãààíû àæèëòàí, îðîí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã á¿õèéíóòãèéí çºâëºë/õóðëûí òºëººëºã÷ òîäîðõîé ¿ç¿¿ëýëòòýé. ¯¿íä:áîëîí çàõèðãààäàä àøèã òóñ æåíäåðèéí àñóóäàë õàðèóöñàí¿ç¿¿ëýõ çîðèóëàëòòàé. MIDAMOS- çàõèðãààíû àæèëòàí áàéãàà ýñýõ;ûã äàðààõ ýòãýýäýä òóëãóóðëàí ýìýãòýé÷¿¿äèéí íèéãýìëýã,õýðýãæ¿¿ëíý. ¯¿íä: õîëáîîäûí îðîëöîîã àëáàí áîëîí • ¯íýëãýýíèé ¿éë ÿâöûã àëáàí áóñààð õ¿ëýýí çºâøººðñºíèäýâõèæ¿¿ëýõ ¿¿ðýã á¿õèé çàõèðãààíû õýì õýìæýý, òºñºë¿ð ä¿íãèéí ¿íýëãýýíèé õºòºëáºð áàéãàà ýñýõ; çàõèðãààíûèòãýìæëýãäñýí áàéãóóëëàãà àïïàðàòûí 30% ýìýãòýé àëáàí(¯Ä¯ÈÁ) – ñóäàëãàà, õààã÷ áàéõ äîîä õÿçãààðûã õàíãàæøèíæèëãýýíèé ÷àäàâõèòàé ýñâýë áàéãàà ýñýõ ãì.îëîí òàëûí îðîëöîîã õàíãàñàí ßäóóðëûí àñóóäëûã õàìàðñàí áàéäàëçºâëºëäºõ á¿òýö; Òîäîðõîé áóñ. • ¯Ä¯ÈÁ-àä ¿íýëãýýíäøààðäëàãàòàé ìýäýýëýë, áè÷èã Äàâóó òàëáàðèìò ãàðãàæ ºãºõ ýðõ ìýäýë, • MIDAMOS áîë îðîí íóòãèéí¿¿ðýã á¿õèé çàõèðãààíû àæèëòàí. àðä÷èëëûí àñóóäëûã òºðèéí • Õîòûí çàõèðãàà ¿íýëãýýíä ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ, äîòîîä àæèëîðîëöîõ ñîíèðõîëã¿é íºõöºëä õàìàðñàí îðîí íóòãèéí çàñàãøèíæýý÷èä áîëîí çàõèðãààíû çàõèðãààíû àæëûí ¿ð ä¿í,ìåíåæìåíòèéí òàëààð “ìýäëýã ã¿éöýòãýëèéí àëü àëèíûã íüìýäýýëýë ñàéòàé” õ¿ì¿¿ñýýñ õàìàðñàí èæ á¿ðýí öîãö ¿íýëãýýá¿ðäñýí àæëûí õýñýã [áàéãóóëíà]. þì. • ¯ð ä¿íãèéí ¿íýëãýýíèé • Ãîëëîí îáüåêòèâ ¿ç¿¿ëýëò äýýðáàéãóóëëàãààñ çàðèì ¿ç¿¿ëýëòýýð ñóóðèëñàí àðãàç¿é íü ¿íýëãýýíèéöóãëóóëñàí îáüåêòèâ ¿ð ä¿íã “ìàðãààíã¿é” áîëãîäîã.ìýäýýëýë(òóõàéëáàë, “Îëîí MIDAMOS àðãà÷èëàë ìàøíèéòýä ÷èãëýñýí èë òîä áàéäàë”- íàðèéí íÿãò, ¿ç¿¿ëýëò òóñ á¿ðýýðûí “òàéëàãíàë áà õàðèóöëàãà”-ûí ä¿ãíýõ îíîâ÷òîé øàëãóóðòàé.¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã ãì.)-ä áàÿæóóëàëò Ñóë òàëõèéõ, íÿãòëàí øàëãàõ ¿¿äíýýñ MIDAMOS-ûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äçàõèðãààíû àæèëòàí, èðãýíèé íü çàõèðãààíû ìºðäºæ áóéíèéãìèéí áàéãóóëëàãà áîëîí ìåõàíèçì, õºòºëáºð, ýðõ ç¿éíèðãýäèéã ñàíàìñàðã¿é áàéäëààð àêò ýñâýë êâîò çýðãèéã ¿íýëýõäýýÿðèëöëàãà õèéæ áîëíî. ãîëëîí îáüåêòèâ ìýäýýëýë äýýð¯ð ä¿íãèéí òàéëàíãèéí çàãâàð ¿íäýñëýäýã. ¯íýëãýýíèé ¿éë ÿâöàäÎðîí íóòãèéí çàõèðãàà òóñ á¿ð èðãýäèéí îðîëöîî (òóõàéëáàë,Õ¿ñíýãò 17-ò çààñíû äàãóó “A”- ìýäýýëëèéí ýõ ñóðâàëæèéíýýñ “E” õîîðîíä ä¿í òàâèóëíà. õóâüä) õÿçãààðëàãäìàë áàéäàã ó÷èð çàñàãëàëûí ìåõàíèçìóóäûí 125
  • 126. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà÷àíàðûã ¿íýëýõ áîëîìæ áîëîëöîîã Öàã õóãàöààíû õóâààðüáóóðóóëíà. 2006 îíä ýõë¿¿ëñýí. Õýðýãæèæ áàéãàà. Òóðøèëòûí òºñë¿¿äèéãÕàìðàõ õ¿ðýý 2005-2006 ã¿éöýòãýñýí. 2008 îíû àðàâäóãààð ñàðûí Õýðýãæèëòèéí øàòàíä ÿâàà.áàéäëààð Ïàðàãâàéä îðîí íóòãèéí150 çàõèðãààíû íýãæèä ¿íýëãýýõèéãäýýä áàéíà.¯¿íòýé õîëáîãäîë á¿õèé ìàòåðèàë õààíààñ îëæ áîëîõ http://www.midamos.org.py/Õîëáîî áàðèõ MIDAMOS Mcal. López 2029 e/ Acá Caraya Asunción, Ïàðàãâàé Óòàñ: (595 21) 212540/ 207373 midamos@cird.org.py www.midamos.org.pyÍýìýëò ìàòåðèàë / çààâàð÷èëãàà MIDAMOS ãàðûí àâëàãà: http://www.midamos.org.py/docs/MANUAL_MIDAMOS_version_1.2.pdfMIDAMOS ñàíàà÷èëãûí Power point òàíèëöóóëãà: http://www.intrac.org/docs.php/3362/Alvaro%20Caballero%20para-guai%20PAIC%20INTRAC.ppt 126
  • 127. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà9. Òºâ Àìåðèê äàõü àðä÷èëàë ñóäëàëûí òºâ:Òºâ Àìåðèê äàõü ýðõ ç¿éí áîëîí áàéãóóëëûíçàñàãëàëûí ¿ç¿¿ëýëòèéí ñèñòåì Áîëîâñðóóëñàí: áàéãóóëàëò, òºðèéí áîäëîãûí Ñåíòðî Ýñòóäèîñ ïàðà ýëü òàâàí õýìæýýñèéã ºðãºí õ¿ðýýíä Ôóòóðî õàìàðíà. ¯¿íä: 1. Òºðèéí ¿íäñýí õóóëèéí òîãòîëöîî, ýðõ ç¿éíÒ¿¿õ äýãëýì, áàéãóóëëûí á¿òýö; 2000-2003 îíä òóñ òºâ (Òºâ 2.ñîíãóóëèéí òîãòîëöîî, óëñÀìåðèêèéí 5 óëñûí ñóäàëãàà, òºðèéí òºëººëºë, îðîëöîî;øèíæèëãýýíèé 9 õ¿ðýýëýíã 3.Ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí òºðèéííýãòãýñýí ñ¿ëæýý)-ººñ Ãâàòåìàë, ñàíãèéí òîãòîëöîî; 4.Aðä÷èëëûíÝëü Ñàëüâàäîð, Íèêàðàãóà, èíñòèòóöèä îðóóëàõ óëñûíÕîíäóðàñ, Êîñòà Ðèêà ãýñýí õºðºí㺠îðóóëàëò; 5.Îðîí íóòãèéíòºâ Àìåðèêèéí 5 óëñûí ýðõ çàñàã çàõèðãàà, òºâëºðëèéãç¿é/ áàéãóóëëûí çàñàãëàë, õóóëü ñààðóóëàõ çýðýã áîëíî.äýýäëýõ ¸ñíû õýðýãæèëò, õóâüñà뺺ð÷ëºëò, øààðäëàãûí àñóóäëààð Òóñ ãàðûí àâëàãà òºâëºðºëäýëãýðýíã¿é ñóäàëãàà õèéñýí. ñààðñàí çàñàãëàëûí àñóóäàëä2004-2007 îíóóäàä Ýäèéí çàñãèéí ãîëëîí àíõààð÷ áàéãàà òóë ýíäõàìòûí àæèëëàãàà, õºãæëèéí “Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãàà,áàéãóóëëàãà (ÝÇÕÀÕÁ)-ûí òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ” ìîäóëèéããèø¿¿í 16 îðíû õóóëü, áàéãóóëàë, íü ë àâ÷ ¿çíý.áîëîí ýðõ ç¿éí ñàëáàðûí õýì Çîðèëãîõýìæýýíèé òýðã¿¿í òóðøëàãûã “Òºâ Àìåðèê äàõü àðä÷èëàëñóäëàí áàðèìòæóóëæ, ò¿¿íäýý ñóäëàëûí òºâ” òºñ뺺ñ òºâ¿íäýñëýí òºâ Àìåðèêèéí ýðõ ç¿éí Àìåðèêèéí óëñ îðîíä çîðèóëàíáîëîí áàéãóóëëûí çàñàãëàëûí ýðõ ç¿éí áîëîí áàéãóóëëûí¿ç¿¿ëýëòèéí ñèñòåìèéã çàñàãëàëûí ¿ç¿¿ëýëòèéí ñèñòåìèéãáîëîâñðóóëñàí áàéíà. ¯íýëãýýíèé ñàíàë áîëãîæ áàéíà. Ãîë ñàíààýíý àðãàç¿éãýý Òºâ Àìåðèêèéí íü óëñ, îðîí íóòãèéí ò¿âøíèéäýýð äóðüäñàí 5 óëñàä õýðýãæ¿¿ëæ, òºðèéí áàéãóóëëàãûã ýðõ ç¿éíõóóëèéí áîëîí áàéãóóëëûí áîëîí çîõèîí áàéãóóëàëòûí àæëûíøèíýòãýëèéí äýëãýðýíã¿é ã¿éöýòãýëèéã æèøèõ ¿ç¿¿ëýëòçºâëºìæ áîëîâñðóóëñàí. Àðä÷èëñàí [benchmarks]-ýýð õàíãàõàä îðøèíî.çàñàãëàëûí Ýðõ ç¿éí áîëîíáàéãóóëëûí ¿ç¿¿ëýëòèéí ñèñòåì 99 Õýðýãëýýíèé çîõèìæõóâüñàã÷, 475 ¿ç¿¿ëýëòýýñ á¿ðäýõ Òºâ Àìåðèêèéí óëñàäáºãººä îð÷èí ¿åèéí íèéãìèéí òîõèðîìæòîé.èíñòèòóöîíàëü áàéãóóëàìæ [insti-tutional building], ýðõ ç¿éí çîõèîí 127
  • 128. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàÀøèãëàõ òîî áàðèìò, ýõ ñóðâàëæ ¯¿íä: òóõàéëáàë, ýðõ ç¿éí ¯íäñýí õóóëü, ñàëáàð õóóëèóä, ñèñòåìèéí øèíæ ÷àíàðòàé çºð÷èë,çàðëèã, òîãòîîë, ýðõ ç¿éí áóñàä äàâõàðäàë, òºñºâ ñàíõ¿¿ãèéíáàðèìò áè÷èã, òºñâèéí ìýäýýëýë ýõ ¿¿ñâýðèéí õîìñäîë, òºðèéíãì çºâõºí îáüåêòèâ ìýäýýëýë àëáàíû äîãîëäîë, íýãýí íóòàãàøèãëàíà. äýâñãýð äýýð õóóëèéã õýñýã÷ëýí/ ÿëãàâàðòàé õýðýãæ¿¿ëýõ çýðãèéãÀðãàç¿é õàìàðíà) (æèí: ¿ç¿¿ëýëòèéí óòãûí “Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãàà 50%)áîëîí òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ”ìîäóëü 8 õóâüñàõ õýìæèãäýõ¿¿í, Äàðààõü õ¿ñíýãòýä ¿ç¿¿ëýëò43 ýðõ ç¿éí ¿ç¿¿ëýëòýýñ á¿ðäýíý. òóñ á¿ðèéã (25% îðøèí áàéãàà¯ç¿¿ëýëò òóñ á¿ðò 0, 100 ýñâýë ýñýõýä; 25% ñòàíäàðò ¿ç¿¿ëýëòýä;çàâñðûí óòãà ºãíº. Èõýíõ ¿ç¿¿ëýëò 50% ñèñòåìèéí ¿ð íºëººíä)“Áàéãàà” ýñâýë “Áàéõã¿é” [IF õýðõýí æèãíýæ áàéãàà, ìºíor NOT] (îðøèõ áàéõûí) ãýñýí ººð ººð æèíãýýð æèãíýñýíõýëáýðòýé. ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä õýðõýí íýã “õóâüñàõ Äàðààõü õ¿ñíýãò “Îðîí íóòãèéí õýìæèãäýõ¿¿í”-ä íýãòãýãäýæçàñàã çàõèðãàà, òºâëºðëèéã áàéãàà õàðóóëæ áàéíà. (“Óòãà”ñààðóóëàõ” ìîäóëèéí á¿òöèéã ãýñýí áàãàíûã õàðíà óó).òàíèëöóóëæ áàéíà. ¯ç¿¿ëýëò¿¿äèéã äàðààõü ãóðâàíàíàëèòèê êàòåãîðèéí ¿íäñýíäýýñîíãîæ àâñàí. ¯¿íä: •Õóóëü ç¿éí òîãòíîë [le-gal existence]-ûí ïàðàìåòð(òèéì/¿ã¿é) (æèí: ¿ç¿¿ëýëòèéíóòãûí 25%) •Ñòàíäàðò òèïîëîãèéí ïàðàìåòð(òóõàéí õýì õýìæýý/çààëò îëîíóëñûí æèøèãò àëü õèð íèéöýæáàéãàà) (æèí: ¿ç¿¿ëýëòèéí óòãûí25%) • Ñèñòåìèéí ¿ð íºëºº [sys-temic efficacy] áóþó õýðýãæèëòèéíïàðàìåòð (òóõàéí õýì õýìæýý/çààëòûã ìºðäºí õýðýãæ¿¿ëýõñèñòåìèéí ¿ð íºëººãòîäîðõîéëîõäîî òàâüñàí çîðèëãîçîðèëòûã íü õàíãàõàä ýåðýã ,ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëæ áàéíà ãýæòîäîðõîéëñîí 8 ãîë õ¿÷èí ç¿éëèéãàâ÷ ¿çíý. 128
  • 129. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà Õ¿ñíýãò 18: “Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãàà áîëîí òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ” ìîäóëèéí á¿òýö,Õóâüñàã÷èéí ñàëáàð Õóâüñàã÷ õýìæèãäýõ¿¿í ¯ç¿¿ëýëòèéí òîî æèøýý 1. Õîòûí çàõèðãààäûí 6 ¿ç¿¿ëýëò, òóõàéëáàë: îðîí íóòãèéí ºðñºë人í, ¿éë àæèëëàãààíû çàñàã çàõèðãààíû çîõèîí áàéãóóëàëò, õ¿ðýýã ¿íäñýí õóóëü áà áóñàä ¿éë àæèëëàãààíû õýì õýìæýýíèé ¿íäñýí ýðõ ç¿éí àêòààð õ¿ëýýí õóóëèéí çîõèöóóëàëò áàéãàà ýñýõ çºâøººðºõ 8 ¿ç¿¿ëýëò, òóõàéëáàë: çàõèðãààíû 2. Õîòûí çàõèðãààíû àæèëòíóóäûí ìýäëýã ÷àäâàðûã ìåíåæìåíò, àæèë ¿éë÷èëãýý äýýøë¿¿ëýõ, æèë òóòìûí ìýðãýæèë ã¿éöýòãýõ øèíæ ÷àíàð äýýøë¿¿ëýõ, ñóðãàëòûí õºòºëáºð áèé. 11 ¿ç¿¿ëýëò, òóõàéëáàë: ͺºöèéã 3. Õîòûí çàõèðãààíû õºðºíãº, (¿íäýñíèé õýìæýýíèé ðåíòýýñ) îðîí ñàíõ¿¿ãèéí áàéäàë, ò¿¿íèé 1. Õîòûí çàñàã íóòàãò øèëæ¿¿ëýõ ¿íäñýí õóóëèéí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñã¿¿ä çàõèðãàà, ò¿¿íèé áîëîí ýðõ ç¿éí õýì õýìæýý áèé. àòðèáóò øèíæ 3 ¿ç¿¿ëýëò, òóõàéëáàë: Õîòûí çàõèðãàà ÷àíàð äàðààõ ÷àäâàðòàé ýñýõ. ¯¿íä: - Ãàäààäûí õîòûí çàõèðãààäòàé àõ ä¿¿ãèéí õîëáîî òîãòîîõ, ãàäààä õàðèëöàà õºãæ¿¿ëýõ; 4. Çîõèöóóëàëòûí ò¿âøèí - Îëîí óëñûí áóñàä îðíû õî¸ð òàëûí áàéãóóëëàãàòàé õàìòûí àæèëëàãàà ýõë¿¿ëýõ - Áàéãóóëëûí äîòîîä ãýðýý, õýëýëöýýð¿¿ä 1 Õîòûí çàõèðãààä èðãýäýä îéð àðä÷èëëûí îðîí çàé áîëîõ, 6 ¿ç¿¿ëýëò, òóõàéëáàë: õîòûí ñ¿¿ëèéí ñîíãóóëèéí ¿éë ÿâö áîëîí ñîíãóóëèàð æåíäýðèéí òºëººëëèéí òîãòîëöîî, õîò, îðîí íóòãèéí òýíöâýðò õàðüöàà õàíãàãäñàí òºëººëºë 4 ¿ç¿¿ëýëò, òóõàéëáàë: ñîíãóóëèéí òóõàé õóóëèíä äîð äóðüñàí çààëò áèé ýñýõ2. Èðãýä ýðõ ìýäýëä Ǻâëºëäºõ ÷óóëãàíàëü õèð îéð áîëîõ, Õîòûí çàõèðãààíû ò¿âøèíä Íýýëòòýé õýëýëö¿¿ëýãñîíãóóëèéí èðãýäèéí îðîëöîîíû õýëáýð, Õîòûí çºâëºë/òºëººëºã÷äèéí õóðàëòîãòîëöîî, îðîëöîî áàéãóóëëàãà, îðîí çàé áàéãàà Õîòûí çºâëºë/òºëººëºã÷äèéí íýýëòòýéáà õàðèóöëàãàòàé ýñýõ õóðàëáàéäàë Àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãà Àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãà] Èðãýäòýé çºâøèëöºõ Õàðèóöëàãàòàé áàéäàë, çàñàã 3 ¿ç¿¿ëýëò, òóõàéëáàë: Õîòûí çàõèðãààíû ìýäýýëýë, èðãýäèéí çàõèðãààíû àøèã, äýâøèë, ãîìäîë õ¿ëýýæ àâàõ, òºëºâëºãººíèé òàëààð ìýäýýëýë áàðàãäóóëàõ ìåõàíèçì áàéãàà õàðèëöààíû õýëáýð, ìåõàíèçìóóä ýñýõ Èðãýäèéí ýð¿¿ë ìýíä, áàéãàëüÁàéãàëü îð÷èí áà 3 ¿ç¿¿ëýëò, òóõàéëáàë: óñíû õÿíàëò îð÷íû àñóóäëààðõ õîòûí çàñàãòºâëºðºë ñààðñàí áàéãàà ýñýõ çàõèðãààíû ÷èã ¿¿ðýãçàñàã çàõèðãàà 129
  • 130. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàÕ¿ñíýãò 19: Íýã õóâüñàõ õýìæèãäýõ¿¿íèé áàãö ¿ç¿¿ëýëòèéí æèøýý áà 3 ïàðàìåòð (existence; áåí÷ìàðêèíã; ñèñòåìèéí ¿ð íºëºº)-ààð îíîî ä¿ãíýñýí áàéäàëÎÐÎÍ ÍÓÒÃÈÉÍ ÇÀÑÀà ÇÀÕÈÐÃÀÀ ÁÎËÎÍ ÒªÂ˪ÐËÈÉà ÑÀÀÐÓÓËÀÕ – Ýëü ÑàëüâàäîðÕýìæýýñ I: OÐÎÍ ÍÓÒÃÈÉÍ ÇÀÑÀà ÇÀÕÈÐÃÀÀ, Ò¯¯ÍÈÉ ÀÒÐÈÁÓÒ ØÈÍÆ ×ÀÍÀÐÕóâüñàõ õýìæèãäýõ¿¿í I: Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû ºðñºë人í áîëîí ¿éë àæèëëàãààíû õ¿ðýýã ¿íäñýí õóóëüáîëîí ýðõ ç¿éí õóâüä õ¿ëýýí çºâøººðºõ Õýì, õýìæýý, Ñòàíäàðò Ñèñòåìèéí ÍèéòÊîä ¯ç¿¿ëýëò Óòãà çààëò áàéãàà ¿ç¿¿ëýëò ¿ð íºëºº % ýñýõ 0,25% 0,25% 0,50%d1/ Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû çîõèîív1/i1 áàéãóóëàëò, àæèëëàãààã çîõèöóóëñàí ¿íäñýí 10% 0.125 0.125 0.5 15 õóóëèéí õýì õýìæýý áàéãàà ýñýõ Äàðààõü õóóëèàð çîõèöóóëñàí õýì õýìæýý: • Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû òóõàé õóóëü • Îðîí íóòãèéí ñàëáàð õóóëèóä (ºðøººëèéí, ¿ë õºäëºõ õºðºíãº, ïàòåíò, ýäèéí çàñãèéí àæèëëàãààíû òàòâàðûí) •Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû òºñâèéíd1/ äýãëýìèéí òóõàé õóóëüv1/i2 10% 0.1875 0.1875 0.375 7.50 • Ýä õºðºíãèéã çàõèðàí çàðöóóëàõ ýðõèéí òóõàé õóóëü • Îðîí íóòãèéí øèëæ¿¿ëãèéí òóõàé õóóëü • Êàäàñòðûí òóõàé õóóëü • Îðãàíèê õóóëü òîãòîîìæ [Organic regulations] • Òîãòîîë, çàõèðàìæ • Òºðèéí àëáàí õààã÷äûí ýðõ ç¿éí ñòàòóñ Îðîí íóòãèéí íýãäë¿¿äèéí ºðñºë人íèéã ýðõ ç¿éí õóâüä õ¿ëýýí çºâøººðºõ • Õîòûí öàõèëãààí øóãàì ñ¿ëæýý • Îðîí íóòãèéí êàáåëü, èíòåðíåòèéí ¿éë÷èëãýý • óíäíû óñíû àñóóäàë ýðõýëñýí îðîí íóòãèéí çàõèðãààíû àëáà • Àãààðûí òóíäñûí áîëîí òîãòìîë óñûã çàéëóóëàõ àñóóäàë ýðõýëñýí îðîí íóòãèéí çàõèðãààíû àëáà • Öýâýðëýãýý, õîã çàéëóóëàõ àëáà • Áîëîâñðîëûí òºâ¿¿äèéí óäèðäëàãà • պ人ãèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäàë ýðõýëñýí çàõèðãààíû àëáà • Çàì, ã¿¿ðèéí áàðèëãà, àøèãëàëòd1/ • Áèåèéí òàìèð, ñïîðò, àìðàëò çóãààëãûãv1/i3 20% 0.25 0.125 0.25 12.50 äýìæèõ • Èðãýíèé á¿ðòãýë ìýäýýëýë • Áàéãàëü, îð÷íûã õàìãààëàõ êàìïàíèò àæèë • ßäóó ãýð á¿ëä òýòãýëýã, òýòãýìæ îëãîõ • Ãýíýòèéí àþóë îñëûí ¿åä àðãà õýìæýý àâàõ • Äàëàéí ýðýã ýñâýë õèëèéí á¿ñèéã õºãæ¿¿ëýõ (áîëîìæòîé áîë) • Ìàë íÿäëàõ ãàçàð, çàõ, îðøóóëãûí ãàçàð ýñâýë óóðõàé ýðõëýõ • Ãàçðûí àøèãëàëò áîëîí õîòûí ºñºëòèéã õÿíàí çîõèöóóëàõ • Íèéòèéí òýýâýð, çàìûí õºäºë㺺íèé àñóóäàë ýðõýëñýí àëáà • Àþóëã¿é áàéäàë àñóóäàë ýðõýëñýí îðîí íóòãèéí çàõèðãààíû àëáà Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààäûí îðãàíèê á¿òöèéã ýðõ ç¿éí õóâüä õ¿ëýýí çºâøººðºõ • Îðîí íóòãèéí çºâëºë/òºëººëºã÷äèéí õóðàë • Îðîí íóòãèéí çàñàã äàðãàd1/ • Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû êîìèññ¿¿äv1/i4 10% 0.1675 0.1875 0.375 7.30 • Êîìïàíè áîëîí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã îðîí íóòãèéí íèéãýìëýã¿¿ä • Æèæèã íóòàã äýâñãýðèéí çàõèðãàà ýñâýë áàéãóóëëàãóóä • Òåõíèêèéí áîëîí ìåíåæìåíòèéí áàéãóóëëàãà 130
  • 131. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà • Òåõíèê-çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà d1/ Îðîí íóòãèéí ººðºº óäèðäàõ ¸ñûã òºðèéí v1/i5 áàéãóóëàëòûí ¿íäýñ áîëîõûã õýì õýìæýý áîëîí 20% 0.25 0.25 0.375 17.50 õóóëèéí õóâüä õ¿ëýýí çºâøººðºõ Íóòàã äýâñãýðèéí øèíæòýé òºðèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãûí õóâüä îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû ýðõ ìýäëèéí õ¿ðýý • Reglamentary áîëîí ººðºº çîõèîí áàéãóóëàõ ýðõ ìýäýë d1/ • Ñàëáàðûí áîëîí ñàíõ¿¿ãèéí ýðõ ìýäýë v1/i6 • Ïðîãðàìì÷ëàë, òºëºâëºëòèéí ýðõ ìýäýë 30% 0.25 0.25 0.5 30.00 • õºðºí㺠ýçýìøèõ, çàõèðàí çàðöóóëàõ á¿ðýí ýðõ • Àëáàäëàãûí áîëîí øèéòãýë ã¿éöýòãýëèéí ýðõ ìýäýë • ªºðèéí òóøààë, òîãòîîë, ãýðýýã õÿíàí çàñâàðëàõ ýðõ ìýäýë Õóâüñàõ õýìæèãäýõ¿¿íèé íèéëáýð ä¿í 20% 16.96Åðºíõèé ã¿éöýòãýã÷ / ãîë ãîë îðîëöîã÷ õýìæèãäýõ¿¿í áîëîâñðóóëàõòàë àñóóäëààð ºíººã õ¿ðòýë õèéñýí Àíõíû ¿íýëãýýã ¿íäýñíèé õàìãèéí äîðâèòîé õ¿÷èí ÷àðìàéëòñóäàëãàà, øèíæèëãýýíèé áºãººä àðä÷èëàë, àðä÷èëëûíõ¿ðýýëýíã¿¿ä òýðã¿¿ëýí çàñãèéí èíñòèòóöèóäûã áýõæ¿¿ëýõãàçðûí ãîë ãîë îðîëöîã÷ òàëààñ õºãæëèéí òóñëàëöààíû òàëààðõ Òºâá¿ðäñýí ¿íäýñíèé óäèðäàõ Àìåðèêèéí õýëýëö¿¿ëýãò îðóóëñàíçºâëºëòýé õàìòðàí ã¿éöýòãýñýí. ÷óõàë õóâü íýìýð ìºí ãýæ îëîí¯íýëãýýíèé ä¿íã îëîí îðîëöîã÷ óëñûí çàðèì øèíæýý÷èéí ç¿ãýýñòàëûí ñåìèíàð äýýð òàíèëöóóëæ ä¿ãíýñýí áàéíà.áàòëóóëñíû äàðàà ¿íäýñíèé • Ýíýõ¿¿ àðãà÷èëàë ñóáñòàíöèéíóäèðäàõ çºâëºëººñ ò¿¿íèé ýðõ ç¿é [substantive rights]ìºðººð õèéõ øèíýòãýëèéí ¿íäñýí (õóóëèéí çîõèõ çààëò áàéãàà ýñýõ),÷èãëýëèéã ñîíãîæ àâñàí þì. ïðîöåäóðûí ýðõ ç¿é [procedural rights] (ýäãýýð ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëýõ¯ð ä¿íãèéí òàéëàíãèéí çàãâàð ¿ð ä¿íòýé ìåõàíèçì, ïðîöåäóð Õ¿ñíýãò 19-èéã ¿çíý ¿¿. áàéãàà ýñýõ) áîëîí ñèñòåìèéíÆåíäåðèéí ÷èãëýìæ ýðõ ç¿é [systemic rights] (õóóëèéí “Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààä çààëò áîëîí óëñûí òºñºâ, çîõèõáîëîí òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ” áàéãóóëëàãà áîëîí òºðèéí àëáàíìîäóëüä òîäîðõîé áóñ áàéäëààð õààã÷èä çýðýã ñèñòåìèéí øèíæòýéòóñãàñàí. áóñàä õ¿÷èí ç¿éäñèéí õîîðîíäûí õàðèëöàí ¿éë÷ëýë) ãýñýí ãóðâàëñàíßäóóðëûí àñóóäëûã õàìàðñàí áàéäàë ÷èãëýìæýýðýý ºâºðìºö îíöëîã þì. “Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààäáîëîí òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ” Ñóë òàëìîäóëüä òîäîðõîé áóñ áàéäëààð Îáüåêòèâ ìýäýýëëèéã îíöãîéëîíòóñãàñàí. ò¿øñýíýýð ¿ð ä¿íã “ìàðãààíã¿é” áîëãîõ áîëîâ÷ ýäãýýð ìåõàíèçìûíÄàâóó òàë ÷àíàðûã òîäîðõîéëæ ÷àäàõã¿éä • ¯ç¿¿ëýëòèéí ýíýõ¿¿ øèíý õ¿ðãýíý.ñèñòåìèéã Òºâ Àìåðèê äàõü ýðõç¿éí çàñàãëàëûí íàðèéí íÿãò 131
  • 132. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàÕàìðàõ õ¿ðýý Ãâàòåìàë, Ýëü Ñàëüâàäîð, Õîíäóðàñ, Íèêàðàãóà, Êîñòà Ðèêà.Öàã õóãàöààíû õóâààðü 2002 îíä àíõ ýõë¿¿ëñýí. Õýðýãæèæ áàéãàà.¯¿íòýé õîëáîãäîë á¿õèé ìàòåðèàë õààíààñ îëæ áîëîõ http://www.epfcentroamerica.org/proyecto.htmÕîëáîî áàðèõ Estudios para el Futuro Universidad Veritas-ààñ ç¿¿í òèéø 300 ìåòðò, Carretera a Zapote Apartado postal 2324-1000 Ñàí Õîñý, Êîñòà Ðèêà Óòàñ: (506) 225-7512 y (506) 281-2026 Ôàêñ: (506) 224-9549 epf@epfcentroamerica.org www.epfcentroamerica.orgÍýìýëò ìàòåðèàë / çààâàð÷èëãàà ¯íýëãýýíèé òàéëàí áîëîí ¿ç¿¿ëýëòèéí ìàòðèêñòàé óëñ óëñààð íüäàðààõü ñàéòààñ òàíèëöàæ áîëíî http://www.epfcentroamerica.org/ma-triz.htm ¯ç¿¿ëýëòèéí ìàòðèêñèéí àíãëè õýëíýý õºðâ¿¿ëñýí îð÷óóëãûãçàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèé ïîðòàëààñ àâ÷ òàíèëöàæ áîëíî. (www.gaportal.org) ýñâýë ͯÁÕÕ-èéí Îñëî äàõü Çàñàãëàëûí òºâ ð¿¿ øóóä õàíäàíà óó(oslo.governance.centre@undp.org) 132
  • 133. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà10. Desde lo Local (Îðîí íóòãèéí õºãæëèéí òºëºº òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ ñòðàòåãè- Ìåêñèê) Áîëîâñðóóëñàí: çàñàã çàõèðãààíû ÷àíàðûí ISO9001 Instituto Nacional para el ñòàíäàðò (Îëîí óëñûí Àæëûí Federalismo y el Desarrollo Õýëýëöýýð õýìýýõ 4 –IWA4) Munici pal INFAED çîõèöóóëñàí õóâèëáàðûã ¿íäýñ áîëãîñîí áèëýý.Ò¿¿õ Desde lo Local ñàíàà÷èëãà áîë ªºðèéí ¿íýëãýýíèé ¿ç¿¿ëýë-Ìåêñèêèéí Çàñãèéí ãàçðûí Õýðýã ò¿¿äèéã ýðäýìòýí ñóäëàà÷, îðîíýðõëýõ ãàçàð (ÇÃÕÝà [SEGOB])- íóòãèéí çàõèðãààäûí çºâëºëààñ INAFED-ýýð äàìæóóëæ íèéãýìëýãèéí áîëîí îðîíáîëîâñðóóëñàí, Ìåêñèêèéí á¿õ íóòãèéí çàõèðãàà, õîëáîîíûçàñàã çàõèðãààíû íýãæ¿¿äèéí çàñãèéí ãàçðûí òºëººëëèé㺺ð õîîðîíä çàñàãëàëûí ÷àíàð, îðîëöóóëñàí õýä õýäýí óäààãèéí÷àäàâõèéã æèãäëýõ, èæèë óóëçàëò õóðëààð íàðèéâ÷ëàíò¿âøèíã õàíãàõ çîðèëãîòîé. Òóñ õýëýëöñýí þì.Òóðøèëòûí òºñëèéãñàíàà÷èëãûí õ¿ðýýíä äàðààõ õýðýãæ¿¿ëñíèé äàðààãààð ýäãýýðäºðâºí êàòåãîðèîñ á¿ðäñýí ¿ç¿¿ëýëòèéã äàõèí òóðøèæ,ººðèéí ¿íýëãýýíèé àðãà÷ëàëûã ñàéæðóóëñàí áàéíà.áîëîâñðóóëñàí áèëýý. ¯¿íä: 1. Ñàéí çàñàãëàëûí òºëºº Ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãà òºâëºðºëáàéãóóëëûí õºãæèë ñààðñàí çàñàãëàëûí àñóóäàëä 2. Ýäèéí çàñãèéí òîãòâîðòîé ãîëëîí ÷èãëýñýí ó÷èð “Ñàéíõºãæèë çàñàãëàëûí áàéãóóëëûí õºãæèë” 3. Íèéãìèéí îðîëöîîò õºãæèë áîëîí “Íèéãìèéí îðîëöîîò[socially inclussive development] õºãæèë” ãýñýí êàòåãîðèóäûã ë àâ÷ 4. Áàéãàëü îð÷íû òîãòâîðòîé ¿çíý.õºãæèë Çîðèëãî Desde lo Local ñàíàà÷èëãà íü Desde lo Local ñàíàà÷èëãàîðîí íóòãèéí çàõèðãààíû àæëûí íü èðãýä áîëîí îðîí íóòãèéí¿ð ä¿í, ã¿éöýòãýëèéã õýìæèí óäèðäëàãàä ºäºð òóòàì òóëãàðäàãøàëãàx èë¿¿ ºðãºí õ¿ðýýòýé îëîí àñóóäëûí øèéäýë, õàðèóëòûãóëñûí õºòºëáºðèéí á¿ðýëäýõ¿¿í îëîõîä íü òºðèéí ãóðâàíõýñýã þì. Òýðõ¿¿ îëîí óëñûí /¿íäýñíèé, õîëáîîíû áîëîí îðîíõºòºëáºðò ͯÁ-ûí Îðîí íóòãèéí íóòãèéí/ ò¿âøíèé áàéãóóëëàãàäàñóóäëûí 21 çóóíû õýëýëö¿¿ëýã òóñëàõ, îíîøëîãîîíû àðãà÷èëëààð[UN Local Agenda 21]-èéí çîðèëãî õàíãàõàä îðøèíî.çîðèëò, ¿çýë ñàíààã íýëýýäõýìæýýíä òóñãàñàí Îðîí íóòãèéí 133
  • 134. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà ªºðèéí ¿íýëãýýíèé àðãà õýðýãñýë ÷àíàð øààðäëàãûí ò¿âøíýýñíü Desde lo Local ñàíàà÷èëãûí äîîãóóð; Óëààí = Îðîí íóòãèéíýõíèé ¿å øàòòàé çîõèöîæ áàéãàà àæèë ÷àíàð ìóó áàéãàà.þì. Äàðàà äàðààãèéí øàòàíäîðîí íóòãèéí çàõèðãààíû ººðèéí Äàðààõ õ¿ñíýãòýä “ýöñèéí¿íýëãýýíèé ä¿íã íÿãòëàí øàëãàõ, ¿íýëãýýíèé ºí㺔 ø¿òñýí îíîîäîîãóóð ¿ç¿¿ëýëòòýé ãàðñàí òîîëîõ øàëãóóðûí õî¸ð æèøýýàñóóäàë, ñàëáàðààð øèéäýë ñàíàë òàòñàí áàéãàà. Òîäîðõîé íýãáîëãîõ, òýäãýýðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ, ¿ç¿¿ëýëòèéí ýöñèéí ¿íýëãýýãýýðòîäîðõîé àõèö äýâøèë ãàðãàñàí “íîãîîí” ºí㺠àâàõûí òóëä ò¿¿íèéîðîí íóòãèéí çàõèðãààäàä îëîëò á¿ðýëäýõ¿¿íä áàéãàà á¿õ ïàðàìåòðàìæèëòûã íü õ¿ëýýí çºâøººðñºí íîãîîí áàéõ ó÷èðòàé. Íýã ëãýð÷èëãýý îëãîõ çýðýã ¿éë ïàðàìåòð øàð, óëààí áàéõ þì áîëàæèëëàãàà ÿâàãäàíà. ýöñèéí ¿íýëãýýíèé îíîîã äîîø òàòàæ áàñ øàð, óëààí áîëãîíî.Àøèãëàõ òîî áàðèìò, ýõ ñóðâàëæ Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíûñòàòèñòèê, ä¿ðýì æóðàì, õ¿í àì, ýöñèéí ¿íýëãýýíèé ä¿íã äàðààòºñºâ, òºðèéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ íü áèå äààñàí õàðààò áóñáîëîí ïðîöåäóðûí õîëáîãäîëòîé áàéãóóëëàãààð íÿãòëàí øàëãóóëíà.çàõèðãààíû ìýäýý ñýëòýä Ýíý íü àëàã÷ëàëã¿é, øóäàðãà¿íäýñëýñýí îáüåêòèâ ìýäýýëëèéã áàéäëààð, ìýðãýæëèéí ºíäºðàøèãëàíà. ò¿âøèíä õÿíàëòûí àæèë ã¿éöýòãýõ ÷àäâàðòàé õýìýýí Çàñãèéí ãàçàð,Àðãà ç¿é îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíààñ ªºðèéí ¿íýëãýýíèé àðãà÷èëàë õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí ýðäýìäýýð äóðäñàí 4 êàòåãîðèéí øèíæèëãýýíèé õ¿ðýýëýí þì óó39 ¿ç¿¿ëýëò, 257 “ïàðàìåòð”- ñóäàëãààíû òºâ áàéæ áîëîõ þì.ààñ á¿ðäýíý. Ñàéí çàñàãëàëûíáàéãóóëëûí õºãæèë áîëîí ¯ð ä¿íãèéí ¿íýëãýý õèéæÍèéãìèéí îðîëöîîò õºãæèë äóóñàõàä óëààí ºíãèéí ¿ç¿¿ëýëòòýéãýñýí õî¸ð êàòåãîðèä äàðààõü ãàðñàí îðîí íóòãèéí çàõèðãààä¿ç¿¿ëýëòèéã õàìðóóëæ îéëãîíî. õàìãèéí áàãàäàà ãóðàâ ãóðâàí ñàëáàð ñîíãîæ àâààä ò¿¿í äýýð Äîîðõ õ¿ñíýãò ‘îðîëöîîò îðîí íü 3 ò¿âøíèé òºðèéí áàéãóóëëàãàíóòãèéí çàñàã çàõèðãàà’ ãýñýí àíõààð÷, íîãîîí ¿íýëãýý òàâèóëæ,¿ç¿¿ëýëò 1.4.-ººð òîäîðõîéëñîí ÷àíàðûí ãýð÷èëãýý àâàõûí òóëä‘ïàðàìåòð’ áîëîí ‘íÿãòëàí øàëãàõ àâàõ àðãà õýìæýý, õºòºëáºðººàðãà’-ûã æèøýý áîëãîí õàðóóëæ õàðèëöàí óÿëäóóëæ àæèëëàíà.áàéíà. ¯ç¿¿ëýëò òóñ á¿ðýýð ýöñèéí¿íýëãýý õèéõ ãóðâàí ò¿âøèíòýé.¯¿íä: Íîãîîí = Îðîí íóòãèéíàæèë ÷àíàð ñàéí áàéãàà; Øàð = Îðîí íóòãèéí àæèë 134
  • 135. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà Õ¿ñíýãò 20: “Ñàéí çàñàã çàõèðãààíû òºëºº áàéãóóëëûí õºãæèë” áîëîí “Íèéãìèéí îðîëöîîò õºãæèë” êàòåãîðèä õàìààðàõ ¿ç¿¿ëýëò¿¿äÑÀÉÍ ÇÀÑÀà ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÒªËªª ÍÈÉÃÌÈÉÍ ÎÐÎËÖÎÎÒ ÕªÃÆÈËÁÀÉÃÓÓËËÛÍ ÕªÃÆÈË 3.1 Îëîí íèéòýä ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã îðîí íóòãèéí1.1 Õàðèóöëàãàòàé, ÷àíàðòàé àæèë ã¿éöýòãýë çàõèðãààä1.2 Îðîí íóòãèéí çàõèðãàà áóñàä (îðîí íóòàã áîëîí 3.2 Áèåèéí òàìèð, ñïîðò, àìðàëò çóãààëãûã äýìæäýãáóñàä ò¿âøíèé òºðèéí) áàéãóóëëàãàòàé ò¿íøëýí çàõèðãààõàðèëöàí óÿëäàà õîëáîîòîé àæèëëàäàã 3.3 Îðîí íóòãèéí îðîëöîîò çàñàã çàõèðãàà1.3 Ìýðãýæëèéí òºðèéí àëáàíû ñèñòåìòýé çàõèðãàà (ÿñ ¿íäýñ, íèéãìèéí ýìçýã á¿ëãèéí õóâüä)1.4 Îðîëöîîò îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãàà 3.4 Æåíäåðèéí òýãø áàéäëûã äýìæèã÷ çàõèðãàà 3.5 Íèéãìèéí ýðñäýë á¿õèé õ¿í àìä àíõààðàë òàâüäàã1.5 Òºñâèéí ñàõèëãà áàòòàé îðîí íóòãèéí çàõèðãàà çàõèðãàà1.6 Îðîí íóòãèéí çàõèðãàà èðãýíèé õàìãààëàëòûí 3.6 Ýð¿¿ë ñàðóóë óóð àìüñãàëòàé îðîí íóòãèéí çàñàãóäèðäàí çîõèîí áàéãóóëàã÷, èðãýíèé õàìãààëàëòûí çàõèðãààñî¸ëûã äýìæèã÷ áàéõ1.7 Èíòåðíåòýä õîëáîãäñîí îðîí íóòãèéí çàõèðãàà 3.7 ×àíàðòàé ñóóðü áîëîâñðîëûã äýìæèã÷ çàõèðãàà1.8 Îðîí íóòãèéí çàõèðãàà õóóëü ìºðäºæ àæèëëàäàã 3.8 Áîëîìæèéí îðîí ñóóöààð èðãýäýý õàíãàñàí çàõèðãàà 3.9 èðãýíøëèéã äýìæäýã îðîí íóòãèéí çàõèðãàà1.9 Õóóëü äýýäëýõ ¸ñ ñàõèäàã Îðîí íóòãèéí çàõèðãàà 3.10 Ñî¸ë, ò¿¿õ àðõåîëîãè-ïàëåîíòîëîãèéí ºâ ñàíã1.10 Èë òîä îðîí íóòãèéí çàõèðãàà õàìãààëäàã çàõèðãàà1.11 Ñàíõ¿¿ãèéí çºð÷èëã¿é îðîí íóòãèéí çàõèðãàà 3.11 ßäóóðàëòàé òóóøòàé òýìöäýã çàõèðãàà1.12 Àþóëã¿é îðîí íóòãèéí çàõèðãàà Õ¿ñíýãò 21: “Îðîëöîîò îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãàà” õýìýýõ 1.4 ¿ç¿¿ëýëòýýð òîäîðõîéëñîí ïàðàìåòð, íÿãòëàí øàëãàõ àðãà¯ç¿¿ëýëò Ïàðàìåòð Íÿãòëàí øàëãàõ àðãà Îðîí íóòãèéí çàõèðãààä 1.4.1 Àðä÷èëñàí îðîëöîîíû òîãòîëöîî òºëºâëºëòèéí õîðîî áèé þó? Òóõàéí îðîí íóòãèéí çàõèðãààíä 1.4.2 Èðãýäèéí îðîëöîîòîé îäîî ÿìàð êîìèññ, çºâëºë áàéäàã áàéãóóëëàãûí òîî, òºðºë ç¿éë âý? 1.4.3 Áîäëîãî, õºòºëáºðèéã Áîäëîãî, õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä èðãýäòýé çºâøèëöºõ õýðýãæ¿¿ëýõýä èðãýäòýé çºâøèëöºõ ìåõàíèçì ìåõàíèçì áèé þó? Èðãýäèéí îðîëöîîã õàíãàæ áàéãàà 1.4.4 Èðãýäèéí îðîëöîîã õàíãàæ áàéãàà ñàëºàð, õóóëü ø¿¿õèéí íýãæ áèé ñàëáàð õóóëü, ø¿¿õèéí íýãæ þó? Èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãà 1.4.5 Èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãà õàìòðàí àæèëëàõ àðãà õýëáýð áàéíà õàìòðàí àæèëëàõ óó? ßìàð? Îðîí íóòãèéí çàõèðãààíààñ 1.4.6 Îðîí íóòãèéí çàõèðãààíààñ ìåíåæìåíòèéíõýý ¿ð ä¿íãèéí ìåíåæìåíòèéíõýý ¿ð ä¿íãèéí ¿íýëãýýíèé çºâëºãººí èðãýäèéí ¿íýëãýýíèé çºâëºãººí èðãýäèéí äóíä äóíä çîõèîí áàéãóóëäàã óó?ÎÐÎËÖÎÎÒ ÎÐÎÍ çîõèîí áàéãóóëäàãÍÓÒÃÈÉÍ ÇÀÑÀà Íèéãìèéí õÿíàëòûí ìåõàíèçì,ÇÀÕÈÐÃÀÀ 1.4.7 Íèéãìèéí õÿíàëòûí ìåõàíèçì, áàéãóóëëàãà áèé þó? ßìàð áàéãóóëëàãà òºðëèéí? Òýäíèé ¿¿ðýã þó âý? Èðãýäèéí ºðãºäºë, ãîìäîë, 1.4.8 Èðãýäèéí ºðãºäºë, ãîìäîë, ø¿¿ìæëýë, ñàíàë õ¿ëýýæ àâàõ ÿìàð ø¿¿ìæëýë, ñàíàë õ¿ëýýæ àâàõ ïðîöåäóð, íýã ä¿ðýì æóðàì, òýäãýýðèéã òýäãýýðèéã áàðàãäóóëàõ áàéãóóëàë áàðàãäóóëàõ áàéãóóëàë áèé þó? 135
  • 136. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà Õ¿ñíýãò 22. “ªí㺺ð ¿íýëýõ” øàëãóóðûí õî¸ð æèøýý DESDE LO LOCAL PRIMER CUADRANTE: DESARROLLO INSTITUCIONAL PARA UN BUEN GOBIERNO 1.4 MUNICIPIO PARTICIPATIVO1.4.1 , - . ? . . , , , . .1.4.5 1.4.5 . ? , ; ? , . - . . - - ; , - . Ä¿ðñëýë 3: DESDE LO LOCAL: Desarrollo Institucional para un Buen Gobierno 136
  • 137. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàÅðºíõèé ã¿éöýòãýã÷ / ãîë ãîë îðîëöîã÷ ¯ð ä¿íãèéí òàéëàíãèéí çàãâàðòàë ¯íýëãýýíèé ¿éë ÿâöûí òºãñãºëä Ýíý áîë ººðèéí ¿íýëãýýíèé òóõàéí îðîí íóòãèéí çàñàãàðãà õýðýãñýë ó÷èð ãîë ã¿éöýòãýã÷ çàõèðãàà Ä¿ðñëýë 3-ò õàðóóëñàííü îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãàà ìàÿãòààð êàòåãîðè òóñ á¿ðýýðáàéíà: çàõèðãààíû ÿíç á¿ðèéí “Ä¿ãíýõ õ¿ñíýãò” áºãëºíº:ãàçàð õýëòñèéã òºëººëñºí õàìãèéíáàãàäàà äºðâºí àæèëòàí ýíýõ¿¿ Æåíäåðèéí ÷èãëýìæîíîøëîãîîíû àæëûã õèéæ Æåíäåðèéí ÷èãëýìæòýé ¿ç¿¿ëýëòã¿éöýòãýíý. “Ñàéí çàñàãëàëûí áèé (¿ç¿¿ëýëò 3.4.). Ýíý ¿ç¿¿ëýëòáàéãóóëëûí õºãæèë” êàòåãîðèéí îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààõóâüä Õîòûí çàõèðãààíû “Íèéãìèéí îðîëöîîò õºãæèëä”ñàíõ¿¿ãèéí õýëòñèéí íýã óäèðäàõ æåíäåðèéí òýãø áàéäëûãàæèëòàí, çàõèðãààíû ãèø¿¿í, äýìæèæ áàéãàà ýñýõýä ¿íýëãýýõîòûí õóðëûí òºëººëºã÷ áàéâàë õèéõ áºãººä æåíäåðèéí òýãøñàéí, ìºí ¿íýëãýýíèé ¿éë ÿâöàä áàéäëûã õºãæ¿¿ëýõ îðîí íóòãèéíîëîí íèéòèéí òºëººëºë îðîëöîõ çàõèðãààíû ÷àäàâõèéã ¿íýëýõ 22ó÷èðòàé. òºðëèéí ïàðàìåòðòàé. Òóõàéëáàë, ºäðèéí ÿñëè, õ¿¿õýä àñðàõ ãàçàð, ¯ð ä¿íãèéí ¿íýëãýýíèé ¿éë àæèëòàí ñîíãîí øàëãàðóóëàõàäÿâöûã àëáàæóóëæ, îðîí íóòãèéí õ¿éñèéí òýíöâýðèéã õàíãàõàæëûí îëîëò àìæèëòûã àëáàí òàëààðõ áàéãóóëëûí áîëîí àæ¸ñîîð ãýð÷ëýí áàòëàõ ¿¿äíýýñ àõóéí ìýäëýã ìýäýýëëèéí ò¿âøèí,õîòûí çàõèðãàà ¿íýëãýýíèé ä¿íã ýìýãòýé÷¿¿äýä çîðèóëñàí íýãáàòàëíà. á¿ð÷èëñýí áîëîí õàìòûí çýýëèéí ¿éë÷èëãýý, òºðèéí áàéãóóëëàãàä Òºâèéã ñàõèñàí ãóðàâäàã÷, ýìýãòýé÷¿¿äèéã ýëñ¿¿ëýíòóõàéëáàë òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà àæèëëóóëàõ, ãì.¿íýëãýýíèé ¿éë ÿâöàä ÿëàíãóÿà,ººðèéí ¿íýëãýýíèé ¿ð ä¿íã ßäóóðëûí àñóóäëûã õàìàðñàí áàéäàëíÿãòëàí õÿíàõ ¿¿ðýãòýéãýýð ßäóóðëûí àñóóäàëä ÷èãëýñýíîðîëöîíî. ¿ç¿¿ëýëò áèé (¿ç¿¿ëýëò 3.11). Ýíý ¿ç¿¿ëýëò îðîí íóòãèéí ¯íäýñíèé áîëîí ìóæ óëñûí çàñàã çàõèðãàà “Íèéãìèéíçàñãèéí ãàçðààñ ñàíàà÷èëàãûã îðîëöîîò õºãæèë”-èéí êàòåãîðèäõýðýãæ¿¿ëýõèéã äýìæèí, ÿäóóðàëòàé òýìöýõ òîäîðõîéøààðäëàãàòàé çîõèöóóëàëò, òºñºë, õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëæìýäýýëýë, íàðèéí áè÷ãèéí áàéãàà ýñýõèéã ¿íýëýõ þì. Ýíýäàðãûí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ çýðãýýð ¿ç¿¿ëýëò ÿäóóðàëòàé òýìöýõ îðîíòóñëàëöàà ¿ç¿¿ëíý. ̺í Îðîí íóòãèéí çàõèðãààíû ÷àäàâõèéãíóòãèéí çàõèðãààäûã óëààí ãýðëýýñ ¿íýëýõ 22 òºðëèéí ïàðàìåòðòýé,ãàð÷, íîãîîí ¿íýëãýýíä õ¿ðýõ àðãà ¿¿íèé äîòîð îðëîãî áàãàòàéõýìæýý, õºòºëáºð ñîíãîæ àâàõàä íàñàíä õ¿ðñýí õ¿í àìûí ìýäëýã,íü äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ áîëîõ þì. áîëîâñðîëûã äýýøë¿¿ëýõ, àæëûí áàéð øèíýýð áóé áîëãîõ, íýí ÿäóó 137
  • 138. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàõ¿ì¿¿ñèéí çýýëèéí áîëîí õ¿íñíèé íÿãòëàí õÿíóóëíà.àþóëã¿é áàéäàë ãýõ ìýò àñóóäëààðîðîí íóòãèéí çàõèðãààíä òºñºë Ñóë òàëõºòºëáºð õýðýãæèæ áàéãàà ýñýõ, • Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûíìºí ÿäóóðàëòàé òýìöýõ àñóóäëààð ìåõàíèçì áîëîí ïðîöåññ¿¿äèéãòºð çàñãèéí ÿíç á¿ðèéí ò¿âøèí ¿íýëýõäýý òóõàéí àðãà õýðýãñýëõîîðîíä áîëîí èðãýíèé íèéãýìòýé çºâõºí îáüåêòèâ ìýäýýëýëäàëü õèð óÿëäàà õîëáîîòîé àæèëëàæ ¿íäýñëýíý. Òèéìýýñ, ìåõàíèçìûíáàéãààä ¿íýëãýý õèéíý. ÷àíàðûí ¿íýëãýý õèéõýä äóòàãäàëòàé þì.Äàâóó òàë • Æåíäåðèéí òýãø ýðõ áîëîí • ªºðèéí ¿íýëãýýíèé àðãà “ÿäóóðàëòàé òýìöýõ” òîäîðõîéõýðýãñëèéã Ìåêñèêèéí îðîí ¿ç¿¿ëýëò ãàðãàæ èðýõèéí îðîíä á¿õíóòãèéí çàõèðãààä òºâëºðëèéã ¿ç¿¿ëýëòèéã íèéòýä íü æåíäýðèéíõýðõýí ñààðóóëàõ, çàñàã òºðèéí áîëîí ÿäóóðëûí çàäàðãààòàéÿíç á¿ðèéí ò¿âøíèé àæëûí óÿëäàà áîëãîæ áîëîõ áàéñàí.õîëáîîã ñàéæðóóëàõ çààâàð÷èëãààáîëãîí àøèãëàæ áîëîõ þì. Õàìðàõ õ¿ðýý • ¯íýëãýýíèé ä¿íã õ¿í àìä 2008 îí ýõýýð Ìåêñèêèéí 2440õ¿ðãýõýä õÿëáàð. Ó÷èð íü ãýðëýí îðîí íóòãèéí çàõèðãààäûí 464 íüäîõèîíû ãóðâàí ºí㺺ð ÿëãàðóóëàí ººðèéí ¿íýëãýý õèéñýí áºãººäèëýðõèéëýõ õýëáýðýýð èðãýääýý ò¿¿íýýñ 57 íü á¿õ 39 ¿ç¿¿ëýëòýýðòàéëàãíàñíààð õàðèóöëàãûã “íîãîîí” ¿íýëãýý àâñàí áàéíà.ºíäºðæ¿¿ëæ áàéãàà þì. Öàã õóãàöààíû õóâààðü • ¯ð ä¿íã òàíèëöóóëàõ ãýðëýí 2002-2003 îíä Íóåâî Ëýîí ìóæäîõèîíû ãóðâàí ºíãèéí ýíýõ¿¿ óëñûí îðîí íóòãèéí 26 çàñàãñèñòåì îðîí íóòãèéí òóõàéí çàñàã çàõèðãààíä òóðøèëòûí òºñºëçàõèðãààíû äîòîðõè äîãîëäîë õýðýãæ¿¿ëñýí áàéíà. “Desde loäóòàãäàëä àíõààðàë òºâëºð¿¿ëæ, Local” ñàíàà÷èëãà íü 2004 îíäîðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààä áàòëàãäñàí. Îäîîãèéí áàéäëààðõîîðîíäûí õàðüöóóëàí æèøèõ íèéò óëñ äàÿàð õýðýãæèæ áàéãàà.çýðýãö¿¿ëýëòèéã òîäîðõîé áîëãîæ¿íýëãýýã òóõàéí çàõèðãààíû õóâüäóëñ òºðèéí ýðñäýë, àþóë çàíàëáàãàòàé áîëãîæ áàéãàà þì.ªºðººðõýëáýë, ýíý àðãà îðîí íóòãèéíçàõèðãààäûã ýöñèéí ¿íýëãýý õèéæ,áàéð ýçë¿¿ëýõ æàãñààõûã áóñõàðèí àæèë ñàéæðóóëàõ ñàëáàð,àñóóäëûã òîäîðõîéëîõ, òýãñíýýðýýòóõàéí ñàëáàð, àñóóäàëä àíõààðàíàðãà õýìæýý àâàõàä íü òóñëàõûã÷óõàë÷èëíà. • Õºíäëºíãèéí õàðààò áóñáàéãóóëëàãààð ¿íýëãýýíèé ¿ð ä¿íã 138
  • 139. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàã௿íòýé õîëáîãäîë á¿õèé ìàòåðèàë õààíààñ îëæ áîëîõ Agenda “Desde lo Local”: “Descentralizacion Estrategica para el Desarrollodo lo Local” Programa del, Gobierno Federal para el Desarrollo Integral de los Municipios Mexicanos: http://www.inafed.gob.mx/work/resources/LocalContent/8600/1/AGEN-DA%202008%20III.pdfÒóõàéí ñýäâýýðõ ìýäýýëëèéí ñàí: http://egobierno.aguascalientes.gob.mx/seplade/siglags/Login_datos.aspx Õîëáîî áàðèõ INAFED Roma 41, casi esq. Insurgentes, Col. Juárez, Del. Cuauhtémoc, C.P. 06600 México, D.F. Tel. Conmutador +52(55) 5062.2000 inafedwebmaster@segob.gob.mxÍýìýëò ìàòåðèàë / çààâàð÷èëãàà Desde lo Local ñàíàà÷èëãûí Power point òàíèëöóóëãà: http://www.iacipgto.org.mx/web/cont/Agenda_desde_lo_local_Felipe_de_Jesus%20_Romo_INAFED.pdf Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû ÷àíàðûí ISO9001 ñòàíäàðòàä õàìààðàõâýáñàéò (Îëîí óëñûí Àæëûí Õýëýëöýýð õýìýýõ 4 – IWA4): http://www.gobiernosconfiables.org/queesiwa.html 139
  • 140. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà11. Åâðîïûí çºâëºëèéí àæ áàéäàë, àõóéí ¿ç¿¿ëýëòèéã èðãýäòýé õàìòðàí áîëîâñðóóëàõ çààâàð- Çàñàãëàëûí ìîäóëèéã Òèìèñîàðà (Ðóìûí)-ä àøèãëàñàí òóðøëàãà Áîëîâñðóóëñàí: ment]/Îðîëöîî, áàéãóóëëàãàòàé Åâðîïûí Ǻâëºë, Inter-réseau õàðèëöàõ õàðèëöàà, àìüäðàëûí Européen des Initiatives Ethiques et îð÷èí çýðýã áîëíî. Solidaires, Territoire Responsable: Òèìèñîàðà-ãèéí Çîõèöóóëàõ õýñýã, Àæ áàéäëûí ýäãýýð ¿ç¿¿ëýëòèéã Åâðîïûí Êîììèññ. Åâðîïûí Ǻâëºëèéí çààâðûã õýðýãæ¿¿ëýõ òóðøèëòûí õ¿ðýýíäÒ¿¿õ Òèìèñîàðàä àøèãëàñàí. Ýíýõ¿¿ 2005 îíä Åâðîïûí Ǻâëºëººñ ãàðûí àâëàãà òºâëºðºë ñààðñàí“Íèéãìèéí íÿãòðàëûí ¿ç¿¿ëýëò çàñàãëàëûí àñóóäàëä ãîëëîíáîëîâñðóóëàõ õàìòàðñàí õ¿÷èí ÷èãëýñýí ó÷èð Òìèñîàðàä÷àðìàéëò” ãýñýí àðãà÷èëñàí çààâàð áîëîâñðóóëñàí ¿ç¿¿ëýëòèéííèéòë¿¿ëñýí áàéíà. Çààâàðò îíîë ñèñòåìèéí çºâõºí çàñàãëàëûíàðãàç¿éí ¿çýë áàðèìòëàë, àðãà ìîäóëèéã íü ýíä àâ÷ ¿çíý.áîëîí àøèãëàæ áîëîõ ¿ç¿¿ëýëòýýð Çîðèëãîìýäýýëëèéí áààç ñàíàë áîëãîñîí. Àæ áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä íü¯¿íòýé õîëáîãäóóëàí Îðîí íóòàã, òîäîðõîé ñàëáàð, áàéãóóëëàãàá¿ñèéí óäèðäàõ àæèëòíû èõ ñîíèðõîã÷äûí äóíä íèéòèéíõóðëààñ çºâëºìæ ãàð÷, çààâàðò àæ áàéäëûí òóõàéä õàìòûíòóñãàãäñàí çàð÷ìóóäûã îðîí õàðèóöëàãûã áèé áîëãîæ,íóòãèéí ò¿âøèíä õýðýãæ¿¿ëýõýýð îðîëöîã÷/ñîíèðõîã÷ á¿õ òàëûãàæ áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëòèéã èðãýäòýé ýíý ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõ áîäèòõàìòðàí áîëîâñðóóëàõ çîðèëãîîð îðîëöîîãîîð õàíãàõûã çîðüíî.òºðºë á¿ðèéí òóðøèëò õèéãäñýíáàéíà. Ýäãýýð òóðøèëòûí ÿâöàä Õýðýãëýýíèé çîõèìæèðãýäèéí ñàíàë áîëãîí äýâø¿¿ëñýí Ýíý àðãà÷èëëûã îðîí íóòãèéíàæ áàéäëûí øàëãóóðûã íàéìàí ÿíç á¿ðèéí íºõöºë áàéäàëäõýìæýýñèéã ñèñòåìòýéãýýð áóþó îðîí íóòàã, ä¿¿ðãèéí çàñàãòóñãàñàí áàéíà. ¯¿íä: ìýäðýìæ çàõèðãàà (ýíä ñòàòèñòèêèéí(ñóáüåêòèâ àæ áàéäàë), íèéãìèéí ãàçàð, õýëòñýýñ ãàð÷ èðýõã¿é òîîòýíöâýðò áàéäàë, õ¿ì¿¿ñèéí ìýäýýã èðãýäèéí îðîëöîîòîé îëæõîîðîíäûí õàðèëöàà, ¿íäñýí öóãëóóëíà)-íààñ ýõëýí ñóðãóóëüíººöèéí õ¿ðòýýìæ, õóâèéí áîëîí õóâèéí êîìïàíèóä (àæáàëàíñ [Access to essential resourc- áàéäàëä ¿ç¿¿ëýõ õ¿íèé ¿éëes, Personal balance], [Commit- àæèëëàãààíû íºëººëëèéã çàäëàí 140
  • 141. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàøèíæëýõ ¿¿äíýýñ) õ¿ðòýë ºðãºí 2. Òèìèñîàðàä “àìüæèðãààõ¿ðýýíä àøèãëàæ áîëíî. ìóóòàé” ãýäýãò òà þóã îéëãîæ áàéíà?Àøèãëàõ òîî áàðèìò, ýõ ñóðâàëæ 3. Òèìèñîàðàä ººðèéí ñàéí Ìýäýýëëèéã (îáüåêòèâ áîëîí ñàéõàí àæ áàéäëûã õàíãàõûíñóáüåêòèâ ìýäýýëëèéí àëü òóëä òà þó õèéäýã âý?àëèíûã íü) ñòàòèñòèêèéí òîîá¿ðòãýë, ñóäàëãààíû áîëîí ¿éë Ýíäýýñ àæ áàéäëûí áàðàãàæèëëàãààíû òàéëàí, ìýäëýã300 îð÷èì õýëáýëçýë á¿õèéìýäýýëýë á¿õèé õ¿ì¿¿ñ, èðãýäèéí øàëãóóð ãàð÷ èðñýí. Äàðààãèéíñàíàë àñóóëãûí ñóäàëãàà çýðãýýñ øàòàíä ýäãýýð øàëãóóðûã íýãòãýíöóãëóóëíà. àæ áàéäëûí ãîë òàëñòóóäààð áàãöàëæ, 7 ¿íäñýí õýìæýýñýýðÀðãà ç¿é çîõèîí áàéãóóëñàí 31 íýãäñýí Îéðîëöîîãîîð 250 èðãýíèéã áàãö ¿ç¿¿ëýëòèéã ãàðãàæ àâñàíîðîëöóóëñàí òàâàí ¿å øàòòàé áàéíà.Äîîðõ õ¿ñíýãòýä çàñàãëàëûí¿éë ÿâöààð ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã õýìæýýñýýð ñîíãîæ àâñàí áàãöáîëîâñðóóëàí õýìæèëò õèéíý. ¿ç¿¿ëýëòèéã õàðóóëëàà.Ýõíèé ¿å øàòàíä èðãýäèéã àíãèëàí8-10 õ¿íòýé æèæèã á¿ëã¿¿äèéã Ñàéí ñàéõàí / àæ áàéäëûíáèé áîëãîíî. Ýäãýýð á¿ëãèéã ¿ç¿¿ëýëò òóñ á¿ðýýð ºíººãèéíäàðààõ ãóðâàí òºðëèéí õÿëáàð ò¿âøíèéã íü îíîîíû òàâòûíáºãººä íýýëòòýé àñóóëòààð ýõëýýä ñèñòåìýýð ¿ð ä¿íãèéí ¿íýëãýýãàðöààð÷èëñàí (“èëãýýìæ” ãýñýí õèéñýí áà ¿¿íä: 0 = ìàø ìóóòýìäýãëýë áè÷èõ) áàéäëààð, äàðàà áàéäàë -ààñ 5 = òóéëûí ñàéííü õàìòàðñàí (áîäîë ñàíààãàà ñàéõàí áàéäàë ãýñýí ¿íýëãýý ºãñºííýãòãýí õýëýëöýõ) áàéäëààð àâ÷ áàéíà. Äàðààõ õ¿ñíýãòýä “èðãýäòýé¿çýõèéã óðüíà. ¯¿íä: õàðüöàõ áàéãóóëëûí õàðèëöàà”1. Òèìèñîàðàä “ñàéí ñàéõàí àæ õýìýýõ çàñàãëàëûí ¿ç¿¿ëýëòýýð áàéäàë” ãýæ òà þóã îéëãîæ ä¿í òàâèõ îíîîíû õóâààðèéí áàéíà? æèøýýã ä¿ðñëýí õàðóóëàâ. Õ¿ñíýãò 23. Çàñàãëàëûí õýìæýýñýýð ñîíãîí øàëãóóðóóëñàí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä Õýìæýýñ ¯ç¿¿ëýëò Èðãýäòýé õàðüöàõ áàéãóóëëàãûí õàðèëöàà Ýðõèéí õóâüä ¿ë àëàã÷èëàõ Õóóëü äýýäëýõ ¸ñ ÇÀÑÀÃËÀË Íèéãìèéí ¿éë÷èëãýý Îëîí íèéòèéí øèéäâýð ãàðãàõ ¿éë ÿâöàä èðãýäòýé õàðèëöàí ÿðèëöàõ 141
  • 142. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà Õ¿ñãíýãò 24. ‘Èðãýäòýé õàðüöàõ áàéãóóëëûí õàðèëöàà’ ¿ç¿¿ëýëòýýð ä¿í òàâèõ îíîîíû õóâààðü Îíîî ͺõöºë áàéäëûí òîäîðõîéëîëò Òºðèéí áàéãóóëëàãà èðãýäèéí õîîðîíä õàðèëöàà áàéõã¿é, òóñëàìæ ¿ð àøèãã¿é, 0 – þó ÷ áàéõã¿é àâèëãà, íýã òàëûã áàðüñàí [Îð÷.: favouritism, àëäàð íýðä äóðëàõ, äàõèí ø¿òýõ ¿çýëòýé òºñòýé] Îëîí íèéòèéí ¿éë÷èëãýýíèé òóõàé ìýäýýëýë ºíãºö áóþó/ýñâýë òàøàà, òºðèéí 1- ìàø ìóó áàéäàë áàéãóóëëàãûí ç¿ãýýñ èðãýäèéã ñîíèðõäîãã¿é, òóñëàìæ ¿ð àøèãã¿é, àâèëãà, íýã òàëûã áàðüñàí, îðîí íóòãèéí òàòâàð ºíäºð Îëîí íèéòèéí ¿éë÷èëãýýíèé òóõàé ìýäýýëýë ºíãºö áóþó/ýñâýë òàøàà, òºðèéí 2 – ìóó áàéäàë áàéãóóëëàãûí ç¿ãýýñ èðãýäèéã ñîíèðõäîãã¿é, îëîí íèéòòýé çºâøèëöäºãã¿é, õ¿íä ñóðòàë, òóñëàìæ àâàõ äàðààëàë óðò, óäààí õ¿ëýýäýã, àâèëãà, íýã òàëûã áàðüñàí, òºðèéí àëáàí õààã÷èä ÷àäàâõè ìóóòàé, îðîí íóòãèéí òàòâàð ºíäºð Ìýäýýëýë ¿íýí çºâ, á¿ðýí ä¿¿ðýí ÷, øèéäâýð ãàðãàõ èë òîä áàéäàë äóòìàã, îëîí íèéòòýé çºâøèëöºõ ñîíèðõîëã¿é, ¸ñ òºäèé õýðýãæ¿¿ëäýã, òóñëàìæèéí äàðààëàë 3 – äóíä çýðãèéí áàéäàë èõ, óäààí õ¿ëýýäýã, õ¿ðòýýìæ òýãø, òºðèéí àëáàíû ÷àäàâõè ñóë, îðîí íóòãèéí òàòâàð èõ Ìýäýýëýë, øèéäâýð ãàðãàëò èë òîä, òºðèéí áàéãóóëëàãà îëîí íèéòýä íýýëòòýé, 4- ñàéí áàéäàë îëîí íèéòèéí çºâøèëöëèéã èðãýäèéí îðîëöîîã äýìæèõòýé õîñëóóëäàã, õ¿íä ñóðòëûã õºíãºí øóóðõàé òýãø õ¿ðòýýìæòýé áîëãîñîí, òºðèéí àëáàí õààã÷äûí ÷àäàâõè ñàéí, îðîí íóòãèéí òàòâàð áîëîìæèéí ò¿âøèíä áàéäàã Ìýäýýëýë, øèéäâýð ãàðãàëò èë òîä, èðãýäèéí ñàíàë õ¿ñýëòèéã õàðãàëçàæ ¿çäýã. 5- òóéëûí ñàéí ñàéõàí Òºðèéí àëáàä èðãýäèéí îðîëöîîíä ñîíèðõîëòîé, äýìæäýã, õ¿íä ñóðòëûã õºíãºí áàéäàë øóóðõàé, îíëàéí ¿éë÷èëãýý íýâòð¿¿ëæ, òýãø õ¿ðòýýìæòýé áîëãîñîí, òºðèéí àëáàí õààã÷äûí ÷àäàâõè ñàéí, îðîí íóòãèéí òàòâàð áîëîìæèéí ò¿âøèíä áàéäàã Ãóðàâ äàõü øàòàíä ¿ç¿¿ëýëò òîäîðõîé ãàçàð òóñ á¿ðýýð àæáîëîí îíîîíû õóâààðèéã áàéäëûí ýöñèéí ¿íýëãýý õèéõ)-èðãýäèéí á¿ëã¿¿äýýð áàòëóëëæ, ä ººð ººð á¿ëãèéí ã¿éöýòãýã÷õ¿÷èí òºãºëäºð áîëãîñîí áàéíà. íàð îðîëöîõ áîëîìæòîé. ¯¿íä:Ñòàñòèñòèêèéí áîëîí îáüåêòèâ çàëóó÷óóä, íàñòàí, ãýðèéíìýäýýëëèéã èðãýäèéí ñàíà àæèëòàé ýìýãòýé÷¿¿ä, õºãæëèéíáîäëûí õàìò öóãëóóëæ àâñàí. áýðõøýýëòýé èðãýä, öàãàà÷Ýíý àæëûí òºãñãºëä íýìýëò èðãýä, òîäîðõîé ÿñòàí óãñààòàí,ìýäýý ñýëò øààðäëàãàòàé ýñýõéèã àæ àõóé ýðõëýã÷, òºðèéí àëáàíòîäîðõîéëîõ ¿¿äíýýñ ÿìàð íýã õààã÷, ýâñýë õîëáîîíû òºëººëºë,ìýäýýëýë îðõèãäñîí áîëîí ýñâýë ýìýãòýé÷¿¿ä áîëîí îðëîãî áàãàòàéòàøàà áàéãàà òóõàé ø¿¿ìæëýëòýé á¿ëýã çýðãèéã áàãòààíà. Èðãýäòýéõàíäàõûã õ¿ññýí àñóëëò áàéíà. õèéõ óóëçàëòûã òóõàéëáàë îðîí íóòãèéí ñóäëàà÷, îþóòíààñÅðºíõèé ã¿éöýòãýã÷ / ãîë ãîë îðîëöîã÷ á¿ðäñýí áàã ã¿éöýòãýæ áîëîõ þì.òàë Ýíý àðãûí àìèí ñ¿íñ íü “àæ ¯ð ä¿íãèéí òàéëàíãèéí çàãâàðáàéäàë”-ûí õàìòûí òîäîðõîéëîëò, Îáüåêòèâ, ñóáüåêòèâ ìýäýýëëýýðàæ áàéäàë, àìüæèðãààíä ãàðñàí ýöñèéí ¿íýëãýýíèé ä¿í (0-5)-ãàõèö äýâøëèéã õ¿í àìûí ÿíç õàðãàëçàõ áàãàíàä á¿ðòãýí ¿ç¿¿ëýëòá¿ðèéí á¿ëãèéã îðîëöóóëàí òóñ á¿ðýýð òàéëáàð ºãñºí áàéãàà.òîäîðõîéëæ õýìæèëò õèéñýíõàìòûí ¿íýëãýýíä ñóóðèëæ áàéãààä Õ¿ñíýãò 25 “Èðãýäòýé õàðüöàõîðøèíî.Èéìä, ¿íýëãýýíèé àæëûí áàéãóóëëûí õàðèëöàà” ¿ç¿¿ëýëòýýðÿíç á¿ðèéí ¿å øàò (àæ áàéäëûí õèéñýí ýöñèéí ¿íýëãýýã òàéëáàðûíøàëãóóð áîëîâñðóóëàõ, áàòëàõ, õàìò òàíèëöóóëæ áàéíà. 142
  • 143. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà Õ¿ñíýãò 25: Èðãýäòýé õàðüöàõ áàéãóóëëàãûí õàðèëöàà, ¿ç¿¿ëýëòýýð õèéñýí ýöñèéí ¿íýëãýýíèé òàéëáàð Îíîî ͺõöºë áàéäëûí òîäîðõîéëîëò 0 – þó ÷ áàéõã¿é - 1- ìàø ìóó áàéäàë - 2 – ìóó áàéäàë - Òºðèéí á¿õ áàéãóóëëàãà îëîí íèéòòýé õàðèëöàõ õºòºëáºðòýé; îëîí íèéòèéí ìýäýýëýë àâàõ õ¿ñýëòýä 95% ýåðýã õàðèóëò (¿íäýñíèé ò¿âøèí) ºãäºã 3 – äóíä çýðãèéí Ø¿¿õèéí àæèëòíû ñàíàà áîäîë: áàéãóóëëûí ìåõàíèçìóóä ººðèéí ¿éë àæèëëàãàà õóóëü áàéäàë ¸ñíû áîëîõûã ÷óõàë÷ëàí õýëáýðäñýí øèíæòýé; õýëáýðäýë, óðò äàðààëàëä õ¿ëýýõ, òºðèéí àëáàí õààã÷èä ¿ð àøèãã¿é, ÷àäâàð, ÷àäàâõèã¿é Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ñàíàà áîäîë: ºðãºäëèéí õàðèó àâàõ ãýæ 30 õîíîñîí, ¿éë÷èëãýý àâàõ Îðîí íóòãèéí çºâëºë/òºëººëºã÷äèéí õóðëûí áîëîí îëîí íèéòèéí õýëýëö¿¿ëãèéí á¿õ 4- ñàéí áàéäàë òýìäýãëýëèéã Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû âýá-ñàéò äýýð òàâüäàã (2007) îëîí íèéòèéí õýëýëö¿¿ëýãò 600 õ¿í îðîëöñîí (2007) - Òàéëáàð Îëîí íèéòèéí ìýäýýëëèéí õ¿ðòýýìæ: Îëîí íèéòèéí ìýäýýëýë àâàõ õàíäàëòûí òîî á¿ðòãýë ñòàòèñòèê Îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíààñ çîõèîí áàéãóóëñàí îëîí íèéòèéã õàìàðñàí õóðàë, 5- òóéëûí ñàéí õýëýëö¿¿ëãèéí òàëààðõ ñòàòèñòèê òîî áàðèìò ñàéõàí áàéäàë Îðîí íóòãèéí çàõèðãààíû òºñºë, øèéäâýðò èðãýäèéí ñàíàë, çºâëºìæèéã òóñãàñàí òóõàé ìýäýýëýë Èðãýäèéí ìýäýýëñíýýð îëîí íèéòýä ò¿ãýýõ ìýäýýëëèéí ÷àíàð, ñòàòèñòèê áîëîí áîäèò áàéäëûí õîîðîíäûí óÿëäàà, èðãýäèéí àñóóäëûã øèéäýõ òàë äýýð óäèðäëàãûí ¿ð íºëºº, áàðèëãûí àæëûí çºâøººðëèéí ýðõ ç¿éí ñòàòóñ, õóóëü çºð÷ñºí ãýæ øèéòãýë õ¿ëýýñýí õ¿íèé òîî ãì àñóóäëààð ìýäýýëýë äóòìàã áàéíà.Æåíäåðèéí ÷èãëýìæ ÿâö áîëîí ò¿¿íèé ¿ð ä¿íãèéí Òèìèñîàðàãèéí òîõèîëäîëä á¿õ öààøäûí ºðãºí õ¿ðýýíèé¿ç¿¿ëýëòýä ýöñèéí ¿íýëãýý õèéõ “ºì÷ëºë”-èéã áèé áîëãîæýìýãòýé÷¿¿äèéí òóñãàé á¿ëýã áàéãàà þì.áàéãóóëñàí þì. Ñóë òàëßäóóðëûí àñóóäëûã õàìàðñàí áàéäàë • Õ¿ì¿¿ñèéí õîîðîíäûí Òèìèñîàðàãèéí òîõèîëäîëä á¿õ õàðèëöàà, õóâèéí áîëîí¿ç¿¿ëýëòýä ýöñèéí ¿íýëãýý õèéõ íèéãìèéí áàëàíñ çýðýãòóñãàé Romaá¿ëýã áàéãóóëñàí áèëýý. çàðèì õýìæýýñèéí õóâüäÖààøèëáàë, õóäàëäàí àâàõ ÷àäâàð øàëãóóð/¿ç¿¿ëýëò îëæ(÷óõàë íººöèéí õ¿ðòýýìæèéí òîäîðõîéëîõîä õÿëáàð áèø.õýìæýýñ) çýðýã çàðèì ¿ç¿¿ëýëòèéí • Ìýðãýæèëòí¿¿ä èéì îëîíòîîöîîíä ºðõèéí îðëîãûí øèíæëýõ óõààíû ñàëáàðò¿âøèíã õàìðóóëæ ºãñºí. õîîðîíäûí, àñàð èõ îðîëöîîò àðãà õàíäëàãàä òýð á¿ð äàäàæÄàâóó òàë äàñààã¿é áàéäàã.• Ýäãýýð ¿ç¿¿ëýëòèéã õýðýãëýý òóñ • Èðãýä ñòàòèñòèê òîî áàðèìòûã á¿ðò øèíý÷ëýí òîäîðõîéëäîã ¿ë îéëãîõ, ¿¿íýýñ ¿¿äýí íü òóõàéí îðîí íóòãèéí íºõöºë íàéäâàðòàé ýõ ñóðâàëæèä áàéäàëä çîõèöóóëàí íèéö¿¿ëýõ òîîöîõã¿é òîõèîëäîë ãàðíà. õàíãàëòòàé áîëîìæ îëãîíî.• Èðãýäèéí ÿíç á¿ðèéí á¿ëãèéã Õàìðàõ õ¿ðýý îðîëöóóëàí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã Åâðîïûí Ǻâëºëèéí “Íèéãìèéí òîäîðõîéëæ, õýìæèëò õèéëãýæ íÿãòðàëûí ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ áàéãàà íü ¿íýëãýýíèé ¿éë õàìòàðñàí õ¿÷èí ÷àðìàéëò” 143
  • 144. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãàõýìýýõ çààâðûã ìºí Ìóëõàóñ(Ðóìûí), Òðåíòî (Èòàëè),Ïàðèñèéí 14 ä¿ãýýð ä¿¿ðýã,Ñòðàñáóðãèéí Ñòðàñåë êîìïàíèáîëîí Ìóëõàóñ õîòûí ÀëáåðòØâàéòçåðèéí íýðýìæèò äóíäñóðãóóëüä àøèãëàñàí áàéíà.Öàã õóãàöààíû õóâààðü Ýíýõ¿¿ àðãûã 2007 ñ¿¿ëýýñõýðýãëýæ ýõýëñýí, 2008 îíûäîëäóãààð ñàðä òóñ ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéãòàíèëöóóëàõ àíõíû àæëûí õýñãèéíóóëçàëò çîõèîí áàéãóóëàãäñàíáàéíà. Õýðýãæèæ áàéãàà.¯¿íòýé õîëáîãäîë á¿õèé ìàòåðèàë õààíààñ îëæ áîëîõ Ýíý ñàíàà÷ëàãûí òàëààðõ îíëàéí ìýäýýëýëòýé îäîîãèéí áàéäëààðòàíèëöàõ áîëîìæã¿é áàéíà. Àðãà÷èëëûí òºñëèéí õóâèëáàðòàéçàñàãëàëûí ¿íýëãýýíèé ïîðòàëààñ àâ÷ òàíèëöàæ áîëíî (www.gaportal.org) ýñâýë ͯÁÕÕ Îñëî äàõü Çàñàãëàëûí òºâ ð¿¿ øóóä õàíäàíà óó (oslo.governance.centre@undp.org).Õîëáîî áàðèõ Mihaela Vetan Iris Network mihaela.vetan@iris-network.euÍýìýëò ìàòåðèàë / çààâàð÷èëãàà“Íèéãìèéí íÿãòðàëûí ¿ç¿¿ëýëò áîëîâñðóóëàõ õàìòàðñàí õ¿÷èí ÷àðìàéëò”: http://www.coe.int/t/dg3/socialpolicies/socialcohesiondev/source/GUIDE_EN.pdf 144
  • 145. Îðîí íóòãèéí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäëûã õýìæèõ¿é: Õýðýãëýã÷èéí ãàðûí àâëàãà12. Èðãýäèéí ¿íýëãýýíèé êàðò (ȯÊ) Áîëîâñðóóëñàí: õýðýãëýã÷äèéí ñàíàë áîäëûã íü ÎÍÕÒ– Îëîí íèéòòýé õàðèëöàõ ñóäëàõ; òºâ (Áàíãàëîð, Ýíýòõýã) • ¯éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýã÷èéí àæëûí ã¿éöýòãýëèéã íýã á¿ð÷ëýíÒ¿¿õ áîëîí/ýñâýë ººð õîîðîíä íü Èðãýäèéí ¿íýëãýýíèé êàðò-ûã çýðýãö¿¿ëñýí ¿íýëãýý õèéõ;1994 îíä Áàíãàëîðò áàéðëàëòàé • Òºðèéí ºì÷èéí ¿éë÷èëãýýíèéàøãèéí áóñ áàéãóóëëàãà áîëîõ ãàçðóóäûí òàëààðõ èðãýäèéíÎëîí íèéòòýé õàðèëöàõ òºâ ñàíàà áîäëûí ìýäýýëèéí áààçáîëîâñðóóëñàí áàéíà. Àíõíû á¿ðä¿¿ëýõ ãì.¿íýëãýýíèé êàðòûã õýðýãæ¿¿ëñýíÁàíãàëîðèéí òºðèéí áàéãóóëëàãàä Õýðýãëýýíèé çîõèìæîðîí íóòãèéí ¿éë÷èëãýý àæ ȯÊ-ûã ãîë òºëºâ Èðãýíèéàõóé, óñàí õàíãàìæ, öàõèëãààí, íèéãìèéí áàéãóóëëàãóóä òîìîîõîíòåëåôîí õàðèëöàà õîëáîî áîëîí õîòóóä äàõü óñàí õàíãàìæ,òýýâðèéí áàéãóóëëàãà áàãòàæ öàãäààãèéí ãàçàð, öàõèëãààíáàéëàà. Ò¿¿íýýñ õîéø ÎÍÕÒ- íèéë¿¿ëýã÷ áàéãóóëëàãûí àæëûíººñ ¿íýëãýýíèé êàðòûã áóñàä ã¿éöýòãýëä õÿíàëò øèíæèëãýýõýä õýäýí õîò, õºäººãèéí õèéõ çîðèëãîîð àøèãëàäàã.¿éë÷èëãýý, áàñ ýð¿¿ë ìýíä çýðýãíèéãìèéí ¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðò ß