Your SlideShare is downloading. ×
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Glossary of concepts and terms in governance
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×
Saving this for later? Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime – even offline.
Text the download link to your phone
Standard text messaging rates apply

Glossary of concepts and terms in governance

802

Published on

Ардчилсан засаглалын үзэл баримтлал, нэр томьёоны англи-монгол тайлбар толь бичиг, Ц Даваадулам, УБ, 2010

Ардчилсан засаглалын үзэл баримтлал, нэр томьёоны англи-монгол тайлбар толь бичиг, Ц Даваадулам, УБ, 2010

0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total Views
802
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
32
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. ЗАСАГЛАЛЫН ҮЗЭЛБАРИМТЛАЛ, НЭР ТОМЬЁОНЫ ТАЙЛБАР ТОЛЬ БИЧИГ GLOSSARY OF CONCEPTS AND TERMS IN GOVERNANCE Ц. Даваадулам 2010 îí
  • 2. DDC351’014Ä-121 ЗАСАГЛАЛЫН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ, НЭР ТОМЬЁОНЫ ТАЙЛБАР ТОЛЬ БИЧИГ GLOSSARY OF CONCEPTS AND TERMS IN GOVERNANCEISBN-978-99929-1-848-9
  • 3. ÍÎÌÎÍÄ ªÐÃªÕ ÌßËÀÀËÃÀÌîíãîë÷óóä íîì ýðäìèéã ýðõýìèéí äýýä ø¿òýýí áîëãîí äýýäýëæ èðñýí ýðòíèéñàéõàí óëàìæëàëòàé áèëýý. Á¿òýýë÷, áÿñàëãàã÷ ñýòãýëãýý, îþóí óõààíûõààýð÷ õ¿÷èéã õóðààí øèíãýýæ ñóäàð øàøòèð á¿òýýñýí óõààíò ìýðãýäýý óðìààðòýòãýæ, á¿òýýë òóóðâèëûã íü ò¿ìýí îëîíäîî ò¿ãýýí õ¿ðãýõèéã õîòëîîðîîõè÷ýýäýã ìîíãîë÷óóäûí áàñ íýãýí ýðõýì ¸ñîí áèé. Ýðõýìýýñ ýðõýì ýíýõ¿¿¸ñûã áèëýãäýí ͯÁÕÕ-èéí Ìîíãîë äàõü Ñóóðèí òºëººëºã÷èéí ãàçðûíàæèëòàí, õàòàãòàé Ö.Äàâààäóëàìûí á¿òýýñýí “Çàñàãëàëûí ¿çýë áàðèìòëàë,íýð òîìü¸îíû òàéëáàð òîëü áè÷èã” õýìýýõ ÷óõàã íýãýí íîìûã ýðõýì àâõàé íàðòºðãºí òîëèëóóëàõ çàâøààíûã àøèãëàí ò¿¿íèé çîõèîã÷èä ýõ óðìûí ìÿëààëãàºðãºæ áàéíà.Õàòàãòàé Ö.Äàâààäóëàìûí ýìõýòãýñýí ýíýõ¿¿ á¿òýýëä òºðèéí óäèðäëàãà,çàñàãëàëûí ñóäàëãààíû ñ¿¿ëèéí ¿åèéí îëîëòîä òóëãóóðëàí îíîëûí ¿çýëáàðèìòëàëóóäûã èëýðõèéëäýã ¿íäñýí îéëãîëò, íýð òîìü¸îíóóäûã ìýäýýëëèéíºðãºí ýõ ñóðâàëæààñ ò¿¿âýðëýí ñîíãîæ, øèíæëýõ óõààíû òàéëáàð õèéñíèéçýðýãöýý ¿ã, óòãûí îíîîëòûã ýõ õýëíýý áóóëãàõ, àíãëè õýëíýý òàéëáàðëàõ íàðèéí÷èìõë¿¿ð ñóäàëãààíû àæëûã ÷àäâàðëàã õèéñýí íü ¿íýõýýð îëçóóðõóóøòàé þì.Ýíý íü óã á¿òýýëèéí îíîë, òàíèí ìýäýõ¿éí à÷ õîëáîãäëûã èëýðõèéëæ áàéãààáîë òàéëáàð ñýëòèéã ýíãèéí îéëãîìæòîé íàéðóóëàí òóóðâèñàí íü ò¿¿íèéõýðýãëýýíèé ¿íý öýíèéã äýýøë¿¿ëæ áàéíà.Îëîí îðíû ìýðãýäèéí õàìòûí îþóíààð ø¿¿ãäýí á¿òñýí îíîë-òàéëáàð, ¿çýëáàðèìòëàë, äýëõèéí íèéòèéí õºãæëèéí õàíäëàãà, íèéãýì-ýäèéí çàñàã,òºðèéí çàõèðãààíû óäèðäëàãà, çàñàãëàëûí ¿çýë áàðèìòëàëóóäòàé õîëáîîá¿õèé îíîë, ïðàêòèêèéí îëîí àñóóäàë, øèíý ñàíàà, øèëäýã òóðøëàãóóäûãîéëãîõ ãîë ò¿ëõ¿¿ð áîëîõ îéëãîëò, òàéëáàðóóä ýíý á¿òýýëä îðñîí áàéíà. Ýíýá¿òýýë íü íýã òàëààñ, çàñàãëàëûí îíîë, ¿çýë áàðèìòëàëûí òàëààðõè íàðèéí÷èìõë¿¿ð ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèë, íºãºº òàëààñ îéëãîëò, íýð òîìü¸îíûõÿëáàðøóóëñàí òàéëáàð, àíãëè, ìîíãîë õýëíèé ¿ã õýëëýãèéí óòãà îíîîñîíòàéëáàð òîëü áè÷ãèéí õîñîëìîë øèíæèéã àãóóëñàí ºâºðìºö õýëáýðèéíñîíèðõîëòîé á¿òýýë áîëñíûã îíöëîí òýìäýãëýæ áàéíà.Ýä¿ãýý áóñàä îðíû ñàéí òóðøëàãààñ óõààëàã ñóðàëöàõ, ººðèéíõýý ºâºðìºöòóðøëàãà, ñîðèëò áýðõøýýë, ¿íýëãýý ä¿ãíýëòèéã áóñäàä õ¿ðãýæ, õàìòààðààñýòãýæ õºãæèõ íü äàÿàðøñàí åðòºíöèéí æàì ¸ñ áîëæýý. Íýã îðíû õ¿ñýë çîðèãîîñõàìààðàõ ç¿éë áàãà áîëñîí ýíýõ¿¿ íýãäìýë äýëõèé åðòºíöºä ìîíãîë÷óóä áèäàìüäàð÷, õºãæèæ áàéãàà áîëîõîîð “Çàñàãëàëûí ¿çýë áàðèìòëàë, íýð òîìü¸îíûòàéëáàð òîëü áè÷èã” á¿òýýë ýðäýìòýí ìýðãýä, áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷èä,òºðèéí çàõèðãààíû àæèëòíóóä, áàãø, îþóòíóóä ìîíãîëûí íèéò óíøèã÷äàäøèíý ìýäëýã àâ÷, îþóíû ÷àäàâõèà áàÿæóóëàõàä áàãàã¿é íýìýð áîëíî õýìýýííàéäàæ áàéíà. 3
  • 4. Ýíýõ¿¿ òýðã¿¿í òóðøëàãà, ¿íäñýí ñýäâ¿¿ä áîëîîä çàñàãëàëûí ¿çýë áàðèìòëàë,íýð òîìü¸îíû òàéëáàð òîëèéã àíãëè, ìîíãîë õýëýýð á¿òýýõ àìàðã¿é àæëûãçîðèãëîí á¿òýýñýí õàòàãòàé Ö.Äàâààäóëàìä ã¿í òàëàðõàë èëýðõèéëæ,öààøäûíõ íü ýðäýì ñóäëàë, á¿òýýë òóóðâèëûí àæèëä ºíäºð àìæèëò õ¿ñ÷ áàéíà.Ýíý ÷óõàë á¿òýýëèéã õÿíàí òîõèîëäóóëàõ, õýëýëö¿¿ëýõ, õýâë¿¿ëýõ, àæëûãçîõèîí áàéãóóëñàí “ÌÕÇ 9 Õ¿íèé ýðõ, àðä÷èëñàí çàñàãëàëûã áýõæ¿¿ëýõýääýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ” òºñëèéí ¯íäýñíèé çºâëºõ Õ.Õóëàí, òºñëèéí ¿íäýñíèéìåíåæåð Ö.Öýöýíáèëýã, òºñëèéí захиргаа, санхүүгийн àæèëòàí Î.Õàòàíáîëäíàðòàà òàëàðõàë èëýðõèéëæ, ñàéí ñàéõíû åðººë äýâø¿¿ëüå.Ýíýõ¿¿ íîìûã á¿òýýõýä óëñ òºð, íèéãýì-ýäèéí çàñàã, òºðèéí óäèðäëàãà,çàñàãëàëûí ºðãºí ìýäëýãòýé, áàÿëàã òóðøëàãàòàé õ¿ì¿¿ñ çºâëºí òóñàëæ,íîìûí ýõèéã öàã çàâ ãàðãàí õýëýëöýæ ¿íýòýé ñàíàë ºã÷, àëäàà ìàäàãèéã íüàðèóòãàí ø¿¿æ õàìòûí õ¿÷èí ÷àðìàéëò ãàðãàñàí áèëýý. Ýäãýýð õ¿ì¿¿ñò áîëîíýíý á¿òýýëèéã õýâëýí íèéòëýõ áîëîëöîî îëãîñîí ͯÁ-ûí Õºãæëèéí õºòºëáºð,Ìîíãîë óëñûí ØÓÀ-èéí Ôèëîñîôè, ñîöèîëîãè, ýðõ ç¿éí õ¿ðýýëýíä õýðýãæèæáóé “ÌÕÇ-9 õ¿íèé ýðõ, àðä÷èëñàí çàñàãëàëûã áýõæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ”òºñëèéí áàãèéí õàìò îëîíä ã¿í òàëàðõàë èëýðõèéëüå.Îíîë-ïðàêòèêèéí îëîí òàëûí à÷ õîëáîãäîëòîé ýíýõ¿¿ ÷óõàë á¿òýýëèéí¿çýë ñàíàà, ä¿ãíýëò, çºâëºìæ, îëîí óëñûí øèëäýã òóðøëàãà, ñóðãàìæèéã ýõîðíûõîî õºðñ ñóóðèíä á¿òýýë÷ýýð àìèëóóëàí õýðýãëýæ Ìîíãîëûí òºð ¸ñ,óëàìæëàëò ñî¸ë, íèéãýì àõóéí áîëîí àðä ò¿ìíèéõýý ºâºðìºö ñî¸ë çàíøèë,áîëîâñðîë ìýäëýãèéã àðâèæóóëàí õºãæ¿¿ëýõ åðººëèéã ýðõýì óíøèã÷èääààºðãºí äýâø¿¿ëüå. Íîìûí öàãààí áóÿí àðâèæèí äýëãýðýõ áîëòóãàé! Ìîíãîë óëñûí Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìèéí Ôèëîñîôè, ñîöèîëîãè, ýðõ ç¿éí õ¿ðýýëýíãèéí äýä çàõèðàë, “ÌÕÇ 9 õ¿íèé ýðõ, àðä÷èëñàí çàñàãëàëûã áýõæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ øàò-II” Òºñëèéí ¯íäýñíèé çàõèðàë, Àêàäåìè÷, Äîêòîð (Sc.D), Ïðîôåññîð Ã.×óëóóíáààòàð4
  • 5. ÓÄÈÐÒÃÀËÒºðèéí óäèðäëàãûí øèíæëýõ óõààíû ¿çýë áàðèìòëàë ãóðâàí ¿íäñýí ¿å øàòûãòóóëàí ººð÷ëºãäºæ èðýâ. Íýã äýõ ¿å øàò áóþó òºðèéí çàõèðãààíû îð÷èí¿åèéí îíîë, ïðàêòèê 19-ð çóóíû ñ¿¿ëýýñ òºëºâøèí òîãòîæ, ò¿¿íèéã áàðóóíûèõýíõ îðîí 1980-ààä îíû ýõ õ¿ðòýë îíöûí ººð÷ëºëòã¿éãýýð ìºðäºæ èðæýý.Òºðèéí çàõèðãààíû óëàìæëàëò çàãâàðûã: óëñ òºðèéí óäèðäëàãûí àëáàí¸ñíû õÿíàëò äîîð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã, áþðîêðàò òîãòîëöîîíû õàòóó øàòäàìæëàãàä òóëãóóðëàñàí, áàéíãûí, òºâèéã ñàõèã÷, ìýðãýæëèéí àæèëòíóóäààñá¿ðäñýí, íèéòèéí àøèã ñîíèðõîë, çàñãèéí ýðõýíä áàéãàà óëñ òºðèéí àëü ÷íàìä òýãø ¿éë÷èëäýã, áîäëîãî áîëîâñðóóëàõààñàà èë¿¿ õýðýãæ¿¿ëýõ ¿¿ðýãá¿õèé çàõèðãàà õýìýýí òîäîðõîéëæýý. Òºðèéí çàõèðãààíû óëàìæëàëò çàãâàðóëñûí ñàëáàðûí óäèðäëàãûí õàìãèéí óðò óäààí îðøèí òîãòíîñîí, õàìãèéíàìæèëòòàé õýðýãæñýí çàãâàð õýäèé ÷ ýä¿ãýý õàëààãàà ºã÷ áàéãàà áèëýý. Ýíýçàãâàð á¿ðìºñºí óñòàæ ¿ã¿é áîëîîã¿é áºãººä ò¿¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã îäîîõýð õýðýãëýãäýæ áàéãàà ÷ îíîë, ïðàêòèê íü åðºíõèé人 õóó÷èð÷, íèéãìèéíàñàð õóðäàöòàé ººð÷ëºëòèéí õýðýãöýý øààðäëàãàä íèéöýõã¿éä òîîöîãäîõáîëñîí áàéíà. ßëàíãóÿà 1970-ààä îíû ¿åýñ óëàìæëàëò òºðèéí çàõèðãààãõýòýðõèé ä¿ðýì æóðàìä áàðèãäñàí, óäààí, ýõ ¿¿ñâýðèéã ¿ðýëãýíýýð çàðöóóëäàã,¿ð ä¿íãýýñ èë¿¿ ¿éë ÿâö, ä¿ðýì æóðàìä àíõààðäàã õýìýýí èõýýõýí ø¿¿ìæëýõáîëñîí áàéíà.Õî¸ð äàõü ¿å øàò áóþó 1980-ààä îíîîñ Èõ Áðèòàíè, Øèíý Çåëàíä, Àâñòðàëè,ÀÍÓ, Êàíàä çýðýã îðíóóäàä ýõýëñýí øèíýòãýë áóþó òºðèé í àëáûã èë¿¿óÿí õàòàí, ¿ð àøèãòàé áîëãîõ, òºðèéí àëáàíä ºðñºë人í, ã¿éöýòãýëèéíìåíåæìåíòèéã íýâòð¿¿ëýõ, àëáàí õààã÷äûí àæëûí ¿ð ä¿íã ¿íýëýõ, ò¿¿íäòîõèðñîí óðàìøóóëàë îëãîõ, óäèðäëàãûí òºâëºðñºí õÿíàëòûã àãåíòëàãóóäàäøèëæ¿¿ëýõ, ¿éë÷èëãýýíèé ÷èã ¿¿ðãèéã ãýðýýãýýð ã¿éöýòã¿¿ëýõ çýðýãïðàêòèêèéã îëîí óëñ îðîí íýâòð¿¿ëýýä áàéíà. Õóâèéí õýâøëèéí ìåíåæìåíòèéíçàð÷ìóóäûã íýâòð¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí øèíýòãýëèéí çàãâàðûã “Óëñûí ñàëáàðûíøèíý ìåíåæìåíò” (New Public Management) õýìýýí íèéòýýð íýðëýõ áîëñîíáºãººä ººð÷ëºëò øèíý÷ëýëèéí ýíý ¿å øàòàíä òºðèéí çàõèðãààíû óëàìæëàëòçàãâàðààñ “óëñûí ñàëáàðûí ìåíåæìåíò”-ä øèëæèõ ïàðàäèãìûí øèëæèëòáîëñîí õýìýýí ñóäëàà÷èä ¿çýæ áàéíà.Çàñàãëàëûí ¿çýë áàðèìòëàëûí ãóðàâ äàõü ¿å øàò áóþó 1980-ààä îíû ñ¿¿ë÷,1990-ýýä îíû ýõýýñ íýâòýð÷ ýõýëñýí áàéíà. Óëñûí ñàëáàðûí óäèðäëàãà íü çºâõºíòºðèéí çàõèðãààíû àëáàäûã ººð÷ëºí øèíý÷ëýõ, ºðòºã çàðäëûã áóóðóóëàõòóõàé áóñ, õàðèí èðãýíèé íèéãýì, õóâèéí õýâøèëòýé ò¿íøëýëèéí õàðèëöààãõºõè¿ëýí äýìæèõ, òºðèéí ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ, íèéãìèéíõàðèóöëàãûã äýýøë¿¿ëýõ, øèéäâýð ãàðãàõ, òºðèéí àëáàíû àæëûí ¿ð ä¿íã¿íýëæ ä¿ãíýõýä èðãýäèéã îðîëöóóëàõ çýðýã èë¿¿ ºðãºí õ¿ðýýíèé àñóóäëûãõàìðàõ áîëæ áàéíà. Óðüä ºìíº àâëèãà, õýýë õàõóóëü îëîí óëñûí ò¿âøèíä 5
  • 6. “õîðèîòîé ñýäýâ” áàéñàí áîë 1990-ýýä îíû ñ¿¿ëýýñ îëîí óëñûí áàéãóóëëàãóóä,¿íäýñíèé çàñãèéí ãàçðóóä àâëèãàòàé íýýëòòýé, çîõèîí áàéãóóëàëòòàé òýìöýõøèéäýìãèé àëõìóóäûã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñíèé äîòîð ÝÇÕÀÕÁ-ûí “Îëîí óëñûíáèçíåñèéí àðèëæààíä îðîëöîã÷èä ãàäààäûí òºðèéí àëáàí õààã÷äàä àâëèãàºãºõèéí ýñðýã êîíâåíöè” (1997), ͯÁ-ûí Àâëèãûí ýñðýã êîíâåíöè (2003)çýðýã ÷óõàë ÷óõàë áàðèìò áè÷èã áàòëàãäàí ãàðàâ. Òºðèéí àëáàíû ¸ñ ç¿éãáýõæ¿¿ëýõ íü àâëèãàòàé òýìöýõ õàìãèéí ¿ð íºëººòýé àðãà çàì õýìýýí ¿çýæîëîí îðîí ýíý ÷èãëýëèéí øèíýòãýëèéã õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà. Òºð çàñãèéí¿¿ðãèéã õàìãèéí áàãà áàéëãàõ ãýñýí íåî-ëèáåðàë õàíäëàãûí íºëºº 1980-90-ýýä îíä õ¿÷òýé áàéñàí áîë ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä îëîí óëñ îðîíä ÿâóóëñàíñàíàë àñóóëãûí ä¿í èðãýä òºðèéí áàéãóóëëàãóóäûã àðä÷èëñàí, øóäàðãà¿éë àæèëëàãààòàé, òºðèéí ýõ ¿¿ñâýðèéã ¿ð àøèãòàé çàðöóóëäàã, ¿éë÷èëãýýã¿ð íºëººòýé õ¿ðãýäýã áàéõûí çýðýãöýý äàÿàðøèë, óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòçýðýã äýëõèé íèéòèéí íºëººëëèéí õ¿÷èéã ñºðºí çîãñîõ ÷àäâàðòàé, õ¿÷èðõýãáàéëãàõûã ýðìýëçýõ áîëñíûã õàðóóëæ áàéíà. Óëñ òºðèéí ýð¿¿ë òîãòîëöîî,àðä÷èëëûí áàéãóóëëóóä, ýðõ ç¿éò ¸ñûã áýõæ¿¿ëýõ íü õºãæëèéí óðüä÷èëñàíçàéëøã¿é øààðäëàãà, õºãæëèéí ¿ð øèìèéã èðãýä òýãø õ¿ðòýõ ÷óõàë íºõöºëãýäãèéã óëàì èõýýð õ¿ëýýí çºâøººðºõ áîëîâ.Èéíõ¿¿ ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ºðíºñºí òºðèéí çàõèðãààíû øèíýòãýëèéí îëîíäàâàëãàà Ìîíãîë óëñûã òîéðîîã¿é, äàéðàí ãàðñíûã çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñàã,àðä÷èëñàí íèéãìèéã áàéãóóëàõ øèëæèëòèéí ò¿¿õ ãýð÷èëæ áàéíà. Ìàíàéóëñ øèëæèëòèéí ýõýí áîëîí äóíä ¿åä, ãîë òºëºâ îëîí óëñûí ò¿íøëýã÷äýýñºãñºí çºâëºìæ, çºâëºãººíèé äàãóó òºðèéí çàõèðãàà, çàñàãëàëûí øèíýòãýëèéíîëîí öýñèéã òóðøèí õýðýãæ¿¿ëñýí áèëýý. ×óõàìõ¿¿ ýäãýýð ¿éë ÿâöûã îéëãîõ,íÿãòëàí ä¿ãíýõ, ººðèéí îðíû òóðøëàãûã îëîí óëñûí ò¿âøèíä áèé áîëñîíîíîë, ïðàêòèê, ñóðãàìæòàé õàðüöóóëàõ, öààøäûí áîäëîãîî òîäîðõîéëîõ,ýíý ÷èãëýëýýð ãàðñàí îëîí àðâàí çîõèîë, á¿òýýëòýé òàíèëöàõàä õºòº÷ áîëãîõçîðèëãîîð õèéñýí “Çàñàãëàëûí ¿çýë áàðèìòëàë, íýð òîìü¸îíû òàéëáàð òîëüáè÷èã” õýìýýõ ñóäàëãààíû á¿òýýëýý óíøèã÷ òà á¿õýíä àðä÷èëñàí õóâüñãàëûí20 æèëèéí îéí áîñãîí äýýð òîëèëóóëæ áàéãààäàà áàÿðòàé áàéíà. ÌàõàòìàÃàíäè: “äàñàí çîõèöîõ ãýäýã áîë äàãàí äóóðèàõûí íýð áèø, õàðèí àëèâààãýñýðã¿¿öýõ, îéëãîæ ººðèéí áîëãîõ ÷àäâàð þì” õýìýýñýí áàéäàã.Òóñ òîëüä 200 ãàðóé íýð òîìü¸î, òýäãýýðèéí àíãëè, ìîíãîë òàéëáàðûí õàìòáàãòñàí áºãººä ýäãýýðèéã ñîíãîõäîî çºâõºí òºðèéí çàõèðãàà, çàñàãëàëûíñóäàëãààíû ñóáüåêòýýð õÿçãààðëàõ çàð÷èì áàðèìòëàõûã õè÷ýýñíýýñ ãàäíàíýð òîìü¸îíóóäûí óòãà, àãóóëãà öàã õóãàöààíû äàãóó õýðõýí õóâüñàíººð÷ëºãäñºíèéã õàðóóëàõûã çîðèâ. Óëñ òºð, ýðõ ç¿é, ýäèéí çàñãèéí çàðèìíýð òîìü¸î, àíãëè õýëíèé ñàëàà óòãóóäûã çºâõºí òºðèéí óäèðäëàãàòàéõîëáîãäîõ óòãààð íü ñîíãîí àâ÷ òàéëáàð õèéñíèéã òýìäýãëýå. Òóõàéí ñýäýâòýéäýëãýðýíã¿é òàíèëöàõ ñîíèðõîëòîé óíøèã÷äàä çîðèóëàí àâñàí èøëýë, ýõ¿¿ñâýðèéã áîëîìæòîé á¿õ ãàçàð òýìäýãëýæ, àøèãëàñàí õýâëýëèéí æàãñààëòàä6
  • 7. íýðñ, õàÿãèéã òîäîðõîé ¿ç¿¿ëñýí áîëíî. Ò¿¿í÷ëýí îëîí óëñûí ò¿âøèíä ¿çýëáàðèìòëàëûí õóâüä æèãäðýýã¿é, íýãäñýí òîäîðõîéëîëò õàðààõàí áèé áîëîîã¿é,îëîí óëñûí áàéãóóëëàãóóä ººð ººðèéí òàâüæ áóé çîðèëãî, õýðýãæ¿¿ëæ áóéõºòºëáºðò íèéö¿¿ëýí òàéëáàðëàæ òîäîðõîéëîõûí çýðýãöýý çºâõºí ìîíãîë õýëòºäèéã¿é, áóñàä îëîí õýëýíä îíîæ îð÷óóëàõàä õ¿íäðýëòýé áàéäàã çàñàãëàë (gov-ernance), àâëèãà (corruption), ýðõ ç¿éò ¸ñ (the rule of law), õàðèóöàí òàéëàãíàõ(accountability) çýðýã íýð òîìü¸îã îéëãîõîä äºõºìòýé áîëãîõ çîðèëãîîð îëîíýõ ñóðâàëæèéã àøèãëàí òàéëáàðëàâ. Ýäãýýð îëîí òîäîðõîéëîëòûí àëü íüçºâ, áóðóó ãýõýýñýý èë¿¿ àëèéã íü ¿íäýñíèé îíöëîãò òîõèðóóëàí øèíæèëãýýñóäàëãàà, áîäëîãîä àøèãëàõàä òóñòàé âý ãýäýã òàëààñ õàðàõ íü ç¿éòýé áîëîâóó.Ýíý íîìûã á¿òýýõýä ¿íýòýé ñàíàë, çºâëºãºº ºãñºí á¿õ õ¿ì¿¿ñ, ò¿¿íèé äîòîðàíãëè õýëíèé óòãûã çºâ òàéëàõàä õàðàìã¿é öàã çàðæ çºâëºñºí “ÌÕÇ-9 õ¿íèéýðõ, àðä÷èëñàí çàñàãëàëûã áýõæ¿¿ëýõ òºñºë-II”-èéí ¿íäýñíèé çºâëºõ Õ.Õóëàí,ìîíãîë ýõèéã õÿíàæ ¿ãèéí íàéðóóëãà, îíîîëòûã ñàéæðóóëàõàä òóñàëñàí ààâÁ.Öýãìýä, õÿíàí òîõèîëäóóëàõ, õýâëýëèéí ýõ, äèçàéíûã áýëòãýõ òåõíèêèéííºð èõ àæëûã ÷èí ñýòãýëýýñýý, ìýðãýæëèéí ºíäºð ò¿âøèíä ã¿éöýòãýñýíòºñëèéí çàõèðãàà, ñàíõ¿¿ãèéí àæèëòàí Î.Õàòàíáîëä íàðòàà òóñãàéëàíòàëàðõàë èëýðõèéëæ áàéíà. ͯÁÕÕ-èéí Íüþ Éîðê äàõü òºâèéí çàñàãëàëûíèíñòèòóöèéí àõëàõ çºâëºõ, íî¸í Ïàòðèê Êþëýðñ (Patrick Keuleers) òîëü áè÷èãáîëîâñðóóëàõ ñàíààã äýìæèæ, ìýðãýæëèéí ¿íýòýé çºâëºãºº ºãñíèé äýýðººðèéí áîëîâñðóóëñàí ìåíåæìåíòèéí íýð òîìü¸îíû àíãëè-ëàîñ òàéëáàðòîëèéã á¿ðýí ýõýýð èð¿¿ëñýí íü èõýýõýí öàã, õºäºëìºð õýìíýõ áîëîëöîîîëãîñíûã ìºí òàëàðõàí òýìäýãëýå.Òóñ òîëü áè÷èã òºãñ, á¿ðýí ä¿¿ðýí á¿òýýë áèø áºãººä õàðèí îëîí óëñàä íèéòëýãõýðýãëýæ áóé íýð òîìü¸î, ¿çýë áàðèìòëàëóóäûí òàëààð çºâ îéëãîëòòîé áîëñíû¿íäñýí äýýð ýõ õýëýíäýý íýð òîìü¸îã æèãäëýõ, àìüäðàë ïðàêòèêò çºâ àøèãëàõýõëýëèéã òàâüæ, ýíý ñýäâýýð óõààí áîäëîî óðàëäóóëàõ, ìàðãààí, õýëýëö¿¿ëýãºðí¿¿ëýõýä áàãà ÷ áîëîâ õóâü íýìýð îðóóëíà õýìýýí íàéäàæ áàéíà.Ö. ÄàâààäóëàìͯÁÕÕ-èéí Ìîíãîë äàõü Ñóóðèí òºëººëºã÷èéí ãàçàð,Çàñàãëàëûí àñóóäàë õàðèóöñàí ìåíåæåðÒºðèéí çàõèðãàà, ýäèéí çàñãèéí ìåíåæìåíòèéí ìàãèñòðÀâñòðàëèéí ¿íäýñíèé èõ ñóðãóóëü,Èõ Áðèòàíèé Áèðìèíãõàìûí èõ ñóðãóóëü 7
  • 8. AThe performance of or failure to Төрийн албан тушаалтан албанAbuse of functions Албан үүргээ урвуулан ашиглахperform an act, in violation of laws, үүргээ гүйцэтгэх явцдаа өөртөө,by a public official in the discharge эсхүл өөр хүн, аж ахуйн нэгжидof his or her functions, for the хууль бус давуу тал олж авахpurpose of obtaining an undue зорилгоор хууль зөрчиж хийсэнadvantage for himself or herself үйлдэл, эс үйлдэл. (Авлигын эсрэгor for another person or entity. НҮБ-ын конвенци: 2004)(UNCAC: 2004)Access to information is about Мэдээлэл эрж хайх, олж авах эрхAccess to information Мэдээллийн хүртээмжpromoting and protecting rights хэрхэн хамгаалагдсан, хүмүүст үзэлto information and channels бодлоо илэрхийлэх, ардчиллынof communication that enable үйл явц, ажиллагааны тэргүүлэхpeople to voice views, participate чиглэлийг тогтооход оролцохin democratic processes, and set харилцааны сувгууд бий эсэхээрpriorities for action. Freedom мэдээллийн хүртээмжийгof expression and the right to тодорхойлдог. Үзэл бодлооinformation are different but илэрхийлэх эрх чөлөө болонrelated concepts. Freedom of мэдээллийн эрх хоорондооexpression, and the free flow of уялдаатай боловч өөр өөр үзэлinformation and ideas, includes the баримтлал юм. Үзэл бодлооright to information, while the right илэрхийлэх эрх чөлөө болонto official information is a more мэдээллийн чөлөөт урсгалдnarrowly defined concept requiring мэдээллийн эрх багтдаг бол албанspecific legislation. (UNDP, 2009) ёсны мэдээлэл олж авах эрх нь явцуу утгаар мэдээллийн эрх чөлөөний тухай тусгай хуультай байхыг шаардсан үзэл баримтлал юм. (НҮБХХ, 2009)Accountability is a concept in ethics Хариуцан тайлагнах нь хэд хэдэнAccountability Хариуцан тайлагнахwith several meanings. It is often used утгыг илтгэдэг ёс зүйн үзэлsynonymously with such concepts баримтлал бөгөөд хариуцлага,as responsibility, answerability, хариулах, дагаж мөрдөх, гэмenforcement, blameworthiness, зэмээ хүлээх, үүрэг хүлээх болонliability and other terms associated тайлагнахтай холбоотой бусад нэрwith the expectation of account-giving. томьёотой ойролцоо утгатай.The term ‘accountability’ has no exact Олон хэлэнд энэ нэр томьёо оносонtranslation in many орчуулгагүй байдаг тул түүнийг8
  • 9. languages, therefore it is helpful эхнээс нь задалж ойлгох нь тустай.to unbundle it at the outset.Effective accountability has two 1) хариуцлага; 2) үр дагавар гэсэн Хариуцан тайлагнах ажиллагаа:components: (i) answerability хоёр үндсэн бүрэлдэхүүн хэсэгтэйand (ii) consequences. First, байдаг. Нэгдүгээрт, “хариуцлага”answerability (the original meaning гэдэг нь төрийн албан хаагчидof the word ‘responsibility’) is the эрх мэдлийг яаж хэрэгжүүлсэн,requirement for public officials to хөрөнгө мөнгийг хэрхэнrespond periodically to questions зарцуулсан, түүгээр ямар үр дүндconcerning how they used their хүрсэн зэрэг асуултад тогтмолauthority, where the resources хариулж байх; хоёрдугаарт, “үрwent, and what was achieved дагавар” урьдаас тодорхой, утгаwith them. Second, there is a need учиртай (энэ нь заавал шийтгэлfor predictable and meaningful хүлээлгэх, хөрөнгө мөнгө, хувьconsequences (not necessarily хүнтэй холбоотой байх гэсэн үгpunitive; not necessarily monetary; биш) байх шаардлагын тухай юм.not necessarily individual). Third, Гуравдугаарт, засгийн газрынbecause government must account байгууллага эрх мэдэл, хөрөнгөboth for the use of authority and of мөнгийг хэрхэн ашигласан, улмаарpublic resources and for the results, хүрсэн үр дүнгийн талаар нийтэдinternal administrative accountability тайлагнах шаардлагатай байдагmust be complemented by external учраас захиргааны хариуцанaccountability through feedback тайлагнах дотоод тогтолцоо ньfrom service users and the citizenry. үйлчилгээг хэрэглэгчид, иргэдийн(Schiavo & Sundaram, 2000) санал хүсэлтийг тусгасан хариуцан тайлагнах гадаад тогтолцоотой хамтран үйлчилснээр бүрэн хэрэгжинэ. (Шиаво & Сундарам, 2000)The system of accountability has Хариуцан тайлагнах тогтолцооfour main pillars: дөрвөн үндсэн бүрэлдэхүүн хэсэгтэй байдаг. Үүнд: is the obligation of anyone - Эх үүсвэрийг захиран Financial accountability Санхүүгийн хариуцлага handling resources, public зарцуулах эрх бүхий этгээд, office or any other position засгийн газрын байгууллага, of trust, to report on the эсвэл нийтийн итгэлийн intended and actual use of the албан тушаалтан тухайн resources or of the designated байгууллагын эх үүсвэрийг office. зарцуулах төлөвлөгөө, түү– ний хэрэгжилтийн талаар тайлагнах үүрэг. 9
  • 10. accountability implies - Төрийн албаны стандарт, Administrative Захиргааны хариуцлага systems of control internal урамшуулал, ёс зүйн дүрэм, to the government, including захиргааны үзлэг шалгалт civil service standards and зэрэг засгийн газрын дотоод incentives, ethics codes, and хяналтын тогтолцоо. administrative reviews. which fundamentally begins - Үндсэндээ чөлөөт, ил Political accountability, Улс төрийн хариуцлага with free and transparent тод сонгуулиас эхэлдэг. elections. Through periodic Сонгогдсонболон elections and control томилогдсон албан mechanisms, elected and тушаалтнууд ээлжит appointed officials are сонгууль, хяналтын held accountable for their механизмаар дамжуулан actions while holding public үйл ажиллагааныхаа төлөө office. One mechanism that хариуцлага хүлээдэг. can achieve more specific Хяналтын нэг тусгай oversight is to have executive, механизм нь хууль тогтоох, legislative and the judiciary гүйцэтгэх, шүүх засаглал watch over each other - a хоорондын хяналт, system known as checks and тэнцвэрийн тогтолцоо юм. balances. Иргэдийн хяналт - Албан refers to civic engagement ёсны хариуцан тайлагнах Social accountability in policy-making, budgeting, тогтолцооноос гадна бодлого expenditure tracking outside боловсруулах, төсөв батлах, of formal accountability түүний гүйцэтгэлд хяналт systems and actions of тавихад иргэдийг оролцуулах, ordinary citizens and groups жирийн иргэд, бүлгүүдээс to exact greater accountability төр засгаас үйл ажиллагаа for public actions and болон үр дүнгийнх нь төлөө outcomes. илүү хариуцлагатай байхыг шаардсан үйл ажиллагаа.1. The management and direction 1. Засгийн газар, түүнийAdministration Захиргаа of the affairs of governments байгууллагуудын ажил хэргийг and institutions. удирдах, чиглүүлэх ажиллагаа2. A collective term for all 2. Засгийн газрын бодлого policy making officials of a боловсруулах, хэрэгжүүлэх чиг government. үүрэгтэй бүх ажилтны нийтлэг нэр10
  • 11. 3. The execution and 3. Төрийн бодлогыг хэрэгжүүлэх, implementation of public policy. гүйцэтгэлийг хангах үйл явц4. The time in office of a chief 4. Засгийн газрын тэргүүний executive such as president, (ерөнхийлөгч, засаг дарга, хотын governor, or mayor. захирагч г.м.) бүрэн эрхийн хугацаа (америк англи хэлэнд Жорж Бушийн захиргаа г.м.)Term encompassing a numberAdministrative due process Захиргааны зохих ёсныof points in administrative law Засгийн газрын байгууллага, процедурthat require the administrative зохицуулагч агентлагийнprocedures of government agencies захиргааны дүрэм журам ньand regulatory commissions, as аливаа хувь этгээдийг хөндсөн үедthey affect private parties, be тухайн хүний эрхийг хамгаалах,based upon written guidelines that захиргааны эрх мэдлийг дурsafeguard individual rights and зоргоор болон зүй бусаарprotect against the arbitrary or ашиглахаас урьдчилан сэргийлэхinadequate exercise of government зорилгоор бичгээр үйлдсэн заавар,authority. (Carole, 2000) журамд үндэслэж байхыг шаардсан захиргааны эрх зүйд зайлшгүй мөрдөх алхамуудыг илэрхийлсэн нэр томьёо. (Карол, 2000)That branch of law concerned Иргэн, хуулийн этгээдээсAdministrative law Захиргааны эрх зүйwith the procedures by which захиргааны актыг хууль бус гэжadministrative agencies make rules үзэж өөрийн зөрчигдсөн эрхээand adjudicate cases; the conditions хамгаалуулахаар гаргасан гомдол,under which these actions can be нэхэмжлэлийн дагуу захиргааныreviewed by courts. хэргийг хянан шийдвэрлэх эрхтэй шүүхийн салбар.Administrative reforms improve the Захиргааны шинэтгэл нь хариуцанAdministrative reform Захиргааны шинэтгэлquality of government by specifying тайлагнах журам, эрх зүйт ёсthe procedures of bureaucratic дээр үндэслэн шийдвэр гаргажaccountability, of decision making байх зарчим, эдгээр зарчмыгby rule of law, and of the role of мөрдүүлэхэд шүүх засаглалынthe judiciary in maintaining them. үүргийг тодорхойлсноорThese include reforms aimed at засгийн газрын ажлын чанарыгstrengthening the efficacy and сайжруулахад чиглэгддэг. Эндtransparency of бараа, үйлчилгээ худалдан авах, 11
  • 12. financing, procurement, гэрээлэх, санхүүжүүлэх ажиллагаа,contracting, accounting and other нягтлан бодох бүртгэл, удирдлагынmanagement functions. (Rondinelli, бусад чиг үүргийн үр нөлөө, ил тод2007) байдлыг нэмэгдүүлэхэд чиглэсэн өөрчлөлтүүд багтдаг. (Рондинэли, 2007)Administrative rules are intended Захиргааны дүрэм журам ньAdministrative rules Захиргааны дүрэм журамprimarily to provide predictability; мэдэгдэхүйц байдал бий болгох,reduce the scope for arbitrary дур зоргоор авирлах боломжийгbehaviour; foster orderly and багасгах, байгууллагын цэгцтэй, үрefficient agency operation; and ашигтай үйл ажиллагааг дэмжих,provide a basis for accountability, хариуцан тайлагнах тогтолцооныas well as a defensible position үндсийг тавихын зэрэгцээfor the agency when it regulatory зохицуулалтын шийдвэрийнdecisions are challenged. (Schiavo талаар маргаан гарсан тохиолдолд& Sundaram, 2000) байгууллагын байр суурийг хамгаалахад чиглэгдсэн байдаг. (Шиаво & Сундарам, 2000)The term affirmative action refers Энэ нэр томьёог тэгш боломж бийAffirmative action Баталгаа бий болгох арга хэмжээto policies that take gender, race, or болгох зорилгоор жендер, арьсethnicity into account in an attempt өнгө, үндэстэн угсаатны байдлыгto promote equal opportunity. The харгалзан авч үзсэн бодлогодimpetus towards affirmative action хэрэглэдэг. Ийм арга хэмжээгis to redress disadvantages due to илэрхий институцийн шинжтэйovert, institutional, or involuntary бий болсон давуу бус, санаандгүйdiscrimination. үүсч бий болсон ялгавартай байдлыг арилгах зорилгоор авч хэрэгжүүлдэг.Pollitt (2009) notes that there is Поллит (2009) “агентлаг” гэжAgency Агентлагno agreed definition of “agency” чухам юу болох талаар нэгдсэнeither in the academic literature тодорхойлолт одоо хэр ньor official reports at the national судалгааны зохиол бүтээл, үндэснийand international levels. Instead it болон олон улсын түвшинд гарсанis termed differently in different албан ёсны илтгэлүүд алинд ньcountries with differing concepts and ч байхгүй байгаа бөгөөд харинlegal frameworks, for example, non- тэдгээрт улс орнууд төрөл бүрийнdepartmental public bodies (UK), нэр, үзэл баримтлал, эрх зүйнcrown entities (New Zealand), special зохицуулалтын хүрээ хэрэглэжoperating agencies (Canada), байгаа тухай тэмдэглэсэн байна.12
  • 13. administrative corporations Жишээлбэл, Англид яамны(Japan), etc. Pollitt uses the бус статустай улсын салбарынterm “arm’s length body” and байгууллага, Шинэ Зеландадsuggests the following general титэм нэгж, Канадад тусгайcharacteristics of an “agency”. ажиллагаатай агентлаг, Японд• has its status defined захиргааны корпораци гэх мэт. principally or exclusively in Поллит ’arm’s length body’ (үгчилбэл public law; зайны байгууллага) гэсэн тусгай• is functionally disaggregated нэр томьёо хэрэглээд агентлагийн from the core of its ministry; ерөнхий шинж чанарыг:• enjoys some degree of • Эрх зүйн статус нь засгийн autonomy that is not enjoyed by газрын хуулиар тусгайлан the core ministry; тодорхойлогдсон;• is nevertheless linked to the • Чиг үүргийн хувьд үндсэн ministry. яамнаас тусгаарлагдсан;• in some way exercises public • Үндсэн яамтайгаа харьцангуй authority (e.g. by regulating бие даасан эрх мэдэлтэй; activities, providing a public • Бие даасан эрх мэдэлтэй ч service); тухайн яамтай ажил хэргийн• is not a commercial холбоотой, эсвэл түүнд corporation. харьяалагддаг; • Төрийн эрх мэдлийг ямар нэг байдлаар хэрэгжүүлдэг (зохицуулалтын үйл ажиллагаа, төрийн үйлчилгээ хүргэх зэрэг); • Арилжааны компани, корпораци биш хэмээн тодорхойлсон байна.Separate, permanent agencies with Бодлогын шинжилгээ хийх,Anti-corruption agencies Авлигатай тэмцэх байгууллагаthe primary function of providing урьдчилан сэргийлэх, олонcentralised leadership in core нийттэй харилцах, мэдээлэлareas of anti-corruption activity, түгээх, хяналт-шинжилгээincluding policy analysis and хийх, мөрдөн байцаалт явуулах,technical assistance in prevention, хариуцлага тооцох зэрэг авлигатайpublic outreach and information, тэмцэх гол ажлыг удирданmonitoring, investigation and чиглүүлэх чиг үүрэгтэй тусгай,prosecution. (UNDP, 2008) байнгын үйл ажиллагаатай байгууллага. (НҮБХХ, 2008)1. Outside of politics; not 1. Улс төрөөс гадуур, улс төрийнApolitical Улс төрөөс ангид concerned with political ноёрхлоос хамаардаггүй, dominance; apathetic toward сонгууль, улс төрд идэвхгүй 13
  • 14. voting or politics. байр суурь баримталдаг.2. Non-partisan; not affiliated 2. Нам бус болон улс төрийн аль with a political party нэг намтай холбоогүй.The practice of fiscal scrutiny – Санхүүгийн хяналтын практикAudit Аудитthe role of audit in its accounting буюу бүртгэлийн утгаар аудитынmeaning – is concerned to verify the үүрэг нь санхүүгийн тайлангийнaccuracy of financial statements and үнэн зөв байдал, хөрөнгө мөнгийгto check whether money has been зориулалтын дагуу зарцуулсанspent for the purposes declared. In эсэхийг нягтлах явдал болно. Энэthis narrow sense, audit is an effort to явцуу утгаар аудит нь санхүүгийнensure sound financial management, зохистой менежментийг хангах,and to stop fraud and corruption. хууран мэхлэлт, авлигыг таслан зогсоох оролдлого юм. [хууль ёсны] Эрх мэдэлPower defined according to a legal Эрх зүй, институцийн хүрээнийAuthorityand institutional framework, and дагуу тодорхойлогдсон, албанvested in a formal structure (a ёсны бүтцэд (төр улс, байгууллага,nation, organisation, profession); ажил мэргэжил) хамаардаг, хүлээнpower exercised through recognised, зөвшөөрөгдсөн, хууль ёсны сувгаарlegitimate channels. дамжин хэрэгждэг эрх мэдэл.In government, authority is often Төр засгийн хүрээнд энэ нэрused interchangeably with the term томьёог ‘эрх мэдэл’ (power)-тэй‘power‘. However, their meanings хольж хэрэглэх нь бий. Гэвч эдгээрdiffer: while ‘power’ refers to the нь утгын хувьд ялгаатай бөгөөдability to achieve certain ends, “эрх мэдэл” гэдэг бол тодорхой‘authority’ refers to a claim of нэг зүйлийг гүйцэлдүүлэх чадвар,legitimacy, the justification and right харин “хууль ёсны эрх мэдэл” ньto exercise that power. For example, энэхүү эрх мэдлийг хэрэгжүүлэхwhilst a mob has the power to punish хууль ёсны байдал, үндэслэл, эрхийгa criminal, such as through lynching, илэрхийлдэг. Жишээлбэл олонmany people consider only the courts түмэн гэмт хэрэгтнийг залхаанto have the authority to order capital цээрлүүлэх чадвартай боловч шүүх лpunishment. дээд хэмжээний ял ногдуулах хууль ёсны эрх мэдэлтэй байдаг гэх мэт.The right or state of self-Autonomy Өөрөө засаглах эрх (Автономитgovernment, freedom to Төрөөс тогтоосон хязгаарын эрх)determine own actions, norms хүрээнд өөрөө засаглах эрх мэдэл,and procedures, within the limits үйл ажиллагаа явуулах, хэм хэмжээ,defined by the state. дүрэм журам тогтоох эрх чөлөө.14
  • 15. BCivil servants are expected toBehaviour of civil servants Төрийн албан хаагчийн занobserve appropriate behaviour at Төрийн албан хаагчид албан үүргээ суртахуунwork by dealing with the public гүйцэтгэх явцдаа иргэдийг ойлгож,sympathetically, fairly and promptly тэдэнд шударга, хөнгөн шуурхайand treating their colleagues with хандах, хамтран ажиллагчдадааrespect. хүндэтгэлтэй хандах зэргээр зохистой зан суртахуун гаргах үүрэгтэй байдаг. Тайлбар: Монгол хэлний дэлгэрэнгүй тайлбар II толь: ‘Зан суртахуун – Нийгмийн шаардлагад тохирох хүний зан авир, хүмүүжил; Зан байдал – зан, ааль’ гэснийг үндэслэн англи хэлний ‘behaviour’ гэдэг үгийг хэм хэмжээ болж тогтсон зүйлийн тухай ярьж байгаа нөхцөлд ‘зан суртахуун’, бусад тохиолдолд ‘зан байдал’ хэмээн хэрэглэж болох юм.Benchmarking is the technique Байгууллагын үйл ажиллагааныBenchmarking Бенчмаркингof comparing business practices үр ашиг, үр нөлөөг сайжруулахand performance levels between боломжийг тодорхойлохынorganizations to identify тулд байгууллагуудын үйлopportunities for making ажиллагааны практик, үр дүнгийнimprovements in the efficiency and түвшинг хооронд нь харьцуулахeffectiveness of an organization’s арга. Ийм харьцуулалт хийхэдactivities. There are two main тоон болон үйл явцын гэсэн хоёрapproaches to benchmarking: аргыг ашигладаг. Тоон арга ньmetrics and process benchmarking. нэгж бүтээгдэхүүн, үйлчилгээнийMetrics benchmarking focuses өртөг, иргэдийн санал хүсэлтэдon the calculation of numerical хариулахад зарцуулсан хугацаа,performance indicators such as unit хэрэглэгчдээс ирүүлсэнcosts, response time, and number өргөдөл, гомдлын тоо гэх мэтof customer complaints, which can үр дүнгийн тоон үзүүлэлтийгthen be compared with similar data гаргаж тухайн салбар дахь бусадfrom other organizations in the байгууллагуудын ижил төстэйsame field. Process benchmarking үзүүлэлттэй харьцуулдаг. Үйл явцын бенчмаркинг тухайн 15
  • 16. is the method of comparing the байгууллагын ажлын үр дүнгperformance of an organization өмнөх үеийнхтэй нь харьцуулахagainst performance of the same арга юм. (Шиаво & Сундарам, 2000)organization in the past. (Schiavo &Sundaram, 2000)The act of offering someone money, Хахууль санал болгож байгааBribery Хээл хахуульgoods or services in order to этгээдийн зүгээс хувийн ашигpersuade him or her to perform an сонирхлоо гүйцэлдүүлэхийн тулдaction, often illegal, in the interests хууль бус үйлдэл хийхийг ятгажof the person offering the bribe. мөнгө, бараа, үйлчилгээг санал(UNDP, 2008) болгосон үйлдэл. (НҮБХХ, 2008)An arrangement, wherebyBuild–operate –transfer (BOT) Барьж байгуулах -ажиллуулах-the private operator finances Хувийн хэвшлийн байгууллага шилжүүлэхthe construction, recoups the аливаа нэг обьектийн барилгынinvestment through an exclusive ажлыг санхүүжүүлж, тусгайconcession, and transfers the assets хөнгөлөлттэй нөхцөлөөрto the government at the end of ажиллуулж хөрөнгө оруулалтааthe period. (Schiavo & Sundaram, нөхсөний дараагаар түүний2000) өмчлөлийг засгийн газарт шилжүүлэн өгөх ажиллагаа. (Шиаво & Сундарам, 2000)The word ‘bureaucracy’ itself stems ‘Bureaucracy’ гэдэг үг анх 18-рBureacracy Бюрократ тогтолцооfrom the word ‘bureau’, used from зууны эхнээс Баруун европынthe early 18th century in Western орнуудад албан газар, офис,Europe to refer to an office, a албан тасалгаа, бичгийн ширээгworkplace where officials worked, нэрлэдэг ‘бюро’ гэдэг үгнээс үүсчa writing desk. The Greek suffix - дараа нь – kratia, kratos – гэсэн ‘эрхkratia or kratos - means ‘power’ мэдэл’, ‘захирах’ гэсэн утгатай грекor ‘rule’. The modern meaning of дагавар залган хэрэглэгдэх болжээ.bureaucracy implies the structure Тус нэр томьёоны орчинand set of regulations in place to үеийн утга нь гол төлөв томcontrol activity, usually in large хэмжээний болон засгийн газрынorganizations and government. It байгууллагуудад үйл ажиллагаагis charaterised by standardized хянах зорилгоор бий болгосонprocedure (rule-following) that бүтэц, дүрэм журмын нэгдлийгdictates the execution of most or all илэрхийлдэг байна. Түүнийprocesses within the organization, онцлог шинж нь байгууллагын үйл ажиллагааг16
  • 17. formal division of power, exercise тогтсон дүрэм журмын дагууof authority through a vertical явуулах, эрх мэдлийг албан ёсоорhierarchy (chain of command), job хуваарилж босоо шатлалын дагууspecification with no functional хэрэгжүүлэх (шатлан захирах ёс),overlap and record keeping. чиг үүргийн давхардалгүйгээр ажил үүргийг тодорхойлох, албанBureaucracy is also a general term хэргийг бичгээр хөтөлж хадгалахused to refer to the public service зэрэг болно.- the administrative branch of “Бюрократ тогтолцоо” нь мөнgovernment. However, the term төрийн алба, түүний дотор төрийн‘bureaucrat’ today has largely захиргааны албыг нийтээрaccepted negative connotations, so нэрлэдэг нэр томьёо юм. Гэхдээthose who are the members of a өнөө үед “бюрократ” гэсэн үгийгgovernmental bureaucracy usually сөрөг утгаар хүлээн авах ньprefer terms such as civil servant түгээмэл болсон учраас засгийнor public servant to describe their газрын бюрократ тогтолцоондjobs. ажиллагчид ‘төрийн албан хаагч’ хэмээх нэр томьёог илүүд үзэх болсон байна.An official or manager in a Бюрократ тогтолцоон дахьBureaucrat Бюрократbureaucracy. The pure type of гүйцэтгэх болон удирдах албанbureaucrat is appointed by a тушаалтан. Төрийн жинхэнэsuperior authority. They follow a албан хаагчид дээд шатныcareer within the hierarchical order албан тушаалтны шийдвэрээрof the public service. They move томилогдоно. Тэд төрийн албаныfrom the lower, less important албан тушаалын зэрэглэлийнand lower paid positions to the дагуу доод түвшний болон чухалhigher positions. ‘Tenure for life’ is бус албан тушаалаас эхлэн дээдcharacteristic for bureaucrats. түвшний албан тушаал хүртэл дэвшин ажиллаж болно. Төрийн албанд урт хугацаагаар тогтвортой ажиллах нь бюрократын нэг шинж чанар юм. 17
  • 18. CCollective of ministers chaired by Ерөнхий сайдын тэргүүлсэн,Cabinet Засгийн газрын танхимthe Prime Minister that makes засгийн газрын бодлогынgovernment policy decisions. It is шийдвэрийг гаргадаг сайд нарынthe top-decision making body in the хамтын байгууллага. Энэ ньexecutive arm of government. The төр засгийн гүйцэтгэх салааныagenda for the Cabinet meetings шийдвэр гаргах хамгийн дээдis prepared by the Office of the байгууллага юм. Засгийн газрынPrime Minister and approved хуралдааны хөтөлбөрийг ерөнхийby the Prime Minister. Members сайдын алба (манайд Засгийнof Cabinet take collective and газрын Хэрэг эрхлэх газар) гаргажindividual responsibility for their ерөнхий сайд баталдаг. Танхимынjoint decisions, as well as for the хамтын шийдвэр болон тэднийdecisions that are taken in their нэрийн өмнөөс гаргасан аливааname and the measures that they шийдвэр, санал болгосон аргаpropose. Cabinet decisions are хэмжээний төлөө танхимынimplemented by ministers through гишүүд хамтын болон хувийнdepartments or other agencies for хариуцлага хүлээдэг. Танхимынwhich they are responsible. (UNDP шийдвэрийг сайд нар хариуцсанLAO, 2001) яам, агентлагаар дамжуулан хэрэгжүүлдэг. (НҮБХХ/Лаос, 2001)The office that supports the cabinetCabinet secretariat Засгийн газрын хэрэг эрхлэхhas a particular role in ensuring Засгийн газрын танхимд дэмжлэг газарthat the rules of debate are credible үзүүлэх, түүний хэлэлцүүлгийгand efficient, and that there is a хууль ёсны дагуу, түргэн шуурхайrealistic prospect of agreement. явуулах, зөвшилцөлд хүрэх бодит боломжийг хангах тусгай үүрэгтэй байгууллага.Describes the ability to solve Асуудлыг шийдвэрлэх, ажил үүрэгCapacity Чадавхиproblems, perform functions, гүйцэтгэх, зорилгоо тодорхойлох,and set and achieve objectives. түүнд хүрэх чадвар. ЧадавхиCapacities exist at individual, social хувь хүн, нийгэм, байгууллагынand institutional levels. түвшинд оршидог.Capacity building is understood in Явцуу утгаар сургалт, өргөн утгаарCapacity building Чадавхи бий богохits narrow sense as training and the захиргааны зохион байгуулалтадterm has been applied to any нөлөөтэй, институцийн шинжтэй18
  • 19. change that affects administrative аливаа өөрчлөлтийг ойлгодог.organization or had an institutional Чадавхи бий болгох дөрвөнdimension. Capacity building has four бүрэлдэхүүн хэсэг нь:components: • Институцийн хөгжил – үр• Institutional development, i.e., ашиг багатай дүрэм журмаас a move from a less efficient үр ашигтайд шилжих, үр дүн to a more efficient set of rules нь тухайн салбар дахь зардал and incentives, as reflected and буурсан эсэхээр хэмжигдэнэ; measured by a • Байгууллагын хөгжил – үр• Reduction in transaction costs ашигтай дүрэм журамд within the sector; зохицуулан байгууллагын• Organizational development, i.e., бүтцийг өөрчлөх, чиг үүрэг, adaptation of the organizational хариуцлагыг оновчтой болгох; structure to the more efficient • Хүний нөөцийн хөгжил – rules, and/or rationalization of сургалт явуулах зэргээр тухайн functions and responsibilities; салбарт хэрэгцээт ур чадвар• Human resource development бий болгох; by formation of sector-relevant • Мэдээллийн технологийн skills, i.e., training; and хөгжил – мэдээлэл харилцааны• Informatic development, i.e., технологийг нэвтрүүлэх болно. the judicious introduction of (Шиаво & Сундарам, 2000) information and communication technology. (Schiavo & Sundaram, 2000)Centralization is the concentration Аливаа чиг үүргийн талаархCentralization Төвлөрөлof authority or responsibility for a хариуцлага, эрх мэдэл нь тухайнfunction in a single office within an байгууллагын нэг нэгж юмуу, эсвэлorganization or a single organization тухайн салбарын нэг байгууллагадwithin a sector or institution. Process төвлөрөх. Төрийн бүх үйлчилгээ,by which government services, эрх мэдлийг (төсөв, татвар,power (budgeting, taxation, policy, бодлого г.м.) засгийн газрынetc.) are carried out at the central төв, эсвэл үндэсний түвшиндor national level of government. хэрэгжүүлэх үйл явц. ШийдвэрThe retention of decision-making гаргах эрх мэдэл, хариуцлагыгauthority and responsibility in the байгууллагын дээд шатанд барих.upper echelons of an organization.Power is divided among three Эрх мэдэл төр засгийн гурванChecks and balances Хяналт тэнцвэрbranches of the government салаанд (хууль тогтоох, гүйцэтгэх,(legislature, executive, judiciary), шүүх) хуваагддаг бөгөөд салаа бүрeach of which checks – that is, тус тусын эрх, үүргийн дагуу бусадrestrains – and balances the others. салбарт хяналт тавьж 19
  • 20. The branches share certain powers тэнцвэржүүлж байдаг. Иймbut also exercise some exclusive хяналт тэнцвэр засгийн газраасpowers. Such checks and balances иргэдийн өмнө хүлээх ба ээлжитare essential to complement the сонгуулиар дамжин хэрэгждэгpolitical accountability of the улс төрийн хариуцан тайлагнахgovernment to the population, тогтолцоог бэхжүүлэхэд чухал ачwhich is exercised through periodic холбогдолтой байдаг.elections.Citizenship is the condition or Иргэний эрхийн тунхаг ньCitizenship Иргэний харьяалалstatus of a citizen, with its rights засгийн газрын байгууллагаand duties. Citizenship is the legal үйл ажиллагаандаа удирдамжrelationship between citizens and болгох үйлчилгээний стандарт,their government and country. хүлээх үүргийг нийтэд тусгайланCitizens owe their government зарласан мэдэгдэл бөгөөд энэ ньloyalty, support, and service. The гүйцэтгэлийн стандартын ерөнхийgovernment owes the citizens тодорхойлолтоос эхлээд иргэнийthe protection of constitutionally эрхийн дэлгэрэнгүй жагсаалтguaranteed rights to life, liberty, хүртэл төрөл бүрийн хэлбэртэйproperty, and equal justice under law. байдаг. Тунхаг нь иргэд татварCitizenship in a democracy entails төлөгчийнхөө хувьд төрийн бүхserious responsibilities. For example, үйлчилгээнд хувь нэмэр оруулж,good citizens in a democracy exhibit нийгмийн гишүүний хувьдcivic engagement, which means эдлэх үндсэн эрхийнхээ хүрээндthey are ready, willing, and able to төрөөс тодорхой чанарын, хөнгөнuse their constitutionally protected шуурхай, үр ашигтай үйлчилгээpolitical rights to advance the авах эрхтэй гэсэн санаандcommon good. Citizens are expected үндэслэсэн байна. (Шиаво &to be loyal and patriotic, to assume Сундарам, 2000)responsibility for the defence of theircountry against internal and externalthreats or attacks. Citizenshipalso entails certain duties, such aspaying taxes, serving on juries whensummoned, joining the country’sarmed forces if drafted, and obeyingthe laws.Citizens’ charter is an explicit and Иргэний эрхийн тунхаг ньCitizen’s chapter Иргэний эрхийн тунхагpublic statement of service standards засгийн газрын байгууллага үйлand obligations to serve as a guide for ажиллагаандаа удирдамж болгохthe government agency’s үйлчилгээний стандарт,20
  • 21. behaviour and can vary from a хүлээх үүргийг нийтэд тусгайланgeneral statement of performance зарласан мэдэгдэл бөгөөд энэ ньstandards to a detailed list of гүйцэтгэлийн стандартын ерөнхийrights of citizens. The charter is тодорхойлолтоос эхлээд иргэнийbased on the premise that since эрхийн дэлгэрэнгүй жагсаалтcitizens contribute to all public хүртэл төрөл бүрийн хэлбэртэйservices as taxpayers and have байдаг. Тунхаг нь иргэд татварbasic rights as members of society, төлөгчийнхөө хувьд төрийн бүхthey are entitled to public services үйлчилгээнд хувь нэмэр оруулж,of a certain degree of quality, нийгмийн гишүүний хувьдresponsiveness, and efficiency. эдлэх үндсэн эрхийнхээ хүрээнд(Schiavo & Sundaram, 2000) төрөөс тодорхой чанарын, хөнгөн шуурхай, үр ашигтай үйлчилгээ авах эрхтэй гэсэн санаанд үндэслэсэн байна. (Шиаво & Сундарам, 2000)A citizen report card is a new way Төрөл бүрийн үйлчилгээндCitizens’ report cards Иргэдийн үнэлгээний картto rate different service providers хэрэглэгчдээр үнэлгээ өгүүлж,from a user perspective and to түүнийг үйлчилгээ үзүүлэгчutilize the rating to make the байгууллагуудыг иргэдийнproviders more accountable to the өмнө илүү хариуцлага хүлээдэгpeople. User feedback is a cost- болгоход ашиглаж байгаа шинэeffective way for a government to арга хэрэгсэл. Хэрэглэгчдийн санааfind out whether its services are бодлыг судлах нь засгийн газрынreaching the people, especially the үйлчилгээ иргэд, түүний доторpoor. ядуу иргэдэд хүрч байгаа эсэх талаар мэдээлэл олж авах өртөг багатай арга зам юм.A body composed of those public Төрийн албаны тухай хуулиарCivil service /public service Төрийн албаservants that are subject to the тогтоосон дүрэм журмаар эрх,rules and regulations defined in the үүрэг нь зохицуулагддаг албанCivil Service Statute. хаагчдаас бүрдсэн алба.The mandate of a civil service Төрийн албаны зөвлөлийн эрхлэхCivil service commission Төрийн албаны зөвлөлcommission includes administering ажил нь өрсөлдөөнт шалгалтcompetitive examinations and зохион байгуулах, ил тод, бодитойselecting the successful candidates зарчмын дагуу хүмүүсийг сонгонaccording to transparent and шалгаруулах болно. Төрийнobjective criteria. The central албаны төв комисс 21
  • 22. PSC also enforces the merit нь албан тушаал дэвшүүлэх,principle in promotions and удирдах албан тушаалд томилохsenior appointments; assists the явцад мерит зарчмыг мөрдүүлэх;government in recruiting and удирдах албан тушаалтныг сонгонmanaging a senior executive шалгаруулах, томилоход засгийнservice; regulates disciplinary газарт туслах; сахилгын дүрэмprocedure; hears appeals from журмын хэрэгжилтийг зохицуулах;employees; and is consulted before ажиллагчдаас ирүүлсэн гомдлыгmajor penalties for misconduct are шийдвэрлэх; төрийн албан хаагчдынassessed. (Schiavo & Sundaram, буруутай үйлдэлд томоохон2000) шийтгэл ногдуулах шийдвэр гаргахын өмнө зөвлөх үүрэгтэй байдаг. (Шиаво & Сундарам, 2000)Obligations of public employees, Төрийн албан хаагчдын хийжCivil service reform Төрийн албаны шинэтгэлpay levels, recruitment procedures, гүйцэтгэх ажил үүрэг, хариуцлага,incentives, training and career цалингийн хэмжээ, ажилд авах,development rules, and ethical томилох, урамшуулах, сургах,standards. (Rondinelli, 2007) албан тушаал дэвшүүлэх журам, ёс зүйн стандарт тогтоох, шинэчлэх асуудлуудыг хамардаг. (Рондинэли, 2007)“Civil society” fills the space “Иргэний нийгэм” нь хувь хүн ба төрCivil society organization Иргэний нийгмийн байгууллагаbetween the individual and the засгийн хоорондох орон зайг нөхөжstate, and comprises voluntary байдаг бөгөөд мэргэжлийн, шашны,groups and associations of all соёлын гэх мэт төрөл бүрийн сайнkinds professional, religious, дурын бүлэг, холбоодоос бүрддэг.cultural, etc. A strong and active Хүчтэй иргэний нийгэм нь засгийнcivil society is the foundation газрын үйл ажиллагаанд хяналтfor good governance, providing тавих, хүмүүсийн дунд бүтээлчcontestability for the government, харилцаа бий болгох, бодлогодproductive relationships among нөлөөлөх боломж бүрдүүлэх,people, opportunities to influence ядуусын төлөө ухуулга нөлөөллийнpolicy, advocacy for the poor, and ажил хийх, оролцооны механизмmechanisms for participation. Civil бий болгох замаар сайн засаглалынsociety organizations, however, are үндсийг тавьж өгдөг. Харин иргэнийnot necessarily intended to act in нийгмийн байгууллага бүр нийтийнthe public interest, and also include ашиг сонирхолд үйлчилдэггүйassociations and lobbies formed for бөгөөд тэдний дотор шашны, эсвэлsectarian or vested business бизнесийн явцуу22
  • 23. interests. Civil society organizations эрх ашгийн төлөө байгуулагдсанcan be formal (e.g., trade unions) эвсэл холбоод, ухуулга нөлөөллийнand governed by codified rules, (лобби) бүлгүүд ч байдаг. Иргэнийor informal (e.g., squatters’ нийгмийн байгууллагууд нь албанassociations). (Schiavo & Sundaram, ёсны (үйлдвэрчний эвлэл гэх мэт),2000) тогтсон дүрэм журамтай эсвэл албан бус (шилжин суурьшигчдын холбоо гэх мэт) байж болно. (Шиаво & Сундарам, 2000)In an effort to hold its public servantsCode of conduct for public officials Төрийн албан тушаалтны ёс зүйнto standards of conduct, the United Төрийн албан хаагчдын үйл дүрэмKingdom had in 1994 introduced a ажиллагааг стандарттай болгохbroad code of behaviour for those in талаар урьд өмнө хийсэн алхмуудынpublic life. Although developed under дотор лорд Ноланы санаачилгаарthe stewardship of Lord Nolan in Их британид 1994 онд нэвтрүүлсэнthe context of the United Kingdom, төрийн албан хаагчдын занthe Seven Principles of Public Life can суртахууны дэлгэрэнгүй дүрэмbe applied universally, regardless зүй ёсоор орж байна. Хэдийгээрof differences in politics, history or Их британий нөхцөлд тохирууланculture. The principles, which have боловсруулсан боловч тус дүрэмдsince been adopted by a number of улс төр, түүх, соёлын ялгаанаас үлcountries, state: хамааран улс орнуудын төрийн • Selflessness – Holders of public албанд мөрдөж болох нийтлэг office should take decisions долоон зарчмыг тодорхойлсон solely in terms of the public байна. Хэд хэдэн оронд мөрдсөн interest. They should not do so эдгээр зарчимд: in order to gain financial or other material benefits for themselves, ажиллах – төрийн албанд • Хувийн ашиг сонирхолгүй their family, or their friends. ажиллагчид зөвхөн нийтийн • Integrity – Holders of public ашиг сонирхолд нийцсэн office should not place шийдвэр гаргаж байх. themselves under any financial Өөрсдийн болон гэр бүл, найз or other obligation to outside нөхдийнхөө санхүүгийн болоод individuals or organisations материаллаг бусад сонирхлын that might influence them in үүднээс шийдвэр гаргах явдлыг the performance of their official хориглох; duties. • Зарчимч, шударга байх – төрийн • Objectivity – In carrying out албанд ажиллагчид хувь хүн, public business, including байгууллагын өмнө албан making public appointments, үүрэгтээ сөргөөр нөлөөлж болох awarding contracts, or office санхүүгийн болон бусад амлалт үүрэг авахгүй байх; 23
  • 24. • recommending individuals for • Бодитой хандах – албан тушаалд rewards and benefits, holders томилох, гэрээ, хэлэлцээр of public office should make байгуулах, шагнал урамшуулал, choices on merits. тэтгэлэгт тодорхойлох зэрэгтээ • Accountability – Holders of зөвхөн уг ажил, үйлчилгээг public office are accountable гүйцэтгэх чадвар, гавьяа зүтгэлд for their decisions and actions үндэслэсэн сонголт хийх; to the public and must submit • Хариуцлагатай байх – төрийн themselves to whatever албан хаагчид гаргасан шийдвэр, scrutiny is appropriate to their үйл ажиллагааныхаа төлөө office. олон нийтийн өмнө хариуцлага • Openness – Holders of public хүлээдэг байх, аливаа хяналт, open as possible about all the шалгалтаас зайлсхийхийг decisions and actions that they хориглох; take. They should give reasons • Нээлттэй байх – төрийн for their decisions and restrict албан хаагчдын гаргаж байгаа information only when the шийдвэр, хэрэгжүүлж байгаа wider public interest clearly арга хэмжээ аль болох нээлттэй demands. байх. Гаргасан шийдвэрийнхээ • Honesty – Holders of public үндэслэлийг олон нийтэд ил office have a duty to declare тод мэдээлдэг, мэдээллийг any private interests relating зөвхөн нийтийн эрх ашигт to their public duties and илэрхий харшилсан тохиолдолд to take steps to resolve any хязгаарладаг байх; conflicts arising should be as in • Үнэнч шударга байх – төрийн a way that protects the public албан хаагчид нийтийн ашиг interests. сонирхлыг хамгаалах үүднээс • Leadership – Holders of public албан үүрэгтэй нь харшлах office should promote and хувийн сонирхлынхоо талаар support these principles by мэдээлж, сонирхлын зөрчилгүй leadership and example. ажиллах;(Source: Committee on Standards • Манлайлах – төрийн албанin Public Life, 1995) хаагчид эдгээр зарчмыг мөрдүүлэх үйл хэрэгт манлайлал, үлгэр дуурайлал үзүүлэх явдал тус тус орж байна. (Эх үүсвэр: Төрийн албаны стандартын хороо, 1995)A commission is more formal than Комисс нь хорооноос илүү албанCommission Комиссa committee. A commission usually ёсны утга илэрхийлдэг. Комиссыгrequires legislation from байгуулах, хариуцах ажил үүргийг24
  • 25. Parliament for its establishment нь тодорхойлсон шийдвэрийг голand terms of reference. төлөв парламент гаргадаг. КомиссCommissions may be permanent нь мөн байнгын (төрийн албаныbodies (such as the Public Service зөвлөл г.м.), эсвэл түр байгууллагаCommission) or temporary. (UNDP байж болно. (НҮБХХ/Лаос, 2001)LAO, 2001)The words ‘committee’ and Хороо ба комисс гэдэг үгсийгCommittee Хороо‘commission’ are often used нэлээд хольж хэрэглэдэг боловчinterchangeably, however ‘хороо’ нь илүү албан ёсны, бас‘commissions’ are usually more түр хугацаатай байдаг (дээрхийгformal and short-lived (see above). үз). Хороо нь байнгын (жишээлбэлCommittees may be permanent парламентын байнгын хороо),(as in a ‘standing committee’) or эсвэл тодорхой зорилгоор, түрmay have a fixed period of time in хугацаагаар ажиллаад татанwhich to do their work and after буугддаг түр хороо байж болно.which they are terminated (an ‘ad Хороод нь шийдвэр гаргах эрхhoc committee’). They may have мэдэлтэй, эсвэл зөвхөн зөвлөхauthority to take decisions or they үүрэгтэй байж болно. (НҮБХХ/may be only advisory in nature. Лаос, 2001)(UNDP LAO, 2001)People who live in a local Орон нутгийн захиргааныCommunity Хүмүүсийн нийтлэг нэгдэлadministrative unit (such as a тодорхой нэгжид (хот, тосгонvillage or a municipality), who зэрэг) оршин суугаа, угсаатны нэгare associated ethnically (such as бүлэгт харьяалагддаг (омог зэрэг),in a tribe), who belong to a local хот, суурин газар, эсвэл хөдөө оронrural or urban ecosystem (such as нутаг гэх мэт экологийн ижилa neighbourhood), or who share нөхцөлтэй (нэг хороолол, хөршcommon interests (such as a зэргэлдээ гэх мэт), эсвэл нийтлэгreligious community) (WFP: 14). ашиг сонирхолтой (шашны бүлэг(UNDP LAO, 2001) г.м.) хүмүүс. (НҮБХХ/Лаос, 2001)The requirement for public officials Албан тушаалынхаа хүчиндConfidentiality Нууцлалыг хадгалахnot to disclose to any member олж авсан аман болон бичгийнof the public, either orally or in нууц мэдээллийг аливааwriting, any secret or confidential этгээдэд задруулахгүй байхinformation acquired by virtue тухай төрийн албан хаагчдадof their public position. Most тавигдах шаардлага. Хөтөлбөрийнgovernment information relating to хэрэгжилт, үйлчилгээ зэрэгthe delivery of programs and засгийн газрын ихэнх мэдээлэл нийтэд ил тод байдаг. 25
  • 26. services is public information. Нууц мэдээлэл бол төр засгийнConfidential information is a мэдээллийн өчүүхэн хэсгийгsmall portion of total government эзэлдэг бөгөөд гол төлөв батланinformation and it often relates to хамгаалах, худалдаа, технологи,military, trade, technology or public улсын тендерийн асуудалтайbidding matters. Personal data (for холбоотой байдаг. Хувь хүнийexample information on revenues мэдээлэл (жишээ нь иргэдийнand taxes to be paid by citizens) орлого, татвар төлсөн байдалare usually also kept confidential. г. м.) гол төлөв нууцлалтайThe need for confidentiality must байдаг. Нууцлалыг, ил тодbe balanced against the principle of байх, мэдээллийн эрх чөлөөнийtransparency and right of access to зарчимтай тэнцвэртэй хэрэглэх ньinformation. (UNDP LAO, 2001) зүйтэй. (НҮБХХ/Лаос, 2001)This term refers to the situation in Энэ нэр томьёог аливаа албанConflict of interest Сонирхлын зөрчилwhich a person has a vested interest тушаалтан тухайн шийдвэрийнin the outcome of a decision, but tries үр дүнд хувийн ашиг сонирхолтойto influence the decision making боловч түүнийгээ мэдэгдэхгүйгээрprocess as if they did not. In other шийдвэр гаргах үйл явцадwords, they stand to benefit from a нөлөөлөх оролдлого хийх нөхцөлдdecision if it goes a particular way, хэрэглэдэг. Өөрөөр хэлбэлbut they participate in the decision шийдвэр аль нэг байдлаар гарах ньmaking process as if they were тэдэнд ашигтай боловч шийдвэрneutral. гаргах явцад төвийг сахигчийнIn carrying out one’s duties, officials үүднээс оролцох явдал юм.must not allow themselves to be Албан хаагчид албан үүргээimproperly influenced by family, гүйцэтгэхдээ гэр бүлийн, хувийнpersonal or business relationships. болон бизнесийн харилцааны зүйWhile conflicts of interest should бус нөлөөлөлд орохоос зайлсхийхbe avoided wherever possible, үүрэгтэй байдаг. Сонирхлынconflicts often happen without зөрчлөөс аль болох зайлсхийхanyone being at fault. Public officials шаардлагатай нь ойлгомжтойare also individuals, and there will ч зөрчил хэн нэгний буруутайbe occasions when an officer’s үйлдэлгүйгээр үүсэх тохиолдолown private interests may come олон гардаг. Төрийн албан хаагчидinto conflict with their public duty бусдын адил хувь хүмүүс. Иймдto put the public interest first. тэдний хувийн сонирхол нийтийнConflicts of interest are not wrong ашиг сонирхолд үйлчлэх төрийнin themselves, but they should be албаны үүрэгтэй нь зөрчилдөжproperly identified and declared, болно. Энэ утгаар сонирхлынand effectively and transparently зөрчил буруу зүйл биш бөгөөдmanaged. It is when a conflict of харин түүнийг зүй зохистойinterest has been ignored, improperly тодорхойлж, мэдээлж, үр нөлөөтэй,acted on, or26
  • 27. has influenced actions or decision ил тод байдлаар зохицуулахmaking, that the conduct (not the шаардлагатай байдаг. Харинconflict itself) could be seen as сонирхлын зөрчлийг тооцоогүй,misconduct, abuse of office or even буруугаар шийдвэрлэсэн, аливааcorruption. ажиллагаа, шийдвэрт нөлөөлсөн үйлдэл нь (зөрчил өөрөө биш) зүй бус, албан тушаалаа урвуулан ашигласан үйлдэл, тэр ч байтугай авлигын гэмт хэрэгт тооцогддог.1. The whole body of voters who 1. Хууль тогтоох байгууллагадConstituency Сонирхогч/Дэмжигчид elect one representative to a нэг төлөөлөгчөө илгээсэн нийт legislature. сонгогчид.2. Any group or organisation 2. Тодорхой албан тушаалтан, interested in the work and байгууллагын үйл ажиллагааг actions of a given official, agency, сонирхдог болон дэмжлэг or organisation, and a potential үзүүлэх магадлалтай бүлэг, source of support for it; also the эсвэл байгууллага; сонгуульт interest (sometimes geographic болон томилогдсон албан area) served by an elected or тушаалтны сонирхол үйлчилж appointed public official. байдаг газар.The constitution is the basic set of Засаглалын үндсэн зарчим,Constitutional reform Үндсэн хуулийн шинэтгэлrules prescribing the institutions байгууллуудын тогтолцоогand procedures of government. төгөлдөршүүлэн шинэчилж,Constitutional reforms restructure засгийн газрын бүтэц холбооныхand revise the basic principles and байх уу, нэгдмэл байх уу гэдгийгinstitutions of governance; establish тогтоон, төрийн зорилго, эрхthe structure of government as a мэдэл, хууль тогтоох, гүйцэтгэх,federal, federation, or unitary system; шүүх засаглалын эрх мэдлийнidentify the purpose and powers хуваарь, харилцаа, засгийн газарof the State; delineate the powers болон иргэдийн эрх, үүргийгand limitations of and relationships тодорхойлдог. (Рондинэли, 2007)among legislative, executive, andjudicial branches of government;and clarify the responsibilities andobligations of government andcitizens. (Rondinelli, 2007)Contracting out is the transfer Засгийн газраас урьд өмнөContracting – out Гэрээгээр гүйцэтгүүлэхto the private sector of the санхүүжүүлж, хэрэгжүүлж байсанimplementation 27
  • 28. of activities financed and previously үйл ажиллагааг хувийнdelivered by the government. салбарт шилжүүлэх. ГэрээгээрGenerally, under contracting- гүйцэтгүүлэх ажиллагаанд голout arrangements, the activities төлөв хувийн салбарт шилжсэнtransferred to the private чиг үүргийг засгийн газарsector remain financed by the санхүүжүүлсэн хэвээр байдаг.government. (Schiavo & Sundaram, (Шиаво & Сундарам, 2000)2000)A management function which Стандарт тогтоох, бодитControl Хяналтincludes setting standards, гүйцэтгэлийг хэмжих, гаргасанmeasuring actual performance, шийдвэр бодит байдалтай нийцэжdefining the appropriateness of байгаа эсэхийг тогтоох, аливааdecisions to the actual situation and доголдол, түүний шалтгааныгreasons for deviations and taking илрүүлэх, залруулах арга хэмжээгcorrective action. хамарсан менежментийн чиг үүрэг.It is the process by which two or Хоёр ба түүнээс дээш талуудCoordination Зохицуулах, уялдуулахmore parties take one another into гаргах шийдвэр, явуулах үйлaccount for the purpose of bringing ажиллагаагаа нийцүүлэхtheir decisions and/or activities зорилгоор мэдээлэл солилцох,into harmony. ажиллагаандаа анхаарах үйл явц.A set of processes, customs, policies, Корпораци, эсвэл компаний үйлCorporate governance Компанийн засаглалlaws, and institutions affecting the ажиллагааг чиглүүлэх, удирдах,way a corporation (or company) is хянах үйл явц, зан суртал, бодлого,directed, administered or controlled. хууль тогтоомж, институцийнCorporate governance also includes нэгдэл. Компаний засаглалthe relationships among the many мөн компаний өмнө тавьсанstakeholders involved and the зорилгыг биелүүлэхэд оролцогчgoals for which the corporation is талуудын харилцааг хамардаг. Голgoverned. The principal stakeholders оролцогчдод хувьцаа эзэмшигчэд,are the shareholders, management, компаний удирдлага, удирдахand the board of directors. Other зөвлөл, бусад оролцогчдодstakeholders include employees, ажиллагч, хэрэглэгч, зээлдүүлэгч,customers, creditors, suppliers, нийлүүлэгч, зохицуулагч талууд,regulators, and the community өргөн утгаар иргэд хамаарна.at large. Key elements of good Компаний сайн засаглалын голcorporate governance principles элементэд үнэнч шударга байх,include honesty, trust and integrity, итгэлцэл, шударга, нээлттэй байдал,openness, performance orientation, үр дүнд чиглүүлэх, хариуцлага ба28
  • 29. responsibility and accountability, хариуцан тайлагнах, харилцан биеmutual respect, and commitment to биеэ хүндэтгэх, байгууллагадааthe organization. үнэнч байх зарчмууд багтдаг.Corporatization is the setting up Улсын үйлдвэрийн газрынCorporatization Корпоратизациof an independent legal identity дэргэд төрийн эзэмшлээс тусдаа,for the enterprise, separate from бие даасан хуулийн этгээдийгthe identity of the state as owner, байгуулж, үйл ажиллагааг ньand usually entails placing public хувийн үйлдвэрийн газрын нэгenterprise operations under the адил нийтлэг арилжааны хуулийнrule of commercial law like private журмаар зохион байгуулах хэлбэр.enterprises. (Schiavo & Sundaram, (Шиаво & Сундарам, 2000)2000)The term corruption is used as a Авлига гэсэн нэр томьёогCorruption Авлигаshorthand reference for a large хориотой, эсвэл хууль бус машrange of illicit or illegal activities. олон төрлийн үйлдлийг нэрлэхэдAlthough there is no universal хэрэглэдэг. Хэдийгээр нийтээрor comprehensive definition, all хүлээн зөвшөөрсөн, дэлгэрэнгүйdefinitions share an emphasis тодорхойлолт байхгүй боловч бүхupon the abuse of public power or тодорхойлолт албан тушаал, эрхposition for personal advantage. мэдлээ хувийн зорилгоор урвууланDefinitions of corruption: ашиглах гэдгийг онцгойлсон байна. Авлигын тодорхойлолтууд:The World Bank (1997): Public Дэлхийн банк (1997): Авлига,officials practice corruption when төрийн албан хаагчид хээл хахуульthey accept, solicit or extort a bribe. хүлээн авсан, нэхсэн, эсвэл сүрдүүлэгIt also occurs when private agents хэрэглэсэн тохиолдолд үүснэ. Мөнactively offer bribes to circumvent хувь этгээд өөртөө давуу байдал,public policies and processes for ашиг орлого олох зорилгоор засгийнcompetitive advantage and profit, газрын байгууллагын бодлого, үйлfor example, whenever firms or ажиллагаанд нөлөөлөх, жишээлбэлindividuals seek a licence or a компани, хувь хүмүүс засгийнservice from government. Public газрын лиценз, үйлчилгээ олжoffice can be abused for personal авах зорилгоор хээл хахууль саналbenefit even if no bribery occurs, болгох тохиолдолд авлига үүсдэг.through patronage and nepotism, Хээл хахууль авч, өгөөгүй боловч талthe theft of state assets or the тохой татах замаар танил талдааdiversion of state revenues. албан тушаал, гэрээ контракт өгөх, төрийн өмч хөрөнгийг 29
  • 30. үрэгдүүлэн шамшигдуулах, улсын орлогын зориулалтыг өөрчлөх зэргээр төрийн албан тушаалыг хувийн ашиг сонирхолд урвуулан ашиглах явдал гардаг.OECD (1996): the misuse of public ЭЗХАХБ (1996): ‘төрийнoffice, roles or resources for private байгууллага, албан тушаал,benefit. эх үүсвэрийг хувийн ашиг сонирхолдоо зүй бусаар ашиглах’;Transparency International: Транспарэнси интернэйшнэл:Corruption involves behaviour ‘Улсын салбарын ажилтан буюуon the part of officials in the улс төрч, төрийн албан хаагч хэнpublic sector, whether politicians боловч тэдэнд олгосон төрийн эрхor civil servants, in which they мэдлийг урвуулан ашиглах замаарimproperly and unlawfully enrich өөрсдөө болон, тэдний ойр дотныthemselves, or those close to them, хүмүүсийн зүй бусаар болон хуульby the misuse of the public power бусаар баяжих’;entrusted to them.ADB (2000) defines corruption as AХБ (2000): ‘төрийн ба хувийнbehaviour on the part of officials салбар дахь албан хаагчид албанin both the public and the private тушаалаа урвуулан ашиглахsectors, in which they improperly замаар өөртөө, эсвэл ойр дотныand unlawfully enrich themselves хүмүүстээ зүй бусаар болон хуульand/or those close to them, or бусаар баяжих боломж олгох,induce others to do so, by misusing бусдыг татан оролцуулах’;the position in which they areplaced.UNDP (1998): ‘the misuse of public НҮБХХ (1998): ‘хээл хахууль,power, office or authority for сүрдүүлж авах, нөлөөллөөрprivate benefit – through bribery, наймаалцах, тал засах, хууранextortion, influence peddling, мэхлэх, эд хөрөнгө завших,nepotism, fraud, speed money or урвуулан ашиглах замаар төрийнembezzlement.’ албан тушаал, эрх мэдлийг хувийн эрх ашигтаа урвуулан ашиглах ’ үйлдэл хэмээн тодорхойлсон байна.The United Nations Convention 2003 онд баталсан Авлигын эсрэгAgainst Corruption (2003) does not НҮБ-ын Конвенцид авлигыгprovide a definition of corruption тухайлан тодорхойлоогүй бөгөөдas such. It lists a number of acts харин оролцогч улс орнуудад30
  • 31. to be criminalized by signatories, ‘хээл хахууль, эд хөрөнгө завших,such as ‘bribery, embezzlement, урвуулан ашиглах, нөлөөmisappropriation or other үзүүлэхийг санал болгох, албанdiversion of property, trading in үүргээ урвуулан ашиглах, хуульinfluence, abuse of functions, illicit бусаар баяжих’ гэх мэт үйлдлийгenrichment’ but leaves the precise гэмт хэрэг гэж үзэн хуулийн аргаmeaning of corruption open to хэмжээ авах тухай заагаад авлигынnational legislation. нарийвчилсан тодорхойлолтыг үндэсний хууль тогтоомжид нээлттэй үлдээсэн байна. 2006 онд батлагдсан Монгол улсын Авлигын эсрэг хуульд ‘албан тушаалын эрх мэдлээ хувийн ашиг хонжоо олоход урвуулан ашиглах, бусдад давуу байдал олгох, иргэн, хуулийн этгээдээс тэрхүү хууль бус давуу байдлыг олж авах үйлдэл, эс үйлдэхүйгээр илрэх аливаа эрх зүйн зөрчлийг’ авлига хэмээн тодорхойлсон байна.Favouritism shown in treatment Ажил мэргэжлийн ур чадварыг ньCronyism Тал тохой татахof friends and associates, бодитой үнэлэхгүйгээр танил тал,without regard to their objective хамтран ажиллагчдад алагчилсанqualifications. байдлаар давуутай хандах. Тайлбар: ‘cronyism’ ба ‘nepotism’ нь ойролцоо утгатай үгс боловч ‘cronyism’-ийг танил талын, ‘nepotism’-ийг хамаатан садангийн хүрээнд гол төлөв хэрэглэсэн байдаг.Cultural norms are standards of Ёс зүйн стандарт, эсвэл аливааCultural norms Соёлын хэм хэмжээconduct or acceptable behaviour соёлд хүлээн зөвшөөрөгдсөнin any given culture. The way зан суртахуун юм. Хүмүүсийнpeople communicate, the way харилцааны хэв загвар, хооллохthey eat, gender issues, the work хэв маяг, жендэрийн асуудал,ethic and many other situations мэргэжлийн ёс зүй, бусад олонare influenced by cultural norms. нөхцөл байдал соёлын хэм(UNDP LAO, 2001) хэмжээнээс хамааралтай байдаг. (НҮБХХ/Лаос, 2001) 31
  • 32. DThe original Latin meaning Анх ‘төвөөс зугатаах’ гэсэн утгатайDecentralization Төвлөрлийг сааруулахdecentralization is ‘away from the латин үгнээс гарсан байна. Тольcentre’. The dictionary definition бичгийн тодорхойлолт нь ‘аливааof decentralization is ‘the removal төвлөрсөн эрх мэдэл, хяналтыгof certain centralized powers or өөр хэсгүүд, үүнд үйл ажиллагааcontrol to various areas, usually the явагддаг хэсэг рүү шилжүүлэх’area where operations take place.’ гэсэн байна.(Webster, 1995)Decentralization involves the Төвлөрлийг сааруулах нь улс төр,transfer of political, administrative захиргаа, төсвийн талаар шийдвэрand fiscal authority from the гаргах эрх мэдлийг төв засгийнcentral government to subnational газраас орон нутгийн захиргаа,governments and authorities. байгууллагад шилжүүлэх үйлThe transfer takes place down a явц юм. Төвлөрлийг сааруулахhierarchy of levels of subnational гэдэг нэр томьёо нь эрх мэдлийгauthority. дээрээс доош нь шилжүүлэх гэсэн ойлголтыг илэрхийлдэг.Dimensions of decentralization: Төвлөрлийг сааруулах хэлбэрүүд: entails dividing the territory сааруулах - Тухайн улсын нутаг Geographic decentralization Газар зүйн төвлөрлийг of a state into smaller areas дэвсгэрийг тодорхой нэгжүүдэд and assigning jurisdictional хуваах, тэдгээрийн эрх мэдлийг powers among them. The тогтоох. Нутаг дэвсгэрийн geographic division depends on хуваарийг тогтооход шалгуур the relevant criterion used: it нь хүн амын хэрэгцээг хангах should be based on settlement зүйл бол суурьшлын бүтэц; patterns if the criterion is to үндэстэн угсаатны онцлог, minister to the needs of the соёлыг харгалзах зүйл бол population; on language and хэл, зан заншил; үр ашгийг tradition, if the criterion is нэмэгдүүлэх зүйл бол to recognize different ethnic тэлэлтийн үр ашгийг харгалзан groups and cultures; and on scale economies, if the criterion үздэг. is efficiency. is the distribution of state’s сааруулах - Засгийн газрын Functional decentralization Чиг үүргийн төвлөрлийг authority and responsibility салбар, нэгжүүдийн хооронд32
  • 33. among different functional эрх мэдэл, хариуцлагыгentities of government. It хуваарилах. Үүнд засгийнinvolves determining the type, газрын үйлчилгээний төрөл,amount, and mix of government тоо хэмжээ, үйлчилгээ хүргэхservices and creating the байгууллагуудыг тогтоох явдалentities to dispense them. багтана. Үүний үр дүнд оронAccordingly, subnational нутгийн захиргаад нь төвийнgovernment entities may be яамдын орон нутаг дахьregional offices of the central салбар, үйлчилгээний дүүрэг,ministries, service districts, бие даасан байгууллага, эсвэлautonomous agencies, or local засгийн газрын орон нутаг дахьunits of government. нэгж хэлбэртэй байж болно.shifts decision-making powers сааруулах - Шийдвэр гаргахPolitical decentralization Улс төрийн төвлөрлийгto lower levels of government, эрх мэдлийг засгийн газрынencouraging citizens and доод түвшинд шилжүүлэх,their elected representatives иргэд, тэдгээрийн сонгуультto participate in decision- төлөөлөгчдийг шийдвэрmaking processes. In a fully гаргах үйл явцад оролцуулахdecentralized structure, явдлыг нэмэгдүүлэх. Төвлөрөлlower levels of government бүрэн саарсан тогтолцоондformulate and implement засгийн газрын доод түвшнийpolicies independently, without байгууллагууд дээд түвшнийintervention from higher levels оролцоогүйгээр бие даажof government. бодлого боловсруулах, хэрэгжүүлэх эрх мэдэлтэй байдаг.decentralization involves the сааруулах - ЗахиргааныAdministrative Захиргааны төвлөрлийгidentification of administrative үүрэг, хариуцлагыгroles and responsibilities тодорхойлж, эдгээр үүргийгroles and the assigning of хэрэгжүүлэх албан тушаалтан,actors to perform these tasks. байгууллагуудыг тогтоох.Some generic administrative Захиргааны ерөнхий чигroles are planning, financial үүргийн жишээнд төлөвлөлт,management, operational санхүүгийн менежмент,management, and regulation захиргаа, зохицуулалт,and oversight. Naturally, хяналтыг дурдаж болно.the distinction between Практик дээр улс төрийнpolitical and administrative болон захиргааны төвлөрлийгdecentralization is blurred in сааруулах хэлбэрийн хоорондpractice. зааг ялгаа бүдэг байдаг. 33
  • 34. Fiscal decentralization involves transferring expenditure and - Төсвийн зарлага, орлогын Төсвийн төвлөрлийг сааруулах revenue responsibilities from хариуцлагыг төв засгийн газраас the central government to орон нутгийн захиргаадад subnational governments. шилжүүлэх.The degree of decentralization Төвлөрөл хэр саарсныг орон(whether fiscal or administrative) нутгийн захиргаадын төв засгийнcan be measured by the extent of газраас хараат бус байдал хэр зэрэгautonomy of the subnational entities дээшилснээр хэмждэг. Төвлөрөлfrom the central government. саарсан түвшинг дараахь байдлаарThe following shows degrees of тодорхойлсон байна. Үүнд:decentralization:Deconcentration shifts the Захиргааны ажлын ачааллыг улсынDeconcentration Нягтралыг сааруулахadministrative workload from нийслэл дэх төрийн захиргааныcentral government officials located төв байгууллагуудаас тэдгээрийнin the capital to subordinate field харьяа бүс, орон нутаг, дүүрэгstaff in the regions, provinces, дэх байгууллага, ажилтнуудадor districts. Deconcentration is шилжүүлэх үйл явц. Нягтралыгbasically an efficiency measure сааруулах нь үр ашгийг нэмэгдүүлэхinternal to the central government зорилгоор төрийн захиргааны төвentity, and therefore does not байгууллагын дотор хэрэгжүүлжinvolve a downward transfer буй арга хэмжээ болохоос шийдвэрof decision-making authority гаргах эрх мэдэл, өөрөө засаглахand autonomy from the central эрхийг төв засгийн газраас доодgovernment. However, since it түвшинд шилжүүлэх үйл явцыгbrings government closer to the агуулдаггүй. Гэхдээ засгийн газрынpeople, deconcentration can үйл ажиллагааг иргэдэд ойртуулахbe considered a first stage of утгаараа ялангуяа шилжилтийнdecentralization, especially in эдийн засагтай, төвлөрөлhighly centralized governments ихтэй засгийн газруудын хувьдsuch as those in transitional төвлөрлийг сааруулах эхний алхамeconomies. гэж үзэж болно.Decentralization by delegation Эрх мэдлийг а) тусгай чиг үүргийгDelegation Эрх мэдэл төлөөлүүлэхinvolves the transfer of authority хэрэгжүүлэх техникийн болонto organizations: (i) are technically захиргааны чадавхитай; б)and administratively capable of боловсон хүчний талаархи төвийнperforming specialized functions; (ii) бодлогоос ангид байж болох;may be exempt from central rules on в) үйлчилгээний шууд төлбөрpersonnel; (iii) may be able to charge ногдуулах боломжтой; г) төвийнusers directly for services; яамдын шууд хяналтгүйгээр34
  • 35. and (iv) have broad authority to шийдвэр гаргах, хэрэгжүүлэх өргөнplan and implement decisions эрх мэдэлтэй байгууллагуудадwithout the direct supervision of шилжүүлэх хэлбэр.central ministries.Devolution carries the highest Бие дааж шийдвэр гаргах эрхDevolution Эрх мэдэл бүрэн шилжүүлэхdegree of decision-making мэдлийн хамгийн дээд хэмжээгindependence and involves илэрхийлж, орон нутгийнrelinquishing certain functions захиргаадад тодорхой чиг үүргийгto subnational governments. шилжүүлэн өгөх үйл явц. Энэ нь: а)It entails creating autonomous бие даасан статустай; б) боловсонsubnational governments that (i) хүчнээ өөрсдөө томилдог; в) эрхhave corporate status; (ii) recruit зүйн хувьд хүлээн зөвшөөрөгдсөнtheir own staff; (iii) occupy clear газар нутагтай; г) хариуцсанand legally recognized geographic чиг үүргээ санхүүжүүлэх орлогоboundaries; (iv) raise revenues to бүрдүүлэх чадавхитай; д) төрийнfinance their functions; and (v) can захиргааны тогтолцоон дахь бусадinteract reciprocally with other байгууллагуудтай харьцдаг, өөрөөunits in the government system of засаглах эрхтэй орон нутгийнwhich they are a part. засгийн газрыг бий болгоно гэсэн үг юм.Definitions of democracy differ and Ардчиллыг янз бүрээр тодорхойлдогDemocracy Ардчилалevolve. Democracy is about the use бөгөөд тодорхойлолт бүр цагof power and the management of үетэйгээ хамт өөрчлөгдөн хөгжсөөрconflict. It requires a set of political ирэв. Ардчилал нь эрх мэдлийг зөвinstitutions and processes based ашиглах, зөрчилдөөнийг зохицуулахon the principles of popular control тухай асуудал юм. Энэ нь төрийнover public decisions and decision шийдвэр болон шийдвэр гаргагчдыгmakers, and equality of respect олон нийтийн хяналтанд байлгах,and voice between citizens in the ийм хяналтыг хэрэгжүүлэхдээexercise of that control. There are иргэдийн ашиг сонирхлыг хүндэтгэхno blueprints since every country’s тэнцвэртэй зарчимд тулгуурланpolitical institutions and practices улс төрийн институци, үйл явцынare shaped by its history, culture, нэгдлийг хангана гэсэн хэрэг. Улсsocial and economic factors. орон бүрийн улс төрийн институци,(Tommasoli, 2007) практик тухайн орны түүх, соёл, нийгэм, эдийн засгийн хүчин зүйлсээр тодорхойлогддог учраас ардчилал чухам тийм байх ёстой гэсэн нийтлэг ухагдахуун байдаггүй. (Toмасоли, 2007) 35
  • 36. Rather than advocating for a specific НҮБХХ засаглалын тодорхой нэгDemocratic governance Ардчилсан засаглалmodel of government, UNDP promotes загварыг санал болгохын орондdemocratic governance as a set of ардчилсан засаглалыг: ‘төр, нийгмийнvalues and principles that underpin харилцааг тодорхойлох үнэт зүйлс,state-society relations, allowing зарчмуудын нэгдэл, иргэд, түүнийpeople, in particular the poor and дотор ядуу, эмзэг бүлгийн иргэдэдmarginalized, to have a say in how засаглалын болон шийдвэр гаргах, хэрэгжүүлэх үйл явцад оролцох, саналthey are governed, in how decisions бодлоо илэрхийлэх боломж олгох,are made and implemented, in how төрөл бүрийн санаа бодол, ашигdiverging opinions are mediated and сонирхлыг эрх зүйт ёсны хүрээнд,conflicting interests are reconciled урьдчилан мэдэхүйц байдлаарin a predictable fashion and in зохицуулж шийдвэрлэх’ хэмээнaccordance with the rule of law. тодорхойлж, энэ үзэл санааг үйлDemocratic governance, practiced in ажиллагаандаа хөхиүлэн дэмждэгa variety of models of government, байна. Төрийн байгууламжийнmeans that people’s human rights and төрөл бүрийн загварт ардчилсанfundamental freedoms are respected, засаглалын зорилго нь хүний эрх,that they can hold their leaders to үндсэн эрх чөлөөг дээдлэх, төрaccount and that they are protected засгийн удирдлага иргэдэд тайлагнажfrom arbitrary action in their lives by байх, төр засаг, хувийн байгууллага,governments, private institutions and бусад хүчний дур зоргоорооother forces. Democratic governance авирлахаас иргэдийг хамгаалах явдалthus aims to make governing болно. Ийнхүү ардчилсан засаглалinstitutions more responsive, inclusive нь төр засгийн байгууллыг илүүand accountable, and respectful of соргог мэдрэмжтэй, оролцоон дээр тулгуурласан, хариуцлагатай, олонinternational norms and principles. улсын норм зарчмуудыг мөрддөг үйл ажиллагаатай болгоход чиглэнэ.Note: Like ‘good governance’, puttingthe connotation ‘democratic’ before Тайлбар: ‘Ардчилсан’ хэмээн тодотгосонgovernance is one of the attempts to нь ‘сайн засаглал’-ын нэг адилestablish normative standards for засаглалын үйл ажиллагаанд нормативgovernance processes. Within the стандарт тогтоох оролдлогын нэгUNDP the concept of ‘democratic бөгөөд НҮБХХ-ийн хүрээнд Мянганыgovernance’ has emerged as a result хөгжлийн зорилтуудыг хэрэгжүүлэхэдof realization of the importance хүний эрхийг хамгаалах, засаглалынof protection of human rights and чанарыг дээшлүүлэх явдал шийдвэрлэхimprovements of the quality of үүрэгтэй гэдгийг хүлээн зөвшөөрснийgovernance for the achievement үндсэн дээр гарч ирсэн үзэлof the MDGs. Another way баримтлал. Ардчилсан засаглалыгdefining democratic governance is мөн өөрөөр ’оролцоот засаглал’‘participatory governance’. хэмээн тодорхойлсон байна.36
  • 37. Deregulation aims at making Зохицуулалтыг хялбаршуулах,Deregulation Зохицуулалтыг халахregulations simpler and less төвөг багатай болгох зорилготойburdensome for everyone. It бөгөөд хуучирч хэрэггүйinvolves abolishing out-of-date болсон дүрэм журмыг хүчингүйrules, and making sure that new болгох, шинийг нь зөвхөн олонones are introduced only when хувилбарыг судалж үзсэнийнstrictly necessary and after дараа зайлшгүй шаардлага гарсанexploring alternatives. (Schiavo & тохиолдолд нэвтрүүлэх үйл явц.Sundaram, 2000) (Шиаво & Сундарам, 2000)Disciplinary measures refer to the Байгууллагын дүрэм журам,Disciplinary measures Сахилгын арга хэмжээactions taken against an employee бодлогыг зөрчсөн, эсвэл ажлынwho violates an organisation’s үр дүн нь хангалтгүй байгааrules or policies or falls short of ажилтанд авах арга хэмжээ.work expectations. Performance Гүйцэтгэлийн үнэлгээ нь ажилevaluation is the most widely дээр гарч байгаа зан суртахууныused mechanism for assessing доголдлыг үнэлэхэд хамгийнdeficiencies in behaviour at work. өргөн хэрэглэгддэг механизм юм.Discipline usually progresses Сахилгын арга хэмжээ нь алдааthrough a series of steps – warning, дутагдлыг арилгах хүртэл сануулгаreprimand, suspension, disciplinary өгөх, донгодох, түр чөлөөлөх, албанtransfer, demotion and discharge тушаал бууруулах, ажлаас чөлөөлөх– until the problem is solved or гэсэн дэс дараалалтай байдаг.eliminated. (UNDP LAO, 2001) (НҮБХХ/Лаос, 2001) СахилгынDisciplinary rules carry no greater дүрмээр зөвхөн ажлаас халахpenalty than dismissal. хүртэл шийтгэлийг зохицуулдаг.A difference in treatment based on Хувь хүний ур чадвараас илүүDiscrimination Ялгаварлан гадуурхахage, sex, ethnicity, religion or other нас, хүйс, гарал үүсэл, шашинfactors, rather than on individual бусад хүчин зүйлс дээр үндэслэнmerit (WFP: 19). Codes of ethics ялгавартай хандах. Ёс зүйн болонand personnel management боловсон хүчний удирдлагынregulations increasingly prevent дүрэм журамд дээрх шинжpublic employers from intentionally чанараар үндэслэн санаатайгаарdiscriminating on the basis of such ялгаварлан гадуурхах явдлыгcharacteristics. All civil servants хориглосон заалтууд байдаг.have a duty to treat each other Төрийн албан хаагчид нь хамтранand the public fairly and without ажиллагчид болон иргэдэдdiscrimination. (UNDP/LOA, 2001) шударга, үл ялгаварлах байдлаар хандах үүрэгтэй. (НҮБХХ/Лаос, 2001) 37
  • 38. EReductions in the average cost Үйлдвэрлэлийн хэмжээEconomies of scale Тэлэлтийн үр ашигof a product, resulting from an тэлэгдсэнээр бүтээгдэхүүний нэгжexpanded level of output. өртөг зардал буурахыг илэрхийлсэн микро-эдийн засгийн нэр томьёо.Competitive elections are the main Өрсөлдөөнт сонгууль болElections Сонгуульdevice whereby public officials are төрийн албан тушаалтнуудыгrendered accountable and subject олон нийтийн өмнө хариуцлагаto popular control. They also хүлээлгэж, тэдний үйл ажиллагаагconstitute an important arena for бүх нийтийн хяналттай байлгахensuring political equality between гол арга хэрэгсэл юм. Тэрээрcitizens, both in access to public төрийн албан тушаалд хүрэхoffice and in the value of their боломж, саналын үнэ цэнийн хувьдvotes. (Beetham & Boyle, 1995) иргэдийн дунд улс төрийн адил тэгш байдлыг хангах нэг чухал талбар болдог. (Бийтхам & Бойел, 1995)Electoral reforms create Төлөөллийн шинэ зарчим,Electoral reform Сонгуулийн шинэтгэлnew types of and bases for үндсийг бий болгож, бүртгэлийнrepresentation; establish or revise болон сонгууль явуулах, саналthe qualifications for registration өгөх журам, нэр дэвшигчдийгand voting; modify election rules шалгаруулах ажиллагаа, шударгаand voting procedures; determine бус үйлдлээс урьдчилан сэргийлэх,the process of candidate selection; сонгох эрхийг баталгаажуулах,prevent corrupt or unfair voting сонгогдогчдын иргэдийн өмнөpractices; guarantee voting rights; хүлээх хариуцлагыг тодорхойлжand determine how the public can өгдөг. (Рондинэли, 2007)hold elected officials accountable.(Rondinelli, 2007)The goal of government Засгийн газрын ажил эрхлэлт,Employment policy Ажил эрхлэлтийн бодлогоemployment and wage policy is цалин хөлсний бодлого ньneither to minimize employment ажиллагчдын тоог цөөлөх, эсвэлnor to compress wages but to цалин хөлсийг бууруулах явдал альachieve a workforce with the size, аль нь биш бөгөөд харин төрийнmotivation, professional ethos, and үйлчилгээг чанартай хүргэх,accountability needed to хувийн салбарын38
  • 39. provide quality public services; өртөг зардлыг багасгах, эдийнreduce transaction costs for засгийн бодлого боловсруулах,the private sector; design and хэрэгжүүлэх, төсөв, хөрөнгөimplement economic policy; оруулалтыг хэрэгжүүлэх, нийгмийнexecute budgets and investment үнэт зүйлсийг хадгалахадprojects; and preserve the шаардагдах зохистой хэмжээтэй,key assets of society. A skilled, урам зориг, ёс суртахуун, хариуцлагаmotivated, and efficient civil service бүхий ажиллах хүчтэй байх тухайwith a professional ethos is one асуудал юм. Сайн засаглалынof the key requirements for good шаардлагуудын нэг нь чадварлаг,government. (Schiavo & Sundaram, урам зоригтой, мэргэжлийн өндөр2000) ёс суртахуунтай, үр ашигтай ажиллагаатай төрийн албатай байх явдал билээ. (Шиаво & Сундарам, 2000) [иргэдийг] Чадваржуулах замаарThe verb ‘empower’ means to giveEmpower (Empowerment)ability to; enable or permit. It also ‘Empower’ гэдэг үйл үг нь хэн нэгэнд эрх мэдлийг нь нэмэгдүүлэхmeans that people’s efforts to form аливаа юмыг хийх чадвар суулгах,relationships between themselves боломж олгох, зөвшөөрөх гэсэнand the world so that they may be утгатай. Тэрээр хүмүүсийн хоорондbetter able to change the things харилцаа, хамтын ажиллагааныthat are causing them problems. орон зай бий болгосноор тэдэндThis involves the creation of new тулгарч буй бэрхшээлийг арилгах,ideas, new understandings and new нөхцөл байдлыг өөрчлөх чадвартайknowledge. (UNDP, 2007) болгох, үүний тулд шинэ санаа бодол, ойлголт, мэдлэгтэй болгох гэсэн үг. (НҮБХХ, 2007)Concepts of equality and inequality Тэгш ба тэгш бус байдал нь үндсэндээEquality Тэгш байдалare fundamentally political concepts улс төрийн үзэл баримтлал бөгөөдthat have become institutionalized тэрээр улсын салбарт тодорхойin the public sector in particular утгаар хэрэглэгдэж ирэв. Сүүлийнways . In recent years, the language жилүүдэд тэгш байдлыг орлого дахинhas tended to shift away from хуваарилалтын утгаар нь ойлгохоосredistributive meanings of equality илүү ‘нийгмээс гадуурхах’ гэсэнand towards the more cultural соёлын агуулгаар нь тайлбарлах,interpretations implied in the idea албан ёсны тодорхойлолтоосof social exclusion; and from the ‘нийгмийн ялгаатай байдлыг’ хүлээнformalised concept of equality to зөвшөөрөх гэсэн санаагаар хэрэглэхmore fluid notions of social diversity. нь илүү болсон байна. 39
  • 40. Equality legislation and equality Тэгш байдлын тухай хууль, бодлогоpolicies are the product of struggles нь анги, жендер, арьс өнгө, хөгжлийнby particular groups to overcome бэрхшээл, хүйсний баримжааныpatterns of structural inequality улмаас бий болж тогтсон нийгмийн– around social divisions such as хуваагдал, тэгш бус байдлыгclass, gender, race, disability and арилгах гэсэн тодорхой бүлгүүдийнsexuality. In recent years, there has тэмцлийн үр дүнд бий болдог.been an increasing emphasis on Сүүлийн жилүүдэд нийгмийнdiversity – that is, a recognition of төрөл бүрийн бүлгүүдийн ялгаатайthe need to respond to difference байдлыг хүлээн зөвшөөрсний үндсэнand to pursue a more active and дээр тэдний хэрэгцээнд чиглэсэнdynamic concept of social justice. бодлого явуулах, нийгмийн(Newman & Ashworth, 2009) шударга ёсыг тогтоох тухай үзэл баримтлалыг тууштай баримтлах хандлага нэмэгдэж байна. (Ньюман & Aшворт, 2009)Just, fair and impartial treatment of Бүх хүнд шударга, тэгш, алагчлалгүйEquity Үл алагчлах/шударга зарчимall. хандах. Төрийн захиргаанд энэ нэр томьёог гол төлөв эх үүсвэрийг шударга хуваарилах гэсэн утгаар хэрэглэдэг.Ethics are the moral principles Ёс зүй нь албан хаагчид үйлEthics Ёс зүйor values that guide officials in ажиллагааныхаа бүхий л хүрээндall aspects of their work. Ethical баримтлах ёс суртахууныbehaviour encompasses the зарчмууд, эрхэмлэх зүйлс юм.concepts of honesty, integrity, Эдгээр ёс суртахууны зарчимдprobity, diligence, fairness, trust, үнэнч шударга байх, шударгаrespect and consistency. Ethical байдал, шударга зан суртахуун,behaviour includes avoiding хичээл зүтгэл, итгэлцэл, хүндэтгэл,conflicts of interest, and not making зарчимч тууштай байх гэсэн үзэлimproper use of an individual’s баримтлалууд багтдаг. Ёс зүйдposition. сонирхлын зөрчил, албан тушаалаа зүй бусаар ашиглахаас урьдчилан сэргийлэх явдал мөн хамаарна.A process of determining, as Аливаа үйл ажиллагааны ачEvaluation Үнэлгээsystematically and objectively as холбогдол, үр нөлөө, эцсийнpossible, the relevance, effectiveness үр дүнг тавьсан зорилтуудтай уялдуулан40
  • 41. and impact of activities, in light of аль болох системтэй, бодитойгоорtheir objectives and to identify any үнэлж зохион байгуулалтынneeded administrative or policy болон бодлогын өөрчлөлтchanges. оруулах шаардлагатай эсэхийгWhile monitoring verifies progress тодорхойлох үйл явц. Хяналт-on a daily basis, evaluation шинжилгээ ажлын өдөр тутмынquestions whether the stated явцыг хянадаг бол үнэлгээ ньobjectives/results are being or have тавьсан зорилт биелэгдсэн эсэх,been attained. Evaluation usually үр дүнд хүрсэн эсэхийг нягталдаг.takes place at specific milestones. Иймд үнэлгээг аливаа төсөл, хөтөлбөр, үйл ажиллагааны тодорхой үе шатуудын төгсгөлд хийдэг.A high-ranking official in an Байгууллагын шийдвэр гаргахExecutive Удирдах албан тушаалтанorganisation who has major эрх мэдэл, харилцааг зохицуулахdecision-making authority and үүрэг бүхий дээд шатны албанresponsibility for executing the тушаалтан.affairs of an organisation.In the mid-1980s a number of ЭЗХАХБ-ын гишүүн орнууд, түүнийExecutive agencies Хэрэгжүүлэгч агентлагуудOECD countries, generally in the дотор Британий захиргааныBritish administrative tradition уламжлалтай Англи, Австрали,(e.g., UK, Australia, Canada, and Канад, Шинэ Зеланд зэрэг орнуудNew Zealand) began a move to 1980-аад оны дундаас бодлогоformally separate the organizations боловсруулах, хэрэгжүүлэхand the personnel in charge үүрэгтэй байгууллагуудыгof policy or implementation. албан ёсоор салгаж эхэлсэн‘Executive agencies’ were thus байна. Ийнхүү засгийн газрынcreated for the delivery of public үндсэн аппаратын бодлого,services, under policies and service үйлчилгээний стандартын доорstandards formulated by the төрийн үйлчилгээ хүргэх үүрэгтэйregular organs of government. ‘хэрэгжүүлэгч агентлагууд’ бий болжээ.The branch of government Хууль болон засгийн газрынExecutive government Гүйцэтгэх засаглал/Засгийн газарempowered to administer a country’s хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх эрхlaws and deliver government мэдэлтэй, иргэдэд үйлчилгээprograms and services to the people. үзүүлэх үүрэг бүхий төр засгийн нэг салаа. 41
  • 42. Market transactions often have Зах зээлийн харилцаа гуравдагчExternality Гадагшлах нөлөөeffects on third parties, or on the этгээд, эсвэл байгаль орчиндenvironment, that only government нөлөөлдөг бөгөөд үүнийг зөвхөнaction can alleviate. For example, төрийн оролцоотойгоор залруулахit is possible to buy a car and its боломжтой байдаг. Жишээлбэл,fuel through the market, but the автомашин, шатахууныг зах зээлexternality or ‘spill-over’ effects дээрээс худалдан авч болно. Гэтэлon air quality or vehicle accidents агаарын бохирдол, авто тээврийнare not captured by the price paid осол зэрэг гадагшлах, эсвэлfor the items causing the problem. ‘халих’ нөлөө тухайн проблемийгEnvironmental effects are usually үүсгэж байгаа барааны үнэдseen as requiring some kind of ордоггүй. Ялангуяа байгаль орчныgovernment action, as there is no нөлөөллийг зах зээлийн аргаарmarket way of coping with these зохицуулах боломжгүй тул төрийнeffects. (Hughes, 2003) оролцоо ямар нэг хэлбэрээр шаардлагатай байдаг. (Хьюс, 2003)E-government, as a term, may Төрийн үйлчилгээг илүү таатай,E-government Цахим засгийн газарrefer to the use of information хэрэглэгчдэд чиглэсэн, өртөгtechnology, in particular Internet, зардал багатай, бүхэлд ньto deliver public services in a сайжруулах, шинэлэг байдлаарmuch more convenient, customer- хүргэхийн тулд мэдээллийнoriented, cost-effective, and технологи, түүний дотор интернетaltogether different and better ашиглаж байгааг илэрхийлсэнway. A broader definition of нэр. Цахим засгийн газар гэдэг ньe-government is the adoption of any өргөн утгаараа засгийн газрынinformation and communication үйл ажиллагаанд мэдээлэлtechnology by government. харилцааны технологи нэвтрүүлэхThe technologies include video гэсэн үг юм. Эдгээр технологидconferencing, touch-tone data видео хурал, товчлуур мэдээлэл,entry, CD-ROMs, the Internet and CD-ROM, гадаад, дотоод сүлжээ,private Intranets, as well as other хэрэглэгчтэй харьцах телевиз,technologies such as interactive зөөврийн утсан холбоотойtelevision and Internet access via интернет, бусад персонал дижиталmobile phone and personal digital төхөөрөмжийг дурдаж болно.assistants. (Hughes, 2003) (Хьюс, 2003)42
  • 43. FFree from bias, dishonesty, or Ялгаварлан үзэх, шударга бусFairness Шударгаinjustice: a fair decision; a fair явдлыг үл тэвчдэг: шударгаjudge. шийдвэр, шударга шүүгчAbuse of power to favour friends Эрх мэдлээ урвуулан ашиглажFavouritism Нэг талыг барихand relatives over others. танил тал, хамаатан садандаа бусдаас давуутай байдал олгох.The false representation of facts Нуун далдлах, байгууллага болонFraud Хууран мэхлэхwith an intention to deceive or хүмүүст шударга бусаар давууenable some person or organisation байдал олгох зорилгоор бодитto gain an unfair advantage. баримтыг худал мэдээлэх үйлдэл.This includes the falsification of Үүнд баримт бичгийг хуурамчаарdocuments and the certification үйлдэх, худал мэдээллийг үнэнas to the trueness of statements хэмээн тодорхойлолт гаргах зэрэгknown to be wrong. хамаарна. 43
  • 44. GUsually, sex is understood to refer Хүйсийн ялгаанд эрэгтэй, эмэгтэйGender and Sex Жендер ба Хүйсto the biological difference between хүмүүсийн бие махбодийнmale and female bodies. Gender, биологийн ялгааг ойлгодог болon the other hand, refers to the жендерт хүмүүсийг эмэгтэй,social attributes associated with эрэгтэй хэмээн тодорхойлохbeing male and female and the нийгмийн онцлог шинж чанар,relationship between women, men, эмэгтэй, эрэгтэй хүмүүс, охид,girls and boys. Because gender хөвгүүдийн хоорондын харилцаагis not biologically given, they are ойлгодог. Жендер нэгэнтcontext- and time-specific and биологийн ойлголт биш учраасchangeable. The concept of gender нөхцөл байдал, цаг хугацаанаасalso includes the expectations хамааралтай, өөрчлөгддөг зүйлabout the characteristics, aptitudes юм. Жендерийн үзэл баримтлалдand likely behaviours of both нийгэм эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсээсwomen and men (femininity and хүлээдэг шинж чанар, чадвар,masculinity). зан байдал (хүүхэмсэг, эелдэг зөөлөн байх, эрэлхэг зоригтой, хатуужилтай эр хүн гэх мэт) мөн адил хамаарна.The equal rights, responsibilities Эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгшGender equality Жендерийн тэгш байдалand opportunities of women and эрх, хариуцлага, боломж. Эрэгтэй,men. Equality does not mean that эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдалwomen and men will become the гэдэг нь тэд адил болно гэсэнsame but that women’s rights and үг биш, харин эрх, хариуцлага,men’s rights, responsibilities and боломж нь тэдний эрэгтэй, эмэгтэйopportunities will not depend on алин болж төрснөөс үл хамаарнаwhether they are born male or гэсэн үг. Жендерийн тэгш байдалfemale. Gender equality implies that бий болгох нь эрэгтэй, эмэгтэйthe interests, needs and priorities хүмүүсийн сонирхол, хэрэгцээ,of both women and men are taken урьтлалыг харгалзан үзэх, эрэгтэй,into consideration, recognising эмэгтэй хүмүүсээс бүрдсэн төрөлthe diversity of different groups of бүрийн бүлгийн ялгаатай байдлыгwomen and men. хүлээн зөвшөөрөх явдал юм.The official UN definition of genderGender mainstreaming Бодлого, үйл ажиллагаандmainstreaming is ‘the process of Бодлого, үйл ажиллагаанд жендерийг тусгах44
  • 45. assessing the implications for жендерийг тусгах тухай НҮБ-women and men of any planned аас гаргасан албан ёсныaction, including legislation, policies тодорхойлолтод ‘хууль тогтоомж,or programmes, in all areas and бодлого, хөтөлбөр зэрэг бүхat all levels. It is a strategy for төлөвлөгөөт үйл ажиллагааныmaking women’s as well as men’s эмэгтэй, эрэгтэй хүмүүст тусахconcerns and experiences an нөлөөллийг бүх салбар, бүх шатандintegral dimension of the design, үнэлж байх үйл явц. Эмэгтэй,implementation, monitoring эрэгтэй хүмүүст тэгш хүртээх, тэгшand evaluation of policies and бус байдал гаргахгүйн тулд улсprogrammes in all political, economic төр, эдийн засаг, нийгмийн бүхий лand societal spheres so that women салбар дахь бодлого, хөтөлбөрийгand men benefit equally and боловсруулах, хэрэгжүүлэх,inequality is not perpetuated.’ (UN/ хэрэгжилтэд нь хяналт тавих,ECOSOC, 1997) үнэлгээ хийх явцад эмэгтэй, эрэгтэй хүмүүсийн санаа бодол, туршлагыг зайлшгүй харгалзан үзэж байх стратеги’ гэжээ.The social relationships between Эмэгтэй, эрэгтэй хүмүүс хоорондынGender relations Жендерийн харилцааmen and women, which shape эрх мэдлийн хуваарилалт, энэхүүhow power is distributed between эрх мэдэл нь тэдний нийгэм дэхwomen and men and how that power байр суурийг тодорхойлж буйtranslates into different positions нийгмийн харилцаа. Жендерийнin society. Gender relations vary харилцаа анги, арьс өнгө, үндэстэнdepending on other social relations, угсаатан гэх мэт нийгмийн бусадsuch as class, race, ethnicity, etc. They харилцаанаас хамааралтай байдаг.will greatly impact how an individual Жендерийн харилцаа нь төрөлman or woman experiences бүрийн байгууллага, хүмүүстэйprocesses and institutions and how харилцах эрэгтэй, эмэгтэйthey interact with other individuals хүмүүсийн харилцаа, үйл явцадwithin those institutions. ихээхэн нөлөөтэй байдаг.Global governance is about how to Дэлхийн засгийн газар хэмээхGlobal governance Олон улсын засаглалcope with problems that transcend зүйл байдаггүй тул улс орнуудынthe borders of nation states (such үндэсний хил хязгаараас давсанas air pollution, the sex tourism хүндрэл бэрхшээлийг (жишээ ньindustry or the exploitation of child агаарын бохирдол, секс туризм,workers), given the lack of a world хүүхдийн хөдөлмөрийг мөлжихgovernment. (Bovaird & Löffler, г.м.) хэрхэн шийдвэрлэх тухай2009) асуудал юм. (Бовэйрд & Лойфлэр, 2009) 45
  • 46. Globalization – the movement Хүмүүс, байгууллагын харилцанGlobalization Даяаршилtoward greater interaction, ажиллагаа, нэгдэл, харилцанintegration, and interdependence хамаарал үндэсний хил хязгаараасamong people and organizations хальж буй хөдөлгөөн буюу улсacross national borders – is хоорондын худалдаа, хөрөнгөincreasing transactions among оруулалтын хамтын ажиллагаа,countries in trade and investment хөрөнгө, хүн ам, технологийнand in the international flows of болон мэдээллийн өсөн нэмэгдэжcapital, people, technology, and байгаа урсгал. (Рондинэли, 2007)information. (Rondinelli, 2007)UNDP has defined characteristics НҮБХХ-өөс сайн засаглалын шинжGood governance Сайн засаглалof good governance as widespread байдлыг иргэдийн өргөн оролцоогparticipation by all citizens, хангах, эрх зүйт ёсонд үндэслэнdecision making by rule of law, шийдвэр гаргах, засгийн газрын үйлtransparency in the actions ажиллагаа ил тод явагдах, иргэдийнof governance institutions, хэрэгцээ, сонирхолд соргогresponsiveness to the needs and мэдрэмжтэй байх, бүх иргэдэдdesires of citizens, equity in the тэгш шударгаар хандах, төрийнtreatment of citizens, effectiveness сангийн эх үүсвэрийг үр ашигтай,and efficiency in the use of public үр нөлөөтэй зарцуулах, улс төрийнresources, public accountability, хариуцлагатай байх, хөгжлийнand the exercise of strategic vision төлөвлөлтөд алсын хараатай хандахin planning for development. явдал хэмээн тодорхойлсон байна.(UNDP, 1997) (НҮБХХ, 1997)The word governance derives from Засаглал гэдэг нь анх [kubernáo]Governance Засаглалthe Greek verb [kubernáo] which буюу ‘залуурдах, жолоодох’ гэсэнmeans ‘to steer’and it then passed утгатай грек үгнээс гарч латинon to Latin and to many languages. болон бусад хэлэнд шилжсэн байна.The dictionary definition of ‘govern’ ‘Засаглах’ гэдгийг толь бичигтis ‘to direct and control the actions, ‘үйл ажиллагаа, харилцаа, бодлого,affairs, policies, functions etc.’, ‘to чиг үүргийг чиглүүлэх, хянах’,exercise restraint over, regulate, ‘хязгаарлалт хийх, зохицуулах,direct, rule’, whereas governance чиглүүлэх, захирах’ хэмээнis defined as ‘government, control, тодорхойлсон бол ‘засаглал’-ыг ‘төрauthority’. засаг, хяналт, эрх мэдэл’ гэжээ.The concept of ‘governance’ was Засаглалын үзэл баримтлал төрийнfirst introduced in the field of удирдлагын шинжлэх ухаанд 1980-public administration in the late аад оны сүүлч, 1990-ээд оны эхнээс1980s and early 1990s. нэвтэрч эхэлсэн байна.46
  • 47. Different definitions of governance: Засаглалын төрөл бүрийнUNDP defines ‘Governance’ as НҮБХХ засаглалыг төр, иргэний тодорхойлолтууд:a system of values, policies, and нийгэм, хувийн хэвшлийнinstitutions by which a society хоорондын харилцаагаарmanages its economic, social, and дамжуулан улс орон өөрийнpolitical affairs through interactions нийгэм, улс төр, эдийн засгийнwithin and among the State, civil харилцаагаа зохицуулах эрхэмлэхsociety and the private sector. It зүйлс, бодлого, институцийнcomprises the mechanisms and тогтолцоо хэмээн тодорхойлжээ.processes through which citizens Засаглал нь иргэд болон нийгмийнand groups can articulate their бүлгүүд ашиг сонирхол, өөрinterests, mediate their differences, хоорондын ялгаатай байдлааand exercise their legal rights and илэрхийлэх, хуулиар олгогдсонobligations. It provides the rules, эрх, үүргээ хэрэгжүүлэх механизм,institutions, and practices that үйл явцаас бүрддэг. Энэ нь бас хувьset limits and provide incentives хүн, байгууллага, компаниудынfor individuals, organizations and үйл ажиллагаанд зарим төрлийнfirms. хязгаарлалт тогтоох, эсвэл урамшуулал бий болгох дүрэм журам, институци, практикийг бий болгодог. Political governance means Улс төрийн засаглал - the range of processes нийгэмд зөвшилцөл бий through which a society болгох, хууль, дүрэм журам reaches consensus and боловсруулж батлах, implements regulations, мөрдүүлэх, хүний эрхийг human rights, laws, and хамгаалах, аливаа бодлогыг policies. хэрэгжүүлэх үйл явцыг хамардаг. Economic governance is Эдийн засгийн засаглал - the architecture for national олон улсын болон үндэсний and international economic хэмжээнд эдийн засгийн activities, including processes харилцааг зохицуулах, үүний to manage the production дотор бараа бүтээгдэхүүн of goods and services and to marshal and protect natural, үзүүлэх, байгалийн баялаг, үйлдвэрлэх, үйлчилгээ fiscal and human resources. санхүү, хүний нөөцийг бүрдүүлэх, хамгаалах үйл ажиллагааны цогцолбор. 47
  • 48. Social governance is the set of Нийгмийн засаглал - norms, values, and beliefs that нийгмийн шийдвэр гаргах үйл guide society’s decisions and явц, зан байдлыг тодорхойлох behaviours. хэм хэмжээ, эрхэмлэх зүйлс, итгэл үнэмшлийн нэгдэл.The World Bank (1992) defines Дэлхийн банк (1992) засаглалыгgovernance as the form of улс төрийн дэглэмийн хэлбэр, улсpolitical regime; the process by орныг хөгжүүлэх нийгэм эдийнwhich authority is exercised in засгийн эх үүсвэрийг захиранthe management of a country’s зарцуулах эрх мэдлийг хэрэгжүүлэхeconomic and social resources for үйл явц, засгийн газрын бодлогоdevelopment; and the capacity of боловсруулах, хэрэгжүүлэх, чигgovernments to design, formulate, үүргээ гүйцэтгэх чадавхи хэмээнand implement policies and тодорхойлсон байна.discharge functions.In the book ‘Governance in a Жосеф Ни ‘Даяаршиж буй нийгэмGlobalization World’ (2000) by дэх засаглал’ (2000) номдооJoseph Nye, governance is defined as засаглалыг ‘аливаа нэг бүлгийн‘the processes and institutions, both хамтын үйл ажиллагааг чиглүүлэх,formal and informal, that guide and эсвэл хязгаарлах албан болонrestrain the collective activities of албан бус үйл явц, институци’a group. Government is the subset гэж тодорхойлоод энд төр засагthat acts with authority and creates нь эрх мэдлийг хэрэгжүүлж,formal obligations. Governance албан ёсны үүргийг бий болгодог.need not necessarily conducted Засаглалыг хэрэгжүүлэх субьектexclusively by governments. нь дан ганц төр засаг биш,Private firms, associations of firms, засаглал бий болгохын тулдnon-governmental organisations хувийн компани, төрийн бус(NGOs), and associations of NGOs байгууллага, тэдгээрийн холбоодall engage in it, often in association бүгд, ихэнх тохиолдолд засгийнwith governmental bodies, to create газрын байгууллагуудтай хамтран,governance; sometimes without заримдаа бие даасан хэлбэрээрgovernmental authority’. оролцдог гэжээ.Governance reforms delineate the Засгийн газрын үндэсний,Governance reform Засаглалын шинэтгэлunits of government at national, бүсийн, орон нутгийн түвшин дэхregional and local levels, their байгууллагуудын эрх мэдлийг ялганroles and responsibilities, and the зааглаж, тэдгээрийн чиг үүрэг,relationships among them that can шийдвэр гаргах, зохицуулалт хийх,strengthen mechanisms for decision хамтын ажиллагаа хэрэгжүүлэх,making, interaction, coordination маргаан үүссэн тохиолдолд хэрхэн48
  • 49. and cooperation and create шийдвэрлэх зэрэг харилцанprocedures for dispute resolution ажиллагааны журмыг тодорхойлжand settlement. (Rondinelli, 2007) өгдөг. (Рондинэли, 2007)Government is the totality of Тусгаар бүрэн эрхийг хэрэгжүүлэхGovernment Төр засагstructures and organisational бүтэц, зохион байгуулалтынarrangement of those exercising нэгдэл. Төр засаг нь хууль тогтоох,sovereign authority. Government хуулийн биелэлтийг хангах,consists of three distinct organs, төрийн захиргааны байгууллагынeach with an assigned role essential үйл ажиллагааг удирдан чиглүүлэхto the exercise of sovereign power: гүйцэтгэх, шүүх эрх мэдлийгthe legislature, to make the laws; хэрэгжүүлэх шүүх хэмээх тусгаарthe executive to implement the laws бүрэн эрхийг хэрэгжүүлэхэд тусand run the administration; and the тусын үүрэг бүхий өөр хоорондооjudiciary, to interpret and apply the ялгаатай гурван салаагаас бүрдэнэ.law. (Schiavo & Sundaram, 2000) (Шиаво & Сундарам, 2000) Тайлбар: Ийнхүү ‘government’ гэдэг үгийг хамгийн өргөн утгаар нь ‘төр засагт’ хэмээн ойлгодог бол тухайн утга байдлаас хамааран засгийн газар, засгийн газрын, төрийн, захиргааны гэх мэт олон утгаар хэрэглэдэг.The form of government is Төрийн байгууламжийн хэлбэрийгForms of Government Төрийн байгууламжийн хэлбэрprescribed in the constitution. Forms үндсэн хуулиар зааж өгдөг. Эрхof government are determined мэдлийг засгийн газрын түвшнүүд,according to the distribution of төв засгийн газрын дотор, төрийнpowers among levels of government, бусад байгууллагуудын хоорондand within the central government хэрхэн хуваарилснаар төрийнamong the different organs of state. байгууламжийн хэлбэрийгGovernments can be classified as тодорхойлдог. Засгийн газруудыгfederal or unitary, and parliamentary төрийн байгууламжийн хэлбэрээрor presidential. In a presidential холбооны, нэгдмэл, парламентын,system, the elected president ерөнхийлөгчийн хэмээн ангилдаг.combines the ceremonial function Ерөнхийлөгчийн засаглалынof Head of State with the executive тогтолцоонд тухайн сонгогдсонfunction of head of government ерөнхийлөгч нь төрийн тэргүүний(as in Russia, the USA, and most ёслолын чиг үүргийг гүйцэтгэхLatin American countries). In a засаглалын тэргүүний чиг үүрэгтэйparliamentary хослуулан хэрэгжүүлдэг (ОХУ, 49
  • 50. republic, the Head of State will be АНУ, Латин Америкийн ихэнхa non-executive president, elected орнуудынх шиг). Парламентынeither directly or by parliament бүгд найрамдах улсад төрийн(as in Germany, Ireland, India, etc.) тэргүүн нь шууд ард түмнээсIn a constitutional monarchy, the эсвэл парламентаас сонгогддогHead of State will be determined by гүйцэтгэх бус эрх мэдэлтэйheredity and will hold office for life ерөнхийлөгч байдаг (Герман,(as in Belgium, Spain, and the UK). Ирланд, Энэтхэг зэрэг улсуудынх шиг). Харин үндсэн хуульт эзэнт улсад төрийн тэргүүнийг угсаа залгамжлуулан тодруулах бөгөөд бүх насаараа уг албыг хашдаг (Бельги, Испани, ИБУИНВУ-ынх шиг).Most government intervention Төрийн оролцооны: (i) хүргэх,Government intervention Төрийн оролцооcan occur through four available засгийн газар улсын төсвөөрinstruments: (i) provision, where дамжуулан бараа, үйлчилгээгthe government provides goods and шууд хүргэх; (ii) татаас, засгийнservices through the government газраас үзүүлбэл зохих үйлчилгээгbudget; (ii) subsidy, where the хувийн салбарын байгууллагадgovernment assists someone in дэмжлэг олгох замаар хүргэх; (iii)the private economy to provide үйлдвэрлэх, засгийн газар зах зээлдgovernment-desired goods and зориулан бараа, үйлчилгээг шуудservices; (iii) production, where үйлдвэрлэх; (iv) зохицуулах, төр,governments produce goods and албадлагын эрх мэдлээ ашигланservices for sale on the market; (iv) хувийн салбар дахь тодорхойregulation, which involves using үйл ажиллагааг зөвшөөрөх, эсвэлthe coercive powers of the state to хориглох гэсэн дөрвөн үндсэн аргаallow or prohibit certain activities хэрэгсэл байдаг. (Хьюс, 2003)in the private economy. (Hughes,2003)Corruption involving substantial Их хэмжээний хөрөнгө мөнгө, голGrand corruption Их авлигаamounts of money and usually төлөв дээд албан тушаалтнуудhigh-level officials to secure оролцсон, арилжааны гэрээ,commercial contracts or some бизнесийн давуу байдал олжbusiness advantage. (UNDP, 2008) авах зорилготой авлигын үйлдэл. (НҮБХХ, 2008)50
  • 51. HA characteristic of formal 1. Албан ёсны бюрократHierarchy Шатлан захирах ёсbureaucratic organisations; a clear байгууллагын шинж чанарvertical ‘chain of command’ in буюу нэгж бүр дээд шатныхааwhich each unit is subordinate to нэгжид захирагдах, дээд шатныthe one above it and superior to the нэгж нь доод шатны нэгжээone below it. удирдах ‘захиран тушаах босоо тогтолцоо’. 2. Удирдлагын шатлалHonesty is the human quality Хүмүүний үнэнийг эрхэмлэдэг,Honesty Үнэнч шударга байхof communicating and acting чин сэтгэлээсээ хэлж ярьдаг,truthfully related to truth as a value. үйлддэг чанар. Үнэнч шударгаWhile this value is fundamental and чанарыг эрхэмлэх явдал нийгмийнis expected in all sectors of society, бүх гишүүдийн үүрэг бол энэ ньit takes on a particular meaning in төрийн албан хаагчдын хувьдthe public service, as it implies the нийтийн итгэлийг хүлээх чадвар,ability to hold a public trust and to нийтийн ашиг сонирхлыг хувийнput the common good ahead of any ашиг сонирхлоос дээгүүр тавихprivate or individual self-interest. гэсэн тусгай утга агуулдаг. (Шиаво(Schiavo & Sundaram, 2000) & Сундарам, 2000) Уламжлалт “боловсон хүчнийHuman resource management Хүний нөөцийн удирдлага (ХНУ)The terms “human resource удирдлага” гэсэн нэр томьёо(HRM)management” and “human одоо үндсэндээ “хүний нөөцийнresources” (HR) have largely удирлага” ба “хүний нөөц” хэмээхreplaced the traditional term нэр томьёогоор солигджээ.“personnel management”. In simple Энгийнээр ХНУ нь байгууллагынsense, HRM means employing болон албан тушаалын шаардлагадpeople, developing their resources, нийцүүлэн хүмүүсийг сонгон авах,utilizing, maintaining and хөгжүүлэх, хүний нөөцийг ашиглах,compensating their services in tune тогтвортой ажиллуулах, цалин,with the job and organizational урамшуулал олгох менежментийнrequirement. A major difference чиг үүрэг юм. Уламжлалт боловсонbetween the traditional model of хүчний удирдлагын загвараасpersonnel management and HRM ялгагдах онцлог нь тэрээр хүнийthat the latter regards human нөөцийг чухал хөрөнгө оруулалтresources as a 51
  • 52. vital investment and focuses on хэмээн үзэж, ажилтнуудааpeople-centered policies such хөгжүүлэх, сургах, тэднийas staff development, training, харилцаа, урам зориг, манлайлалcommunication, motivation and зэрэгт чиглэсэн бодлогодleadership. төвлөрдөг.52
  • 53. IIt is generally accepted that there Төрийн өндөр албан тушаалтанImmunity Халдашгүй байдлын дархлааshould be some form of immunity болон шүүгчдэд ажил үүргээfor senior public figures and judges гүйцэтгэхэд нь тодорхойto enable them to perform their хэмжээний дархлаа хэрэгтэйtasks. Such protection is designed, гэдгийг ерөнхийдөө хүлээнnot to bestow a personal favour on зөвшөөрдөг. Хуулийн иймthe office holder, but to facilitate хамгаалалт төрийн өндөр албанhis or her ability to perform the тушаалтнуудад ая тал зассан хэрэгfunctions of office. It is not meant бус харин тэдний албан үүргээto enable a senior public official to гүйцэтгэхэд нь таатай нөхцөлconduct private business without бүрдүүлэх үүднээс авдаг аргаhaving to pay rent or creditors or хэмжээ юм. Энэ нь төрийн өндөрavoid contractual obligations of a албан тушаалтнуудад хувийнpersonal nature. Rather, immunity шинж чанартай бизнесийн үйлfrom prosecution is meant: ажиллагаа, зээлийн өр төлбөр, • To safeguard freedom of гэрээний үүргээсээ зайлсхийх expression in the legislature; боломж олгох тухай асуудал огтхон • To protect elected ч биш юм. Халдашгүй байдлын representatives from being дархлаа гэдэг нь: arbitrarily detained and so • Хууль тогтоох байгууллагад prevented from attending the үг хэлэх эрх чөлөөг legislature; and баталгаажуулах; • To act as a shield against • Сонгуульт төлөөлөгчдийг malicious and politically- тохиолдлын байдлаар албадан motivated prosecutions being саатуулах, цагдан хорих brought against them. (Pope, явдлаас сэргийлэх, ингэснээрээ 2007) тэднийг үйл ажиллагаа, хурал чуулганаа тасалдуулахаас хамгаалах; • Тэдний эсрэг гүжир гүтгэлгийн болон улс төрийн сэдэлтэй мөрдөлтийн ажиллагаа явуулахад хаалт тавих зорилготой юм. (Поуп, 2007)Impartiality is a principle of justice Аливаа шийдвэрийг ялгавартай,Impartiality Алагчлалгүй, зарчимч байхholding that decisions should be хэрхэхийг урьдаас шийдсэн, эсвэлbased on objective criteria, rather зүй бус шалтгаанаар хэн нэгэндthan on the basis of bias, prejudice, нөгөөгөөс нь давуу байдал олгохын 53
  • 54. or preferring the benefit to one үүднээс бус, харин бодит шалгуурperson over another for improper дээр үндэслэн гаргаж байх шударгаreasons. ёсны зарчим.Innovation is a deliberate Төр засгийн болон нийгмийн бусадInnovation Эрс шинэчлэл (Инноваци)change in the course of action of байгууллагын үйл ажиллагаандgovernments or other institutions нэгэнт бий болсон нөхцөл байдлыгin society that alter the status үндсээр нь шинэчлэх эргэлтийнquo in more than an incremental чанартай өөрчлөлтийг зориудаар,way. Innovations introduce new аажим бус арга замаар хийх үйлideas or ways of doing things that явц. Эрс шинэчлэл нь уламжлалstrongly depart from convention болон тогтсон хэв маягаас нэгor that require new or unfamiliar мөсөн татгалзаж, зан байдал,forms of behaviour and interaction. харилцааны урьд өмнө байгаагүй(Rondinelli, 2007) хэлбэрүүдийг шаардах шинэ санаа, ажил хэрэг явуулах шинэ арга зам нэвтрүүлэхийг шаарддаг. (Рондинэли, 2007) 1. Institutions are structures and 1. Хэсэг бүлэг хүмүүсийн занInstitution Институци mechanisms of social order байдлыг жолоодох нийгмийн and cooperation governing the заншил, хамтын ажиллагааны behavior of a set of individuals. бүтэц, механизм. Институцид Institutions include both тогтвортой үйл ажиллагаа sustainable organizations явуулж буй байгууллагууд, төр, and widely accepted rules of хувийн хэвшлийн аль алинд behaviour in both the public нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн and private sectors. (Rondinelli, зан суртахууны дүрэм журам 2007) багтдаг. (Рондинэли, 2007) 2. Organization 2. БайгууллагаIt is defined as incorruptibility, an Авлигад өртөхгүй байх, гуйвамтгайIntegrity Шударга байдалunimpaired condition or soundness, бус байдал, голч чанарыгand is synonymous with honesty. илэрхийлдэг, үнэнч шударгатайIn terms of public service, integrity ойролцоо утгатай үг. Төрийнrequires that holders of public office албанд ажиллагчдын хувьдshould not place themselves under шударга байх зарчим нь аливааfinancial and other obligation to гадны этгээд, байгууллагын өмнөoutside individuals or organizations албан үүргээ гүйцэтгэхэд нөлөөлжthat may influence them in the болох санхүүгийн болон бусадperformance of their official duties. үүрэг амлалт авахгүй байхыг(UNDP, 2008) шаарддаг. (НҮБХХ, 2008)54
  • 55. Integrity system is a political and Шударга байдлыг (ёс суртахууныIntegrity system Шударга байдлын тогтолцооadministrative arrangement that болон ёс зүйн хэм хэмжээг мөрдлөгencourages integrity (adherence болгох) хөхиүлэн дэмжих улс төр,to a set of moral or ethical захиргааны зохион байгуулалт.principles). A country’s National Үндэсний шударга байдлынIntegrity System (NIS) comprises тогтолцоо (ҮШБТ) нь тухайнthe whole of government and non- улс орны засгийн газрын болонgovernmental institutions, laws and засгийн газрын бус байгууллагууд,practices that can, if functioning үндэсний нөхцөл байдалд авилгынproperly, minimize levels of түвшинг бууруулахад чиглэсэнcorruption and in a given national хууль тогтоомж, практикийнcontext. The concept of NIS has нэгдлээс бүрддэг. ҮШБТ-ны тухайbeen developed and promoted by үзэл баримтлалыг анх ТраспарэнсиTransparency International as a интэрнэйшнэл улс орнуудынframework with which to analyze авлигын түвшин, үндэснийcorruption in a given national түвшинд авлигатай тэмцэх аргаcontext, as well as the adequacy хэмжээ нь хангалттай, үр нөлөөтэйand effectiveness of national байгаа эсэхэд дүн шинжилгээanticorruption efforts. (UNDP, хийх хүрээг бий болгох зорилгоор2008) боловсруулан гаргасан байна. (НҮБХХ, 2008)A private organisation representing Насанд хүрсэн хүн амын нэгInterest group Сонирхлын бүлэгa portion (usually small) of the хэсгийг (гол төлөв багаахан)general adult population; it exists төлөөлдөг, тодорхой нэг бодлогынin order to pursue particular public зорилго дэвшүүлэн тавьж, тэрpolicy objectives and seeks to зорилгодоо хүрэхийн тулдinfluence government activity so as засгийн газрын үйл ажиллагаандto achieve its particular objectives. нөлөөлөхийн тулд оршин(Carole, 2000) тогтнодог хувийн байгууллага. (Карол, 2000) 55
  • 56. JThe branch of the government Хууль зөрчсөн эсэхийг тогтоож,Judiciary Шүүх засаглалresponsible for securing the буруутай этгээдийг ялланobservance of the law, by шийтгэх, хуулийн хэрэгжилтийгdetermining whether it has been сахиулах үүрэгтэй төр засгийн нэгinfringed and sentencing those салаа.found guilty of its infringement. 1. In bureaucratic politics,Jurisdiction Эрхлэх хүрээ/Харьяалах нутаг the area of programmatic 1. Хууль тогтоох болон гүйцэтгэх дэвсгэр responsibility assigned to an байгууллагаас захиргааны agency by the legislature or тухайн нэг байгууллагад chief executive хариуцуулсан эрхлэх ажлын 2. A term used to describe the хүрээ. territory within the boundaries 2. Засгийн газрын аль нэг of a government entity (as a түвшинд харьяалагдах нутаг local jurisdiction) дэвсгэрийн заагийн нэр (орон нутгийн захиргааны харьяалах).Justice is the concept of moral Ёс зүй, зүй зохистой байдал, эрхJustice Шударга ёсrightness based on ethics, зүй, жам ёсны эрх зүй, шударга,rationality, law, natural law, тэгш байх зарчим дээр үндэслэсэнfairness, or equity. зөв ёс суртахууныг илтгэсэн маш өргөн агуулгатай үзэл баримтлал.56
  • 57. LThe branch of the government Хууль батлах, татвар тогтоох,Legislature Хууль тогтоох байгууллагаresponsible for the approval of гүйцэтгэх засаглалын үйлlegislation and taxation and the ажиллагааг хянаж нягтлахscrutiny of the executive. үүрэгтэй төр засгийн нэг салаа.The degree to which a Төр засгийн хууль боловсруулах,Legitimacy Хууль ёсны байдалgovernment’s procedures for батлах, түүнийг дагаж мөрдөхmaking and enforcing laws дүрэм журмыг иргэд хүлээнare acceptable to the people. A зөвшөөрч байгаа түвшин. Эрх зүйнlegitimate system is legal, but more тогтолцоо хууль ёсны боловчimportant, citizens believe in it иргэд зүй зохистой хэмээн итгэж,appropriateness and adhere to its дүрэм журмыг нь дагаж мөрддөгrules. (UNDP, 1997) байх нь илүү чухал байдаг. (НҮБХХ, 1997)Fair elections or litigation basedon socially-accepted laws are Нийгмээс хүлээн зөвшөөрсөнgenerally considered legitimate. хуулийн дагуу явагдсан шударгаOn the other hand, elections where сонгуулийг хууль ёсны, гэтэлvoters are harassed or forced to сонгогчдыг аль нэг байдлаар саналvote a particular way are usually өгүүлэхээр шахалт үзүүлэх, хүчconsidered illegitimate. Legitimacy хэрэглэсэн тохиолдолд сонгуулийгof decision making procedures is хууль ёсны бус хэмээн үздэг.important, because illegitimate Шийдвэр гаргахад хууль ёсныprocedures almost always escalate байдал чухал бөгөөд хууль ёсоорconflicts, making their ultimate хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй дүрэмresolution more difficult. журам нь зөрчлийг хурцатгаж, маргааныг шийдвэрлэхэд хүндрэл учруулдаг .An attempt to influence an outcome Аливаа нэг шийдвэрийг өөртLobbying Лоббидохin favour of or against specific cause ашигтайгаар гаргуулах, эсвэлtypically directed at government эсэргүүцэх зорилгоор төрийнand elected officials. (UNDP, 2008) захиргааны албаны болон сонгуульт ажилтнуудад нөлөөлөх оролдлого. (НҮБХХ, 2008) 57
  • 58. A ‘local government’ is a governingLocal government Орон нутгийн засгийн газарinstitution which has authority over “Орон нутгийн засгийн газар” нь (Захиргаа)a subnational territorially defined үндэсний түвшингээс доошхи нутаг дэвсгэрийн хүрээнд эрхarea. A local government’s authority барих байгууллага юм. Оронsprings from its elected basis, a factorнутгийн засгийн газрын эрх мэдэл,which also facilitates considerable хариуцлага орон нутгийн сонгуулийнvariation in its behaviour both тогтолцооноос шалтгаалдаг учирbetween and within countries. An тэдгээрийн үйл ажиллагаа улс оронunelected local governing institution бүрт харилцан адилгүй байдаг.is typically referred to as a ‘local Сонгуулиар томилогддоггүй оронadministration’. нутгийн эрх барих байгууллагыг голFive main features of the classical төлөв “орон нутгийн захиргаа” хэмээнmodel of devolved local government нэрлэдэг. Эрх мэдэл, хариуцлага цогц байдлаар(Mawhood, 1987, p.12 in Turner & шилжсэн сонгодог орон нутгийнHulme, 1997, p.160): засгийн газрын шинжүүд: • Үндсэн хуулийн дагуу тухайн • It should be a local body that нутаг дэвсгэрийнхээ хүрээнд эрх is constitutionally separate барих чиг үүргийг хэрэгжүүлж, from central government and орон нутгийн чухал чухал responsible for a range of үйлчилгээний талаар хариуцлага significant local services. хүлээдэг; • It should have its own treasury, • Санхүү, төсвийн хувьд бие даасан, budget and accounts along with орлогоо өөрөө бүрдүүлэх эрх мэдэлтэй; substantial authority to raise its • Боловсон хүчнийг томилох, ажлаас own revenue. халах, дэвшүүлэх эрх мэдэлтэй; • It should employ its own • Олонхийн намаас сонгогдсон competent staff who it can hire, хурлын байгууллага орон нутгийн fire and promote. хөгжлийн бодлогыг тодорхойлж, • A majority-elected council, дотооддоо мөрдөх дүрэм гаргаж operating on party lines, should хэрэгжүүлдэг; decide policy and determine • Төрийн захиргааны төв internal procedures. байгууллагуудын албан • Central government тушаалтнууд зөвхөн зөвлөлгөө өгөх, мэргэжлийн хяналт хийх administrators should serve үүрэгтэй болохоос биш орон purely as external advisors and нутгийн бүрэн эрхэд хамаарах inspectors and have no role асуудалд оролцдоггүй байх зэрэг within the local authority. болно.The question of local autonomy – Орон нутгийн өөрөө засах эрх буюуwhich powers the local government орон нутгийн засгийн газар ямарhas, or should have, and why – is a эрх мэдэлтэй байх вэ гэдэг төрийнkey question of public administration захиргаа, засаглалын гол асуудлуудынand governance. нэг байдаг.58
  • 59. 1. Local self-government denotes 1. Нутгийн өөрөө удирдах ёсLocal self-governance Нутгийн өөрөө удирдах ёс the right and the ability of нь орон нутгийн эрх барих local authorities, within the байгууллагаас төрийн limits of the law, to regulate хэргийн үлэмж хэсгийг and manage a substantial share хуулиар тогтоосон хязгаарын of public affairs under their хүрээнд, өөрийн хариуцлага own responsibility and in the дор, орон нутгийн хүн амын interests of the local population. ашиг сонирхолд нийцүүлэн 2. This right shall be exercised зохицуулах болон удирдах эрх, by councils or assemblies чадварыг илэрхийлнэ. composed of members freely 2. Энэхүү эрхийг шууд, адил тэгш, elected by secret ballot on бүх нийтийн зарчмын үндсэн the basis of direct, equal, дээр нууц санал хураалтаар, universal suffrage, and which чөлөөтэй сонгогдсон гишүүдээс may possess executive organs бүрдсэн зөвлөл, эсвэл чуулган responsible to them. This хэрэгжүүлэх бөгөөд зөвлөл, эсвэл provision shall in no way affect чуулган нь түүнд тайлагнадаг recourse to assemblies of гүйцэтгэх байгууллагатай байж citizens, referendums or any болно. Тус заалт нь иргэдийн other form of direct citizen хурал чуулган, бүх нийтийн participation where it is санал асуулга зэрэг иргэдийн permitted by statute. шууд оролцооны хуулиар(Article 3 – Concept of local self- зөвшөөрөгдсөн бусад хэлбэрийгgovernment, European Charter of аль нэг байдлаар хязгаарлахгүй.Local Self-Government, the Council (Нутгийн удирдлагын тухайof Europe, Strasbourg, 1985) Европын Дүрмийн 3-р зүйл: ‘Нутгийн өөрөө удирдах ёсны үзэл баримтлал’, Европын зөвлөл, Страсбург, 1985)The notion “ability” must include “Чадвар” гэдэг ойлголтод нутгийнthe legal right to regulate and удирдлагын төрийн тодорхойmanage certain public affairs, and хэргийг зохицуулах болон удирдахmust be accompanied by the means хуулиар олгосон эрх, тус эрхийгto do so effectively. үр нөлөөтэй хэрэгжүүлэхэдThe Charter does not precisely шаардагдах хэрэгсэл багтана.which “public affairs” local Тус дүрэм нутгийн удирдлагынauthorities should regulate зохицуулах болон удирдах “төрийнand manage. It establishes хэрэг” гэдгийг нарийвчланgeneral principles upon which тодорхойлоогүй бөгөөд харинresponsibilities of the local нутгийн удирдлагын эрх, үүргийгauthorities and the nature of theirpowers should be based: 59
  • 60. • The basic powers and тогтооход үндэслэх ерөнхий responsibilities of local зарчмуудыг зааж өгсөн нь: authorities shall be prescribed • Орон нутгийн захиргааны by the constitution or by үндсэн эрх, үүргийг үндсэн statute. хууль, эсвэл бусад хуулиар • Public responsibilities shall тогтоох; generally be exercised, in • Төрийн чиг үүргийг preference, by those authorities хуваарилахдаа аль болох which are closest to the citizen. иргэдэд хамгийн ойр дөт (the principle of subsidiarity) захиргааны түвшинд тухайн • In the interest of clarity and of чиг үүргийг ногдуулж байх avoiding any tendency towards (нийцүүлэх зарчим). a progressive dilution or • Чиг үүрэг, хариуцлагын аливаа overlapping of responsibilities, давхардал, тодорхой бус powers given to local байдлаас зайлсхийх үүднээс authorities shall normally be орон нутгийн захиргаанд full and exclusive. олгож байгаа эрх мэдэл нь аль • Where powers are delegated to болох бүрэн, тусгай байх; them by a central or regional • Төв засгийн газар, эсвэл бүсийн authority, local authorities shall, захиргаад орон нутгийн insofar, as possible, be allowed захиргаадад эрхээ шилжүүлсэн discretion in adapting their тохиолдолд тэд энэхүү эрхийг exercise to local conditions. хэрэгжүүлэхдээ боломжийнхоо(Explanatory Report on the хэрээр орон нутгийн нөхцөлдEuropean Charter of Local Self- тохируулан өөрчлөлт хийхGovernment, the Council of Europe, бололцоогоор хангагдсанStrasbourg, 1996) байна гэжээ. (Нутгийн удирдлагын тухай Европын дүрмийн Тайлбар илтгэл, Европын зөвлөл, Страсбург, 1996)In a democratic context, loyalty to Ардчилсан тогтолцоонд улс төрийнLoyalty Үнэнч байхthe political leadership is a duty of удирдлагад үнэнч байх нь төрийнcivil servants, but reaches its limit албан хаагчийн үүрэг боловч энэwhen it would imply unethical нь ёс зүйгүй зан байдал гаргахbehaviour. This is obvious when тохиолдлоор хязгаарлагддаг. Хуульthe order given is illegal. But бус тушаал өгөх нөхцөлд энэ ньloyalty also ends when obedience ойлгомжтой. Мөн дуулгавартайcould seriously jeopardize a public даган мөрдөх нь нийтийн ашигinterest or require unethical сонирхолд илэрхий харшлах, эсвэлbehaviour (even if not formally ёс зүйгүй зан байдал (албан ёсоорillegal). (Schiavo & Sundaram, хууль зөрчөөгүй ч гэлээ) гаргахыг2000) шаардаж байгаа тохиолдолд үнэнч байх зарчим үйлчлэхгүй. (Шиаво & Сундарам, 2000)60
  • 61. MAn act through which a person Нэг хүн нөгөөд өөрийг нь төлөөлөх,Mandate Мандат (Төлөөлөх эрх)gives another person the power түүний нэрийн өмнөөс үйлto act in his place and in his name ажиллагаа явуулах эрх олгох(Pepermans 1990: 248).In politics, a mandate is the Улс төрд мандат гэдэг нь үйлдэл.authority granted by an electorate сонгогдсон төлөөлөгчдөдto act as its representative. сонгогчдоос олгосон эрх юм.Elections, especially ones with Сонгуулийн үр дүнд, ялангуяаa large margin of victory, are үнэмлэхүй ялалт байгуулсанoften said to give the newly нөхцөлд шинээр сонгогдсонelected government or elected засгийн газар, сонгогдсонofficial a mandate to implement төлөөлөгчдөд тодорхой бодлогоcertain policies. Also the period хэрэгжүүлэх мандаттай болсонa government serves between гэж үздэг. Мөн засгийн газрынelections is often referred to as a үйл ажиллагааны сонгуулийнmandate and when the government хоорондхи хугацааг мандатынseeks re-election it is said to be хугацаа гэх буюу тухайн засгийнseeking a ‘new mandate’. газар шинээр сонгууль зарласан тохиолдолд “шинэ мандат” шаардлагатай боллоо хэмээн ярьдаг.Inability of the market to allocate Гадагшлах нөлөө ихтэй, хэрэглээгMarket failure Зах зээлийн доголдолgoods and services effectively and нь хязгаарлах зарчмыг хэрэглэхefficiently, because of substantial бололцоогүй нөхцөлд зах зээлexternalities and because the бараа, үйлчилгээг үр нөлөөтэй, үрexclusion principle cannot be ашигтай хуваарилж чаддаггүй.applied. The market mechanism Зах зээлийн механизм дангаарааalone cannot perform all economic эдийн засгийн бүх үүргийгfunctions; public policy is needed гүйцэтгэж чаддаггүй бөгөөд төрөөс‘to guide, correct, and supplement зэх зээлийг ‘чиглүүлэх, залруулах,it in certain respects’. Market failure зарим нөхцөлд нэмэлт болох’is one way in which government бодлого шаардлагатай болдог.intervention can be justified. Зах зээлийн доголдол нь төрийн оролцооны үндэслэлийг бий болгодог.Marketing is often thought of Маркетинг бол гол төлөвMarketing Маркетинг 61
  • 62. as essentially commercial, i.e. бизнесийн буюу ашиг орлогоoriented towards making profits. олохын төлөө ажиллагаа хэмээнThis clearly is not relevant to ойлгодог. Төрийн үйлчилгээ, улсынmost aspect of public services and салбарын байгууллагын ихэнхpublic sector organizations. In үйл ажиллагааны хувьд хамаагүйpublic administration, the role of болох нь ойлгомжтой. Төрийнmarketing is to mediate between захиргаанд маркетинг нь нэг талаасthose needing the service and the үйлчилгээ шаардлагатай байгааorganization hoping to provide the иргэд, нөгөө талаас үйлчилгээ хүргэхservice. (Bovaird, 2009) байгууллагуудын хооронд зуучлах үүргийг гүйцэтгэдэг. (Бовэйрд, 2009)The role of media is essential for Иргэдтэй харилцах боломжийг нээх,Media Хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлtransparency in government, both холбогдох мэдээллийг тайлбарлах,as a chance to communicate to засгийн газрын үйл ажиллагаа,the public and explain relevant сонгуульт болон төрийн албанinformation, and as a watchdog хаагчдын зүй бус үйлдэлд хяналтon government actions and тавих утгаар засгийн газрын илmisbehaviour of elected officials тод байдалд хэвлэл мэдээллийнand civil servants. Of course, the хэрэгсэл чухал үүрэгтэй байдаг.media cannot perform these roles Гэхдээ хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлunless it is free to do so – free from нь цөөн тооны, томоохон эздийнboth government interference and ноёрхол, төр засгийн оролцоо,the influence of corporate interests бизнесийн эрх ашгийн нөлөөллөөсin countries where the media is ангид байж чадаагүй нөхцөлд энэdominated by a few large owners. үүргээ гүйцэтгэх боломжгүй юм.(Schiavo & Sundaram, 2000) (Шиаво & Сундарам, 2000)Those goods with high personal Боловсрол, эрүүл мэнд зэрэгMerit goods and services Мерит бараа, үйлчилгээand external benefits, socially нийгэмд хүсүүштэй, хувийн болонdesirable such as education and нийгмийн үр өгөөж өндөртэй боловчhealth care, but which markets зах зээл төгс хүргэж чаддаггүйmay not provide optimally. Demerit үйлчилгээ. Мерит бус бараа,goods are the opposite, having high үйлчилгээ нь үүний эсрэг буюуpersonal and external costs, so that хязгаарлаагүй тохиолдолд хүмүүсwithout restriction people may хэт их хэрэглэж болох, хувийн болонconsume too much of them (e.g. нийгмийн хор уршиг ихтэй барааAlcohol, tobacco abuse). (тамхи, архийг хэтрүүлэн хэрэглэх гэх мэт). Мерит ба мерит бус бараа, үйлчилгээний нийгэмд бүхэлдээ тусах үр нөлөөний улмаас62
  • 63. тэдгээрийг хүргэхэд төрийн оролцоо шаардлагатай байдаг.Concept that selections of Төрийн албан хаагчдыг сонгонMerit principle Мерит зарчимgovernment employees should шалгаруулах ажиллагаа хувийнbe based on merit or competence болон улс төрийн үзэмжээс илүүrather than personal or political хувь хүний мэргэшил, ур чадвартfavouritism. A professional system үндэслэсэн байх зарчим. Сонгонof personnel administration, шалгаруулах, албан тушаалдfree from political interference, дэвшүүлэх ажиллагаа ажилтанin which selection and progress бүрийн ажлын гүйцэтгэл, мэдлэг,in the service are based upon мэргэшлийн түвшин, ур чадварыгthe performance, expertise, and бодитойгоор хэмжихийн (голtechnical qualification of each төлөв нээлттэй, өрсөлдөөнтemployee, measured objectively шалгаруулалтын журмаар)(often through open, competitive зэрэгцээ төрийн албаны зөвлөлexaminations), accompanied by нь албан тушаалын ангилал,the development of a position цалин хөлсний нэгдсэн сүлжээгclassification and salary боловсруулж мөрдүүлдэг, улсstandardisation system and төрийн нөлөөллөөс ангид,administered through a central civil боловсон хүчний удирдлагынservice commission. (Carole, 2000) мэргэжсэн тогтолцоо болж төлөвшсөн байдал. (Карол, 2000)Metropolitan areas and megacitiesMetropolitan government Нийслэлийн (Том хотын)are economically larger than most Ихэнх орны нийслэл болон том захиргааof the counties in their respective хотууд эдийн засаг, хүн амынregions. Their administrative хувьд бусад нутаг дэвсгэрийнstructures are different ranging нэгжээс том байдаг. Тэдгээрийнfrom a separate governmental захиргааны бүтэц нь засгийнstructure to a regional authority газрын тусгай нэгжээс авахуулаадsupervising local councils. (Schiavo орон нутгийн хурлыг хянадаг& Sundaram, 2000) бүсийн захиргаа хүртэл олон янз байдаг. (Шиаво & Сундарам, 2000)A ministry is a primary level grouping “Сайд” хэмээх улс төрийн албанMinitsry Яамof governmental functions, headed тушаалтнаар толгойлуулсан,by a major political officer known засгийн газрын тодорхой чигas a minister. In some countries, e.g., үүргийг дагнан эрхэлсэн төрийнthe US, such a grouping is called a захиргааны төв байгууллага. АНУdepartment. More often, зэрэг зарим оронд яамыг 63
  • 64. a department is a subdivision of a департамент гэж нэрлэдэг. Яамministry, and is in turn divided into нь эрх мэдлийн шатлалын дагууdivisions, branches, and sections, in газарт (департамент), газар ньdescending order of hierarchy. хэлтэс, салбар, нэгж гэх мэтээр зохион байгуулагдсан байдаг.The systematic collection andMonitoring Хяналт-шинжилгээanalysis of information as a project Төсөл, хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн (мониторинг)or program progresses. It is явцад мэдээллийг системтэйгээрbased on targets set and activities цуглуулж дүн шинжилгээ хийх үйлplanned during the planning phases ажиллагаа. Аливаа ажлыг төлөвлөхof work. It helps to keep the work шатанд тавигдсан зорилтууд,on track, and can let management үйл ажиллагааны төлөвлөгөөндknow when things are going wrong. үндэслэн явуулдаг. ТөлөвлөсөнIf done properly, it is an invaluable ажил цаг хугацаандаа хийгдэжtool for good management, and байгаа эсэх, удирдлагын зүгээсit provides a useful base for анхаарвал зохих асуудлуудыгevaluation. It enables to determine тодорхойлоход тусалдаг. Үрwhether the resources available are дүнтэй хийж гүйцэтгэсэнsufficient and are being well used, тохиолдолд менежментийнwhether an organisation’s capacity чухал арга хэрэгсэл болох бөгөөдis sufficient and appropriate and үнэлгээний үндэс суурийг тавьжwhether it does what it planned to өгдөг. Түүнчлэн байгууллагынdo. хөрөнгийн эх үүсвэр хангалттай эсэх, түүний зарцуулалт хэр байгаа, чадавхи хүрэлцээтэй эсэх, төлөвлөсөн ажлаа биелүүлж байгаа эсэхийг тодорхойлох бололцоог бүрдүүлдэг. “Мониторинг үнэлгээ” гэсэн нэр томьёог хоршоо үгээр нэг зүйл мэт хэрэглэх нь их байдаг боловч үнэн хэрэгтээ эдгээр нь өөр хоорондоо уялдаатай боловч хоёр өөр үйл ажиллагаа юм (Үнэлгээг үз).‘Urban’ is different from ‘municipal.’ ‘Хот’ ба ‘муниципалитет’Municipality Хотын захиргааA municipal agency is an өөр хоорондоо ялгаатай.administrative entity, while urban Муниципалитет нь цэвэрservices could be, and often are, захиргааны байгууллага бол хотынperformed by a variety of non- үйлчилгээг захиргааны бус төрөлmunicipal agencies. Nevertheless, бүрийн байгууллага хариуцаж64
  • 65. urban government has historically болдог. Гэсэн хэдий ч энэ хоёрbeen treated as synonymous нэрийг олон оронд хольжwith municipal administration хэрэглэсээр иржээ. Хотынin many countries. The status of захиргааны эрх зүйн статус оронmunicipalities in different countries бүрт янз бүр байдаг. Их британи,varies between the statutory and АНУ зэрэг оронд үндсэн хуулийнthe permissive. Urban government статусгүй бол, Ази, Африк, зүүнhas no constitutional status in Европ, Латин америк, эх газрынcountries like the UK and the US, Европын ихэнх оронд үндсэнbut has been granted such status хуулийн статустай байна. (Шиавоin most Asian, African, eastern & Сундарам, 2000)European, and Latin Americancountries, and in continentalEurope. (Schiavo & Sundaram,2000) 65
  • 66. NA nation is a cultural and social Үндэстэн бол хүмүүсийн нийгэм,Nation Үндэстэнcommunity. Nationhood is an соёлын нийтлэг нэгдэл юм.ethical and philosophical doctrine Үндэстэн оршин тогтнох гэдэг нь ёсand is the starting point for the зүй, философийн ухагдахуун бөгөөдideology of nationalism; a nation is үндэсний үзлийн үзэл суртал эндээсa form of self-defined cultural and улбаатай байдаг. Иймд үндэстэн ньsocial community. Members of a хүмүүс өөрөө өөрсдийгөө нийгэм,‘nation’ share a common identity, соёлын хувьд тодорхойлсонand usually a common origin, in the нэгдэл юм. Үндэстний гишүүд ньsense of history, ancestry, parentage нийтлэг шинж байдалтай бөгөөдor descent. A nation extends across гол төлөв түүх, өвөг дээдэс, гаралgenerations, and includes the dead угсааны хувьд нийтлэг гаралas full members. Past events are үүсэлтэй байдаг. Үндэстэн олонframed in this context: for example, арван үеийг дамждаг бөгөөд амьby referring to ‘our soldiers’ in үрэгдсэн хүмүүсийг бүрэн гишүүндconflicts which took place hundreds тооцон, өнгөрсөн үеийн түүх мөнof years ago. More vaguely, nations хамааралтай байдаг. Жишээлбэл,are assumed to include future хэдэн зуун жилийн өмнө болжgenerations. өнгөрсөн тулалдааны тухай ‘манайThough ‘nation’ is also commonly эрэлхэг дайчид’ хэмээн одоо цагаарused in informal discourse as a ярьдаг. Үндэстэн гэх ойлголтодsynonym for state or country, a ирээдүй үе ч багтдаг.nation is not identical to a state. Хэдийгээр албан бус хүрээндThe people of a nation-state “үндэстэн” гэдгийг ’төр’ ба ’төр улс’consider themselves a nation, гэдэгтэй хольж хэрэглэдэг боловчunited in the political and legal үндэстэн нь төр улсаас ялгаатайstructure of the State. юм. Төр улсыг бүрдүүлж байгаа иргэдийг Төрийн улс төр, эрх зүйн тогтолцооны дор нэгдсэн ард түмэн – үндэстэн хэмээн үздэг.Goods or services where economies Эхний компани тухайн бараагNatural monopoly Жинхэнэ дангаар ноёрхогчof scale are so high as to prevent хангалттай өндөр хэмжээгээрany competitor from entering the үйлдвэрлэж эхлээд түүнийmarket once the first company has тэлэлтийн үр ашиг нь бусадbegun production in large enough өрсөлдөгчдийн зах зээлд орохamounts. The existence of ‘natural боломжийг хаах хэмжээнд хүртэлmonopolies’ is a justification for өндөр байх тохиолдол. “Жинхэнэ66
  • 67. government intervention. дангаар ноёрхогч” оршин тогтнохCompletely insulated from явдал төрийн оролцооны үндэслэлcompetition, natural monopolies болдог. Өрсөлдөөнөөс бүрэнalso systematically underproduce, ангид учраас дангаар ноёрхогчидto keep prices at the profit- хомсдол бий болгож, үнийнmaximization level, and stifle түвшинг ашгийн дээд цэг хүртэлtechnical progress. Government барьж, техникийн дэвшлийгdirect production, or regulation of сааруулдаг. Засгийн газрын шуудprice and access, or a breakup of үйлдвэрлэл, үнэ, хүртээмжийнthe monopoly company, is needed зохицуулалт, эсвэл компанийto approximate the outcome of a дангаар ноёрхох байдлыг халахcompetitive market. зэрэг арга хэмжээ өрсөлдөөнт зах зээлийн үр нөлөөг тэнцвэржүүлэх ач холбогдолтой байдаг.Granting offices, contracts and Мэргэшлийн ур чадварыг нь үлNepotism Тал тохой татахbenefits to friends and relatives, харгалзан танил тал, хамаатанregardless of merit. саднаа албан тушаалд томилох, тэдэнд гэрээ контракт өгөх, урамшуулал олгох. Тайлбар: ‘cronyism’ ба ‘nepotism’ нь ойролцоо утгатай үгс боловч ‘cronyism’-ийг танил талын, ‘nepotism’-ийг хамаатан садангийн хүрээнд гол төлөв хэрэглэсэн байдаг.Political neutrality, i.e. Улс төрийн хувьд төвийг сахисанNeutrality Төвийг сахихnonpartisanship is the requirement буюу нам бус байх зарчим нь улсfor public servants to serve equally төрийн аливаа удирдлагад тэгшany political leader to the best үйлчлэх үүргээ чадварлагаарof their ability, act impersonally гүйцэтгэх, хувийн ашиг сонирхлынand objectively. In return to this гадуур, шударга ажиллахservice, public servants receive талаар төрийн албан хаагчдадcertain benefits in their conditions тавигдах шаардлага юм. Ийнхүүof service, such as security of үйлчилснийхээ хариуд төрийнemployment, despite changes of албан хаагчид засгийн газарgovernment, and a decent pension. солигдсон эсэхээс үл хамааранMoreover, they are subject in ажлын байрны баталгаа, өндөрtheir personal political expression насны боломжийн тэтгэвэр авахto constraints not applicable to зэрэг хангамж эдэлдэг. Түүнчлэнpersons in private employment. бусад салбарт ажиллагчдаас 67
  • 68. ялгаатай нь тэд улс төрийн үзэл бодлоо илэрхийлэх тодорхой хязгаарлалттай байдаг.New Public Management (NPM)New public management Улсын салбарын шинэis the term used to describe a new 1990-ээд оны эхнээс ихэнх менежментmodel of public sector management хөгжингүй орнууд (Их британи,that had emerged in most advanced Шинэ зеланд, Австрали, АНУ,countries (the UK, New Zealand, Канад зэрэг) болон зарим хөгжижAustralia, the United States and буй орнуудад авч хэрэглэсэнCanada) and many developing улсын салбарын удирдлагынones by the beginning of the шинэ загварыг тодорхойлоход1990s. Initially, the new model хэрэглэсэн нэр томьёо. Шинэhad several names, including загвар анх ‘менежериализм’ (1993),‘managerialism’ (Pollitt, 1993); ‘new ‘улсын салбарын шинэ менежмент’public management’ (Hood, 1991); (1991), ‘зах зээлд үндэслэсэн‘market-based public administration’ төрийн захиргаа’ (1992), ‘бизнес(Lan and Rosenbloom, 1992) or сэтгэлгээтэй засгийн газар’ (1992)‘entrepreneurial government’ зэрэг янз бүрийн нэрээр гарч ирсэн(Osborne and Gaebler, 1992). The боловч одоо ном зохиолд ‘улсынliterature is settled on new public салбарын шинэ менежмент’ буюуmanagement, often abbreviated ‘New Public Management’, ихэвчлэнas NPM. There is a view among түүний ‘NPM’ хэмээн товчилсонacademics that the ‘new’ should be нэрээр хэвшин тогтжээ. Тус загварdropped from the title, as NPM is no нэгэнт шинэ байхаа больж, батlonger ‘new’ and well established as a бөх оршин тогтнох болсон учирmodel. (Hughes, 2003) ‘шинэ’ гэсэн тодотголыг авч хаяхThe new model aimed at introducing цаг болсон хэмээн үзэх судлаачидprivate sector management байна. (Хьюс, 2003)principles in public administration Улсын салбарт хувийн хэвшлийнfocused on increased flexibility, менежментийн зарчмуудыгefficiency, and competitiveness нэвтрүүлэхэд чиглэсэнin public service, introducing шинэтгэлийн загвар нь төрийнperformance management, албыг илүү уян хатан, үрperformance measurement and ашигтай болгох, төрийн албандperformance related incentives for өрсөлдөөнийг нэмэгдүүлэх,civil servants, transfer of centralized гүйцэтгэлийн менежментийгcontrol to agencies, introducing нэвтрүүлэх, албан хаагчдын ажлынcontractual relationship into public үр дүнг үнэлэх, түүнд тохирсонaffairs, contracting out service урамшуулал олгох, удирдлагынdelivery functions. төвлөрсөн хяналтыг агентлагуудад шилжүүлэх, улсын хэвшлийн аж68
  • 69. Note: See also ‘Public Management’ ахуйн харилцаанд гэрээний хэлбэр нэвтрүүлэх, үйлчилгээ хүргэх чиг үүргийг гадны гэрээлэгчээр гүйцэтгүүлэх зэрэгт чиглэсэн байна. Тэмдэглэл: Улсын салбарын менежментийг үз. Төрийн бус байгууллага (ТББ)Non – governmental Төрийн бус байгууллагаThe term ‘non-government хэмээх нэрийн дор төрөл бүрийнorganizationsorganization’ (NGO) is broad зорилготой, төрөл бүрийнand ambiguous, as it covers by байгууллагыг хамруулан ойлгодогdefinition a variety of different учраас энэ нь өргөн утгатай, бүдэгentities with different purposes. нэр томьёо юм. Гэхдээ ТББ гэдэгтGenerally, however, the term ‘NGO’ зөвхөн нийтийн ашиг сонирхолдhas come to be understood as чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулдагcomprising only organizations with (үйлдвэрчний эвлэл, хоршоодa public interest orientation (as зэрэг зөвхөн гишүүдийнхээopposed, for example, to a trade эрх ашигт үйлчилдэг иргэнийunion or a cooperative, which нийгмийн байгууллагаас ялгаатай)provides services limited to its байгууллагуудыг ойлгодог болжээ.members). NGOs are, of course, ТББ бол иргэний нийгмийн нэгpart of civil society. хэсэг юм. ТББ-ыг тодорхойлохAs usually understood, дөрвөн үндсэн хэв шинж нь: сайнNGOs possess four defining дурын; бие даасан; ашгийн бус;characteristics: they are voluntary, ядуу иргэдийн нөхцөл байдлыгindependent, non-profit, and aim сайжруулах, байгаль орчныгto improve the circumstances of хамгаалах зэрэг нийтийн эрхdisadvantaged people or address ашгийн асуудлыг шийдвэрлэхbroad public problems, such as зорилготой байдаг. (Шиаво &environmental protection. (Schiavo Сундарам, 2000)& Sundaram, 2000)Organisations prohibited by law Хувь хүмүүст ногдол ашигNon-profit organizations Ашгийн бус байгууллагаfrom distributing surplus revenues хуваарилж өгөхийг хуулиарto individuals. хориглосон байгууллага. 69
  • 70. OAn oath by which a civil servant or Төрийн албан хаагч, сонгуультOath of office Албан хаагчийн тангарагan elected official solemnly swears ажилтан албан үүргээ үнэнч,that he will exercise his official шударгаар гүйцэтгэхээ ёсduties with loyalty and honesty. төртэйгээр амласан тангараг.In carrying out public business, Албан тушаалд томилох,Objectivity Бодитой хандахincluding public appointments, гэрээ, хэлэлцээр байгуулах,awarding contracts, or шагнал урамшуулал, тэтгэлэгтrecommending individuals, for тодорхойлох зэрэгтээ зөвхөнrewards and benefits, holders of уг ажил, үйлчилгээг гүйцэтгэхpublic office should make choices чадвар, гавьяа зүтгэлд үндэслэсэнon merit. сонголт хийх зарчим.Oligarchy is a form of government Улс төрийн эрх мэдэл эд баялаг,Oligarchy Олигархиwhere political power effectively гэр бүл, зэвсэгт хүчний эрхrests with a small elite segment of мэдэл, эсвэл шашин шүтлэгээрsociety distinguished by wealth, холбогдсон нийгмийн цөөнх элитfamily, military powers or occult хэсгийн гарт байдаг засгийнspiritual hegemony. This type of газрын хэлбэр. Иймэрхүү эрхpower by its very nature may not мэдлийн туйлын шинж чанар ньbe exercised openly; the oligarchs тэрээр нээлттэй илэрдэггүй бөгөөдpreferring to remain ‘the power олигархиуд эдийн засгийн аргаарbehind the throne‘, exerting control хяналт тогтоож ‘нууц ноёнтон’through economic means. хэлбэрээр оршин тогтнохыг чухалчилдаг.The ombudsman (literally, Өндөр ёс суртахуун, мэргэшлээрээOmbudsman Омбудсманrepresentative) is a person (or хүлээн зөвшөөрөгдсөн, төрийнgroup) of unimpeachable integrity албан тушаалтны нэр дээрхand merit who receives and иргэдийн гомдлыг хүлээн авчinvestigates citizens’ complaints шалгасны үндсэн дээр шударгаagainst actions of public officials, шийдвэр гаргах үүрэг бүхийwith a view of achieving equitable хүн, эсвэл бүлэг. Скандинавынsettlement. This independent орнуудаас гаралтай энэхүү хараатinstitution, with its origin in the бус байгууллага нь захиргааныScandinavian countries, is a means ажиллагааны сул, үр ашиггүйof requiring government байдал, зохих журам70
  • 71. bureaucracies to respond to public зөрчигдсөн талаар иргэдийнcomplaints of bad or inefficient гомдлыг шийдвэрлэхэдadministration, or failure to follow захиргааны аппаратад шахалтdue process. (Schiavo & Sundaram, үзүүлэх арга хэрэгсэл юм.2000) (Үгчилбэл төлөөлөгч гэсэн утгатай). (Шиаво & Сундарам, 2000)An open government is understood Бизнесийн болон иргэнийOpen government Нээлттэй засгийн газарas one where businesses, civil нийгмийн байгууллагууд, иргэдsociety organisations and citizens өөр өөрсдийн эрх мэдлийн хүрээндhave gained in their relative ямар шийдвэр гарсныг мэддэгpowers: to know what has (ил тод байдал), хууль ёсныbeen decided (transparency), to үйлчилгээгээ авдаг (хүртээмж),obtain their legitimate service дуу хоолойгоо сонсгох боломжтойentitlements (accessibility), an (зөвлөлдөх, оролцоо) болсонto be heard (consultation and нөхцөлд нээлттэй засгийн газарparticipation) (OECD, 2005) үйлчилж байна хэмээн ойлгоно. (ЭЗХАХБ, 2005)”Open society” recognizes that no “Нээлттэй нийгэм” амьдралдOpen society Нээлттэй нийгэмone has a monopoly on the truth. үнэнээс илүү ноёрхогч байхгүйThe concept was advanced by гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг. Энэthe philosopher, Karl Popper, in үзэл баримтлалыг анх философич Карл Поппер 1938-1943 онд(written between 1938 and 1943 Нацистаас дүрвэх хугацаандааThe Open Society and its Enemieswhile he was a refugee from бичсэн “Нээлттэй нийгэм баNazism).In such a society, citizens түүний дайснууд” номдоо гаргажare able vigorously to debate тавьсан байна. Нээлттэй нийгэмдgovernment policies and the future иргэд нь засгийн газрын бодлого,direction of their country, and улс орны хөгжлийн чиглэлийнfreedom is maximized, but the талаар хүчтэй маргаан өрнүүлэхweak and the poor are protected. чадавхитай, дээд зэргийн эрхLegal guarantees of freedom of чөлөөтэй, эвлэлдэн нэгдэх, үг хэлэхassociation and freedom of speech эрх чөлөө нь хуулиар баталгаажсанare assured. (Pope, 2007) байдгийн дээр сул дорой, ядуу иргэдийг хамгаалах оновчтой тогтолцоо үйлчилж байдаг. (Поуп, 2007) 71
  • 72. In public service, openness means Төрийн албаны хувьд нээлттэйOpenness Нээлттэй байдалthat holders of public office should байх гэдэг нь төрийн албанbe as open as possible about all тушаалтны гаргаж байгааthe decisions and actions that they шийдвэр, хэрэгжүүлж байгааtake. They should give reasons арга хэмжээ аль болох ил тодfor their decisions and restrict байх, гаргасан шийдвэрийнхээinformation only when the wider үндэслэлийн талаар тайлбарpublic interest clearly demands. хийдэг, мэдээллийг зөвхөн(Pope, 2007) нийтийн ашиг сонирхолд илэрхий харшилсан тохиолдолд хязгаарладаг байх гэсэн утгыг илтгэдэг. (Поуп, 2007)72
  • 73. PParadigm is a philosophical and Шинжлэх ухааны аливаа салбар,Paradigm Парадигмtheoretical framework of a scientific эсвэл төрлийн дотор хийгдэх онол,school or discipline within which хууль, дүгнэлт, туршилтуудыгtheories, laws, and generalizations заан чиглүүлж байдаг философи,and the experiments performed in онолын хүрээ. (Вэвстэрийнsupport of them are formulated. толь). Парадигмын шилжилт(Webster dictionary) A paradigm нь үзэл баримтлалын хүрээгshift changes the conceptual өөрчилснөөрөө асуудлыг урьдframework that allows large өмнөхөөс тэс өөрөөр ойлгох,numbers of people to perceive тэдгээрийг шинэ нөхцөл байдалдproblems and opportunities in тохируулан оновчтой шийдвэрлэх,very different ways than in the нөөц бололцоог дайчлан ашиглахpast, or to conceive of responses боломжийг олон хүнд олгодог.to problems and opportunities in a (Рондинэли, 2007)new context. (Rondinelli, 2007)There are three main forms of Оролцооны гурван үндсэн хэлбэрParticipation Оролцооparticipation: байдаг:• Economic participation, that • Эдийн засгийн оролцоо – иргэд, provides people, including түүний дотор эмэгтэйчүүд, women, the disabled, and хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд, marginalized groups, with эмзэг бүлгийнхэнд чадавхи, opportunities to use their боломжоо ашиглах, орлогоо capabilities and gain income to нэмэгдүүлэх, сонголт хийх increase their choices. бололцоо олгодог;• Political participation, which • Улс төрийн оролцоо – үг хэлэх, includes freedom of speech эвлэлдэн нэгдэх эрх чөлөө, and association, guarantees хүний эрхийг хангах, чөлөөт, of human rights, free and fair шударга сонгууль явуулах, elections, a multi-party system, олон намын тогтолцоог хүлээн and the rule of law. зөвшөөрөх, эрх зүйт ёсыг сахих• Social and cultural participation, үндсэн дээр хэрэгждэг. which implies the rights of all • Нийгэм, соёлын оролцоо – иргэд people and their communities өөрсдийн хэл, түүх, зан заншил, to shape their own social and соёл урлаг зэрэг нийгэм, cultural environment, including соёлын орчноо хамгаалах, language, art, and music. хөгжүүлэх эрхээ эдлэх боломжийг нэмэгдүүлдэг. 73
  • 74. These forms are complementary Эдгээр хэлбэр нь харилцан бие– progress in one can positively биеэсээ хамааралтай бөгөөдaffect progress in the other. Public нэг хэлбэрт гарсан ахиц нөгөөadministration structures and хэлбэртээ эерэгээр нөлөөлдөг.processes provide anchors to Төрийн захиргааны бүтэц, үйлfacilitate each of the above forms of ажиллагаа оролцооны эдгээрparticipation. (Cheema, 2007) хэлбэрийг дэмжих гүүр болж өгдөг. (Чийма, 2007)It implies the introduction or Хүн амын төр засгийн бүтэц,Partcipatory governance Оролцоот засаглалstrengthening of mechanisms to үйл явцад хамрагдах боломжencourage the direct involvement муутай хэсгийн шууд оролцоогof those who find it difficult to нэмэгдүүлэх механизмуудыгparticipate in state structures бүрдүүлж бэхжүүлэх тухай асуудал.and processes. In almost all Ийм хэсэгт гол төлөв орлогоcircumstances, this includes багатай, хүйс, гарал үүслийнthose with limited incomes; it байдлаараа тусгаарлагдсанalso includes those groups facing бүлгүүдийг авч үздэг. Оролцоотdiscrimination based on gender or засаглалын ашиг сонирхол ньethnicity. Participatory governance төлөөллийн ардчиллын гаднаdiffers from “good governance” хоцордог иргэдийг засаглалынin its emphasis on the inclusion үйл ажиллагаанд оролцуулахадof groups whose interests and чиглэдэгээрээ “сайн засаглал”-аасpriorities tend to get marginalized ялгаатай.in representative democracy.(Satterthwaite, 2007)The support or sponsorship Хөрөнгө мөнгө, нөлөө ихтэй ивээнPatronage Ивээн тэтгэхof a patron (i.e., a wealthy or тэтгэгчийн дэмжлэг, тэтгэлэг.influential guardian). The practice Сонгуульд ялсан улс төрийн намwhere a winning political party нь төрийн эх үүсвэрийг ашигланrewards individuals for their сонгуульд дэмжлэг үзүүлсэнelectoral support by appointing этгээдүүдийг албан тушаалдto government offices, granting томилох, гэрээ контракт өгөхcontracts, etc., using state зэргээр урамшуулах практик.resources. Patronage transgresses Манай албан бус хэллэгт үүнийгthe boundaries of political “улс төрийн бялуу хуваах” ч хэмээнinfluence, and violates the ярьдаг. Ийм практик нь улс төрийнprinciples of merit and competition. нөлөөллийг хэмжээ хязгааргүй болгож, мерит болон өрсөлдөөний зарчмуудыг эвддэг.74
  • 75. Performance management can Гүйцэтгэлийн удирдлагыг өргөнPerformance management Гүйцэтгэлийн удирдлагаbe broadly defined as ‘acting утгаар “гүйцэтгэлийн мэдээлэлдupon performance information’. тулгуурлан үйл ажиллагааPerformance information can be явуулах” хэмээн тодорхойлжused for different purposes – in болно. Гүйцэтгэлийн мэдээллийгpolicy preparation, decision, бодлого боловсруулах, шийдвэрimplementation and evaluation, гаргах, хэрэгжүүлэх, үнэлгээ өгөхfor accountability purposes or in зэрэг бодлогын боло хариуцанfinancial management. тайлагнах, мөн санхүүгийнAccurate performance удирдлагын зэрэг төрөлinformation is needed for the бүрийн зорилгоор ашигладаг.implementation of management Гүйцэтгэлтэй холбосон цалин хөлс,instruments such as performance урамшуулал олгох, үр дүнгийнpay, performance contracts or гэрээ байгуулж, дүгнэх, үр дүндperformance budgets. The focus суурилсан төсөв боловсруулахадof performance measurement гүйцэтгэлийн талаарх үнэн зөвand management has changed мэдээлэл шаардлагатай байдаг.through time in accordance with “Засгийн газрын гүйцэтгэл”the dominant understanding of гэж чухам юу болох талаархиwhat constitutes ‘government үндсэн ойлголт өөрчлөгдөхийнperformance’. In times of shrinking хэрээр гүйцэтгэлийн хэмжүүр,public budgets and a discourse of гүйцэтгэлийн удирдлагын‘less government’, as in the 1980s, агуулга цаг хугацааны дагууperformance measurement and өөрчлөгдөж ирэв. Засгийнmanagement tends to focus on газрын зардлыг хумьж, төрийнinputs and efficiency. Minimizing оролцоог бага байлгах бодлогоthe public sector was no longer the баримталж байсан 1980-аад оныdominant public administration үед зардал, үр ашиг дээр төвлөрөхreform strategy. Outcomes хандлагатай байв. Сүүлийн үедand quality concerns gained улсын салбарыг багасгах зорилтimportance in many countries. төрийн захиргааны шинэтгэлийнMore recently, the decline in trust стратегид давамгайлах байр суурьin public institutions has pushed эзлэхээ больж олон оронд эцсийнperformance measurement systems үр дүн, чанарт ач холбогдолtowards measurement of quality- өгөх болсон байна. Тун саяхнаас,of-life indicators and the quality-of- төр засгийн байгууллагад итгэхgovernance. итгэл буурсантай холбогдуулан(Bovaird & Löffler, 2009) амьдралын чанарын үзүүлэлтүүд болон засаглалын чанарыг гүйцэтгэлийг хэмжихэд ашиглах болжээ. (Бовэйрд & Лойфлэр, 2009) 75
  • 76. Performance is usually measured Гүйцэтгэлийг гол төлөв хүрсэн үрPerformance measurement Гүйцэтгэлийг хэмжихin terms of results. Results can be дүнгээр хэмждэг. Үр дүнг зардалspecified in terms of inputs (the (төрийн үйлчилгээг үйлдвэрлэхэдresources used to produce a public зарцуулсан эх үүсвэр); эсвэлservice); or outputs (the service бүтээгдэхүүн (үйлчилгээ өөрөө);itself); or outcomes (the purpose эсвэл эцсийн үр дүн (үйлчилгээachieved by producing the service); хүргэснээр тавьсан зорилгоgood process. биелсэн эсэх); зохистой үйл явцаар хэмждэг.• Inputs are the resources usedPerformance Indicators: to produce the service, e.g. Үр дүнгийн шалгуур number of employees, money үзүүлэлтүүд: spent, number of hospital үйлдвэрлэхэд зарцуулсан • Зардал: Үйлчилгээг beds, number of public buses. эх үүсвэр, жишээлбэл The social value of inputs ажиллагчдын тоо, зарцуулсан is measured by their cost. хөрөнгө, эмнэлгийн орны The performance criterion тоо, нийтийн тээврийн corresponding to inputs хэрэгслийн тоо. Зардалтай is economy, i.e., the timely холбоотой гүйцэтгэлийн acquisition of good-quality шалгуур үзүүлэлт бол хэмнэлт, inputs at the lowest costs. өөрөөр хэлбэл, чанар сайтай• Output is the service itself – бараа, материал, эх үүсвэрийг e.g. number of pupils taught, хамгийн бага зардлаар, number of discharged patients. хугацаанд нь олж авах явдал The social value of outputs is юм. approximated by the market • Бүтээгдэхүүн нь үйлчилгээ price for the same or the closest өөрөө, жишээлбэл хичээлд equivalent service (or, in its хамрагдсан сурагчдын тоо, absence, by total unit cost). хэвтэж эмчлүүлсэн өвчтөний The performance criterion тоо, явсан км-ийн тоо. corresponding to outputs is Бүтээгдэхүүний нийгмийн үнэ efficiency, i.e., minimizing total цэнийг түүнтэй ижил, эсвэл input cost per unit of output адилтгах үйлчилгээний зах (or maximizing the quantity зээлийн үнээр (хэрэв ийм үнэ of output in relation to a given байхгүй бол нэгж зардлын total cost of inputs). дүнгээр) жишиг болгон• Intermediate outcomes – e.g. тодорхойлдог. Бүтээгдэхүүнтэй new knowledge, increased холбоотой үр дүнгийн шалгуур skills, number of recovered бол үр ашиг буюу нэгж patients, user satisfaction with бүтээгдэхүүнд ногдох нийт services. зардлыг багасгах явдал юм.76
  • 77. • End ooutcomes – the purpose • Завсрын үр дүн: шинэ мэдлэг, that is achieved by producing нэмэгдсэн ур чадвар, эдгэрсэн the service - e.g. increased өвчтөний тоо, үйлчилгээний grades achieved in schools, талаарх сэтгэл ханамжтай reductions in unemployment, байдал. increased health and well- • Эцсийн үр дүн: тухайн being. The social value of үйлчилгээг үзүүлснээр тавьсан outcomes is difficult to assess, зорилго биелсэн, жишээ нь except as revealed by public суралцагчдын дүн дээшилсэн, reaction in the political arena. ажилгүйдэл багассан, эрүүл• The performance criterion мэнд, амьжиргаа сайжирсан corresponding to outcomes is гэх мэт. Үр дүнгийн нийгмийн effectiveness, i.e., maximizing үнэ цэнийг улс төрийн outcomes in relation to the талбарт олон нийтийн хариу outputs produced. үйлдэл болж илэрснээс бусад• Process is the manner in тохиолдолд үнэлэхэд хэцүү which inputs are procured, байдаг. Үр дүнтэй холбоотой outputs produced, or гүйцэтгэлийн шалгуур outcomes achieved. The value үзүүлэлт бол үр нөлөө буюу of good process is high but үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүнтэй undetermined. For inputs, харьцангуйгаар үр дүнг good process consists of хамгийн өндөр байлгах явдал intelligent compliance with юм. input acquisition and utilization • Үйл явц бол эх үүсвэр олж авах, rules and, of course, integrity. бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх, In some areas of public activity, эцсийн үр дүнд хэрхэн as in our example of law хүрснийг илэрхийлэх үзүүлэлт enforcement, “due process” юм. Үйл явц зохистой явагдах has its own independent нь өндөр ач холбогдолтой validity and is a key element of боловч түүнийг тодорхойлох good governance. (Schiavo & боломж хязгаарлагдмал байдаг. Sundaram, 2000) Зардлын хувьд зохистой үйл явц нь бараа, материал худалдан авах, ашиглах дүрэм журам, мэдээжийн хэрэг шударга байдлыг мөрдөх явдал юм. Төрийн үйл ажиллагааны зарим салбарт, тухайлбал хууль сахиулах салбарт “зохих ёсны процедур” нь өөрийн бие даасан утгатай төдийгүй сайн засаглалын гол элемент болно. (Шиаво & Сундарам, 2000) 77
  • 78. Government personnel Төрийн албаны боловсон хүчнийPersonal management Боловсон хүчний удирдлагаmanagement consists of four удирдлага нь төлөвлөх, шинээрfundamental functions: planning, элсүүлэх, хөгжүүлэх, сахилгынrecruitment, development, дүрмийг мөрдүүлэх гэсэн дөрвөнand sanction. Planning refers үндсэн чиг үүргээс бүрддэг.to the definition of personnel Төлөвлөлтөд боловсон хүчнийrequirements, jobs, and pay хэрэгцээ, ажлын байр, цалинand benefits. The objectives хөлс, нэмэлт хангамжуудыгof personnel planning are: to тодорхойлох ажиллагаа хамаарна.monitor and control the growth Төлөвлөлтийн зорилго нь төсвийнof government employment зорилттой уялдуулан төрийнaccording to fiscal targets; to албаны ажиллах хүчний өсөлтөдensure that existing staff are мониторинг хийж, хяналт тавих;utilized and effectively deployed засгийн газрын бодлого, хөгжлийнin response to government policy тэргүүлэх зорилтод нийцүүлэнand development priorities; and to боловсон хүчнийг үр ашигтайenable the government to achieve ашиглах, ажиллуулах; засгийнits strategies for staff acquisition, газарт ажилтнуудыг олж авах,retention, development, and exit. тогтвортой ажиллуулах, хөгжүүлэх,The recruitment process entails: чөлөөлөх стратегийг хэрэгжүүлэхidentifying the post to be filled; боломж олгох явдал болно.completing the job description; Шинээр элсүүлэх үйл явцад сулattracting suitable candidates орон тоог тогтоох, ажлын байрныfor the post; and assessing and тодорхойлолт гаргах, тус албанselecting the most suitable тушаалд тохирох нэр дэвшигчдийгcandidates. Development is the task татах, хамгийн тохиромжтойof orienting, training, motivating, нэр дэвшигчийг үнэлэх, сонгонand evaluating employees. шалгаруулах ажиллагаа хамаарна.Sanction is the establishment and Хөгжүүлэх гэдэгт ажилтнуудадmaintenance of expectations and ажил үүргийнх нь талаарobligations; dealing with discipline чиг баримжаа олгох, сургах,and grievances; and ensuring that урамшуулах, ажлын үр дүнгorganisations operate within the нь үнэлэх чиг үүргүүд багтдаг.regulatory frameworks set down Сахилгын дүрэм нь ажилтнуудынby the law. (Schiavo & Sundaram, хүлээх үүрэг, хариуцлагыг2000) тодорхойлох, сахилгын зөрчил, гомдлыг шийдвэрлэх, байгууллага нь хуулиар тогтоосон зохицуулалтын хүрээнд үйл ажиллагаагаа явуулах нөхцөлийг хангах үүрэгтэй байдаг. (Шиаво & Сундарам, 2000)78
  • 79. Corruption involving smaller Гол төлөв доод шатны албанPetty corruption Жижиг авлигаsums and typically involving more тушаалтнууд, бага хэмжээнийjunior officials. It covers everyday хөрөнгө мөнгө оролцсон авлигынcorruption that takes place at the төрөл. Бодлого хэрэгжүүлэх эцсийнimplementation end of policies, шат буюу төрийн албан хаагчидwhere public officials interact with иргэдтэй өдөр тутам харилцдагthe public. салбарт гардаг.The word ‘policy’ can refer: the Бодлогод маш олон зүйлийгPolicy Бодлогоintentions declared by parties хамруулж ойлгодог бөгөөдin an election; a rather precise намуудын сонгуулийн мөрийнprogramme than an intention; хөтөлбөрт тавьсан зорилтоосgeneral rules such as ‘foreign эхлээд тодорхой нэг хөтөлбөр,policy’; government decision in a ‘гадаад бодлого’ гэх мэт ерөнхийpolicy document; an to even larger баримтлах чиглэл, бодлогынthings such as everything the баримт бичигт тусгасан засгийнgovernment does (Hughes, 2003). газрын шийдвэр, тэр ч байтугайPolicy differs from rules or law. засгийн газраас авч явуулж байгааWhile law can compel or prohibit бүх арга хэмжээг ч ойлгох нь бийbehaviors (e.g. a law requiring the (Хьюс 2003).payment of taxes on income) policy Бодлого нь дүрэм журам, хуулиасmerely guides actions toward those ялгаатай байдаг. Хуулиар ямарthat are most likely to achieve a нэг үйлдлийг албадан хийлгэхdesired outcome. юмуу, эсвэл хориглож болдог болAs a process, ‘policy’ can be defined (орлогын албан татвар ногдуулахas a long-term matter starting with гэх мэт) бодлого нь зөвхөн хүсэнthe issues and moving through хүлээж байгаа үр дүнд чиглэсэнobjective setting, decision-making үйл ажиллагааг залж чиглүүлдэг.to implementation and evaluation. Үйл явцын хувьд бодлогыг шийдвэрлэх асуудлыг тодорхойлохоос эхлээд зорилго, зорилтуудыг тогтоох, шийдвэр гаргах, хэрэгжүүлэх, үнэлгээ хийх шатуудыг хамарсан урт хугацааны ажиллагаа хэмээн тодорхойлж болно.Process of researching or analyzing Бодлогын шинжилгээ нь тухайнPolicy analysis Бодлогын шинжилгээpublic problems to provide policy бодлогын асуудлаар судалгааmakers with specific information шинжилгээ хийж, бодлогоabout the range of available policy боловсруулагчдад бодлогын төрөл 79
  • 80. options and advantages and бүрийн хувилбар, хандлагынdisadvantages of different давуу болон сул талуудын талаарapproaches. However, policy тусгай мэдээлэл гаргаж өгөхanalysis can be divided into two үйл явц юм. Гэхдээ бодлогынmajor fields. Analysis of policy is шинжилгээг: бодлогыг шинжлэхanalytical and descriptive – i.e., it – тухайн бодлого, түүнийгattempts to explain policies and боловсруулсан явцыг тайлбарлахtheir development. Analysis for буюу шинжилгээний болонpolicy is prescriptive – i.e., it is тодорхойлсон шинжтэй; бодлогодinvolved with formulating policies зориулсан шинжилгээ – бодлого,and proposals (e.g., to improve саналыг боловсруулахад (жишээ ньsocial welfare). нийгмийн халамжийг сайжруулах) жор тогтоох гэсэн хоёр үндсэн салбарт хувааж үздэг.Political commitment is the Улс төрийн үүрэг амлалт гэдэг ньPolitical commitment Улс төрийн үүрэг амлалтdecision of leaders to use their удирдагчдын эрх мэдэл, нөлөөгөөpower, influence, and personal ашиглах, гар бие оролцох тухайinvolvement to ensure that political шийдвэр бөгөөд хамгийн өргөнcommitment in the broadest sense утгаараа удирдагчдын амлалтmeans leadership commitment. гэсэн үг.Political parties bring together Ижил төстэй үзэл бодолтой, улсPolitical parties Улс төрийн намуудthose who share similar views and төрийн албан тушаал, нөлөөллийнinterests to campaign for political төлөө кампанит ажил явуулахoffice and influence. They perform сонирхолтой хүмүүсийг улс төрийнa number of different functions. For намууд нэгтгэн зохион байгуулжthe electorate they help simplify the байдаг. Улс төрийн намууд хэд хэдэнelectoral choice by offering broad үүрэг гүйцэтгэдэг. Сонгогчдынpolicy positions and programmes хувьд, өргөн хүрээтэй бодлогынbetween which to choose. For байр суурь, хөтөлбөрүүдийгgovernments they provide a дэвшүүлж, сонгуулиар хийхreasonably stable following of сонгогчдын сонголтыгpolitical supporters to enable them хялбаршуулахад тусалдаг. Төрto achieve their programmes once засгийн хувьд, нэгэнт сонгогдсоныхelected. For the more politically нь дараа дэвшүүлсэн хөтөлбөрөөcommitted they provide an хэрэгжүүлэх бололцоо олгохуйцopportunity for involvement in харьцангуй тогтвортой улс төрийнpublic affairs, a means of political дэмжлэгийн бааз суурь бий болгожeducation and a channel for өгдөг. Харин улс төрийн зүтгэлтэн,influencing public policy. (Beetham идэвхтнүүдийн хувьд улс төрийн& Boyle, 1995) нам нь тэднийг төрийн хэрэгт оролцох боломж олгохын80
  • 81. зэрэгцээ улс төрийн боловсролын арга хэрэгсэл, төрийн бодлогод нөлөө үзүүлэх суваг нь болж өгдөг. (Бийтхам & Бойел, 1995)Power is the ability to get what you Аливаа хүний хүссэн зүйлээPower Эрх мэдэлwant and a measure of a person’s гүйцэлдүүлэх, хүрээлэн байгааability to control the environment орчин, бусад хүмүүсийн занaround them, including the байдлыг хянах чадварын хэмжүүр.behavior of other people. The termauthority is often used for power, Жич: ‘power’, ‘authority‘ гэдэгperceived as legitimate by the social үгсийн утгын ялгааг ‘хууль ёсныstructure. эрх мэдэл’-ээс хар.Predictability results primarily Хууль, дүрэм журам ойлгомжтой,Predictability Мэдэгдэхүйц байдалfrom law and regulations that урьдаас мэдэгдсэн, нийтээр, үрare clear, known in advance, and нөлөөтэй дагаж мөрддөг байсанuniformly and effectively enforced. нөхцөлд урьдчилан мэдэх боломж бүрдэнэ.Those best allocated by the market, Хуваарилалтыг нь зах зээлPrivate goods and service Хувийн бараа, үйлчилгээi.e. those having a high degree of хамгийн сайн хийж чаддаг буюуexcludability and rivalrousness in хэрэглээг нь хязгаарлаж болох,consumption. өрсөлдөөн ихтэй бараа, үйлчилгээ.The term ’private interests’ includes Хувийн ашиг сонирхол гэдэгтPrivate interests Хувийн ашиг сонирхолnot only the personal, professional ажилтанд байж болох хувийн,or business interests that an officer мэргэжлийн, бизнесийнmay have, but also the personal, сонирхлоос гадна түүний хувийнprofessional or business interests болон ажил төрлийн холбоотойof the individuals or groups that хүмүүсийн сонирхлыг ойлгодог.the officer associates. This might Энд хамаатан садан, танил тал,include relatives, friends or even эсвэл өрсөлдөгч, дайснуудыгrivals and enemies. In other words, хамруулж болно. Өөрөөр хэлбэл,private interests are those interests хувийн ашиг сонирхол гэдэг ньthat can bring either benefits or тухайн ажилтанд ашиг хонжоо бийdisadvantage to the officer, or to болгох, эсвэл хор хөнөөл учруулжothers whom the officer may wish болох хүмүүсийн, эсвэл бусдадto benefit or disadvantage. ашиг хонжоотой, эсвэл давуутай бус байдал бий болгохыг 81
  • 82. Such interests can involve an зорьж байгаа тухайн ажилтныactual or potential financial gain сонирхол юм. Ийм сонирхолдor loss and can involve property, санхүүгийн бодит, эсвэлshares, unpaid debts, or some болзошгүй ашиг, алдагдал, өмчform of gift or benefit – including хөрөнгө, хувьцаа, төлөгдөөгүй зээл,a job opportunity or secondary эсвэл бэлэг сэлт, хангамж, үүнийemployment. Other private дотор ажил олгох, давхар ажилinterests may not have a financial гүйцэтгэх явдал багтаж болно.component, but could involve Хувийн бусад сонирхол заавалpersonal or family relationships or хөрөнгө мөнгөтэй холбоотой бусsporting, social or cultural activities боловч тухайн ажилтны санааthat could influence an officer’s бодол, шийдвэрийг өөрчилж болохjudgement or decision. хувийн болон гэр бүлийн харилцаа, спорт, соёлын үйл ажиллагаа мөн адил хамаарч болно.The private sector is that part of Хувийн ашиг орлогод чиглэсэн,Private sector Хувийн салбарthe economy which is both run for төрийн хяналтын гадна байдагprivate profit and is not controlled эдийн засгийн салбар.by the state.Privatization is the process of Өмч хувьчлал нь өмч хөрөнгийгPrivatization Өмч хувьчлалmoving assets out of the public улсын салбараас шилжүүлэх үйлsector, and by definition is not part явц бөгөөд энэ тодорхойлолтоосof the management of the public харахад улсын салбарынsector. Moreover, privatization удирдлагын хэсэг биш юм. Үүнийentails special processes, skills, and зэрэгцээ өмч хувьчлал тусгайconsiderations, and is in many ways журам, ур чадвар, мэдлэг шаарддагa separate area in its own right. учраас олон талаар өөрөө бие(Schiavo & Sundaram, 2000) даасан салбар. (Шиаво & Сундарам, 2000)Probity is the evidence of ethical ‘Probity’ гэдэг нь шударгатайProbity Шударга ажиллагааbehaviour in a particular process. ойролцоо утгатай боловчProbity is defined as complete and аливаад ёс зүйтэй ханддаг ньconfirmed integrity, uprightness үйл хэргээр нь нотлогдсон гэсэнand honesty. утгаар хэрэглэгддэг. Шударга байдал, шулуун шударга, үнэнч шударга зан чанар нь бүрэн төгс, батлагдсан гэсэн утгатай.82
  • 83. It includes a series of actions or Үр дүнд хүрэх явцад авч явуулжProcess Үйл явц (Процесс)steps which produce a result. байгаа шат дараалалтай үйл ажиллагаа, алхамууд.The term professionalism embraces Нийгэм ‘мэргэжилтэн’хэмээнProfessionalism Мэргэжлийн хандлагаa set of attitudes, skills and хүлээн зөвшөөрсөн аливааbehaviours, attributes and values этгээд ажил үүргээ гүйцэтгэхдээwhich are expected from those to баримтлах хандлага, ур чадвар, занwhom society has extended the суртахуун, шинж чанар, эрхэмлэхprivilege of being considered a зүйлсийн нэгдлийг илэрхийлсэнprofessional. нэр.Conformity to established Зохистой зан суртахуун, үйлдлийнPropriety Зөв зохистой байхstandards of good or proper талаар тогтоосон стандартыгbehaviour or manners. мөрдөх. Нөхцөл байдал, зорилгодAppropriateness to the purpose or нийцсэн үйл ажиллагаа явуулах.circumstances; suitabilityPublic, adjective, is of pertaining to ‘Public’ гэдгийг тэмдэг нэрээрPublic Нийтийн /төрийнthe people, relating to, or affecting, төрийн сан, нийтийн эзэмшлийнa nation, state, or community; зам, нуур цөөрөм гэх мэт улс, төр,opposed to private; as, the public иргэдийн мэдэлд байдаг, эсвэлtreasury, a road or lake. Public, тэдэнтэй холбоотой, эсвэл тэдэндnoun is also defined as the people нөлөөтэй аливаа зүйлийг ‘хувийн’of a nation not affiliated with the гэдгээс зааглахад хэрэглэдэг.government of that nation. ‘Public’ гэдгийг нэр үгээр бол олон нийт гэх буюу тухайн улс орны төр засгийн байгууллагад ажиллагчдаас бусад иргэдийг зааглан тодорхойлоход хэрэглэдэг.Public administration refers to : 1. Улсын төсвөөс санхүүждэг,Public administration Төрийн захиргаа1. The aggregate machinery гүйцэтгэх засаглалын ажил (policies, rules, procedures, хэргийг удирдан чиглүүлэх, systems, organisational түүний төр засаг, нийгэм, structures, personnel, etc.) гадаад орчин дахь оролцогч funded by the state budget and талуудтай харилцах харилцааг зохицуулах 83
  • 84. 2. in charge of the management 2. үүрэгтэй, өөр хоорондоо and direction of the affairs холбоо бүхий бүрэлдэхүүн of the executive government, хэсгүүдийн (бодлого, дүрэм and its interaction with журам, тогтолцоо, зохион other stakeholders in the байгуулалтын бүтэц, боловсон state, society and external хүчин зэрэг) нэгдэл. environment. 3. Хууль тогтоомж, дүрэм журам,3. The management and засгийн газрын шийдвэрийг implementation of the биелүүлэх, төрийн үйлчилгээг whole set of government хүргэхтэй холбоотой activities dealing with the засгийн газрын зохицуулах, implementation of laws, хэрэгжүүлэх бүхий л үйл regulations and decisions ажиллагаа (НҮБХХ, 2009) of the government and the management related to the 4. Улсын салбарыг судалдаг provision of public services. шинжлэх ухааны салбар (Хьюс, (UNDP, 2009) 2003)4. Public administration refers to the study of the public sector. (Hughes, 2003) Зохион байгуулалт, төвлөрлийгPublic administration reform Төрийн захиргааны шинэтгэлPAR refers to structural and/ сааруулах, боловсон хүчний(PAR)or process changes in areas удирдлага, төрийн санхүү, үрsuch as organizational design, дүнд суурилсан менежмент,decentralization, personnel мэдээллийн хүртээмж, иргэнийmanagement, public finance, нийгэм болон хувийн хэвшилтэйresults-based management, access харьцах салбаруудад хийх бүтцийнto information, and interaction with болон үйл ажиллагааны шинэтгэл.civil society and the private sector. Шинэтгэл олон салбарыг хамарсанReforms can be comprehensive, өргөн хүрээний, эсвэл төрийнcovering a wide range of areas, or албаны хуулийг шинэчлэх зэрэгtargeted, such as the revision of a тодорхой нэг салбарт чиглэсэнcivil service statute. (UNDP, 2009) байж болно. (НҮБХХ, 2009)1. ‘public property’, with no legalPublic domain Нийтийн эзэмшлийн / төр restrictions on use; 1. Хуулиар хэрэглээг нь засгийн эрхлэх хүрээний2. a field or scope of knowledge хязгаарлаагүй нийтийн or activity within government эзэмшлийн өмч; spheres. 2. Төр засгийн эрхлэх ажлын хүрээнд хамаарах асуудал, үйл ажиллагааны салбар.84
  • 85. A public enterprise is an enterprise Талаас илүү хувь нь (51%-аасPublic enterprise Улсын үйлдвэрийн газарof which more than half is owned дээш) төрийн шууд болон шууд бусby the state, directly or indirectly. эзэмшилд байдаг үйлдвэр, аж ахуйнThis definition was arrived at in the газар. Олон улсын түвшинд удаанlate 1980s after much international маргалдсаны эцэст 1980-аад оныdebate, and is important insofar сүүлээс энэ тодорхойлолтод хүрсэнas it is based on ownership rather бөгөөд хяналтаас илүү эзэмшилдthan control. Public enterprises үндэслэснээрээ ач холбогдолтой.are expected to operate like private Улсын үйлдвэрийн газарт хувийнcompanies and are therefore part компанитай ижил нөхцөлд ажиллахof the public sector but not of шаардлага тавигддаг учраас энэ ньgovernment. (Schiavo & Sundaram, засгийн газрын бус, харин улсын2000) салбарын бүрэлдэхүүн хэсэг юм.Most public enterprises are in the (Шиаво & Сундарам, 2000)non-budget sector, and operate with Ихэнх улсын үйлдвэрийн газарsubstantial independence. Public улсын төсвөөс гадуур байж ихээхэнenterprises provide many services бие даасан байдлаар ажилладаг.such as telecommunications, Улсын үйлдвэрийн газруудelectricity, water and sewerage, харилцаа холбоо, цахилгаан эрчимtransport such as rail, airlines and хүч, усан хангамж, бохирын шугамurban public transport; financial сүлжээ гэх мэт нийтийн аж ахуйн,services, notably banks and төмөр зам, агаарын тээвэр, хотынinsurance companies. The only нийтийн тээвэр гэх мэт тээврийн,point in common of all these is their банк, даатгалын гэх мэт санхүүгийнgovernment ownership. (Hughes, зэрэг маш олон төрлийн үйлчилгээ2003) үзүүлдэг. Эдгээрт ганц нийтлэг зүйл нь засгийн газрын эзэмшил юм. (Хьюс, 2003)Public financial management Улсын салбарын санхүүгийнPFM includes financial planning, УССУ-д санхүүгийн төлөвлөлт,(PFM) удирдлага (УССУ)budget formulation and төсөв боловсруулах, хэрэгжүүлэх,implementation, payments to and төсөвт байгууллагын төлбөрfrom public bodies, accounting, тооцоо, нягтлан бодох бүртгэл,financial reporting and internal санхүүгийн тайлан, дотоодevaluation. There is, however, үнэлгээний ажиллагаа багтдаг.no general agreement about the Гэхдээ санхүүгийн удирдлагынscope of financial management. цар хүрээг тогтоох асуудалHere, budget specialists think that зөвшилцөлд хүрээгүй байна.financial management starts after a Энд төсвийн мэргэжилтнүүдgovernment agency receives санхүүгийн удирдлага засгийн 85
  • 86. appropriations. The classical PFM газрын байгууллага төсөв хүлээнmodel cannot solve two problems: авснаас хойш эхэлдэг гэж үздэг.intentional budget deficit (e.g. Гэтэл санхүүгийн удирдлагынstimulating production and сонгодог загвар зориудаар бийemployment in order to achieve болгосон төсвийн алдагдалmacroeconomic objectives or for (жишээлбэл, макро эдийнpolitical reasons such as populist засгийн зорилгоор үйлдвэрлэл,promises to spend more) and ажил эрхлэлтийг нэмэгдүүлэх,operational efficiency. Therefore in улс төрчдийн популист амлалтaddition to the traditional financial зэрэг), ажиллагааны үр ашгийгmanagement function of PFM, дээшлүүлэх асуудлыг шийдвэрлэжthere is more emphasis is now on чаддаггүй. Иймд сүүлийн үед УССУ-дmanagement functions such as уламжлалт санхүүгийн удирдлагынperformance management and чиг үүргийн зэрэгцээ гүйцэтгэлийнincreasing efficiency, governance менежмент, үр ашгийг дээшлүүлэхelements such as budget зэрэг менежментийн, төсвийн илtransparency, accountability, and тод байдал, хариуцан тайлагнахpolitical responsibility. тогтолцоо, улс төрийн хариуцлага зэрэг засаглалын элементүүдийн харьцаа, тус тусын ач холбогдлыг чухалчлан тавих болсон байна.Private goods are enjoyed by Хувийн барааг хэрэглэгч нэгэнтPublic goods and services Нийтийн бараа, үйлчилгээwhoever paid for them. Once үнийг нь төлж худалдан авсанsomeone pays the asking price, the тохиолдолд түүний өмч болж,property becomes theirs by the эзнийх нь зөвшөөрөлгүйгээр өөрprocess of exchange and no one else хэн ч ашиглах боломжгүй болдог.can use it unless the owner gives Нийтийн барааг үнийг нь төлсөн,permission. Public goods are quite төлөөгүй бүх хэрэглэгч ашиглажdifferent as they benefit all users болдгоор үүнээс ялгаатай. Эдгээрwhether or not they have paid the нь ‘хязгаарлаж эс болох’ баprice. They are ‘non-excludable’ and ‘өрсөлдөөнөөс ангид’ буюу нэгэнт‘non-rival’, that is if provided to one, зах зээлд гарсан тохиолдолд бүхthey are available to all. The classic хүн хэрэглэх боломжтой байдагтexample is clean air - nonrival оршдог. Сонгодог жишээ болbecause everyone can breathe as цэвэр агаар ба бусад хүмүүс агаарmuch of it as needed regardless амьсгалснаас үл хамааран тухайнof how many others are breathing хүн хэдий чинээ ч амьсгалж болохit; and nonexcludable because учраас ‘өрсөлдөөнөөс ангид’, хувьit is impossible to monitor and хүний хэрэглээг хянаж, төлбөрcharge for individual consumption. ноогдуулах боломжгүй учраас(Hughes, 2003) ‘хязгаарлаж эс болох’ бараа юм. (Хьюс, 2003)86
  • 87. Hence, the concept of public goods Эндээс нийтийн бараа,and services is a key justification үйлчилгээний тухай үзэлfor government intervention. баримтлал нь төрийн оролцооны гол үндэслэл болдог.Public hearings are a well known Төрөл бүрийн асуудлаар иргэдийнPublic hearings Нээлттэй хэлэлцүүлэгmechanism for eliciting the views үзэл бодол, саналыг олж мэдэхэдand concerns of the people on a түгээмэл хэрэглэдэг механизмvariety of issues. Public hearings, юм. Гол төлөв газар ашиглалт,which are often mandated by law эсвэл томоохон төслийн саналынfor proposed land use or major талаар экспертүүд, олон нийтэдproject proposals, give experts and төрийн албан хаагчдаас асуултthe general public a structured тавих боломж олгох нээлттэйopportunity to question public хэлэлцүүлэг явуулах шаардлагыгofficials. (Schiavo & Sundaram, хуульчилсан байдаг. (Шиаво &2000) Сундарам, 2000)The “public interests” is the “Нийтийн ашиг сонирхол” гэдэгPublic interests Нийтийн ашиг сонирхолcollective interest of the entire нь хувь хүмүүсийн тус тусынcommunity – not the sum of сонирхлын нийлбэр, эсвэл тухайнindividual interests or the interest нэг бүлгийн сонирхол биш, харинof a particular group. All public нийт иргэдийн нийтлэг сонирхолsector officers have a public duty to юм. Төрийн бүх албан хаагч албанput the public interest above their үүргээ гүйцэтгэхдээ нийтийнown personal or private interests ашиг сонирхлыг өөрсдийн болонwhen carrying out their official хувийн ашиг сонирхлоос дээгүүрduties. This principle applies тавих үүрэгтэй байдаг. Энэto anyone engaged to deliver зарчим засгийн газрын хөтөлбөрgovernment programs and services, хэрэгжүүлж байгаа, үйлчилгээwhether as a full- or part-time үзүүлж байгаа хэн боловч тэднийemployee, casual or contract staff төрийн жинхэнэ албан хаагч,member, board member, consultant орон тооны болон орон тооныor volunteer. бус, түр, гэрээт ажилтан, удирдах зөвлөлийн гишүүн, зөвлөх, сайн дурын ажилтан байхаас үл хамааран бүгдэд хамааралтай.Public Management, focused on Улсын салбарын менежмент эхPublic management Улсын салбарын менежментthe application of management үүсвэрийг үр ашигтай зарцуулах,principles, including efficiency in үр нөлөөтэй ажиллах, хэрэглэгчдэд 87
  • 88. utilization of resources, effectiveness, чиглүүлэх, зах зээлийн хүчин зүйлдcustomer orientation, reliance on тулгуурлах, нийтийн хэрэгцээндmarket forces, and greater sensitivity мэдрэмжтэй хандах зэрэгto public needs. The main features of менежментийн зарчмуудыг авчpublic management: хэрэглэхэд анхаарч иржээ. Улсын• A major shift from traditional салбарын менежментийн үндсэн public administration with шинж чанарууд: attention paid to the achievement • төрийн захиргааны уламжлалт загвараас эрс татгалзаж үр of results and the personal дүн, менежерүүдийн хувийн responsibility of managers; хариуцлагад анхаарал• To move away from classic хандуулах; bureaucracy to make • сонгодог бюрократ хэлбэрээс organisations, personnel, татгалзаж зохион байгуулалтын and employment terms and бүтэц, боловсон хүчин, conditions more flexible; хөдөлмөрийн гэрээний нөхцөлд• Organisational and personal илүү уян хатан хандах; objectives are to be set clearly • байгууллага, хувь хүмүүсийн and this enables measurement зорилгыг нарийн тодорхойлж of their achievement through үр дүнгийн үзүүлэлтээр ажлын performance indicators, similarly гүйцэтгэлд хяналт тавих; more systematic evaluation of үүнтэй төстэйгээр засгийн government programmes to find газрын хөтөлбөрүүдийг тавьсан out whether they are achieving зорилгодоо хүрсэн эсэхийг their goals; системтэйгээр үнэлж дүгнэх;• Senior staff are more likely to • удирдах албан тушаалтнууд be politically committed to the улс төрийн бус, төвийг сахисан байхаа больж эрх барьж буй government of the day rather засгийн газрын өмнө улс төрийн than being non-partisan or хариуцлага хүлээдэг; neutral; • засгийн газрын чиг үүргийг• Government functions are хэрэгжүүлэхэд зах зээлийн more likely to face market tests; шалгуурыг даван туулах, in separating the purchaser тухайлбал засгийн газрын of government services from үйлчилгээ худалдан авагчдыг the provider. Government нийлүүлэгчдээс салган involvement need not always тусгаарлах; засгийн газрын mean government provision оролцоо нь зөвхөн бюрократ through bureaucratic means; аргаар төрийн үйлчилгээг• A trend towards reducing хүргэхээр хязгаарлагдахгүй government functions through байх; өмч хувьчлал, гэрээлэх privatization and other forms of зэрэг зах зээлийн бусад market testing and contracting. механизмын тусламжтайгаар засгийн газрын чиг үүргийг цөөлөх зэрэг болно.88
  • 89. 1. It is not possible to define public 1. Төрийн бодлого гэж чухам юуPublic policy Төрийн бодлогоpolicy in any pricese way (Hughes, болохыг нарийн тодорхойлох2003). It can be generally defined боломжгүй байдаг. Үүнийгas the course of action or inaction ерөнхийдөө засгийн газрынtaken by governmental entities байгууллагуудаас тодорхойwith regard to a particular issue нэг асуудлаар хэрэгжүүлж буйor set of issues. Other scholars үйл ажиллагаа, эсвэл эс үйлдэлdefine it as a system of ‘courses of хэмээн томьёолсон байна. Заримaction, regulatory measures, laws, судлаачид ‘засгийн газрынand funding priorities concerning байгууллага, түүний төлөөллөөсa given topic promulgated by тодорхой асуудлаар хэрэгжүүлэхa governmental entity or its үйл ажиллагааны чиглэл,representatives.’ зохицуулалтын арга хэмжээ, гаргаж буй хууль тогтоомж, санхүүжилтийн тэргүүлэх чиглэлийг тодорхойлох үйл явц’ хэмээн тодорхойлжээ.2. Public policy is also considered 2. Төрийн бодлого нь мөн төрan academic discipline studying засаг, түүний хэрэглэгчдийнand characterizing the interaction хоорондын харилцааг судалдагbetween government and its нийгмийн шинжлэх ухааныclients. салбарын нэр.Public –private partnerships Төр, хувийн хэвшлийн түншлэлPublic-private partnership (PPP) ТХХТ нь засгийн газар болон хувийн(PPPs) (ТХХТ)describes a government service хэвшлийн нэг буюу түүнээс дээшor private business venture which компаний хооронд байгуулсанis funded and operated through a түншлэлийн үндсэн дээр санхүүжижpartnership of government and one үйл ажиллагаа явуулдаг засгийнor more private sector companies. газрын үйлчилгээний байгууллага,These schemes are sometimes хувийн бизнесийн хамтарсанreferred to as PPP, P3 or P3. байгууллага юм. Энэ хэлбэрийгPPP involves a contract between a олон улсад PPP, 3P, эсвэл P3 хэмээнpublic sector authority and a private товчлон нэрлэдэг.party, in which the private party ТХХТ нь улсын хэвшлийн эрх бүхийprovides a public service or project байгууллага, хувийн хэвшлээсand assumes substantial financial, оролцогч талын хооронд байгуулсанtechnical and operational risk in the гэрээн дээр үндэслэдэг бөгөөдproject. In some types of PPP, the гэрээнд оролцогч хувийн талcost of using the service is borne төрийн үйлчилгээг хүргэх, төсөлexclusively by the users of the хэрэгжүүлэх талаар санхүү, 89
  • 90. service and not by the taxpayer. техникийн ихээхэн хариуцлага,In other types (notably the ажиллагааны эрсдэлийг хүлээдэг.private finance initiative), capital Зарим ТХХТ-д үйлчилгээнийinvestment is made by the зардлыг татвар төлөгчидprivate sector on the strength бус, харин тухайн үйлчилгээгof a contract with government хэрэглэгчид хариуцдаг. Заримto provide agreed services and тохиолдолд хувийн салбарthe cost of providing the service хөрөнгө оруулалт хийж засгийнis borne wholly or in part by газар үйлчилгээ хүргэх, бүрэнthe government. Government ба бүрэн бус санхүүжилт хийхcontributions to a PPP may also үүргийг хүлээдэг. ТХХТ-д засгийнbe in kind (notably the transfer of газраас оруулах хувь нэмэр ньexisting assets). In projects that биет хэлбэртэй (объектийгare aimed at creating public goods шилжүүлэн өгөх зэрэг) байж болно.like in the infrastructure sector, Нийтийн бараа бий болгоходthe government may provide a чиглэсэн төслүүд, тухайлбал дэдcapital subsidy in the form of a бүтцийн салбарын төслүүдэдone-time grant, so as to make хувийн хэвшлийг татах зорилгоорit more attractive to the private засгийн газар нэг удаагийнinvestors. In some other cases, тэтгэлгийн хэлбэрээр хөрөнгөthe government may support оруулалтын татаас олгож болдог.the project by providing revenue Бусад тохиолдолд засгийн газарsubsidies, including tax breaks or тодорхой хугацаагаар татвараасby providing guaranteed annual чөлөөлөх, баталгаатай орлогынrevenues for a fixed period. жилийн хэмжээг тогтоох зэргээр орлогын татаас олгох замаар төслийг дэмждэг.Government procurement is thePublic procurement Улсын салбарын худалдан авахacquisition of goods, services, Бараа, ажил, үйлчилгээг цаг ажиллагааand public works in a timely хугацаанд нь, засгийн газар болонmanner that results in best value иргэдэд хамгийн үр ашигтайгаарto the government and the people. олж авах үйл ажиллагаа. ХудалданThe performance criterion for авах ажиллагааы үр дүнг үнэлэхevaluating procurement activities шалгуур бол хэмнэлт бөгөөд энэis economy, i.e., acquisition at the нь чанартай зүйлийг хугацааlowest price without sacrificing алдахгүйгээр хамгийн бага үнээрquality and timely delivery. Public олж авна гэсэн үг. Худалдан авахprocurement gives substance to the ажиллагаа нь засгийн газрынtasks of government. (Schiavo & байгууллагуудын гүйцэтгэж буйSundaram, 2000) ажил үүргийг бодитоор харуулдаг. (Шиаво & Сундарам, 2000)90
  • 91. Тайлбар: Монголд хуулийн нэр томьёо нь ‘Төрийн болон орон нутгийн өмчийн хөрөнгөөр бараа, ажил, үйлчилгээ худалдан авах ажиллагаа’ гэсэн байна.The deliberate, planned and Аливаа байгууллага, түүнийPublic relations (PR) Олон нийттэй харилцахsustained effort to establish and үйлчлүүлэгчдийн хоорондmaintain mutual understanding харилцан ойлголцол бий болгох,between an organisation and its түүнийг бэхжүүлэх зорилгоорcustomers. зориудаар, төлөвлөгөөтэйгээр, урт хугацаанд авч явуулж байгаа арга хэмжээ.The public sector is the part of the Засгийн газрын бүрэн хяналт,Public sector Улсын салбарeconomy which is fully controlled эзэмшилд байдаг эдийн засгийнand owned by the state. It includes салбар.education, health and social Улсын салбарт боловсрол, эрүүлservices, public transport, national мэнд, нийгмийн үйлчилгээ,and local authorities, and state нийтийн тээвэр, үндэсний болонenterprises. орон нутгийн байгууллагууд, улсын үйлдвэрийн газар багтдаг.Public services is a term usually Шууд (улсын салбараар) болонPublic service Төрийн үйлчилгээused to mean services provided by хувийн хэвшлийн үйлчилгээгgovernment to its citizens, either санхүүжүүлэх замаар засгийнdirectly (through the public sector) газраас иргэдэд үзүүлж байгааor by financing private provision үйлчилгээ. Энэ нэр томьёо заримof services. The term is associated тодорхой үйлчилгээ иргэдийнwith a social consensus that certain орлогоос үл хамааран хүн бүртservices should be available to all, хүртэх ёстой гэсэн нийгмийнregardless of income. Even where зөвшилцөлтэй холбоотой байдаг.public services are neither publicly Засгийн газар төрийн үйлчилгээгprovided nor publicly financed, for шууд хүргэж санхүүжүүлээгүйsocial and political reasons they are ч гэсэн нийгэм, улс төрийнusually subject to regulation. үндэслэлээр зохицуулалт хийх шаардлага гардаг. 91
  • 92. QIn public administration Төрийн захиргаан дахь чанарынQuality management Чанарын удирдлагаquality management implies удирдлага нь түүний анх үүсчsomewhat different from quality бий болсон үйлдвэрлэлийнmanagement in manufacturing салбараас өөр утга илэрхийлдэг.where it originated. An excellent Улсын салбарын байгууллагаpublic agency is not simply one сайн ажиллагаатай байнаthat has characteristics of an гэдэг бол зөвхөн үйлчилгээгexcellent service provider, but чанарын дээд түвшинд хүргээдalso be excellent on the way in зогсохгүй үйлчлэх ёстой иргэд,which it discharges its political байгууллагуудын өмнө хүлээсэнand social responsibilities to its нийгэм, улс төрийн үүргээconstituency. As a consequence, хэрхэн биелүүлж байна вэquality indicators should not only гэдгээр тодорхойлогддог. Иймдfocus on measuring service quality чанарын шалгуур үзүүлэлт ньas provided by an individual зөвхөн тухайн нэг байгууллагынorganization, but also the quality үзүүлж буй үйлчилгээнийof services provided by the overall чанарыг хэмжээд зогсохгүй,system, and the overall quality of нийт тогтолцооноос үзүүлжlife in a specific area. A high quality буй үйлчилгээнүүд, тодорхойpublic administration must not салбар дахь амьдралын чанарынonly be able to increase customer үзүүлэлтийг хамрах шаардлагатайsatisfaction with public services болдог. Төрийн захиргаа өндөрbut also build trust in public чанартай ажиллахын тулд төрийнadministration through transparent үйлчилгээний талаархи иргэдийнprocesses and accountability and сэтгэл ханамжийн байдлыгthrough democratic dialogue. дээшлүүлэхийн зэрэгцээ ил тод,(Bovaird & Löffler, 2009) хариуцлагатай үйл ажиллагаа, ардчилсан яриа хэлцэл өрнүүлэх замаар төрийн захиргаанд итгэх итгэлийг бий болгох шаардлагатай болно. (Бовэйрд & Лойфлэр, 2009)Quality indicators for governance Засаглалын чанарыг илэрхийлэхQuality of governance Засаглалын чанар processes: • Strength of political • Улс төрийн байгуулал үзүүлэлтүүд: institutions – voting, party хүчтэй эсэх – санал өгөх, membership, activism. намын гишүүнчлэл, • Strength of civic institutions идэвхтэй үйл ажиллагаа.92
  • 93. • – membership, • Иргэний нийгмийн volunteering, office-holding, байгууллага хүчтэй эсэх – fundraising, donations. гишүүнчлэл, сайн дурын • Strength of sharing and байдал, байнгын ажиллагаа, collective behaviour – санхүүжилт, хандив. environmental protection, • Хамтын үүрэг хүлээх, social care, crime хамтач зан суртахуун хүчтэй prevention, sharing of эсэх – байгаль хамгаалах, household work. нийгмийн халамж, гэмт • Achievement of equality хэргээс урьдчилан сэргийлэх, and equity – of opportunity, гэр бүлийн үүрэг. income, outcome, etc. • Тэгш, шударга байдал бий • Level of openness болгож чадсан эсэх – боломж, and transparency in орлого, эцсийн үр дүн. organizations – in public, • Байгууллагын нээлттэй, ил voluntary, private sectors. тод байдал – улсын, сайн • Levels of honesty and дурын, хувийн салбарт. integrity in public domain. • Төр засгийн хүрээн дэх үнэнч • Ability of community to шударга, шударга байдлын manage itself and meet түвшин needs not met by the state. • Иргэдийн өөрөө өөрсдийгөө(Bovaird & Löffler, 2009) удирдах, төр засгийн гар харахгүйгээр хэрэгцээгээ хангах чадвар. (Бовэйрд & Лойфлэр, 2009)Key quality of life indicators: Амьдралын чанарыг хэмжих голQuality of life Амьдралын чанар • Combating unemployment • Encouraging economic • Ажилгүйдэлтэй тэмцэх үзүүлэлтүүд: regeneration • Орлого бий болгох үйл • Tackling poverty and social ажиллагааг дэмжих exclusion • Ядуурал, нийгмийн • Developing people’s skills ялгаварлан гадуурхалтай • Improving people’s health тэмцэх • Improving housing • Иргэдийн ур чадварыг opportunities хөгжүүлэх • Tackling community safety • Иргэдийн эрүүл мэндийг • Strengthening community сайжруулах involvement • Орон сууцны хангамжийг • Improving management of нэмэгдүүлэх the environment 93
  • 94. • Improving the local • Иргэдийн аюулгүй байдлыг environment хангах • Improving transport • Иргэдийн оролцоог • Protecting diversity of нэмэгдүүлэх nature • Байгаль орчны Audit Commission, UK, 2002 менежментийг сайжруулах • Орон нутгийн нөхцөлийг сайжруулах • Нийтийн тээврийг сайжруулах • Байгалийн төрөл зүйлийг хамгаалах Их британий Аудитийн Комисс, 2002For services, the following quality Хэрэглэгчийн өнцгөөсQuality of services Үйлчилгээний чанарdimensions influence a customer’s үйлчилгээний чанарыг дараахьview of quality: хэмжигдэхүүнээр үнэлдэг. Үүнд: • Tangibles • Бодитой • Reliability • Найдвартай • Responsiveness • Уриалаг • Competence • Чадварлаг • Courtesy • Найрсаг • Credibility • Итгэл хүлээсэн • Security • Баталгаатай • Access • Хүртээмжтэй • Communication • Харьцаа • Understanding the • Хэрэглэгчийг ойлгодог costumerThe term has its origin in a Quango нь quasi-NGO буюу хагас-Quango Хагас төрийн бус байгууллагаhumorous shortening of quasi-NGO, ТББ гэдгийг хошигнон товчилсонan ostensibly non-governmental нэрээс үүсчээ. Ердийн ТББ-уудorganisation performing хандив, тэдний үйл ажиллагаагgovernmental functions, often дэмждэг бусад байгууллагынin receipt of funding or other хөрөнгөөр санхүүждэг бол нь хагас-support from government, while ТББ нь засгийн газраас санхүүгийнmainstream NGOs mostly get their болон бусад дэмжлэгтэйгээрdonations or funds from other засгийн газрын чиг үүргийгorganisations that support their хэрэгжүүлдэг. 1980-аад оноосactivities. Numerous quangos were эхлээд ийм байгууллага олноорcreated from the бий болжээ.94
  • 95. 1980s onwards. Quango is used Quango -г ялангуяа Их британи,notably in the United Kingdom, Ирланд, Австрали, бусад орныIreland, Australia and elsewhere to албан бус хэлэнд засгийн газарlabel colloquially an organisation эрх шилжүүлсэн байгууллагуудыгto which government has devolved нэрлэхэд хэрэглэдэг байна. Ихpower. In the United Kingdom the британид албан ёсны нэр ньofficial term is ‘non-departmental ‘яамны бус статустай улсынpublic body’ or NDPB. (Pollitt, салбарын байгууллага’. (Поллит,2009) 2009) 95
  • 96. ROriginally, the term was used to Уг нэр томьёоны шууд орчуулгаRed tape Хүнд сурталdescribe the red string used to нь ‘улаан тууз’ бөгөөд Их британийtie together official documents in төрийн байгууллагуудад албанthe British bureaucracy. Now, this ёсны баримт бичгүүдийг улаанterm refers to any complicated утсаар ороож хадгалдаг байжээ.rule, regulation or government Одоо энэ нэр томьёо хий дэмийprocedure that takes unnecessary цаг хугацаа, хөдөлмөр шаардсанtime and effort. For a business, засгийн газрын хүндрэлтэй дүрэмred tape can significantly reduce журам, зохицуулалтыг илэрхийлдэгeconomic competitiveness. (UNDP/ болсон байна. Хүнд сурталLAO, 2001) бизнесийн салбарын эдийн засгийн өрсөлдөөнийг ихээхэн бууруулж болно. (НҮБХХ/Лаос, 2001)Reform means beneficial change, Аливаа нааштай өөрчлөлт хийх,Reform Шинэтгэлor sometimes, more specifically, эсвэл заримдаа бүр анхны цэвэрreversion to a pure original state. хэлбэртээ буцаж орохыг шинэтгэлReform is generally distinguished хийх гэдэг. Шинэтгэл ерөнхийдөөfrom revolution. The latter means хувьсгалаас ялгаатай байдаг.basic or radical change; whereas Хувьсгал үндсэн, эсвэл радикал (эрс)reform may be no more than fine эргэлтийг хэлдэг бол шинэтгэлtuning, or at most redressing наад зах нь төгөлдөршүүлэх, эсвэлserious wrongs without altering the цаад зах нь тогтолцооны үндсэнfundamentals of the system. Reform суурийг өөрчлөлгүйгээр илэрхийseeks to improve the system as буруу зүйлсийг засч залруулахаарit stands, never to overthrow it хязгаарлагддаг. Тэрээр тогтолцоогwholesale. байгаа чигээр нь сайжруулах арга замыг эрэлхийлдэг бөгөөд хэзээ ч түүнийг бүхлээр нь өөрчлөхөд чиглэдэггүй.Regulation is an indirect form of Эдийн засаг дахь төрийнRegulation Зохицуулалтgovernment intervention in the оролцооны шууд бус хэлбэр буюуeconomy by allowing or prohibiting эрх зүйн тогтолцоогоор дамжууланcertain activities through the legal тодорхой үйл ажиллагаагsystem, for example, setting tariffs, зөвшөөрөх, эсвэл хориглохgranting licences or permits and ажиллагаа, жишээлбэл тариф тогтоох, лиценз, зөвшөөрөл96
  • 97. regulating the labour market. олгох, хөдөлмөрийн зах зээлийгRegulation can vary from the зохицуулах гэх мэт. Зохицуулалтminor and non-intrusive – the жишээлбэл статистик мэдээлэлcollection of statistics, for example цуглуулах зэрэг өчүүхэн бага– to blanket prohibition with very оролцооноос эхлээд хууль бусhigh penalties such as smuggling эмийн бүтээгдэхүүнийг дамланillegal drugs. Regulation can be худалдаалсан хэрэгт маш өндөрeither economic or social with торгууль ногдуулах хүртэлthe former aimed at encouraging олон янз байдаг. Зохицуулалтbusiness and other economic actors бизнесийн болон эдийн засагto undertake certain activities and дахь бусад байгууллагын үйлto avoid others. Social regulation ажиллагааг дэмжих, эсвэлis usually seen as attempting to хориглох эдийн засгийн; иргэд,protect the interest of citizens and хэрэглэгчдийн эрх ашгийгconsumers, especially in regard to хамгаалах, ялангуяа чанарынquality standards, safety levels and стандарт, аюулгүй байдал,pollution controls. Regulation of бохирдлыг хянах нийгмийнthe business sector is widespread: зорилготой байдаг. Хувийнthere is financial regulation which салбарын зохицуулалт өргөнcan include interest rates, exchange хүрээтэй байхын зэрэгцээ зээлийнrates, foreign investment and rules хүү, гадаадын хөрөнгө оруулалт,for company registration. (Hughes, компанийг бүртгэх журам зэрэг2003) санхүүгийн зохицуулалт ч бий. (Хьюс, 2003)Agencies or separate bureaus Төв засгийн газар зохицуулалтынRegulatory agencies Зохицуулагч агентлагуудunder regular ministries with чиг үүргийг хэрэгжүүлдэгdelegated responsibility for central яамдын харьяа агентлагууд, эсвэлgovernment regulations, or fully зөвшөөрөл олгох, үнэ тарифынseparate agencies exercising хяналт тогтоох, аюулгүй байдалpowers of licensing, rate fixing and хангах зэрэг чиг үүрэг бүхийsafety regulation (e.g., in the United тусгай бие даасан агентлагуудStates, the Occupational Safety and (Жишээлбэл АНУ-д ХөдөлмөрийнHealth Administration, and the аюулгүй байдал, эрүүл ахуйнInterstate Commerce Commission, захиргаа, Муж улс хоорондынrespectively). худалдааны комисс гэх мэт). Тэмдэглэл: Энэ нэр томьёог манай албан ёсны хэлэнд “тохируулагч агентлаг” хэмээсэн нь засгийн газрын зохицуулалтын тухай яригдаж байгаа нөхцөлд, үүний дээр нэр үгээр нь хөөвөл “засгийн 97
  • 98. газрын тохиргоо, эсвэл тохируулга” гэсэн утгатай болох тул маш тохиромжгүй, механик орчуулга мэт санагдана.1. The title of a book written by 1. Давид Осборн ба Тэд ГаэблэрReinventing government Төр засгийг шинээр зохион бүтээх David Osborne and Ted Gaebler нарын 1992 онд бичсэн номын in 1992. нэр.2. Term referring to ideas 2. Төрийн үйлчилгээг used in government that are сайжруулахын тулд засгийн entrepreneurial in nature газрын үйл ажиллагаанд whose purpose is to improve бизнесийн шинжтэй үзэл government services. санааг авч хэрэглэх явдлыг(Carole, 2000) илэрхийлсэн нэр томьёо. (Карол, 2000)Rent seeking generally implies Үйлдвэрлэлд ямар ч хувь нэмэрRent seeking Ашиг хонжоо хөөхthe extraction of uncompensated оруулалгүйгээр газар, байгалийнvalue from others without making баялгийн ашиглалтад тавихany contribution to productivity, хяналт, дүрэм журмаар дарамтлах,such as by gaining control of хэрэглэгчид, бизнест нөлөөтэйland and other pre-existing засгийн газрын шийдвэр гаргахnatural resources, or by imposing эрх мэдлээ ашиглах замаар бусдаасburdensome regulations or other нөхөн төлөгдөхгүй төлбөр авахgovernment decisions that may үйлдэл. (НҮБХХ, 2008)affect consumers or businesses.(UNDP, 2008)The term ‘responsibility’ is not Хариуцлага нь хууль, улс төр,Responsibility Хариуцлагаa single-meaning term, in public эдийн засгийн маш өргөн утгыгadministration, it has mainly three илтгэдэг нэр томьёо бөгөөд төрийнdifferent meanings (Cendón, 2000): захиргаанд түүний гурван үндсэн, өөр хоорондоо ялгаатай төрлийг It refers to the ability or the авч үзсэн байна. Үүнд:• Responsibility as “capacity”: authority of the public servant to act. Responsibility in this нь: Төрийн албан хаагч аливаа • Хариуцлага “чадавхи” болох sense implies the existence of үйлдэл хийх чадавхи, эсвэл эрх a set of laws and regulations мэдэл. Энэ утгаар хариуцлага that define the capacity or the төрийн албан тушаалтны ажил authority of the public official үүргээ гүйцэтгэхийг, to perform his98
  • 99. or her duties. A set of rules and тодорхойлж өгсөн хууль тогтоомж, regulations that operate both as an дүрэм журмын нэгдэл үйлчилнэ гэсэн• • obligation to act – functions, duties үг юм. Дүрэм журмын нэгдэл нь үйл and as a limit for this action. ажиллагаа явуулах үүрэг (чиг үүрэг, хүлээх үүрэг), хязгаарлалт аль алиныг It refers to the obligation that тогтоодог.• Responsibility as “accountability”: public officials have of providing information, explanations and/or ажиллагаа болох нь: Төрийн албан justifications to a superior authority • Хариуцлага “хариуцан тайлагнах” хаагчид албан үүргээ гүйцэтгэсэн үр – internal or external – for their дүнгийн талаар захиргааны дотоод, performance in the execution of their эсвэл түүний гаднахь дээд эрх functions. мэдэл барих байгууллагад мэдээлэх, Responsibility as “liability”: It refers to the assumption of the тайлбар, үндэслэл гаргах үүргийг илэрхийлдэг.• consequences of one’s own acts and, sometimes, also of acts carried out by others, when these acts take place ажиллагаа болох нь: Хэн нэгэн өөрийн • Хариуцлага “хариуцлага хүлээлгэх” within the field of authority of the хийсэн үйлдэл болон заримдаа ultimate responsible administrator. тухайн үйлдэл нь эцсийн хариуцлага The consequences of this dimension хүлээх албан тушаалтны эрх мэдлийн of responsibility are normally fixed хүрээнд хийгдсэн бол бусдын хийсэн by law and can vary a lot, depending үйлдлийн үр дагаврыг хариуцна гэсэн on the legal order of the country. In үг. Үр дагаврын төлөө хариуцлага general terms, these consequences хүлээлгэх асуудлыг гол төлөв may imply the imposition of a хуулиар зохицуулдаг бөгөөд энэ нь sanction – resignation, dismissal, тухайн орны эрх зүйн тогтолцооноос disciplinary, penalty, etc. – and хамааран янз бүр байдаг. Ерөнхийдөө the compensation for the damage эдгээр үр дагавар огцруулах, caused, but they may also have халах сахилгын арга хэмжээ авах, positive implications for the торгууль ногдуулах, учирсан official that acted correctly or in an хохирлыг төлүүлэх зэрэг шийтгэл exemplary manner. ногдуулах утгыг агуулдаг боловчResponsibility also implies a moral үүргээ зүй зохистой гүйцэтгэсэн,obligation to refuse taking actions that үлгэр дууриалтай ажилласан албанare illegal or violate the public interests. хаагчийг урамшуулах эерэг утгыг ч илтгэж болно. Хариуцлагад мөн хууль бус, нийтийн ашиг сонирхолд харшилсан үйлдэл хийхээс татгалзах ёс суртахууны үүрэг багтана. Тайлбар: Англи хэлэнд ‘responsibility, ‘accountability’ гэдгийг хольж хэрэглэх явдал элбэг бөгөөд үзэл баримтлалын хувьд зарчмын ялгаатай эдгээр нэр томьёог монгол хэлэнд өөр хооронд нь ялгаж орчуулахад мөн адил бэрхшээл гардаг. Тус тольд ‘хариуцлага’ хариуцан тайлагнах’ хэмээн оруулав. 99
  • 100. The capacity of the public service to Төрийн албаны иргэд, улс төрийнResponsiveness Хөнгөн шуурхай байдалrespond to the needs and demands байгууллагууд, засгийн газрынof the public, political institutions, болон бусад байгууллагын эрэлтgovernment departments and хэрэгцээ, шаардлагад нийцсэнother bodies. In order to be үйл ажиллагаа явуулах чадвар.responsive, government services Хүн амын хэрэгцээ, шаардлага,must be sensitive to the needs нийгмийн тодорхой бүлгийнand requirements of the different нөхцөл байдлыг соргогоорcommunities and to the particular мэдэрсний үндсэн дээр төрийнcircumstances of certain groups in үйлчилгээг хөнгөн шуурхай хүргэх.society. (UNDP/LAO, 2001) (НҮБХХ/Лаос, 2001)The deliberate modification Байгууллагын дотоод нэгжүүдийнRestructuring Бүтцийн өөрчлөлтof the formal reporting and хоорондхи тайлагнах, эрх мэдэлauthority relationships between хэрэгжүүлэх албан ёсны харилцаагorganisational components. зориудаар өөрчлөх үйл явц. БүтцийнOrganisational restructuring өөрчлөлтийг нэгж, албад нэмжcan be accomplished by adding, байгуулах, эсвэл татан буулгах,eliminating, splitting, or merging задлах, эсвэл нийлүүлэх, бэхжүүлэх,components (within a structure) эсвэл сулруулах, байгууллагынor by strengthening, weakening, бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн хоорондынreversing or redefining the харилцааг шинэчлэн тодорхойлохrelationships among organisational замаар хийдэг. Бүтцийн өөрчлөлтcomponents. Organisational гол төлөв шат дамжлагыг арилгах,restructuring usually involves үйл ажиллагааны дэг журмыгdelayering (removal of hierarchical шинэчлэн тогтоох, гадагш гэрээлэх,layers), redesigning work processes орон тоог багасгах зэрэг хэлбэртэй(re-engineering), outsourcing, байдаг. (НҮБХХ/Лаос, 2001)downsizing, etc. (UNDP/LAO, 2001)Originally, rubber stamps were Уг нэр томьёоны шууд орчуулга ньRubber stamp Бэлэгдлийн эрх мэдэлseals with a person’s name or the ‘эрзээн тамга’ бөгөөд анхандаа альname of an organisation or a date. нэг хүний, эсвэл байгууллагын нэр,The stamp was put on a letter or эсвэл он сар бүхий тамгыг ийнхүүform to indicate official approval. нэрлэж, албан бичиг, захидалThe term has come to mean дээр албан ёсны баталгаа болгонautomatic or routine approval дардаг байжээ. Энэ нь сүүлдээgiven without assessing the merit аливаа шийдвэрийн сайн, муу тал,or legality of the request. It is эрх зүйд нийцсэн байдлыг үнэлжalso used to refer to a person or цэгнэхгүй автоматаар баталдагinstitution which grants практикийг100
  • 101. approval but has no real power илэрхийлдэг нэр томьёо болжor authority to refuse the request. хувирсан байна. (НҮБХХ/Лаос,(UNDP/LAO, 2001) 2001) Мөн түүнчлэн шийдвэр гаргах эрх мэдэлтэй мэт боловч үнэн хэрэгтээ түүнийг эсэргүүцэх жинхэнэ эрх мэдэлгүй хүмүүс, байгууллагыг ийнхүү нэрлэдэг. Ялангуяа орон нутгийн захиргаадын эрх мэдлийг хуулиар тунхагласан боловч эдгээр нь төвөөс ирүүлсэн заавар, тушаалыг даган биелүүлэхээс хэтэрдэггүй талаар бичсэн ном зохиолд энэ нэр томьёог ашигласан нь олонтой гардаг.The rule of law embodies the Эрх зүйт ёс нь сонгуульт болонRule of law Эрх зүйт ёсsimple principle that all state сонгуульт бус төрийн бүх албанofficials, whether elected or non- тушаалтан хуулийн болон үндсэнelected, should act within the law хуулийн хүрээнд, мөн хуулиарand the constitution, on the basis of тогтоосон эрх мэдлийнхээ үндсэнpowers that are legally defined and дээр үйл ажиллагаа явуулахcircumscribed. (Beetham and Boyle, гэсэн энгийн зарчмыг агуулдаг.1995) (Бийтхам & Бойел, 1995)Within the context of democratic Ардчилсан засаглалын хүрээндgovernance, the rule of law is эрх зүйт ёсыг хууль тогтоомжоорunderstood as government limited хязгаарлагдсан төр засаг, түүнийby law, making its actions and үйл ажиллагаа, шийдвэрийг иргэдdecisions predictable for the урьдчилан мэдэхүйц байх хэмээнindividual citizens. (Brand, 2006) ойлгодог. (Бранд, 2006)The Report of Secretary-General of НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийнthe United Nations to the Security даргаас Аюулгүй байдлынCouncil, 23 August 2004 uses a зөвлөлд 2004 оны 8-р сарын 23-broader definition: ‘The Rule of Law’ нд тавьсан илтгэлд илүү өргөнis a concept at the very heart of the утгаар тодорхойлсон нь: ‘Эрх зүйтOrganization’s (United Nations) ёс үзэл баримтлалын хувьд тусmission. It refers to a principle of Байгууллагын (Нэгдсэн Үндэстний)governance in which all persons, эрхэм зорилгын цөм болно. Энэ ньinstitutions and entities, public and нийтэд тунхаглан зарлагдсан, бүхprivate, including the State itself, are нийтээр дагаж мөрддөг, маргааныгaccountable to laws that are publicly бие даасан шүүхээр шийдвэрлэдэг,promulgated, equally enforced олон улсын хүний 101
  • 102. and independently adjudicated, эрхийн хэм хэмжээ, стандартадand which are consistent with нийцсэн хуулийн өмнө бүх иргэн,international human rights norms төр, хувийн хэвшлийн байгууллага,and standards. It requires, as well, түүний дотор Төр өөрөө хариуцлагаmeasures to ensure adherence хүлээдэг байх засаглалын зарчимto the principles of supremacy мөн. Үүний зэрэгцээ эрх зүйгof law, equality before the law, дээдлэх, хуулийн өмнө тэгш байх,accountability to the law, fairness хуулиар хариуцлага хүлээлгэх,in the application of the law, хуулийг шударга, алагчлалгүйseparation of powers, participation хэрэглэх, эрх мэдэл тусгаарлах,in decision-making, legal certainty, шийдвэр гаргахад оролцох, эрхavoidance of arbitrariness and зүйн тодорхой байдлыг хангах, дурprocedural and legal transparency.’ зоргоороо авирлахаас сэргийлэх, үйл ажиллагааны болон эрх зүйн ил тод байдлыг хангах зэрэг зарчмыг мөрдлөг болгоход чиглэсэн арга хэмжээ энд мөн адил хамаарна’ гэжээ. Тэмдэглэл: Тус нэр томьёоны өөр нэг түгээмэл орчуулга нь “хууль дээдлэх ёс” бөгөөд энэ нь хуулийг сайн, муу (үйлчилдэггүй, цоорхойтой, дарангуйлагчдын баталсан гэх мэт) алин болохыг эс харгалзан “дээдлэх” гэсэн утгыг илтгэнэ гэсэн болгоомжлол хуульчдын дунд байдаг.102
  • 103. SIn democracies government is Ардчилсан орнуудад төр засгийгSeparation of powers Эрх мэдэл тусгаарлахdivided into three branches: the бодлого боловсруулж хэрэгжүүлэхexecutive (sometimes called ‘the үүрэгтэй гүйцэтгэх (заримдаа басgovernment’), which is responsible хялбарчлан ‘засгийн газар’ хэмээнfor the formulation of and execution нэрлэдэг); хууль батлах, татварof policy; the legislature (also тогтоох, гүйцэтгэх засаглалынcalled parliament, representative үйл ажиллагааг хянаж нягтлахor national assembly), which үүрэгтэй хууль тогтоох (түүнчлэнis responsible for the approval парламент, төлөөлөгчдийн баof legislation and taxation and үндэсний чуулган гэж нэрлэдэг);the scrutiny of the executive; хууль зөрчсөн эсэхийг тогтоож,the judiciary (or the courts), буруутай этгээдийг ялланwhich is responsible for securing шийтгэх, хуулийн хэрэгжилтийгthe observance of the law, by сахиулах үүрэгтэй шүүх засаглалdetermining whether it has been гэсэн гурван салаанд хуваадаг.infringed and sentencing those Ийнхүү гурван салаанд хуваах ньfound guilty of its infringement. This хариуцан тайлагнах тогтолцоогseparation of the three branches баталгаажуулахад чухал ачhas proved essential to secure the холбогдолтой. Хэрэв шүүх хуульdifferent forms of accountability. тогтоох, гүйцэтгэх засаглалаасThus, if the courts are not хараат байх юм бол төрийн албанindependent of both legislature and тушаалтнууд хуулийн хүрээнд үйлexecutive, they cannot act without ажиллагаа явуулж байгаа эсэхийгfear or favour to ensure that public бие даан нотлон тогтоож чадахгүй.officials operate within the law. Үүний адилаар, парламент хуульSimilarly, if parliament does not have батлах, татвар тогтоох, гүйцэтгэхindependent powers to approve засаглалын үйл ажиллагааг хянажlegislation and taxation and to нягтлах бие даасан эрх мэдэлгүйscrutinize the executive, the political бол сонгогчдын өмнө хүлээхand financial accountability of the засгийн газрын санхүүгийн болонgovernment to the electorate will улс төрийн хариуцлага ноцтойгоорbe seriously impaired. (Beetham & алдагдах болно. (Бийтхам & Бойел:Boyle: 1995) 1995)Social capital refers to the reservoir Нийгмийн капитал ньSocial capital Нийгмийн капиталof trust and cooperation habits that худалдаачдын нэгдэл, хоршооллоосare generated by the functioning of эхлээд спортын клуб зэрэг сайнvoluntary networks of reciprocity дурын сүлжээнүүдийн харилцан– from trading associations to ажиллагааны үр дүнд үүсч бийcooperatives, sports clubs, etc. болсон итгэлцэл, хамтран нэгдэх 103
  • 104. Social capital is economically дадал зуршлын хуримтлал юм.beneficial as it facilitates the Нийгмийн капитал бусдын занtransmission of information about байдал, технологи, зах зээлийнothers’ behaviour and about мэдээлэл солилцоог түргэтгэснээрtechnology and markets, thus өртөг зардлыг багасгаж, хамтынlowering transaction costs and үйл хэргийг дэмждэгээрээ эдийнencouraging collective action. засгийн үр өгөөжтэй байдаг. БиетUnlike physical capital, social капиталаас ялгаатай нь нийгмийнcapital grows the more it is used. капитал ашиглах тусам өсөн(Schiavo & Sundaram, 2000) нэмэгддэг. (Шиаво & Сундарам, 2000)Social justice is the concept in Нийгмийн шударга ёс гэдэг болSocial justice Нийгмийн шударга ёсwhich a subjective notion of justice эрх зүйн хэм хэмжээ хэрэглэхийнand/or equality is achieved in every оронд нийгмийн бүх салбартaspect of society, rather than the шударга ёс бий болгох, тэгшadministration of law. It involves байдлыг хангах гэсэн хийсвэрa greater degree of economic ухагдахууныг илэрхийлсэн үзэлegalitarianism through progressive баримтлал юм. Энэ нь орлогоtaxation, income redistribution, нэмэгдэх тутам өсөх татвар, орлогоpolicies aimed toward achieving дахин хуваарилалт, тэгш боломжthat which developmental ба тэгш үр дүн хэмээн хөгжлийнeconomists refer to as equality эдийн засагчдын нэрлэдэгof opportunity and equality of тэнцвэртэй бодлого явуулахoutcome. замаар эдийн засгийн тэгшSocial justice is also a concept that байдлыг нэмэгдүүлэх зорилгыгsome use to describe the movement илэрхийлдэг.towards a socially just world. In this Нийгмийн шударга ёсны үзэлcontext, social justice is based on баримтлалыг заримдаа шударгаthe concepts of human rights and нийгэм бий болгоход чиглэсэнequality. хөдөлгөөнийг тодорхойлоход хэрэглэдэг. Энэ агуулгаар нийгмийн шударга ёс хүний эрх, тэгш байдлын үзэл баримтлал дээр тулгуурладаг.A system of hiring personnel based Улс төрийн намд үнэнч байдал, улсSpoils system Улс төрийн бохир томилгооon political loyalty and connections; төрийн хэлхээ холбоогоор ажилдcan also extend to government томилох, цаашилбал засгийн газрынcontracts and the like; usually гэрээ контракт өгөх зэрэг практик.takes the form of rewarding party Энэ практик ихэвчлэн намыгsupporters with government jobs. дэмжигчдийг төрийн захиргааны(Hughes, 2003) албанд томилох замаар урамшуулах хэлбэрээр илэрдэг. (Хьюс, 2003)104
  • 105. The many different persons or Бодлогын шийдвэр гаргахадStakeholders Оролцогч талуудinterest groups that are involved in оролцож байгаа болон түүнийa policy decision and are affected үр дүн нь тусах хүмүүс, эсвэлby the results. сонирхлын бүлгүүд.State is an association of Төр гэдэг бол тодорхой нутагState Төрindividuals in a defined territory дэвсгэрт харьяалагдах хувьthat is supreme over all other хүмүүсийн, тэрхүү нутаг дэвсгэртassociations and individuals оршин суугаа бусад бүх хүн, эвлэлresiding in the same territory. The холбоодоос давуу эрхтэй холбооessence of the state is its monopoly юм. Төрийн утга учир албадлагынof coercive power. This monopoly эрх мэдлийг хэрэгжүүлэх түүнийof coercive power is known as ноёрхолд оршино. Албадлагын эрхsovereignty, and its exercise can мэдлийн энэхүү ноёрхлыг бүрэнbe delegated by the state to other эрхт байдал гэх бөгөөд төр тус эрхentities on its own terms. The мэдлээ өөрийн нөхцөлөөр бусадpolitical process revolves around байгууллагад шилжүүлж болно.the acquisition of this sovereignty; Улс төрийн үйл явц энэхүү бүрэнthe administrative process revolves эрх байдлыг олж авах хүрээнд,around its executive utilization. The захиргааны үйл явц түүнийгstate operates through the medium хэрэгжүүлэх хүрээнд өрнөдөг. Төр ньof an organised government. засгийн газрын албан ёсны бүтцээрThe legitimacy of the exercise of дамжуулан үйл ажиллагаагааgovernment power derives from явуулдаг. Засгийн газрын эрхthe consent of the governed, мэдлийг хэрэгжүүлэх хууль ёсныnormally expressed through open байдал нь гол төлөв нээлттэй,and free elections. (Schiavo & чөлөөт сонгуулиар илэрхийлэгдэхSundaram, 2000) иргэдийн хүлээн зөвшөөрсөн байдал дээр тулгуурлана. (Шиаво & Сундарам, 2000)Where the state is held captive Хувийн ашиг сонирхлооState capture Төр хувийн ашиг сонирхолд автахto the actions of individuals, гүйцэлдүүлэхийн тулд төрийнgroups, or firms who influence албан хаагчдад хувийн ашиг хонжооthe information of laws, rules, санал болгох, тоглоомын дүрмийгand regulations to serve their өөрчлөх замаар хууль, дүрэм журамдprivate interests by offering private нөлөөлөх гэсэн хувь хүн, бүлэг,benefits to public officials, changing компаниудын үйл ажиллагаандthe rules of the game. It is a way төр өөрөө автах. Энэ нь нэг ёсондооof ‘legalising’ corruption. (UNDP, “авлигыг хуульчилж буй” хэрэг юм.2008) (НҮБХХ, 2008) 105
  • 106. Strategic management is guided Стратегийн менежмент: 1) уртStrategic management Стратегийн удирдлагаby four principles: i) concern with хугацааны зорилтод төвлөрөх;the long term; ii) integretion of 2) зорилго, зорилтуудыг өөрgoals and objectives into a coherent хоорондоо уялдаатай шатhierarchy; iii) recognition that дараалалтайгаар хэрэгжүүлэх;strategic management and planning 3) стратегийн менежмент,are not self-implementing; iv) an стратегийн төлөвлөгөө аяндааexternal perspective emphasizing хэрэгждэггүй гэдгийг хүлээнnot adapting to the environment зөвшөөрөх; 4) гадаад орчиндbut anticipating and shaping the дасан зохицохоос илүү түүнийгenvironmental change. Strategic урьдчилан харж, өөрчлөхpublic management adds an чадвартай байх гэсэн дөрвөнadditional ingredient: strategic зарчимд үндэслэдэг. Төрийнthinking must be cognisant of албанд стратегийн менежмент ньthe exercise of political authority. эдгээр зарчмын дээр улс төрийн(Hughes, 2003) эрх мэдлийн үйлчлэлд мэдрэмжтэй хандах стратеги бодлоготой байхыг шаарддаг. Хөгжиж байгаа орнуудын төрийнStructural adjustment Бүтцийн өөрчлөлтийн хөтөлбөрStructural adjustment programmes захиргааг өөрчлөн шинэчлэхprogrammeswere implemented in the mid зорилгоор олон улсын санхүүгийн1980s in efforts at reforming the байгууллагуудын дэмжлэгтэйгээрpublic administration in developing (Олон улсын валютын сан,countries, supported by the IFIs, Дэлхийн банк) 1980-аад оныfocused on reducing the overall дундуур хэрэгжүүлсэн хөтөлбөр.costs of the government, mainly Улсын үйлдвэр, аж ахуйн газрыгthrough privatization of state хувьчлах, цалин хөлсийг багасгахowned enterprises and reduction of замаар засгийн газрын ерөнхийthe wage bill to bring government зардлыг бууруулж тогтвортойspending down to sustainable хэмжээнд барих, нийт эдийн засагтlevels and free resources for other илүү ач холбогдолтой арга хэмжээгuses more beneficial to the overall санхүүжүүлэх эх үүсвэр бийeconomy. (UNDP, 2008) болгоход чиглэгдэж байв. (НҮБХХ, 2008)The term “subsidiarity principle” is Үйлчилгээний өртөг, үр шим альSubsidiarity principle Нийцүүлэх зарчимused by the European Union to mean алиныг нь шингээж чадах хамгийнthe rule, according to which taxing, бага нутаг дэвсгэрт хяналтspending, and regulatory functions тогтоож чадах захиргааны нэгжshould be exercised by the lowest тэрхүү үйлчилгээг хүргэх тухай106
  • 107. possible level of government unless зарчим. “Subsidiarity principle”a convincing case can be made for гэсэн нэр томьёог гол төлөвassigning these functions to higher Европын холбоонд хэрэглэдэгlevels of government. A clearer бөгөөд татвар, зарцуулалт,term is “correspondence principle” зохицуулалтын чиг үүргийг– used by Oates (1972) in his засгийн газрын дээд түвшингийн“decentralization theorem”, which байгууллага гүйцэтгэх хангалттайstates that a public service should үндэслэл байхгүй нөхцөлдbe provided by the jurisdiction засгийн газрын хамгийн доодhaving control over the minimum түвшингийн нэгж гүйцэтгэхgeographic area that would зарчмыг илэрхийлдэг. Гэвч тус нэрinternalize the benefits and costs of томьёо англи хэлэнд ойлгомжгүйprovision of that service. (Schiavo & байдаг. Оатес (1972) “төвлөрлийгSundaram, 2000) сааруулах теорем”-даа үйлчилгээг хүргэхэд гарах өртөг зардлыг хариуцах, үр шимийг нь хүртэх ёстой нутаг дэвсгэрийн зааг ижил байх нөхцөлд хамгийн үр ашигтай шийдвэр гардаг хэмээн нотлохыг оролдоод үүнийг “нийцүүлэх зарчим” хэмээн нэрлэсэн байна. (Шиаво & Сундарам, 2000)System is a set of interacting or Нэгдмэл бүхлийг бүрдүүлжSystem Тогтолцооinterdependent entities forming байгаа, өөр хоорондоо харилцанan integrated whole. Most systems үйлчилцдэг, харилцан хамааралтайshare common characteristics, хэсгүүдийн нэгдэл. Ихэнхincluding: тогтолцооны нийтлэг шинж чанар:• Structure, defined by parts and • Бүтэц - хэсгүүд, тэдгээрийн their composition; бүрэлдэхүүнээр• Functioning, which involves тодорхойлогдох; inputs, processing and • Ажиллагаа - материал, энерги, outputs of material, energy or мэдээллийн орцоос эхлээд information; тэдгээрийг боловсруулах,• Interconnectivity: the various эцсийн бүтээгдэхүүн болгох parts of a system have хүртэл үе шатууд; functional as well as structural • Харилцан холбоо – тогтолцоог relationships between each бүрдүүлж байгаа хэсгүүд нь өөр other. хоорондоо чиг үүргийн болон бүтцийн холбоотой байдаг. 107
  • 108. TLiterally, it means a tank filled with Шууд утгаараа элдэв бодолThink tank Шинжээчдийн бүлэгideas. In management it is used as санаагаар дүүрсэн сав багтаамжa metaphor to describe a group of гэсэн хэллэг юм. Менежментэдexperts who provide advice and энэ нь байгууллагад төрөл бүрийнideas to organisations on different асуудлаар зөвлөгөө, санаа өгдөгsubject matters. The main function шинжээчдийн бүлгийг нэрлэдэг.of a think tank is research, analysis Шинжээчдийн бүлэг ирээдүйгand advice, usually related to төсөөлөн гаргасан дүр зураг дээрээdeveloping longer-term strategies үндэслэн урт хугацааны стратегиbased on possible future scenarios боловсруулахтай холбоотойdeveloped by the think tank. судалгаа шинжилгээ хийх, зөвлөгөө(UNDP/LAO, 2001) өгөх гол үүрэгтэй байдаг.Transparency in public Төрийн захиргааны ил тод байдалTransparency Ил тод байдалadministration means that relevant гэдэг нь холбогдох мэдээлэлinformation is made available to the иргэдэд ойлгомжтой, нээлттэйgeneral public in usable form, and байх, засгийн газрын дүрэм журам,that government regulations and шийдвэр тодорхой, хүртээмжтэйdecisions are clear and adequately байх тухай асуудал юм. Ил тодdisseminated. Transparency байдал бол хариуцан тайлагнахis a prerequisite for genuine тогтолцоог жинхэнэ утгаарaccountability and reinforces хэрэгжүүлэх урьдчилсан нөхцөлpredictability. болж урьдчилан мэдэхүйц байдлыг бататгаж өгдөг.Trust, the process by which Засгийн газрын бодлогыгTrust Итгэлцэлgovernment policies are carried хэрэгжүүлэхэд иргэд, төрийн албанout through the cooperation of хаагчдын хамтын ажиллагаа,citizens with public officials, is харилцан итгэлцэл ихээхэнof fundamental importance for ач холбогдолтой байдаг. Олонgovernance. While implementing нийтийн таашаалд нийцсэнpopular decisions is easy, leaders шийдвэрийг хэрэгжүүлэхэд хялбарneed the governance capital that байдаг бол тэдэнд таашаагдаагүйtrust provides in order to carry шийдвэрийг хэрэгжүүлэхийн тулдout unpopular decisions. If major удирдагчид эхлээд итгэл олжpolitical institutions are deemed авахад шаардлагатай засаглалынtrustworthy, citizens are more капитал бүрдүүлэх хэрэгтэйlikely to cooperate with болдог.108
  • 109. unpopular decisions necessary for Иргэд хэрэв улс төрийн голthe long-term benefit of a society. байгууллуудад итгэдэг болIf institutions are distrusted, улс орны урт хугацааны эрхcitizens may refuse to cooperate or ашгийн төлөө гаргаж байгааignore laws and regulations, and тэдэнд төдийлөн таашаагдаагүйthe effectiveness of government шийдвэрийг ч дэмжихээсis thereby reduced. (Tommasoli, татгалздаггүй. Харин иргэд2007) эдгээр байгуулалд итгэдэггүй бол хамтран ажиллахаас татгалзаж, хууль тогтоомжийг үл тоомсорлох явдал гардаг бөгөөд энэ нь засгийн газрын ажлын үр нөлөөг бууруулдаг. (Toмасоли, 2007)Political distrust is not due to Улс төрийн үл итгэлцэлTrust building Итгэлцэл бий болгохshortcomings of individuals, боловсролын түвшин багатайsuch as a lack of education, or to байх зэрэг хувь хүний дутагдалтайa national political culture. High холбоотойгоор ч юмуу, альlevels of political distrust reflect эсхүл тухайн улс орны улсlow levels of political and economic төрийн соёлын түвшингээсperformance by governors. Many болж гардаггүй. Улс төрийн үлof the measures required to итгэлцэх байдал газар авах ньincrease political trust are within засаглагчдын улс төр, эдийнthe hands of governors: improving засгийн үйл ажиллагааныadherence to the rule of law and доголдлоос шалтгаалдаг. Иймдreducing high-level and low- улс төрийн итгэлийг нэмэгдүүлэхlevel corruption; making officials арга хэрэгслүүдийн нэлээд ньconform to bureaucratic principles засаглагчдын гарт байдаг бөгөөдof fairness in treating citizens; эдгээрт юуны өмнө эрх зүйт ёсыгimproving the responsiveness of чандлан сахих, их, бага авлигыгcentral democratic institutions бууруулах, иргэдэд тэгш шударгаsuch as parties and parliament; хандах, төрийн албаны ёс зүйгand promoting economic growth. хатуу мөрдөх, парламент, улс(Tommasoli, 2007) төрийн нам зэрэг ардчиллын төв институцийн соргог байдлыг дээшлүүлэх, эдийн засгийн өсөлтийг дэмжих явдал орно. (Toмасоли, 2007) 109
  • 110. UWhat urban government does, who Хотын удирдлага юу хийх, хэн,Urban government Хотын удирдлагаdoes it, and with what resources ямар эх үүсвэрээр хийх вэ гэдэгvary from country to country, and улс орон бүрт, хот, тосгон бүрт өөрfrom town to town. Generally, өөр байдаг. Гэхдээ ихэнх орондhowever, urban public services in хотын үйлчилгээ дараахь төрлөөсmost countries comprise бүрддэг. Үүнд:• garbage collection/waste • Хог хаягдал цуглуулах, хогийн management; менежмент;• water supply/sewerage; • Цэвэр, бохир усны шугам;• environmental services, • Байгаль орчны үйлчилгээ, streetlight maintenance, parks гудамж замын гэрэлтүүлэг, and recreation; цэцэрлэг, амрах газар;• primary health care and • Анхан шатны эмнэлгийн education (in some countries үйлчилгээ, боловсрол (зарим only, usually to complement оронд зөвхөн төв засгийн central government services); газрын үйлчилгээнд нэмэлт• some social welfare (e.g., болгох байдлаар); shelters for the homeless); • Нийгмийн халамжийн зарим• internal transport; үйлчилгээ (гэр оронгүй• urban planning and regulatory хүмүүсийг орон байраар хангах enforcement; зэрэг);• local public works and housing; • Хотын нийтийн тээвэр;• fire fighting and other • Хот төлөвлөлт, зохицуулалтыг emergency services; хэрэгжүүлэх;• traffic regulation. • Орон нутгийн ажил үйлчилгээ,(Schiavo & Sundaram, 2000) орон сууц; • Галын аюултай тэмцэх болон бусад яаралтай үйлчилгээ; • Замын хөдөлгөөнийг зохицуулах. (Шиаво & Сундарам, 2000)110
  • 111. WA welfare state is one where theWelfare state Нийгмийн халамжийнgoverning system assumes primary Иргэн бүрийнхээ эдийн засаг, баримжаатай төрresponsibility for the economic and нийгмийн халамжийн асуудлыгsocial benefits of each of its citizens. тэргүүн ээлжийн зорилго болгонCharacteristic of a welfare state is тавьж хариуцлага хүлээдэгthe existence of a national medical засаглалын тогтолцоотой улс орон.fund, national unemployment Нийгмийн баримжаатай төрийнinsurance and a pension benefit онцлог шинж нь эрүүл мэндийнscheme. At the very least, it makes a санхүүжилтийн үндэсний сан,minimum income for all its citizens’ ажилгүйдэл болон өндөр насныone of its highest priorities. (UNDP/ тэтгэвэр, тэтгэлгийн үндэснийLAO, 2001) тогтолцоотой байх явдал юм. Хамгийн наад зах нь иргэдийн орлогын доод түвшинг тогтоохыг бодлогын тэргүүлэх чиглэл болгодог. (НҮБХХ/Лаос, 2001)The expression is taken from sports Шууд утга нь ‘шүгэл үлээх’ буюуWhistle-blowing Буруу үйлдлийг мэдээлэхwhere neutral referees detect and шүүгч эсрэг багийн буруу үйлдлийгpenalise illicit behaviour of opposing илрүүлж торгууль өгдөг спортынteams. Making any disclosure of legal тоглоомоос гаралтай хэллэг юм.violations (especially within public Хууль зөрчсөн (ялангуяа төрийнorganisations), mismanagement, байгууллагад), зүй бус зарцуулсан,a gross waste of funds, an abuse of их хэмжээний хөрөнгө мөнгөauthority, or a danger to public health үрэгдүүлсэн, нийтийн эрүүл мэнд,or safety, whether the disclosure is аюулгүй байдалд заналхийлсэнmade within or outside the formal үйлдлийн талаар төрийнchain of command. байгууллагын дотоодод, эсвэл олон нийтэд ил гарган мэдээлэх.Measures (administrative or Авлигын үйлдлийг гэрчилж, эсвэлWhistle-blower protection Мэдээлэгчийг хамгаалах аргаlegislative) to protect people who илрүүлж нийтэд, эсвэл албанalert the public or the authorities ёсны байгууллагуудад мэдээлсэнabout corruption transactions хүмүүсийг хамгаалах захиргааныthey have witnessed or uncovered. болон эрх зүйн арга хэмжээ.Whistle-blower protection shields Мэдээлэл өгсөн хүмүүсийг эсрэгthese people from reprisals, from талын өш хонзонгоос сэргийлэхthose they expose. (UNDP, 2008) зорилготой байдаг. (НҮБХХ, 2008) 111
  • 112. ÍÎÌ Ç¯ÉАнгли ном зүй:Asian Development Bank (2000): Salvatore Schiavo-Campo and Pachampet Sundaram,“To Serve and to Preserve: Improving Public Administration in a Competitive World”,Manila: Asian Development BankBovaird, Tony and Luffler, Elke (2009), Public Management and Governance, secondedition, Routledge, London.Brand, Marcus (2006), Promoting the Rule of Law, Transparency and Fighting AgainstCorruption, Background Paper for the 6th International Conference of New or RestoredDemocracies, Doha, Qatar, 2006.Carole J. Cimitile (2000), “Glossary of Terms and Concepts for Public Administration”,Maxwell School of Citizenship and Public Affairs www.maxwell.syr.edu/exed/va/PDF/GLOSSARYofPAtermsCendon, Antonio Bar (2000). Accountability and Public Administration: Concepts,Dimensions, Developments, in Michael Kelle, ed.: Openness and transparency inGovernance: Challenges and Opportunities. Maastricht and Bratislava, pp. 22-61David Beetham & Kevin Boyle (1995), Introducing Democracy, UNESCO Publishing.Fukuyama, Francis (2004), State building: Governance and Wolrd Order in the 21stCentury, Cornell University Press, New YorkHyden, Goran (2007), The Challenges of Making Governance Assessments NationallyOwned, Paper presented at 2007 Bergen Seminar, UNDP.Newman, Janet and Ashworth, Rachel (2009), Changing equalities: Politics, policies andpractice, in Bovaird, Tony and Luffler, Elke (eds), Public Management and Governance,second edition, Routledge, London, pp.297-309Owen Hughes (2003), “Public Management and Administration: An Introduction”, thirdedition, Palgrave Macmillan.Pollitt, Christopher (2009), Decentralized management: Agencies and ‘arm’s-length’bodies, in Bovaird, Tony and Luffler, Elke (eds), Public Management and Governance,second edition, Routledge, London, pp. 249-260The Oxford Russian Dictionary (1997), Oxford University Press, Oxford.Turner, Mark and Hulme, David (1997), Governance, Administration & Development:Making the State Work, Macmillan Press, London.112
  • 113. United Nations Development Programme (1997), Glossary of Key Terms in “Governancefor Sustainable Development: A UNDP Policy Document, New York: UNDPUNDP (1998), Fighting Corruption to Improve Governance, Corporate Policy Paperapproved by the Executive Committee in July 1998.United Nations (2007), “Public Administration and Democratic Governance:Governments Serving Citizens”, New York.UNDP LAO (2001), “English-Lao Glossary of Management Terms”, UNDP LAO 97/009,UNDP Support to Governance & Public Administration Reform Project, State PrintingHouse, Vientiane, Laos.UNDP (2008), Definitions of Technical Terms, in the Asia-Pacific Human DevelopmentReport: Tackling Corruption, Transforming Lives, Macmillan.World Bank (1992), Governance and Development, Washington, D.C.World Bank (1997), Helping Countries Combat Corruption: The Role of the World Bank,Washington, D.C.Монгол ном зүй:Дамдинсүрэн, Ц. (1982), Орос Монгол толь, Улсын хэвлэлийн газарДовчин, Ёндон (2005), Улс төрийн үг хэллэг, нэр томьёоны тольДэвид Бийтхам, Кевин Бойэл (1995), Адчиллыг танилцуулахуй: 80 Асуулт, хариулт,Г. Батбаяр, Ж. Энхсайхан нарын орчуулга, CEDAW Watch төв, 2005 он.Нарангэрэл, С. (2005), Хууль зүй судлалын англи-монгол тайлбар тольНэгдсэн үндэстний байгууллага (2007), Төрийн захиргаа ба ардчилсан засаглал:Иргэддээ үйлчилдэг төр засаг, Ц. Даваадулам, З. Саарал нарын орчуулга, НҮБХХ-ийн Монгол дахь Суурин төлөөлөгчийн газар, 2008.Оксфорд-Монсудар Англи-Монгол толь (2006), Монсудар хэвлэлийн газарЦэвэл, Я. (1966), Монгол хэлний товч тайлбар тольЧимид, Бяраа (2006), Өнөөгийн улс төр хуульчийн нүдээр, ADMON Хэвлэлийн газарЧимид, Бяраа (2008), Үндсэн хуулийн мэдлэгЧинбат, Э. (2003), Англи Монгол толь 113

×