Facilitator guide for community based health and first aid-vol2-Mongolian
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Facilitator guide for community based health and first aid-vol2-Mongolian

on

  • 1,164 views

The goal of community-based health and first aid (CBHFA) is the creation of a healthy community. Growing a healthy community is a lifelong process, one that requires persistence and constant ...

The goal of community-based health and first aid (CBHFA) is the creation of a healthy community. Growing a healthy community is a lifelong process, one that requires persistence and constant nur-turing. Therefore, the CBHFA commitment is a long-term engagement.

Statistics

Views

Total Views
1,164
Views on SlideShare
1,164
Embed Views
0

Actions

Likes
1
Downloads
2
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

CC Attribution-NonCommercial LicenseCC Attribution-NonCommercial License

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

Facilitator guide for community based health and first aid-vol2-Mongolian Facilitator guide for community based health and first aid-vol2-Mongolian Document Transcript

  • Эрүүл мэндийн болон анхны түргэн тусламжийгНутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх(ЭМТТНИТҮ)Идэвхижүүлэгчийн гарын авлага2009 оны 3 дугаар сарХоёрдугаар дэвтэр Улаан загалмай, Улаан хавирган сарны нийгэмлэгүүдийн олон улсын холбоо
  • Улаан загалмай, Улаан хавирган сарныОлон улсын холбооны нийгэмлэгүүдийн олон улсын холбооДаян дэлхийд хийх ажлын Женев хот 2009 онтөлөвлөгөө /2006-2010/Ирэх хоѐр жилд тус холбооноос хийх ажилдараах зорилго зорилтыг хангахад чиглэнэ.Үүнд:Манай зорилгоЗорилго 1: гамшгаас шалгаалах нас баралт,гэмтэл бэртэл, үрдагаварыг бууруулахЗорилго 2: Өвчин, олон нийтийг хамарсанаюул ослын үр дагаварыг бууруулж, түүнээсүүдэлтэй нас баралт, өвчнийг багасгахЗорилго 3: Нутгийн иргэд, иргэний нийгэмболон Улаан загалмай, Улаан хавирган сарнынийгэмлэгийн ажилтны аюул эрсдэл бүхийнөхцөл байдалд ажиллах чадварыгсайжруулахЗорилго 4: Энэхүү баримт бичгийн эх болон орчуулгынҮл тэвчих, алагчлал, нийгмийн алагчлалыг хувийг бүхлээр нь болон хэсэгчилэнүгүйсгэж, олон янз байдал, хүний сайхан арилжааны бус зорилгоор эх сурвалж дурьданчанарыг хүндэтгэн хүлээж авах үзэл санааг ашиглаж болно. Ашигласан тухай саналдэлгэрүүлнэ гомдлоо тус Олон улсын холбоонд ирүүлбэл туйлаас талархууштай.Манай баримтлах тэргүүлэх Бүх гэрэл зургийн зохиогчийн эрхийг тусчиглэл Олон улсын холбоо эзэмшинэГамшиг болон олон нийтийн эрүүл мэндэдзаналхийлсэн аюул осолтой тэмцэх ороннутгийнь бүс нутгийн болон олон улсын 2009 ончадавхийг сайжруулах Улаан загалмай, Улаан хавирган сарны нийгэмлэгүүдийнАюул эрсдэлд өртөмтхий нутаг оронд Олон улсын холбооиргэдийн эрүүл мэндийг хамгаалах, өвчинтахалаас урьдчилан сэргийлэх, гамшгийн Швейцар улсэрсдлийг бууруулах СН-1211 Женев хот 19ДОХ-ын эсрэг тэмцэх хөтөлбөр, сурталчилгаа Шуудангийн хайрцаг 372таниулгын ажлыг эрс эрчимжүүлэх Утас: +41 22 730 4222 Факс: +41 22 733 0395Гамшгийн эрсдлийг бууруулах талаар Цахим шуудан: secreteriat@ifrc.orgажиллахдаа хүмүүнлэгийн талд ялангуяа үл Цахим хуудас: http://www.ifrc.orgмэвчих, гутаан доромжлох болон алагчлахынэсрэг тэмцэхэд онцгой анхаарна Орчуулсан: Я.Очирсүх, Л.Баттөр
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрАгуулгаI дэвтэрМодуль 1 __________________________________________________________15Улаан загалмай, Улаан хавирган сарны ЭМТТНИТҮ сайн дурын ажилтанМодуль 2 _________________________________________________________ 62Нутгийн иргэдийг дайчлахМодуль 3 _________________________________________________________ 98Миний нутгийн иргэдэд зориулсан үнэлгээнд тулгуурласан арга хэмжээII дэвтэрМодуль 4 __________________________________________________________ 2Анхны тусламж ба гэмтлээс урьдчилан сэргийлэхийн үндэсМодуль 5 _________________________________________________________136Том аюул гамшигийн үед нутгийн иргэдийг дайчлахМодуль 6 _________________________________________________________158Өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх ба эрүүл мэндийг сурталчилахМодуль 7 _________________________________________________________334Нэмэлт сэдвүүд 3
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГАМодуль 4АНХНЫ ТУСЛАМЖ,ГЭМТЛЭЭС УРЬДЧИЛАН СЭРГИЙЛЭХ ҮНДЭСЗорилгоЭнэхүү модульд сайн дурын ажилтнууд янз бүрийн гэмтэл болон өвчний үедүзүүлэх анхны тусламжийг урьдчилан оношлох, төлөвлөх, гүйцэгтэх, гүйцтэгэлийнүнэлгээг хэрхэн хийх талаар суралцах болно. Мөн сайн дурын ажилтнууд өөрийннутгийн иргэдийн дунд гэмтэл ослоос урьдчилан сэргийлэх санаа оноог хэрхэнхүргэх дадлага эзэмшинэ.СэдвүүдЭнэ модуль нийтдээ 20 сэдэвтэй, түүнээс 5 нь албан журмынх биш, сонгон үзнэ. Сэдэв 1 Анхны тусламж үзүүлэх зарчим Сэдэв 2 Сэтгэлзүйн анхны тусламж Сэдэв 3 Амин эрхтний үйл ажиллагааг дэмжих (1 дугаар хэсэг) Сэдэв 4 Амьсгал бөглөрөх үед анхны тусламж үзүүлэх Сэдэв 5 Цус алдах ба шарх Сэдэв 6 Цочрол /Шок/ Сэдэв 7 Түлэнхий ба шарх Сэдэв 8 Толгой, хүзүү нурууны гэмтэл Сэдэв 9 Яс, булчин, үе мөчний гэмтэл Сэдэв 10 Хордлого Сэдэв 11 Цээжээр хатгаж өвдөх Сэдэв 12 Цус харвах (сонгон суралцах боломжтой) Сэдэв 13 Цахилгааны гэмтэл (сонгон суралцах боломжтой) Сэдэв 14 Усанд живэх (сонгон суралцах боломжтой) Сэдэв 15 Нүдний гэмтэл ба нүдний өвчин (сонгон суралцах боломжтой) Сэдэв 16 Амьтан, шавжинд хазуулж, хатгуулах (сонгон суралцах боломжтой) Сэдэв 17 Халуурах Сэдэв 18 Татах/ татвалзах өвчин Сэдэв 19 Анхны тусламж үззэлэхдээ халдвар оруулахгүй байх Сэдэв 20 Анхны тусламжийн иж бүрдэл Хавсралт Амин эрхтний үйл ажиллагааг дэмжих (2 дугаар хэсэг) 4
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрМодулийн хураангуйСэдэв 1-т сайн дурын ажилтнууд анхны тусламж үзүүлэх дөрвөн зарчмыг судалж,мөн анхны тусламж үзүүлэх дөрвөн үе шат болох урьдчилсан үнэлгээ, төлөвлөлт,гүйцэтгэл болон Дүгнэлт хийх зэргийг үзнэ.Сэдэв 2-т сайн дурын ажилтнууд сэтгэл санааны хямралыг танин мэдэж сурна.Сайн дурын ажилтнууд сэтгэлзүйн анхны тусламжийн дөрвөн элементийгхямралыг намжан өөрийгээ тэтгэх аргыг тодорхойлж, сэтгэлзүйн анхны тусламжболон хамтран ажиллагчдаа тусламж дэмжлэг үзүүлэх дадлага хийнэ.Сэдэв 3-т ухаййн алдсан боловч амьсгаатай байгаа насанд хүрэгсэд болон хүүхдэдамь тэтгэх анхны тусламж үзүүлэх үе шаттай арга хэмжээнд суралцана.Сэдэв 4-т хэн нэгний амьсгал бөглөрсөн байвал хэрхэн яаж илрүүлж мэдэхийгсурна. Амьсгал бөглөрсөн насанд хүрэгсэд, жирэмсэн эхчүүд, нялхас болонхүүхдүүдэд анхны тусламж үзүүлэх дадлага хийнэ. Энэ сургалтыг Үндэснийнийгэмлэгээс хүлээн зөвшөөрөгдсөн анхны тусламж үзүүлэх талаар мэргэшсэнсургагч багш хөтлөн явуулна.Сэдэв 5-д гадуур болон дотуур цус алдалтыг ялгаж чаддаг болох ба цус алдажбайгаа хүнд компресс тавьж анхны тусламж үзүүлэх дадлага хийнэ. Шархыг хэрхэнхөргөж, цэвэрлэх талаар бас суралцана.Сэдэв 6-д сайн дурын ажилтнууд шокийн шинж тэмдгийг хэрхэн оношлоходсуралцаж, шоконд орсон хүнд анхны тусламж үзүүлэх дадлага хийнэ.Сэдэв 7-д сайн дурын ажилтнууд түлэнхий болон зумлаж шалзалсанд анхнытусламж үзүүлэхэд суралцаж, мөн нутгийн иргэдийн айл өрхүүдтэй түлэгдэл,шалзлагдахаас хэрхэн урьдчилан сэргийлэх талаар ярилцах дадлага хийнэ.Сэдэв 8-д сайн дурын ажилтнууд толгой, хүзүү нурууны гэмтлийн шинж тэмдгийгтанин мэдэж, оношлох аргад суралцана. Толгой, хүзүү нурууны гэмтэлтэй хүнийгхэрхэн хөдөлгөөнгүй болгож, анхны тусламж үзүүлэх талаар суралцана.Сэдэв 9-т сайн дурын ажилтнууд яс, булчин, үе мөчний гэмтлийг оношлох, танинмэдэхэд суралцана. Сайн дурын ажилтнууд яс, булчин, үе мөчний гэмтэлтэй хүндхэрхэн анхны тусламж үзүүлэх мөн энгийн дамнуурга яаж хийхийг сурч авна.Сэдэв 10-т хордлогын учир шалтгааныг сурж мэдэж авна. Сайн дурын ажилтнуудхолдлоготой хүнд анхны тусламж үзүүлэхэд суралцаж, мөн нутгийн иргэдийн айлөрхүүдтэй холрдлогоос хэрхэн урьдчилан сэргийлэх талаар ярилцах дадлага хийнэ.Сэдэв 11-т сайн дурын ажилтнууд цээжээр хатгах шинж тэмдийг танин мэдэжсурна. Зүрхний шигдээс болсон хүнд эмнэлгийн тусламж иртэл анхны тусламжүзүүлэн, амь тэтгэж зогоох тусламж үзүүлэх дадлага хийнэ. 5
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрСонгон суралцах боломжтой. Сэдэв 12-т цус харвалтын шинж тэмдэгийг хэрхэнтаньж мэдэхийг сурна. Цус харвасан хүнд анхны тусламж үзүүлэх дадлага хийнэ.Сонгон суралцах боломжтой. Сэдэв 13-т цахилгаан цохиулах дөрвөн шалтгааныгмэдэж авч цахилгаанд цохиулсан хүнд анхны тусламж үзүүлэх дадлага хийнэ.Сонгон суралцах боломжтой. Сэдэв 14-т сайн дурын ажилтнууд усан д живсэн хүнданхны тусламж үзүүлэн, амь тэтгэж зогоох тусламж үзүүлэх дадлага хийнэ.Сонгон суралцах боломжтой. Сэдэв 15-д сайн дурын ажилтнууд нүдний гэмтэл,нүдний өвчний шинж тэмдгийг хэрхэн үзэж оношлоход суралцаж, нүдний гэмтэлавсан, нүдний өвчтэй хүнд анхны тусламж үзүүлэх дадлага хийнэ.Сонгон суралцах боломжтой. Сэдэв 16-д сайн дурын ажилтнууд амьтанд хазуулж,шавьжинд хатгуулсны шинж тэмдгийг хэрхэн үзэж оношлоход суралцаж, амьтандхазуулж, шавьжинд хатгуулсан хүнд анхны тусламж үзүүлэх дадлага хийнэ.Сэдэв 17-д сайн дурын ажилтнууд халуурсан хүний шинж тэмдгийг хэрхэн үзэжоношлоход суралцаж, халуунтай хүний халууныг хэрхэн бууруулж, усгүйдэхийнэсрэг анхны тусламж үзүүлэх дадлага хийнэ.Сэдэв 18-д сайн дурын ажилтнууд /шөрмөс/ татсан хүний шинж тэмдгийг хэрхэнүзэж оношлоход суралцаж, татсан хүнийг гэмтлээс хэрхэн урьдчилан сэргийлэх,анхны тусламж үзүүлэх дадлага хийнэ.Сэдэв 19-д сайн дурын ажилтнууд халдвараас урьдчилан сэргийлэхийн ачхолбогдлыг үзнэ. Халдвараас урьдчилан сэргийлэх дөрвөн ахламд сурлцаж, гараазөв угаах дадлага хийнэ.Сэдэв 20-д сайн дурын ажилтнууд анхны тусламж иж бүрдлийн хайрцганд байгааэм бэлдмэл, зүйлсийн талаар үзнэ. Анхны тусламжийн иж бүрдлээ хэрхэн ашиглах,хаанаас хэрхэн нөхөн сэлбэх талаар үзэж, дадлага хийнэ.Хавсралт: Сайн дурын ажилтнууд ухаангүй, амьсгаагүй байгаа зүрх судас,амьсгалын сэхээн амьдруулах шаардлагатай насанд хүрэгсэд, болон хүүхдэд амьзогоож тэтгэх анхны тусламжийг хэрхэн үзүүлэх талаар үзнэ. Энэ сэдвийгҮндэсний нийгэмлэгээс хүлээн зөвшөөрөгдсөн анхны тусламж үзүүлэх талаармэргэшсэн сургагч багш заана.Идэвхижүүлэгчийн бэлтгэлЭнэ модуль анхны тусламжийг нутгийн иргэднд үзүүлэх дадлага хийхэд чиглэсэнболно. Энэ бол Үндэсний Улаан загалмай, удаан хавирган сарны нийгэмлэгээсзохион байгуулдаг анхны тусламжийн курсуудыг орлох зорилго тавиаГҮЙ болно.Сэдэв тус бүрээр таний өгч байгаа мэдээлэл, үзүүлэнгүүд яг оносон үнэн зөв байхнь чухал. Сэдвийн хураангуйг урьдчилан уншиж, шаардлагатай эд материалыгбэлтгэж, анхны тусламжийн арга техник тус бүрийг зөв зүйтэй хийж үзүүлэхэд 6
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрурьдчилан бэлтгэж байх нь чухал. Сэдэю 4 болон Хавсралтыг ҮндэснийНийгэмлэгээс хүлээн зөвшөөрөгдсөн анхны тусламжийн сургагч багш ирж заана.Энэ модулийн ихэнх сэдэв ойролцоо бүтэцтэй. Сайн дурын ажилтнуудынхэрэгцээнд нийцүүлэн хичээлийн материалд нэмэлт өөрчлөлт оруулан сэдэв тусбүрт зарцуулах цагаа өөрийнхээрээ зохион байгуулах нь таны эрхийн асуудал мөн. I. Сайн дурын ажилтнуудын тохиолдсон явдал, туршалагаас асуухбайдлаар тухайн сэдвээр тэдний юу мэдэх, аль хир мэдлэгтэй болохыг үнэл. II. Сэдвийн хураангуйгаар бэлдсэн товч илтгэлээ танилцуул. Илтгэхявцдаа асуулт асууж хүмүүсийн анхаарлыг тухайн сэдэвт татахыг хичээ. III. Дор дурьдсан дөрвөн үе шатаар анхны тусламж үзүүлдэг ба сэдэв тусбүрийг зааж тайлбарлахдаа үүнийг үндэс болгоно. Үүнд:  Орчин болон өвчтний байдалд үнэлгээ хийх  Анхны тусламж үзүүлэх оролцооны төлөвлөгөө хийнэ  Анхны тусламж болон сэлгэлзүйн туслалцаа үзүүлнэ  Анхны тусламжийн нөлөөллийн үнэлгээ хийнэ IV. Сайн дурын ажилтнуудыг гурван бүлэгт хувааж, даалгасанзохиомжоор анхны тусламж үзүүлэх дадлага хийлгэ. Бүлэгт анхны тусламжхэрэгтэй өвчтөн, анхны усламж үзүүлэгч сайн дурын ажилтан /аврагч/ болонажиглагчийн дүрд ээлжлэн тоглуулна. Ажиглагчид Сайн дурын ажилтны гарынавлагад байгаа хийх зүйлийн жагсаалтыг харж аврагчид санаа оноо зааварчилгааөгч туслана. Сайн дурын ажилтнуудын анхны тусламж үзүүлж байгаа байдалтайтанилцаж, ажиглалт хийн шаардлагатай бол зөвлөгөө% тайлбар өгөхөд бэлэн бай.Анги танхим бол дадлага хийх аюулгүй орчин гэдгийг сана. Сайн дурын ажилтнууданги танхимын дадлага дээрээ алдаж онохыг, хэрэв тэд алдаанаасаа сурлцаж байгаабол байх зүйл гэж хүлээж авах хэрэгтэй. Энэ бол анхны тусламжийн үнэмлэх авахсургалт БИШ. Зорилго бол сайн дурын ажилтнуудад анхны тусламжийг ойлгож,зөв хүргэж сурахад нь туслах явдал мөн. Сэдэв 4 болон хавсралтыг Үндэснийнийгэмлэгийн хүлээн зөвшөөрөгдсөн сургагч багш ирж заана. Анхны тусламжийгзөв үзүүлж байгаа бол сайн дурын ажилтнуудыг сайн байна гэж урмаар тэтгэх ньчухал. Мөн аливаа буруу зүрүү ойлголтыг засаж залруулж, яагаад ийм үйлдэлбуруу болох гэзгийг нь хэлж өгч, зөв үйлдлийг биеэр хийж үзүүлж харуулж байх ньчухал. Алдааг засаж залруулсны дараа, тухайн сайн дурын ажилтнаар дахинхийлгүүлж, зөв ойлгосныг нь шалгаж байх хэрэгтэй. V. Сэдвийн агуулгаар тойм хий. Тойм бүр сэдэв сэдвээсээ шалтгаалжөөр өөр байна. Энд санал болгож байгаа тойм, дүгнэлтийн ажиллагааг өөрийн аргабарил болон сайн дурын ажилтнуудын ур чадварт тохируулан өөрчилж болно.Нэг ба доош насны хүүхэд нялхаст анхны тусламж үзүүлэх талаар хэд хэдэн сэдэввүзнэ. Хэдэн хүүхэлдэй олж аваад түүн дээрээ та зааж үзүүлэн бас сайн дурынажилтнууд тэдгээр хүүхэлдэй дээр дадлага хийнэ. Хоѐр сэдэв Нутгийн иргэдтэйхарьцах арга техникийг хослуулсан байгаа. Нутгийн иргэд, айл өрхүүдтэйурьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авахын тулд харилцах хэрэгтэй юм.Урьдын адил дараах бэлтгэлийг ханга. Үүнд:  Сэдэв тус бүрийн агуулгатай Сэдвийн хураангуйтай танилцаж, товч илтгэл хийхэд бэлтгэлтэй бай. 7
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр  Энэхүү модуль-ийн идэвхижүүлэгчийн удирдамжийг уншиж, анги танхим, сонсогчидын тухай бодож, тэдэнд зориулж сурган танилцуулах материалаа хамгийн үр дүнтэй бөгөөд ойлгомжтой хүргэх талаар урьдчилан бодолцох  Сэдэв тус бүрийг зааж эхлэхийн өмнө тухайн сэдвийг заахад ашиглахаар бэлдсэн материал, үзүүлэнгийн жагсаалтыг дахни нэг харж нягтал.  Анги танхимд чинь тухайн хичээлийн цагт чөлөөтэй зөвхөн танай хичээлд зориулагдан сул байгаа эсэхийг шалга.  Оролцогсодтой хичээл орох цагийн болон анги танхимын хуваарийг урьчилан тохиролцож мэдэгдсэн байх хэрэгтэй.  Цагаа зөв зохицуулах үүднээс хичээл дээрээ бугуйн цаг юм уу эсвэл ширээний цагтай ир  Сэдэв тус бүрийн төгсгөлд дүгнэлт, тойм хийх асуултын жагсаалтыг бэлд.  Талбар дээр очиж ажиллахын өмнө урьдчилан бэлд  Уулзалт хийх сайн дурынхныг нэг бүрчилэн уулзах айл өрхийнх нь гишүүдийг олж тодорхойлох  Нутгийн иргэдээс нэр нөлөө бүхий улс, удирдлагатай нь очиж уулзахаас өмнө тухайн уулзалтын зорилгыг маш нарийн тодорхойлж, хүргэхБагшид зориулсан тэмдэглэлЭнэ модулийн сэдэв тус бүрийг сайн дурын ажилтнуудын үзэх хичээл, дадлагынажлын цаг хугацааны үргэлжлэл өөр өөр байна. Зарим богиновтор сэдвээс хоѐрыгнийлүүлэн нэг хичээл дээр үзэж болох юм.Ном зүйEuropean Reference Guide for First Aid Instruction. Belgian Red Cross-Flanders (2007).Available from: www.efam.be/images/EuropeanRefGuide.pdf.European Resuscitation Council Guidelines 2005. Section 2 Амин эрхтний үйл ажиллагааг дэмжих.Available from: www.erc.edu/download_gl.php?d=3.Section on Цус харвах based on the American Heart Association Guidelines 2005.See www.americanheart.org/presenter.jhtml?identifier=10000052.First aid in Armed Conflict and Other Situations of Armed Violence. International Committee of the RedCross and Red Crescent (2006). Available from: www.icrc.org/web/eng/siteeng0.nsf/html/audio-first-aid-040706.First Aid Kit Contents. French Red Cross (2007). Available from: www.croixrouge.fr/goto/index.asp.First-Aid Guide. The Mayo Clinic. Available from:www.mayoclinic.com/health/FirstAidIndex/FirstAidIndex.WebMD First Aid and Emergencies. Available from: firstaid.webmd.com/script/main/hp.asp.Where There is No Doctor: A village health care handbook, David Werner with Carol Thuman andJane Maxwell (2007). Available from: www.hesperian.org/publications_download_wtnd.php. 8
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрГарчиг Сэдэв 1 8 Анхны тусламж үзүүлэх зарчим Сэдэв 2 15 Сэтгэлзүйн анхны тусламж Сэдэв 3 23 Амин эрхтний үйл ажиллагааг дэмжих (1 дугаар хэсэг) Сэдэв 4 30 Амьсгал бөглөрөх Сэдэв 5 37 Цус алдах ба шарх Сэдэв 6 46 Цочрол /Шок/ Сэдэв 7 52 Түлэнхий ба шарх Сэдэв 8 60 Толгой, хүзүү нурууны гэмтэл Сэдэв 9 65 Яс, булчин, үе мөчний гэмтэл Сэдэв 10 71 Хордлого Сэдэв 11 76 Цээжээр хатгаж өвдөх Сэдэв 12 81 Цус харвах (сонгон суралцах боломжтой) Сэдэв 13 86 Цахилгааны гэмтэл (сонгон суралцах боломжтой) Сэдэв 14 92 Усанд живэх (сонгон суралцах боломжтой) Сэдэв 15 98 Нүдний гэмтэл ба нүдний өвчин (сонгон суралцах боломжтой) Сэдэв 16 105 Амьтан, шавжинд хазуулж, хатгуулах (сонгон суралцах боломжтой) Сэдэв 17 111 Халуурах Сэдэв 18 115 Таталт өгөх Сэдэв 19 120 Анхны тусламж үззэлэхдээ халдвар оруулахгүй байх Сэдэв 20 124 Анхны тусламжийн иж бүрдэл Хавсралт 129 Амин эрхтний үйл ажиллагааг дэмжих (2 дугаар хэсэг) 9
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрСэдэв 1Анхны тусламж үзүүлэх зарчимСургалтын зорилгоЭнэ сэдвийг үзсэнээр сайн дурынхан дараах мэдлэг чадвар эзэмшинэ. Үүнд: анхны тусламжийг тодорхойлох анхны тусламжийн дөрвөн зарчимыг нэрлэх анхны тусламж үзүүлэх дөрвөн үе шат /алхам/ болох урьдчилан оношлох,төлөвлөх, гүйцэтгэх болон Дүгнэлт хийх хийх өвчтэй болон гэмтэлтэй хүнд хэзээ хэрхэн хандах гэмтэлтэй хүний байдлыг хэрхэн оношлохЗаавал эзэмших мэдлэг, чадвар (түлхүүр мэдээлэл)1. Анхны тусламж гэдэг бол мэргэжлийн эмнэлгийн тусламж ирэх хүртэлөвчтэй, гэмтсэн бүх хүнд үзүүлэх түргэн тусламжийг хэлнэ.2. Анхны тусламжийн мещнежментийн дөрвөн зарчим бол Тайван байх. Өөрийгээ болон гэмтсэн хүн, аливаа гэрч ажиглагчийг эрсдэлдоруулахгүй байх Нөхцөл байдлаас хамаарч өвтөнд аль болох аюулгүй байдлаар дөхөж очно. Өвчтөнийг удирдаж ажилла. Ажлыг дэс дараатай хийж гүйцэтгэ.3. Анхны тусламж үзүүлэх дөрвөн ахлам /үе шат/-д дараах орно. Үүнд: Орчины аюулгүй байдал болон тухайн тусламж шаардлагатай байгаа хүнийбайдлыг үнэлж, оношлоно. Дээр хийсэн үнэлгээндээ тулгуурлан авч хэрэгжүүлэх анхны тусламжийнтөлөвлөгөө зохиох Анхны тусламж болон сэтгэлзүйн дэмжлэгийг үзүүлнэ. Үзүүлсэн анхны тусламжийн нөлөөг үнэлж дүгнэн өвчтний байдлыг анзаарна.Хичээлийн үлгэрчилэн цагийн хуваарьОролцож байгаа сайн дурынхны тоо болон аль хир их хэлэлцүүлэг болох зэргээсхамаарч энэ сэдвийг үзэхэд ойролцоогоор 40-70 минут шаардана. I. Удиртгал Сэдвийн хураангуйгаас бэлтгэсэн товч илтгэл 10-20 мин II. Биеэр хийж үзүүлэх Анхны тусламжийн урьдчилсан үнэлгээ, төлөвлөх, гүйцэтгэх болон Дүгнэлт хийхг 20-30 мин идэвхижүүлэгч биеэр хийж үзүүлнэ. III. Өөрийн ойлголтыг шалгах Өөрийгээ үнэлэх 10-20 минХэрэглэгдэхүүн ба бэлтгэл ажил• Сэдвийн хураангуйгаас бэлтгэсэн товч илтгэл• Анхны тусламжийн менежментийн дөрвөн зарчимыг бичсэн самбарын цаас• ―Асуулт‖ гэж гарчигласан хайрцаг 10
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрСэдвийн хураангуйАнхны тусламж гэдэг бол мэргэжлийн эмнэлгийн тусламж ирэх хүртэлөвчтэй, гэмтсэн бүх хүнд үзүүлэх түргэн тусламжийг хэлнэ. Анхны тусламж гэдэгтдараах зүйлийг ойлгоно. Үүнд: аваар осол, өвчин тахлаас урьдчилан сэргийлэх Эмнэлгийн түргэн тусламж үзүүлэхэд бэлдэх Гэмтэл, өвчин эмгэг эрүүл мэндийн яаралтай нөхцөл байдалд анхны буюу эхнийтусламжийн арга хэмжээг авна. Сэтгэлзүйн туслалцаа үзүүлнэ.Анхны тусламж үзүүлэхийн зорилго бол: аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах өвчтний биеийн байдлыг үнэлж оношлох тусламж дуудах анхны тусламжийг үзүүлэхАнхны тусламжийн дөрвөн зарчимАнхны тусламжийн менежментийн зарчим гэдэг бол эмнэлгийн тусламж иртэлөвчтний биеийн байдлыг тогтворжуулахад чиглэсэн дэс дараатай үйлдлийг хэлнэ.Анхны тусламжийн менежментийн дөрвөн зарчим бол Тайван байх. Өөрийгээ болон гэмтсэн хүн, аливаа гэрч ажиглагчийг эрсдэлдоруулахгүй байх Нөхцөл байдлаас хамаарч өвтөнд аль болох аюулгүй байдлаар дөхөж очно. Өвчтөнийг удирдаж ажилла. Ажлыг дэс дараатай хийж гүйцэтгэ.Анхны тусламжийг яаж үзүүлэх гэдэг нь тухайн үүссэн нөхцөл байдал, орчинболоод гар дор байгаа тонтог төхөөрөмж, материал зэргээс хамаарна. Анхнытусламжийг багахан тоног төхөөрөмжөөр эсвэл ерөөс тоног төхөөрөмжгүй үзүүлжболно. Анхны тусламжийг яг ямар хэлбэрээр үзүүлэхээс үл хамааран дөрвөнзарчим нь байнга хэвээр үлдэнэ. Анхны тусламжийн үйлдлийн дөрвөн үе шат /алхам/Урьдчилсан үнэлгээБайдлыг үнэлж, аюул осол байгаа эсэхийг шалга. Үүнд:  Өвчтөнд гүйж очихын өмнө аюулгүй байдлыг шалга  Нөхцөл байдал өөрт чинь аюулгүй байгаа эсэхийг шалгана. Мөн алагдсан, шархдсан хүмүүс, өөр бусад хүмүүс, үзэгч гэрч нарыг ажигла.Өвчтний биеийн байдлыг үзэж үнэл. Үүнд:  Хохирогч багтарч байгаа, эсвэл цус алдаж байгаа эсэхийг шалга.  Ухаантай байгаа эсэхийг нь үз  Амьсгаатай байгаа эхэхийг нь үз o Амьсгалын замыг чөлөөлөхийн тулд толгойг нь налуулж, эрүүг өргө o Амьсгалж байгаа эсэхийг нь харах, сонсох, мэдэрч тогтоо o Хохирогч ухаангүй байвал амь тогтоох арга хэмжээ авна.Гэмтлийг үзэх:  Нурууны гэмтэл байгаа эсэхийг үзнэ. Хохирогч ухаан алдсан, толгой, хөлгар, нуруугаа хөдөлгөж чадахгүй байвал гэмтсэн байж болзошгүй: o Хохирогчийн хүзүү нурууг хөдөлгөөнгүй байлга 11
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр o Онцын шаардлагагүй бол хохирогчийг битгий хөдөлгө  Шарх, түлэгдэл, цээжний хөндүүр зэрэг гол гэмтлийг тодорхойлШок юм уу сэтгэлзүйн гэмтлийн шинж тэмдэг байгаа эсэхийг үзэж нягтал:  Ямар ч хүнд гэмтлийн үед хүн шоконд ордог  Өвчин ослын бүх нөхцөл байдалд тухайн хохиррогч болон/эсвэл ойрын төрөл төрөгсдөд нь сэтгэлзүйн анхны тусламж шардлагатай байдаг.ТөлөвлөхТусламж дууд:  Тусламмж дууд эсвэл хэн нэгнийг эмнэлгийн түргэн тусламж дууд гэж хэлАнхны тусламжийг төлөвлө:  Эхний болон анхан шатны үзлэг үнэлгээний үндсэн дээр мэргэжлийн тусламж ирэх хүртэл юу хийх болох үйлдлээ төлөвлө  Өөрийн мэдлэг чадварын үндсэн дээр та аль хир туслаж чадахаа тооцоол  Сайн дурын ажилтны хувьд өөрийнхөө аюулгүй байдлыг ханга: o Хохирогчийн цус болон бусад шингэнд хүрэхгүй байхыг хичээ o Хүнд хүчир зүйл өргөхөөс зайлсхийГүйцэтгэлАнхны тусламж үзүүлэх:  Анхан шатны үзлэг, үнэлгээний үндсэн дээр амь насанд аюултай осол, тодорхой гэмтлийн үед анхны тусламж үзлүүлнэ.  Түргэн тусламж удахгүй ирэх бол гэмшлийг чиг барьж боосны хэрэггүй  Аюулгүй абйдлыг хангаад тусламж хүлээСэтгэлзүйн туслалцаа үзүүл:  Хохирогч болон түүний гэрийнхэнтэй ярилц  Юу болоод байгаа, та өөрөө юу хийж байгаагаа тэдэнд тайлбарлаШаардлагатай бол хохирогчийг тээвэрлэхэд бэлтгэ:  Шархдаж гэмтсэн үе мөчийг хөдөлгөөнгүй болгоод, бүх шархыг боож, хуч  Хугарсан ясыг тэгшлэх хэрэгГҮЙ, байгаа чигээр нь чиг барьж боо  Шархнаас цухуйж байж болзошгүй элдэв гадны зүйлийг БҮҮ татаж гарга, байгаа байдлаар нь дээгүүр нь марли, зөөлөвч, эсвэл гар дор байгаа ямар нэг даавуугаар хамгаалалтын боолт, наалт хийж орхи.  Ойр хавийнхаа хүмүүсээс тусламж гуй  Тухайн нөхцөл байдлаас хамааран өвчтнийг зөөж тээвэрлэх энгийн дамнуурга олох эсвэл хийх шаардлагатай болох байх  Хамгийн ойрхон эмнэлэгт өвчтнийг маш болгоомжтой, шуурхай хүргэх  Шаардлагатай бол өвчтнийг дагалдан хүргэж өгДүгнэлт үнэлгээАнхны тусламжийн үйлдлээ үнэлж дүгнэлт хий:  Эмнэлгийн болон нарийн мэргэжлийн тусламж хурдан ирэх эсэхийг шалга  Орчин тойрон аюулгүй байх эсэхийг шалга. Үгүй бол өвчтнийг ал болох болгоомжтойгой, бусдын тусламжтай хөдөлгөж аюулгүй газар аваачих  Анхан шатны үзлэг үнэлгээ хийсний даил дахин үзлэг хийж шалга  Боолт байрандаа, цус алдалт зогссон эсэхийг шалга. Үгүй байвал хуучин боолтыг тайлахгүй, дээгүүр нь дахин боолт хий, тэгэхдээ чангахан шиг боо.  Өвчтөн ухаан алдвал амь тэтгэх амьсгал оруулах тусламж үзүүл 12
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр  өвчтнийг эмнэлгийн болон мэргэжлийн ажилтан гардуулж өг  Аль эмнэлэг, эсвэл эрүүл мэндийн төв туслалцаа үзүүлж чадахыг нь олж мэд  Ар гэр, төрөл төрөгсдөд нь мэдэгдИдэвхижүүлэх чиглэлI. Модуль 4-ийн удиртгал10-20 минут1. Сургалтыг нээж, бүх оролцогсдод хичээл эхэлсэнтэй холбогдуулж баяр хүргэх2. Модуль 4-ийн нэр, зорилгыг тайлбарла. Хичээлийн зорилго, Зайлшгүйэзэмшвэл зохих мэдлэг чадвар , мөн сайн дурын ажилтнуудын хүлээлтийн талаарзүгнэж хэл.Гол гол сэдэв болон сонгон байдлаар авсан нэмэлт сэдвүүдийн талаар тойм хий.3. АТНИТҮ практик ажиллагааны анхны тусламжийн сургалт болон ҮндэснийУлаан загалмай, улаан хавирган сарны нийгэмлэгээс зохион байгуулдаг анхнытусламжийн гэрчилгээтэй зурс хоѐрын хоорондын ялгааг тайлбарлаж өг.Сургагч багшид Сэдэв тус бүр хэзээ хэрхэн заахаа тайлбарлаж, сургалтын энэзориулсан санамж төлөвлөөгөөгөө сайн дурынхантай тохиролцож болох юм4. Сэдвийн хураангуйд байгаа мэдээллээр товч илтгэл тавьСургагч багшид Өөрийн туршлагаас анхны тусламж үзүүлэх нөхцөл байдалд яг юу ямарзориулсан санамж дэс дараалалтай ажилласнаа ярьж өгч болох юм5. Сайн дурын ажилтнуудын асуултанд хариул6. Сургалтын явцад асуулт гарвал чөлөөтэй асуулгах. Бас асуултаа бичээд―Асуулт‖ гэсэн хайрцганд хийж болохыг сануулах. Энэ хайрцганд хийсэнасуултуудыг гаргаж ирээд, тухайн сэдвийг үзэхдээ сэдвийн хүрээнд хариулж явах.II. Биеэр гүйцэтгэж үзүүлэх 20-30 минут1. Өмнө бэлтгэсэн самбарын цаасыг ашиглан анхны тусламжийнменежментийн дөрвөн зарчмыг тайлбарлах2. Өмнө бэлтгэсэн самбарын цаасыг ашиглан анхны тусламжийг үзүүлэхдөрвөн үе шат /алхам/-ыг тайлбарлах3. Нэг сайн дурын ажилтныг гаргаж ирээд ухаан алдсан хүний дүрд тоглуул.4. Дараах зохиомжийг тайлбарла.Та харьж яваад замын хажууд ухаангүй хэвтэр хижээвтэр насны хүнтэй таарлаа.5. Сайн дурын ажилтнуудаас, хамгийн түрүүнд юу хийх ѐстой вэ? гэж асуу.Анхны тусламж үзүүлэхэд эхний үнэлгээг багтаасан бүх хариултыг хүлээж ав.6. Нөхцөл бадал брлрн хохирогчийг биеэр анхан шатны үнэлгээ хийж үзүүл.7. Үзлэг үнэлгээ хийснээр тухайн хүн амьсгаатай, гэмтэж бэртсэн нүдэндхарагдах шинж тэмдэггүй байхыг бусаддаа хэл.8. Сайн дурын ажлтнуудаас дараа нь юу хийхийг асуу.9. Тусламж дуудах болон анхны тусламжийг төлөвлөхтэй холбогдсон бүххариултыг хүлээж ав.10. Бас нэг хэдэн хүн туслахаар хүрээд ирлээ. Гэж хэл. Сайн дурынажилтнуудаас дараа нь яах юэ гэж асуу? Өвчтнийг зөөж тээвэрлэхэд бэлдэхтэйхолбоотой бүх хариултыг хүлээж ав.11. Сайн дурын ажилтнуудаас хэрэв ийм явдал танай нутагт, танай ойр орчимболсон бол өвчтнийг хааш нь аваачих вэ? гэж асуу.Сургагч багшид Сайн дурын ажилтнуудын Модуль 3-т хийсэн орон нутгийн газрын зурагзориулсан санамж болон нутгийн иргэдийн үнэлгээг эргэн харж болох юм 13
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр12. Өвчтнийг орон нутгийн эмнэлэг эсвэл эрүүл мэндийн төвд аюул осолгүйхүргэж өгөөд, одоо эмчид үзүүлж, нарийн мэргэжлийн туслалцаа авч байгааг ньдуулга. Сайн дурын ажилтнуудаас одоо юу хийх ѐстой вэ? гэж асуу. Анхнытусламжийн Дүгнэлт хийхтэй холбоотой бүх хариултыг хүлээж ав.13. Сайн дурын ажилтнуудыг хичээлд идэвхитэй оролцсонд нь талархалилэрхийл. Энэ бол анхны тусламжийн ажиллагааны үе шатуудын талаарх энгийнжишээ байсныг дурьдаад яриагаа дуусга. Энэ модулийн сэдэв бүрт эдгээр дөрвөнүе шат, дөрвөн алхмыг үзэж, дадлагажих болно гэдгийг тайлбарлан таниул.III. Ойлголтоо батжуулж, шалгах 10-20 минут1. Оролцогчдоор Сайн дурын ажилтны гарын авлагынх нь Сэдэв 1-ийн―Ойлголтоо батжуулж, шалгах‖ гэсэн хэсэгт нээлгэх.Сургагч багшид Сайн дурын ажилтнуудаас Зайлшгүй эзэмшвэл зохих мэдлэг чадвар ийгзориулсан санамж өөрийн үгээр ээлжэн тайлбарлуулан хэлүүлж болох юм2. Сайн дурын ажилтнуудыг хоѐр хоѐроороо ажиллаж, Сайн дурын ажилтныгарын авлагын Сэдэв 1-д байгаа өөрийн үнэлгээний аргачлалаар ойлголтоо хянахыгдаалга. Өөрийн үнэлгээ бол тэд өөрсдийн өнөөг хүртэл үзсэн материалыг хэрхэнөөрийн болгосоноо өөрснөө шалгаж үзэх боломж гэдгийг ойлгуул.2. Аль болох олон асуултанд хариулахыг хүсэх3. Хүн бүрийг дуустал нь хангалттай хугацаа өг.Сургагч багшид Хэрэв оролцогсдын ихэнх нь бичиг үсэггүй бол асуултыг чанга дуугаар уншижзориулсан өгөөд, хүмүүсийг амаар хариулуулах, цөөхөн хэдэн хүн бичиг үсэггүй байвалсанамж тэдэнд асуулт хариулт хийхэд нь биечлэн ганцаарчилсан байдлаар туслах.4. Дараах асуултуудыг уншиж сайн дурын ажилтнуудын хариулттай тулгаж шалгаАсуулт/Хариулт:1. Анхны тусламж гэж юу вэ? Анхны тусламж гэдэг бол эмнэлгийн болон мэргэжлийн тусламж ирэх хүртэлгэмтэж бэртсэн болон өвчтэй хүнд үзүүлэх шуурхай тусламжийг хэлнэ.2. Анхны тусламжийн менежментийн дөрвөн зарчим юу вэ? Тайван байх. Өөрийгээ, мөн гэмтсэн хүн, ажиглагчийг эрсдэлд оруулахгүй байх Нөхцөл байдлаас хамаарч өвтөнд аль болох аюулгүй байдлаар дөхөж очно. Өвчтөнийг удирдаж ажилла. Ажлыг дэс дараатай хийж гүйцэтгэ.3. Анхны тусламжийн үзүүлэх дөрвөн үе шат юу вэ? Үзэгдэх орчин болон тухайн хүний нөхцөл байдлыг үзэж үнэлэх. Үзлэг үнэлгээний үндсэн дээр анхны тусламжийн оролцоог төлөвлөх. Анхны тусламжийг үзүүлж гүйцэтгэх ба сэтгэлзүйн туслалцаа үзүүлнэ. Анхны тусламжийн нөлөөллийг үнэлж, тухайн хүний байдлыг хянаж шинжилнэ.5. Оролцогчдыг зөв хариулсанд нь баяр хүргэх.6. Дараагийн хичээл хэзээ болох талаар тохир.7. Оролцогчдыг сурсан мэдсэн зүйлээ гэр нутгийнхандаа ярьж өгөхийг дэмжих 14
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрСэдэв 2Сэтгэлзүйн анхны тусламж үзүүлэх зарчимСургалтын зорилгоЭнэ сэдвийг үзсэнээр сайн дурынхан дараах мэдлэг чадвар эзэмшинэ. Үүнд: Сэтгэлзүйн анхны тусламжийн хэрэгцээ шаардлагыг танин мэдэх Шок болон сэтгэлзүйн цочролын шинж тэмдгийг хэрхэн танихыг тодорхойлох Сэтгэлзүйн дарамт стрессийн шинж тэмдгийг хэрхэн танихыг тодорхойлох Сэтгэлзүйн анхны тусламжийн бүрэлдэхүүний дөрвөн хэсгийг хэлэлцэх Сэтгэлзүйн анхны тусламжийг үзүүлэх үе шат алхмуудыг хэлэлцэх сайн дурын ажилтан өөрийгээ болон хамтрагчаа дэмжин тэтгэх аргуудыгтодорхойлохЗайлшгүй эзэмшвэл зохих мэдлэг чадвар1. Сайн дурын ажилтны нутгийн иргэдийн дунд хийж гүйцэтгэх бүхий лажиллагаанд сэтгэлзүйн анхны тусламжийг бодолцож явах учиртай.2. Хэн нэгэн гэнэтийн цочролд орох эсвэл урт удаан хугацааны сэтгэлзүйндарамтанд явахад сэтгэлзүйн анхан шатны тусламж шаардлагатай болдог.3. Сэтгэлзүйн дарамтын шинж тэмдэг нь итгэл алдрах, будлиу сандруу болох эсвэл хүчирхийллийн илэрхийллүүд болдог билээ.4. Сэтгэлзүйн анхан шатны тусламж үзүүлэх явдал сайн дурын ажилтнаас дараах зүйлийг шаардана. Үүнд:  Ойрхон байж, итгэлцлийг төрүүлэх  Анхааралтай сонсох  Сэтгэл санааг нь хуваалцах  Ерөнхий халамж болон практик тусламж үзүүлэхХичээлийн үлгэрчилэн цагийн хуваарьОролцож байгаа сайн дурынхны тоо болон аль хир их хэлэлцүүлэг болох зэргээсхамаарч танхимын сургалт болон дадлагын ажил нийлээд энэ сэдвийг үзэхэдойролцоогоор 90-130 минут шаардана. I. Удиртгал Сэдвийн хураангуйгаар бэлтдсэн товч танилцуулга 20-30 мин Кэйс буюу хэрэг явдлын Сайн дурын ажилтнууд сэтгэлзүйн анхны тусламж үзүүлэхII. 30-45 мин шинжилгээ 3 кэйс авч хэлэлцэнэIII. Сайн дурын ажилтнууд сэтгэлзүйн анхан шатны тусламж үзүүлэх Дүр тоглох. 1 ба 2 30-40 минIV. нөлөөллийн талаар 2 өөр зохиомжоор дүр тоглоно. V. Хаалт Хичээлийг хааж, асуулт/хариулт хийнэ 10-15 минХэрэглэгдэхүүн ба бэлтгэл ажил• Сэдвийн хураангуйгаар бэлтдсэн товч танилцуулга хийнэ• Сэтгэлзүйн анхны тусламжийн дөрвөн зарчимыг бичиж бэлтгэсэн самбарын цаас• Хоѐрдахь ажил болох кэйс/хэрэг явдлын шинжилгээг дахин нэг эргэж хар.Цугласан хүмүүстээ зориулан та арай өөрийг авахыг хүсэж магадгүй. Оролцоүгчидбичиг үсэгтэй бол 3 зэйсээ гурван өөр цаасандээр бичиж хад.Сэдвийн хураангуйСэтгэлзүйн анхны тусламж бол Улаан загалмай, улаан хавирган сарны хөдөлгөөнийтусламжийн үйл ажиллагааны тулгын чулуу мөн. Сэтгэлзүйн анхны тусламжийг 15
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэранхны тусламжийн бүх ажилбар, ажиллагаанд бодолцох хэрэгтэй. Энэ бол өөрбусад олон төрлийн тусламжийн эхлэлийн цэг мөн.Сэтгэлзүйн анхны туслалцаа гэдэг нь хүмүүнлэгийн хамгийн энгийн дэмжлэгүзүүлж, амьдралд хэрэгтэй мэдээллээр хангаж, хохирсон хүнд сайхан сэтгэлийнсанаа тавьж, хүнлэтгэл үзүүлж, түүний чадвар, боломжи итгэж буйгаа илтгэхийннэр билээ. Сэтгэлзүйн анхны туслалцаа шаардлагатай хохирсон хүмүүст авааросол, дайн тулаанаар амь голтой үлдэгсэд, тэдний гэр орныхон, гэрч ажиглагч нар,халамжийн ажилтнууд болон аврагч нар орно. Сэтгэлзүйн анхны туслалцаашаардах нөхцөл байдалд бүх төрлийн онцгой бэрх үйл явдал, түүний дотор гамшиг,өвчин шаналал, аваар осол, зэвсэгт мөргөлдөөн зэргийг хамруулна.Хэн нэгэн онц аюултай нөхцөл байдалд орохоор юу болдог вэ?Хэн нэгэн шок буюу цочролд орсон, эсвэл удаан хугацаагаар сэтгэлзүйн дарамтадбайгаа бол болж байгаа үйл явдал, хэлсэн үгийг буруугар ойлгох нь маш элбэг.Тухайн хүний цаг хугацааны мэдрэмж алдагдаж, хэвийн сэтгэж бодох, бие авч явжчадахгүйд хүрнэ. Ийм хүн гэнэтийн хүчирхийлэл юм уу, үл тоосон гөлрөнгө эсвэлитгэл алдрах нь бий. Яг ийм л нөхцөлд сэтгэлзүйн анхны тусламж хэрэгтэй болдог.Ерөнхийдээ бол халуун дулаан ойлгосон уур амьсгал бүрдүүлж, сайн сонсож,орчин тойрныг нь аюулгүй болгох, тулгамдсан практик хэрэгцээг нь ханганасуудлыг нь шийдэж, тухайн хүн аажмаар хөлөө олж, өөрийгээ авч явах чадвартайболгох явдал мөн. Үүнийг олон янз байдлаар хийж болох ба гамшгийн нөхцөлд гэрорноор очиж эргэх, анхны тусламж үзүүлж байхад, эсвэл утсаар, цахим холбоогоор,дэмжих бүлгүүдээр болон бусад байдлаар сэтгэл санааны дэмжлэг үзүүлж болно.Сэтгэлзүйн анхны тусламжийн бүрэлдэхүүний дөрвөн хэсэг1. Хажууд нь ойр байх. Хямарсан хүн аюулгүй байдлын мэдрэмжээ түр алдаж,амьдралд итгэх итгэлээ алддаг. Сайн дурын ажилтнууд хажууд нь ойр байж өөрхүмүүсийн түгшүүр, сэтгэл хөдлөлийн огцом хэлбэрүүдээс айж ―түргэн авах‖гүйбайх зэргээр итгэл өгч, аюулгүй байдлын мэдрэмжийг нь сэргээж өгнө.2. Анхааралтай сонсох. Хэцүү байгаа хүнийг сонсох цаг гаргах нь чухал,ингэхдээ түүнийг яаруулж сандаргалгүй, идэвхитэй сонсох хэрэгтэй. Идэвхитэйсонсоно гэдэг нь асуулт асууж, лавлан тодруулах зэргээр яг юу яриад байгааг ньойлгох гэж хичээх нь зүгээр. Гамшиг, аваар ослын үед сонсоод суугаад байх цагбага хэдий ч яриаг нь сонсоод эмнэлгийн түргэн тусламжийн тэрэг иртэл ядажхажууд нь байвал зүгээр. Олон хүний хувьд хөндлөнгөөс оролцох нь залхаахэрсдэлтэй. Тиймээс, байдлыг ажиж, залхаалгүй анхааралтай сонсох нь чухал.3. Сэтгэл санааг нь хүлээж ав. Хжлэ байгаа зүйлийг нь нээлттэй байдлаархүлээн авч, үйл явдлыг хохирогчийн хүлээн авч байгаа байдлаар нь тусга. Түүнийсэтгэл хөдлөл, мэдрэмжийг хүндэтгэж харьц. Хохирогчийн хэлсэн баримтыгняцааж болохгүй, эсвэл хэрэг явдлын талаарх түүний хувилбарыг өөчилж хэрэггүй.Гэнэтийн уур уцаар, хүчирхийлэлт сэтгэл хөдлөл гарахад бэлтгэлтэй бай. Бүрхашгирч, тусламж авахаас татгалзаж ч болно. Наанаа юу яриад ямар зан гаргажбайгаагийн цаана хохирогч болсон үйл явдлын талаар ярилцаж, хуваалцах цаадсанаатай байж болзошгүй тул холбоогоо таслалгүй харьцаж байх нь чухал.Гамшгийн талбар дээр энэ нь жаахан холдоод нүдрүү нь харж, тухайн хүн тусламжхүссэн аливаа шинж тэмдгийг анхааралтай ажиглан байхыг хэлнэ. 16
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр4. Ерөнхий халамж, практик туслалцаа үзүүл. Хямарсан хүнд практиктуслалцаа үзүүлэхээр хэн нэгэн гар сунгах нь хамгийн том тус тэр болно. Хохирсонхүнтэй хамт байж чадах хэн нэгэнтэй болбоо барих, хүүдүүдийг нь харах хүн олжөгөх, эсвэл гэрт нь юм уу, эмнэлэгт хүргэж өгөх зэргээр тус гэж багадахгүй. Иймпрактик тусламж халамж, энэрэлийг харуулж байгаа юм. Хохирсон хүний санаа,хүслийг биелүүл. Тухайн хүний яг үнэхээр хэрэгцээтэй байгаа тусламжаас илүүхэтэрч байдлыг гартаа авах хариуцлагаас зайлсхий.Сэтгэлзүйн яаралтай анхны тусламжАюулт үзэгдлийн дараагаар хувь хүн яаралтай тусламж хэрэгтэй байгаа бол дараахүе шаттай ажиллаж болох юм. Үүнд: 1. Тухайн хүнд өөрийгээ танилцуулж, холбоо тогтоогоод туслахыг санал болгох 2. Ер бололцоотой бол хямралт байдлаас тухайн хүнийг гарга 3. Тэднийг харагдах муухай зүйлс, дуу чимээ, үнэр танараас аль болох хол байлга 4. Хэвлэлийнхэн болон хэрэг дуртай аиглагч нараас хол байлга 5. Шаардлагатай хоол унд өг, архины зүйл өгөхөөс зайлсхий 6. Хэн нэгэн түүнтэй хамт байхад анхаар 7. Тухайн хүнээс юу болсныг асуу, биеийн байдал нь юу болж байгаа, тэдэнд болсон явдал, санаа зовнил, сэтгэл санаагаа уудлахыг нь зөвшөөр. 8. Хэнийг ч яриулах гэж бүү хүчил 9. Хүн сэтгэл хөдөлөө ямар ч байдлаар гаргах нь байдаг л зүйл гэж түүнд ойлгуул. 10. Тухайн хүнд шаардлагатай бол шийдвэр гаргахад нь тусал 11. Хохирсон хүнд очих газар байгаа эсэхийг нь асуу. Хэрэв байхгүй бол хоргодох орон байр олж өг. 12. Гэртээ очоод харах сахих хэн нэгэн байгаа эсэхийг нь лавла. Байхгүй бол ах дүү нартай нь ч юм уу, эсвэл өөр хэн нэгэнтэй холбоо авахад нь тусла. 13. Зарим тодорхой нөөцийг хаанаас яаж олох талаар баримтат мэдээлэ өг.Сайн дурын ажилтны өөртөө тавих халамжӨөртөө анхаарал тавих нь нэг талаас бусдад туслах нэн тэргүүний урьдчилсаннөхцөл, нөгөө талаас ажил үүрэг гүйцэтгэх чадвартай байх арга мөн. Өөртөөанхаарал халамж тавих нь дараах зүйлээс бүрдэнэ. Үүнд:  Зарим эсрэг үйлдэл байдаг л зүйл бөгөөд бараг зайлшгүй таарна, бас айлгах болон сэтгэл хөдлөлийн бусад сонин хэлбэр илэрхийлэх учир алтгаан гэдгийг санаж явах  Дарамт хүндрэлийн талаар санаж, амарч, хангалттай нойр авах тал дээр ухамсартай оролдлого хийж байх  Хэн нэгэнтэй ярилцаж, аюул эрсдэлтэй үйл явдлын талаар санал сэтгэгдлээ хуваалцаж байх  Тухайн үйл явдлын талаар бусад хүмүүсийн яриа, санаа бодлыг сонсох. Тэд ч гэсэн энд холбогдсон бол зарим үнэ цэнэ бүхий санаа оноо гаргаж магад  Сайн хоол унд идэж, архи тамхийг хязгаартай хэрэглэж, хямралаас зайлсхийх сэтгэл засал хийж, өөртөө анхаарал тавь  Бүтээлч байжь зураг зурах, бичих, хөгжим тогло. Эрүүл орчныг эрэлхийл. Заримдаа өөрийн сэтгэл хөдлөлийг ярьж тайлах бус харин ямар нэг юм хийж илэрхийлэх нь илүү амар хялбар байдаг.  Нойр хулжих, айдас түгшүүрт автах үедээ итгэж болох хэн нэгэнтэй санаа бодлоо хуваалц. Унтахын өмнө кофе уухыг цээрлэ. Ердийнхөөсөө нэг цагийн өмнө унтахыг хичээ. Танд нойр авч, амрах шаардлагатай. 17
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр  Хэрэв хэцүү нөхцөл байдалд ажилласны дараагаар хариуцлагатай ажил үүргээ гүйцэтгэхэд хүнд байгаа бол ойр зуур аар саар юм хий. Өөрийг чинь сайн ойлгодог хамтрагч болон удирдлагадаа хэрэв тэдэнд холбогдох мэдээлэл байгаа бол мэдэгд.  Болсон үйл явдлыг гүйцэд ухаарахын тулд цаг хугацаа хэрэгтэйг сана. Бүхнийг зөв зүйтэй байлгах гэсэн санаа, хүлээлт гомдол, таагүй байдал, зөрчилд хүргэх осолтой тул тийм хүлээлт санаа бодлоос зайлсхийж яв.  Өөрөө дур мэдэн эм битгий уу. Хэдэн долоо хоног болоход байдал өөрчлөгдөхгүй бол нарийн мэргэжлийн туслалцаа ав /эмчид үзүүл/.Хамтрагчаа халамжлан дэмжихХамтрагчаа халамжлах гэдэг нь дэмжигчтэй адил зиндаа, түвшний хэн нэгэндтуслаж дэмжихийг хэлнэ. Хэн нэг нь дарамт цочролд орох, эсвэл байгаа байдалдаа,эсвэл маш их аюул осолтой сэтгэийн дарамт ихтэй нөхцөл байдалд ажиллаж байгаазэргээс шалтгаалж болох юм.Хамтрагчаа хамламжлан дэмжих зарчмууд бол сэтгэлзүйн анхны тусламж үзүүлэхерөнхий дэмжлэгийн харьцаатай адил зарчимтай. Нэрнээс харвал, хамтрагч зөвхөндэмжлэг л үзүүлж байгаа болохоос зөвлөх үүрэг гүйцэтгэхгүй. Хамтрагчаахаламжлан дэмжигчид зөвхөн богино хугацааны түр дэмжлэг үзүүлнэ. Энэ ньмэргэжлийн тусламжийг орлож чадахгүй. Хамтрагчийн дэмжлэг бол нөхцөлбайдлыг ойлгож мэдэрч байгаа хэн нэгнээс яаралтай хурдан ирдгээрээ давууталтай. Хамтрагчаа халамлан дэмжихийн бүрэлдэхүүний үнэдсэн хэсэгт дараахзүйл багтана. Үүнд:  Санаа тавих, хүндэтгэл, итгэл  Идэвхитэй үр дүнтэй сонсох/ харьцах  Гүйцэтгэх ажил үүрэг тодорхйо байх, хамтын ажиллагаа, асуудал шийдэх  Ажлын туршалагаа хэлэлцэхСайн дурын ажилтан хамтрагчаа халамжлан дэмжих  Нууцыг хадгалах. Хамтрагчаа халамжлан дэмжихийн тулгын чулуу ньнууцыг хадгалах явдал мөн. Энэ задран унавал бүх багийн нэгдмэл байдаласуудалд орно. Хамтрагчаа дэмжигч нь бусад ажлынхнаасаа болон сайн дурынажилтнуудаас асуух асуултад хариулах ѐстой болно. Энд болгоомжтой хандаж,хохирогчтой шудуд харьцахыг санал болго.  Цаг гарга. Аюул, түгшүүртэй үйл яявдал дундуур ороод гарсан хүн тусламжавахаас татгалзахгүй ч залхаалтыг хүлцэн тэвчихгүй. Ярихад нь сонсох цаг гаргаж,тэдэнтэй ойрхон хажууд нь бай.  Нөхцөл байдлыг хянаж, нөөцийг байршуул. Эхний ээлжинд шаардлагатайбол тайван газар олж, хэвлэлийнхэн, хэрэгт дурлагсдаас холдуулж, сэтгэл түгшимюм харуулахгүй, сонсгохгүй байхад анхаар. Туслаж болох хүмүүс, биеийнгэмтлийг үзүүлэх эмч, эсвэл гэрийхэн, найз нөхдийг нь олж өг.  Мэдээлэл өг. Өөрийгээ хянах чадварыг эргэн олж авах хамгийн чухал нэгАрга бол нөхцөл байдлын талаар үнэн зөв, бодитой мэдээлэл өгөх явдал. Мэдээлэлбол хохирсон хүнд арай удирдаж болмоор нөхцөл байдал, сэтгэдэл төрүүлдэг.  Тухайн хүнд өөрийгээ хянах чадвараа сэргээхэд нь тусал. Түүнтэй өвчтөн,хохирогч байдлаар бус, харин ажлын нөхөр, хамтрагч байдлаар харьц. Тэднийгшийдвэр гаргахад нь тусла, нэгэнт гаргасан шийдвэрийг нь хүндэл. Залхаалгүйгээртэдэнд өөрсдийн сэтгэл хөдлөлөө гаргахыг нь зөвшөөр. 18
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр  Урам өг. Хүмүүс дарамтанд орохоороо өөрийгээ хүндлэхээ болидог. Тэдөөрсдийгээ харааж, буруутгана. Өөрийгээ буруутгаж байгаа нь бодитой биш болөөр тайлбар, арай эерэг үзэл бодлыг нь хандуул. Үүнийг үзэл бодлыг нь үгүйсгэнмаргалдах байдлаар биш харин өөр гуравдагч бодлыг уралдуулах байдлаар илүү үрдүнтэй хэрэгжинэ.Хичээлийн үлгэрчилэн цагийн хуваарьI. Сэтгэлзүйн анхны тусламжийн удиртгал 20-30 минут1. Сайн дурын ажилтнуудыг шинэ хичээлд ирсэнд нь баяр хүргэ.2. Түрүүчийн хичээл дээр үзсэнээ гэр орныхон, нутгийн иргэдтэй хуваалцсанталаар нь асууж лавла.3. Дараах зүйлийг тайлбарлан сэдвийн хураангуйгаас товч илтгэл тавь. Үүнд:  Цочрол, сэтгэлзүйн дарамт, стрессийн шинж тэмдэг  сэтгэлзүйн анхны тусламжийн дөрвөн элемент  Сэтгэлзүйн анхны тусламж  Сайн дурын ажилтны өөртөө тавих анхаарал  Хамтрагчаа халамжлан дэмжих4. Сайн дурын ажилтнуудын асуултанд хариулСургагч Энэ сэдэв сайн дурын ажилтнуудаас их асуулт өрнүүлж магад.багшид Идэвхижүүлэгчийн хувьд та өөртөө тохиолдсон зүйлээс ярьж өгч болох юм. Хэдийн тийм ч, та бүх асуултанд хариулж чадахгүй байж болох юм. Тэгвэлзориулсан асуултын хайрцганд хийлгэж дараа хариулахаар тооцож болох юм.санамж5. Сургалтын явцад асуулт гарвал асуулга. Бас асуултаа бичээд асуудтын хайрцганхийж болохыг нь сануул. Хайрцганд байгаа асуултуудыг тоймлоод холбогдохсэдвийг үзэх хүрээнд хариулна гэдгийг нь тайлбарла.II. Кэйс/ хэрэг явдлын хэлэлцүүлэг 30-45 минут1. Сайн дурын аижлтнуудыг 3 бүлэгт хувааж, бүлэг тус бүрт ахлагч томил2. Бүлэг тус бүрт өөр өөр кэйс өгч, асуултуудад хариу олохыг даалга.Сургагч багшид Оролцогчдын ихэнх нь бичиг үсэггүй бол та кэйс болон асуултуудыгзориулсан санамж бүлэг тус бүрт уншиж өгч болох юмКэйс 1.Танай нутагт арван настай охин азгүй тохиолоор халуун усанд хоѐр хөлөөзумлачихав. Хүүхэд тэсэлгүй өвчнөөсөө орилж уйлна. Ээж нь өөрийгээ буруутгана.  Сэтгэлзүйн ямар яаралтай анхны тусламж та үзүүлж чадах вэ?  Энэ хүүхэд, гэр бүлийнхэнд нь урт хугацаанд та сэтгэлзүйн анхны тусламжийг ямар зарчимыг хэрэглэх вэ?  Та өөрийгээ халамжлахын тулд яах ѐстой вэ?  Таны хамтрагч нар таныг дэмжихийн тулд юу хийж чадах вэ?Кэйс 2.Автобус аваарт ороод нэрвэгдсэн улсад анхны тусламж үзүүлэхээр таныг дуудлаа.Газар дээр ирэхэд гэмтэж бэртсэн хүн олон байна. Та нэг хүнд амь зогоох анхнытусламж үзүүлсэн боловч тэр нас барлаа. Гэрийнхэн нь хажууд нь байлаа. Тэд басгэмтэж бэртсэн байна. 19
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр  Энэ гэр бүлийнхэн болон автобусанд байгаа бусад хүмүүст та шууд сэтгэлзүйн ямар туслалцаа үзүүлж чадах вэ?  Урт хугацаанд та сэтгэлзүйн яамр тусламж үзүүлж чадах вэ?  Та өөрийгээ халамжлахын тулд яах ѐстой вэ?  Таны хамтрагч нар таныг дэмжихийн тулд юу хийж чадах вэ?Кэйс 2.Танай нутагт саяхан гамшиг боллоо. Танай хэд хэдэн хөрш гэмтэл бэртэл авч,зарим нь үхэж үрэгдэн олон хүн гэр оронгүй болсон. Та олон хоног сайн дурынажил хийгээд маш их ядарсан байна.  Хөршүүддээ та сэтгэлзүйн ямар туслалцаа шууд үзүүлж чадах вэ?  Ирэх хэдэн сарын турш тэдэнд сэтгэлзүйн ямар тусламж үзүүлж чадах вэ?  Та өөрийгээ халамжлахын тулд яах ѐстой вэ?  Таны хамтрагч нар таныг дэмжихийн тулд юу хийж чадах вэ?  Хамтрагч нараа дэмжихийн тулд та юу хийж чадах вэ?Сургагч багшид Энэ бол хэлэлцэхэд хүнд хэцүү асуудал. Анги дундуур явжзориулсан санамж бүлэг тус бүрт дэмжлэг үзүүл4. Хэсэг хугацаанд бүлгээр хэлэлцүүл.5. Бүлгээр хэлэлцэж дууссаны дараа бүлгийн ахлагч нараар хэлэлцүүлгийн дүнгийнталаар товч танилцуулга хийлгүүл.6. Бүлэг тус бүрийн танилцуулгын талаар өөр бүлгүүдээс санал шүүмж хэлүүл.III. Дүр тоглолт 1 15-20 минут1. Сайн дурын ажилтнуудыг гурван бүлэгт хуваа2. Бүлэг тус бүрийг сэтгэлзүйн анхны тусламж өгөх дадлага хийлгэж, дараах дүрүүдийг ээлжлэн тоглуул. Үүнд:  Шатаж байгаа байшингаас аврагдсан эмэгтэй  Эмэгтэйд сэтгэлзүйн анхны тусламж үзүүлж буй сайн дурын ажилтан  Тэдний яриаг ажиглаж, сэтгэлзүйн анхны тусламжийн бүрэлдэхүүний дөрвөн хэсгийг тодорхойлохыг оролдоно.3. Бүлэг тус бүрийн гурав гурван сайн дурын ажилтан ээлжлэн дүр тоглосны дараатэднээр дорхи зүйлсийг хэлэлцүүл. Үүнд:  Сэтгэлзүйн анхны тусламжийн бүрэлдэхүүний дөрвөн хэсгийг бодолцон ажиглагч тэдний яриаг юу гэж дүгнэж байна?  Хохирогч эмэгтэй шаардлагатай сэтгэлзүйн анхны тусламжаа авч чадсан уу?  Түүнд тусламж дэмжлэг үзүүлэх хэцүү байв уу? Тийм бол тэр нь юу вэ?IV. Дүр тоглолт 2 15-20 минут1. Нөгөө л бичил бүлгүүдээрээ дараах зохиомжоор дүр тоглуулж үз. Үүнд:  Хүний амь аврах гээд чадаагүй сайн дурын ажилтан  Хамтрагчдаа дэмжлэг үзүүлэх гэж байгаа хамт ажилладаг хүн  Ярианы тэмдэглэл хөтөлж байгаа хүн гм2. Бүлэг тус бүрийн гурав гурван сайн дурын ажилтан ээлжлэн дүр тоглосныдараа тэднээр дорхи зүйлсийг хэлэлцүүл. Үүнд:  Хохирсон сайн дурын ажилтны сэтгэл санаа ямар байна?  Хамт ажилладаг хүн нь түүнийг хэрхэн дэмжиж туслав?  Ярианы тэмдэглэл хөтөлж байсан ажиглагч ярианаас яг юуг тусгаж авав? 20
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрV. Хаалт 10-15 минутСургагч багшид Энэ сэдэвт үзэж байгаа зүйл, хийх дасгал сэтгэлзүйн хувьд ядаргаатай,зориулсан гонсойлгом байж болох. Асуудал бүрийг авч үзээд эерэг байдлаар хичээлийг төгсгөх хэрэгтэй.санамж1. Ангийг бүхэд нь хичээлд идэвхитэй оролцосонд нь баяр хүргэх.2. Ямар нэг асуулт байвал асуухыг хүсэх3. Энэ модулийн анхны тусламжийн бараг бүх сэдвийн хүрээнд сэтгэлзүйн анхнытусламж үзүүлэх дасгал хийх болно гэдгийг нь хэлэх.4. Өвчин, шаналал, хямралын үед нутгийн иргэддээ сэтгэлзүйн дэмжлэг үзүүлэхУлаан загалмай, улаан хавирган сарны сайн дурын ажилтны ач холбогдол, үнэлжбаршгүй хувь нэмэрийг цохон тэмдэглэ.5. Сайн дурын ажлтнуудыг сурч мэдсэн зүйлээ гэр орныхонтойгоо хуваалцвал сайнгэдгийг цохон тэмдэглэ.Сэдэв 3Амин эрхтний ажиллагааг дэмжих (1 дугаар хэсэг)Сургалтын зорилгоЭнэ сэдвийг үзсэнээр сайн дурынхан дараах мэдлэг чадвар эзэмшинэ. Үүнд: Ухаангүй боловч амьсгаатай байгаа насанд хүрсэн хүнд амин эрхтний үйлажиллагааг дэмжих (BLS) үзүүлэх үе шатыг биеээр хийж үзүүлнэ үү. Хохирогчийг сэхээн амьдруулах үе шат алхмуудыг үзүүлж харуулахЗайлшгүй эзэмшвэл зохих мэдлэг чадвар1. Тухайн газар таньд болон хохирогчид аюултай байвал түүнийг өөр аюулгүйорчинд аваачих.2. Хохирогч түрүүлгээ харсан сэхээн амьдруулах шаардлагатай байвал түүнийгдээш нь харуул.3. Хохирогч ухаан алдсан, амьсгалын зам нь нээлттэй, амьсгаатай байвал өөррүүгээтатаж эргүүлээд гарыг нь урьд нь гаргаад сэргээх байрлалд оруулж хэвтүүл.Хичээлийн үлгэрчилэн цагийн хуваарьОролцож байгаа сайн дурынхны тоо болон аль хир их хэлэлцүүлэг болох зэргээсхамаарч энэ сэдвийг үзэхэд ойролцоогоор 80-125 минут шаардана. I. Удиртгал Сэдвийн хураангуйгаас бэлтгэсэн товч илтгэл 20-30 мин II. Биеэр хийж үзүүлэх Ухаангүй боловч амьсгаатай байгаа насанд хүрсэн хүн, хүүхэд нялхаст амин эрхтний ажиллагааг дэмжихийг биеэр 15-25 мин хийж үзүүлнэ. сэргээх байрлалыг харуулна. III. Дадлага Сайн дурын ажилтнууд нэг нэгнийгээ сэргээх байрлалд 30-45 мин оруулж амин эрхтний үйл ажиллагааг дэмжих дадлага хийнэ IV. Давталт ба дүгнэлт Сайн дурын ажилтнууд сэдвийн агуулгаар нэг нэгнээсээ асууж 15-25 мин лавлан давтлага хийнэХэрэглэгдэхүүн ба бэлтгэл ажил• Сэдвийн хураангуйгаас бэлтгэсэн товч илтгэл• амин эрхтний үйл ажиллагааг дэмжих үндсийг харуулсан самбарын цаас. Үүнд: – Ухаан мэдрэлгүй байдлыг тодорхойлох. 21
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр – Тусламж дуудах – Ухаан алдсан байвал сэргээх байрлалд оруулахАмьсгалын зам – Толгойг хажуу тийш, эрүүг өргөж амьсгалын замыг нээхАмьсгалах – Амьсгаатай байгаа эсэхийг шалгах (арван секунд зарцуулах). Цээж нь дээш доош хөдөлж байгаа эсэхийг ажигла, амьсгалж байгаа чимээ сонсох, хацраа ойртуулж амьсгаа байгаа эсэхийг мэдрэх – Тухайн хүн хэвийн амьсгалж байвал сэргээх байрлалд оруулЦусны эргэлт – Мэргэжлийн/ эмнэлгийн тусламж ирэх хүртэл ажиглалт хий – Давтлага дүгнэлт хийхэд арван жижиг хуудас цаас бэлдСэдвийн хураангуйАмьсгалын зам нь нээлттэй, амьсгаатай байгаа хүнд амин эрхтний үйл ажиллагаагдэмжих сайн дурын ажилтныг дуудаж болох юм. Ийм нөхцөлд тухайн хүний гарыгнь урьд гаргаад өөр рүүгээ татаж эргүүлээд сэргээх байрлалд оруул. Энэ үйлдэл болСэдэв 3-ын үндэс мөн.Сайн дурын ажилтнууд ухаан алдсан, амьсгаагүй, бас/эсвэл зүрх нь зогссон хүндамин эрхтний үйл ажиллагааг дэмжих шаардлага ч гарч магадгүй. Ийм нөхцөлдзүрх судас, амьсгалын сэхээн амьдруулах (CPR) тусламж хэрэгтэй болно.зүрх судас, амьсгалын сэхээн амьдруулах анхны тусламжийн сургалтанд заах үедээидэвхижүүлэгч тухайн орон нутгийн онцлог, эмнэлгийн тусламжийн тогтолцоозэргийг бодолцох учиртай. зүрх судас, амьсгалын сэхээн амьдруулах сургалтыгявуулахын өмнө ийм тусламж шаардлагатай хүнд газар дээр нь тусламж үзүүлэх,дараа нь нөхөн сэргээлтийн шатанд тусламж үзүүлэх мэргэжлийн чадвар чадавхибайгаа эсэхийг бодолцох хэрэгтэй. Хавсралтад оруулсан зүрх судас, амьсгалынсэхээн амьдруулах хичээлийг тодорхой, жишээ нь усанд живэх эрсдэл асуудалтайорон нутагт мөн ийм тусламж шаардлагатай хүнд газар дээр нь тусламж үзүүлэх,дараа нь нөхөн сэргээлтийн шатанд тусламж үзүүлэх мэргэжлийн чадварчадавхитай газар оронд АТНИТҮ хичээлийн хөтөлбөрт оруулбал зохилтой.Ийм чадварыг Үндэсний нийгэмлэгээс хүлээн зөвшөөрөгдсөн анхны тусламжийнмэргэжсэн сургагч багш нар заана. Энэ талаар дэлгэрэнгүй Хавсралтаас үзнэ үү.Амин эрхтний үйл ажиллагааг дэмжих гэж юу вэ?Амин эрхтний үйл ажиллагааг дэмжих гэж гэмтэж шархадсан эсвэл өвчтэй хүнийАмьсгалын зам, Амьсгал болон Цусны эргэлт (AАЦ)-ийг эмнэлгийн мэргэжлийнусламж иртэл тогтоон барьж байх амь аврах арга ажиллагааг хэлнэ.  Амьсгалын зам: хамар, ам бас хоолойг аливаа саад тотгороос ангид,нээлттэй байлгаж, агаар уушигруу чөлөөтэй орж, амьсгалах боломжийг хангана  Амьсгалах: Уушигнаас агаар чөлөөлтэй орж гарч байх  Цусны эргэлт: Зүрх болон биеэр цусны эргэлт хөдөлгөөнийг хэвийн байлгахСэргээх байрлалТухайн хүн ухаан мэдрэлгүй, амьсгалын зам нь нээлттэй, амьсгалж байвал түүнийгсэргээх байрлалд оруул. Ингэхийн тулд дараах байдлаар ажиллана. Үүнд:1. Нэг гарыг нь дээш гадагш өргөж, нөгөө гарыг нь цээжин дээр нь байрлуулна. 22
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр2. Нэг /цээжин дээгүүрх гарын талын/ хөлийг нь цээж рүү түлхэж, өвдөг нь зөвөнцөг үүсгэж байхаар байрлуулна.3. Ташаа, мөрнөөс нь барьж, өөррүүгээ түүнийг татаж их биеээр нь эргүүлнэ.4. Дээд талынх нь гарыг эрүүн доогуур нь эвж өг. Толгойг нь хойш нь татаадамьсгалын замыг нь нээж өгнө.5. Цээж нь дээш доош хөдөлж байгаа эсэхийг ажигла, амьсгалж байгаа чимээсонсох, гараа ам хамарт нь ойртуулж амьсгаа байгаа эсэхийг мэдрэх байдлаарамьсгалж байгаа эсэхийг нь шалга.Амьсгалын зам, амьсгаа болон цусны эргэлт (ААЦ)-ийг шалгаж үзэхҮнэлгээУхаан мэдрэлтэй байгаа эсэхийг дараах байдлаар мэдэж авна. Үүнд:  Мөрнөөс нь аярхан тогших, татах  ―Та зүгээр үү?‖ гэж асуух  Тухайн хүн ухаантай байвал, өөр аюул занал байхгүй л бол байгаа байрлалд нь үлдээ. Юу болсон, тусламж хэрэгтэй эхэхийг нь лавла. Тусламж иртэл байдлыг ажигла.Тусламж дууд:  ―Туслаарай‖ гэж хашгир  Ухаангүй байвал нуруун дээр нь хэвтүүл  Толгой, хүзүүнээс нь түшиж, нуруун дээр нь эргүүлж зөөлөн хэвтүүлA. Aмьсгалын замТолгойг нь хойшлуулж, эрүүг нь өргөөд амьсгалын замыг нээж өг. Ингэхийн тулд:  Толгойг нь зөөлөн хойш налуул  Амьсгалын замыг нээхийн тулд эрүүг нь өргөж өг  Тухайн хүн ухаан мэдрэлгүй, амьсгалын зам нь нээлттэй, амьсгалж байвал гарын нь урд нь аваад өөррүүгээ татаж хажуу тийш эргүүлээд сэргээх байрлалд оруул. Энэ нь бөөлжсөн нөхцөлд хахах цацах, бөглөрөхөөд урьдчилан сэргийлнэ.B. АмьсгалахҮнэлгээ: Амьсгаатай эсэхийг дараах байдлаар мэдэж авна. /10 сек зарцуул/Үүнд:  Цээж нь дээш доош хөдөлж байгаа эсэхийг ажигла  Амьсгалах чимээ амнаас нь гарч байгаа эсэхийг сонс  Хацар дээр амьсгал мэдрэгдэж байгаа эсэхийг мэдэрАмьсгалахад саадтай байвал амьсгалын замыг нь чөлөөлж өг. Ингэхийн тулд:  Толгойн хойш налалт/эрүүл өргөлтийг дахин байрлуул  Амыг нь нээж, саад тогтор байвал зайлуулж, амьсгалын замыг чөлөөлж өг.C. Цусны эргэлт  Цээжний дээш доош хөдөлгөөн, ам хамарт нь гараа ойртуулж мэдрэх, амьсгалах дуу чимээ байгаа эсэхийг ойр ойрхон шалгаж үз. Мэргэжлийн тусламж иртэл ийнхүү байдлыг хянаж үзэж байх хэрэгтэй.Идэвхижүүлэх чиглэлI. Амин эрхтний үйл ажиллагааг дэмжих. Удиртгал20-30 минут1. Бүх оролцогсдод шинэ хичээл эхэлсэнтэй холбогдуулан баяр хүргэх2. Түрүү түрүүчийн хичээл дээр үзсэн зүйлээ гэр орон, нутгийн иргэдтэйгээярилцаж, хуваалцсан эсэхийг нь асуух. 23
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр3. Сэдвийг танилцуулж, амин эрхтний үйл ажиллагааг дэмжих үе шатуудынталаар товч илтгэ. Сэдвийн хураангуйд дурьдсан мэдээлийг ашигла. Эргэдэгсамбарын цаасыг үзүүлэн байдлаар ашигла.4. Сайн дурын ажилтнуудын асуултанд хариул.5. Сургалтын явцад асуулт гарвал чөлөөтэй асуулгах. Бас асуултаа бичээд ―Асуулт‖гэсэн хайрцганд хийж болохыг сануулах. Энэ хайрцганд хийсэн асуултуудыггаргаж ирээд, тухайн сэдвийг үзэхдээ сэдвийн хүрээнд хариулж явахII. Биеэр хийж үзүүлэх15-25 минут1. Сайн дурын нэг ажилтныг ангийн өмнө гаргаж ирээд ухаан алдсан, амьсгаа-тай, амин эрхтний үйл ажиллагааг дэмжих шаардлагатай хүний дүрд тоглуул.2. Ухаангүй, амьсгаатай насанд хүрсэн хүнд амин эрхтний үйл ажиллагаагдэмжихийг биеэр гүйцэтгэж үзүүл. Сэргээх байрлалыг биеэр гүйцэтгэж үзүүл.3. Сайн дурын ажилтанд талархаад суудалд нь суулга.Сургагч багшид Үе шат, алхам бүрийг үзүүлэхдээ ойлгомжтой, тодорхой заавар өг. Хүнзориулсан санамж бүрт ойлгуулах үүднээс дахин дахин хийж үзүүлэх хэрэг гарч магадIII. Дадлагын ажил30-45 минут1. Сайн дурын нэг ажилтнуудад амин эрхтний үйл ажиллагааг дэмжихдадлагыг дараах зохиомжоор хийлгэ. Үүнд: насанд хүрсэн хүн ухаангүй,амьсгаатай байна.2. Сайн дурын ажилтнуудыг гурван бүлэгт хуваа. Дараах ролийг ээлжлэнтоглуул. Үүнд: a. амин эрхтний үйл ажиллагааг дэмжих шаардлагатай байгаа хүн b. анхны тусламж үзүүлж буй сайн дурын ажилтан (аврагч) c. ажиглагч3. Ажиглагчийн дүрд тогллож байгаа нэгэн Сайн дурын ажилтны гарынавлагынхаа Сэдэв 3-т байгаа шалгах хүснэгтийг бариад тусламж үзүүлэх үе шатбүрийг нь дуусахад жагсаалтын дагуу тэмдэглэж явна.Ажиглагчид дасгалжуулж, аврагч дараагийн алхамаа мэдэхгүй бол хэлж өгч болно.Дадлага болгоны дараагаар ажиглагч аврагчийн ажиллагаанд санал дүгнэлт хийнэ.III. Тойм, Давтлага15-25 минут1. Сайн дурын ажилтнуудыг хичээлд идэвхитэй оролцсонд нь талархаадсуудалд нь суулга.2. Сайн дурын ажилтнуудыг 2 багт хуваа. Баг бүрт тав таван хуудас цаас өг.3. Баг тус бүрийг Сэдэв 1, 2 ба 3-т багтсан мэдээллээр тав таван асуулт/хариултын хамт/ бэлтгүүл.4. Хоѐр баг хоюулаа тав таван асуултаа бэлтгэсний дараагаар баг тус бүрийгнөгөө багаасаа бэлдсэн асуултуудыг нь асуулга. Зөв хариулт тус бүрт нэг оноо өг.5. Буруу зүрүү мэдээллийг хөндлөнгөөс орж засаж залруул.6. Ялсан багт баяр хүргэж алга таш.7. Сэдэв 1, 1 дүгээр хэсгийн Зайлшгүй эзэмшвэл зохих мэдлэг чадвар ээрдавтлага хийж, ээлж ээлжээр боломжтой бол өөрийн үгээрээ хариулахыг сайндурын ажилтнуудад даалга.. 24
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр8. Асуултын хайрцганд асуулт байгаа эсэхийг шалгаад хэрэв байвал тэднийггүйлгэж хараад сайн дураараа хариулах хүн байгаа эсэхийг лавлан ээлж ээлжээрхариулуул. Аливаа буруу зүрүү ойлголт гарвал засаж залруул..9. Дараагийн хичээлийн цагийг тохиролц.Ухаан алдсан, амьсгаатай хүнд амин эрхтний ажиллагааг дэмжих Шалгах хуудас Тийм Үгүй Орчны байдлыг үнэл Үнэлгээ Хохирогчийн биеийн байдлыг үнэл:  ухаан мэдлрэлтэй байгаа эсэхийг тодорхойл  тусламж дууд  Ухаангүй байвал өвчтнийг сэргээх байрлалд оруул Амьсгал ын зам Амьсгалын замыг нээж толгойг нь хойшлуулж, эрүүг нь өргө Амьсгалж байгаа эсэхийг нь тогтоо /10 секунд зарцуул/: Амьсгал  цээж нь дээш доош хөдөлж байгаа эсэхийг ажигла  амьсгалах чимээ сонс  хацар дээр нь амьсгаа байгаа эсэхийг мэдэр Хохирогч хэвийн амьсгалж байвал сэргээх байрлалд оруул Амьсгалыг дахин дахин шалгаж; цээж нь дээш доош хөдөлж Цусны эргэлт байгаа эсэхийг ажиглаж, амьсгалах чимээ сонсон хацар дээр нь амьсгаа байгаа эсэхийг мэдэрч байна. Мэргэжлийн тусламж иртэл ийнхүү хяналтыг хийж гүйцэтгэнэ.Сэдэв 4Амьсгал бөглөрөх үед анхны тусламж үзүүлэхСургалтын зорилгоЭнэ сэдвийг үзсэнээр сайн дурынхан дараах мэдлэг чадвар эзэмшинэ. Үүнд: Амьсгал бөглөрөх шинж тэмдгийг тоочих Насанд хүрсэн хүний амьсгал бөглөрөх үед анхны тусламжийг хэрхэнүзүүлэхийг харуулах Насанд хүрсэн хүний амьсгал бөглөрөх үед анхны тусламжийг төлөвлөжхаруулах Насанд хүрсэн хүний амьсгал бөглөрөх үед анхны тусламжийг хэрхэнүзүүлэхийг гүйцэтгэж харуулах Насанд хүрсэн хүний амьсгал бөглөрөх үед үзүүлсэн анхны тусламжиид үнэлгээхэрхэн хийхийг харуулах 25
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр Жирэмсэн эсвэл илүүдэл жинтэй хүний амьсгал бөглөрч багтрах үед анхнытусламжийг хэрхэн үзүүлэхийг гүйцэтгэж харуулах Хүүхэд буюу нэгээс доош насны нялх хүүхдийн амьсгал бөглөрч багтрах үеданхны тусламжийг хэрхэн үзүүлэхийг гүйцэтгэж харуулахЗайлшгүй эзэмшвэл зохих мэдлэг чадвар1. Амьсгал бөглөрөх багтраа нь амь насан аюултай. Яаралтай тусламж дууд.2. Амьсгал бөглөрөх багтраа нь мөгөөрсөн хоолойд ямар нэг юм тээглэж, тухайнхүн амьсгалж чадахгүй болохыг хэлнэ.3. ямар нэг хүний амьсгал боогдож багтарч байгааг дараах шинж тэмдгээр мэднэ.Үүнд: Тэд дуугарч чадахгүй Хоолойгоо барьж авна уруул, хэл нь хөхрөнө. Тээглээг гаргахгүй бол үхнэ.4. Тухайн хүний байдлыг үнэл.5. Амьсгал бөглөрөх багтраанд анхны тусламж үзүүл. Үүнд: ханиалгуул тухайн хүн ханиалгаж ЧАДАХГҮЙ байвал ар нурууруу нь таван удаа цохь Хэвлийн хөндийд нь таван удаа түлх6. Багтарсан хүн ухаан алдвал амин эрхтний үйл ажиллагааг дэмжих тусламж үзүүлХичээлийн үлгэрчилэн цагийн хуваарьОролцож байгаа сайн дурынхны тоо болон аль хир их хэлэлцүүлэг болох зэргээсхамаарч энэ сэдвийг үзэхэд ойролцоогоор 50-75 минут шаардана. I. Удиртгал Сэдвийн хураангуйгаас бэлтгэсэн товч илтгэл 5-10 мин II. Биеээр хийж Амьсгал бөглөх багтраатай хүнд анхны тусламжийг 15-25 мин үзүүлэх идэвхижүүлэгч биеэр гүйцэтгэж үзүүлнэ III. Дадлага Сайн дурын ажилтнууд амьсгал бөглөх багтраатай хүнд 30-40 мин анхны тусламж үзүүлэх дадлага хийнэХэрэглэгдэхүүн ба бэлтгэл ажилЭдгээр ур чадварыг Үндэсний нийгэмлэгээс хүлээн зөвшөөрөгдсөн сургагч багшзааж эзэмшүүлнэ. Энэ тухай дэлгэрэнгүй мэдээллийг Хавсралтад өгсөн байгаа.• Сэдвийн хураангуйгаас бэлтгэсэн товч илтгэл• Амьсгал бөглөх багтраатай хүнд анхны тусламжийг биеэр гүйцэтгэж үзүүлэхзорилгоор ашиглах манекен авч ирж болох юм.Сэдвийн хураангуйАмьсгал бөглөрөх багтраа нь ямар нэг эд юм эсвэл хоолны хэсэг мөгөөрсөнхоолойд гацаад хэвийн амьсгалж болохгүй болон уушгинд агаар оруулахгүйамьсгалын замыг бөглөхийг хэлж байгаа юм.Амьсгал бөглөрөн хахаж цацах явдал хазаж, зажилж сурч байх үедээ нялх хүүхдүүдамандаа янз бүрийн эд юмс хийснээс их тохиолдоно. Өндөр настай хүмүүс хоолоосайн зажилж чадахгүйгээс бас ийнхүү амьсгаа бөглөрөх эрсдэл ихтэй байдаг. 26
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрАмьсгаа бөглөрөхийн шинж тэмдгүүдАмьсгал бөглөрөхийн нийтлэг шинж бол хоолойгоо гараараа барьж авах явдал мөн.Нэмэлт шинж тэмдэг гэвэл: ярьж чадахгүй, дуугарч ч чадахгүй, уйлж, хашгирч чадахгүй амьсгал хүнд эсвэл маш шуугиантай ханиалгаж чадахгүй хэл, уруул хөхрөнө тээглэсэн зүйлийг зайлуулахгүй бол ухаан алданаАмьсгал бөглөрсөн насанд хүрэгчид болон нэгээс дээш насны хүүхдэд үзүүлэх анхны тусламжУрьдчилсан үнэлгээ  Байдлыг үнэлж, юу болж байгааг ажигла.  Тухайн хүний байдлыг үнэл. ―Та бөглөрч /хахаж/ байна уу?‖ гэж асууТөлөвлө  Тухайн хүн ярьж чадахгүй байвал эмнэлгийн тусламж дуудуулГүйцэтгэлХэрэв тухайн хүн ярьж, ханиаж эсвэд амьсгалж чадаж байвал  Тээглэсэн зүйлийг гаргахын тулд түүнийг ханиалгуул. Тээглэсэн зүйл гараад ирвэл өөр юм хийх шаардлагагүй болно.  Тухайн хүн хэвийн амьсгалж эхэлтэл хамт байХэрэв тухайн хүн ярьж, ханиаж эсвэд амьсгалж ЧАДАХГҮЙ байвал тав ба тавгэсэн аргыг хэрэглэ. Үүнд: Алганыхаа ирмэгээр тухайн хүний далан дундуур таван удаа цохь. Ингэхдээ: – Цохилт болгоныхоо дараа тээглэсэн зүйл гарсан эсэхийг шалга – Тээглэсэн зүйл гараад ирвэл үйлдлээ зогсоо Хэвлийн хөндийрүү нь шахаж түлх:– тухайн хүний ард нь гар– хоѐр гараараа бүсэлхийгээр нь тэвэр– хүнээ жаахан урагш налуул– Нэг гараа зангидаж цохь– Хүйснээс нь арай жаахан дээхэнтээ цохино– Цохихдоо өөрийнхөө нөгөө гаран дээр цохино– Гэдэс рүү нь чанга хурдан хурдан дараад дороос нь дээш яг нөгөө хүнээ өргөхгэж байгаа юм шиг цохино Нурууруу нь тав цохиод гэдэс рүү тав шахаж цохисоор тээглэсэн зүйлийг гартал нь үргэлжлүүлнэ. Тухайн хүнийг нарийн мэргэжлийн эмчид үзүүлэхийг санал болгох Ухаан алдвал амин эрхтнийг дэмжих тусламжийг шат дараатай хэрэгжүүлэхДүгнэлт хийх Нурууруу цохих болон гэзэсрүү шахаж цохих арга техникийг шалга Эмнэлгийн тусламж иртэл тухайн хүний дэргэд нь байх Амьсгал бөглөрсөн жирэмсэн эхчүүд болон илүүдэл жинтэй хүмүүст үзүүлэх анхны тусламжУрьдчилсан үнэлгээ, төлөвлөлт болон Дүгнэлт хийх өмнөхтэй адил.Гүйцэтгэл  Доод хавирга нийлдэг хавьцаа цээжээр нь дээхнүүр гараа гарга 27
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр  Гэдэс рүү цохихдоо цээж рүү нь хүчтэй дарж, хурдан хурдан цохь  Тээглэсэн зүйлийг гартал нь үргэлжлүүл  Тухайн хүн ухаан алдвал амин эрхтнийг дэмжих тусламжийг шат дараатай хэрэгжүүлэх Амьсгал бөглөрсөн нялхас болон нэгээс доош насны хүүхдэд үзүүлэх анхны тусламжУрьдчилсан үнэлгээ, төлөвлөлт болон Дүгнэлт хийх өмнөхтэй адил. Нялх хүүхэдярьж чадах эсэхээ өөрт чинь хэлж чадахгүй. Нялх хүүхдийн амьсгал бөглөрөх ньдараах шинж тэмдэгтэй. Үүнд:  Уйлах гэхэд нь чимээ гарахгүй  Нүүрний өнгө өөрчлөгдөнө  АмьсгааГҮЙ байнаГүйцэтгэл  Суугаа байдлаас хүүхдээ түрүүлгэн харуулж барина. Гараа өвөр дээрээ ав.  Хүүхдийн нурууны гол руу нь зөөлөн гэхдээ огцомдуу таван удаа алганы ирмэгээр цохино. Эдгээр цохилт газрын татах хүчинтэй хмасаад тээглэсэн зүйлийг гаргаж ирнэ.  Тээглэсэн зүйл гарч ирэхгүй бол хүүхдийг дээш харуулан толгойг нь их биеэс нь дор байрлалтай нэг гараараа барина. Хүүхдийн өвчүүний ясны гол хавьд нь цээж рүү нь хоѐр хуруугаараа хурдан хурдан таван удаа товшино /шахна/.  Амьсгалж эхлэхгүй бол нурууруу таван удаа цохих, болон гэдэсрүү таван удаа ээлжлэн товшисоор байна.  Хэрэв хүүхэд ухаан алдвал нялхаст зориулсан амин эрхтний үйл ажиллагааг шат дараатай дэмжихИдэвхижүүлэх чиглэлI. Амьсгал бөглөрөх. Удиртгал20-30 минутI. Амьсгал бөглөрөх. Удиртгал 5-10 минут1. Бүх оролцогсдод шинэ хичээл эхэлсэнтэй холбогдуулан баяр хүргэх2. Түрүү түрүүчийн хичээл дээр үзсэн зүйлээ гэр орон, нутгийн иргэдтэйгээярилцаж, хуваалцсан эсэхийг нь асуух.3. Сэдвийг танилцуулж, агуулгын талаар товч илтгэ. Сэдвийн хураангуйддурьдсан мэдээлийг ашиглаж, амьсгал бөглөрөхийг товч тайлбарлаж өг.4. Сайн дурын ажилтнуудаас амьсгал бөглөрсөн хүний шинэ тэмдэг юуболохыг асуу. Буруу зөрүү ойлголт байвал засаж залруул.. Мөн шаардлагатай гэжүзвэл сэдвийн хураангуйгаас нэмэлт мэдээлэл өг.5. Сайн дурын ажилтнуудын асуултанд хариул.6. Сургалтын явцад асуулт гарвал чөлөөтэй асуулгах. Бас асуултаа бичээд―Асуулт‖ гэсэн хайрцганд хийж болохыг сануулах. Энэ хайрцганд хийсэнасуултуудыг гаргаж ирээд, тухайн сэдвийг үзэхдээ сэдвийн хүрээнд хариулж явахII. Биеэр хийж үзүүлэх15-25 минут1. Сайн дурын нэг ажилтныг ангийн өмнө гаргаж ирүүлээд амьсгал бөглөрсөнхүний дүрд тоглуул. 28
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр2. Амьсгал бөглөрсөн хүнд анхны тусламжийг хэрхэн үзүүлэхийг биеэргүйцэтгэж харуул.3. Сэдвийн хураангуйгаас авах мэдээллээс иш татах ба процессийг үзүүлжхаруулж байхдаа чанга дуугаар анхны тусламж үзүүлэх үе шатуудыг хэлж зааж өг.Сургагч багшид Болгоомжтой бай. Хэвлийн хөндийд шахалт цохилт хийх үед яг цохихгүйзориулсан санамж байвал зүгээр, учир нь зарим хүмүсийг бөөлжүүлж магадгүй4. Сайн дурын ажилтнуудын асуултанд хариул.5. Амьсгал бөглөрсөн жирэмсэн эмэгтэй хүнд анхны тусламжийг хэрхэнүзүүлэхийг биеэр гүйцэтгэж харуул. Сэдвийн хураангуйгаас авах мэдээллээс иштат. Анхны тусламж үзүүлэх үе шатууд нь адилхан гэдгийг цохон тэмдэглэ. Насандхүрсэн хүн, жирэмсэн эхэд үзүүлэх анхны тусламжийн ганц ялгаа нь ердөө лжирэмсэн эхийн хувьд хэвлийн хөндийд биш арай дээш өвчүүний ойролцоо цохиж,шахах явдал мөн.6. Сайн дурын ажилтанд талархаад суудалд нь суулга7. Амьсгал бөглөрсөн нялхас болон нэг нас хүрээгүй хүүхдэд анхнытусламжийг хэрхэн үзүүлэхийг биеэр гүйцэтгэж харуулахдаа хүүхэлдэй ашигла.Сэдвийн хураангуйгаас шаардлагатай мэдээллийг ав. Анхны тусламж үзүүлэх үешатууд нь адилхан гэдгийг цохон тэмдэглэ. Насанд хүрсэн хүн, нялх хүүхдэдүзүүлэх анхны тусламжийн ялгаа бол: хүүхдийг доош харуулж, мөгөөрсөн хоолой дээр нь гацсан зүйлийг гаргахдаагазрын татах хүчийг ашиглах явдал мөн. нуруу руу нь цохихдоо насанд хүрсэн хүнийг цохиж байгаа шиг хүчтэйцохихгүй. Хэвлийн хөндийд нь цохиж, татах биш харин цээжин дээр нь хоѐр хуруугаараахөнгө товшино (дарна).8. Сайн дурын ажилтнуудын асуултанд хариул.III. Дадлагын ажил30-40 минут1. Сайн дурын ажилтнуудаар амьсгал бөглөрсөн хзнд анхны тусламжийгдараах гурван хувилбараар үзүүлэх дадлага хийлгэнэ. Үүнд: насанд хүрсэн хүн жирэмсэн эх болон жин хэтэрсэн хүнд нялхас ба нэг хүртэл насны хүүхдэд2. Сайн дурын ажилтнуудыг гурван бүлэгт хуваа. Хувилбар тус бүрийг сайндурын ажилтнууд дараах дүрийг ээлжлэн тоглох байдлаар дадлага хийнэ. Үүнд:a. амьсгал бөглөрсөн хүнb. анхны тусламж үзүүлж буй сайн дурын ажилтан (аврагч)c. ажиглагчБоломжтой бол хүүхэлдэйг бүлгүүдээр явуулж, хоѐр хуруугаар хийх цээжнийтовшилтын дадлага хийлгэ.Сургагч багшид Хэвлийн хөндийд шахалт цохилтыг сайн дурын ажилтнуудыг нэг нэгэнзориулсан санамж дээрээ хийхгүй байхыг зөвлө, эсвэл их зөөлөн болгоомжтой хийлгэ3. Ажиглагчийн дүрд тоглохдоо Сайн дурын ажилтны гарын авлагынхаа Сэдэв4-т байгаа хянах хүснэгтэн дэх жагсаалтыг барьж, түүндээ тэмдэглэл хийж байхыгтайлбарла. Сайн дурын ажилтан дараагийн алхам /үе шатаа/ мэдэхгүй, эсвэлсамгардсандаа мартсан байвал ажиглагч хэлж өгч сануулна. Дадлага бүрийндараагаар ажиглагч сайн дурын ажилтны ажиллагааны талаар санал шүүмж хэлнэ.Сургагч багшид Анги дундуур явж, санал тайлбар, шүүмж хэлж өгөн шаардлагатай бол засажзориулсан санамж залруулж, зөв арга техникийг харуулж яв 29
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр4. Бүх хувилбараар дадлага хийхэд хангалттай хугацаа өг. Амьсгал бөглөрсөн хүнд анхны тусламж үзүүлэх ажиллагааны хянах хүснэгтийг хөтлөх дадлагын ажил Тийм Үгүй Орчны байдлыг үнэл Үнэлэх Хохирогчийн биеийн байдлыг үнэл: ―Та ярьж чадах уу? Таны амьсгал бөглөрч байна уу?‖ гэж асуу Төлөвлөх Мэргэжлийн / эмнэлгийн тусламж дуудуул Нурууруу нь таван удаа цохих: хохирогчийг ургаш жаахан бөхийлгөх Далных нь хооронд цохих Таван удаа хэвлийн хөэдийд шахаж цохих: Гүйцэтгэл хохирогчийн ард нь гарч зогсох бүсэлхийгээр нь хоѐр гараараа тэврэх ургаш үл ялиг гулзайлгах нэг гараа зангидаж байгаад цохих хүйснийх нь дээх нь онилж цохих цохилтыг нөгөө гартаа ойлгох хэвлийн хөндий рүү нь дороос дээш хүчтэй, огцом түлхэх Эмнэлэг, эрүүл мэндийн төв рүү явуулах Ухаан алдвал амин эрхтний үйл ажиллагааг дэмжих Нурууруу цохих, хэвлийн хөндийрүү түлхэх арга техникийг Дүгнэлт хянан шалгах хийх Эмнэлгийн эсвэл мэргэжлийн тусламж иртэл тухайн хүний дэргэд нь байСэдэв 5Цус алдалт болон шарханд үзүүлэх анхны тусламжСургалтын зорилгоЭнэ сэдвийг үзсэнээр сайн дурын ажилтан дараах мэдлэг, чадвар, хандлагаэзэмшинэ. Үүнд: Гадуур болон дотуур цус алдалтыг тодорхойлох 30
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр Цус алдалтыг хэрхэн үнэлэх Цус алдаж буй хүнд анхны тусламжын төлөвлөгөө хэрхэн гаргах Цус алдаж буй хүнд анхны тусламжыг хэрхэн хийж гүйцэтгэх Цус алдаж буй хүнд үзүүлсэн анхны тусламжыг хэрхэн үнэлэхЗайлшгүй эзэмших мэдлэг, чадвар, хандлага /Түлхүүр мэдээлэл/1. Их хэмжээний цус алдалт нь амь насанд аюул учруулж болно2. Нөхцөл байдлын аюулгүй ажиллагааг шалгах.3. Өөрийгөө хамгаалах.4. Тусламж дуудах.5. Шарханд шууд даралтат боолт хийж цус алдалтыг зогсоох6. Цус алдаж буй хүнээ хэвтүүлэх7. Зөөлөвч тавих эсвэл ариун хөвөн, бинтээр ороох8. Шархан дээр дарах ба цус алдалт хяналтанд байгаа эсэхийг нягтлах9. Гэмтсэн хүнд юу болж байгааг тайлбарлаж, сэтгэл санааг засах сэтгэл зүйнанхны тусламж үзүүлэх.10. Цустай шууд харьцахаас зайлсхийх бөгөөд анхны тусламж үзүүлсний дараагааргараа угаах шаардлагатай.Сургалтын ажиллагааны санал болгож буй зураглалОролцож байгаа сайн дурын ажилтнуудын тоо болон хэлэлцүүлгийн хэмжээнээсхамаарч энэ сэдвийг үзэхэд ойролцоогоор 65-100 минут шаардана. I. Удиртгал Сэдвийн хураангуйар бэлтгэсэн товч танилцуулга хийх 10-15 мин II. Биеэр хийж үзүүлэх Цус алдалт болон шарханд үзүүлэх анхан тусламжын үе 15-25 мин шатыг сургагч багш зааж үзүүлэх III. Дадлага Сайн дурын ажилтнууд цус алдалт болон шарханд үзүүлэх 30-40 мин анхан тусламжын үе шатыг давтан дадлагажих IV. Давталт ба дүгнэлт Сайн дурын ажилтнууд сэдвийн агуулгатай санал нэгдэж буй 15-25 мин эсэхээ илэрхийлэх.Хэрэглэгдэхүүн ба бэлтгэл ажил• Сэдвийн хураангуйгаас бэлтгэсэн товч илтгэл• Сургалтын өрөөний эсрэг 2 хананд ―Зөвшөөрсөн‖ болон ‖Татгалзсан‖ гэсэнтэмдэгийг нааж бэлтгэнэ.Сэдвийн хураангуйХүнд хэлбэрийн цус алдалт нь яаралтай эмнэлгийн тусламж авах шаардлагатай амьнасанд аюултай асуудлын нэг юм.Их хэмжээний цус алдалт нь шоконд оруулах болон үхэлд хүргэж болно.Цус алдалтын шинж тэмдэгЦус алдалт нь дотуур болон гадуур цус алдалт байж болноГадуур цус алдалт нь арьсан дээр үүссэн шарханаас үүсдэг. Энэ нь голдуу осол,гэмтлийн гаралтай байдаг. Гадуур цус алдалт нь мөн жирэмслэлттэй холбоотой,ялангуяа үр зулбалт болон төрөлтийн үед тохиолдож болно.Дотуур цус алдалт нь биеийн дотор цус алдах бөгөөд нүдэнд ил харагдахгүй.Дотуур цус алдалт нь бие махбодь хүчтэй цохигдсон үед голдуу үүсдэг. Заримтохиолдолд ясны хугарал нь дотор эрхтэнг хатган гэмтээснээр биеийн дотуур цус 31
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэралдалтын шалтгаан болдог. Дотуур цус алдалтыг илрүүлэхэд төвөгтэй байдаг.Тиймээс дотуур цус алдалт нь амь насанд аюултай бөгөөд яаралтай эмнэлгийнтусламж авах шаардлагатай байдаг.Дотуур цус алдалтын зарим шинж тэмдэгүүд:  Шокд орох  Хэвлий гэдсээр хавдаж, хатуурсан.  Хэвлий, гэдэсээр өвдөлттэй байх.  Цустай бөөлжих  Арьс нь цонхийх эсвэл хөхрөнө  Толгой өвдөх  Арьсан дээрх хөхрөлт  Жихүүдэс хүрэх  Цангах  Чих, хамар, амнаас цус гарахЦус алдалт болон шархны хүндрэлүүд  Цус алдалтын хамгийн ойрын аюул бол шокод орох явдал юм  Мэдрэл болон дотор эрхтэнийг гэмтээгч бусад халгаат хүчин зүйлүүд  Цус гоожиж байгаа нээлттэй шарханд халдвар орж болно.  Өвдөлт.Гадуур цус алдалтад авах анхны тусламжын үе шатУрьдчилсан үнэлгээ  Нөхцөл байдлын аюулгүй ажиллагааг шалгах.  Тухайн хүнд өөрийгөө сайн дурын ажилтан гэдгээ танилцуулж, юу хийх талаараа тайлбарлаж өгнө.  Цус алдаж буй үүсвэр болон шархыг илрүүлж үнэлгээ хийнэ.  Шокийн шинж тэмдэгийг үнэлнэ.Төлөвлөгөө  Эмнэлгийн тусламж дуудна  Ганцаараа байгаа тохиолдолд цус алдалтыг зогсоох ба хэрэв боломжтой бол гэмтсэн хүнд тусламж дуудах хугацаанд цус алдалтаа хэрхэн зогсоох талаар зааж өгнө.  Шархадсан хүний цустай шууд хүрэлцэхээс зайлсхийх бөгөөд боломжтойбол бээлий өмсөнө. Бээлийгүй тохиолдолд гялгар уутаар хамгаалалт хийж болно.Гүйцэтгэл Шарханд даралтат боолт хийх шаардлагатайг гэмтсэн хүнд тайлбарлаж хэлнэ. Гэмтсэн хүнийг хэвтэхэд туслах Шархыг цэвэр зүйлээр бооно. Шархыг дарж даралтат боолт хийнэ. Боолтыг хангалттай цус зогсох хэмжээгээр боох боловч цусны эргэлтийг хаагдтал чанга боож болохгүй. Цус алдаж буй хүнийхээ шарханд даралтат боолт хийнэ. ЧАНГАЛУУР ТАВИХ ХЭРЭГГҮЙ. Хэрэв цус алдаж буй хүн шоконд орвол тухайн хүнийг дулаан байлгах боловч хэтэрхий халууцуулж болохгүй. Гэмтсэн хүнд юу хийж буйг тайлбарлаж, сэтгэл санааг засах сэтгэл зүйн анхны тусламж үзүүлэнэ. 32
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр Хэрэв шархтан ухаан алдсан тохиолдолд амин чухал эрхтэний үйл ажиллагааг дэмжих үе шатын дагуу тусламж үзүүлнэ.Дүгнэлт хийх  Цус алдалт зогссон эсэхийг шалга.  Хэрэв цус алдалт үргэлжилж байвал шарханд илүү чанга, даралттай боолт хийнэ. ЭХНИЙ БООЛТЫГ АВЧ БОЛОХГҮЙ  Эмнэлгийн тусламж иртэл даралтат боолтыг хэвээр байлгана.  Хамгийн ойрын эмнэлгийн салбарлуу тээвэрлэх, хүргэх хүртэл анхны тусламжыг үзүүлэх шаардлагатай.  Анхны тусламж үзүүлсний дараагаар гараа савандаж усаар сайтар угаана.Шарх эсвэл зүсэгдсэн хэсэгт үзүүлэх анхны тусламжУрьдчилан үнэлгээ, төлөвлөх, Дүгнэлт хийхний үе шатууд адилГүйцэтгэл  Боломжтой бол гараа савантай усаар угаана.  Цэвэр усаар шарханд байгаа бохир болон гэмтэж салсан эдийг угаана. Цэвэр усаар гэмтэж салсан эдийг бүрэн угааж зайлуулна.Шархнаас гэмтэж салсан эдийг гараараа зайлуулж болохгүй.  Хэрэв шархнаас салахгүй наалдж байгаа тохиолдолд тухайн эдийг авалгүй тэнд нь үлдээнэ. Цус алдалт болон гэмтсэн эдийг хөдөлгөлгүй ороож бооно.  Шархны эргэн тойрныг хатаах ѐстой боловч шарханд шууд хүрж болохгүй.  Цэвэр, ариутгагдсан хөвөн, зөөлөн материалаар шархыг бүтээнэ.  Хэрэв хэд хоногийн дараагаар шарх улааж, халуун оргиж мөн өвдөлттэй болвол эмнэлгийн тусламж авахыг зөвлөх.  Татрангаас хамгаалагдсан эсэхээ шалга.Хамраас тогтвортой гарч байгаа цус алдалтанд авах анхны тусламжГүйцэтгэл Тухайн хүнд толгойгоо эгц урагш харан суухыг хүсэх. Хамрын зөөлөн хэсгийг хуруугаараа чимхэх. Амаараа амьсгал авч чадаж буй эсэхийг тодорхойлох Цус залгихаас зайлсхийх ѐстойг сануулах, учир нь энэ нь цааш өвчин үүсгэдэг. 10 орчим минутын турш үргэлжлүүлнэДүгнэлт хийх Хэрэв цус алдалт зогсохгүй бол эмнэлгийн тусламж авах хэрэгтэй. Цус алдалт зогссоны дараа тухайн хүнд хэдэн цагийн турш хамартаа хүрэхгүйболон нусаа нийхгүй байхыг зааж сургана.Сургагч багшийн удирдамжI. Удиртгал 10-15 мин1. Сайн дурын ажилтнуудыг хичээлдээ урих.2. Өмнөх хичээлд сурсан зүйлээ гэр бүл болон нутгийн иргэдтэйгээ ярилцаж,дадлагажсан эсэхийг нь асуух.3. Сэдэв болон хичээлийн хэлэлцэх асуудлын дарааллыг танилцуулах. Сэдвийнхураангуйд дурьдсан мэдээлэл дээр суурилан гадуур болон дотуур цус алдалтынхоорондын ялгаа, ялангуяа хамраас цус гаралтын талаар товч танилцуулга хийнэ. 33
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр4. Сайн дурын ажилтнуудын асуултанд хариул.5. Сургалтын явцад асуулт гарвал чөлөөтэй асуулгах. Бас асуултаа бичээд ―Асуулт‖гэсэн хайрцганд хийж болохыг сануулах.II. Биеээр хийж үзүүлэх 15-25 мин1. Хэвлий болон бугалга, хөлөнд үүссэн шархнаас их хэмжээний цус алдаж буйхүний дүрд тоглох сайн дурын ажилтанг асууж сонгоод ангийн өмнө гарч ирэхийгхүснэ.2. Цус алдаж буй хүнд хэрхэн анхны тусламж үзүүлэхийг сургагч багш өөрөө заажхаруулана.3. Сэдвийн хураангуйд дурьдсан мэдээлэл дээр суурилан зааж харуулахдаа анхнытусламжын үе шатуудыг чанга дуугаар тодорхой хэлж заана.4. Сайн дурын ажилтнуудын асуултанд хариулана.5. Сайн дурын ажилтанд талархаад суудалд нь суулгана. Өөр нэгэн сайн дурынажилтныг асууж сонгоод хамраас цус гарч буй хүний дүрд тоглуулна.6. Хамраас цус алдаж буй хүнд хэрхэн анхны тусламж үзүүлэхийг сургагч багшөөрөө зааж харуулана.7. Сайн дурын ажилтанд дүрд тоглосонд талархана.8. Дотуур цус алдалттай, ухаан алдаагүй хүнийг хэрхэн шалгаж, үнэлэх талаар сайндурын ажилтнаас асууна. Ямар анхны тусламж үзүүлэх талаар асууна. ХариултыгСэдвийн хураангуйд дурьдсан мэдээлэл дээр үндэслэн өгөх.9. Сайн дурын ажилтнуудын асуултанд хариул.III. Сайн дурын ажилтнуудын дадлагажилт 30-40 мин1. Дараах 3 тохиолдлоор цус алдалтанд үзүүлэх анхны тусламжыг хийждадлагажих: Хурц зүйлтэй харьцаж байгаад санамсаргүй гараа гүнзгий зүссэн хүн Авто тээврийн осолд ороод олон тооны нээлттэй зүсэгдсэн болон хэвлийн хэсгээр хүчтэй өвдөж байна гэсэн зовиуртай хүн. Хамраас нь цус гарч буй хүүхэд.2. Сайн дурын ажилтнуудыг 3 бүлэгт хуваа. Дараах дүрүүдэд ээлжлэнтоглуулна. Үүнд: a. Цус алдаж буй хүн b. Анхны тусламж үзүүлэх сайн дурын ажилтан (тусламж үзүүлэгч) c. Ажиглагч3. Ажиглагч нь сайн дурын ажилтны гарын авлагын Сэдэв 5-ын шалгаххуудсаар үе шат бүрийг бүрэн хийгдэж байгааг шалгана. Ажиглагч нь хэрэвтусламж үзүүлэгч дараагийн үе шатыг санахгүй байгаа тохиолдолд шуудхэлэхгүйгээр санаа өгч, чиглүүлнэ. Дадлагажилт тус бүрийн дараа ажиглагч ньтусламж үзүүлэгчийн гүйцэтгэлд үнэлгээ өгч ярилцана. Сургагч багшид Сургалтыг бүхэлд нь хянаж эргэх холбоотой ажиллах бөгөөд зориулсан шаардлагатай тохиолдолд анхны тусламжын алдаатай үйлдлийг засаж зүгшрүүлнэ. санамжIV. Дүгнэлт 10-20 мин1. Сайн дурын ажилтануудыг өрөөний голд цуглархыг урина. 34
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр2. Сургалтын өрөөний 2 ханад байгаа ―Зөвшөөрсөн‖ болон ‖Татгалзсан‖ гэсэнтаних тэмдгүүдийг зааж өгнө.3. Зарим нэг асуудлыг тайлбарлан танилцуулж чанга дуугаар уншихад сайндурын ажилтнууд зөвшөөрсөн эсвэл үл зөвшөөрч байгаа эсэхээс хамаарч тухайнтаних тэмдэгтэй талруу шилжиж зогсохыг тайлбарлана.Сургагч багшид Та магадгүй энэ дасгалыг сургалтын өмнө хийж хичээлээ илүү сонирхолтойзориулсан санамж болгож болох бөгөөд сургалтын дараах сайн дурын ажилтнуудын мэдлэг, чадвар, хандлага ямар түвшинд хүрснийг үнэлж болно.4. Та мөн зарим нэгнийг дуудаж яагаад тухайн хариултыг сонгосон талаартайлбарлуулна.5. Асуудлыг чанга дуугаар танилцуулаад хариулт бүрт товчхон хэлэлцүүлэг хийнэ. Түлхүүр асуултууд 1. Цус алдалт нь амь насанд аюултай.  Татгалзсан. Бүх цус алдалт амь насанд аюул учруулахгүй. Зөвхөн хүнд хэлбэрийн цус алдалт болон мэдэгдэхүйц их хэмжээний цус алдах үед амь насанд халгаатай. 2. Хүнд хэлбэрийн цус алдсан хүн шокод орж болно.  Зөвшөөрсөн. 3. Цус алдаж буй хүнтэй таарвал хамгийн түрүүн аюулгүй ажиллагааны байдлыг шалгана.  Зөвшөөрсөн. 4. Цус алдаж буй шарханд цэвэр хөвөн, зөөлөн зүйлээр даралттай боолт хийнэ.  Зөвшөөрсөн. 5. Чангалуурыг зөвхөн хөлөнд хийнэ.  Татгалзсан. Чангалуур хэрэглэх шаардлагагүй. 6. Хэрэв цус алдалт зогсохгүй байвал шарханд илүү чанга, даралттай боолт хийнэ.  Зөвшөөрсөн. 7. Шарханаас салахгүй байгаа гэмтсэн эдийг салгаж авах шаардлагатай. Т атгалзсан. Шарханаас салахгүй байгаа гэмтсэн эдийг салгаж авж болохгүй бөгөөд даралтат боолт хийж цус алдалтыг зогсоох шаардлагатай. 8. Хамраас цус алдаж буй хүнд толгой урагш чиглэлтэй, эгц суугаад хамрын зөөлөн хэсгийг хуруугаараа чимхэж барихыг зааж зөвлөнө.  Зөвшөөрсөн. 9. Цус алдаж буй хүн ухаан алдсан тохиолдолд амин чухал эрхтэний үйл ажиллагааг дэмжих арга хэмжээ авна.  Зөвшөөрсөн.6. Сайн дурын ажилтнуудад хичээлд идэвхитэй оролцсонд нь баяр хүргэнэ.7. Дараагийн хичээл орох цагийг тохироно.8. Сайн дурын ажилтнуудыг юу сурж мэдсэнээ гэр бүлийнхэндээ бастанилцуулж, сурталчилж байхыг сануулана. 35
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрХүнд хэлбэрийн гадуур цус алдалтын тохиолдлын шалгах хуудас Тийм Үгүй Тохиолдлын урьдчилсан үнэлгээ хийсэн Үнэлэх  Тухайн хүнд өөрийгөө танилцуулаад, ямар тусламж үзүүлэх талаар тайлбарлаж өгсөн.  Тухайн хүнийг урьдчилсан байдлаар үнэлсэн  Шокийн шинж тэмдэгийг үнэлсэн Төлөвлөх  Мэрэгжлийн тусламж, үйлчилгээ дуудсан  Бээлий эсвэл гялгар уутаар хамгаалах хэрэгсэл болгон ашигласан  Хүнээ хэвтүүлсэн  Шарханд цэгцлэлт хийж даралттай боолт тавьсан Гүйцэтгэл  Бинтээр даралттай боолт хийхийг тухайн хүнд зааж сургасан  Сэтгэл зүйн анхны тусламж үзүүлсэн  Клиникийн төв эмнэлэг, эрүүл мэндийн нэгдэл, өрхийн эмнэлэгрүү шилжүүлсэн  Хэрэв ухаан алдсан бол амин чухал эрхтэний үйл ажиллагааг дэмжих тусламж үзүүлсэн  Цус алдалт зогссон эсэхийг шалгаж үзсэн Дүгнэлт  Шаардлагатай тохиолдолд эмнэлгийн тусламж авах хүртэл даралтат хийх боолтыг үргэлжлүүлэн хийсэн эсэх  Эмнэлгийн болон мэргэжлийн тусламж иртэл тухайн хүнтэй хамт байсан.Сэдэв 6Шокийн үеийн анхны тусламжСургалтын зорилгоЭнэ сэдвийг үзсэнээр сайн дурынхан дараах мэдлэг, чадвар, хандлага эзэмшинэ.Үүнд: Шокийн тодорхойлолт Шоконд орсон хүнийг хэрхэн үнэлэх Шоконд орсон хүнд хэрхэн анхны тусламжын төлөвлөгөө гаргах Шоконд орсон хүнд анхны тусламжыг хэрхэн хийж гүйцэтгэх Шоконд орсон хүнд анхны тусламжын Дүгнэлт хийх хэрхэн хийхЗайлшгүй эзэмших мэдлэг, чадвар /Түлхүүр мэдээлэл/1. Шок нь биеээс их хэмжээний шингэн эсвэл цус алдсан үед тохиолддог.2. Шок бол маш аюултай. Анхны тусламж үзүүлээд яаралтай эмнэлгийн тусламжавах шаардлагатай.3. Шокийн шинж тэмдгүүд: 36
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр  Арьс цонхийсон Арьс чийглэг, хүйтэн  Амьсгаадсан  Сэтгэл түгшсэн, тайван бус байх ба муужирч унах гэж буй мэдрэмж төрсөн  Ам цангах, дотор муухайрах болон бөөлжих4. Нөхцөл байдлын аюулгүй ажиллагааг шалгах5. Тусламж дуудах.6. Хүнээ хэвтүүлэх.7. Хэрэв ухаан алдсан бол амин чухал эрхтэний үйл ажиллагааг дэмжих.8. Шарханд шууд даралтат боолт хийж гадуур цус алдалтыг зогсоох9. Дулаан байлгах.10. Эмнэлгийн тусламж үзүүлэх болон тээвэрлэх асуудлыг шийдвэрлэх.Сургалтын ажиллагааны санал болгож буй зураглалОролцож байгаа сайн дурын ажилтнуудын тоо, хэлэлцүүлгийн хэмжээнээс хамаарчэнэ сэдвийг үзэхэд ойролцоогоор 60-95 минут шаардана. I. Удиртгал Сэдвийн хураангуйар бэлтгэсэн товч танилцуулга хийх 5-10 мин II. Биеэр хийж үзүүлэх Шокийн үед үзүүлэх анхны тусламжын үе шатыг сургагч 15-25 мин багш зааж үзүүлэх III. Дадлага Сайн дурын ажилтнууд шокийн үеийн анхны тусламжийн 30-40 мин үе шатуудыг давтаж дадлагажих. IV. Давталт ба дүгнэлт Сайн дурын ажилтнууд өөр хоорондоо тухайн сэдвийн 10-20 мин агуулгын хүрээнд харилцан ярилцах.Хэрэглэгдэхүүн ба бэлтгэл ажил• Сэдвийн хураангуйас бэлтгэсэн товч илтгэл.• Дүгнэлт хийхэд зориулж оролцогч болгонд нэг нэг бичгийн цаас бэлдэнэ. .Сэдвийн хураангуйШок нь биеээс их хэмжээний шингэн эсвэл цус алдсан үед тохиолддог. Жишээлбэл,их хэмжээний цус алдалт, хүнд хэлбэрийн суулгалт, хүнд хэлбэрийн бөөлжилтболон биеийн ихэнх хэсгийг хамарсан түлэгдэлтийн үед шоконд ордог. Шок дараахшалтгаанаар үүсэж болно:  Цахилгаан гэмтэл  Хүчтэй өвдөлт  Харшлын урвал  Хүнд халдвар  Хордлого  Дулааны цохилт  Хүчтэй айж цочихШокын үеийн шинж тэмдэг  Арьс цонхийсон, чийглэг, хүйтэн  Цайвар арьстай хүн бол цонхийж харагдах бөгөөд, бараан арьстай хүн бол уруулын дотор тал хөхөрсөн эсвэл ногоовтор туяатай байна.  Өнгөц, хурдан амьсгаатай байна.  Судасны цохилт сулавтар, хурдан байна.  Сэтгэл түгшсэн, тайван бус байх ба муужарч унах гэж буй мэдрэмж төрсөн.  Ам цангах, дотор муухайрах болон бөөлжих шинж илэрсэн 37
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр  Магадгүй ухаан алдаж, тусламж авахгүй тохиолдолд амь алдах боломжтойШокийн үеийн анхны тусламжын үе шатуудУрьдчилсан үнэлгээ Орчны болон хувийн аюулгүй байдлын урьдчилсан үнэлгээ хийнэ, ялангуяацахилгааны аюулаас Тухайн хүнд өөрийгөө сайн дурын ажилтан гэдгээ танилцуулж, юу хийх талаараатайлбарлаж өгнө. Шокод орсон хүний биеийн байдлыг үнэлнэ. Шарх ба цус алдалтыг илрүүлнэ.Төлөвлөгөө  Эмнэлгийн тусламж дуудна.  Эмнэлгийн тусламж үйлчилгээ яаралтай үзүүлэх, тээвэрлэх асуудлыг шийдвэрлэнэ.Гүйцэтгэл  Сэтгэл зүйн анхны тусламж үзүүлж тухайн хүнийг тайвшруулна.  Хэвтэхэд нь туслана.  Гадуур цус алдалтыг зогсооно.  Тухайн хүнээ хучиж дулаан байлгах бөгөөд хэтэрхий халууцуулж болохгүй.  Бие барисан хувцасыг суллана.  Ямар нэгэн шингэн эсвэл хоол өгч болохгүй.  Хэрэв тухайн хүн ухаан алдвал амин чухал эрхтэний үйл ажиллагааг дэмжих зарчмын дагуу арга хэмжээ авана.  Эмнэлгийн нэгжрүү яаралтай тээвэрлэх асуудлыг зохион байгуулна.Зарим хүмүүс богино хугацаанд ухаан балартаж, шокийн шинж тэмдэг илэрдэг.Тэдгээр хүмүүсийг хэвтүүлээд амьсгалыг нь шалгана. Ихэнхдээ ямар нэгэнтусламжгүйгээр аяндаа хэвийн байдалдаа ордог.Дүгнэлт хийх  Тухайн хүний байдал дээшилж байгаа эсэхийг шалгах  Арьсны өнгө хэвэндээ орж, бүлээн, хуурай болж байгаа эсэхийг шалгах.  Тусламж хэр авч байгаа эсэх, эсвэл яаралтай эмнэлгийн тусламж үзүүлэх.Сургагч багшийн удирдамжI. Шокийн удиртгал 5-10 мин1. Сайн дурын ажилтнуудыг хичээлдээ урих.2. Өмнөх хичээлд сурсан зүйлээ гэр бүл болон нутгийн иргэдтэйгээ ярилцаж,дадлагажсан эсэхийг нь асуух.3. Сэдвийн хураангуйд дурьдсан мэдээлэл дээр суурилан шокийн шалтгаан, илрэхшинж тэмдэг, шоконд орсон хүнд үзүүлэх анхны тусламжын үе шатын талаар товчтанилцуулга хийнэ.4. Сайн дурын ажилтнуудын асуултанд хариул.5. Сургалтын явцад асуулт гарвал чөлөөтэй асуулгах. Бас асуултаа бичээд ―Асуулт‖гэсэн хайрцганд хийж болохыг сануулах.II. Биеэр хийж үзүүлэх 15-25 мин1. Шоконд орсон хүний дүрд тоглохыг сайн дурын ажилтнуудаас асууж ангийнөмнө гарч ирэхийг хүснэ. 38
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр2. Шоконд орсон хүнд хэрхэн анхны тусламж үзүүлэх талаар сургагч багш өөрөөзааж үзүүлнэ.3. Сэдвийн хураангуйд дурьдсан мэдээлэл дээр үндэслэн үйл явц болгоныг чангадуугаар тайлбарлаж зааж үзүүлнэ.4. Асуултанд хариулна.5. Сайн дурын ажилтнуудад идэвхитэй оролцсонд талархана.III. Сайн дурын ажилтнуудын дадлагажилт 30-40 мин1. Шокийн үед үзүүлэх анхны тусламжын дадлагажилтыг дараах тохиолдолдээр хийнэ:  Та яаралтай дуудагдана. Таныг ирэх үед их хэмжээний цус алдаж буй эмэгтэй байна. Эмэгтэй ухаантай байна. Арьсанд нь хүрэх үед та түүний арьс хүйтэн, чийглэг байгааг тодорхойлно.2. Сайн дурын ажилтнуудыг 3 бүлэгт хуваана. Дараах дүрүүдэд ээлжлэнтоглуулна. Үүнд: a. Шоконд орсон хүн b. Анхны тусламж үзүүлэх сайн дурын ажилтан (тусламж үзүүлэгч) c. Ажиглагч3. Ажиглагч нь сайн дурын ажилтаны гарын авлагын Сэдэв 6-ийн шалгаххуудсаар үе шат бүрийг бүрэн хийгдэж байгааг шалгана. Ажиглагч нь хэрэвтусламж үзүүлэгч дараагийн үе шатыг санахгүй байгаа тохиолдолд шуудхэлэхгүйгээр санаа өгч, чиглүүлнэ. Дадлагажилт тус бүрийн дараа ажиглагч ньтусламж үзүүлэгчийн гүйцэтгэлд үнэлгээ өгч ярилцана. Сургагч багшид Сургалтыг бүхэлд нь хянаж эргэх холбоотой ажиллах бөгөөд шаардлагатай зориулсан тохиолдолд анхны тусламжын алдаатай үйлдлийг засаж зүгшрүүлнэ санамжIV. Давталт ба дүгнэлт 10-20 мин1. Сайн дурын ажилтан бүрт нэг хуудас цаас тарааж өгөнө2. Сэдэв 6-д хамаарагдах асуултанд хариулт өгч, эрэгцүүлэн бодож үзээд өөрхоорондоо асууж ярилцаж болохыг тайлбарлана.3. Сэдэв 6-с нэг асуулт бичиж түүндээ хариулахыг сайн дурынхнад даалганэ.Сургагч багшид Хэрэв сайн дурын ажилтнууд бичих боломжгүй болзориулсан санамж энэхүү даалгаварыг ярилцаж хийж болно4. Сайн дурын ажилтнууд асуулт болон хариултаа бүрэн бичсэний дараагаарцаасыг голоор нь нугалуулж цуглуулна.5. Гартай нугалсан цааснуудыг багцлан бариад сайн дурын ажилтан тус бүрнэг нэгийг сонгож авахыг хүснэ. Хэрэв тэд өөрийн цаасыг сугалвал түүнийгээбуцааж дахин өөрийг сонгоно.6. Сайн дурын ажилтнуудаас сонгосон асуудлаа хариулттай нь чанга дуугааруншиж танилцуулахыг хүснэ. Өгөгдсөн хариулттай санал нэг буй эсэх болон буруухариулсан гэж үзвэл өөрийн үзэл бодлыг илэрхийлэхийг хүснэ.7. Бүх асуудлууд уншигдаж, хэлэлцэж дуустал давтана.8. Сайн дурын ажилтнуудад хичээлд идэвхитэй оролцсонд нь баяр хүргэх.9. Гарын авлагт байгаа зайлшгүй эзэмших мэдлэг, чадвар, хандлага /Түлхүүрмэдээлэл/-ийн талаар дүгнэлт хийж, хос хосоороо хэлэлцэж, түүнийг өөрийн үгээрилэрхийлж сурахыг даалгана. 39
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр10. Хэрэв шаардлагатай бол ―Асуулт‖ хайрцагт байгаа асуултуудыг ярилцажхэлэлцэнэ. Хэрэв сайн дурын ажилтан чадаж байвал тухайн асуултанд хариулахыгурина. Буруу зөрүүтэй ойлголтуудыг тодруулж, засаж өгнө.11. Дараагийн хичээл орох цагийг тохироно.12. Сайн дурын ажилтнуудыг юу сурж мэдсэнээ гэр бүлийн гишүүддээмэдээллэж байхыг сануулах. Шокийг шалгах хуудас Тийм Үгүй Нөхцөл байдлын урьдчилсан үнэлгээ хийсэн Өөрийгөө танилцуулж ямар тусламж үзүүлэх талаараа Үнэлэх тайлбарласан Тухайн хүнээ урьдчилан үнэлсэн  Цуc алдалтыг шалгасан  Арьсыг тэмтэрсэн  Амьсгал шалгасан Төлөвлөх  Эмнэлгийн тусламж дуудсан  Эмнэлгийн тусламж авах газарлуу тээвэрлэх төлөвлөгөө гаргасан  Сэтгэл зүйн анхны тусламж үзүүлсэн  Тухайн хүнийг хэвтэхэд тусалсан Гүйцэтгэл  Гадуур цус алдалтыг зогсоосон  Тухайн хүнээ дулаацуулж хучсан  Клиникийн төв эмнэлгүүдрүү шилжүүлсэн  Хэрэв ухаан алдсан бол амин чухал эрхтэний үйл ажиллагааг дэмжих арга хэмжээ авсан  Арьсны өнгө хэвэндээ орж, хуурай, дулаан болсон Дүгнэлт эсэхийг шалгасан хийх  Хэрэв тусламж авахаар тээвэрлэж буй бол шалгаж үзсэн  Эмнэлгийн болон мэрэгжлийн тусламж иртэл тухайн хүнтэй хамт байсанСэдэв 7Түлэгдэлтэнд үзүүлэх анхны тусламжСургалтын зорилго 40
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрЭнэ сэдвийг үзсэнээр сайн дурынхан дараах мэдлэг, чадвар, хандлага эзэмшинэ.Үүнд: Түлэгдэлтийн шалтгаанууд Түлэгдэлтэнийг хэрхэн үнэлгээ өгөх Түлэгдсэн хүнд анхны тусламжын төлөвлөгөө хэрхэн гаргах Түлэгдсэн хүнд хэрхэн анхны тусламжыг хийж гүйцэтгэх Түлэгдсэн хүнд үзүүлсэн анхны тусламжын Дүгнэлт хийх хэрхэн хийх Насанд хүрэгчид болон хүүхдэд эмнэлгийн тусламж шаардлагатай тохиолдлуудыг жагсаалт Олон нийтийн дунд түлэгдэлтээс хэрхэн урьдчилан сэргийлэх талаар хэлэлцүүлэх.Зайлшгүй эзэмших мэдлэг, чадвар, хандлага /Түлхүүр мэдээлэл/1. Түлэгдэл нь халуун, цахилгаан ба химийн шалтгаантай гэмтэл болон халууншингэнээр үүсгэгдсэн түлэгдэл гэмтэл гэж ялгагдаг.2. Их хэмжээний түлэгдлийн үед шингэн алдалтын улмаас амь насанд аюулучирдаг.3. Хүүхэд түлэгдэлтэнд илүү өртөмтгий байдаг.4. Нөхцөл байдлын аюулгүй ажиллагааг шалгах.5. Тухайн хүнийхээ байдалд урьдчилсан үнэлгээ өгөх.6. Тусламж дуудах.7. Түлэгдсэн хэсгийг яаралтай хүйтэн, цэвэр усанд 15-20 минутын турш байлгана.8. Арьсанд наалдаагүй бол хувцас болон чимэглэл, зүйлтийг салгаж авна.9. Хагараагүй түлэгдэлтийн цэврүүг нээж болохгүй.10. Түлэгдэлтэнд ямар нэгэн тос, крем түрхэж болохгүй.11. Эмчид яаралтай хандахыг зөвлөнө.Сургалтын ажиллагааны санал болгож буй зураглалОролцож байгаа сайн дурын ажилтнуудын тоо болон хэлэлцүүлгийн хэмжээнээсхамаарч энэ сэдвийг үзэхэд ойролцоогоор 95-155 минут шаардана.I. Удиртгал. Сэдвийн хураангуйас бэлтгэсэн товч илтгэл 10-15 мин.II. Хэлэлцүүлэг Сайн дурын ажилтнууд орон нутгийн газрын зургийг ашиглан галдөртөх магадлалтай болон бусад аюултай газар нутагын талаар хэлэлцэх. 20-30 мин.III. Урьдчилан сэргийлэх ажиллагаа Сайн дурын ажилтнууд хос хосоороо 60секундэд багтан урьдчилан сэргийлэх мэдээлэл бэлтгэх. 30-40 мин.IV. Өөрийн ойлголтыг шалгах Өөрийн үнэлгээ 5-10 мин.V. Олон нийтэд явуулах үйл ажиллагаа Сайн дурын ажилтнууд нутгийн иргэдэдурьдчилан сэргийлэх мэдээлэл өгч сурталчилгаа хийнэ. 30-60 мин.Хэрэглэгдэхүүн ба бэлтгэл ажил•Сэдвийн хураангуйас бэлтгэсэн товч илтгэл•Модуль 3-т өгөгдсөн орон нутгийн газрын зураг.• Түлэгдэлтийн талаарх нутгийн иргэдэд зориулсан гол мэдээллийг өгөх нутгийниргэдтэй харьцах мэдээллийн хэрэгсэл. 41
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрСэдвийн хураангуйТүлэгдэл нь халуун, цахилгаан ба химийн шалтгаантай гэмтэл болон халууншингэнээр үүсгэгдсэн түлэгдэл гэмтэл гэж ялгагдаг.Бага зэргийн түлэгдлийг сайн дурын ажилтнууд эмчлэх боломжтой.Их хэмжээний түлэгдлийн үед шингэн алдалтын улмаас шоконд орох буюу амьнасанд аюул учирдаг.Их хэмжээний түлэгдэлт нь яаралтай эмнэлгийн тусламж шаарддаг.Маш халуун эсвэл концентрацитай шингэн залигсан тохиолдолд ам, хоолой болонходоодыг түлэх шалтгаан болдог.Хүүхэд нь гал болон халуун зууханд хүрэх зэргээр түлэгдэлтэнд илүү өртөмтгий.Гал зууханд ажилладаг болон концентрацитай химийн бодисийн үйлдвэртажилладаг ажилчид мөн түлэгдэлтэнд өртөмтгий бүлэгт багтдаг.Түлэгдэлтийн шинж тэмдэгХөнгөн: Арьс улайн, халуу оргиж хавдах боловч бүтэц нь алдагдахгүй.Хүнд: Магадгүй арьс цэврүүтэж, хавдаж, хүчтэй өвдөлт илрэнэ.Маш хүнд: зарим тохиолдолд түлэгдсэн хэсэг харлаж эсвэл хуурай, цайсан байдаг. Ийм төрлийн түлэгдэлт нь халдвар орох, шоконд орох, үхэлд хүргэх ч халгаатай. Бага болон хөнгөн хэмжээтэй түлэгдэлтэнд үзүүлэх анхны тусламжын үе шатуудУрьдчилсан үнэлгээ Нөхцөл байдлын аюулгүй ажиллагааг үнэлэх Тухайн хүнээ түлэгдэлтийн зэргийг урьдчилан үнэлэхТөлөвлөгөө  Эмнэлгийн тусламж дуудна.  Хэрэв сайн дурын ажилтан хийхэд аюулгүй байвал түлэгдэж буй хүнийг аюулаас зайлуулах буюу түлж буй зүйлээс холдуулна.Гүйцэтгэл  Түлэгдсэн хэсгийг яаралтай цэвэр хүйтэн усанд өвдөлт бууртал 15-20 мин орчим дүрнэ.  Арьсанд наалдаагүй бол хувцас болон чимэглэл, зүйлтийг салгаж авна.Хагараагүй түлэгдэлтийн цэврүүг нээж болохгүй.Түлэгдэлтэнд ямар нэгэн тос, крем түрхэж болохгүй.Дүгнэлт хийх  Өвдөлт буурах хүртэл хүйтэн жинг үргэлжлүүлнэ.  Дараах тохиолдолд мэрэгжлийн эмчийн тусламжыг авах шаардлагатай:– Түлгэдэлтэнд өртсөн хүн 5-аас бага эсвэл 60-аас дээш настай бол– Нүүр, чих, гар, хөл, хуруу, бэлгийн эрхтэн эсвэл үе холбоос түлэгдсэн бол– Ам ба амьсгалын замын ойролцоо ялангуяа хүзүү, цээжний хэсэгт түлэгдсэн бол– Цахилгаан, химийн бодис, туяа эсвэл өндөр даралттай уураар түлэгдсэн бол.– 16-аас доош насны хүүхдийн биеийн 5%-иас, насанд хүрэгчдийн 10%-иас дээштүлэгдсэн бол. Хүний алганы хэмжээ ойролцоогоор биеийн гадаргын 1%-тай тэнцүү. Том ба хүнд түлэгдэлтийн үеийн анхны тусламжын үе шатуудУрьдчилсан үнэлгээ Сайн дурын ажилтанд тухайн нөхцөл байдал аюулгүй эсэх? 42
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр Тухайн хүнийхээ байдалд урьдчилсан үнэлгээ өгөх.Гүйцэтгэл Тусламж яаралтай дууд. Хэрэв түлэгдсэн хүн ухаан алдсан бол амин чухал эрхтэний үйл ажиллагаагдэмжих. Түлэгдсэн хувцасыг салгаж авахгүй байх. Том хэмжээтэй, хүнд түлэгдэлтийн үед хүйтэн усанд дүрж болохгүй. Учир ньшок үүсгэх аюултай байдаг. Түлэгдсэн гадаргыг бүтээнэ. Чийгтэй хувцас болон алчуурыг ашиглана.Дүгнэлт хийх Хамгийн ойрын эмнэлгийн нэгжрүү түлэгдсэн хүнийг тээвэрлэхэд туслах Түлэгдсэн хүнийг их дааруулахгүй байлгах. Бүтээлгээр хучих боловч хэтэрхийхалууцуулж болохгүй.Гэрт түлэгдэлт үүсгэх аюултай зүйлс цахилгаан зуух, зуух эсвэл халуун багаж төхөөрөмж гал шүдэнз  лаа цахилгааны залгуур эсвэл цахилгаан багаж төхөөрөмж Хэрэв залгивал түлэх цэвэрлэх бодисуудАжлын байранд түлэгдэлт үүсгэх аюултай зүйлс гал тогоонд эсвэл цахилгаан багаж тоног төхөөрөмжтэй ажиллах халуун машин эсвэл моторт хөдөлгүүрт үйлдвэрт ашигладаг төрөл бүрийн химийн бодис шатхуун болон авто тээврийн газар ферм болон хөдөө аж ахуйд хэрэглэдэг химийн бодисууд наранд хэт их өртөх хайлуулах зүйлсУрьдчилан сэргийлэлтСайн дурын ажилтнууд нутгийн иргэдийн дунд түлэгдэлтээс урьдчилан сэргийлэхарга замыг эрэлхийлэхийг өдөөж өгнө. Сайн дурын ажилтнууд гал түүмэр,цахилгаан болон химийн түлэгдэлт үүсэж болох газруудыг орон нутгийн газрынзураг ашиглан үэнлгээ өгнө.Сайн дурын ажилтнууд олон нийтэд дараах урьдчилан сэргийлэх мэдээллүүдийгөгнө: Түлэгдэлт нь гал, халуун шингэн, химийн болон цахилгаан зүйлсээс үүсдэг. Хоол хийх үедээ түлэгдэхээс урьдчилан сэргийл – Хоол хийж буй үедээ орхиж явахгүй байх. – Хоолны савны бариулыг дотогш нь эргүүлэх – Хоол хийж буй үедээ хоолны саван дотор халбага бусад зүйлийг бүү үлдээ. Шүдэнз болон цахилгаан эд зүйлсийг хүүхдийн гар хүрэхгүй газар хадгалж байх. Химийн аюултай бодисийг хүүхдийн гар хүрэхгүй газар хадгалж байх. Гэртээ байгаа түлэх аюултай зүйлсийг хүүхдүүддээ зааж өгөхСургагч багшийн удирдамжI. Түлэгдэлтийн удиртгал 43
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр 10-15 мин1. Сайн дурын ажилтнуудыг хичээлдээ урих.2. Сэдвийн хураангуйд дурьдсан мэдээлэл дээр суурилан түлэгдэлтийн шалтгаанболон түүний төрлийн талаар товч танилцуулга хийнэ.3. Бага болон хүнд түлэгдэлтийн үед авах шаардлагатай анхны тусламжын үешатыг тайлбарлаж өгнө.4. Сайн дурын ажилтнуудын асуултанд хариул.5. Сургалтын явцад асуулт гарвал чөлөөтэй асуулгах. Бас асуултаа бичээд ―Асуулт‖гэсэн хайрцганд хийж болохыг сануулах.II. Орон нутгийн газрын зураг дээр хэлэлцүүлэг хийх 20-30 мин1. Сайн дурын ажилтнуудаас гэрийн нөхцөлд ямар зүйлд түлэгдэлтэнд өртөжболохыг асууж ярилцах. Хариултыг Сэдвийн хураангуйд тусгасны дагуу өгөх.2. Сайн дурын ажилтнуудаас ажлын онцлогоос хамаарч ямар зүйлд түлэгдэлтэндөртөж болохыг асууж ярилцах. Хариултыг Сэдвийн хураангуйд тусгасны дагууөгөх.3. Орон нутгийн газрын зургийг ашиглах хаана түлэгдэх аюултай буйг хэлэлцэждүгнэх.4. Сайн дурын ажилтнуудыг 3 бүлэгт хуваана.Хэлэлцэх зүйлс Бүлэг бүр өөрсдийн орчин тойронд тохиолдож болох түлэгдэлтэнд өртөх халгаатхүчин зүйлсийн талаар ярилцаж хэлэлцэх. Бүлэг бүрээс хамгийн гол 2 аюултай зүйлийг нэрлүүлж түлэгдэлтийн халгаат хүчин зүйлийг бууруулах урьдчилан сэргийлэх нэг арга замыг тайлбарлах.5. Хэлэлцэх хугацааг тохироод бүлэг тус бүрийг өөрсдийн ярилцлагын үр дүнгтанилцуулхыг урина.6. Бүлгүүдэд хэлэлцүүлэгт идэвхитэй оролцсонд талархал илэрхийлнэ.III. Урьдчилан сэргийлэх ажиллагаа 30-40 мин1. Сайн дурын ажилтнуудыг хосоор эсвэл бүлэгээр 3 хэсэгт хуваана.2. Түлэгдэлтээс урьдчилан сэргийлэх 60 секундын сурталчилгааны материалбэлтгэх ажил гүйцэтгэхийг тайлбарлана.Урьдчилан сэргийлэх мэдээлэлдээ Сэдэв 7-д өгөгдсөн мэдээллээс ашиглаж болохыгсануулж өгнө.3. Сурталчилгаагаа хэрхэн бэлдэх талаар тэдэнд санаа өгнө. Сайн дурын ажилтнуудбүжиглэх, дуулах, шүлэглэх эсвэл зурагт үзүүлэн бэлтгэх зэргээр бэлдэж, эдгээрарга нь сурталчилгааг сонсох, харах байдлаар урьдчилан сэргийлэх мэдээллийгнутгийн иргэд эргэж санахад дөхөм байх хэрэгтэй.4. Бүлэгүүдийг өөрсдийн сурталчилгааг бэлтгэхэд хангалттай цаг гаргаж өгөххэрэгтэй. Сургагч багшид Сургалтыг бүхэлд нь хянаж эргэх холбоотой ажиллах бөгөөд зориулсан санамж шаардлагатай тохиолдолд анхны тусламжын алдаатай үйлдлийг засаж зүгшрүүлнэ.5. Бүлэг тус бүрийг өөрийн сурталчилгааны мэдээлэлээ танилцуулахыг урина.6. Бүлгүүдэд үнэтэй хувь нэмэр оруулсанд талархана.IV. Өөрийн ойлголтыг шалгах 5-10 мин 44
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр1. Гарын авлагын Сэдэв 7-ийн сайн дурын ажилтнуудын зайлшгүй эзэмшихмэдлэг, чадвар, хандлагыг асууж ярилцана. Сургагч багшид Сайн дурын ажилтнуудаас зайлшгүй эзэмших мэдлэг, чадвар, зориулсан хандлагыг өөрийн үгээр тайлбарлаж сурахыг хүснэ. санамж2. Гарын авлагын Сэдэв 7-ийн өөрийн үнэлгээний хуудсыг ашиглан хосхосоороо мэдлэгээ шалгахыг хүснэ. Өөрийн үнэлгээ нь сурсан мэдлэгээ шалгахѐстойг сайн дурын ажилтнуудад сануулж өгнө.3. Сайн дурын ажилтнуудаас хариулж чадах хэмжээгээр нь олон асуултасууна.4. Бүх оролцогчидод хангалттай оролцох цаг гаргаж өгөнө. Сургагч багшид Сайн дурын ажилтнуудын ихэнхи нь уншиж, бичиж чадахгүй бол та зориулсан өөрөө асуултыг чанга дуугаар уншиж өгөөд хариултыг аман байдлаар ярилцаж хэлэлцэнэ. Хэрэв цөөнхи нь уншиж, бичиж чадахгүй санамж тохиолдолд цөөнхитэй биечлэн асуулж хариултыг хэлэхийг хүсэнэ.5. Хариултаа бусаддаа тайлбарлаж харилцан ярилцахыг сайн дурынажилтнуудад хүсэнэ.Асуулт/ ХариултЗөв ба Буруу?1. Том хэмжээний түлэгдэл нь амь насанд аюултай.Зөв2. Бүх төрлийн түлэгдэлтийн үед цэвэх хүйтэн усанд 15-аас 20 мин байлгана. Бага, хөнгөн түлэгдэлтийн үед зөв боловч их хэмжээтэй, хүнд түлэгдэлтийн үедбуруу юм.3. Цэврүүг хагалж болохгүй. Зөв.4. Түлэгдэлтэнд тос түрхэнэ. Буруу.5. Том хэмжээний түлэгдэлтийн үед цэвэр чийглэг хөвөн болон алчуураарбүрэх хэрнэ. Зөв.V. Олон нийтэд явуулах үйл ажиллагаа 30-60 мин1. Түлэгдэлтээс урьдчилан сэргийлэх нутгийн иргэдтэй хүргэх мэдээллийнэрэгцүүлэн дүгнэлт. Түлэгдэлт нь гал, халуун шинган, халуун зуух болон цахилгаан зуух, химийн бодис эсвэл цахилгаан гүйдлийн улмаас үүсдэг. Хоол хийж буй үедээ түлэгдэхээс урьдчилан сэргийлэх. – Хоол хийж байх үед орхиж явж болохгүй. – Хоол хийж буй газараас хүүхдийг хол байлгах. – Хоолны савны бариулыг дотогш эргүүлэх – Хоол хийж байх явцдаа хоолны саван дотор халбага болон бусад зүйлсийг үлдээхгүй байх. Шүдэнз болон цахилгаан барааг хүүхэд хүрэхгүй газар байлгах. Аюултай химийн бодисуудыг хүүхэд хүрэхгүй газар байлгах. Хүүхдэд түлэгдэлт үүсгэж болох гэрийн эд зүйлсийг зааж сургах2. Хоѐр сайн дурын ажилтанг самбарын өмнө гарч ирэхийг урих бөгөөднутгийн иргэдэд өгөх мэдээллийг ашиглан хэрхэн урьдчилан сэргийлэх талаардадлага хийж үзүүлэхийг хүснэ. 45
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр3. Олон нийтийн үйл ажиллагаа зохион байгуулах Олон нийтийн үйл ажиллагаа: Түлэгдэлтээс урьдчилан сэргийлэх талаар нутгийн ирэгдэд өгөх мэдээллийг ашиглах хэлэлцүүлэг хийх.4. Энэхүү үйл ажиллагааг зохион байгуулаад үр дүнгээр нь ангидаахэлэлцүүлэг хийхээр бэлтгэж ирэхийг сайн дурын ажилтнуудад даалганэ.5. Дараагийн хичээл орох цагийг тохироно. Олон нийтийн үйл ажиллагааявуулаад үр дүнг нь хэлэлцэхийг сануулна.6. Олон нийтэд сурталчилах үйл ажиллагаа хийх явцад сайн дурынажилтануудад зөвлөгөө өгч чиглүүлэх.7. Сайн дурын ажилтнуудыг юу сурж мэдсэнээ гэр бүлийн гишүүддээмэдээллэж байхыг сануулах.Сэдэв 8Толгой хүзүү нурууны гэмтлийн үед үзүүлэх анхны тусламжСургалтын зорилгоЭнэ сэдвийг үзсэнээр сайн дурынхан дараах мэдлэг, чадвар эзэмшинэ. Үүнд: Толгой, хүзүү, нурууны гэмтлийн шинж тэмдэгүүд Толгой, хүзүү, нурууны гэмтлийг хэрхэн үнэлгээ өгөх Толгой, хүзүү, нурууны гэмтэлтэй хүнд хэрхэн анхны тусламж үзүүлэх Толгой, хүзүү, нурууны гэмтэлтэй хүнд үзүүлсэн анхны тусламжын Дүгнэлт хийх хэрхэн хийх Толгой, хүзүү, нурууны гэмтлээс хэрхэн урдчилан сэргийлэх талаар хэлэлцүүлэг хийх.Зайлшгүй эзэмших мэдлэг, чадвар, хандлага /Түлхүүр мэдээлэл/1. Толгой, хүзүү, нурууны гэмтлийн үед ихэвчлэн ухаан алдах, комд орох болонүхэх аюултай.2.Толгой, хүзүү, нурууны гэмтлийн шинж тэмдгүүд:  нойрмог, ухаа алдсан эсвэл шаналсан н Ой санамжаа алдах  Хүчтэй толгой өвдөх, дотор муухайрч, бөөлжих  Содон зан авир гаргах эсвэл их цочромтгой болсон байна Таталт  мэдээ алдах эсвэл жирвэгнэх  Хүзүү эсвэл нуруунд өвдөлт мэдрэх эсвэл сулрана.3. Тухайн хүнийг урьдчилан үнэлнэ.4. Хэрэв гэмтсэн хүн эсэргүүцэж, шаналж байвал толгой хүзүүг барих хэрэгггүй.5. Эмнэлгийн тусламж дуудна6. Сэтгэл зүйн анхны тусламж үзүүлсэн.7. Гэмтсэн хүнийг хөдөлгөөнгүй бэхлэнэ: – Гэмтсэн хүний толгойны ойролцоо өвдөгөө нугалж сууна – толгойг хөдөлгөлгүйгээр хүзүүний доогуур болгоомжтой – гараа гулсуулан оруулна. – Яаралтай тусламж иртэл хүзүүг түшиж толгойг тогтвортой байлгана. 46
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр8. Амьсгалын замыг чөлөөлж өгнө.9. Хэрэв ухаан алдсан бол амин эрхтэнүүдийн үйл ажиллагааг дэмжих.Сургалтын ажиллагааны санал болгож буй зураглалОролцож байгаа сайн дурын ажилтнуудын тоо болон хэлэлцүүлгийн хэмжээнээсхамаарч энэ сэдвийг үзэхэд ойролцоогоор 70-110 минут шаардана.I. Удиртгал. Сэдвийн хураангуйас бэлтгэсэн товч илтгэл 15-25 мин.II. Биеэр хийж үзүүлэх Хүнийг хэрхэн хөдөлгөөнгүй бэхлэхийг шалгагч багшхийж үзүүлнэ. 10-15 мин.III. Дадлага Сайн дурын ажилтнууд хөдөлгөөнгүй бэхлэх анхны тусламжыг хэрхэнхийхийг давтаж дадлагажин. 20-30 мин.IV. Хэлэлцүүлэг Олон нийтэд гэмтлээс урьдчилан сэргийлэх үйл ажиллагааныталаар сайн дурын ажилтнууд хэлэлцэнэ. 20-30 мин.V. Давталт ба дүгнэлт Бөмбөг дамжуулах. 5-10 мин.Хэрэглэгдэхүүн ба бэлтгэл ажил• Сэдвийн хураангуйас бэлтгэсэн товч илтгэл.• Толгой, хүзүү, нурууны гэмтэлд хөдөлгөөнгүй бэхэлгээ хийх гар доорхи материал• Зөөлөн бөмбөг.Сэдвийн хураангуйТолгой, хүзүү, нурууны гэмтэл нь удаан хугацааны хөдөлгөөнгүй болох, комд орох,ухаан алдах болон үхэлд хүргэх аюултай байдаг. Нугасны гэмтэл нь амьсгалахадбэрхшээл үзүүлнэ.Зарим тохиолдолд нугасны гэмтэл нь амьсгал зогсоход хүргэдэг.Толгой, хүзүү, нурууны гэмтэлтэй хүмүүсийг цаашдын нугасны гэмтэл авахаасурьдчилан сэргийлж хөдлгөхгүй байх нь чухал байдаг.Хэрэв гэмтсэн хүн амьсгалахгүй байвал амин чухал эрхтэний үйл ажиллагаагдэмжих зорилгоор гэмтсэн хүнийг хөдөлгөж болно. Мөн амьсгалын замыгчөлөөлөх шаардлагатай. Энэ нь нугасны гэмтэл байх магадлалтай юм.Толгой, хүзүү, нурууны гэмтлийн шинж тэмдэг: Автыг осолд орсон эсвэл газар унсан байдалтай байна. Нойрмог, шаналсан эсвэл ухаан балартсан Ой санамжаа алдах Хүчтэй толгой өвдөл, дотор муухайрч, бөөлжих Содон зан авир гаргах эсвэл их цочромтгой болсон байна Таталт Мэдэгдэхүйц толгойны гэмтэл мэдээ алдах эсвэл жирвэгнэх Хүзүү эсвэл нуруунд өвдөлт мэдрэх эсвэл сулрана. Толгой, хүзүү нурууны гэмтлийн үед үзүүлэх 47
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр анхны тусламжын үе шатуудУрьдчилсан үнэлгээ Осол болсон байдлыг үнэлж аюулгүй байдлыг хангана.  Тухайн хүнийг урьдчилан үнэ ухаан санааны байдлыг үнэлнэ. лж,Төлөвлөгөө  Эмнэлгийн тусламж дуудна. Хэрэв ганцаараа байвал тусламж дууд  Анхны тусламжын төлөвлөгөө хийх  Хэрэв яаралтай тээвэрлэх хэрэгсэл байхгүй бол эмнэлгийн хэсэгрүү тээвэрлэх үйл ажиллагааг зохион байгуулана. Хэрэв боломжтой бол тээвэрлэхэд зориулж хөдөлгөөнгүй бэхэлгээ хийнэ.Гүйцэтгэл  Сэтгэл зүйн анхны тусламж үзүүлж юу тохиолдож буйг тайлбарлаж гэмтсэн хүнийг тайвшруулна. Хэрэв тухайн хүн хөдөлж эсвэл мөчдийг мэдрэхгүй бол хүчтэй санаа зовдог.  Гэмтсэн хүн зөвшөөрсөн тохиолдолд түүнийг хөдөлгөөнгүй болгож бэхлэнэ: – Гэмтсэн хүний толгойны ойролцоо өвдөгөө нугалж сууна – толгойг хөдөлгөлгүйгээр хүзүүний доогуур болгоомжтой – гараа гулсуулан оруулна. – Яаралтай тусламж иртэл хүзүүг түшиж толгойг тогтвортой байлгана.  Хэрэв гэмтсэн хүн тайван биш, зовиурлаж толгойгоо хөдөлгөж эхэлбэл хүзүү толгойг барих хэрэггүй.  Амьсгалын замыг шалгаж амьсгалах боломжийг олгоно. Энэ нь нурууны гэмтлээс илүү чухал зүйл юм.  Хэрэв ухаан алдсан бол амин эрхтэнүүдийн үйл ажиллагааг дэмжих.Дүгнэлт хийх  Хэрэв эмнэлгийн яаралтай тусламж ирж байгаа бол хүнээ дахин үнэлнэ.  Хүнийхээ нөхцөл байдлын хянана.Сургагч багшийн удирдамжI. Удиртгал 15-25 мин1. Оролцогчдыг хичээлд урина.2. Өмнөх хичээлд сурсан зүйлээ гэр бүл болон нутгийн иргэдтэйгээ ярилцаж,дадлагажсан эсэхийг нь асуух..3. Сэдвийн танилцуулга болон хэлэлцэх асуудал. Сэдвийн хураангуйд дурьдсанмэдээлэл дээр суурилан толгой, хүзүү болон нурууны гэмтлийн үеийн шинж тэмдэгболон түүнд үзүүлэх анхны тусламжын үе шатуудын талаар товч танилцуулгахийнэ.4. Сайн дурын ажилтнуудын асуултанд хариул.5. Сургалтын явцад асуулт гарвал чөлөөтэй асуулгах. Бас асуултаа бичээд ―Асуулт‖гэсэн хайрцганд хийж болохыг сануулах.II. Биеэр хийж үзүүлэх 10-15 мин1. Хүзүүний гэмтэлтэй хүний дүрд тоглох нэг хүнийг сайн дураар нь гаргаж ирнэ.2.Хэрэв тухайн хүн амьсгалж байвал хэрхэн үнэлгээ хийхийг үлгэрчлэн үзүүлнэ.3. Толгой, хүзүү болон нурууны гэмтэлтэй хүнийг хэрхэн хөдөлгөөнгүй бэхлэхийгзааж үзүүлнэ. 48
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр4. Сэдвийн хураангуйд дурьдсан мэдээлэл дээр үндэслэн. Зааж буй үйлдлүүдээчанга дуугаар үе шат бүрийг тайлбарлан үзүүлнэ.5. Сайн дурын ажилтнуудын асуултанд хариулна.6. Оролцогчдод талархаад суудалдаа суухыг урина.III. Сайн дурын ажилтнуудын дадлагажилт 20-30 мин1. Дараах тохиолдлоор толгой, хүзүү болон нурууны гэмтэлтэй хүнд үзүүлэх анхнытусламжыг хийж дадлагажина:  Унаж хүзүүгээ гэмтээсэн залуу. Тэрбээр амьсгалж байгаа боловч хөлөө мэдрэхгүй болсон байна.  Тухайн хүн толгой өвдөж дотор муухайрч байна гэж зовиурлана.2. Сайн дурын ажилтнуудыг 3 бүлэгт хуваана. Сайн дурын ажилтнуудыг дараахдүрүүдэд ээлжлэн тоглохыг хүснэ: a. Толгой, хүзүү болон нурууны гэмтэл авсан хүн b. Анхны тусламж үзүүлэх сайн дурын ажилтан (тусламж үзүүлэгч) c. Ажиглагч3. Ажиглагч нь сайн дурын ажилтаны гарын авлагын Сэдэв 8-ын шалгах хуудсаарүе шат бүрийг бүрэн хийгдэж байгааг шалгана. Ажиглагч нь хэрэв тусламжүзүүлэгч дараагийн үе шатыг санахгүй байгаа тохиолдолд шууд хэлэхгүйгээр санааөгч, чиглүүлнэ. Дадлагажилт тус бүрийн дараа ажиглагч нь тусламж үзүүлэгчийнгүйцэтгэлд үнэлгээ өгч ярилцана. Сургагч багшид Сургалтыг бүхэлд нь хянаж эргэх холбоотой ажиллах ба шаардлагатай зориулсан бол анхны тусламжын алдаатай үйлдлийг засаж зүгшрүүлнэ. санамжIV. Хэлэлцүүлэг 20-30 мин1. Толгой, хүзүү болон нурууны гэмтэл үүсгэж болох аюулуудын талаар ангиараахэлэлцэнэ.2. Гэр болон зам дээр учирч болох осол гэмтэлээс урьдчилан сэргийлэх үешатуудын талаар ярилцана.3. Олон нийтэд осол гэмтлийг хэрхэн бууруулах тэдний зан төлөвийг хэрхэнөөрчлөх талаар хэлэлцэнэ.V. Давталт ба дүгнэлт 5-10 мин1. Гарын авлагын Сэдэв 8-ын зайлшгүй эзэмших мэдлэг, чадварыг давтан дүгнэх.2. Сайн дурын ажилчтнуудыг том тойрог үүсгэж зогсохыг урина.3. Зөөлөн бөмбөгийг нэгээс нөгөөд дамжуулах бөгөөд бөмбөг хүлээн авсан хүн энэсэдэвт сурж мэдсэн нэг зүйлээ тайлбарлан ярина. Зөв мэдээлэл өгсөний дараабөмбөгөө өөр хэн нэгэнд дамжуулахыг хүснэ. Тэд өмнөх өгүүлсэн мэдээллийгдавтаж хэлэхгүй.4. Бүх оролцогчидод бөмбөг дамжиж дуустал үргэлжлүүлнэ.5. Сайн дурын ажилтнуудад хичээлд идэвхитэй оролцсонд нь баяр хүргэх.6. Дараагийн хичээл орох цагийг тохироно.7. Сайн дурын ажилтнуудыг юу сурж мэдсэнээ гэр бүлийн гишүүддээ мэдээллэжбайхыг сануулах. 49
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрСэдэв 9Яс, булчин, үе холбоос гэмтсэн тохиолдолд үзүүлэх анхны тусламжСургалтын зорилгоЭнэ сэдвийг үзсэнээр сайн дурынхан дараах мэдлэг, чадвар эзэмшинэ. Үүнд:Яс, булчин, үе холбоос гэмтсэн үед хэрхэн анхны тусламжын үнэлгээ хийхЯс, булчин, үе холбоос гэмтсэн үед хэрхэн анхны тусламжын төлөвлөгөө зохиох Яс, булчин, үе холбоос гэмтсэнүед хэрхэн анхны тусламж үзүүлэхЯс булчин, үе холбоос гэмтсэн үед үзүүлсэн анхны тусламжад үнэлгээ хийх , Гарын доорхи материалыг ашиглан гэмтсэн хүн зөөх дамнуурга хэрхэн хийх.Зайлшгүй эзэмших мэдлэг, чадвар, хандлага /Түлхүүр мэдээлэл/1. Гэмтсэн мөч, булчин, үе холбоосны хавдар, байрлал өөрчлөгдсөн эсэхийг шалгах2. Дахин гэмтэл үүсэхээс сэргийлэх.3. Шок болон цус алдалтыг зогсоох.4. Сэтгэл зүйн анхны тусламж үзүүлсэн.5. Байрлал нь өөрчлөгдсөн мөчийг буцааж байранд нь оруулахыг оролдох хэрэггүй.6. Эмнэлгийн түргэн тусламж ирж байгаа бол гэмтсэн хүнд чиг тавих хэрэггүй.7. Гэмтсэн доод мөчдөд ачаалал үүсхээс зайлсхийх.8. Хэрэв ухаан алдсан бол амин эрхтэнүүдийн үйл ажиллагааг дэмжих.Сургалтын ажиллагааны санал болгож буй зураглалОролцож байгаа сайн дурын ажилтнуудын тоо болон хэлэлцүүлгийн хэмжээнээсхамаарч энэ сэдвийг үзэхэд ойролцоогоор 60-95 минут шаардана.I. Удиртгал. Сэдвийн хураангуйас бэлтгэсэн товч илтгэл 15-25 мин.II. Биеэр хийж үзүүлэх Шалгагч багш яс, булчин, үе холбоосын гэмтэлд үзүүлэханхны тусламжыг гардан хийж үзүүлнэ. Гарын доорхы материалаар хэрхэндамнуурга хийхийг харуулж үзүүлнэ. 15-20 мин.III. Дадлага Яс, булчин, үе холбоосын гэмтэлд үзүүлэх анхны тусламжыг сайндурын ажилтнууд давтан хийж дадлагажина. 20-30 мин.IV. Өөрийн ойлголтыг шалгах Өөрийн үнэлгээ. 10-20 мин.Хэрэглэгдэхүүн ба бэлтгэл ажил• Сэдвийн хураангуйас бэлтгэсэн товч илтгэл.• Доод мөчдийн гэмтлийн үед чиг тавих мод, бинт болон бүс зэргийг бэлдэх.• Хүмүүсийн гар дээр бэлэн байх боломжтой дамнуурга хийж болох зөөлөн даавуу,нарийн савх болон бусад зүйл бэлдэх.Сэдвийн хураангуйЯс, булчин, үе холбоосын гэмтэл нь голдуу осол гэмтлийн гаралтай байдаг. Яс,булчин, үе холбоосын гэмтэлд үзүүлэх анхны тусламжыын зорилго нь:  Өвдөлтийг бууруулах  Цаашдын дахин үүсэх гэмтэлээс урьдчилан сэргийлэх.  Шок болон цус алдалтыг зогсоох  Ухаан алдсан үед тусламж үзүүлэх 50
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрЯсны гэмтлийг хаалттай (хэрэв гэмсэн хэсэгт ил шарх байхгүй бол) болон нээлттэй(гэмтсэн хэсэгт шархтай эсвэл яс арьсыг хатгаж ил гарч ирсэн бол) гэж ангилна. Яс, булчин, үе холбоосын гэмтлийн шинж тэмдэг:Харах  Хэрэв яс, булчин, үе холбоосны илэрхий гэмтэл байвал гэмтсэн хүн гэмтсэн хэсэгийг хөдөлгөх чадваргүй байна.  Зарим тохиолдолд гэмтсэн хэсэгт хавдар үүссэн байна.  Зарим тохиолдолд гэмтсэн мөч эсвэл үе холбоос нь эсрэг талтайгаа харьцуулахад байрлал нь өөрчлөгдсөн байна.  Гэмтсэн хэсгээс цус гарч болно.Сонсох  Өвдөлтөөсөө болж шаналж байна.  Тухайн хүн юу болсныг тайлбарлана.Хүрэлцэх  Зарим тохиолдолд гэмтэл нь илэрхий харагдахгүй. Ийм тохиолдолд гэмтсэн байж болох газар зөөлөн тэмтэрч үзнэ. Яс, булчин, үе холбоосны гэмтлийн үед үзүүлэх анхны тусламжын үе шатуудУрьдчилсан үнэлгээ Гэмтсэн хүн болон тусламж үзүүлэх сайн дурын ажилтан өөрийн аюулгүйажиллагааг шалгаж үнэлнэ.  Тухайн хүний байдлыг харж, асууж, үзлэг хийж үнэлнэ.Төлөвлөгөө  Эмнэлгийн тусламж илгээнэ  Орчин тойрны байдал болон тухайн нөхцөл байдалд тохируулан үзүүлэх анхны тусламжыг хэлэлцэх.  Хэрэв аюултай нөхцөлд байвал тухайн хүнийг яаралтай аюулгүй газар болгоомжтой зөөвөрлөнө.  Эмнэлгийн түргэн тусламж ирж байгаа бол өвчтөнг хөдөлгөх, чиг тавих шаардлагагүй.Гүйцэтгэл  Амь насанд халгаатай, ялангуяа амьсгалахад хэцүү болон гадуур цус алдалтанд анхаарлаа хандуулна.  Сэтгэл зүйн анхны тусламж үзүүлж, юу болж байгааг тайлбарлаж тухайн хүнийг тайвшруулна.  Хэрэв мөчдийн байрлал өөрчлөгдсөн бол түүнийг буцааж хэвэнд нь оруулах гэж оролдох хэрэггүй.  Боломжтой бол мөстэй алчуураар гэмтсэн хэсэгийг ороож хүйтэн жин тавина.  Гэмтсэн хэсэгт 20 мин хүйтэн жин тавина.  Эмнэлгийн яаралтай тусламж ирж байгаа бол гэмтсэн хэсэгт чиг тавих хэрэггүй.  Гэмтсэн доод мөчдөд ачаалал үүсхээс зайлсхийх.Дүгнэлт хийх  Гэмтсэн хүний байдал ба анхны тусламжын үр дүнг үргэлжлүүлэн үнэлж үзнэ.  Өөрчлөгдөж буй нөхцөл байдалд тохируулан анхны тусламжыг үргэлжлүүлэн үзүүлнэ.  Хэрэв тухайн хүн ухаан алдвал амин эрхтэнүүдийн үйл ажиллагааг дэмжинэ. 51
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрХэрэв эмнэлгийн яаралтай тусламж ирэхгүй бол үзүүлэх анхны тусламжХэрэв осол аваар эмнэлгийн яаралтай тусламж авах боломжгүй хол газартохиолдсон бол өөр хүмүүсээр туслуулан гэмтсэн хүнийг ойролцоох эмнэлгийннэгжрүү тээвэрлэхэд бэлтгэнэ.Дээд мөчдийн гэмтлийн үедГэмтсэн гараа нөгөө гараараа дэмжиж тулж өгөхийг тухайн хүнээс хүснэ.Хэрэв аарцаг, доод мөчдийн гэмтэл байвал  Бүс, нугалсан хувцас болон бинтээр гэмтсэн ясыг хөдөлгөлгүйгээр эрүүл талын хөлтэй бэхлэж өгнө.  Чиг тавихад тохиромтой нарийн савхан мод, хуулисан хатуу цаас, бинт болон бусад материалуудыг олж цуглуулна.  Мөчинд чиг тавиж байгаа байрлалд нь бэхлэж өгнө.  Гэмтсэн ясыг хөдөлгөж болохгүй.Сургагч багшийн удирдамжI. Удиртгал 15-25 мин1. Оролцогчдыг хичээлд урина.2. Өмнөх хичээлд сурсан зүйлээ гэр бүл болон нутгийн иргэдтэйгээ ярилцаж,дадлагажсан эсэхийг нь асуух.3. Сэдэв болон хэлэлцэх асуудлыг танилцуулна. Сэдвийн хураангуйд дурьдсанмэдээлэл дээр суурилан яс, булчин болон үе холбоосны гэмтлийн шинж тэмдэгболон түүнд үзүүлэх анхны тусламжын үе шатын талаар товч танилцуулга хийнэ.4. Сайн дурын ажилтнуудын асуултанд хариул5. Сургалтын явцад асуулт гарвал чөлөөтэй асуулгах. Бас асуултаа бичээд ―Асуулт‖гэсэн хайрцганд хийж болохыг сануулах.II. Биеэр хийж үзүүлэх 15-20 мин1. Оролцогчдоос хөлний ясны хаалттай хугаралтай хүний дүрд тоглохыг урина.2. Гэмтлийн үед хэрхэн үнэлгээ хийхийг үзүүлнэ.3. Чиг ашиглан хэрхэн хөлийг хөдөлгөөнгүй болгохыг харуулна.4. Сэдвийн хураангуйд дурьдсан мэдээлэл дээр үндэслэн. Анхны тусламын үешатыг үзүүлэх явцдаа хийж буй үйлдлээ чанга дуугаар тайлбарлана үзүүлнэ.5. Гарын доорхи бэлэн материал жишээлбэл харийн савх, хөнжил, дээс болон бусадхувцас материал ашиглан хэрхэн дамнуурга хийхийг зааж үзүүлнэ.6. Сайн дурын ажилтнуудын асуултанд хариул.7. Сайн дурын ажилтануудад идэвхитэй оролцсонд талархах.III. Сайн дурын ажилтнуудын дадлагажилт 20-30 мин1. Яс, булчин болон үе холбоосны гэмтлийн үед үзүүлэх анхны тусламжийг дараах2 тохиолдол дээр сайн дурын ажилтнуудыг хийлгэж дадлагажуулах: Гар нь хугарсан эмэгтэй Хөл нь хугарсан, тээвэрлэх шаардлагатай эрэгтэй2. Сайн дурын ажилтнуудыг 3 бүлэгт хуваана. Дараах дүрүүдэд ээлжлэн тоглуулна.Үүнд: 52
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр a. Яс, булчин эсвэл үе холбоос нь гэмтсэн хүн b. Анхны тусламж үзүүлэх сайн дурын ажилтан (тусламж үзүүлэгч) c. Ажиглагч3. Ажиглагч нь сайн дурын ажилтаны гарын авлагын Сэдэв 9-ын шалгах хуудсаарүе шат бүрийг бүрэн хийгдэж байгааг шалгана. Ажиглагч нь хэрэв тусламжүзүүлэгч дараагийн үе шатыг санахгүй байгаа тохиолдолд шууд хэлэхгүйгээр санааөгч, чиглүүлнэ. Дадлагажилт тус бүрийн дараа ажиглагч нь тусламж үзүүлэгчийнгүйцэтгэлд үнэлгээ өгч ярилцана. Сургагч багшид Сургалтыг бүхэлд нь хянаж эргэх холбоотой ажиллах ба шаардлагатай зориулсан тохиолдолд анхны тусламжын алдаатай үйлдлийг засаж зүгшрүүлнэ санамжIV. Өөрийн ойлголтыг шалгах 10-20 мин1. Гарын авлагын Сэдэв 9-ийн зайлшгүй эзэмших мэдлэг, чадвар, хандлагыг эргэнярилцахыг хүснэ. Сургагч багшид Сайн дурын ажилтнуудаас зайлшгүй эзэмших мэдлэг, чадвар, зориулсан санамж хандлагыг өөрийн үгээр тайлбарлаж сурахыг хүснэ.2. Гарын авлагын Сэдэв 9-ийн өөрийн үнэлгээний хуудсыг ашиглан хос хосоороомэдлэгээ шалгахыг хүснэ. Өөрийн үнэлгээ нь сурсан мэдлэгээ шалгах ѐстойг сайндурын ажилтнуудад сануулж өгнө.3. Сайн дурын ажилтнуудаас хариулж чадах хэмжээгээр нь олон асуулт асууна.4. Бүх оролцогчидод хангалттай оролцох цаг гаргаж өгнө.5. Сайн дурын ажилтуудын тайлбарыг сонсож хариултыг шалгана.Асуулт/ Хариулт1. Гэмтсэн яс, булчин эсвэл үе мөчинд үзүүлэх анхны тусламжын зорилго юу вэ?  Өвдөлт бууруулах  Цаашид дахин гэмтэл авхаас урьдчилан сэргийлэх Шокод орох болон их хэмжээний цус алдахаас урьдчилан сэргийлэх.  Ухаан алдсан үед тусламж үзүүлэх.2. Ясны нээлттэй хугарал гэж юу вэ?Энэ нь гэмтсэн хэсэгт үүссэн шарх эсвэл а рьсыг нэвт сүлбэсэн ясаартодорхойлогдоно.3. Мөстэй хүйтэн жинг хэдэн минут тавьж болох вэ? 20 хүртэл минут4. Хэрэв эмнэлгийн яаралтай тусламж ирж байгаа бол гэмтсэн хэсэгт чиг тавихшаардлагатай юу? ҮГҮЙ.6. Зөв хариулт өгсөнд оролцогчдод баяр хүргэнэ.7. ―Асуулт‖ хайрцаганд байгаа асуултуудыг дүгнэн ярилцана. Асуултыг сайндурын ажилтнуудаас асууж ярилцана. Буруу зөрүү ойлголтыг залруулж хэлж өгнө.8. Дараагийн хичээл орох цагийг тохироно.9. Сурсан зүйлээ олон нийтэд зааж түгээхийг сануулна.Сэдэв 10Хордлогын үед үзүүлэх анхны тусламжСургалтын зорилго 53
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрЭнэ сэдвийг үзсэнээр сайн дурынхан дараах мэдлэг, чадвар эзэмшинэ. Үүнд: Хордлогын шалтгаанууд Хордлогыг хэрхэн үнэлгээ өгөх Хордлоготой хүнд анхны тусламжын төлөвлөгөө хэрхэн гаргах Хордлоготой хүнд хэрхэн анхны тусламжыг хийж гүйцэтгэх Хордлоготой хүнд үзүүлсэн анхны тусламжын Дүгнэлт хийх хэрхэн хийх Олон нийтийг хордлогоос хэрхэн урьдчилан сэргийлэх талаар хэлэлцүүлэг хийхЗайлшгүй эзэмших мэдлэг, чадвар, хандлага /Түлхүүр мэдээлэл/1. Хортой бодист хүрэх, залгих эсвэл амьсгалахад хордлого үүсдэг2. Тухайн хүнийг урьдчилан үнэлнэ.3. Эмнэлгийн тусламж авах эсвэл хордлогын төвтэй холбоо барина.4. Сэтгэл зүйн анхны тусламж үзүүлсэн.5. Хэрэв тухайн хүн хордсон гэж үзэж байвал ямар нэгэн шингэн уулгаж болохгүй.6. Хэрэв тухайн хүн хордсон гэж үзэж байвал бөөлжүүлж болохгүй.7. Ухаан алдсан тохиолдолд амин эрхтэнүүдийн үйл ажиллагааг дэмжих.Сургалтын ажиллагааны санал болгож буй зураглалОролцож байгаа сайн дурын ажилтнуудын тоо болон хэлэлцүүлгийн хэмжээнээсхамаарч энэ сэдвийг үзэхэд ойролцоогоор 85-120 минут шаардана.I. Удиртгал. Сэдвийн хураангуйас бэлтгэсэн товч илтгэл 15-20 мин.II. Хэлэлцүүлэг Тухайн орон нутагт голдуу тохиолддог хорт зүйлүүдийн талааророн нутгийн газрын зураг ашиглана хэлэлцэх. 10-20 мин.III. Урьдчилан сэргийлэх ханын самбар Сайн дурын ажилтнууд хордлогоосурьдчилан сэргийлэх санамж бүхий мэдээллийн самбар хийх 30-40 мин.IV. Олон нийтэд явуулах үйл ажиллагааОлон нийтэд хордлогоос урьдчилан сэргийлэх сурталчилгаа явуулна 30-40 мин.Хэрэглэгдэхүүн ба бэлтгэл ажил• Сэдвийн хураангуйас бэлтгэсэн товч илтгэл.•Модуль 3-т өгөгдсөн орон нутгийн газрын зураг.• Ватум цаас болон өнгөт бичгийн хэрэгслүүд• Хордлогын талаар олон нийтэд зориулсан түлхүүр мэдээлэлтэй олон нийтийнхэрэгслүүдСэдвийн хураангуйХордлого нь олон хэлбэрээр илрэх бөгөөд хорт бодис хүний биерүү залгих,амьсгалах, шархаар дамжин, хазуулах болон арьсаар дамжин нэвтэрч болно.Хордлого нь удаан болон түргэн явцтай байна. Зарим хордлого үхэлд хүрэхшалтгаан болно. Хэрэв тухайн хүнийг хордсон гэж үзвэл яаралтай эмнэлгийнтусламж авах шаардлагатай.Бидний хүрээлж буй орчин, ажил, гэрийн нөхцөлд олон төрлийн хорт бодис байдаг: Цэвэрлэгээнд зориулсан химийн бодисууд Бүх төрлийн эмийн бодис, ялангуяа зааврын дагуу хэрэглцээгүй бол. Зарим зэрлэг ургамал, мөөг, үндэс болон нэрс 54
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр Цэцэрлэгт хүрээлэн, хөдөө аж ахуйд хэрэглэдэг шавьж устгагчид Шатахуун, керосин, гэрлийн шингэн тос, ууршимтгай шингэнүүд болон бусадшатах шингэнүүд Гоо сайхны бүтээгдэхүүнЯлангуяа хүүхдүүд амруугаа дайралдсан зүйлээ авч хийдэг тул хордлогод илүүөртөмтгий байдаг. Хорт бодисуудыг хүүхдийн гар хүрэхээргүй газар хадгалах ньчухал урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ юм.Хордлогын шинж тэмдэгүүд  Уусан зарим төрлийн хорт бодисууд ам болон уруулны эргэн тойронд түлэх юмуу улаалгах шалтгаан болдог.  Шатхууны төрлийн химийн бодисоор үнэрлэж, амьсгалсан  Хэрэв хүүхэд хордсон байвал та магадгүй хоосон эмийн хайрцаг эсвэл үрэл байхыг олж харж болно.  Хордсон хүн бөөлжих, амьсгалахад хэцүү болох, ухаан санаа нь самуурах, эсвэл нойрмог болж ирнэ.Хордлогын үед авах анхны тусламжын үе шатуудУрьдчилсан үнэлгээ  Аюулгүй ажиллагааны байдлыг шалгана.  Тухайн хүнийг урьдчилан үнэлнэ.  Хордсон байж болох хорыг хайх эсвэл хордлого өгсөн байж болох шалтгаан, эх сурвалжыг тухай хүнээс асууж лавлана.Төлөвлөгөө Эмнэлгийн яаралтай тусламж авах болон ойролцоох эмнэлгийн нэгжрүү илгээхарга хэмжээг авна.Гүйцэтгэл  Сэтгэл зүйн анхны тусламж үзүүлж тухайн хүний айдасыг багасгана.  Мэрэгжлийн байгууллага, хордлоготой тэмцэх төвтэй холбоо барина. Юу тохиолдсоныг дүрслэн хэлж, хордлогын талаар мэдээлэл авна. Зааврыг дагаж ажил.  Хэрэв мэрэгжлийн эмнэлгийн тусламж авах боломжгүй бол яаралтай ойролцоох эрүүл мэндийн нэгжрүү зөөвөрлөнө.  Бөөлжүүлж болохгүй.  Шингэн уулгаж болохгүй.  Хэрэв ухаан алдсан тохиолдолд амин эрхтэний үйл ажиллагааг дэмжинэ.Дүгнэлт хийх Байдлыг үнэлж, хордсон хүнээ сэтгэл санаагаар үргэлжлүүлэн дэмжинэ.Сургагч багшийн удирдамжI. Удиртгал 15-20 мин1. Оролцогчдыг хичээлд урина.2. Өмнөх хичээлд сурсан зүйлээ гэр бүл болон нутгийн иргэдтэйгээ ярилцаж,дадлагажсан эсэхийг нь асуух.3. Сэдэв болон хэлэлцэх асуудлыг танилцуулна. Сэдвийн хураангуйд дурьдсанмэдээлэл дээр суурилан хордлогын шинж тэмдэг болох төрлийн талаар товчтанилцуулга хийнэ.4. Хордсон хүнд үзүүлэх анхны тусламжын үе шатуудыг тайлбарлан үзүүлнэ. 55
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр5. Сайн дурын ажилтнуудын асуултанд хариул.6. Сургалтын явцад асуулт гарвал чөлөөтэй асуулгах. Бас асуултаа бичээд ―Асуулт‖гэсэн хайрцганд хийж болохыг сануулах.II. Орон нутгийн газрын зураг дээр хэлэлцүүлэг хийх 10-20 мин1. Хүрээлэн байгаа орчин болон ажил, гэрийн нөхцөлд байж болох хорт бодисийнтөрлийн талаар сайн дурын ажилтнуудаас асууна. Асуултыг хичээлийн товчагуулгын хүрээнд асууна.2. Орон нутгийн газрын зургийг дүгнэж ярилцана. Олон нийтэд хөнөөл учруулжболох халгаат хүчин зүйлсийн талаар жижиг бүлгийн товч ярилцлага зохионо.3. Сайн дурын ажилтнуудад идэвхитэй оролцсонд нь баяр хүргэнэ.III. Урьдчилан сургийлэх ханын самбар 30-40 мин1. Хос хосоор нь сайн дурын ажилтнуудыг бүлэг болгоно. Хос бүрт ватум цаасболон өнгийн бичгийн хэрэгслүүдийг өгнө.2. Олон нийтэд сурталчилах хордлогоос урьдчилан сэргийлэх санамж мэдээлэххуудас бэлтгэхийг даалгана.3. Ханын самбар бэлтгэхэд хангалттай хугацаа гаргаж өгнө. Сургагч багшид Сургалтыг бүхэлд нь хянаж эргэх холбоотой ажиллах бөгөөд зориулсан шаардлагатай бол анхны тусламжын алдааг засаж зүгшрүүлнэ. санамж4. Бүлэг тус бүрийг өөрсдийн ханын самбарыг тайлбарлахыг урина.IV. Олон нийтэд явуулах үйл ажиллагаа 30-40 мин1. Хордлогоос урьдчилан сэргийлэх олон нийтийн хэрэгслийн талаар дүгнэнярилцана. Бүх төрлийн эс, цэвэрлэгч бодис, гэр ахуйн химийн бодисуудыг хүүхэд хүрэхгүй газар тавьж хадгална. Таньж мэдэхгүй төрлийн зэрлэг ургамал, мөөг, үндэс болон нэрсийг идэхгүй байх. Хортой бодис агуулсан аюултай зүйлсийг хүүхдэд зааж таниулана. Хортой зүйлд хаяг хийж өгнө. Хүнсний зүйлтэй хамт гэрт байдаг химийн зүйлсийг хамж хадгалж болохгүй. Сургагч багшид Тухайн орон нутгийн онцлогоос хамаарч эдгээр урьдчилан зориулсан сэргийлэх үйл ажиллагаа нь өөр өөрийн онцлогтой байна. санамж2. Хоѐр сайн дурын ажилтныг олон нийтэд хордлогоос урьдчилан сэргийлэх аргахэмжээг олон нийтэд хэрхэн сурталчилахыг дүрд тоглож үзүүлэхийг хүснэ.3. Олон нийтийн үйл ажиллагаа зохион байгуулах: Хордлогоос урьдчилан сэргийлэх талаар нутгийн ирэгдэд өгөх мэдээллийг ашиглах хэлэлцүүлэг хийх.4. Дараагийн хичээл орох цагийг тохироно. Олон нийтийн үйл ажиллагаа явуулаадүр дүнг нь хэлэлцэхийг сануулна.6. Олон нийтэд сурталчилах үйл ажиллагаа хийх явцад сайн дурын ажилтнуудадзөвлөгөө өгч чиглүүлэх. 56
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр7. Сайн дурын ажилтнуудыг юу сурж мэдсэнээ гэр бүлийн гишүүддээ мэдээллэжбайхыг сануулах.Сэдэв 11Цээжний өвдөлтөд авах анхны тусламжСургалтын зорилгоЭнэ сэдвийг үзснээр сайн дурынхан дараах мэдлэг, чадвар, хандлага эзэмшинэ.Үүнд: Цээжний өвдөлтийг хэрхэн үнэлгээ өгөх Цээжний өвдөлттэй хүнд анхны тусламжын төлөвлөгөө хэрхэн гаргах Цээжний өвдөлттэй хүнд хэрхэн анхны тусламжыг хийж гүйцэтгэх Цээжний өвдөлттэй хүнд үзүүлсэн анхны тусламжын Дүгнэлт хийх хэрхэн хийхЗайлшгүй эзэмших мэдлэг, чадвар, хандлага /Түлхүүр мэдээлэл/1. Цээжний өвдөлт нь зүрхний шигдээсийн шинж тэмдэг байж болно.2. Зүрхний шигдээсийн шинж тэмдэг: Цээжний өвдөлт  Гар, мөр, хүзүү, доод эрүү эсвэл хэвлийгээр өвдөнө  Амьсгал давчдах, хөлрөх, толгой эргэх эсвэл ухаан алдах  дотор муухайрах (өвдөлт мэдрэх)3. Эмнэлгийн тусламж яаралтай авах.4. Тухайн хүнийг өөрт нь эвтэйхэн байрлалд суулгана. Өөрт нь эвтэйхэн бол доошнь хэвтүүлэх юмуу, хагас суугаа байрлалд суулгаан.5. Сэтгэл зүйн анхны тусламж үзүүлэх.6. Хэрэв ухаан алдсан бол амин эрхтэнүүдийн үйл ажиллагааг дэмжих.Сургалтын ажиллагааны санал болгож буй зураглалОролцож байгаа сайн дурын ажилтнуудын тоо болон хэлэлцүүлгийн хэмжээнээсхамаарч энэ сэдвийг үзэхэд ойролцоогоор 45-65 минут шаардана.I. Удиртгал. Сэдвийн хураангуйас бэлтгэсэн товч илтгэл 5-10 мин.II. Цээжний өвдөлт Сайн дурын ажилтнууд үйл хөдлөлөөр зүрхний өвдөлттэйхүнийг дүрслэн харуулна.Шалгагч багш цээжний өвдөлттэй хүнд үзүүлэх анхны тусламжийг дүгнэнхэлэлцэнэ. 20-25 мин.III. Нэгдсэн үнэлгээ Модуль 4-т үзсэн зүйлүүдээ бататгаж үнлэх 20-30 мин.Хэрэглэгдэхүүн ба бэлтгэл ажил• Сэдвийн хураангуйас бэлтгэсэн товч илтгэл.Сэдвийн хураангуй 57
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрЦээжний өвдөлт нь зүрхний шигдээс гэх мэт эмнэлгийн яаралтай тусламж хэрэгтэйөвчний шинж тэмдэг байдаг. Бүх төрлийн цээжний өвдөлтийг эмчид хандахшаардлагатай.Цээжний өвдөлт болон зүрхний шигдээсийн шинж тэмдэг Тааламжгүй давчидсан, шахаж байгаа мэт өвдөлт цээжний гол хэсэгт илрэх Өвдөлт төр, хүзүү болон гарлуу дамжина. Амьсгалхад хэцүү эсвэл амьсгал давчидах Их хэмжээний хөлрөлт Толгой эргэх болон эсвэл ухаан алдах дотор муухайрах (өвдөлт мэдрэх)Цээжний өвдөлтийн үед үзүүлэх анхны тусламжын үе шатуудУрьдчилсан үнэлгээ Тухайн хүнийхээ байдалд урьдчилсан үнэлгээ өгч цээжний өвдөлтийн шинжтэмдэгүүдийг илрүүлнэ.Төлөвлөгөө  Эмнэлгийн тусламж дуудна.  Эмнэлгийн тусламж үйлчилгээ яаралтай үзүүлэх, тээвэрлэх асуудлыг шийдвэрлэнэ.Гүйцэтгэл  Тухайн хүн их айж цочирдсон байна. Сэтгэл зүйн анхны тусламж үзүүлж юу тохиолдож байгааг тайлбарлан сэтгэл санааг тайвшруулна.  Өөрт нь тохиромrтой байрлал сонгож хэвтүүлэх юмуу хагас суулгана.  Тухайн хүнийг тайван, хөдлөхгүй байхыг хүснэ.Дүгнэлт хийх  Тухайн хүнийг тогтмол үнэлгээ өгч хянана.  Хэвийн зөв амьсгалж байгаа эсэхийг үнэлнэ.  Хэрэв өвчтөн ухаан алдвал амин эрхтэнүүдийн үйл ажиллагааг дэмжинэ.Сургагч багшийн удирдамжI. Удиртгал 5-10 мин1. Оролцогчдыг хичээлд урина.2. Өмнөх хичээлд сурсан зүйлээ гэр бүл болон нутгийн иргэдтэйгээ ярилцаж,дадлагажсан эсэхийг нь асуух..3. Оролцогчдоос ямар нэгэн эерэг, амжилттай тохиолдол байгаа эсэхийг асуужтүүнийгээ бусаддаа ярьж шинж тэмдэгийг харуулахыг хүснэ.4. Тэдний гаргасан амжилтанд талархал хүргэнэ.II. Цээжний өвдөлт 20-25 мин1. Сайн дурын ажилтнуудыг 4 бүлэгт хуваана. Цээжний өвдөлттэй хүн хэрхэнхарагдах талаар хэлэлцэхийг хүснэ.2. Бүлэг бүр нэг хүнээ сонгож цээжний өвдөлттэй хүний дүрийг дуу авиа гаргалгүйилрэхийлхийг хүснэ.3. Бүлэгүүдийг хэлэлцэх, давтах цаг гаргаж өгнө.4. Бүлэг бүрийг цээжний өвдөлттэй хүний дуу авиагүй жүжигчилсэн тоглолтоотанилцуулхыг урина. 58
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр5. Дараах зүйлийг дүрслэхийг зөвшөөрнө: Цээжин дээрээ дарж байгаа Зүүн гар, мөр, хүзүү, доод эрүү болон хэвлийн хэсэгтэй дарах болон иллэг хийж байгаа Амьсгал давчидсан Усаар норгож эсвэл духаа арчиж хөлөрч буйг дүрслэх толгой эргэх болон ухаан алдаж унж байгааг дүрслэх дотор муухайрах эсвэл өвдөлт мэдрэх6. Бүх оролцогдод идэвхитэй оролцсонд баяр хүргэнэ.7. Эдгээр шинж тэмдэгүүдийн аль нэгийг илэрхийлэлгүй үлдвэл үүнийгтайлбарлаж, урьд нь цээжний өвдөлт илэрч байсан хүн байвал нэмэлт шинжтэмдэгүүдийг үлгэрчлэн үзүүлнэ.8. Сэдвийн хураангуйд дурьдсан мэдээлэл дээр суурилан цээжний өвдөлтийн үедавах анхны тусламжын талаар товч танилцуулга хийнэ.9. Асуултанд хариулна.III. Нэгдсэн үнэлгээ 20-30 мин1. Сайн дурын ажилтнуудыг 2 бүлэгт хуваана. Гарын авлагын Сэдэв 1-ээс 11хүртэлх зайлшгүй эзэмших мэдлэг, чадвар, хандлага бүлэгээс цөөн хэдэн асуултбэлдүүлнэ.2. Бүлэг тус бүрийг ээлжлэн асуулт тавиулна.3. Багуудын зөв хариултыг баталж, буруу ойлголтыг засаж байна.4. Багуудыг амжилттай оролцсонд баяр хүргэнэ.5. Дараагийн хичээл орох цагийг тохироно.6. Сайн дурын ажилтнуудыг юу сурж мэдсэнээ гэр бүлийн гишүүддээ мэдээллэжбайхыг сануулах.Сэдэв 12 (Сонгон суралцах боломжтой)Цус харвалтын үед авах анхны тусламжСургалтын зорилгоЭнэ сэдвийг үзснээр сайн дурынхан дараах мэдлэг, чадвар эзэмшинэ. Үүнд: Цус харвалтын тодорхойлолт Цус харвалтыг хэрхэн үнэлгээ өгөх Цус харвалттай хүнд анхны тусламжын төлөвлөгөө хэрхэн гаргах Цус харвалттай хүнд хэрхэн анхны тусламжыг хийж гүйцэтгэх Цус харвалттай хүнд үзүүлсэн анхны тусламжын Дүгнэлт хийх хэрхэн хийхЗайлшгүй эзэмших мэдлэг, чадвар, хандлага /Түлхүүр мэдээлэл/1. Тархинд очиж байгаа цус зогсоход харвалт үүсдэг.2. Цус харвалтын шинж тэмдэг нь гэнэж нүүр, гар эсвэл хөлд мэдээ алдаж, толгойэргэх, уймрах, хэл яриа өөрчлөгдөх болон ухаан алдах шинжүүдээр илэрдэг.3. Тухайн хүнийг урьдчилан үнэлнэ: Тухайн хүн инээж чадаж байна уу? Тухайн хүн нүдээ аньж чадаж байна уу? Тухайн хүн 2 гараа зэрэг өргөж чадаж байна уу? 59
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр Тухайн хүн юу хэлсэнээ давтаж чадаж байна уу?4. Яаралтай эмнэлгийн тусламж авах.5. Сэтгэл зүйн анхны тусламж үзүүлэх.6. Хэрэв ухаан алдсан бол амин эрхтэнүүдийн үйл ажиллагааг дэмжих.Сургалтын ажиллагааны санал болгож буй зураглалОролцож байгаа сайн дурын ажилтнуудын тоо болон хэлэлцүүлгийн хэмжээнээсхамаарч энэ сэдвийг үзэхэд ойролцоогоор 35-55 минут шаардана.I. Удиртгал. Сэдвийн хураангуйас бэлтгэсэн товч илтгэл 10-15 мин.II. Тохиолдол Сургагч багш бүлэгийн хэлэлцүүлэг хийх 2 тохиолдол өгнө. 20-30 мин.III. Өөрийн ойлголтыг шалгах Өөрийн үнэлгээ хийх 5-10 мин.Хэрэглэгдэхүүн ба бэлтгэл ажил• Сэдвийн хураангуйас бэлтгэсэн товч илтгэл.Сэдвийн хураангуйЦус харвалт нь тархинд цус алдах эсвэл тархны хэвийн цусны эргэлт бөглөрөхтохиолдолд үүсдэг.Цус харвалт нь хүн бүрт тохиолдож болох боловч голдуу цусны даралт ихтэй, зүрхболон чихрийн шижин өвчтэй хүмүүст илүү тохиолддог.Цус харвалт нь яаралтай тусламж шаарддаг. Эмнэлгийн тусламж үйлчилгээяаралтай үзүүлэх, тээвэрлэх асуудлыг шийдвэрлэнэ.Эмчилгээ яаралтай авч чадвал тархины гэмтэл даамжирхаас урьдчилан сэргийлнэ.Цус харвалтын шинж тэмдэгЦус харвасан хүнд дараах шинж тэмдэгүүд илэрч болно. Эдгээр шинжүүдийнзарим нь аажмаар эхлэх боловч цаашдаа муу үр дагавартай: Гэнэт хүчтэй толгой өвдөх Гэнэт сульдаж эсвэл нүүр, гар хөл мэдээ алдана. Толгой эргэх, уймрах болон нүд бүрэлзэх Хэл ярианы чадвар алдах, ярих, бусдын яриаг ойлгоход хүндрэлтэй болох. Явах болон тэнцвэрээ хадгалхад хэцүү байх Гэнэт ухаан алдахЦус харвалтын үеийн анхны тусламжын үе шатуудУрьдчилсан үнэлгээ  Аюулгүй ажиллагааны байдлыг үнэлэх.  Дараах зүйлийг асууж тухайн хүнийг урьдчилан үнэлнэ: 1. Инээж чадах байна уу? 2. Нүдээ аних болон гараа зэрэг дээш нь өргөж чадах уу? 3. Миний хэлсэнийг давтаад хэлнэ үү?  Эдгээр 3 зүйлээс аль нэг болон түүнээс дээш үйлдлийг хийж чадахгүй байвал цус харвалт гэж үзнэ.Төлөвлөгөө  Эмнэлгийн тусламж дуудна. 60
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр  Эмнэлгийн тусламж үйлчилгээ яаралтай үзүүлэх, тээвэрлэх асуудлыг шийдвэрлэнэ.Гүйцэтгэл  Сэтгэл зүйн анхны тусламж үзүүлж юу болж буйг тайлбарлаж тухайн хүний сэтгэл санааг тайвшруулна.  Тухайн хүнд тохиромжтой байрлалаар хэвтэхэд туслах бөгөө боломжтой бол доош хэвтүүлнэ.Тухайн хүнийг тайван хөдлөлгүй амрахыг хүснэ.Дүгнэлт хийх  Тухайн хүнийг тогтмол үнэлгээ өгч хянана.  Хэвийн зөв амьсгалж байгаа эсэхийг үнэлнэ.  Хэрэв өвчтөн ухаан алдвал амин эрхтэнүүдийн үйл ажиллагааг дэмжинэ.Сургагч багшийн удирдамжI. Удиртгал 10-15 мин1. Оролцогчдыг хичээлд урина.2. Өмнөх хичээлд сурсан зүйлээ гэр бүл болон нутгийн иргэдтэйгээ ярилцаж,дадлагажсан эсэхийг нь асуух. ЭМТТНИТҮ-д одоог хүртэл үзэж судалсан зүйлхүрсэн амжилтаа эргэн нэг харж үзэхийг санал болгоно.3. Сэдэв болон хэлэлцэх асуудлыг танилцуулна. Сэдвийн хураангуйд дурьдсанмэдээлэл дээр суурилан цус харвалтын шалтгаан болон анхны тусламжын талаартовч танилцуулга хийнэ.4. Сайн дурын ажилтнуудаас хэн нэг нь цус харвалтын тохиолдолтой учирч байсанэсэхийг асууна. Хэрэв хэн нэг нь тийм тохиолдолтой таарч байсан бол түүнийгдүрслэн үзүүлэхийг хүснэ.5. Сайн дурын ажилтнуудын асуултанд хариул. Сургалтын явцад асуулт гарвалчөлөөтэй асуулгах. Бас асуултаа бичээд ―Асуулт‖ гэсэн хайрцганд хийж болохыгсануулах.II. Тохиолдол болон хэлэлцүүлэг 20-30 мин1. Дараах тохиолдлыг танилцуулах.77 настай эмэгтэй хоол хийж байна. Тэр шалруу унсан. Түүний охин таныгтуслуулхаар дуудсан.Таныг ирэх үед эмэгтэй сэрүүн байсан. Тэрээр хүчтэй толгой өвдөж байгаагаахэлсэн. Түүний хэл ээрч байсан.2. Жижиг бүлгийн хэлэлцүүлэг. Энэ хүнд анхны тусламж үзүүлэх урьдчилсанүнэлгээ яаж өгөхийг асууна.3. Тохиолдлын үргэлжлэл:Түүнийг инээж чадаж буй эсэхийг асууна. Инээх гэж оролдох үед хацарны баруунтал хөдлөхгүй байгааг ажигласан.Нүдээ зэрэг аних болон гараа толгойноос дээж зэрэг өргөөрөө гэж хүснэ. Мөнхөлөө хөдөлгөхийг хүснэ. Тэрбээр баруун гараа эсвэл бөруун хөлөө шалнаасхөндийрүүлж чадахгүй байсан.4. Жижиг бүлгийн хэлэлцүүлэг. Сайн дурын ажилтнуудыг хэрэв тухайн хүн цусхарвсан гэж таамаглаж байвал хэрхэн анхны тусламжын төлөвлөгөө зохиож, ямартусламж үзүүлж, түүндээ яаж үнэлгээ хийх талаар асууна.5. Сэдвийн хураангуй өгөгдсөн бүхий л хариултыг зөвшөөрнө.III. Өөрийн ойлголтыг шалгах 61
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр 5-10 мин1. Гарын авлагад байгаа Сэдэв 12-ын зайлшгүй эзэмших мэдлэг, чадвар, хандлагаСургагч багшид Сайн дурын ажилтнуудаас зайлшгүй эзэмших мэдлэг, чадвар, хандлагыг өөрийн үгээр тайлбарлаж сурахыг хүснэ.зориулсан санамж2. Гарын авлагын Сэдэв 12-ийн өөрийн үнэлгээний хуудсыг ашиглан хосхосоороо мэдлэгээ шалгахыг хүснэ. Өөрийн үнэлгээ нь сурсан мэдлэгээ шалгахѐстойг сайн дурын ажилтнуудад сануулж өгнө.3. Сайн дурын ажилтнуудаас хариулж чадах хэмжээгээр нь олон асуулт асууна.4. Бүх оролцогчидод хангалттай оролцох цаг гаргаж өгнө.5. Сайн дурын ажилтуудын тайлбарыг сонсож хариултыг шалгана.Асуулт/ Хариулт1. Цус харвалтын шалтгаан юу вэ?Тархинд цус алдах эсвэл тархины хэвийн цусны эргэл бөглөрөхөд цус харвалт ттохиолдоно. Цус харвалт нь цусны даралт ихсэлт, зүрхний өвчин болон чихрийншижингээс шалтгаалж болно.2. Цус харвасан хүнд ямар шинж тэмдэгүүд илрэх вэ? Гэнэт хүчтэй толгой өвдөх.Гэнэт сульдаж эсвэл нү гар эсвэл хөлнүүд мэдээ алдана. үр, Толгой эргэх, уймрах болон нүд бүрэлзэх, ялангуяа аль нэг нүд Хэл ярианы чадвар алдах, ярихад эсвэл бусдын яриаг ойлгоход хүндрэлтэйболох Явах болон тэнцвэрээ хадгалхад хэцүү байх Гэнэт ухаан алдах3. Цус харвалт өгсөн байж болзошгүй хүнээс та ямар асуулт асуух вэ: Та инээж чадаж байна уу? Та нүдээ аниад 2 гараа зэрэг өргөж чадаж байна уу? Та хэлсэнээ давтаж чадаж байна уу?4. Цус харвасан хүн та ямар арга хэмжээ авах шаардлагатай вэ? Мэргэжлийн тусламж асууна. Эмнэлгийн тусламж үйлчилгээ яаралтай үзүүлэх, тээвэрлэх асуудлыгшийдвэрлэнэ.Сэтгэл зүйн анхны тусламж үзүүл юу болж байгааг тайлбарлаж тухайн хүнийг ж,тайвшруулна. Тухайн хүнд тохиромжтой байрлалд байхад нь тусалж боломжтой бол хэвтүүлнэ. Тухайн хүнийг тайван хөдөлгөөнгүй амрахыг хүснэ. Тогтмол тухайн хүнийг урьдчилан үнэлнэ.6. Зөв хариулт өгсөнд нь сайн дурын ажилтнуудад талархал илэрхийлнэ.7. Дараагийн хичээл орох цагийг тохироно.8. Сурсан зүйлээ олон нийтэд зааж түгээхийг сануулна.Сэдэв 13 (Сонгон суралцах боломжтой)Цахилгааны гэмтлийн үед авах анхны тусламжСургалтын зорилгоЭнэ сэдвийг үзсэнээр сайн дурынхан дараах мэдлэг, чадвар эзэмшинэ. Үүнд: Цахилгааны гэмтлийн 2 шалтгаан Цахилгааны гэмтлийг хэрхэн үнэлгээ өгөх Цахилгааны гэмтэлтэй хүнд анхны тусламжын төлөвлөгөө хэрхэн гаргах 62
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр Цахилгааны гэмтэлтэй хүнд хэрхэн анхны тусламжыг хийж гүйцэтгэх Цахилгааны гэмтэлтэй хүнд үзүүлсэн анхны тусламжинд дүгнэлт хэрхэн хийхЗайлшгүй эзэмших мэдлэг, чадвар, хандлага /Түлхүүр мэдээлэл/1. Цахилгааны гэмтэл нь цахилгаан тогонд цохиулах болон аянганд цохиулснаасүүсдэг.2. Цахилгааны гэмтэл нь түлэх, шоконд орох болон үхэх аюулд хүргэдэг.3. Аюулагүй ажиллах нөхцөлийг хамгийн түрүүн авах шаардлагатай.4. Анхны тусламж үзүүлэхээс өмнө цахилгааныг унтраах эсвэл гэмтсэн хүнийгцахилгааны эх үүсвэрээс холдуулах хэрэгтэй.5. Тусламж үзүүл.6. Сэтгэл зүйн анхны тусламж үзүүл.7. Хэрэв ухаан алдсан бол амин эрхтэнүүдийн үйл ажиллагааг дэмжих.Сургалтын ажиллагааны санал болгож буй зураглалОролцож байгаа сайн дурын ажилтнуудын тоо болон хэлэлцүүлгийн хэмжээнээсхамаарч энэ сэдвийг үзэхэд ойролцоогоор 60-90 минут шаардана.I. Удиртгал. Сэдвийн хураангуйас бэлтгэсэн товч илтгэл 15-20 мин.II. Хэлэлцүүлэг Орон нутгийн газрын зураг ашиглан цахилгааны гэмтэл авч болохаюултай газар байршлуудын талаар сайн дурын ажилтнууд хэлэлцэж ярилцана. 15-25 мин.III. Биеэр хийж үзүүлэх Шалгагч багш цахилгаан гэмтлийн үед анхны тусламжхэрхэн үзүүлэхийг зааж үзүүлнэ. 10-15 мин.IV. Дадлага Цахилгааны гэмтлийн үед үзүүлэх анхны тусламжыг сайн дурынажилтнууд давтаж туршлагажина. 20-30 мин.Хэрэглэгдэхүүн ба бэлтгэл ажил• Сэдвийн хураангуйас бэлтгэсэн товч илтгэл.•Модуль 3-т өгөгдсөн орон нутгийн газрын зураг.• Нарийн саваа эсвэл мод, ялангуяа шалны мод ч юумуу• Дээр нь зогсох мод эсвэл пластик зүйл. (Сонгон суралцах боломжтой).Сэдвийн хураангуйЦахилгааны гэмтэл нь цахилгааны ил утсан хүрэх, аянганд цохиулсанаас үүсдэг.Цахилгааны гэмтэл дараах шинж тэмдэгийг үүсгэнэ: Ухаан алдах Зүрх зогсох Түлэгдэх Шок Таталт ҮхэлЦахилгааны гэмтлийн үед авах анхны тусламжын үе шатууд 63
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрУрьдчилсан үнэлгээ  Аюулгүй ажиллагааны байдлыг шалгана.  Хүмүүсийг хол байхыг анхааруулна.  Хүрэхийн өмнө цахилгааны эх үүсвэр бүрэн салсан гэдгийг нягтлана.  Хэрэв цахилгаан салаагүй тохиолдолд гэмтсэн хүнээс дараах байдлаах цахилгаан үүсвэрийг холдуулна: – Резинен гутал өмсөөд хуурай модон дээр зогсоно. – Хуурай мод/пластик зүйл ашиглан цахилгаан үүсвэрийг хүнээс холдуулна.  Цусны эргэлт болон амьсгалын үйл ажиллагааг шалгана.  Шокын шинж тэмдэгүүдийг шалгана.  Түлэгдсэн эсэхийг шалгана.  Ширүүн хур тундастай үед мод болон цахилгаан эд зүйлээс зайлсхийнэ.  Ус цахилгаан дамжуулдаг болохыг анхааруулна.Төлөвлөгөө  Эмнэлгийн тусламж дуудна.  Шок болон түлэгдэлтэй хүмүүсийг яаралтай ойролцоох эмнэлгийн нэгжрүү тээвэрлэх асуудлыг зохион байгуулна.Гүйцэтгэл  Хэрэв ухаан алдсан бол амин эрхтэнүүдийн үйл ажиллагааг дэмжих.  Сэтгэл зүйн анхны тусламж үзүүлж юу тохиолдож буйг тайлбарлаж гэмтсэн хүнийг тайвшруулна.  Шокыг эмчилнэ.  Түлэгдэлтийн эмчилнэ.Дүгнэлт хийх Эмнэлгийн тусламж иртэл эсвэл эмнэлгрүү зөөвөрлөж хүргэх хүртэл хүнийхээбайдлын хянана.Сургагч багшийн удирдамжI. Удиртгал 15-20 мин1. Оролцогчдыг хичээлд урина.2. Өмнөх хичээлд сурсан зүйлээ гэр бүл болон нутгийн иргэдтэйгээ ярилцаж,дадлагажсан эсэхийг нь асуух..3. Сэдвийн танилцуулга. Цахилгаан гэмтлийн 2 үндсэн шалтгааныг асууна. цахилгаан гүйдэл аянга4. Сэдвийн хураангуйд дурьдсан мэдээлэл дээр суурилан цахилгаан гэмтлийншалтгаан, түүнд үзүүлэх анхны тусламжын талаар товч танилцуулга хийнэ.5. Сайн дурын ажилтнуудын асуултанд хариул.II. Орон нутгийн газрын зураг дээрх хэлэлцүүлэг 15-25 мин1. Олон нийтэд аюултай цахилгааны эх үүсвэрийг сайн дурынхан авч хэлэлцэнэ. 64
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр2. Цахилгааны аюултай болон халгаат хүчин зүйлүүдийг сайн дурын ажилтнуудгазрын зураг дээр мэдэж тэмдэглэж авна. Хэрэв шаардлагатай бол газрын зурагтнэмэлт тэмдэглэл хийнэ.3. Оролцогчдод талархал илэрхийлнэ.III. Биеэр хийж үзүүлэх 10-15 мин1. Цахилгаан гэмтэл авсан хүний дүрд тоглохыг сайн дурын ажилтнуудаас асууна.2. аюулгүй ажиллагааны байдлд хэрхэн үнэлгээ хийх болон цахилгааны эхүүсвэрээс гэмтсэн хүнийг хэрхэн холдуулахыг зааж үзүүлнэ.3. Зүрх судас болон амьсгалын замын өөрчлөлт, шок болон түлэгдэлтийн шинжтэмдэгүүдийг хэрхэн илрүүлэхийг үлгэрчлэн үзүүлнэ.4. Сэдвийн хураангуйд дурьдсан мэдээлэл дээр үндэслэнэ. Цахилгааны гэмтлийнүед үзүүлэх анхны тусалмжыг үзүүлэх явцдаа чанга дуугаар хэлж үе шатыгтайлбарлана.5. Сайн дурын ажилтнуудын асуултанд хариул.6. Сайн дурын ажилтануудад идэвхитэй оролцсонд талархах.IV. Сайн дурын ажилтнуудын дадлагажилт 20-30 мин1. Цахилгааны гэмтэл авсан хүнд үзүүлэх анхны тусламжыг дараах 2 тохиолдолдээр авч сайн дурын ажилтнуудыг дадлага хийлгэнэ:  Цахилгаан утасны ойролцоо олдсон ухаангүй залуу. Цахилгааны утас нь хананд залгаатай байна. Хана нь харлаж түлэгдсэн байна. Мөн гэмтсэн хүний ойролцоо савтай ус байна.  Бороонд цэцэрлэгт хүрээлэнгээр алхаж байсан бүсгүй цахилгаанд цохиулсан. Та түүнрүү хүрч ирхэд тэр эмэгтэй амьсгаатай боловч ухаангүй байна. Түүний хурууны үзүүр түлэгдсэн байна.2. Сайн дурын ажилтнуудыг 3 бүлэгт хуваана. Сайн дурын ажилтнуудыг тохиолдолбүрт дараах 3 дүрд ээлжлэн тоглохыг хүснэ: a. Цахилгааны гэмтэл авсан хүн b. Анхны тусламж үзүүлэх сайн дурын ажилтан (тусламж үзүүлэгч) c. Ажиглагч3. Ажиглагч нь сайн дурын ажилтаны гарын авлагын Сэдэв 13-ын шалгах хуудсаарүе шат бүрийг бүрэн хийгдэж байгааг шалгана. Ажиглагч нь хэрэв тусламжүзүүлэгч дараагийн үе шатыг санахгүй байгаа тохиолдолд шууд хэлэхгүйгээр санааөгч, чиглүүлнэ. Дадлагажилт тус бүрийн дараа ажиглагч нь тусламж үзүүлэгчийнгүйцэтгэлд үнэлгээ өгч ярилцана. Сургагч багшид Сургалтыг бүхэлд нь хянаж эргэх холбоотой ажиллах бөгөөд шаардлагатай зориулсан санамж тохиолдолд анхны тусламжын алдаатай үйлдлийг засаж зүгшрүүлнэ.4. ―Асуулт‖ хайрцаганд байгаа асуултуудыг дүгнэн ярилцана. Асуултыг сайндурын ажилтнуудаас асууж ярилцана. Буруу зөрүү ойлголтыг залруулж хэлж өгнө.5. Дараагийн хичээл орох цагийг тохироно.6. Сурсан зүйлээ олон нийтэд зааж түгээхийг сануулна. Цахилгаан гэмтлийн шалгах хуудас 65
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр Тийм ҮгүйУрьдчилсан үнэлгээАюулгүй ажиллагааны байдлыг урьдчилсан үнэлсэн.Хүмүүсийг хол байхыг сануулсан.Хүрэхээсээ өмнө цахилгааны эх үүсвэр бүрэн салсан эсэхийг баталж шалгасан.Цахилгааны эх үүсвэрийг салгасан эсвэл тухайн хүнийг түүнээс холдуулсан.Дараах шинж тэмдэгүүдийг үнэлсэн: Амьсгал Шок ТүлэгдэлТөлөвлөгөөМэрэгжлийн тусламж дуудна.Ухаан алдсан, шокийн болон түлэгдлийн байдалтай байвал яаралтай эмнэлэгрүү тээвэрлэх асуудлын зохион байгуулсан.ГүйцэтгэлСэтгэл зүйн анхны тусламж үзүүлж юу болж буйг хэлж гэмтсэн хүнээ тайвшруулнаХүнээ хэвтүүлэхШокыг эмчилнэ.Түлэгдэлтийн эмчилнэ.Клиникийн төв эмнэлэгүүдрүү шилжүүлсэнХэрэв ухаан алдсан бол амин эрхтэнүүдийн үйл ажиллагааг дэмжих.Дүгнэлт хийхЭмнэлгийн тусламж иртэл эсвэл эмнэлгрүү зөөвөрлөж хүргэх хүртэл хүнийхээбайдлын хянана.Эмнэлэг болон мэрэгжлийн тусламж иртэл гэмтсэн хүнтэй хамт байна.Сэдэв 14 (Сонгон суралцах боломжтой)Живхэд үзүүлэх анхны тусламжСургалтын зорилгоЭнэ сэдвийг үзсэнээр сайн дурынхан дараах мэдлэг, чадвар эзэмшинэ. Үүнд: Живсэн хүнийг хэрхэн үнэлгээ өгөх Живсэн хүнд анхны тусламжын төлөвлөгөө хэрхэн гаргах Живсэн хүнд хэрхэн анхны тусламжыг хийж гүйцэтгэх Живсэн хүнд үзүүлсэн анхны тусламжын Дүгнэлт хийх хэрхэн хийх Олон нийтэд усанд живэхээс хэрхэн урьдчилан сэргийлэх талаар хэлэлцэхЗайлшгүй эзэмших мэдлэг, чадвар, хандлага /Түлхүүр мэдээлэл/1. Усан дор орсны улмаас амьсгалж болохгүй болоход живэлт тохиолдоно.2. Усан дотор байгаа хүнийг тайвшруулах:  биеийн дээд хэсгийг уснаас ил гаргах, хөлнөөс нь сайн барьсан эсэхээ шалгана.  Тухайн хүний бугуйнаас чанга барих.  Саваа, мод,алчуур, цамц болон модны мөчрөөр тухайн хүнрүү шидэж татах 66
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр  Хүнээ аюулгүй газар шилжүүлнэ. Өөрөө усруу татагдаж орохоос болгоомжил.  Усанд аврах ажиллагаа хийх дадлагагүй бол сэлж аврах оролдлого бүү хий3. Тусалмж дууд.4.Уснаас бүрэн гаргасныхаа дараа тухайн хүний байдлыг үнэлнэ.5. Хэрэв ухаан алдсан бол амин эрхтэнүүдийн үйл ажиллагааг дэмжих.6. Сэтгэл зүйн анхны тусламж үзүүлнэ.Сургалтын ажиллагааны санал болгож буй зураглалОролцож байгаа сайн дурын ажилтнуудын тоо болон хэлэлцүүлгийн хэмжээнээсхамаарч энэ сэдвийг үзэхэд ойролцоогоор 60-90 минут шаардана.I. Удиртгал. Сэдвийн хураангуйас бэлтгэсэн товч илтгэл 10-15 мин.II. Хэлэлцүүлэг Орон нутгийн газрын зургийг ашиглан живэх аюултай газарбайршлын талаар ярилцана. Насанд хүрэгчид болон хүүхдэд уснаас хэрхэнсэргийлэх талаар хэлэлцэнэ. 20-30 мин.III. Биеэр хийж үзүүлэх Живсэн хүнд үзүүлэх анхны тусламжыг үлгэрчлэн хийжүзүүлнэ. 10-15 мин.IV. Дадлага Сайн дурын ажилтнууд живсэн хүнд үзүүлэх анхны тусламжыг хийждадлагжина. 20-30 мин.Хэрэглэгдэхүүн ба бэлтгэл ажил• Сэдвийн хураангуйас бэлтгэсэн товч илтгэл.• Гарын дор ашиглаж болох живсэн хүнийг татах болон аврах хэрэгслүүд ялангуяасаваа мод болон хөвөх материал.•Модуль 3-т өгөгдсөн орон нутгийн газрын зураг.Сэдвийн хураангуйУс болон шингэн хамар болон амруу орох агаарын урсгалыг зогсоосноос живэлтүүсдэг. Живэлт нь голдуу гүнзгий усанд үүсдэг. Хэрэв тухайн хүн доош унах болонхөдөлж чадахгүй байх үедээ гүехэн усанд ч живж болно. Ухаан алдсан хүнтолгойгоо уруу хөдөлгөж чадахгүй үедээ өөрийнхөө бөөлжсөнд бөглөрч болно.Бага насны хүүхэд живэх магадлал илүү байдаг. Учир нь тэд нар гүнзгий усыгмэдэхгүй бас сэлэх чадваргүй, мөн хүчтэй усны урсгалаас гарах хүч тэнхээбайдаггүй. Усны гүнээс хамааралгүйгээр усны ойролцоо байвал бага насныхүүхдийг харж хандах нь хамгийн чухал байдаг.Сайн сэлдэг хүмүүс хүртэйл ядарсан үедээ болон эсвэл шумбах үедээ усны гүнийгбуруу тооцоолсноор живэх тохиолдол байдаг.Живж буй хүмүүс ихэвчлэн аврал дуудаж чаддаггүй.Живж буй хүмүүс дараах шинжүүд илэрдэг:  Усанд хувцастайгаа байх 67
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр  Тэгш бус сэлэх оролдлого хийх нь сэлэгч нь ядарсныг илтгэнэ  Бие хөвөх бөгөөд зөвхөн толгой нь усан дээр харагдахЖивсан хүнд илрэх шинж тэмдэг  Гэдэс дүүрсэн  Арьс хөхөрсөн, ялангуяа уруулын эргэн тойронд  Хүйтэн цонхийсон арьс  Ягаан болон хөөсөрсөн цэртэй ханиалга  Сандарсан болон эсвэл цочиромтгой  Сулдаж ядарсан  Ухаан алдсан  Өнгөц амьсгалсан эсвэл үе үе огцом амьсгал авна  Усны ойролцоо болон усан дотор амьсгалахгүй байгаа хүн Живж буй хүнд үзүүлэх анхны тусламжын үе шатуудУрьдчилсан үнэлгээ Аюулгүй байдлыг шалгана, мөн цахилгааны аюулгүй байдлыг шалгана. Ухаан санааны түвшин болон тухайн хүний нөхцөл байдлыг үнэлэх.Төлөвлөгөө  Аврагч болон усанд сайн сэлж дадлагажсан хүнийг туслахаар дуудах.  Саваа мод болон модны мөчир, олс зэрэг тухайн хүнийг татах материал хайна.  Хэрэв боломжтой бол аврах хантааз болон бүс, бусад хөвөх зүйлсийг тухайн хүнрүү шидэх.Гүйцэтгэл  Хэрэв аюултай нөхцөл байдалд байвал усруу орж болохгүй.  Хэрэв энэ нь аюулгүй та тухайн хүнийг татаж гаргах боломжтой бол хүнийхээ толгойг уснаас дээш өргөөд аюулгүй газар хүргэнэ.  Живсэн хүн ухаан алдсан бол амин эрхтэнүүдийн үйл ажиллагааг дэмжих: –Хэрэв тухайн хүн амьсгалахгүй болон та аврах сургалтанд хамрагдаж суралцсан бол зүрх, амьсгалын үйл ажиллагааг дэмжин. (Хавсралтыг хар) – Амьгалж эхэлсэн үед бөөлжилтөнд бөглөрхөөс сэргийлэн сэргээх байрлалд байрлуулна.  Тухайн хүнээ хөнжил болон алчуураар хучиж дулаан байлгах бөгөөд хэтэрхий халууцуулж болохгүй.Дүгнэлт хийх  Амьгалын замыг цэвэрлэж чөлөөтэй амьсгалж байгаа эсэхийг шалгана.  Амьсгалж байгаа боловч ухаан алдсан байвал сэргээх байрлалд байлгана.  Хэрэв тухайн хүн живэлтээс сэргэж ирвэл ойролцоох эмнэлгийн нэгжид хүргэж нарийн мэрэгжлийн эмчийн үнэлгээ хийлгэнэ.Сургагч багшийн удирдамжI. Удиртгал 10-15 мин1. Оролцогчдыг хичээлд урина. 68
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр2. Өмнөх хичээлд сурсан зүйлээ гэр бүл болон нутгийн иргэдтэйгээ ярилцаж,дадлагажсан эсэхийг нь асуух..3.Сэдэвийн танилцуулга. Сэдвийн хураангуйд дурьдсан мэдээлэл дээр үндэслэншивж буй хүн болон живсэн хүнд ямар шинж тэмдэгүүд илрэхийг зааж үзүүлнэ.4. Живсэн хүнд ямар анхны тусламж үзүүлэхийг зааж тайлбарлана.5. Сайн дурын ажилтан сэлэх чадваргүй эсвэл муу сэлдэг тохиолдолд сэлж аврахажиллагаа явуулах нь ямар халгаатай болохыг товч заана.6. Сайн дурын ажилтнуудын асуултанд хариул.II. Орон нутгийн газрын зургийг ашиглан хэлэлцүүлэг хийх 20-30 мин1. Тухайн орон нутагт живж болох аюултай газруудын талаар асууж ярилцана.2. Орон нутгийн газрын зураг ашиглах аюултай газруудыг тэмдэглэж шаардлагатайбол нэмэлт шинэчлэл хийж болно.3. Хэрхэн насанд хүрэгчид, хүүхдийг уснаас аюулгүй байлгах талаар хэлэлцэнэ.4. Оролцогчдод талархал илэрхийлнэ.III. Биеэр хийж үзүүлэх 10-15 мин1. Сайн дурын ажилтнуудаас живж буй хүний дүрд тоглохыг хүснэ.2. Аюулгүй ажиллагааны байдлыг хэрхэн үнэлэх болон тухайн хүний уснаас татажгаргахад ямар зүйлс хэрэглэж болохыг үлгэрчлэн үзүүлнэ.3. Сэдвийн хураангуйд дурьдсан мэдээлэл дээр үндэслэн анхны тусламжын үешатыг харуулахдаа чанга дуугаар тайлбарлаж үзүүлнэ.4. Асуултанд хариулна.5. Сайн дурын ажилтануудад идэвхитэй оролцсонд талархах.IV. Сайн дурын ажилтнуудын дадлагажилт 20-30 мин1. Дараах тохиолдлыг ашиглан живэлтийн үед анхны тусламж хэрхэн үзүүлэхийгсайн дурын ажилтнууд давтаж дадлагажина:Гүехэн усанд сэлж буй хүн тусламж дуудсан. Тухайн хүний толгой усанд нэг илгарч нэг далд орж байна. Тэнд хэсэг мөчир, усан үзмийн мод голын эрэг дээр байна.2. Сайн дурын ажилтнуудыг 3 жижиг бүлэгт хуваана. Дараах дүрүүдэд ээлжлэнтоглохыг тайлбарлана: a. Живж буй хүн b. Анхны тусламж үзүүлэх сайн дурын ажилтан (тусламж үзүүлэгч) c. Ажиглагч3. Ажиглагч нь сайн дурын ажилтаны гарын авлагын Сэдэв 14-ын шалгах хуудсаарүе шат бүрийг бүрэн хийгдэж байгааг шалгана. Ажиглагч нь хэрэв тусламжүзүүлэгч дараагийн үе шатыг санахгүй байгаа тохиолдолд шууд хэлэхгүйгээр санааөгч, чиглүүлнэ. Дадлагажилт тус бүрийн дараа ажиглагч нь тусламж үзүүлэгчийнгүйцэтгэлд үнэлгээ өгч ярилцана. Сургагч багшид Сургалтыг бүхэлд нь хянаж эргэх холбоотой ажиллах бөгөөд шаардлагатай зориулсан тохиолдолд анхны тусламжын алдаатай үйлдлийг засаж зүгшрүүлнэ. санамж 69
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр4. Дараагийн хичээл орох цагийг тохироно.5. Сурсан зүйлээ олон нийтэд зааж түгээхийг сануулна. Живэлтийн үед үзүүлэх анхны тусламжын шалгах хуудас Тийм ҮгүйУрьдчилсан үнэлгээАюулгүй ажиллагааны байдлыг үнэлсэнТухайн хүний байдлыг үнэлсэн мөн ухаан санааны байдлыг үнэлсэн.ТөлөвлөгөөМэрэгжлийн тусламж дуудсанХүнийг татах саваа мод, модны мөчир, цамц, олс хайсан. Эсвэл аврах хантаазболон хөвөх эд зүйлс зэргийг тухайн хүнрүү шидсэн.ГүйцэтгэлХэрэв аюулгүй бол живж буй хүнрүү сэлж түүнийг аюулгүй газар гаргаж ирсэн.Ухаан алдсан үед амин эрхтэнүүдийн үйл ажиллагааг дэмжих боловч хиймэламьсгал хийж болохгүй. (Амин чухал эрхтний үйл ажиллагааг дэмжих заавар харах. Хэсэг 2)Хэрэв амьсгалж байвал сэхээн амьдруулах байрлалд байрлуулсан.Живсэн хүнийг хөнжил болон алчуураар хучиж дулаан байлгасанДүгнэлт хийхАмьсгалын замыг цэвэрлэж чөлөөтэй амьсгалж байгаа эсэхийг шалгах.Живсэн хүнийг босох чадалтай болтол нь сэхээн амьдруулах байрлалд нь байлгах.Эмнэлэгт хүргэж эмнэлгийн мэрэгжилтнээр үнэлүүлэхийг чухалд үзсэн.Эмнэлгийн болон мэрэгжлийн тусламж иртэл тухайн хүнтэй хамт байсан.Сэдэв 15 (сонгон суралцах боломжтой)Нүдний гэмтэл болон нүдний асуудал гарахад анхны суурь тусламжСургалтын зорилгоЭнэ сэдвийг үзсэнээр сайн дурын ажилтнууд дараах мэдлэг чадвар эзэмшинэ.Үүнд: Нүдний гэмтэл буюу нүдний өвчтэй хүнд үзүүлэх анхны тусламжийг урьдчилсан үнэлгээг хэрхэн биеэр гүйцэтгэж үзүүлэх Нүдний гэмтэл буюу нүдний өвчтэй хүнд үзүүлэх анхны тусламжийг хэрхэн төлөвлөхийг биеэр гүйцэтгэж үзүүлэх Нүдний гэмтэл буюу нүдний өвчтэй хүнд үзүүлэх анхны тусламжийг хэрхэн биеэр гүйцэтгэж үзүүлэх Нүдний гэмтэл буюу нүдний өвчтэй хүнд үзүүлэх анхны тусламжид бие даан Дүгнэлт хийж үзүүлэхЗайлшгүй эзэмших мэдлэг, чадвар, хандлага /Түлхүүр мэдээлэл/1. Огтолж зүссэн эсвэл цохиулснаас, нүдэнд эд юм, хорт шингэн эсвэл халдваророх байдлаар нүдний гэмтэл үүсч болох юм.2. Нүдний гэмтэлд: Цэвэр бөс нүдэн дээр тавих 70
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр  30 минутын хугацаатай хүйтэн компресс нүдэн дээр тавь  эмнэлгийн тусламж дууд3. Нүдэнд жижиг бодис орсон бол: зөөлөн авч хаях цэвэр усаар зайлж гаргах4. Нүдэнд нүх гарах / том эд зүйл ороход: нүдийг сулавтар хучиж хаа эмнэлэг, клиник эсвэл эрүүл мэндийн төвд яаралтай очих5. Халдвар: гараа угаа цэвэр усаар нүдийг цэвэрлэ дээрдэхгүй бол эмчид үзүүлСургалтын ажиллагааны санал болгож буй зураглалОролцож байгаа сайн дурын ажилтнуудын тоо болон хэлэлцүүлгийн хэмжээнээсхамаарч энэ сэдвийг үзэхэд ойролцоогоор 55-90 минут шаардана. I. Удиртгал Сэдвийн хураангуйгаар бэлтгэсэн товч танилцуулга. 15-25 мин Нүдний гэмтэл, нүдний асуудал гарахаданхны тусламжийг сургагч II. Биеэр гүйцэтгэж үзүүлэх 10-15 мин багш биеээр гүйцэтгэж үзүүлнэ. Сайн дурын ажилтнууд Нүдний гэмтэл, нүдний асуудал III. Дадлага 15-25 мин гарахаданхны тусламж үзүүлэх дадлага хийнэ. IV. Ойлголтоо шалгах Өөрийгээ шалгах 10-20 минХэрэглэгдэхүүн ба бэлтгэл ажил• Сэдвийн хураангуйгаар бэлтгэсэн товч танилцуулга• хэд хэдэн нүүр цвэрлэгч хөвөн.• бинтСэдвийн хураангуйНүдний асуудал дараах шалтгаанаар үүсдэг. Үүнд:  Нүдийг зүсэж, цохисон гэмтлээс  Шороо, шил зэрэг зэрэг эд зүйл нүдэнд орсноос  том зүйл нүдэнд орж,цоолж, нүхэлснээс  Нүдэнд химийн бодис, бусад хорт шингэн орох  Нүдэнд халдвар орох  өвчин  А витамин дутах зэргээр хүүхдийн хоол тэжээлийн дутагдлаасНүдний асуудал хараагаа нэгмөсөн алдаж сохроход хүргэж мэдэх тул аюултай.Тиймээс асуудал гарвал эмчид хандах хэрэгтэй. Нүдний халдварын шинж тэмдэгНүдний халдвар хүүхдүүдэд түгээмэл гарах ба нэг хүнээс нөгөөд дамжин халдана.Нүдэнд халдвар орсны шинж тэмдэг бол нэг буюу хоѐр нүд:  улайх  өвдөх 71
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр  хавдах  усархаг буюу нулимстай байх  нүднэ идээ бээр гарах эс Нүдний гэмтэлд үзүүлэх анхны суурь тусламжУрьдчилсан үнэлгээ  Нөхцөл байдлын аюулгүй ажиллагааг шалгах.  Тухайн хүний байдлын шалгахТөлөвлөгөө  Эмнэлгийн тусламж дуудна  Эмнэлэгт хүргэх унаа тээвэр зохицуулнаГүйцэтгэлНүдийг зүссэн цохисон гэмтлийн үед: Нүдийг зөөлөн цэвэр бүсээр хаагаад сул боолт хийнэ. Зөөлөн бүсийг хүйтэн усанд нэвт норгоодхүйтэн жин тавих – боломжтой бол мөсийг гялгар уутанд хийгээд эсвэл бөсөнд боогоод нүдэнд жин тавь – хавдар, өвчин болон хөхрөлтийг бууруулах зорилгоор хүйтэн жинг 30 орчим минут тавина. Эмнэлэгт хүргэх унаа тээвэр зохицуулна Хэн нэгнийг гэмтэлтэй хүний дэргэд байлга.Нүдэнд жижиг бодис орсон бол:  Тухайн хүнийг эвтэйхэн суулгаад нүдийг дээш доош, баруун зүүн тийш хөдөлгүүлж, нүдэнд орсон зүйлийг олж харна.  боломжтой бол зөөлөн бөс, хөвөнгөөр эвтэйхэн авч хаях хамарнаас гадагш цэвэр хүйтэн усаар зайлж жижиг зүйлийг гаргахНүдэнд том эд зүйл зоогдосон бол:  Нүднээс гадны эд зүйл зоогдсон байвал түүнийг татаж гаргаж БОЛОХГҮЙ  Нүдийг сулхан хааж хуч  эмнэлэг, клиник эсвэл эрүүл мэндийн төвд яаралтай хүргэхХорт шингэний хувьд:  Цэвэр усаар хамраас гадагш нөгөө нүдэнд оруулалгүй зөөлөн зайлж угаахХалдварын хувьд:  Эхлээд гараа угаа.  Цэвэр хүйтэн усанд хоѐр нүдээ нэг нэгээр дүр  Зөөлөн хөвөн бөсөөр нүдээ хамраасаа газагш арч. Арчих бүртээ шинэ цэвэр хөвөн бөс ашигла.  эмнэлэг, клиник эсвэл эрүүл мэндийн төвд үзүүлэхийг санал болгохДүгнэлт хийх  Нүдний байдал дээрдэж, улайх, хөхрөх, хавдар буурч байгаа, эсвэ идээ бээр нь гайгүй болж байгаа эсэхийг шалгах. 72
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрСургагч багшийн удирдамжI. Нүдний гэмтэл, нүдний асуудлын удиртгал 15-25 мин1. Сайн дурын ажилтнуудыг хичээлдээ урих.2. Өмнөх хичээлд сурсан зүйлээ гэр бүл болон нутгийн иргэдтэйгээ ярилцаж,дадлагажсан эсэхийг нь асуух.3. Сэдэв болон хичээлийн хэлэлцэх асуудлын дарааллыг танилцуулах. Сэдвийнхураангуйд дурьдсан мэдээлэл дээр суурилан гадуур болон дотуур цус алдалтынхоорондын ялгаа, ялангуяа хамраас цус гаралтын талаар товч танилцуулга хийнэ.4. Сайн дурын ажилтнуудын асуултанд хариул.II. Биеээр хийж үзүүлэх 15-25 мин1. Нүдний гэмтэлтэй, нүдний асуудалтай хүний дүрд тоглох сайн дурын ажилтангасууж сонгоод ангийн өмнө гарч ирэхийг хүснэ.2. Нүдний гэмтэлтэй, нүдний асуудалтай хүнд хэрхэн анхны тусламж үзүүлэхийгсургагч багш өөрөө зааж харуулана.3. Сайн дурын ажилтнуудын асуултанд хариулана.4. Сайн дурын ажилтанд талархаад суудалд нь суулгана.5. Өөр нэгэн сайн дурын ажилтныг асууж сонгоод нүдэнд нь жижиг зүйл орсонхүний дүрд тоглуулна.6. нүдэнд нь жижиг зүйл орсон хүнд хэрхэн анхны тусламж үзүүлэхийг сургагчбагш өөрөө зааж харуулана.7. Сайн дурын ажилтнуудын асуултанд хариулана.8. Сайн дурын ажилтанд дүрд тоглосонд талархана.9. Өөр нэгэн сайн дурын ажилтныг асууж сонгоод нүдэнд нь том зүйл орсон хүнийдүрд тоглуулна.10. нүдэнд нь том зүйл орсон хүнд хэрхэн анхны тусламж үзүүлэхийг сургагч багшөөрөө зааж харуулана.11. Сайн дурын ажилтнуудын асуултанд хариулана.12. Сайн дурын ажилтанд дүрд тоглосонд талархана.13. Өөр нэгэн сайн дурын ажилтныг асууж сонгоод нүдэнд нь хорт шингэн орсонхүний дүрд тоглуулна.10. нүдэнд нь хорт шингэн орсон хүнд хэрхэн анхны тусламж үзүүлэхийг сургагчбагш өөрөө зааж харуулана.11. Сайн дурын ажилтнуудын асуултанд хариулана.12. Сайн дурын ажилтанд дүрд тоглосонд талархана.III. Сайн дурын ажилтнуудын дадлагажилт 20-30 мин1. Дараах 2 тохиолдлоор Нүдний гэмтэлтэй, нүдний асуудалтай хүнд үзүүлэханхны тусламжыг хийж дадлагажих: Нүдээ зүсүүлсэн, ц охиулсан хүн Нүдэнд нь том зүйл зоогдсон хүн 73
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр2. Сайн дурын ажилтнуудыг гурав гурван хүнтэй бүлгүүдэд хуваа. Дараахдүрүүдэд ээлжлэн тоглуулна. Үүнд: a. Гэмтэлтэй хүн b. Анхны тусламж үзүүлэх сайн дурын ажилтан (тусламж үзүүлэгч) c. Ажиглагч3. Ажиглагч нь сайн дурын ажилтны гарын авлагын Сэдэв 15-ын шалгаххуудсаар үе шат бүрийг бүрэн хийгдэж байгааг шалгана. Ажиглагч нь хэрэвтусламж үзүүлэгч дараагийн үе шатыг санахгүй байгаа тохиолдолд шуудхэлэхгүйгээр санаа өгч, чиглүүлнэ. Дадлагажилт тус бүрийн дараа ажиглагч ньтусламж үзүүлэгчийн гүйцэтгэлд үнэлгээ өгч ярилцана. Сургагч багшид Сургалтыг бүхэлд нь хянаж эргэх холбоотой ажиллах ба зориулсан шаардлагатай болол анхны тусламжын алдааг засаж зүгшрүүлнэ. санамжIII. Ойлголтоо батжуулж, шалгах 10-20 минут1. Оролцогчдоор Сайн дурын ажилтны гарын авлагынх нь Сэдэв 15-ийн―Ойлголтоо батжуулж, шалгах‖ гэсэн хэсэгт нээлгэх.Сургагч багшид Сайн дурын ажилтнуудаас Зайлшгүй эзэмшвэл зохих мэдлэг чадвар ийгзориулсан санамж өөрийн үгээр ээлжэн тайлбарлуулан хэлүүлж болох юм2. Сайн дурын ажилтнуудыг хоѐр хоѐроороо ажиллаж, Сайн дурын ажилтныгарын авлагын Сэдэв 15-д байгаа өөрийн үнэлгээний аргачлалаар ойлголтоохянахыг даалга. Өөрийн үнэлгээ бол тэд өөрсдийн өнөөг хүртэл үзсэн материалыгхэрхэн өөрийн болгосоноо өөрснөө шалгаж үзэх боломж гэдгийг ойлгуул.3. Аль болох олон асуултанд хариулахыг хүсэх4. Хүн бүрийг дуустал нь хангалттай хугацаа өг.5. Дараах асуултыг уншиж сайн дурын ажилтнуудын хариулттай тулгаж шалгаАсуулт/Хариулт:1. Нүдний асуудал үүсгэх дөрвөн шалтгааныг нэрлэ. Үүнд:  Нүдийг зүсэж, цохисон гэмтлээс  Шороо, шил зэрэг зэрэг эд зүйл нүдэнд орсноос  том зүйл нүдэнд орж, цоолж, нүхэлснээс  Нүдэнд химийн бодис, бусад хорт шингэн орох  Нүдэнд халдвар орох  өвчин  А витамин дутах зэргээр хүүхдийн хоол тэжээлийн дутагдлаас2. Нүдэнд халдвар орсны шинж тэмдэг бол нэг буюу хоѐр нүд:  улайх  өвдөх  хавдах  усархаг буюу нулимс байх тай  нүднээс идээ бээр гарах3. Үнэн худлын аль болох: Гадны биет нүдэнд зоогдсон байвал та түүнийг татаж гаргахгүй  Tийм4. Нүдийг зүссэн гэмтлийн үед та юу хийж чадах вэ? 74
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр Нүдийг зөөлөн цэвэр бүсээр хаагаад сул боолт хийнэ. Зөөлөн бүсийг хүйтэн усанд нэвт норгоодхүйтэн жин тавих – боломжтой бол мөсийг гялгар уутанд хийгээд эсвэл бөсөнд боогоод нүдэнд жин тавь – хавдар, өвчин болон хөхрөлтийг бууруулах зорилгоор хүйтэн жинг 30 орчим минут тавина. Эмнэлэгт хүргэх унаа тээвэр зохицуулна Хэн нэгнийг гэмтэлтэй хүний дэргэд байлга.5. Нүдэнд орсон халдварын хувьд та юу хийж чадах вэ?  Эхлээд гараа угаа.  Цэвэр хүйтэн усанд хоѐр нүдээ нэг нэгээр дүр  Зөөлөн хөвөн бөсөөр нүдээ хамраасаа газагш арч. Арчих бүртээ шинэ цэвэр хөвөн бөс ашигла.  эмнэлэг, клиник эсвэл эрүүл мэндийн төвд үзүүлэхийг санал болгох6. Сайн дурын ажилтнуудад хичээлд идэвхитэй оролцсонд нь баяр хүргэнэ.7. Дараагийн хичээл орох цагийг тохироно.8. Сайн дурын ажилтнуудыг юу сурж мэдсэнээ гэр бүлийнхэндээ бастанилцуулж, сурталчилж байхыг сануулана. Нүдний гэмтэл, нүдний асуудлын шалгах хуудас Тийм Үгүй Үнэлэх  Нөхцөл байдлын аюулгүй ажиллагааг шалгасан  Тухайн хүний байдлын шалгасан Төлөвлөх  Эмнэлгийн тусламж дуудсан  Эмнэлэгт хүргэх унаа тээвэр зохицуулсан Нүдийг зүссэн цохисон гэмтлийн үед:  Нүдийг зөөлөн цэвэр бүсээр хаагаад сул боолт хийсэн  Зөөлөн бүсийг хүйтэн усанд нэвт норгоодхүйтэн жин тавьсан – боломжтой бол мөсийг гялгар уутанд хийгээд эсвэл бөсөнд боогоод нүдэнд жин тавьсан Дүгнэлт хийх – хавдар, өвчин болон хөхрөлтийг бууруулах зорилгоор хүйтэн жинг 30 орчим минут таввсан  Эмнэлэгт хүргэх унаа тээвэр зохицуулсан  Хэн нэгнийг гэмтэлтэй хүний дэргэд байлгасан Нүдэнд том эд зүйл зоогдосон бол:  Нүднээс гадны эд зүйл зоогдсон байвал түүнийг татажГАРГААГҮЙ  Нүдийг сулхан хааж хуч сан  эмнэлэг, клиник эсвэл эрүүл мэндийн төвд яаралтай хүргэ сэн 75
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр  Нүдний байдал дээрдэж, улайх, хөхөрсөн болон хавдар Дүгнэлт хийх буурч байгаа, эсвэ идээ бээр нь гайгүй болж байгаа эсэхийг шалгасанСэдэв 16 (сонгон суралцах боломжтой)Амьтан болон шавьжинд хазуулах, гэмтэх үеийн анхан шатны суурьтусламжСургалтын зорилгоЭнэ сэдвийг үзсэнээр сайн дурын ажилтнууд дараах мэдлэг чадвар эзэмшинэ.Үүнд: Амьтан болон шавьжинд хазуулах, гэмтэх үеийн анхан шатны тусламж үйлчилгээг хэрхэн үнэлэхээ харуулах Амьтан болон шавьжинд хазуулах, гэмтэх үеийн анхан шатны тусламжийг хэрхэн төлөвлөхөө харуулах Амьтан болон шавьжинд хазуулах, гэмтэх үеийн анхан шатны тусламж үйлчилгээг хэрхэн хэрэгжүүлэхээ харуулах Амьтан болон шавьжинд хазуулах, гэмтэх үеийн анхан шатны тусламж үйлчилгээг хэрхэн дүгнэхээ харуулах Орон нутгийн хүмүүс амьтан болон шавьжинд хазуулахаас урьдчилан сэргийлэх арга замуудын талаар хэлэлцэхЗайлшгүй эзэмшвэл зохих мэдлэг, чадвар (түлхүүр мэдээлэл)1. Амьтан болон шавьжинд хазуулах, гэмтэх нь аюултай байж болно.2. Орчны аюулгүй байдлыг шалгах.3. Шархаа БҮҮ сорж долоо.4. Амьтанд хазуулбал: Савантай усаар цэвэрлэх Эмнэлэг, клиник буюу эрүүл мэндийн төвд тухай хүнийг аваачиж үзүүлэх5. Зөгийнд хатгуулбал: Хазуулсан хэсгээ арчиж үрэх Хүйтэн жин тавих6. Могойнд хатгуулбал: Тухайн хүнийг хэвтүүлээд, тайван байлгах Сэтгэл зүйн анхан шатны тусламж үзүүлэх Хатгасан хэсгийн хорыг нь усаар цэвэрлэж арилгах Цусыг тогтоох зорилгоор боолт хэрэглэхгүй, шархыг сорж долоохгүй байх Эмнэлэг, киник буюу эрүүл мэндийн төвд хүргэх. Могойны төрлийг тогтоохыг оролдох7. Хилэнц хорхой болон аалзанд хатгуулах: Хүйтэн жин тавих 76
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрСургалтын ажиллагааны санал болгож буй зураглалСургалтын үеэр зохион байгуулж болох үйл ажиллагааны санал болгож буйзураглал.Сайн дурынхны тоо болон хэлэлцэх асуудлын хэмжээнээс шалтгааланэнэхүү сэдвийг үзэж дуусахад ойролцоогоор 60-90 минут шаардлагатай.I. Оршил Сэдвийн хураангуйг товч танилцуулах 15-20 минII. Дүрд Сайн дурынхан амьтан болон шавьжинд хазуулж, бэртэх үеийн 20-30 мин тоглох анхан шатны тусламж үзүүлж байгаа дүрд тоглохIII. Сайн дурынхан орон нутгийн хүмүүс амьтан болон шавьжинд 25-40 мин Хэлэлцүүлэг хазуулахаас урьдчилан сэргийлэх арга замуудын талаар хэлэлцэхХэрэглэгдэхүүн ба бэлтгэл ажил• Сэдвийн хураангуй мэдээллийг ашиглан богино танилцуулга бэлтгэх.• Тухайн орон нутагт хор хөнөөлтөй байж болзошгүй шавьж, амьтан, могойнытөрөл зүйлийг судлах. Боломжтой бол зургийг нь авч бэлдэх.Сэдвийн хураангуйАмьтан болон шавьжинд хазуулах, бэртэх нь аюултай байж болно. Хазуулах,бэртэх нь өрөвсөл, халдвар, өвдөлт, сэтгэл санааны хямрал, харшилд хүргэж болохбөгөөд зарим тохиолдолд үхлийн аюултай байж болно. Нярай болон бага насныхүүхдүүдийн хувьд эрсдэл нь хамгийн өндөр юм. Зарим шавьж, амьтанд хазуулсаншарх хортой байж болзошгүй бөгөөд ухаан алдахад хүргэдэг.Амьтанд хазуулсан шарх, ялангуяа нохой, муур, үнэг, харх, морь буюу сарьсанбагвайхайнд хазуулсан шарх төрөл бүрийн бактери, түүний дотор галзуу өвчнийвирус агуулж байх магадлалтай байдаг. Хэрвээ хэн нэг хүн нохойнд хазуулсан болтухайн нохой өвдөж байсан буюу ер бусаар авирлаж байсан эсэхийг олж мэдэххэрэгтэй. Хэрвээ нохой галзуу өвчний вирустай бол амыг нь тойрч хөөсөрдөгбөгөөд маш их цангалтын шинж тэмдэг илэрдэг. Галзуу өвчний вирустай нохойндхазуулсан хүнийг галзуу өвчний вирусны эсрэг вакцин хийдэг эмнэлэг, клиникбуюу эрүүл мэндийн төвд яаралтай хүргэх хэрэгтэй.Зарим хүмүүс зөгийнд хатгуулахаар харшил өгдөг. Энэ тохиолдолд уруул, хүзүүхавдах, загатнах, амьсгаа давчдах зэргээр харшил өгдөг бөгөөд зарим тохиолдолдүхэлд хүргэдэг. Зөгийнд хатгуулсан хүнд харшлын шинж тэмдэг илэрвэл яаралтайэмнэлгийн тусламж үзүүлэх хэрэгтэй.Могойнд хатгуулах эрсдлийг багасгахын тулд могойнд хүрэх, өргөх, могойгоортоглохоос татгалзах нь зүйтэй. Могой нь айж цочирдох, гайхах үедээ хатгадаг.Хилэнц хорхойд хатгуулахад өвддөг боловч үхлийн аюулгүй.Ихэнх аалзанд хатгуулахад аюултай бус боловч зарим аалзанд байдаг хор нь өвдөх,хавдах, халуурах, мэдээ алдах, толгой өвдөх, хөлрөх, дотор муухай оргиходхүргэдэг. Амьтан болон шавьжинд хазуулах, гэмтэх үеийн анхан шатны тусламжийн үе шатуудҮнэлэх  Аюулгүй байдлыг хангах зорилгоор орчинг шалгаж, тухайн амьтан байхгүй эсэхийг баталгаажуулах 77
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр  Тухайн хүний нөхцөл байдлыг шалгах  Шархыг үнэлэхТөлөвлөгөө Тусламж авахаар илгээх. Өөрийгөө хамгаалах.Хэрэгжүүлэх  Сэтгэл зүйн анхан шатны тусламж үзүүлэх.  Тухайн хүнд анхан шатны тусламж үзүүлнэ гэдгээ хэлж тайвшруулаад, болж байгаа явдлын талаар тайлбарлах.Амьтанд хазуулах:  Шархыг усаар цэвэрлэх.  Цус гарч байгаа бол тогтоох.  Цэвэр боолт хэрэглэн шархыг боож, битүүлэх  Тухайн хүнээс өөрийг нь хазсан, гэмтээсэн амьтныг дүрслэх, тухайн амьтан хэрхэн авирласныг дүрслэн хэлэхийг хүсэх  Тухайн хүнд мэргэжлийн эмнэлгийн туслалцаа авахуулахаар илгээхЗөгий буюу сонод хатгуулах:  Шархыг арчиж цэвэрлэх  Хавдалтыг бууруулах зорилгоор шархан дээр хүйтэн жин тавих  Хэрвээ тухайн хүн зөгийнд хатгуулахдаа харшил өгдөг бол эмнэлэг, клиник буюу эрүүл мэндийн төвд яаралтай хүргэхМогойнд хатгуулах:  Тайван байлгах.  Тухайн хүнийг хэвтүүлж, хөдөлгөөнгүй байлгах.  Хатгуулсан гар, хөлний хөдөлгөөнийг хязгаарлах  Шархыг цэвэрлэхэд ус хэрэглэх. Шархыг үрж, ширүүн арчиж БОЛОХГҮЙ  Хавдалт хурдан тархаж болзошгүй тул ээмэг бөгж, бугуйвч зэргийг нь тайлж авах  Чангалуур болон сорох, хөхөх материал ашиглах БОЛОХГҮЙ  Хорыг нь авах зорилгоор шархыг зүсэж, огтолж БОЛОХГҮЙ  Шархыг сорж, долоож БОЛОХГҮЙ  Боломжтой бол, могойны төрлийг тогтоох  Тухайн хүнийг аль болох хөдөлгөхгүйгээр эмнэлэг, клиник буюу эрүүл мэндийн төвд яаралтай хүргэхХилэнцэт хорхойд хатгуулах: Хавдалтыг бууруулах зорилгоор шархан дээр хүйтэн жин тавих. Хэрвээ өвдөлт буурахгүй бол эмнэлгийн тусламж авахуулахаар явуулах.Аалзанд хазуулах:  Хазуулсан хэсгийг усаар цэвэрлэх.  Хавдалтыг бууруулах зорилгоор шархан дээр хүйтэн жин тавих.  Хэрвээ өвдөлт буурахгүй бол эмнэлгийн тусламж авахуулахаар явуулах.Дүгнэлт хийх  Мэргэжлийн тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчдийг дуудсан буюу эмнэлэг, клиник, эрүүл мэндийн төвд хүргэх тээврийн хэрэгслийг зохицуулсан эсэхийг шалгах.  Тухайн хүний нөхцөл байдлыг ажиглах.  Хэрвээ тухайн хүн ухаан алдсан бол хиймэл амьсгал хийх зэрэг үндсэн тусламжийг үзүүлэх . 78
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрСургагч багшид зориулсан удирдамжI. Оршил 15-20 минут1. Сайн дурынхныг хичээлд оролцохыг урих.2. Сайн дурынхнаас өмнөх хичээлийн үр дүнд гэр бүл болон өөрсдийн нутагоронд юу болсон, практикт хэрхэн ашигласан талаар асуух.3. Сэдвийн талаар танилцуулах . Сэдвийн хураангуйд өгсөн мэдээллийгашиглан амьтан, шавьжинд хазуулах үеийн анхан шатны тусламжийн талаархарилцан ярилцах байдлаар товч танилцуулга өгөх. Нутгийн хүн амд аюултайамьтан, шавьжийн талаар цаг гарган ярилцах4. Сайн дурынхны асуултанд хариул.II. Дүрд тоглох 20-30 минут1. Сайн дурынхныг гурван бүлэгт хуваана. Бүлэг тус бүрт дараах гурваннөхцөлд анхан шатны тусламж үзүүлж буй дүрд тоглох үүрэг өгнө: нохойнд хазуулсан могойнд хатгуулсан зөгийнд хатгуулж, харшил өгсөн2. Бэлтгэх цаг өгнө.3. Нийт оролцогчдын өмнө бүлэг тус бүрийг дүрийн тоглолтоо үзүүлэхийг урина.4. Сайн дурынхны дүрийн тоглолтын талаар саналаа өгч, буруу үйлдэл хийсэнбол залруулахыг урина.III. Урьдчилан сэргийлэх талаар ярилцах 25-40 минут1. Тухайн орон нутагт элбэг гардаг амьтан, шавьжинд хазуулах тохиолдлынталаар хэлэлцэх.2. Тухайн орон нутагт элбэг гардаг амьтан, шавьжинд хазуулах тохиолдолдавдаг арга хэмжээ, эмчилгээний талаар хэлэлцэх.Сургагч багшид Могойн хорны эсрэг бэлдмэлийг хаанаас авах боломжтой талаарзориулсан санамж мэдээлэл өгч болно3. Сайн дурынхныг тухайн орон нутагт нохойнд хазуулахаас урьдчилансэргийлэх талаар хамтран хэлэлцэхийг урих. Дараах зүйлийг эерэгээрбаталгаажуулан ярилцах:  Та мэдэхгүй нохойнд хүрэхээс зайлсхийх  Ер бусын авиртай нохойноос зайлсхийх  Боломжтой бол гэрийн тэжээмэл амьтдад галзуу өвчний эсрэг вакцин хийх  Хэрвээ нохой дайрвал чулуу түүж аваад өөдөөс нь шидэх4. Сайн дурынхныг тухайн орон нутагт могойнд хатгуулахаас урьдчилансэргийлэх талаар хамтран хэлэлцэхийг урих. Дараах зүйлийг эерэгээрбаталгаажуулан ярилцах:  Өндөр ургасан өвсийг хадах  Талбайгаар явган явахдаа газрыг нь хатгаж шалгах саваа мод ашиглаж байх  Хэрвээ та могойтой тааралдвал аргашаа зөөлхөн ухарч, түүнд хүрэхгүй байх5. Сайн дурынхныг тухайн орон нутагт зөгий болон сононд хатгуулахаасурьдчилан сэргийлэх талаар хамтран хэлэлцэхийг урих. Дараах зүйлийг эерэгээрбаталгаажуулан ярилцах: 79
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр  Зөгийний үүрэнд хүрэхгүй байх, зөгий буюу сононы үүр рүү чулуу шидэхгүй байх  Зөгий амьдардаг газар, тухайлбал жимсний талбай, цэцэрлэгт хүрээлэнд хөнгөн хувцастай байх  Нэг буюу хоѐр зөгий эсвэл соно дайрвал тайван байх. Зөгий буюу соныг хөөх зорилгоор гараараа дохиж болохгүй, учир нь тэд хөдөгөөний эсрэг хариу үйлдэл үзүүлдэг.  Сүрэг зөгий буюу соно дайрвал хоргодох газар руу зугатах 6. Сайн дурынхныг тухайн орон нутагт хилэнцэт хорхойд хатгуулахаасурьдчилан сэргийлэх талаар хамтран хэлэлцэхийг урих. Дараах зүйлийг эерэгээрбаталгаажуулан ярилцах:  Гутал, оймс, хувцасаа өмсөхөөсөө өмнө сэгсрэх  Ор дэвсгэрээ сэгсрэх  Хилэнцэт хорхойд гар БҮҮ хүр 7. Сайн дурынхныг хүүхдүүдэд аюултай амьтан, шавьжны талаар заах,ойлгуулах арга замын талаар хамтран хэлэлцэхийг урих.8. Сайн дурынханд идэвхтэй оролцсонд баяр хүргэх.9. Дараагийн хичээлийн цагийг тохирох.10. Сайн дурынхныг сурсан зүйлээ орон нутгийн иргэдтэй хуваалцахыгуриалах.Сэдэв 17Халуурах үеийн анхан шатны суурь тусламжСургалтын зорилгоЭнэ сэдвийг үзэж дууссаны дараа сайн дурынхан дараах зүйлийг хийх чадвартайболсон байна: Халуунтай хүнд үзүүлэх анхан шатны тусламж үйлчилгээнд үнэлгээ хийж харуулах Халуунтай хүнд үзүүлэх анхан шатны тусламжийг төлөвлөж харуулах Халуунтай хүнд үзүүлэх анхан шатны тусламж үйлчилгээг хэрэгжүүлж харуулах Халуунтай хүнд үзүүлэх анхан шатны тусламж үйлчилгээг дүгнэж харуулахЗайлшгүй эзэмшвэл зохих мэдлэг чадвар1. Халуурах нь хүүхэд, нярайд хамгийн их тохиолддог, ноцтой асуудал юм.2. Халуурна гэдэг нь хүний биеийн температур өсч, тухайн хүнд халууцах мэдрэмжтөрөхийг хэлнэ.3. Хумхаа, хатгаа болон бусад өвчнөөр өвчилсний улмаас халуурдаг.4. Халуурах үед арьс халуун, хуурай оргих шинж тэмдэг илрэх ба тухайн хүнчичирч жихүүцнэ.5. Тухайн хүний нөхцөл байдалд, ухаантай болон ухаангүй аль аль тохиолдолдүнэлгээ хийх6. Шигэн юм сайн уулгах. 80
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр7. Хувцасыг нь нимгэлэх.8. Бүлээн усаар арчих.9. Их халуунтай бол, ялангуяа хумхаа өвчин тархсан газар эмнэлгийн тусламж авах10. Хумхаа өвчин ихтэй газарт халуунтай хүнд хумхаагийн вакцин хийх хэрэгтэй.11. Өндөр халуунтай үед, ялангуяа нярай хүүхэд таталт өгдөг.12. Тухайн хүний нөхцөл байдлыг тогтмол шалгах.Үйл ажиллагааны санал болгож буй зураглалСайн дурынхны тоо болон хэлэлцэх асуудлын хэмжээнээс шалтгаалан энэхүүсэдвийг үзэж дуусахад ойролцоогоор 25-35 минут шаардлагатай.I. Оршил Сэдвийн хураангуйг товч танилцуулах 10-15 минII. Хэлэлцүүлэг Сайн дурынхан нярай болон бага насны хүүхдийг халуурахаас 15-20 мин урьдчилан сэргийлэх арга замуудын талаар хэлэлцэхХэрэглэгдэхүүн ба бэлтгэл ажил• Сэдвийн хураангуй мэдээллийг ашиглан богино танилцуулга бэлтгэх.Сэдвийн хураангуйХалуурахад тухайн хүний биед хүрэхэд халуун байна. Халуурна гэдэг нь таны биеөвчний эсрэг хариу үйлдэл үзүүлж байна гэсэн үг.Халуурснаас хүний бие шингэнээ алдахад хүрдэг. Хэрвээ тухайн хүн ухаанааалдаагүй байгаа бол уух шингэн маш ихээр өгөх нь чухал.Бага насны болон нярай хүүхэд халуурах нь ноцтой өвчин туссаны шинж тэмдэгбайж болзошгүй байдаг. Халуурах нь хумхаа, халуун хумхаа, сүрьеэ буюуамьсгалын замын халдварын шинж тэмдэг байж болно. Хэрвээ тухайн хүн өндөрхалуунтай бөгөөд хумхаа өвчин тархсан нутаг дэвсгэрт байгаа бол эмнэлгийнтусламж яаралтай хүргэх хэрэгтэй. Хумхаа өвчин тархсан нутаг дэвсгэрт байгаахалуунтай хүмүүсийг аль болох хурдан хумхаагийн эсрэг зөв эм, тариагаар эмчлэхѐстой.Халуурах шинж тэмдэг арьсанд хүрэхэд халуун буюу таны өөрийн биеээс халуун байна. Чичрэх, дагжих буюу тухайн хүн даарна. ХөлрөхХалуунтай хүнд үзүүлэх анхан шатны тусламжийн үе шатуудҮнэлэх Тухайн хүний нөхцөл байдлыг шалгах Тухайн хүний биед хүрэхэд халуун байна. Тууралт, толгой өвдөх, огиулах, ханиалгах, бусад зовиур байгаа эсэхийг асуухТөлөвлөгөө Хэрвээ өндөр халуунтай бол эмнэлгийн тусламж авахаар илгээх. Хэрвээ нярай болон бага насны хүүхэд халуурсан бол эмнэлэг, клиник буюу эрүүл мэндийн төвд хүргэх 81
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрХэрэгжүүлэх Тухайн хүн ухаан алдвал хиймэл амьсгал хийх зэрэг үндсэн тусламж үзүүлэх Хэрвээ тухайн хүн буюу хүүхэд ууж идэж, хөдлөж чадаж байгаа бол: – ердийн үеэс илүү шингэн өгөх – нярай хүүхдийг аль болох их хөхүүлэх – тухайн хүнийг амрааж, тайван байлгах – шөл, будаа, нухсан жимс, ногоо гэх мэт тэжээллэг хоол хүнс идүүлэх – хувцсыг нь хөнгөлөх, биеийг нь бүлээвтэр усаар арчих зэргээр биеийнх нь халууныг багасгахДүгнэлт хийх Тухайн хүний нөхцөл байдлыг тогтмол шалгах. Хэрвээ тухайн хэн хэт их халууцаж байгаа бол хучлагыг нь багасгах. Харин даарч байгаа бол нэмж хучих. Хэрвээ тухайн хүн ухаан алдсан бол хиймэл амьсгал хийх зэрэг үндсэн тусламжийг үзүүлэх Тухайн хүнийг эмнэлгийн тусламж авахуулахаар аль болох яаралтай илгээхСургагч багшид зориулсан санамжI. Халуурах тухай оршил 10-15 минут1. Сайн дурынхныг хичээлд оролцохыг урих.2. Сайн дурынхнаас өмнөх хичээлийн үр дүнд гэр бүл болон өөрсдийн нутаг орондюу болсон, практикт хэрхэн ашигласан талаар асуух. Хүрсэн амжилт болонАТНИТҮ үйл ажиллагааны хөтөлбөрөөс тэд юу сурсан тухайгаа эргэцүүлэхийгсанал болгох3. Сэдвийн хураангуйд өгсөн мэдээллийг ашиглан халуурах үеийн анхан шатнытусламжийн талаар харилцан ярилцах байдлаар товч танилцуулга өгөх.4. Сайн дурынхны асуултанд хариул.II. Хэлэлцүүлэг 15-20 минут1. Нийт оролцогчдоос тухайн орон нутагт халуурах үед ямар эмчилгээ хийдэгталаар ярьж өгөхийг урих.2. Нярай хүүхэд ба хүүхэд халуурах үед ямар арга хэмжээ авах талаар асуух Дараах хариултыг эерэгээр баталгаажуулан ярилцах: хөхөөр хоолохыг дэмжих нярай хүүхдийн дархлаажуулалтыг дэмжих шумуул барих тор ашиглах ундны зориулалтаар болон хоол хийхдээ цэвэр ус хэрэглэх эрүүл ахуй, ариун цэврийг сайтар сахих3. Дараагийн хичээлийн цагийг тохирох.4. Сайн дурынхныг сурсан зүйлээ орон нутгийн иргэдтэй хуваалцахыг уриалах 82
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрСэдэв 18Таталт өгөх үеийн анхан шатны суурь тусламжСургалтын зорилгоЭнэ сэдвийг үзсэнээр сайн дурынхан дараах зүйлийг хийх чадвартай болсон байна: Таталт өгч байгаа хүнд үзүүлэх анхан шатны тусламж үйлчилгээг хэрхэн үнэлэхээ харуулах Таталт өгч байгаа хүнд үзүүлэх анхан шатны тусламжийг хэрхэн төлөвлөхөө харуулах Таталт өгч байгаа хүнд үзүүлэх анхан шатны тусламж үйлчилгээг хэрхэн хэрэгжүүлэхээ харуулах Таталт өгч байгаа хүнд үзүүлэх анхан шатны тусламж үйлчилгээг хэрхэн дүгнэхээ харуулах Таталт өгдөг шалтгаан, түүний үр дагаврыг багасгах талаарх ойлголтыг нэмэгдүүлэх арга замын тухай ярилцахЗайлшгүй эзэмшвэл зохих мэдлэг, чадвар (түлхүүр мэдээлэл)1. Таталт өгнө гэдэг нь хүний бие ямар ч хяналтгүйгээр чичрэх, салганахыг хэлнэ.Тухайн хүн ухаан алдан унах, амнаас нь хөөс гарах буюу шээс алдаж болзошгүй.2. Тайван байх.3. Орчин тойрноос нь тухайн хүнд гэмтэл учруулах зүйлийг зайлуулж, осолгэмтлээс сэргийлнэ.4. Тухайн хүний нөхцөл байдалд үнэлгээ, дүгнэлт өгнө.5. Таталт үргэлжилсэн хугацаа.6.Тухайн хүнийг аль болох тайван тухтай байлгах.7. Тухайн хүнийг доош нь харуулж БОЛОХГҮЙ.8. Тухайн хүний аманд юу ч хийж БОЛОХГҮЙ.9. Хяналтанд бүрэн авахаас өмнө тухайн хүнд ус, эм бюую хоол өгч БОЛОХГҮЙ10. Сэтгэл зүйн анхан шатны туслалцаа үзүүлэх.11. Тухайн хүнийг эмнэлэг, клиник буюу эрүүл мэндийн төвд хүргэх.12. Таталт өгсөн хүнийг дооглон гутааж БОЛОХГҮЙ.Үйл ажиллагааны санал болгож буй зураглалСайн дурынхны тоо болон хэлэлцэх асуудлын хэмжээнээс шалтгаалан энэхүүсэдвийг үзэж дуусахад ойролцоогоор 35-50 минут шаардлагатай. I. Оршил Сэдвийн хураангуйг товч танилцуулах 10-15 мин. II. Хэлэлцүүлэг Таталт өгөх болон түүнтэй холбоотой тухайн хүнийг ичээх, шившиг болгохоос сэргийлэх талаарх олон нийтийн ойлголт хандлагыг нэмэгдүүлэх тухай хэлэлцэх. 15-20 мин. III. Та өөрийнхөө ойлголтыг баталгаажуулах Өөрийгөө үнэлэх.. 10-15 мин.Хэрэглэгдэхүүн ба бэлтгэл ажил 83
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр• Сэдвийн хураангуй мэдээллийг ашиглан богино танилцуулга бэлтгэх.• Модуль 3-т хийсэн тухайн орон нутаг дахь олон нийтийн зураглал.Сэдвийн хураангуйТаталт өгнө гэдэг нь хүний бие ямар ч хяналтгүйгээр чичрэн салганаж, ухаан алданунах, амнаас нь хөөс гарах буюу зарим тохиолдолд шээс алдахыг хэлдэг. Таталтөгч байгаа хүн юу болж байгаа талаар мэддэггүй. Татал өгөхийг заримдаа ―уналтөгөх‖ гэж нэрлэдэг.Таталт өгөх олон шалтгаан байдаг. Таталт өгч байгаа хүнийг харах нь айдасхүрмээр байж болно.Өөрөө тайван байж, тухайн хүний гэр бүлийн гишүүд болон ойр орчимд байгаахүмүүсийг тайван байлгах нь чухал ач холбогдолтой.Таталт өгөх нь бусдад ХАЛДВАРГҮЙ. Таталт өгсөн байгаа хүнийг дооглох,шившиг болгохгүй байх нь маш чухал.Таталт өгч байгаа хүнийг гэмтэл, бэртлээс хамгаалах шаардлагатай. Чичрэнсалганаж дууссаныхаа дараа тухайн хүн шууд сэрэхгүй байж магадгүй. Таталтөгөөд сэргэсэн хүн айж сандрах нь нилээд тохиолдоно. Тиймээс тухайн хүнийгтайвшруулж, сэтгэл санааг нь амраах, юу болсныг тайлбарлах нь чухал байдаг.Хэрвээ жирэмсэн хүн таталт өгвөл энэ нь эх, хүүхдийн аль алинд маш их аюултайбайж болно. Эмнэлгийн тусламж яаралтай дуудаж, тухайн эмэгтэйг эмнэлэг,клиник буюу эрүүл мэндийн төвд хүргэх унаа бэлтгэх хэрэгтэй. Таталт өгч байгаа хүнд үзүүлэх эмнэлгийн анхан шатны тусламжийн алхамуудҮнэлэх Аюулгүй байдлыг хангах зорилгоор орчинг шалгах Тухайн хүний нөхцөл байдлыг шалгахТөлөвлөгөө Тайван байх. Таталт өгч байгаа хүний аюулгүй байдлыг хангах. Эргэн тойронд байгаа хүмүүсийг айж сандрахгүй байхыг сануулах.Хэрэгжүүлэх Тухайн хүнд газар суухад нь туслаад толгойг нь гэмтэж бэртэхээс хамгаалах. Гэмтэл бэртлээс сэргийлэх зорилгоор ойр орчимд байгаа зүйлсийг зайлуулах Таталт өгч дуусахыг нь хүлээ.Чичирч салганахыг нь зогсоохыг БҮҮ оролд. Тухайн хүний аманд юу ч хийж БОЛОХГҮЙ. Аливаа уух юм, эм буюу хоол хүнс БҮҮ өг. Чичирч салганах нь зогссоны дараа тухайн хүн унтаж магадгүй. Эвтэйхэн тэгш байрлуулаад сэртэл нь хажууд нь байна. Тухайн хүнийг сэрэхээр нь өөрийгөө танилцуулаад болсон явдлын тухай тайлбарлана. Сэтгэл зүйн анхан шатны тусламж үзүүлнэ. 84
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр Хэрвээ тухайн хүн ухаан алдсан бол хиймэл амьсгал хийх зэрэг үндсэн тусламжийг үзүүлэх .Дүгнэлт хийх Тухайн хүний нөхцөл байдлыг хянах. Тухайн хүнийг эмнэлэг, клиник буюу эрүүл мэндийн төвд хүргүүлэх.Сургагч багшид зориулсан санамжI. Таталт өгөх тухай оршил 10-15 минут1. Сайн дурынхныг хичээлд оролцохыг урих.2. Сайн дурынхнаас өмнөх хичээлийн үр дүнд гэр бүл болон өөрсдийн нутаг орондюу болсон, практикт хэрхэн ашигласан талаар асуух.3. Сайн дурынхнаас тэдний үйл ажиллагааны үр дүнд орон нутагт нь гарсан эерэгамжилтын талаар ярьж, хуваалцахыг хүсэх. Тэдний амжилтанд баяр хүргэнэ.4. Сэдвийн хураангуйд өгсөн мэдээллийг ашиглан таталт өгөх үеийн анхан шатнытусламжийн талаар харилцан ярилцах байдлаар товч танилцуулга өгөх.4. Асуултанд хариул.II. Хэлэлцүүлэг 15-20 минут1.Сайн дурынхнаас тэдний гэр бүлийн гишүүд болон нутгийн иргэдээс таталт өгдөгөвчний түүхтэй хүн байгаа эсэхийг асуух. Тэдгээрийг эрсдэлд байгаа буюу эмзэгхүмүүсийн орон нутгийн Зураглал дээр тэмдэглэнэ.2.Таталт өгөх тухай болзошгүй буруу ойлголт, тухайлбал шившигтэй зүйл мэтээройлгодог тухай товч хэлэлцүүлэг өрнүүлэх.3. Ойлголт нэмэгдүүлэх, шившигтэй зүйл хэмээх буруу ойлголтыг багасгахзорилгоор таталт өгдөг өвчтэй хүнтэй орон нутгийнхан, хамт олны жижигбүлгийнхэнд зориулсан уулзалт зохион байгуулах боломтойг сайж дурынхандсанал болгох.III Ойлголтоо баталгаажуулах 10-15 минут1. Сайн дурынханд зориулсан гарын авлагын Сэдэв 18-ын Зайлшгүй эзэмшвэлзохих мэдлэг, чадвар (түлхүүр мэдээлэл)ийг дахин нягтлан үзэхийг сайн дурынхнаддаалгахСургагч багшид Зайлшгүй эзэмшвэл зохих мэдлэг, чадвар (түлхүүр мэдээлэл)-ыг ээлжзориулсан санамж ээлжээр өөрсдийн үгээр тайлбарлахыг сайн дурынхнаас асууж болно.2. Сайн дурынханд зориулсан гарын авлагын Сэдэв 18-ын ойлголтообаталгаажуулах өөрөө өөрийгөө үнэлэх хэсгийг хос хосоороо хийхийг сайндурынхнад даалгаэх. Тэдний өнөөдрийг хүртэл үзсэн зүйлсийн талаарх ойлголтыгнь шалгахаар өөрөө өөрийгөө үнэлэх үнэлгээ хийж байгааг сайн дурынхандсануулах.3. Аль болох олон асуултанд хариулахыг тэднээс хүсэх.4. Хүн бүрт хангалттай хугацаа өгөх.Сургагч багшид Хэрэв сайн дурынхны дийлэх нь уншиж, бичиж чаддаггүй бол тэдэнд асуултыг чангаар уншиж өгөөд хариултыг нь амаар хуваалцах боломж олгож болно.зориулсан 85
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрсанамж Хэрвээ сайн дурынхны цөөхөн нь уншиж, бичиж чаддаггүй бол тэдэнд нэг бүрчлэн асуултыг нь уншиж өгөөд хариултыг нь авах замаар туслах хэрэгтэй5. Сайн дурынхан өөрсдийнхөө хариултыг хуваалцах замаар зөв эсэхээ шалгах.Түлхүүр хариултҮнэн худал эсэх?1. Таталт өгөх нь бусдад халдвартай. Худал.2. Таталт өгч байх үед дуустал нь хүлээх хэрэгтэй. Үнэн.3. Тухайн хүн таталт өгч дуусангуут шууд сэрэхгүй байж болно. Үнэн.4. Таталт өгч байгаа хүнийг болиулахын тулд тухайн хүнийг сэгсрэх ѐстой. Худал.5. Таталт өгч байгаа хүний аманд ююу ч хийж БОЛОХГҮЙ. Үнэн.6. Сайн дурынханд зөв хариулсанд баяр хүргэх.7. Дараагийн хичээлийн цагийг тохирох.10. Сайн дурынхныг сурсан зүйлээ орон нутгийн иргэдтэй хуваалцахыг уриалах.Сэдэв 19Анхан шатны тусламжийн үед халдвараас сэргийлэх ньСургалтын зорилгоЭнэ сэдвийг үзэж дууссаны дараа сайн дурынхан дараах зүйлийг хийх чадвартайболсон байна: Халдвараас сэргийлэх нь яагаад чухал ач холбогдолтой болохыг тодорхойлох Халдвараас урьдчилан сэргийлэх дөрвөн алхамыг тоочин нэрлэх Анхан шатны тусламжийн үед өөрийгөө болон бусдыг халдвар авахаас хэрхэн хамгаалахыг харуулахЗайлшгүй эзэмшвэл зохих мэдлэг, чадвар (түлхүүр мэдээлэл)1. Цус болон шүлс, бөөлжис, ялгадас зэрэг хүний биеээс гардаг шингэнүүд өвчнийнян агуулдаг бөгөөд тэр нь бусдад халдварлах магадлалтай.2. Гэмтээгүй арьс нь өвчний нян, халдвар шууд авахаас хамгаалах сайн хамгаалалтбайдаг.3. Эрүүл ахуйн наад захын шаардлагыг сахих, гараа угаах, аюулгүй байдлыг сайнхангах, урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээнүүд болон ухаалаг байх нь халдварыгбууруулахад чухал ач холбогдолтой.4. Сайн дурынхан нь анхан шатны тусламжийг шаардлагатай бүх хүндалагчлалгүйгээр үзүүлэх, хүн бүрт хүндэтгэлтэй хандах ѐстой.5. Халдвараас урьдчилан сэргийлэх дараах алхамууд байдаг: Анхан шатны тусламж үйлчилгээ үзүүлсний дараа гараа угаах Аливаа шарх, ялангуяа гар дээрх шархыг боож битүүлэх 86
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр Цусанд шууд хүрэлцэхээс зайлсхийх Гоожсон цусыг цэвэрлэх6. Хэрэв бэртэлт, шарх нь хэдэн өдөр өнгөрсөн ч улаан харагдах, хүрэхэд халуун,хөндүүр байвал эмнэлгийн тусламж авах.7. Та татрангийн эсрэг хамгаалагдсан болохыг баталгаажуулах.Үйл ажиллагааны санал болгож буй зураглалСайн дурынхны тоо болон хэлэлцэх асуудлын хэмжээнээс шалтгаалан энэхүүсэдвийг үзэж дуусахад ойролцоогоор 45-65 минут шаардлагатай. I. Оршил Сэдвийн хураангуйг товч танилцуулах 15-20 мин. II. Үзүүлэн болон дадлагын ажил Идэвхжүүлэгч гараа зөв угаах техник болон цусанд шууд хүрэлцэхээс зайлсхийх арга замыг биеэр үзүүлнэ. Ийнхүү үзүүлсний дараа сайн дурынхан дадлага хийнэ. 30-45 мин.Хэрэглэгдэхүүн ба бэлтгэл ажил• Сэдвийн хураангуй мэдээллийг ашиглан богино танилцуулга бэлтгэх.•Гарын саван болон ус (боломжтой бол урсгал /крантны/ ус ашиглах)• Гарын цаасан алчуур буюу цэвэр алчуур.• Хуванцар буюу резинэн бээлий.• Гялгар уут.• Ахуйн хэрэглээний цайруулагч/хлорын шохой.Сэдвийн хураангуйЦус болон шүлс, бөөлжис, ялгадас зэрэг хүний биеээс гардаг шингэнүүд өвчнийнян агуулдаг бөгөөд тэр нь бусдад халдварлах магадлалтай. Анхан шатны тусламжүйлчилгээ үзүүлж байх үедээ өвчний нян тархахаас сэргийлэхийн тулдхалдваргүйжүүлэх арга хэмжээ авах нь чухал ач холбогдолтой. Халдвараассэргийлэх сайн дурынханд зориулсан 4 алхам байдаг:1. Гараа угаах:  Анхан шатны тусламж үйлчилгээ үзүүлэхийн өмнө болон үзүүлсний дараа үргэлж гараа угааж байх  Цус (эсвэл биеээс ялгардаг бусад шингэн) нүд буюу ам руу үсэрвэл яаралтай их хэмжээний цэвэр усаар зайлж угаах2. Гаран дээрх аливаа зүсэлт буюу задгай шархыг боож битүүлэх :  Аливаа зүсэлт, шалбархай, буюу бусад задгай шархыг шархны лент, цэвэр даавуу буюу боолтоор боож битүүлэх  Боломжтой бол бээлий өмсөх  Эсвэл цус буюу задгай шарханд хүрэхийн өмнө цэвэр гялгар уутыг гартай углан тусгаарлагч болгон ашиглаж болно.3. Цусанд шууд хүрэлцэхээс зайлсхийх:  Тухайн хүнээс цус гарч байвал түүнийг шархан дээрээ өрөө дарж тогтоохыг хүсэх 87
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр  Их хэмжээний цэвэр марль, зузаан боолт буюу гялгар уутыг цустай шууд хүрэлцэхээс зайлсхийх зорилгоор тусгаарлагч болгон хэрэглэх4. Гоожсон цусыг цэвэрлэх:  Цус болсон боолтыг шатаах буюу гялгар уутанд хийгээд аль болох гүнзгий булах  Цусны толбыг ахуйн хэрэглээний хлорын шохойгоор арчиж цэвэрлэх  Цус болсон хувцас, цагаан хэрэгсэл, багаж хэрэгслийг халуун усанд угаах  Цус буюу биеээс ялгардаг бусад шингэнтэй ажиллаж байх үедээ өөрийгөө хатгах буюу шархлуулсан бол яаралтай: – биеийнхээ тухайн хэсгийг савантай цэвэр усаар сайтар угаах – сайн дурынхны аливаа осол, гэмтлийн талаар багш, зохион байгуулагч буюу орон нутгийн эмнэлгийн ажилтанд мэдээлэх  хэрэв бэртэлт, шарх нь хэдэн өдөр өнгөрсөн ч улаан харагдах, хүрэхэд халуун, хөндүүр байвал эмнэлгийн тусламж авахыг тухайн хүнд зөвлөх.  та татрангийн эсрэг хамгаалагдсан болохыг баталгаажуулах.Савантай усаар гараа зөв угаах  Гараа бүлээн, урсгал /крантны/ усаар норгоод шингэн саван буюу цэвэр шахмал санвангаар савандана.  Сайтар хөөсрүүлнэ. Гараа хооронд нь дор хаяж 15-20 сек турш сайтар үрнэ.  Гарынхаа ар тал, бугуй, хурууны салаа, хумсны завсар зэрэг бүх гадаргууг цэвэрлэнэ.  Сайтар зайлна.  Гараа цэвэр буюу нэг удаагийн алчуураар арчиж хатаана.Сургагч багшид зориулсан санамжI. Халдвараас сэргийлэх талаарх оршил 15-20 минут1. Сайн дурынхныг хичээлд оролцохыг урих.2. Сэдэв болон хөтөлбөрийг танилцуулах. Сайн дурынхнаас өмнөх хичээлүүдийнүр дүнд гэр бүл болон өөрсдийн нутаг оронд юу болсон, практикт хэрхэнашигласан талаар асуух. 3. Анхан шатны тусламжийн үед халдвараас сэргийлэх 4арга замыг нэрлэхийг сайн дурынхнад даалгаэх. Сэдвийн хураангуйд дурьдсан бүххариултыг хүлээн зөвшөөрч, нэрлээгүй бусад зүйлсийг нэмж хэлэх: гараа угаах зүсэлт буюу задгай шархыг боож битүүлэх цусанд шууд хүрэлцэхээс зайлсхийх гоожсон цусыг цэвэрлэх4. Сайн дурынхнаас бээлий бэлэн байхгүй үед гараа юугаар тусгаарлаж болохталаар хамтран хэлэлцэхийг хүсэх.5. Тухайн орон нутагт бээлий, ахуйн хэрэглээний цайруулагч/шохойн чулуу гэх мэтзүйлсийг хаанаас авах боломжтой талаар богино хэлэлцүүлгийг өрнүүлэх.6. Хэрэв сайн дурын ажилтан анхан шатны тусламж үзүүлж байхдаа өөрийгөөхатгах буюу шархлуулах үед авах арга хэмжээний тухай тоймлон ярилцах. 88
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрII. Үзүүлэн болон дадлагын ажил 30-45 минут1. Гараа зөв угаах алхамуудыг дахин тоймлох. Анхан шатны тусламж үзүүлэхээсөмнө буюу үзүүлсний дараа гараа угаах ѐстойг онцлон хэлэх.2.Гараа зөв угаах алхамуудыг биечлэн үзүүлэх.3. Гараа зөв угаах дадлага хийхийг сайн дурынхнад даалгаэх.4. Цусанд шууд хүрэлцэхээс зайлсхийх зорилгоор тусгаарлалтыг хэрхэн хийхталаар биечлэн үзүүлэх.5. Цусанд шууд хүрэлцэхээс зайлсхийх зорилгоор тусгаарлалтыг хэрхэн хийхдадлага хийхийг сайн дурынхнад даалгаэх.Сэдэв 20Анхан шатны суурь тусламжийн хайрцагСургалтын зорилгоЭнэхүү сэдвийг үзэж дуусаад сайн дурынхан дараах зүйлийг хийх чадвартай болно: Анхан шатын тусламжийн хайрцагт байх ѐстой зүйлсийг нэрлэх Тэдгээр зүйлсийг хэрхэн ашиглахыг дүрслэн харуулах Анхан шатны тусламжийн хайрцагт байх ѐстой зүйлсийг хаанаас авч болохыгтогтоохЗайлшгүй эзэмшвэл зохих мэдлэг, чадвар (түлхүүр мэдээлэл)1. Анхан шатны тусламжийн хайрцгийг шаардлагатай зүйлсээр байнга дүүрэнбайлгах.2. Анхан шатны тусламжийн хайрцгийг холгүй байлгах.3. Анхан шатны тусламжийн хайрцгийг хэрхэн ашиглах талаар мэдэж авах.Үйл ажиллагааны санал болгож буй зураглалСайн дурынхны тоо болон хэлэлцэх асуудлын хэмжээнээс шалтгаалан энэхүүсэдвийг үзэж дуусахад ойролцоогоор 70-100 минут шаардлагатай. Мөн сонгон хийхүйл ажиллагаанд 30-45 минут нэмэгдэнэ.I. Оршил Сайн дурынхан анхан шатны тусламжийн хайрцагт байх ѐстой гэж үзэжбайгаа зүйлсийг өрсөлдөн нэрлэх үйл ажиллагаанд оролцоно. 10-15 мин.II. Үзүүлэн болон хэлэлцүүлэгИдэвхжүүлэгч анхан шатны тусламжийн хайрцагт байгаа зүйлсийг нягтан үзнэ.Сайн дурынхан хайрцагт байгаа зүйлсийг хаанаас авч болох талаар хэлэлцэнэ. 30-45 мин.III. Олон нийтийн дунд хийх үйл ажиллагаа (сонгон хийх боломжтой)Сайн дурынхан тухайн нутаг дэвсгэрээр явж анхан шатны тусламжийн хайрцагтбайдаг зүйлсийг олж, үнийг нь тогтооно. 30-45 мин. 89
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрIV.Модуль 4-ийн дүгнэлт Сайн дурынхан Модуль 4-ийн үеэр сурсан зүйлэээргэцүүлэн ярилцана. 30-40 мин.Хэрэглэгдэхүүн ба бэлтгэл ажил• Сэдвийн хураангуй мэдээллийг ашиглан богино танилцуулга бэлтгэх.• Шаардлагатай зүйлсийн жагсаалтад байгаа материалаар дүүргэсэн анхан шатнытусламжийн загвар хайрцаг• Арваас арван таван хуудас бүхий самбарын цаас болон өнгө бүрийн самбарынүзэгнүүд.Сэдвийн хураангуйШаардлагатай зүйлсээр дүүргэсэн анхан шатны тусламжийн хайрцаг нь нийтлэгбэртэл, гэмтлийн үед анхан шатны тусламж үйлчилгээ үзүүлэхэд чухал хэрэгсэлболдог. Сайн дурынхны анхан шатны тусламжийн хайрцаг нь үргэлж бэлэн, дэргэд,түргэн хугацаанд ашиглах боломжтой байх ѐстой.Анхан шатын тусламжийн хайрцгийг байнга шаардлагатай зүйлсээр дүүрэнбайлгаж, шинээр авч хийх ѐстой зүйлсийг хаанаас авах боломжтойг мэддэг байх ньчухал ач холбогдолтой.Сайн дурын ажилтан шаардлагатай нөөцийг орон нутгийн эрүүл мэндийн төв буюуорон нутгийн Улаан загалмай, Улаан хавирган сарны салбар буюу хэсгээс авахболомжтой. Түүнчлэн орон нутгийн бусад эх үүсвэрээс тэдгээр зүйлсийг худалданавч болно.Анхан шатны тусламжийн хайрцаг болон түүний нөөцийг дахин дахин шалгажсайн чанарын хангалттай нөөц байгааг баталгаажуулж байх ѐстой. Сайн дурынажилтан анхан шатны тусламжийн хайрцагт байгаа зүйлсийг хэрхэн ашиглахталаар мэддэг байх хэрэгтэй.Анхан шатны тусламжийн хайрцагт байх ѐстой зүйлсАнхан шатны тусламжийн болон гамшгийн үед бэлэн байх хайрцагт дараахзүйлсийг нөөцөлнө: 1. янз бүрийн хэмжээтэй ариутгасан марлин боолтууд 2. янз бүрийн хэмжээтэй ариутгаагүй их хэмжээний марль 3. хөвөн болон сунадаг боолтууд 4. наалддаг тууз 5. сүлбээр зүү 6. төрөл бүрийн хэмжээтэй наалддаг шархны лент 7. гурвалжин боолт 8. хөвөн даавуу 9. саван 10. боломжтой бол олон удаагийн болон нэг удаагийн бээлий 11. савтай цэвэр ус 12. боломжтой бол савласан хорсоол (ORS) 13. хайч 14. лаа, шүдэнз 90
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр 15. цаас, харандаа, тэмдэглэлийн дэвтэр 16. яаралтай тусламж үйлчилгээ үзүүлэгчдийн нэр, холбогдох утасны дугаарСургагч багшид зориулсан зөвлөмжI. Анхан шатны тусламжийн хайрцгийн тухай оршил 10-15 минут1. Сайн дурынхныг хичээлд оролцохыг урих. Сэдвийн тухай танилцуулах2. Сайн дурынхныг 4-6 хүнтэй бүлэг болгон хуваах. Баг бүрт самбарын цаасын нэгнэг хуудас өгнө.3. Дараагийн үйл ажиллагаа хугацаатай өрсөлдөөн гэдгийг тайлбарлана. Бүлэг тусбүрт анхан шатны тусламжийн хайрцагт байх ѐстой гэж бодож байгаа зүйлсээжагсаан бичих гурван минутын хугацаа өгнө.4. Багуудыг эхлэхийг урина.5. Гурван минут өнгөрсний дараа тэднийг үйл ажиллагаагаа зогсоохыг хүснэ.6. Сэдвийн хураангуйд өгөгдсөн шаардлагатай зүйлсийн жагсаалтыг уншина. Багтус бүрийг таны дурдсан зүйлсийн ард тэмдэглэгээ хийхийг хүснэ. Хамгийн олонтэмдэглэгээ хийсэн багийг ялагч болгон зарлана.7. Сайн дурынхны нэрлэсэн аливаа нэмэлт зүйлсийн талаар анхан шатнытусламжийн хайрцагт байх ѐстой эсэх болон яагаад жагсаалтанд ороогүй тухайтовч хэлэлцүүлэг өрнүүлнэ.II. Үзүүлэн ба хэлэлцүүлэг 30-45 минут1. Анхан шатны тусламжийн хайрцгийг ашиглан шаардлагатай зүйлсийнжагсаалтыг дахин нарийвчлан үзээд сайн дурынханд тухайн хэрэглэгдэхүүн бүрийгхаруулж танилцуулна.Хэрэглэгдэхүүнийг үзүүлэх үедээ сайн дурынхнаас юунд ашигладаг болохыг ньасууна. Буруу хариулсан бол засаж тайлбарлана.2. Хэрэглэгдэхүүн бүрийг хэрхэн ашиглахыг харуулна.3. Тухайн зүйлсийг сайн дурынханд тараан өгч, хэрхэн ашиглах талаар дадлагахийхийг тэднээс хүснэ.4. Сайн дурынхнаас анхан шатны тусламжийн хайрцгийг хэдий хугацаанд шалгаж,шаардлагатай зүйлсийг нэмж хийх ѐстойг асууна. Дараах хариултыг зөв гэж үзнэ. хайрцгийг хэрэглэсний дараа тухай бүр доторх зүйлсийг сольж хийнэ. хайрцган доторх зүйлсийн чанарыг тогтмол шалгах ѐстой5. Сайн дурынхныг дахин баг болгон хуваана. Баг тус бүрт анхан шатнытусламжийн хайрцагнаас дөрвөөс таван төрлийн хэрэглэгдэхүүн хувиарлан өгнө.Багуудаас эдгээр зүйлсийг хаанаас авч буюу худалдан авч болохыг асууна.6. Багуудыг өөрсдийн ярилцсан зүйлсийн талаар бусдад танилцуулахыг урина.Хэрэгтэй үед нь нэмэлт мэдээлэл өгнө.III. Тухайн орон нутагт хийх үйл ажиллагаа (сонгон хийх боломжтой) 30-45 минут1. Сайн дурынханд тухайн нутаг дэвсгэрийн хаанаас анхан шатны тусламжийнхайрцагт байдаг зүйлсийг худалдан авч болохыг олж мэдэх үүрэг өгч явуулна. 91
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрСайн дурынхныг тухайн зүйлсийн нэр, хаанаас худалдан авч болох болон тусбүрийн үнийг мэдэж ирэхийг хүснэ.2. Сайн дурынхныг тэдний оршин суудаг газрын дэлгүүр, эмийн санд одоогоорбайхгүй болон нөөцөнд байдаг зүйлсийн талаар тэмдэглэн ирэхийг хүснэ.3. Сайн дурынхныг хичээлийн танхимд буцаж ирэхээр өөрсдийн олж мэдсэнзүйлийн талаар хуваалцан ярилцахыг хүснэ.IV. Модуль 4-ийн дүгнэлт 30-40 минут1. Сайн дурынхнаас өмнөх хичээлүүдийн үр дүнд гэр бүл болон өөрсдийн нутагоронд юу болсон, практикт хэрхэн ашигласан талаар асуух.2. Сайн дурынхнаас Модуль 4-өөс юу сурсан талаараа ярихыг хүсэх3. Сайн дурын ажилтан бүрт нэг хуудас цаас өгөөд анхан шатын суурь тусламжийнтухай урьд нь мэддэггүй байсан, шинээр сурсан зүйлээ дүрслэн зурахыг хүснэ.4. Сайн дурынхныг Модуль 1-ийн төгсгөлд бичсэн зорилтуудаа дахин харахыгурина.5. Сайн дурынханд Модуль 4-ийг амжилттай үзэж дууссанд баяр хүргэнэ. 92
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрХавсралтАмин эрхтэний үйл ажиллагааг дэмжих тусламж (2-р хэсэг)Сургалтын зорилгоЭнэ сэдвийг үзэж дууссаны дараа сайн дурынхан дараах зүйлийг хийх чадвартайболно: Ухаан алдаж, амьсгал АВАХГҮЙ байгаа насанд хүрсэн хүний амин эрхтэний үйл ажиллагааг дэмжих тусламжийн алхамуудыг харуулах Ухаан алдаж, амьсгал АВАХГҮЙ байгаа нярай хүүхдийн амин эрхтэний үйл ажиллагааг дэмжих тусламжийн алхамуудыг харуулах Ухаан алдаж, амьсгал АВАХГҮЙ байгаа хүүхдийн амин эрхтэний үйл ажиллагааг дэмжих тусламжийн алхамуудыг харуулахЗайлшгүй эзэмших мэдлэг, чадвар, хандлага /Түлхүүр мэдээлэл1. Хэрвээ тухайн газар танд болон тухайн хүнд эрсдэлтэй бол түүнийг аюулгүйгазарт шилжүүлэн байрлуулна.2. Хэрвээ тухайн хүн доошоо харсан байрлалтай бөгөөд амин эрхтэний нь үйлажиллагааг дэмжих хэрэгтэй бол түүнийг дээш нь харуулна.3. Хэрвээ тухайн хүн ухаан алдсан, амьсгалын зам нь чөлөөтэй, амьсгалж байгаабол түүнийг гарыг нь урд нь гарган хажуугаар нь хэвтүүлнэ (сэргээх байрлал).4. Хэрвээ тухайн хүн амьсгал авахгүй байгаа бол: Дээш нь харуулан хэвтүүлнэ Амьсгалын замыг нь чөлөөлнө Амьсгалж байгаа эсэхийг нь шалгана. Харна, сонсоно, мэдрэнэ Цээжин дээр нь 30 удаа дарна Хоѐр удаа аврах хиймэл амьсгал хийх Тусламж иртэл үргэлжлүүлэхСургалтын үйл ажиллагааны санал болгож буй зураглалСайн дурынхны тоо болон хэлэлцэх асуудлын хэмжээнээс шалтгаалан энэхүүсэдвийг үзэж дуусахад ойролцоогоор 80-125 минут шаардлагатай.I.Оршил Сэдвийн хураангуйг товч танилцуулах 20-30 мин.II.Үзүүлэн сургалт Идэвхжүүлэгч насанд хүрсэн хүн, нярай хүүхэд, хүүхдэд аминэрхтэний үйл ажиллагааг дэмжих тусламжийг хэрхэн үзүүлэхийг биечлэнхаруулна. 15-25 мин.III. Дадлага ажил Сайн дурынхан насанд хүрсэн хүн болон хүүхдийн оронд хиймэлхүн, нярай хүүхдийн оронд хүүхэлдэй ашиглан амин эрхтэний үйл ажиллагаагдэмжих тусламжийг үзүүлэх дадлага хийнэ. 30-45 мин.IV. Тойм Сайн дурынхны багууд сэдвийн агуулгын талаар бие биеэсээ асуултасууна. 15-25 мин. 93
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрХэрэглэгдэхүүн ба бэлтгэл ажил• Эдгээр ур чадварыг олгох сургалтыг Үндэсний нийгэмлэгээр хүлээнзөвшөөрөгдсөн анхан шатнытусламжийн мэргэжлийн сургагч нар явуулах ѐстой.• Сэдвийн хураангуй мэдээллийг ашиглан богино танилцуулга бэлтгэнэ.• Амин эрхтний үйл ажиллагааг дэмжих тусламжийн ABC бүхий цаасан самбарбэлтгэнэ: –Тухайн хүн ухаантай байгаа эсэхийг тодорхойлох. – Тусламж авах. – Хэрвээ ухаан алдсан бол тухайн хүнийг сэргээх байрлалаар байрлуулна. Амьсгалын замыг нь чөлөөлөх – Толгойг нь налуулж, эрүүг нь өргөн амьсгалын замыг нь чөлөөлнө. Хиймэл амьсгал хийх – Амьсгалж байгаа эсэхийг нь тогтооно (арван секунд харна). Цээж нь дээш доошоо хөдөлж байгаа эсэхийг нь ажиглах, амьсгалах чимээ гарч байгаа эсэхийг сонсох болон хацарт нь ойртож амьсгалж байгаа эсэхийг нь мэдрэх. – Хэрэв тухайн хүн хэвийн амьсгалж байвал түүнийг сэргээх байрлалаар байрлуулна. – Хэрэв амьсгал авахгүй байвал цээжин дээр нь дарна. Цусны эргэлтийг дэмжих – Цээжин дээр нь дарж эхэлнэ. – Цээжний 30 (минутанд 100 удаа дарна) даралтыг хоѐр удаа аврах амьсгал өгөхтэй ээлжлэн хийнэ. – Мэргэжлийн эмнэлгийн тусламж иртэл, эсвэл тухайн хүн амьсгал авч эхлэх хүртэл буюу та өөрөө цуцталаа үргэлжлүүлэн хийнэ.• Хиймэл хүн болон хэдэн ширхэг хүүхэлдэй авчирч амин эрхтэний үйл ажиллагаагдэмжих тусламжийг хэрхэн үзүүлэхийг харуулах, дадлага хийнэ.• Үзсэн зүйлээ тоймлон дүгнэх зорилгоор арван ширхэг жижиг цаас бэлтгэнэ.Сэдвийн хураангуйСэдэв 3-т ухаан алдсан боловч амьсгал авч байгаа хүнд үзүүлэх амин эрхтэний үйлажиллагааг дэмжих тусламжийн талаар мэдээлэл өгсөн.Гэвч сайн дурынхан ухаан алдаад амьсгал авахаа больсон болон/буюу зүрх ньцохилохгүй зогссон хүнд амин эрхтэний үйл ажиллагааг дэмжих тусламж үзүүлэхдуудлага авч болзошгүй. Энэ тохиолдолд зүрх, уушигны үйл ажиллагааг сэргээхшаардлага гарч болно.Анхан шатны тусламжийн талаарх сургалтын үед зүрх, уушигны үйл ажиллагаагсэргээх (CPR) тухай үзэх тохиолдолд тухайн орон нутаг, хүн ам, эрүүл мэндийнүйлчилгээний тогтолцооны талаар анхааралдаа авах хэрэгтэй. CPR-ын тухайсургалт явуулахын өмнө тухайн орон нутагт тусламж шаардлагатай хүнд газар дээрнь болон нөхөн сэргээх шат хүртэл эмнэлгийн тусламж үзүүлэх мэргэжлийнчадавхи байгаа эсэхийг харгалзан үзэх хэрэгтэй. Хэрвээ сайн дурынхан тодорхойэрсдэлд (тухайлбал усанд живж байгаа) байгаа буюу тусламж шаардлагатай хүндгазар дээрээс нь эхлээд нөхөн сэргээх шат хүртэл эмнэлгийн тусламж үзүүлэх 94
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрмэргэжлийн чадавхи орон нутагт байгаа бол АТНИТҮ үйл ажиллагааны хөтөлбөрнь CPR-ын тухай дараах зүйлсийг агуулсан байх ѐстой.Эдгээр ур чадварыг олгох сургалтыг Үндэсний нийгэмлэгээр хүлээнзөвшөөрөгдсөн анхан шатны тусламжийн мэргэжлийн сургагч нар явуулах ѐстой.Амин эрхтэний үйл ажиллагааг дэмжих тусламж гэж юу вэ?Амин эрхтэний үйл ажиллагааг дэмжих тусламж гэдэг нь мэргэжлийн эмнэлгийнтусламж хүрэлцэн ирэхээс өмнө гэмтсэн буюу өвдсөн хүнд амьсгалын замыг ньчөлөөлөх, хиймэл амьсгал хийх болон цусны эргэлтийг дэмжих (ABC) замаартухайн хүний амийг аврах үйл ажиллагаа юм.  Амьсгалын замыг нь чөлөөлөх: хамар, ам болон хоолойг нь чөлөөлж, уушиганд нь агаар ороход саадгүй болгох.  Хиймэл амьсгал хийх: тухайн хүн амьсгалахаа больсон бол амнаас аманд амьсгал өгөх замаар уушигнаас агаар орж гарахад дэмжлэг үзүүлэх.  Цусны эргэлтийг дэмжих: хэрэв тухайн хүний зүрх цохилохгүй зогссон бол цээжин дээр нь дарах замаар зүрх болон биеийн цусны эргэлтийг хадгалах.Зүрх, уушигны үйл ажиллагааг сэргээх (CPR) тусламжийн алхамуудҮнэлгээ хийх: тухайн хүн ухаан алдсан эсэхийг тодорхойлно. Үүнд:  Мөрөн дээр нь зөөлөн цохих буюу сэгсрэнэ  ―Та зүгээр үү?‖ гэж асууна.  Хэрэв тухайн хүн ухаан алдаагүй бөгөөд аюулаас хол бол түүнийг анхных нь байрлалд буцааж байрлуулна. Юу тохиолдсон болон тусламж хэрэгтэй эсэхийг тодорхойлно. Тусламж иртэл хяналтандаа байлгана.Тусламж авах:  ―Туслаарай!‖ гэж хашгирна.  Хэрэв ухаангүй бол нуруугаар нь дээш харуулан байрлуулна.  Толгой, хүзүүг нь түшиж, нуруугаар нь зөөлөн хэвтүүлнэ.A. Амьсгалын замыг нь чөлөөлөхТолгойг нь налуулж, эрүүг нь өргөн амьсгалын замыг нь чөлөөлнө:  Толгойг нь болгоомжтой арагш нь налуулна.  Амьгалын замыг нь чөлөөтөй болгохын тулд эрүүг нь өргөнө.  Хэрвээ тухайн хүн ухаан алдсан, амьсгалын зам нь чөлөөтэй, амьсгалж байгаа бол түүнийг гарыг нь урд нь гарган хажуугаар нь хэвтүүлнэ (сэргээх байрлал). Энэ ньтухайн хүн бөөлжвөл хахахаас сэргийлнэ.B. Хиймэл амьсгал хийхҮнэлгээ хийх: Амьсгалж байгаа эсэхийг нь тодорхойлно (арван секунд харна):  цээж нь дээш доошоо хөдөлж байгаа эсэхийг нь ажиглах  аманд нь ойртож амьсгалах чимээ гарч байгаа эсэхийг сонсох  хацарт нь ойртож амьсгалж байгаа эсэхийг нь мэдрэх 95
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрХэрэв амьсгал авахгүй байгаа бол эмнэлгийн тусламж авахаар илгээх бөгөөдцээжин дээр нь дарж эхэлнэ.Хэрвээ амьсгалын замд нь садаа байгаа бол чөлөөлөх:  Толгойг нь налуулж, эрүүг нь өргөсөн байрлалд байлгана.  Аман дотор нь ямар нэгэн зүйл байгаа эсэхийг шалгаж амьсгалын замыг нь чөлөөлнө.C. Цусны эргэлтийг нь дэмжихЦээжин дээр нь дарж эхэлнэ:  Цээжин дээр нь 30 удаа дарна, минутанд ойролцоогоор 100 удаа дарна  хоѐр удаа аврах амьсгал өгнөЦээжний 30 даралтыг хоѐр удаа аврах амьсгал өгөхтэй ээлжлэн хийнэ.Тусламж иртэл  тухайн хүн ердийн амьсгал авч эхлэх хүртэл  та өөрөө цуцаж ядраад үргэлжлүүлж чадахаа больтол үргэлжлүүлэн хийнэ.Нярай болон хүүхдийн зүрх, уушигны үйл ажиллагааг сэргээх CPRНярай хүүхэд = нэгээс доош насны хүүхэдХүүхэд = нэг настайгаас бэлгийн хөгжил гүйцэх хүртэл насны хүүхэдХүүхэд болон нярайд урьд үзсэнтэй ижил дарааллаар цээжний даралт болон аврахамьсгалыг хийнэ.Харгалзан үзэх ѐстой дөрвөн ялгаатай зүйл байна: 1. Хүүхэд, нярайд цээжний даралт хийхдээ цээжний ясан дээр нь цээжний гүний гуравны нэгтэй тэнцүү хэмжээгээр дарна. 2. Нярай хүүхдийн хувьд цээжний даралтыг зөвхөн хоѐр хуруугаараа хийнэ. 3. Хүүхдэд цээжний даралтыг нэг буюу хоѐр гараараа хийх хэрэгтэй. 4. Хүүхэд, ялангуяа нярай хүүхдийн агаарын солилцоог хангахын тулд харьцангуй бага хэмжээний агаар хэрэгтэй.Идэвхжүүлэх зөвлөмжI. Амин эрхтэний үйл ажиллагааг дэмжих тусламжийн тухай оршил 20-30 минут1. Сайн дурынхныг хичээлд оролцохыг урих.2. Сайн дурынхнаас өмнөх хичээлийн үр дүнд гэр бүл болон өөрсдийн нутаг орондюу болсон, практикт хэрхэн ашигласан талаар асуух. 3. Сэдвийн талаар танилцуулаад амин эрхтэний үйл ажиллагааг дэмжихтусламжийн алхамуудын тухай богино хэмжээний мэдээлэл өгнө. Сэдвийнхураангуйд өгөгдсөн мэдээллийг ашиглана. Урьдчилан бэлтгэсэн цаасан самбарыгүзүүлэн таниулах зориулалтаар ашиглана.4. Сайн дурынхны сонирхсон асуултанд хариулна. 96
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр5. Сургалтын үер асуулт асуухыг урина. Түүнчлэн цаасан дээр асуух зүйлээ бичээдасуултын хайрцагт хийж болох тухай тайлбарлан хэлнэ.II. Үзүүлэх сургалт 15-25 минут1. Сайн дурын нэг ажилтныг гарч ирээд амин эрхтэний үйл ажиллагааг дэмжихтусламж хэрэгтэй ухаан алдсан хүний дүрд тоглохыг урина.2. Ухаан алдсан боловч амьсгал авч байгаа насанд хүрсэн хүнд үзүүлэх аминэрхтэний үйл ажиллагааг дэмжих тусламжийн алхамуудыг биечлэн үзүүлнэ.Сэргээх байрлалыг харуулна.3. Тухайн сайн дурын ажилтанд дүрд тоглосонд талархаад суудалд нь суулга.4. Хиймэл хүн ашиглан ухаан алдсан ба амьсгалГҮЙ байгаа насанд хүрсэн хүндүзүүлэх амин эрхтний ажиллагааг дэмжих тусламжийн үе шатыг биеэр үзүүлнэ.5. Хүүхэлдэй ашиглан ухаан алдсан ба амьсгалГҮЙ байгаа нярай хүүхдэд үзүүлэхамин эрхтэний үйл ажиллагааг дэмжих тусламжийн үе шатыг биеэр үзүүлнэ6. Хиймэл хүн ашиглан ухаан алдсан ба амьсгалГҮЙ байгаа хүүхдэд үзүүлэх аминэрхтэний үйл ажиллагааг дэмжих тусламжийн алхамуудыг биечлэн үзүүлнэ.Сургагч Тусламжийн алхамуудыг биечлэн үзүүлж байх үедээ тодорхой заавар өгч байх.багшид Хүн бүр ойлгосон болохыг баталгаажуулахын тулд та алхам бүрийг дахин давтан үзүүлэх хэрэгтэй байж болно. Хичээлийн танхимд CPR-ийг бие биедээзориулсан хийж дадлага хийж болохгүй. Хиймэл хүн болон хүүхэлдэй ашиглан дадлагасанамж хийх бөгөөд оролцогч тус бүр дадлага хийсний дараа цэвэрлэх ѐстой.III. Сайн дурынхны дадлага ажил 30-45 минут1. Сайн дурынханд дараах дөрвөн тохиолдолд амин эрхтэний үйл ажиллагаагдэмжих тусламжийг хэрхэн үзүүлэх дадлага хийх боломж олгох: ухаан алдсан боловч амьсгалж байгаа насанд хүрсэн хүн ухаан алдсан бөгөөд амьсгал АВАХГҮЙ байгаа насанд хүрсэн хүн ухаан алдсан бөгөөд амьсгал АВАХГҮЙ байгаа нярай хүүхэд ухаан алдсан бөгөөд амьсгал АВАХГҮЙ байгаа хүүхэд 2. Сайн дурынхныг гурав гурван хүнтэй бүлгүүдэд хуваана. Боломжтой бол бүлэгбүрт хиймэл хүн өгнө. Тохиолдол бүрт тэд ээлжээр өөр өөр дүрд тоглох хэрэгтэйболохыг тайлбарлан хэлнэ: амин эрхтэний үйл ажиллагааг дэмжих тусламж хэрэгтэй хүний дүр (сэргээх байрлал). Амин эрхтэний үйл ажиллагааг дэмжих тусламжийг үзүүлэхдээ хиймэл хүн ашиглах ѐстой. Анхан шатны тусламж үзүүлж байгаа сайн дурын ажилтаны дүр (аврагч) Ажиглагчийн дүр3. Ажиглагчийн дүрд тоглож байхдаа Сайн дурынханд зориулсан гарын авлагынМодуль 4-ийн Хавсралтаар өгөгдсөн тусламжийн алхамуудын жагсаалтыг хийждуусмагц нь тэмдэглэнэ. Хэрвээ аврагч тусламжийн дараагийн алхамыг санахгүйбол ажиглагч сануулах буюу зааж өгч болно. Дадлагын ажил бүрийн дарааажиглагч аврагчийн үзүүлсэн үйлдэлд санал зөвлөмж өгнө.4. Тохиолдол бүрт дадлага хийх хангалттай хугацаа өгнө. Боломжтой бол бүлгүүдхүүхэлдэйг дамжуулан, нярайд хийх цээжний хоѐр хурууны даралтыг хийж үзнэ. 97
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрIV. Тойм 15-25 минут1. Сайн дурынханд идэвхтэй оролцсонд талархаад суудалдаа суухыг урина.2. Сайн дурынхныг хоѐр багт хуваана. Баг тус бүрт 5 хуудас цаас өгнө.3. Баг тус бүрээс Сэдэв 3-ын хоѐрдугаар хэсэгт үзсэн мэдээллийн талаар 5 асуултбэлтгэхийг (хариултын хамт) хүснэ.4. Хоѐр баг асуултаа бэлтгэж дууссаны дараа багуудыг ээлжлэн бие биеэсээ тустусын асуултын асуухыг урина. Зөв хариулсан хариулт бүрт нэг оноо өгнө.5. Буруу хариултыг залруулан зөв мэдээлэл өгөх.6. Ялсан багт алга ташин баяр хүргэнэ.7. Сэдэв 3-ын хоѐрдугаар хэсэгт үзсэн сургалтын гол зүйлсийг ээлж ээлжээрболомжтой бол өөрсдийн үгээр тайлбарлан хэлэхийг сайн дурынхнаас хүснэ.8. Асуултын хайрцагт асуулт байгаа эсэхийг шалгана. Сайн дурынхныг ээлжээртэдгээр асуултанд хариулахыг урина. Аливаа буруу ойлголт гарвал залруулна.9. Дараагийн хичээлийн цагийг тохирно. Амин эрхтэний үйл ажиллагааг дэмжих тусламжийг шалгах хуудас Тийм ҮгүйҮнэлгээ хийхГазар дээр нь үнэлгээ хийхТухайн хүний байдлыг үнэлнэ Ухаан алдсан эсэхийг тодорхойлсон Тусламж дуудсан Хэрвээ ухаан алдсан бол тухайн хүнийг сэргээх байрлалд байрлуулсанАмьсгалын замыг чөлөөлөхТолгойг нь налуулж, эрүүг нь өргөн амьсгалын замыг нь чөлөөлсөнХиймэл амьсгал хийсэн  Амьсгалж байгаа эсэхийг нь тодорхойлсон (арван секунд харна): цээж нь дээш доошоо хөдөлж байгаа эсэхийг нь ажигласан амьсгалах чимээ гарч байгаа эсэхийг сонссон хацарт нь ойртож амьсгалж байгаа эсэхийг нь мэдэрсэн  Тухайн хүн хэвийн амьсгалж байвал түүнийг сэргээх байрлалд байрлуулсан  Хэрэв амьсгал авахгүй байвал цээжин дээр нь дарж эхэлсэнЦусны эргэлтийг дэмжих  Цээжин дээр нь 30 удаа дарсан  Хоѐр удаа хиймэл амьсгал хийсэн  Мэргэжлийн эмнэлгийн тусламж иртэл, эсвэл тухайн хүн амьсгал авчэхлэх хүртэл буюу та өөрөө цуцтал цээжний 30 (минутанд ойролцоогоор 100удаа дарна) даралтыг хоѐр удаа аврах амьсгал өгөхтэй ээлжлэн хийсэн. 98
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГАМодуль 5ТОМООХОН АЮУЛ ГАМШГИЙН ҮЕДНУТГИЙН ИРГЭДИЙГ ДАЙЧЛАХЗорилгоСайн дурын ажилтнууд энэ модулиас нутгийн иргэдийг нэрвэж болох томоохоносол, гамшгийн талаар, мөн гамшигт хэрхэн бэлдэх, нэгэнт болсон хойно хэрхэнажиллах талаар үзнэ.СэдвүүдЭнэ модуль үндсэн хоѐр сэдэвтэй бөгөөд энд өгөгдсөн мэдээлэл бол тухайн услорон, орон нутагт гамшиг тохиолдсон үед дайчлагдан ажиллах сайн дурынажилтнуудад зориулсан үндсэн мэдээллийн тойм болно. Гамшгийн болон олныгхамарсан гоц халдварт өвчний тархалтын үед анхны тусламж үзүүлж чадах хүнийгаль болох олноор дайчлах шаардлага гардаг.Сэдэв 1. Томоохон гамшгийн үед нутгийн иргэдийг дайчлахСэдэв 2. Гамшгийн үеийн нутгийн иргэдийн эрүүл мэнд: олныг хамарсан гоцхалдварт өвчний тархалтаас урьдчилан сэргийлэх ба түүнтэй тэмцэхМодулийн хураангуйСэдэв 1-т сайн дурын ажилтнууд тэдний орон нутгийг нэрвэж болох гамшгийнтөрөл зүйл ба тэдгээрийн хүн ардын амьдралын хэрэгцээнд үзүүлэх нөлөөллийг авчхэлэлцэнэ. Гамшигт урьдчилан бэлтгэх, үр дагаврыг нь хамгийн бага байлгах, мөннэгэнт гамшиг болсон нөхцөлд түүнийг даван туулахын тулд хариу арга хэмжээ юуболох, хэрхэн ажиллахаа тодорхойлж ярилцана. Модуль 4-т сурсан анхны тусламжүзүүлэх сэвдүүдээ эргэн харж, гамшгийн үед сурсан мэдсэнээ ашиглах талаарбодолцоно. Эцэст нь сайн дурын ажилтнууд гамшгийн дараа үед ариун цэвэр% усболон халдварт өвчнөөс урьдчилан сэргийлэхийн тулд эрүүл аж төрөх ѐсыгухуулан таниулах, эрүүл зан байдлыг хэрхэн сурталчлах аргаа тодорхойлно.Сэдэв 2-т сайн дурын ажилтнууд нутгийн иргэдийн дунд гоц халдварт өвчинхэрхэн тархдаг талаар үзнэ. Олныг хамрах аюултай зургаан төрлийн гоц халдвартөвчнийг таниж ялгадаг болно. Энэ зургаан төрлийн гоц халдварт өвчин тус бүрээрсайн дурын ажилтнууд олны дунд халдвар тархахаас хэрхэн урьдчилан сэргийлэх,нэгэнт халдвар тарсан үед түүнтэй хэрхэн тэмцэх зэрэг асуудлыг авч хэлэлцэнэ.Идэвхижүүлэгчийн бэлтгэлЭнэхүү модуль гамшиг болон гоц халдварт өвчний тархалтын талаарх суурьмэдээлэлд голлог анхаарна. Энэ нь Улаан загалмай, улаан хавирган сарын 99
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрнийгэмлэгүүдийн Олон улсын холбооноос эрхлэн гаргасан ―Эмзэгшил болончадавхийн үнэлгээг хэрхэн хийх вэ‖ эсвэл ―Гол халдварт өвчний тархалттай тэмцэхсайн дурын ажилтны багц сургалт‖зэргийг орлох зорилго ТАВИАГҮЙ. Гамшгийнбэлэн байдал болон гамшгийн менежментийн өөр бусад, нэмэлт сургалтад сайндурын ажилтнууд бололцоо олдвол суух л хэрэгтэй. Энэ модулийг зааж эхлэхийнөмнө Гамшгийн бэлтгэл (ГБ) болон/эсвэл Гамшгийн менежмент (ГM) хариуцсансайн дурын ажилтан юм уу салбар зөвлөлийн ажилтантай уулзаж, түүнийг урьжСэдэв 1-ийг танилцуулах илтгэл тавиулахаар тохиролц.Сэдвийн хураангуй бүрийн агуулга ойролцоо бүтэц санал болгоно. Үүнд: 1. Сэдвийн талаарх сайн дурынхны одоо байгаа мэдлэгийн түвшинг үнэлэх 2. Сэдвийн хураангуй дахь мэдээллийг ашиглан сэдвийн агуулгыг товч танилцуулан илтгэх. Асуулт асуулгаж, хүмүүсийн тухайн сэдвээр танил ойр мэддэг зүйл дээр тулгуурлахыг сануулах юун. 3. Гамшиг юм уу гоц халдварт өвчин тархахаас урьдчилан сэргийлж нутгийн иргэд юу хийж болох тухай хэлэлцүүлэг 4. Дүр тоглолт. Олон нийттэй харьцах арга техникийг ашиглан өвчний халдвараас урьдчилан сэргийлэх гол гол санааг нутгийн иргэдэд хүргэх дадлага ба гамшигтай тэмцэхэд сайн дурын ажилтнуудын гүйцэтгэх үүргийг тодорхойлно. 5. Нутгийн иргэдийн дунд хийх ажилд нь оролцож, удирдлага, хяналт, зөвлөмжөөр хангах зэрэг болно.  Нутгийн иргэдийн дунд эрүүл амьдрахуй болон өвчнөөс хэрхэн урьдчилан сэргийлэхийг сурталчлах талаар сайн дурын ажилтнуудын хийж чадах зүйл, авах арга хэмжээ зэрэг бүтэцтэй байна..Урьдын адил дараах бэлтгэлийг ханга. Үүнд:  Сэдэв тус бүрийн агуулгатай Сэдвийн хураангуй-аас танилцаж, товч илтгэл хийхэд бэлтгэлтэй бай.  Энэхүү модуль-ийн идэвхижүүлэгчийн удирдамжийг уншиж, анги танхим, сонсогчидын тухай бодож, тэдэнд зориулж сурган танилцуулах материалаа хамгийн үр дүнтэй бөгөөд ойлгомжтой хүргэх талаар урьдчилан бодолцох  Сэдэв тус бүрийг зааж эхлэхийн өмнө тухайн сэдвийг заахад ашиглахаар бэлдсэн материал, үзүүлэнгийн жагсаалтыг дахни нэг харж нягтал.  Анги танхимд чинь тухайн хичээлийн цагт чөлөөтэй зөвхөн танай хичээлд зориулагдан сул байгаа эсэхийг шалга.  Оролцогсодтой хичээл орох цагийн болон анги танхимын хуваарийг урьчилан тохиролцож мэдэгдсэн байх хэрэгтэй.  Цагаа зөв зохицуулах үүднээс хичээл дээрээ бугуйн цаг юм уу эсвэл ширээний цагтай ир  Сэдэв тус бүрийн төгсгөлд дүгнэлт, тойм хийх асуултын жагсаалтыг бэлд.  Талбар дээр очиж ажиллахын өмнө урьдчилан бэлд  Уулзалт хийх сайн дурынхныг нэг бүрчилэн уулзах айл өрхийнх нь гишүүдийг олж тодорхойлох  Нутгийн иргэдээс нэр нөлөө бүхий улс, удирдлагатай нь очиж уулзахаас өмнө тухайн уулзалтын зорилгыг маш нарийн тодорхойлж, хүргэх 100
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрНом зүйInternational Federation of Red Cross and Red Crescent Societies and John Hopkins University (2008),Public health guide in emergencies. Information from: www.ifrc.org/what/health/relief/guide.asp.International Federation, How to Do a VCA (vulnerability capacity assessment). Available from:www.ifrc.org/Docs/pubs/disasters/resources/preparing-disasters/vca/how-to-do-vca-en.pdf.International Federation, CBHFA materials (2008), Module 4, Basic first aid and injury prevention.International Committee of the Red Cross and Red Crescent (2006), First aid in Armed Conflict and otherSituations of Armed Violence. Available: www.icrc.org/web/eng/siteeng0.nsf/html/audio-first-aid-040706.International Federation, Epidemic control training package for volunteers (in production, to be finalizedDecember 2008).Humanitarian Pandemic Preparedness (H2P), Health Working Group, International Federation, AED,American Red Cross, CORE Group, InterAction, UNICEF, USAID, and WHO, Pandemic preparednesstraining curriculum for community health responders (in production, to be finalized January 2009).Гарчиг Сэдэв 1 139 Томоохон гамшгийн үед нутгийн иргэдийг дайчлах Сэдэв 2 148 Гамшгийн үеийн ард нийтийн эрүүл мэнд: гоц халдварт өвчний тархалтаас урьчилан сэргийлэх, хариу арга хэмжээ авахСэдэв 1Томоохон гамшгийн үед нутгийн иргэдийг дайчлахСудлагдахуунЭнэ сэдвийг үзсэнээр сайн дурын ажилтнууд дараах мэдлэг чадвар эзэмшинэ.Үүнд: Тухайн орон нутгийг нэрвэх магадлалтай гамшгийн төрөл зүйлийг тодорхойлох Гамшиг олон нийтийн болон хувь хүний эрүүл мэнд болон амьдралын бусад хэрэгцээнд ямар хор уршиг үзүүлэхийг хэлэлцэх Тухайн орон нутгийн аюул эрсдэлд өртөмтгий байдал болон хариу арга хэмжээ авах чадавхийг нэрлэх Гамшгийн үр дагаврыг гамшиг болохоос өмнө, гамшгийн үеэр болон гамшгийн дараа хэрхэн бууруулахыг тодорхойлох Гамшгийн эрсдлийг бууруулах, гамшгийн өмнөх бэлтгэл, болж байх үеийнболон дараа үеийн хариу нэгдсэн арга хэмжээнд эрүүл мэндийн чиглэлийн ажлаагамшгийн бэлтгэл болон гамшгийн менежмент хариуцсан сайн дурынажилтнуудтай зохицуулж хамтран ажиллах Томоохон гамшгийн үед хэрэг болох өмнө (Moдуль 4) үзсэн анхны тусламжүзүүлэх мэдлэг чадвараа сэргээж үзэн ач холбогдлоор нь жагсаана. 101
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр Гамшгийн дараа үед эрүүл ахуй, ус болон халдварт өвчнөөс урьдчилансэргийлэх талаар эрүүл аж төрөх ѐсыг хэвшүүлэх, ухуулан сурталчилгааны ажлыгхэрхэн зохион байгуулахыг жагсаан тодорхойлохЗайлшгүй эзэмших мэдлэг, чадвар, хандлага /Түлхүүр мэдээлэл/1. Гамшиг бол хүний ажиллагаанаас үүдэлтэй эсвэл байгалийн шалтгаантайүйл явдал мөн. Гамшиг ихэнхдээ хүний нийгмийн эрүүл мэндийг доройтуулж,өвчин халдвар авч ирдэг.2. Хүний болон байгалин шалтгаантай хэд хэдэн төрлийн гамшиг байна. Төрөлзүйл тус бүр нь нутгийн иргэдийн хамтлаг болон хувь хүнд учруулах хор уршиг ньөөр өөр байна.3. Гамшиг хүний эрүүл мэндэд дараах байдлаар сөрөг нөлөө үзүүлнэ. Үүнд: Үхэлд хүргэм гэмтэл бэртэл Суулгах, улаан бурхан, malaria мэтийн гоц халдварт өвчин тархах Сэтгэлзүйн цочрол, дарамт Усны эх үүсвэрийг бохирдуулах Бусад өвчин4. Нутгийн иргэдийн хамтлагууд өөр өөр төрлийн гамшигт нэрвэмтгий байдалнь бас янз бүр байна. Сайн дурын ажилтнууд өөрийн орон нутгийн гамшигт өртөх,нэрвэгдэх эрсдэл, эмзэгшилийн талаар ойлголттой байх ѐстой.5. Гамшгийн үр дагавартай тэмцэхдээ нутгийн иргэд болон АТНИТҮ сайндурын ажилтнууд гамшгийн бэлтгэл, гамшгийн менежментийн сайн дурынажилтнуудтай хамтран ажиллана. Гамшгийн бэлтгэл, гамшгийн менежментийнсайн дурын ажилтнуудын гүйцэтгэх үүрэг ролийг сайтар ойлгож, гамшгийн өмнөхболон дараа үеийн хариу арга хэмжээнд хамтран ажиллах нь чухал.6. Гэмтэж бэртсэн хүн олон байвал сайн дурын ажилтнууд анхны тусламжүзүүлнэ. Сайн дурын ажилтнууд гэмтэл бэртэлтэй хүнд үнэлгээ өгч, тэгснээрээамийг нь аварч чаддаг байх учиртай. Дараах байдалд анхны тусламж үзүүлнэ.Үүнд: Цус алдалт зэрэг амь насанд аюултай нөхцөл байдал амь насанд аюулгүй хүнд шарх бага зэргийн шарх, гэмтэл бэртэл үхлүүт байгаа хүн7. Хохирсон хүмүүст сайн дурынхан сэтгэлзүйн дэмжлэг үзүүлэх хэрэгтэй.8. Гамшгийн үр дагаврын гэтлэн давахын тулд хүмүүс ариун цэврийг сахиж,цэвэр ус хэрэглэж, эрүүл ахуйн шаардлагыг хангаж, шумуулны тор хэрэглэнвакцин хийлгэж байх учиртай.Хичээлийн үлгэрчилсэн цагийн хуваарьОролцож байгаа сайн дурын ажилтнуудын тоо болон хэлэлцүүлгийн хэмжээнээсхамаарч энэ сэдвийг үзэхэд ойролцоогоор 90-140 минут шаардана. I. Удиртгал Хичээлийн товч агуулгаар бэлтгэсэн товч танилцуулга хийх. 30-45 мин II. ГБ болон/эсвэл ГМ Уригдаж ирсэн багш гамшгийн бэлтгэл болон гамшгийн хариуцсан сайн дурын менежментийн талаар анхаарах зүйлийн тухай яриа хийнэ 30-45 мин ажилтан эсвэл салбар зөвлөлийн ажилтан 102
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр III. Дүр тоглох Сайн дурын ажилтнууд нутгийн иргэдтэй харьцах арга техникээ ашиглан гамшгаас урьдчилан сэргийлэх, бэлтгэл 20-30 мин болон хариу арга хэмжээний талаар гол санаануудыг хүмүүст хүргэх дадлага хийнэ IV. Ойлголтоо шалгах Өөрийн үнэлгээ 10-20 минХэрэглэгдэхүүн ба бэлтгэл ажил• Самбарын цаас, самбарын өнгө өнгийн үзэг бэлдэнэ.• Хичээлийн товч агуулгаар бэлтгэсэн товч танилцуулга• Амьдралын хэрэгцээний загвар• Амьдралын хэрэгцээний загварын бүрэлдэхүүний зургаан хэсгээр /хоолтэжээл, ус ба эрүүл ахуй, орон сууц, аюулгүй байдал гэж/ тус бүр гарчигласансамбарын цаас 6 хуудас бэлтгэх• Гамшгийн бэлтгэл /ГБ/ болон/эсвэл гамшгийн менежмент /ГМ/ хариуцсансайн дурын ажилтан эсвэл салбар зөвлөлийн ажилтныг яриа хийлгэхээр урь.Илтгэгчтэй хийх ярианых нь гол гол санааг урьдчилан ярьж тохиролц. Илтгэлийнхнь хураангуйг урьдчилж нэхвэл сайн. Түүнийг дараах зүйлийг оролцуулан 30орчим минутын яриа хийж өгөхийг хүснэ. Үүнд: o Гамшгийн бэлтгэл /ГБ/ болон/эсвэл гамшгийн менежмент /ГМ/ хариуцсан сайн дурын ажилтан эсвэл салбар зөвлөлийн ажилтны гүйцэтгэх үүрэг, ажлын чиг үүргийг тодорхойлох o Гамшгийн үед тусламж шаардлагатай эмзэг бүлгүүдийг болон тэдэнд хэрхэн туслах болох арга замыг тодорхойлох o Гамшгийн үед нутгийн иргэдэд туслах үүднээс АТНИТҮ сайн дурын ажилтнууд ГБ болон ГМ-ийн сайн дурын ажилтнуудтай хамтран ажиллах ажлын хамтарсан төлөвлөгөө боловсруулахад туслах o Тухайн орон нутгийн аюул эрсдэлд өртөмтгий байдал /эмзэгшил/ болон хариу үйлдэл хийх чадавхи o Гамшгийн үр дагаврыг бүхий л үе шат /гөмшгийн өмнө, гамшгийн үеэр болон дараа нь/-д хэрхэн хамгийн бага байлгахыг тодорхойлох o Гамшгийн бэлтгэл /ГБ/ болон/эсвэл гамшгийн менежмент /ГМ/-ээр мэргэшин бэлтгэгдсэн сайн дурын ажилтан гэдэгээ ангид танилцуулах• Модуль 3-т хийсэн орон нутгийн газрын зурагСэдвийн хураангуйГамшиг нутгийн иргэдийн хэвийн амьдралыг бусниулж, олноор үхэж үрэгдэхмэтийн олон хортой болон сөрөг үр дагавар дагуулдаг. Хүний ажиллагааны улмаасүүсэлтэй болон байгалийгн шалтгаантай гамшигийн аль аль гэнэтийн байдгаарааонцлог. Гамшгийн жишээ дурьдвал:  Улирлын монсуун бороо, хар шуурга эсвэл далайн шуурга, ган зуд, үер ус зэрэг байгалийн үзэгдэл  Газар хөдлөлт, цунами зэрэг байгалийн үзэгдэл  Дайн байлдаан, зэвсэгт мөргөлдөөн, түүнээс улбаатай дүрвэгсдийн асуудал  Тэвэр харилцаа холбоо тасрах, зам гүүр нурах зэргээр  Хүний болгоомжгүйгээс юм уу эсвэл байгалийн шалтгаанаар үүсдэг бусад үзэгдэл, тухайлбал гал түймэр 103
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр  Булчин задлах тахал мэтийн гоц халдварт өвчний тархалтИйм гамшиг, онцгой нөхцөл байдал нийгмийн хэвийн ажиллагааг тасалдуулна.Олноор гэмтэх бэртэх, үхэх, материаллаг болон байгаль экологийн хохирол амсана.Онцгой байдал болон гамшиг хүний амьдралын хэрэгцээний бүхий л талыг хувьхүний, гэр бүлийн, орон нутгийн, аймаг сум болон улс орны хэмжээнд хүртэлбүхий л түвшинд сөрөгөөр нөлөөлж чадна. Үр дагавар хор уршгийнх нь хэмжээтухайн гамшгийн цар хэмжээ болон нарийн нийлмэл байдлаас шалтгаална. Үндэсний Эрүүл мэнд Амьжиргаа Салбар зөвлөл Нутгийн иргэдийн Ус ба хамтлаг эрүүл ахуй Аюул Амьдралын Айл өрх гүй хэрэгцээ байдал Хувь хүн Орон сууц Хүнс тэжээлНийгмийн хувьд гамшгийн сөрөг нөлөөлөлтэй тэмцэх хариу арга хэмжээ авахыгхичнээн хойшлуулна төдий чинээ үр дагавар, хор хөнөөл нь нэмэгддэг. Хэрэвнутгийнхан гамшгийг болохоос нь өмнө төлөвлөж, түүнд бэлтгэлтэй байвал хүнийамь олноор аврагдаж, амин чухал үйлчилгээг илүү үр дүнтэй болоод илүү үрашигтай хурдан түргэн нөхөн сэргээж болно.Сайтар бэлтгэгдсэн сайн дурын ажилтны баг дараах зүйлийг хийж чадна. Үүнд: Нутгийн иргэдийн дунд урьдчилан сэргээх гол гол арга хэмжээг бэлтгэж, хангуулах. Эдгээр арга хэмжээг гамшиг болохоос өмнө авч хэрэгжүүлэх шаардлагатай. 104
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр Гамшгаас хохирсон хүмүүст анхны тусламжийг шуурхай хүргэж, нутгийн иргэдийг нэг нэгэндээ болон гэр бүлийнхэндээ туслаж, амин хэрэгцээг нь хангахад тэднийг сэдэлжүүлж, зохион байгуулахАТНИТҮ сайн дурын ажилтнууд гамшиг болохоос өмнө түүнд бэлтгэлтэй байвалнутгийн иргэдэд илүүтэй туслаж чадах юм. Орон нутгийн салбар зөвлөл нэмэлтнөөц хөрөнгө олж, байгаа нөөц бололцоогоо дайчлан гамшгийн бэлтгэл болонгамшгийн менементэд илүү олон АТНИТҮ сайн дурын ажилтныг сургаж бэлтгэжболох юм. Улаан загалмай, улаан хавирган сарны хөдөлгөөн гамшгийн бэлтгэлболон гамшгийн менежментийн талаар маш их туршлага хуримтлуулсан ба эдгээражиллагаа нь Олон улсын холбооны нийт ажлын ихэнх хэсгийг эзэлж байдаг.Модуль 3-ыг үзэж байхад хийсэн нутгийн иргэдийн үнэлгээгээр орон нутгийнталаар олон чухал мэдээллийг цуглуулсан билээ. Энэхүү нутгийн иргэдийнүнэлгээний явцад гамшгийн гол эрсдэл болон эрүүл мэндийн гол аюул заналыг мөнтодорхойлсон билээ. Нөөцийг хаанаас дайчилж болох, эмзэг газар болон эмзэгбүлгийнхэн хаанаа суудаг зэргийг үнэлгээгээр тогтоосон билээ.Тусламж шаардлагатай эмзэг бүлэгт дараах хүмүүс багтана. Үүнд:  өнчин өрөөсөн  жирэмсэн эхчүүд  ганц бие хүмүүс  тахир дутуу хүмүүс  настанууд  өвч хүмүүс тэй  гэмтэж шархдагсадМөн модуль 4-т гэмтэж бэрсэн хүмүүст анхны тусламж, халамжийн үйлчилгээгхэрхэн хүргэхийг үзэж, дадлага хийсэн билээ. Онцгой байдлын үед бэртэж гэмтсэнхүмүүст анхны биет болон сэтгэл санааны тусламж халамжийн аль алиныг хүргэхнь чухал.Тухайн орон нутагт гадны буюу нэмэлт тусламж ирэхэд сайн дурын ажилтнуудаврах багийхныг юу хийгдсэн, одоо юу болж байгаа, мөн цаашдын аврахажиллагааны хүрээнд юу болж болох зэрэг цаг үеийн мэдээллээр хангах үүрэгтэй.АТНИТҮ сайн дурын ажилтны үйлдэлГамшгийн өмнө:  Анхны тусламж болон гамшгийн эсрэг хариу үйлдэлд бэлтгэгдсэн байх  Хүн хүчний болон материаллаг чухал нөөцийн байрлалыг мэддэг байхГамшгийн үеэр:  Дараах чухал нөөцийн зохион байгуулалт, ашиглалтыг хариуцсан удирдлагатай холбоо барих. Үүнд: – хүн хүчний болон материаллаг нөөц – харилцаа холбооны нөөц –ус, хоол хүнс, эрүүл мэндийн болон бусад чухал үйлчилгээ – анхны тусламж болон эмнэлгийн хүчин чадал, нөөц 105
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр Сэтгэл санааны болон сэтгэлзүйн анхан шатны тусламж үзүүлэх Эмнэлгийн ажилтнуудад туслах Гамшгийн менежментийн хувьд илүү блэтгэгдсэн сайн дурын ажилтан, эмнэлгийн ажилтан, салбар зөвлөлийн ажилтан, сайн дурынхан болон эмч нарын удирдлаган дор хохирогсдод анхан шатны суурь тусламжийг үзүүлэх  Гэмтэж бэртсэн хүмүүсийг хамгийн ойрын эмнэлэгт хүргэх унаа тээврийг зохион байгуулахад туслах  Олон нийтийг хамарсан үхэл, нас баралтын үед эмнэлгийн багуудыг дэмжиж ажиллах  Талийгаачдыг хөдөөлүүлэхэд туслах  Орон гэргүй болсон хүмүүст түр хоргодох байр сав олоход нь туслах  Аюулгүй байдлыг хангах үүднээс бусад сайн дурынхан, салбар зөвлөлийн ажилтнууд болон нутгийн иргэдтэй холбоо харилцаатай байх  Үндсэн долоон зарчмын хүрээнд харилцан туслалцаа үзүүлэх  Тусламжийн барааг хуваарилах  Бусад сайн дурынхныг дэмжиж, зоригжуулахГамшгийн дараа:  Эмнэлгийн суурь болон анхан шатны тусламж үргэлжлүүлэн үзүүлэх  Сэтгэл санааны болон сэтгэлзүйн анхан шатны тусламж үзүүлэх  Айл өрхөөр явж, өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх, эрүүл мэндийн мэдлэг мэдээллийг түгээхэд туслах. Ингэхдээ дараах сэдвүүдэд онцгойлон анхаарна. Үүнд: o халуурах o уушигны хатгаа болон амьсгалын замын хурц үрэвсэл o суулгах өвчин болон шингэн алдах o хоол тэжээлийн дутагдал o орон нутгийн эрүүл мэндийн бусад асуудалСургалтын арга хэмжээний санал болгож буй зураглалI. Томоохон гамшгийн үеийн нутгийн иргэдийг дайчлах үндэс 30-45 минут1. Сайн дурын эрүүл мэндийн ажилтнуудыг хичээлдээ урих.2. Өмнөх хичээлд сурсан зүйлээ гэр бүл болон нутгийн иргэдтэйгээ ярилцаж,дадлагажсан эсэхийг нь асуух.3. Сайн дурынхнаас нутгийн иргэдтэй харьцах арга техникээ хэрхэнашигласан, мөн нутгийн иргэдийн зүгээс ямар хариу авсан зэргийг нь асууж лавла.Нутгийн иргэдээс тэдний авсан мэдээллийг тэмдэглэж аваад орон нутгийн салбарзөвлөлийн ажилтантай хуваалцаж, санал солилцох.4. Модулийн нэр, зорилго агуулгыг танилцуулж, үзэх гэж байгаа хоѐр сэдвийгерөнхийд нь тоймло.5. Сайн дурынхнаас ―гамшиг‖ гэсэн ойлголтын тодорхойлолтыг хэлж чадаххүн байгаа эсэхийг лавла. Сайн дурынхныг урьд өмнө энэ нутагт болж байсангамшигийн талаар эргэн санахыг уриал. Мөн арай илүү өргөн хүрээтэй сэтгэж, улсорны хэмжээнд болсон өөр бусад нутаг орныг нэрвэсэн гамшигийг тодорхойлуул.Хариултууд нь дараах зүйлтэй холбоотой байвал зүгээр. Үүнд: 106
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр  гал түймэр  орон байр нурж унасаг  ган гачиг  хар хуй салхи, улирлын шинжтэй шуурга, цас бороо их орж зуд болох зэрэг цаг уурын холбогдолтой гамшиг  үер усны гамшиг  түгээмэл өвчин халдвар тархах  газар хөдлөх6. Гамшиг хүмүүсийн эрүүл мэндэд дараах байдлаар сөрөг нөлөө үзүүлдгийгсайн дурынханд мэдээл. Үүнд:  шууд гэмтэл бэртэл усруулах  суулгах өвчин, улаан бурхан болон malaria /хамхуу/ зэрэг хадварт өвчин  сэтгэлзүйн цочрол, стресс  бусад өвчин7. Сайн дурын ажилтнуудад тэд гамшиг тохиосон үед ч нутгийн иргэддээтуслаж чадахыг нь сануул.8. ―Гамшгийн бэлтгэл‖ болон ‖гамшгийн менежмент‖ гэж юу болохыгтайлбарлахыг сайн дурынханд даалга. Хариултууд нь Улаан загалмай, улаанхавирган сарны хөдөлгөөний түүх болон эрхэм зорилгыг хүлээн зөвшөөрч, дурьдажбайхад анхаарна.9. Амьдралын хэрэгцээний загварыг дүрсэлсэн зурагтай самбарын цаасыггаргаж ир. Хоол мэжээл, ус ба эрүүл ахуй, орон байр, аюулгүй байдал, амьжиргааболон эрүүл мэнд гэснэ амьдралын суурь зургаан хэрэгцээ нэг бүрээр гарчиглаж,өмнө бэлтгэсэн цаасан самбаруудыг харуул.10. Амьдралын энэ олон талын хэрэгцээ нэг бүр гамшиг болсноор хэрхэнтасалдах буюу сөрөг нөлөөнд автахыг тодорхойлохыг сайн дурынханд даалга. Сайндурын ажилтнуудын хариултыг тус тусынх нь хамаарах гарчигтай цаасан самбардээр тэмдэглэж ав.11. Зургаан хүнийг сайн дураар нь ангийн өмнө гаргаж ирээд нэг нэг цаасансамбарын дэргэд зогсоо. Самбарт гарч ирсэн сайн дурын ажилтан бүрээс дараахзүйлийш даалга. Үүнд:  амьдралын тухайн хэрэгцээ гамшгийн үед хэрхэн тасалдах вэ?  Ийнхүү гамшгаар тасалдсан амьдралын тухайн хэрэгцээгээ сэргээх нутгийн иргэдийн тэмцэл, хариу арга хэмжээнд АТНИТҮ сайн дурын ажилтнууд туслах талаар юу хийж чадах вэ?12. Харилут болгоны дараагаар анги нийтээс нэмэлт санаа оноо асууж яв.Хариулт болгоны дараагаар сайн санаа оноо гарч ирвэл алга ташуулж баяр хүргэ.13. Сэдвийн хураангуйд байгаа мэдээллээр товч танилцуулга хий. Амьдралынхэрэгцээний талаар хийсэн хэлэлцүүлгийн үед сайн дурынхнаас гарч ирсэн чухалчухал санаануудыг нэгтгэн дүгнэ.14. Асуулт гарвал хариул.Сургагч багшид зориулсан санамж Модуль 3-ыг үзэхэд боловсруулсан газрын зургийг гаргаж өлгө.15. Орон нутагт гамшиг гарч болох боломжит газар, цэгүүдийг сайндурынхнаар тодорхойлуул. Шаардлагатай гэж үзвэл тухайн газрын зурган дээрээнэмэлт өөрчлөлт оруул. 107
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр16. Гамшгийн үед нутгийн иргэдэд хэрэг болж болох хүн хүчний болонматериаллаг нөөцийг орон нутгийн газрын зурган дээр сайн дурынхнаар заалгуул.Шаардлагатай гэж үзвэл тухайн газрын зурган дээрээ нэмэлт өөрчлөлт оруул.17. Эмзэг бүлгийн хүмүүсийн суудаг газрыг орон нутгийн газрын зурган дээрсайн дурынхнаар заалгаж, тодорхойлуул. Шаардлагатай гэж үзвэл тухайн газрынзурган дээрээ нэмэлт өөрчлөлт оруул.18. Сургалтын үер асуулт асуухыг урина. Түүнчлэн цаасан дээр асуух зүйлээбичээд асуултын хайрцагт хийж болох тухай тайлбарлан хэлнэ. Тэгдээр асуултандсэдэв бүрийн төгсгөлд нэгтгэн хариулна.II. ГБ болон ГМ-ийн мэргэжилтний илтгэл 30-45 минут1. Уригдаж ирсэн илтгэгчийг танилцуулна. Ингэхдээ түүний мэргэжилболовсрол, ажил мэргэжлийн болон гамшгийн саларын дадлага туршлагыг ньтоцохо тэмдэглэнэ.2. Илтгэгч дараах зүйлийн талаар яриа хийнэ гэдгийг сайн дурынханд мэдэгд.Үүнд:  Гамшгийн бэлтгэл, гамшгийн менежментийн сайн дурын ажилтан, орон нутгийн салбар зөвлөлийн ажилтны гүйцэтгэх үүрэг, ажил үүргийн хуваарь  Гамшгийн үед онцгой анхаарал тусламж шаардах эмзэг бүлгийн хүн ам  Гамшгийн үед авах арга хэмжээгээ нутгийн иргэд болон Гамшгийн бэлтгэл, гамшгийн менежментийн сайн дурын ажилтнуудтай харилцан уялдаа бүхий АТНИТҮ сайн дурын ажилтнуудад зориулсан ажлын төлөвлөгөө боловсруулах  Тухайн нутгийн иргэдийн аюул эрсдлийн сөрөн зогсох чадавхи болон нэрвэмтгий эмзэгшил байдал  Гамшгийн бүх үе шат /гамшигийн өмнө, гамшгийн үеэр болон дараа үед/-д үр дагавар хор хөнөөлийг хэрхэн хамаг бага байлгах  Хэрхэн гамшгийн бэлтгэл, гамшгийн менежментийн сайн дурын ажилтан болж бэлтгэгдэх зэрэг болно.3. Сургалтын үер асуулт асуухыг урина.4. ГБ эсвэл ГМ-ийн сайн дурын ажилтан болон АТНИТҮ сайн дурынхныгМодуль 4-ийн сэдвүүдээр үзсэн анхан шатны тусламжийн жагсаалтыг харуул.Гамшиг, гоц халдварт өвчний тархалт буюу олон нийтийг хамарсан эрүүл мэндийнасуудал тулгарах үед аль сэдвүүд нь хамаг чухал хэрэгцээтэй болохыг сайн дурынажилтнуудаас асуу. Хариултанд дурьдагдах анхны тусламжийн жагсаалтад дараахзүйлийг орхихгүй байхад анхаарна уу. Үүнд:  Сэтгэлзүйн анхны тусламж  Халдвараас урьдчилан сэргийлэх  Яс хугарах  Бусад хамааралтай чухал сэдэв5. Илтгэгчид талархал дэвшүүл.III. Нутгийн иргэдтэй харьцах арга техник. Дүр тоглох.20-30 минут 108
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр1. Олон нийттэй харьцах арга техникийг ашиглан томоохон гамшгийн үеднутгийн иргэдийг дайчлах талаар тэдэнд хүргэх гол санаануудыг тоймло. Үүнд:  Нутгийн иргэд болон сайн дурынхан гамшигт бэлтгэлтэй байна.  Нутгийн иргэд болон сайн дурынхан хамтарч ажилласнаар гамшигийн хор уршиг, сөрөг үр дагаврыг мэдэгдэхүйц бууруулж чадна.  Гамшиг бэртэл гэмтэл мөн өвчин халдвар тархахад хүргэнэ.  Анхны тусламж болон сэтгэлзүйн дэмжлэгэ үзүүлэхэд суралцсанаар гамшгийн үед хүний амь насыг аварч чадна.  Гамшгийн үр дагаврыг даван туулахын тулд ариун цэврийг эрхэмлэж, цэвэр ус хэрэглэн эрүүл ахуйн шаардлагыг хангаж, шумуулны тор хэрэглэж, мөн вакцин дархлаажуулалтад хамрагдаж байх хэрэгтэй.2. Сайн дурынхнаас өөр хүргэх нэмэлт санаа оноо байгаа эсэхийг нь лавла.3. Нутгийн айл өрхтэй нутгийн иргэдтэй харьцах арга техникийн харилцанярианы асуултуудыг ашиглан дүр тоглох хоѐр хүнийг сайн дураар нь гаргаж ир.4. Дүр тоглосны дараагаар ангийн хамт олноос дээрх хоѐр хүний нэгд, юу нь сайн болов, хоѐрт, юуг нь өөрөөр хийх болох талаар санал дүгнэлт хийлгүүл.5. Сайн дурынхныг гурав гурваар нь бүлэглэ. Дараах дүрд ээлжлэнтоглуулна.Үүнд: a. сайн дурын ажилтан b. нутгийн иргэн c. Ажиглагч6. Ажиглагч нарыг сайн дурын ажилтны гол санаагаа хүнд хүргэх чадварынталаар тайлбар хэлүүл.IV. Өөрийн ойлгосныг шалгах10-20 минут1. Сайн дурын ажилтны гарын авлагынхаа Сэдэв 1-ийн ―Заавал эзэмшвэлзохих мэдлэг чадвар‖ гэсэн хэсгийг эргэж үзүүл.2. Сайн дурынхныг хос хосоор нь ажиллуулж, Сайн дурын ажилтны гарынавлагынхаа Сэдэв 1-ийн ―Өөрийгээ шалга‖ гэсэн хэсгийг бөглүүл. Өөрийгээшалгана гэдэг нь өнөөг хүртэл үзсэн материалаа хэрхэн өөрийн болгосоноо шалганхянаж байгаа явдал гэдгийг нь сайн дурынханд ойлгуул.3. Хүн бүрийг хийж дуусгахад нь хангалттай хугацаа өг.Сургагч багшид Хэрэв оролцогчдын ихэнх нь бичиг үсэг мэдэхгүй бол асуултуудыг чангаарзориулсан санамж уншиж өгч, сайн дурынхныг амаар хариулуулж болох юм. Хэрэв бичиг үсэггүй хүн хэдхэн байвал та тэдэнтэй тулж ажиллан асуулт хариултыг хийлгэж болох юм4. Хариултуудыг шалгаж үз.Асуулт хариулт1. Гамшиг нутгийн иргэдийн эрүүл мэндэд сөрөг нөлөө үзүүлж, хор уршигтарина. Гамшгийн хор уршгаас гурвыг нэрлэнэ үү. Үүнд: Шууд гэмтэл бэртэл Суулгах, улаан бурхан, malaria мэтийн гоц халдварт өвчин тархах Сэтгэлзүйн цочрол, дарамт Усны эх үүсвэрийг бохирдуулах Хүмүүс үхэж үрэгдэнэ 109
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр Бусад өвчин2. Гамшгийн өмнө АТНИТҮ сайн дурын ажилтны хийх ажил, авч болох аргахэмжээнээс хоѐрыг нэрлэ. Үүнд:  Бэлтгэлтэй байх  Анхны тусламж үзүүлэх, гамшгийн эсрэг хариу үйлдэлд бэлтгэгдсэн байх  Хүн хүчний болон материаллаг чухал нөөцийн байрлалыг мэддэг байх3. Гамшгийн үеэр АТНИТҮ сайн дурын ажилтны хийх ажил, авч болох аргахэмжээнээс тавыг нэрлэ. Үүнд:  Дараах чухал нөөцийн зохион байгуулалт, ашиглалтыг хариуцсан удирдлагатай холбоо барих. Үүнд: – хүн хүчний болон материаллаг нөөц – харилцаа холбооны нөөц –ус, хоол хүнс, эрүүл мэндийн болон бусад чухал үйлчилгээ – анхны тусламж болон эмнэлгийн хүчин чадал, нөөц  Сэтгэл санааны болон сэтгэлзүйн анхан шатны тусламж үзүүлэх  Эмнэлгийн ажилтнуудад туслах  Гамшгийн менежментийн хувьд илүү блэтгэгдсэн сайн дурын ажилтан, эмнэлгийн ажилтан, салбар зөвлөлийн ажилтан, сайн дурынхан болон эмч нарын удирдлаган дор хохирогсдод анхан шатны суурь тусламжийг үзүүлэх  Гэмтэж бэртсэн хүмүүсийг хамгийн ойрын эмнэлэгт хүргэх унаа тээврийг зохион байгуулахад туслах  Олон нийтийг хамарсан үхэл, нас баралтын үед эмнэлгийн багуудыг дэмжиж ажиллах  Талийгаачдыг хөдөөлүүлэхэд туслах  Орон гэргүй болсон хүмүүст түр хоргодох байр сав олоход нь туслах  Аюулгүй байдлыг хангах үүднээс бусад сайн дурынхан, салбар зөвлөлийн ажилтнууд болон нутгийн иргэдтэй холбоо харилцаатай байх  Үндсэн долоон зарчмын хүрээнд харилцан туслалцаа үзүүлэх  Тусламжийн барааг хуваарилахБусад сайн дурынхныг дэмжиж, зоригжуулах5. Зөв хариулт хэлбэл оролцогчдод баяр хүргэ.6. Дараагийн хичээлийн цагийг тохирно.7. Сайн дурынхныг сурч мэдсэн зүйлээ нутгийнхантайгаа хуваалцаж,түгээхийг уриал.Сэдэв 2Онцгой байдлын үеийн нийгмийн эрүүл мэнд: гоц халдварт өвчнийтархалтаас урьдчилан сэргийлэх ба тэмцэхСургалтын зорилгоЭнэ сэдвийг үзсэнээр сайн дурын ажилтнууд дараах мэдлэг чадвар эзэмшинэ.Үүнд: нийгэ өвчний халдвар хэрхэн тарахыг тодорхойлох мд 110
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр нийгэмд гоц халдвар тарааж болзошгүй 6 төрлийн өвчнийг тодорхойлох дээрх өвчний төрөл тус бүрээр урьдчилан сэргийлэх үндсэн арга хэмжээг нэрлэх дээрх өвчний төрөл бүрээр халдвартай тэмцэх үндсэн арга замыг тодорхойлох тухайн орон нутагт байнга тархдаг гоц халдварт өвчнийг жагсаалтаар нэрлэх Өвчин тахлын үед халдвартай тэмцэх талаар мэргэшсэн сайн дурын ажилтантайхэрхэн хамтран ажиллахыг тодорхойлохЗайлшгүй эзэмших мэдлэг, чадвар, хандлага /Түлхүүр мэдээлэл1. Нийгэмд гоц халдвар тарааж болзошгүй 6 төрлийн өвчин бол: суулгах өвчин амьсгалын замын үрэвсэл вакцин хийснээр урьдчилан сэргийлж болох өвчин (полиомиелит, шар чичиргээ,улаан бурхан болон менингит) халдвар тээгчээр дамжин халдварладаг өвчин (malaria, dengue) гоц халдвартай, үхлийн аюултай өвчин (Ebola and Marburg) Пандемик томуу, шувууны ханиад болон амьсгалын замын хурц үрэвслийнсиндром (SARS) зэрэг шинэ төрлийн өвчин эмгэг2. Дээрх өвчний төрөл тус бүрээр урьдчилан сэргийлэх тодорхой багц аргахэмжээ байна. Үүнд: ариун цэвэр, эрүүл ахуй сайн хоолож, цэвэр сууцанд суух хүүхдүүдийг дархлаажуулалтад хамруулах шумууланд хазуулахГҮЙ бай х өөр ямар ч өвчинд эрсдэлд онцын шаардлагагүй бол орохгүй байх3. Халдварт өвчин тархсан үед сайн дурын ажилтнууд онцгой арга хэмжээ авахшаардлагатай болно.4. Тухайн орон нутагт ямар өвчний халдвар тархамтгай болохыг мэдэх чухал.5. Тухайн нутагт халдварт өвчний тархалт ойр ойрхон болдог бол сайн дурын ажилтнууд халдвартын талаар тусгай нэмэлт сургалтанд суух хэрэгтэй.Хичээлийн үлгэрчилсэн цагийн хуваарьОролцож байгаа сайн дурын ажилтнуудын тоо болон хэлэлцүүлгийн хэмжээнээсхамаарч энэ сэдвийг үзэхэд ойролцоогоор 150-220 минут шаардана. I. Удиртгал Хичээлийн товч агуулгаар бэлтгэсэн товч танилцуулга хийх. 20-30 мин II. Урьдчилан Сайн дурынхан жижиг бүлгээр ажиллаж, тодорхой өвчний сэргийлэх ба тэмцэх төрлөөр дагнан халдвар тарахаас урьдчилан сэргийлэх, нэгэнт 40-50 мин тарсан нөхцөлд түүнтэй тэмцэх арга замыг авч хэлэлцэнэ III. Дүр тоглох Сайн дурын ажилтнууд нутгийн иргэдтэй харьцах арга техникээ ашиглан халдварт өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх, 20-30 мин нэгэнт халдвар тарсан үед түүнтэй хэрхэн тэмцэх талаар гол санаануудыг хүмүүст хүргэх дадлага хийнэ IV. Ойлголтоо шалгах Өөрийн үнэлгээ 10-20 мин IV. Нутгийн иргэдийн Сайн дурын ажилтнууд нутгийн иргэдтэй харьцах арга техникээ дунд хийх ажиллагаа ашиглан халдварт өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх, нэгэнт халдвар 60-90 мин тарсан үед түүнтэй хэрхэн тэмцэх талаар гол санаануудыг хүмүүст хүргэх ухуулга сурталчилгааны ажил хийнэХэрэглэгдэхүүн ба бэлтгэл ажил 111
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр• Самбарын цаас 8 хуудас, самбарын өнгө өнгийн үзэг бэлдэнэ.• Хичээлийн товч агуулгаар бэлтгэсэн товч танилцуулга.• Өвчний халдвар тархалтыг харуулсан зураг схем.Сэдвийн хураангуйХалдварт өвчинХалдварт өвчин гэж нэг хүнээс нөгөөд дамжин халдварладаг өвчнийг хэлнэ.Халдварт өвчин бүр тодорхой төрлийн үүсгэгч нянтай байдаг. Эдгээр нян болнүдэнд харагдахааргүй бичил биетэн мөн.Халдвар эпидеми болох бүдүүвчӨвчтэй Өвчтэй хүнхүн Эпидеми өвчингүй хүн (халдвар тээгч) Нян дараах байдлаар тархана A. байгаль болон хүрээлэн буй орчин:  aгаар  бохир, аюултай ус  хөрс  хоол хүнс B. хүнээс хүнд:  ханиалгах эсвэл найтах  цус  бэлгийн ажлаас үүсдэг биеийн шингэн, шээс, өтгөн болон шүлс  бохир гар C. амьтан, шавьж:  шумуул  харх  тахиа  бусад мал амьтан эсвэл шавьжаарХалдвар хүнийг өвчлүүлнэ. Зарим хүн халдвар аваад өвчин мэдрэхгүй ч нэгэнтхалдварын нян тээгч болсон тул бусдад халдаана. Энэ улсыг халдвар тээгч гэнэ.Зарим хүнд дархлаа суусан байдаг тул хэзээ ч тухайн өвчний халдвар авахгүй, басхалдварын нян тээдэггүй. Вакцин хийлгэвэл халдварын эсрэг дархлаатай сууна.Халдвар бас нэг амьтнаас нөгөө амьтанд эсвэл хүнд дамжин тархана. Халдварт нянтээгч амьтдыг халдвар зөөгч гэнэ. Халдварт өвчин ямар ч нийгэмд байна.ЭпидемиХэвийн буюу энгийн үеийнхээс илүү олон хүн нэгэн зэрэг нэгэн төрлийн өвчнийхалдвар авахыг эпидеми гэнэ. Олон хүн нэгэн төрлийн халдварт өвчнөөр өвчилнөгэдэг нь тухайн өвчин бүр олон хүнд халдварлах магадлалтай гэсэн үг юм.Эпидеми нь дараах нөхцөл байдлаас шалтгаалан гардаг байна. Үүнд: 112
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал // ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр  нян ердийн үеийнхээсээ илүү хүчтэй болсон эсвэл шинэ төрлийн нян үүсэн бий болсон байх  борооны улиралд шумуул ихэсдэг шиг халдвар зөөгчдийн тоо эрс нэмэгдэх  цөөхөн хүн дархлаатай байх буюу эсвэл хоол тэжээлийн дутагдалд орсон, бүр нялх эсхүл бүр өндөр настай эсвэл эмгэг хуучтай зэргээс шалтгаалан бие нь халдвар эсэргүйцэх чадваргүй байх  цэвэр ус эсвэл ариун цэвэр сахихгүй байх зэрэг орчны нөлөөллөөс Эпидемийг буй болгодог зургаан төрлийн өвчин Эпидемийг буй болгодог зургаан төрлийн гоц халдварт өвчин байна. Үүнд: 1. суулгах өвчин (булчин задрах тахал, salmonella, e-coli, cryptosporidium) 2. амьсгалын замын үрэвсэл (сурьеэ- tuberculosis) 3. вакцин хийснээр урьдчилан сэргийлж болох өвчин (полиомиелит, шар чичиргээ, улаан бурхан болон менингит) 4. халдвар тээгчээр дамжин халдварладаг өвчин (malaria, dengue) 5. гоц халдвартай, үхлийн аюултай өвчин (Ebola and Marburg) 6. шинэ төрлийн өвчин эмгэг (Пандемик томуу, шувууны ханиад болон амьсгалын замын хурц үрэвслийн синдром-SARS)) Өвчний төрөл Урьдчилан сэргийлэх Халдвар тархалттай тэмцэх  Суулгах өвчин гэдэг нь өдөрт гурав ба  Гараа угаах зэргээр ариун  Халдварын сурвалж, шалтгааныг тогтоох түүнээс олон удаа шингэн усархаг байдлаар цэвэр сахих (бохир ус, бохир жорлон эсвэл ариун цэвэр өтгөнөөр бие засаж байхыг хэлнэ.  Аманд цэвэр ус хэрэглэх сахиагүйгээс гм) Суулгах өвчин  Суулга өвчин шингэний дутагдал, үхэлд  Усыг цэвэр, таглаатай Усыг цэвэршүүлэх (буцалгах, шүүх, хүргэж мэднэ. саванд хадгалах хлоржуулах)  5 ба түүнээс доош насны хүүхдэд голлон  Хоолны эрүүл ахуйг  Суулгах өвчний кэйс олж судлах тусна. хангаж, жимс ногоог угааж  Өвчтэй хүүхдэд гэрээр хорсоол (ORS)  Булчин задрах тахал гм хүнд хэлбэрийн идэх, хоолыг цэвэр орчинд өгөх суулга хэнд ч тусна хадгалж, хадгалж үлдээсэн  Хүнд өвчилсөн, шингэний алдагдалтай  Бохир ус, бохир хоол хүнс, бохир гар хоолыг халааж идэх хүүхдийг эмчид үзүүлэх болон ялаа шумуулаар дамжин халдварлана  Бие засах газар болон  Нутгийн иргэдийн дунд ариун цэврийг орчныг нь цэвэр байлгах ухуулан сурталчлах  Амьсгалд нөлөөлөх амьсгалын замын  Ханиалгаж, найтаахдаа ам  Амьсгалын замын үрэвслийг эрт танинАмьсгалын замын халдвар хамраа алчуураар таглах мэдэж, өвчилсөн хүмүүсийг шуурхай  Ихэвчлэн ханиалгах, цээжний өвдөлт, зэргээг ариун цэвэр сахих эмчлүүлэхээр эмчид хандуулах халуурах, амьсгал хүндрэх зэргээр илэрнэ  Амьдралын нөхцөл сайн байх  Амьдралын нөхцөл сайтай байх үрэвсэл  Хүндэрч болох ба бага залуу хүүхдийг  Олны дунд халдвартай  Хүүхдийг тэжээллэг хоол ундаар хооллох үхэлд хүргэх аюултай хүнийг таньж, тэднийг эдгэтэл  эмгэг төрөгч нян ханиах, най-таах, ярих, холхон байх цэр зэргээр дамжина  Ханиалгатай, амьсгал  олон хүн цугласан газар эпидеми тарах хүндрэлтэй хүүхдийг эмчид магадлалтай үзүүлэх 113
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал // ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр  Эпидеми болон халдвар тарах  Эпидеми болох магадлал  Эпидеми гарвал иргэдийг вакцин магадлалтай, вакцинаар урьдчилан сэргийлж бүхий өвчний эсрэг хангалттай хийлгэх аянд хамрагдахыг уриалж ухуулахВакцинаар урьдчилан болох дараах өвчин. Үүнд: олон тооны хүнд вакцин хийх  шар чичиргээ өвчинтэй тэмцэх үүднээс – шар чичиргээ  шар чичиргээ өвчнөөс шумуулны үүр, орчинг устгах – менингит  шар чичиргээ өвчинтэй тэмцэх үүднээс сэргийлэгдэх шумуулны тор зүүснээр – улаан бурхан хүмүүсийг хамгаалж болно. шумуулны тор тараах – полиомиелит  Амьдралын нөхцлийг  полиомиелиттэй тэмцэх үүднээс нутгийн  Вакцин халдвар хүрэхээс өмнө түүнийг сайжруулах, ариун цэвэр, эрүүл иргэдийн цэвэр ус, ариун цэвэр, эрүүл ахуйн эсэргүүцэх механизмыг бий болгоно ахуйг сахих мэдлэг болоовсролыг дээшлүүлэх  Зарим вакциныг тариагаар заримыг нь  Хүмүүсийг нэг дор олноор  Улаан бурхан,менингиттэй тэмцэхийн амаар өгнө. шавааруулахгүй байснаар тулд амьдралын нөхцлийг сайжруулж,бөөг- полиомиелит,улаан нөрөл шаваарлыг багасгах тал дээр нутгийн бурхан,менингит гм өвчнөөс иргэдийн мэдлэг мэдээллийг сайжруулах урьдчилан сэргийлж болно.  Шинээр өвчилсөн хүнийг эмчид явуулах  Халдвар зөөгч гэдэг нь шумуул, ялаа  Шумуултай тэмцэж, тэдний  шумуулны тор тараах Халдвар зөөгчөөр дамжих хувалз зэрэг хүнийг хазаж хатгаснаар өвчин үржлээс сэргийлэх  шумуулны хор шингээсэн тор тараагч шавьж, эсвэл хулгана, харх, сарьсан  Удаан үйлчилгээтэй /УҮШХШТ/ орон дээгүүрээ татаж унтах багваахай мэтийн амьтад шумуулны хор шингээсэн тор талаар нутгийн иргэдийн мэдлэг мэдээллийг  Тодорхой өөр өөр төрлийн шумуул /УҮШХШТ/ орон дээгүүрээ сайжруулах дараах өвчний халдвар тараана. Үүнд: – татаж унтах  өвчнийг танин мэдэж, хэзээ эмнэлэгт malaria – dengue fever  Орон байр, майхнаа хандах тухайд нутгийн иргэдийн мэдлэг – шар чичиргээ – Rift Valley fever шавьжны хороор шүрших мэдээллийг сайжруулах  Ихэвчлэн маш их халууруулна  Шалбааг, тогтоол усыг  Их халуурч байгаа хүмүүсийг эмчид  Орондоо тор зүүгээгүй,задгай усны ойр зайлуулж алга болгох үзүүлэх /шумуул үүрлэх орчин/ байгаа хүмүүс илүү  Биеийн ихэнх хэсгийг  Их цэвэрлэгээний аянд оролцох их эрсдэлтэй хаасан урт хувцас өмсөх  Усны эрүүл ахуйн мэргэжилтэнд  Эпидеми голлон борооны улиралд гарна  Шумуулны хор,хүж шатаах шумуулны хор цацахад нь туслах  Шинэ гарсан, үхлийн аюултай өвчин _ Ebola and Marburg ийн  Хүний биеийн шингэнтэй шууд байнга гарахгүй ч маш хурдан үхэлд өвчнийг эпидеми болон хүрэлцэхээс хамгаалсан хувийн төхөөрөмж хүргэдэг: тарахаас урьдчилан (PPE) зүүж явахГоц халдвартай, үхлийн – Ebola haemorrhagic fever сэргийлэхэд хэцүү боловч  Шинээр өвчилсөн хүнийг эмчид үзүүлэх – Marburg haemorrhagic тэмцэх хянах нэг арга бол ийм  Өвчтэй хүмүүсийн хүрсэн эд зүйлсийг fever (ногоон сармагчины өвчин) өвчний шинж тэмдгийг танин хүчтэй цэвэрлэх бодисоор угааж цэвэрлэх  Цус, бөөлжис, шүлс, өтгөн, шээс зэрэг мэдэж, өвчтэй улсаас хол  Үхсэн хүний цогцсыг аюулгүй булшлах: аюултай хүнээс ялгарах шингэнээр дамжин хэнд ч байхад нутгийн иргэдийг – бээлий, гутал өмсөх халдаж болно. Мөн эдгээр өвчний улмаас сургаж боловсруулах явдал – цогцостой харьцсаны дараа гараа угаах үхсэн хүний цогцосноос, эсхүл тэдний хүрч мөн – нүүр, амандаа хүрэхээс зайлсхийх байсан ор дэр, сав суулга, шал, багаж хэрэг- _ хорио цээрийн дэглэмийг эрт – тоног, хувцас, унаагаа угааж, ариутгах сэл зэрэг эд зүйлээр дамжин халдварлана. нэвтрүүлэх  Ариутгах бодис бэлтгэж тараах  Эдгээр өвчин цус алдах, халуурах, бие  өвчтэй хүнээс хол явахыг зааж сургах өвчтэй хөндүүртэй болох зэрэг шинж  амьд үлдэгсдэд үхсэн хүний цогцсыг яаж тэмдэгтэй цэвэрлэх, булшлахад бэлдэхийг зааж сургах  Африкийн цөөн хэдэн оронд одоо байгаа  сэтгэлзүйн анхан тусламж үзүүлэх Дор дурьсан шинэ өвчин маш хурдан _ өвчний шинж тэмдгийг танин _ эмнэлгүүд дүүрсэн үед өвчнүүдийнШинэ төрлийн тархаж, эмчилгээ/вакцин хараахан гараагүй мэдэж, өвчтэй улсаас хол менежментийг хэрэгжүүлэх тул олон хүний амийг авч байна. Үүнд: байхад нутгийн иргэдийг зааж _ нийгмийн зай барих болон аиун цэвэр пандемик томуу, шувууны ханиад, SARS сургах явдал сахихыг ухуулан сурталчлах өвчин гм багтана. _ хорио цээрийн дэглэмийг эрт _ эрүүл мэндийн ажилтнуудад дэмжлэг _ эмгэг төрөгч нян ханиах, найтаах зэргээр нэвтрүүлэх үзүүлэх дамжин тархдаг _ өвчтэй шувууг устгах _ хорио цээрийн дэглэм тогтоосон үед орон _ шувууны ханиадтай шувуутай _ өвчтэй шувуутай харьцсанаас нутгийн засаг захиргааныханд дэмжлэг харьцсанаас хүнд халдварлана зайлсхийх үзүүлэх Эпидемитэй тэмцэх сургалт 114
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрЭпидемитэй тэмцэх нэмэлт сургалтад сайн дурынхан сууж болох юм. Иймсургалтаар дараах зүйлийг сурж болно. Үүнд:  Эпидемийн үед сайн дурын ажилтны гүйцэтгэх үүрэг  Эпидемийн цар хүрээ, шинж байдлын талаар мэдээлэл цуглуулан үнэлгээгхэрхэн хийх. Халдварын тархалттай холбоотой мэдээллийг ашиглан бас мэдээлэнасуулт асуух, мэдээллийг цуглуулж, задлан шинжилснээр үүнийг хийнэ.  Тухайн нутагт тодорхой нэг өвчний халдвар тархах боломж, магадлалыг тооцож үзсэний үндсэн дээр эпидеми гарах эрсдлийг тодорхойлох. Үүнд нөлөөлөх хүчин зүйлс бол хүмүүсийн эмзэгшил, одоогийн өвчин эмгэг, хүрэлэн бус орчин зэрэг болно.  Эпидемийн тэмцэх тэмцлийн орчил бол хоѐр эпидемийн хооронд бэлтгэх, гарч байгаа дохиог хэрхэн дамжуулах, ямар арга хэмжээ авах болон арга хэмжээнийхээ үр дүнг дүгнэх зэрэг болно.Эпидемийн үеийн сайн дурын ажилтны ажиллагаа  Нутгийн иргэдийг өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх талаар зааж сургах  Өвчний шинж тэмдгийг танин мэдэх талаар иргэдэд зааж сургах  Өвчин туссан нутгийн иргэдийг эмнэлэг явуулах  Өвчин тахлын үеэр эрүүл мэндийн ажилтнуудад туслах  Эпидемийг үнэлэх, судалгаа хэрхэн хийхийг мэдэж авч, эпидемитэй тэмцэх арга барилд суралцана.Сургалтын арга хэмжээний санал болгож буй зураглалI. Онцгой байдлын үеийн нийгмийн эрүүл мэнд: гоц халдварт өвчнийтархалтаас урьдчилан сэргийлэх ба тэмцэх үндэс20-30 минут1. Сайн дурын эрүүл мэндийн ажилтнуудыг хичээлдээ урих.2. Өмнөх хичээлд сурсан зүйлээ гэр бүл болон нутгийн иргэдтэйгээ ярилцаж,дадлагажсан эсэхийг нь асуух.3. Сайн дурынхнаас нутгийн иргэдтэй харьцах арга техникээ хэрхэнашигласан, мөн нутгийн иргэдийн зүгээс ямар хариу авсан зэргийг нь асууж лавла.Нутгийн иргэдээс тэдний авсан мэдээллийг тэмдэглэж аваад орон нутгийн салбарзөвлөлийн ажилтантай хуваалцаж, санал солилцох.4. Сэдвийн зорилго агуулгыг танилцуул.5. Сайн дурынхнаас ―халдварт өвчин‖ гэсэн ойлголтын тодорхойлж халдвархэрхэн эпидемид үүсгэж болох талаар саналаа хэлэхийг хүснэ. Хариултуудыгцаасан самбар дээрээ тэмдэглэж ав. Зөв хариулсан хүмүүсийг магтаж сайшаана.6. Эпидеми тархалтын бүдүүвч зурагийг харуулж, хүмүүсийн хоорондхалдварт өвчин ямар хурдан тархаж болохыг цохон тэмдэглэ.7. Сайн дурынхныг урьд өмнө энэ нутагт эсвэл зэргэлдээ нутагт болж байсанэпидемийн талаар эргэн санахыг уриал.8. Сэдвийн хураангуйн мэдээллийг ашглана. Эпидемид хүргэдэг зургаантөрлийн халдварт өвчний талаар товч танилцуул.Сургагч Хүснэгтийн зөвхөн эхний баганад байгаа мэдээллээс иш тат. Дараагийн дасгалаараа сайнбагшид дурынхан үлдсэн хоѐр багана дахь мэдээллийг хариулах ѐстой болно. Магад та энэ нутагт бүртгэгдээгүй өвчний талаар ярьж цаг үрэхийг хүсэхгүй байж болох юм. Модуль 6-д үзэх 115
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрзориулсан өвчнүүдийг цохон тэмдэглэ. Модуль 6-гий сэдвүүдээс сайн дурынхны болон нутгийнсанамж иргэдийн үзэхээр сонгон авсан сэдвүүд дээр түшиглэн тэднийг арай дэлгэрэнгүй заах болсноо тайлбарла.9. Сайн дурынхнаас асуулт гарч ирвэл тухай бүр хариулж явна.10. Сэдвийн хураангуйд түшиглэн гэр бүлийн хүрээнд амьсгалын замынхалдвараас урьдчилан сэргийлэх арга замын талаар хөтөчтэй хэлэлцүүлэг хийнэ.Сайн дурынхны хариултуудыг цаасан самбар дээр тэмдэглэж аваад ангийн ханандээр өлгөнө.11. Сургалтын үер асуулт асуухыг урина. Түүнчлэн цаасан дээр асуух зүйлээбичээд асуултын хайрцагт хийж болох тухай тайлбарлан хэлнэ. Тэгдээр асуултандсэдэв бүрийн төгсгөлд нэгтгэн хариулна.II. Эпидемиэс урьдчилан сэргийлэх ба тэмцэх 40-50 минут1. Сайн дурынхныг гурван бүлэгт хуваа. Бүлэг тус бүрт гоц халдварт зургаанөвчнөөс хоѐр хоѐроор нь хувааж хариуцуулна.2. Бүлэг тус бүрт хоѐр хоѐр цаасан самбар, өнгө өнгийн самбарын үзэг өгнө.3. Нэг цаасан дээрээ ―Урьдчилан сэргийлэх ажиллагаа‖ нөгөөгий нь―Халдварын менежмент‖ гэж гарчиглахыг бүлэг тус бүрт даалга.Бүлэг тус бүрийг дор дурьдсан хоѐр зорилтыг биелүүлэхийн тулд юу хийж болохталаар санаа оноо гарган жагсааж бичихийг даалга. Үүнд:  халдвар тарахаас урьдчилан сэргийлэх  нэгэнт тарсан халдвартай тэмцэхСургагч багшид Анги дундуур явж тусламж, санал хэл. Шаардлагатай бол хичээлийн эхэнд хийсэнзориулсан санамж танилцуулах илтгэл дээр гарсан мэдээлэл санаа оноог давтан хэлж өг.4. Дасгалыг хийж дуусгахад 30 минутын хугацаа өг.5. Бүлэг тус бүрийг өөрийн цаасан самбар дээрх мэдээллээ танилцуулахыгдаалга. Бүлэг бүрийн танилцуулгын дараагаар орхигдсон мэдээллийг нэмэхийнгтулд жижигхэн харилцан яриан өрнүүл.6. Аливаа буруу зүрүү ойлголт байвал засаж зүгшрүүлэн зөв мэдээлэл өгсөнсайн дурынханд байр хүргэж явна.7. Бүгд мэдээлэл хийж дууссаны дараагаар аль төрлийн өвчний эпидемийнаюул занал тухайн нутагт хамаг их байгаа талаар асуу. Чухам энэ өвчнөөсурьдчилан сэргийлэх санаануудыг олон нийттэй харьцах арга техникээ ашиглансайн духынхан нутгийн иргэддээ хүргэх болно гэдгийг энэ дашрамд сануул.Сургагч багшид Энэ сэдвийг Модуль 6-д оруулахыг та хүсэж болох юм. Хэрэв тухайнзориулсан санамж сэвдийг сонгож аваагүй бол сургалтад хамруулах талаар та сайн дурынхантайгаа хэлэлцэж болно8. Олон нийтийг хамарсан онцгой байдал, өвчин халдварын үед АТНИТҮ сайндурын ажилтнуудын хувьд өөсрдийн ажиллагаагаа бусад сайн дурынхантай хэрхэнуялдуулан холбох талаар асуу. Гарсан саналуудыг цаасан самбар дээр тэмдэглэжав.9. Халдварт өвчний эпидемитэй тэмцэх тухай Улаан загалмай улаан хаваргансарын сургалтын нэмэлт курс байдаг талаар сайн дурынханд мэдээл. Сэдвийнхураангуйд түшиглэн энэ курсийг агуулга, үзэх сэдвүүдийн талаар товч танилцуул. 116
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр10. Нэмэлт сургалтын тухайд сайн дурын ажилтнуудын сонирхлын үнэлгээхийж үз. Сайн дурын ажилтнуудад зориулсан халдварт өвчний эпидемитэй тэмцэхтухай сургалтын багцыг авч хэлэлцүүл.III. Нутгийн иргэдтэй харьцах арга техник. Дүр тоглох.20-30 минут1. Олон нийттэй харьцах арга техникийг ашиглан томоохон гоц халдвартөвчний тархалтаас урьдчилан сэргийлэх, түүнтэй тэмцэх талаар тэдэнд хүргэх голсанаануудыг тоймло. Үүнд: халдварт өвчний эпидемиэс урьчдчилан сepгийлж болно. урьдчилан сэргийлэх ажил дараах зүйлээс эхэлнэ. Үүнд:  ариун цэвэр, эрүүл ахуй  цэвэр ус  сайн, цэвэр сууцанд суух  хүүхдүүдийг дархлаажуулалтад хамруулах  шумууланд хазуулахГҮЙ байх2. Сайн дурынхнаас өөр хүргэх нэмэлт санаа оноо байгаа эсэхийг нь лавла.3. Нутгийн айл өрхтэй нутгийн иргэдтэй харьцах арга техникийн харилцанярианы асуултуудыг ашиглан дүр тоглох хоѐр хүнийг сайн дураар нь гаргаж ир.4. Дүр тоглосны дараагаар ангийн хамт олноос дээрх хоѐр хүний нэгд, юу нь сайн болов, хоѐрт, юуг нь өөрөөр хийх болох талаар санал дүгнэлт хийлгүүл.5. Сайн дурынхныг гурав гурваар нь бүлэглэ. Дараах дүрд ээлжлэнтоглуулна.Үүнд: a. сайн дурын ажилтан b. нутгийн иргэн c. ажиглагч6. Ажиглагч нарыг сайн дурын ажилтны гол санаагаа хүнд хүргэх чадварынталаар тайлбар хэлүүл.IV. Өөрийн ойлгосныг шалгах10-20 минут1. Сайн дурын ажилтны гарын авлагынхаа Сэдэв 2-ийн ―Заавал эзэмшвэлзохих мэдлэг чадвар‖ гэсэн хэсгийг эргэж үзүүл.2. Сайн дурынхныг хос хосоор нь ажиллуулж, Сайн дурын ажилтны гарынавлагынхаа Сэдэв 2-ийн ―Өөрийгээ шалга‖ гэсэн хэсгийг бөглүүл. Өөрийгээшалгана гэдэг нь өнөөг хүртэл үзсэн материалаа хэрхэн өөрийн болгосоноо шалганхянаж байгаа явдал гэдгийг нь сайн дурынханд ойлгуул.3. Хүн бүрийг хийж дуусгахад нь хангалттай хугацаа өг.Сургагч багшид Хэрэв оролцогчдын ихэнх нь бичиг үсэг мэдэхгүй бол асуултуудыг чангаарзориулсан санамж уншиж өгч, сайн дурынхныг амаар хариулуулж болох юм. Хэрэв бичиг үсэггүй хүн хэдхэн байвал та тэдэнтэй тулж ажиллан асуулт хариултыг хийлгэж болох юм4. Хариултуудыг шалгаж үз.Асуулт хариулт1. Нийгэмд гоц халдвар тарааж болзошгүй 6 төрлийн өвчин юу вэ?  суулгах өвчин  амьсгалын замын үрэвсэл 117
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр  вакцин хийснээр урьдчилан сэргийлж болох өвчин (полиомиелит, yellow fever, улаан бурхан болон менингит)  халдвар тээгчээр дамжин халдварладаг өвчин (malaria, dengue)  гоц халдвартай, үхлийн аюултай өвчин (Ebola and Marburg)  Пандемик томуу, шувууны ханиад болон амьсгалын замын хурц үрэвслийн синдром (SARS) зэрэг шинэ төрлийн өвчин эмгэг2. Дээрх өвчний төрөл тус бүрээр урьдчилан сэргийлэх тодорхой багц аргахэмжээг жагсааж нэрлэ байна. Үүнд:  ариун цэвэр, эрүүл ахуй цэвэр ус  сайн, цэвэр сууцанд суух  хүүхдүүдийг дархлаажуулалтад хамруулах  шумууланд хазуулахГҮЙ байх5. Зөв хариулт хэлбэл оролцогчдод баяр хүргэ.V. Нутгийн иргэдийн дунд зохиох ажил 60-90 минут1. Нутгийн иргэдийн дунд хийх ажлыг тоймло.Нутгийн иргэдийн дунд хийх ажил:  Олон нийттэй харьцах арга техникийг ашиглан эпидемид хүргэдэг халдварт өвчнөөс хэрхэн урдчилан сэргийлэх талаар нутгийн иргэдэд зааж сургана. Танай Үндэсний нийгэмлэг халдварт өвчний эпидемийн талаар юу хийхээр төлөвлөж байгааг олж мэд. Та хэрхэн туслаж чадахаа асуу.  Нутгийн удирдлага, орон нутагт ажллаж байгаа бусад сайн дурын байгууллагын удирдлагатай уулзаж халдварт өвчний эпидемийн талаар тэд юу мэдэх, ямар бэлтгэл төлөвлөгөөтэй байгаа талаар асуу.  Эрүүл мэндийн байгууллагын ажилтнуудтай нийтийн хамарсан дархлаа- уулалтын аяны талаар ярилц. Сайн дурын ажилтнууд хэрхэн туслаж садаыхг тэднээс асуу.  Тухайн нутагт халдвар зөөгч шумуулаар дамжин халдварлах өвчин хамаг их асуудал болж байгаа бол шумуулны торны олдоц, нутгийн иргэд шумуулны тор хаанаас олж авч болохыг олж мэд.2. Сайн дурынхныг нутгийн иргэдийн дунд хийх эхний ажлаа дуусгааддараагийн өөр хоѐр ажил сонгож авахыг уриал.3. Дараагийн хичээлийн цагийн хуваарийг тохиролц. Ангидаа эргэн ирээднутгийн иргэдийн дунд хийсэн ажилаа авч хэлэлцэнэ гэдгийг нь анхааруул.4. Талбар дээр ажиллах үед нь сайн дурынхныг удирдан залж тусалж дэмжинэ.5. Сайн дурынхныг сурч мэдсэн зүйлээ гэр орныхонтойгоо хуваалцахыг уриал. 118
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГАМодуль 6ӨВЧНӨӨС УРЬДЧИЛАН СЭРГИЙЛЭХ,ЭРҮҮЛ АМЬДРАХУЙГ СУРТАЧЛАХЗорилгоЭнэхүү модульд сайн дурын ажилтнууд янз бүрийн өвчнөөс урьдчилан сэргийлэхболон эрүүл аж төрөх ѐсыг сурталчлах талаар суралцах болно. Мөн сайн дурынажилтнууд өөрийн нутгийн иргэдийн дунд эрүүл аж төрөх ѐсыг нэвтрүүлэхэд ньтусламж дэмжлэг үзүүлнэ.СэдвүүдЭнэ модуль нийтдээ 16 сэдэвтэй, түүнээс 5 нь албан журмынх, бусдыг нь сонгонүзнэ. Таны сонгон үзэх сэдвүүд нь Модуль 3-т хийсэн нутгийн иргэдийн үнэлгээндээр чинь үндэслэх болно. Нутгийн иргэдийн эрүүл мэндийн боловсрол ба сурталчилгааны Сэдэв 1 ажил Сэдэв 2 Гэр бүл төлөвлөлт Сэдэв 3 Эсэн мэнд амаржихуй Сэдэв 4 Шинэ төрсөн хүүхдийн асаргаа Сэдэв 5 Хоол тэжээл Сэдэв 6 Дархлаажуулалт, вакцинжуулалтын компанит ажил Сэдэв 7 Цэвэр ус, ариун цэвэр, эрүүл ахуй Сэдэв 8 Суулгах өвчин and шингэн алдах Сэдэв 9 Амьсгалын замын хурц үрэвсэл Сэдэв 10 Malariaас урьдчилан сэргийлэх ба түүнтэй тэмцэх (сoнгон) Сэдэв 11 ДОХ ба бэлгийн замын халдварт өвчин (сoнгон) Сэдэв 12 Айх ичих болон ялгаварлан гадуурхалтай хэрхэн тэмцэх (сoнгон) Сэдэв 13 Tuberculosis (сoнгон) Сэдэв 14 Шувууны томуу (сoнгон) Сэдэв 15 Dengueгээс урьдчилан сэргийлэх ба тэмцэх(сoнгон) Сэдэв 16 Өвчтнийг гэрээр асрах (сoнгон) 119
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрМодулийн хураангуйСэдэв 1-т сайн дурын ажилтнууд өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх болон эрүүл ажтөрөх ѐсыг нутгийг иргэддээ хүргэн таниулах, гэгээрүүлэх аргуудаас суралцах базан байдлын үр дүнтэй өөрчлөх харилцаа /ЗБӨХ/-ны арга техник зэргийг үзнэ.Нутгийн иргэд, айл өрхүүдээр явж эрүүл мэндийн сурталчилгаа хийх уулзалтынүеээр сайн дурын ажилтнууд олон нийттэй харьцах арга техникээ эргэн давтана.Сэдэв 2-т сайн дурын ажилтнууд гэр бүл төлөвлөлт болон төрөлт хоорондын зайгзохицуулахын ашиг тусын талаар үзэх болно. Тэдний орон нутагт гэр бүлтөлөвлөлтийн төвүүд хаана байдаг, тэдгээрийн үзүүлдэг үйлчилгээний талаармэдэж авах болно. Нутгийн иргэдэд хүртээмжтэй байгаа гэр бүл төлөвлөлтийнаргуудын давуу тал болон дутагдал сул талын талаар хэлэлцэж, эрэгтэй, эмэгтэйбэлгэвчийг хэрхэн зөв зүйтэй хэрэглэх талаар нутгийн иргэдэд зааж сургах дадлагахийх болно.Сэдэв 3-т жирэмсэн үеийн эрүүл дадал, хэвшил болон эсэн мэнд амаржихын тулдар гэрийн бэлтгэл ямар байх ѐстойн тухайд үзнэ. Жирэмсэн үедээ дор хаяж дөрвөнудаа бэлтгэгдсэн эх барих эмчийн үзлэгт орох, вакцин дархлаажуулалтын чухлыг,мөн жирэмсэн үеийн хоол тэжээлийн тухайд ухуулга сурталчилгааны ажлыг хэрхэнхийх талаар авч хэлэлцэнэ. Түүнчлэн, жирэмсний хүндрэлийн ноцтой шинжтэмдгийг хэрхэн таниж мэдэх, хэзээ эмнэлэгт үзүүлэх гэх зэргийг нутгийн иргэдэдхийж сурахад нь хэрхэн туслах талаар үзнэ.Сэдэв 4-т шинэ төрсөн хүүхдийг эхийн болон ар гэрийн зүгээс хэрхэн асрах талдээр айл өрхүүдэд яаж туслаж болох талаар авч үзнэ. Хөхөөр хооллохын ашиг тус,хүүхдийг вакцинжуулалт, дархлаажуулалтад хамруулах талаар ухуулан таниулах,түүнчлэн шинэ төрсөн хүүхдэд эмнэлгийн түргэн тусламж шаардсан ноцтой шинжтэмдгийг хэрхэн таньж мэдэх талаар мэдэж авах болно.Сэдэв 5-д хоол тэжээлийг тааруулж зохицуулах болон хоол тэжээлийн дутагдлынхоорондын ялгааг мэдэж авна.Хоол тэжээлийн дутагдалтай хүн хэзээ эмнэлэгт үзүүлэх ѐстойг тодорхойлж чаддагболох ба нутгийн иргэдийн дунд хүүхдийг хөхөөр хооллох бас хэрхэн зохистойхооллох талаар ухуулга сурталчилгааны ажлын дадлага хийнэ.Сэдэв 6-д сайн дурын ажилтнууд вакцин хийснээр урьдчилан сэргийлж болоххүүхдийн түгээмэл өвчний талаар судалж мэдэх болно. Үндэснийвакцинжуулалтын хуваарийг авч хэлэлцэн үндэсний вакцижуулалатдархлаажуулатын аяны үеэр орон нутгийн эрүүл мэндийн төвийн ажилд хэрхэнтуслаж болох талаар судалж мэдэж авна. Тэд вакцинжуулалтын аяны ухуулгасурталчилгааны ажилд оролцон дадлагажина.Сэдэв 7-д сайн дурын ажилтнууд ариун цэвэр болон эрүүл ахуйг сайтар сахиснаарсуулгах өвчнөөс хэрхэн урьдчилан сэргийлж болохыг суралцана. Амьдралын 120
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрүндсэн хэрэгцээний загварыг энд дахин авч үзэх ба энэ удаад ус ба эрүүл ахуйэрүүл мэнд, хоол тэжээл, орон сууц болон амьжиргаанд хэрхэн нөлөөлөх тэрнөлөөллийг авч үзнэ. Сайн дурын ажилтнууд цэвэр ус, ариун цэвэр болон эрүүлахуйн таван чухал дадал туршлагыг авч хэлэлцэх ба өөрийн орон гэрт тэдгээрийгнэвтрүүлж, үлгэр жишээ үзүүлэх талаар сайн дурын ажилтнууд юу хийж чадахаахэлэлцэх болно. Гараа зөв угаах арга техникт сайн дурынхан суралцаж, нутгийниргэдийг хэзээ, яаж гараа угаахыг зааж сургах болно. Хувийн болон орон гэрийнариун цэврийг хэрхэн сахих талаар, мөн цэвэр ус, бас ялгадас болон бусад хогхаягдлаа хэрхэн зайлуулах талаар нутгийн иргэдэд гол гол санаанудыг хүргэх ажилхийнэ.Сэдэв 8-д суулгах өвчний шинж тэмдэг болон суулгах өвчинд хүргэдэг үндсэншалтгаануудыг талаар мэдэж авна. Тэд бас шингэн алдахыг танин мэдэх, яаралтайарга хэмжээ авахгүй бол шингэн алдах нь, ялангуяа тав хүртэл насны хүүхдийнхувьд хэрхэн үхэлд хүргэх шалтгаан болдог талаар судалж мэдэх болно. Амаарөгөх шингэн алдахын эрсэн бэлдмэл хорсоол (ORS)-ийг бэлтгэж өгөх зэргээршингэн алдах үед анхны тусламж үзүүлнэ.Сэдэв 9-д сайн дурын ажилтнууд амьсгалын замын хурц үрэвслийн шинж тэмдгийгхэрхэн танин мэдэх, тухайн хүнийг хэзээ эмнэлэгт үзүүлэхийг санал болгох талаарүзнэ. Тэд амьсгалын замын хурц үрэвслээс хэрхэн урьдчилан сэргийлэх мөннутгийн иргэдийн энэ талын мэдлэг мэдээллийг хэрхэн дээшлүүлэх талаар авчхэлэлцэнэ.Сэдэв 10-т сайн дурынхан malaria (хумхаа өвчин)өвчин хэрхэн шүмүүлаар дамжинхалдварладаг талаар үзнэ. Шумууланд хазуулахаас хэрхэн урьдчилан сэргийлэх,түүний дотор шавьжны удаан үйлчилгээтэй хор шингээсэн шүмүүлны эсрэг торондор унтах зэрэг аргуудыг нутгийн иргэдэд хэрхэн зааж сургах тал дээр дадлагахийнэ. Сайн дурынхан malaria (хумхаа өвчин)өвчний шинж тэмдэг болон өвчилсбнхүнийг хэзээ эмнэлэгт үзүүлэхээр явуулах зэргийг сурч мэдэж авна.Сэдэв 11-т сайн дурынхан ДОХ болон бэлгийн замын халдварт өвчин /БЗХӨ/ нэгхүнээс нөгөөд хэрхэн халдварладаг талаар авч үзнэ. Тэд БЗХӨ болон ДОХ-ыншинж тэмдэг, мөн ДОХШ өвчин болон ДОХ вирусын ялгааны талаар үзэх болно.Сайн дурынхан ДОХ-ын халдвар тархахаас урьдчилан сэргийлэх аргуудыг авчхэлэлцэн нутгийн иргэдэд эрэгтэй болон эмэгтэй бэлгэвчийг хэрхэн хэрэглэхталаар зааж сургах дадлага хийнэ.Сэдэв 12-т ДОХ-той холбоотой айж ичих явдалд нөлөөлөх хүчин зүйлсийн талаармэджэ авч, нутгийн иргэдийн дунд ийм ичгүүр, ялгаварлал гадуурхлыг хэрхэнбууруулах арга замыг тодорхойлно. ДОХ-ын вирус тээгчтэй хамтран амьдарч буйхүмүүсийн сэтгэлийн зовиур стрессийн шинжтэмдгийг хэрхэн танин мэдэх, мөнтэдний асран хамгаалагч, ар гэрийнхэнд хэрхэн сэтгэлзүйн дэмжлэг туслалцааүзүүлэх талаар сурч мэдэж авна. 121
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрСэдэв 13-т tuberculosisийн нян хэрхэн тархдаг, түүнийг халдварыг хэрхэнбууруулах арга зам, нутгийн иргэдийн энэ талын мэдлэг мэдээллийг хэрхэндээшлүүлэх талаар авч хэлэлцэнэ. Сайн дурынхан tuberculosisийн шинж тэмдгийгтодорхойлж сурах ба түүний эмчилгээтэй холбоотой бүх эм тариаг тууштайхийлгэж дүүгэхийн ач холбогдлыг мэдэж авна. Тэд нутгийн иргэдийн дундtuberculosisгээс урьдчилан сэргийлэх, мэдлэг мэдээллийг олгох, түүний дотор ДОХ-ын халдвартай хүнтэй хамтран амьдрагчдыг tuberculosisгийн шинжилгээхийлгэхийг уриалах, ийм шинжилгээг сайн дураараа хийлгэхийн тулд шинжилгээавах төвүүд болон зөвлөлгөө өгөх төвүүдийг зааж өгөх үэргийг оролцуулна.Сэдэв 14-т шувууны томуу өвчин өвчтэй шувуунаас хэрхэн хүнд халдварладагтухай сурч мэдэж авах ба шувуу болон хүмүүст шувууны томуу өвчний шинжтэмдгийг хэрхэн таних талаар сурч мэдэж авна. Шувууны томуу өвчний халдвартархалтаас хэрхэн урьдчилан сэргийлэх, энэ талын мэдлэг мэдээллийг нутгийниргэдэд ухуулан сурталчлах ажлын дадлага хийнэ.Сэдэв 15-д сайн дурын ажилтнууд dengue өвчин хэрхэн шумуулаар дамжинхалдварладаг талаар үзэх ба шумууланд хазуулахгүй байх талаар үзнэ. Тэд dengueөвчний шинж тэмдгийг хэрхэн танин мэдэх, өвчтэй хүнийг хэзээ эмнэлэгтүзүүлэхийг санал болгох, мөн орон нутагт шумуулны үржлийн цэг, үүрийг хэрхэнустгах аргуудыг авч хэлэлцэх болно .Сэдэв 16-д сайн дурынхан гэрийн нөхцөлд өвчтөн асрах ур чадварыг эзэмшинэ.Өвчтөн болон тэдний асрагч сахиул нарт сэтгэл санааны болон сэтгэлзүйн дэмжлэгтуслалцааг хэрхэн үзүүлэх талаар авч хэлэлцэнэ. Гэрийн нөхцөл дэх эмийн сангийнбүтцийг тодорхойлох, өвчтөнг хэвтэрийн болон суугаа байрлалаас хэрхэн хөдөлгөхзэрэг дадлага туршлага хуримтлуулна.Идэвхижүүлэгчийн бэлтгэлЭнэ модуль өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх, нас баралтыг бууруулах үүднээснутгийн иргэдийн дунд эрүүл аж төрөх ѐсыг хэвшүүлэхэд голлон анхаарна.Модуль 3-т хийсэн нутгийн иргэдийн үнэлгээний хүрээнд сайн дурын ажилтнуудМодуль 6-д үзэх таван сэдвийг сонгож авсан билээ. Эдгээр сэдвийн сонголтыгхийхдээ дараах зүйл дээр үндэслэсэн болно. Үүнд:  Нутгийн иргэдийн тодорхойлсон хэрэгцээ шаардлага  Malaria, Tuberculosis, эсвэл хүүхдийн урьдчилан сэргийлж болох түгээмэл тархацтай өвчний гм орон нутгийн эрүүл мэндийн төвөөс гаргасан тэргүүлэх чиглэл  Цэвэрлэгээний аян зэрэг нутгийн удирдлагын тодорхойлсон тэргүүлэх чиглэл  АТНИТҮ сайн дурын ажилтнуудын нутгийн иргэдийн дунд хийсэн ажлын дүнгээр олж тодорхойлсон эрүүл бус зан байдал, төлөв зэрэг болно.Сэдэв 2-15-ийн хүрээнд олон нийттэй харьцах шинэ арга техникийг хавсаргасанболно. Сайн дурын ажилтнууд эдгээр арг техникийг ашиглан эрүүл мэндтэйхолбоотой зан байдал, төлөвийг авч хэлэлцэн нутгийн иргэдэд гол гол санаануудыгхүргэх болно. Нутгийн иргэдтэй харьцах арга техникийн талаар мэдээллийн 122
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрагуулгад өвчний шинж тэмдгийг хэрхэн танин мэдэх, эрүүл мэндийн ажилтнытусламжийг хэрхэн авч хүртэх, өвчнөөс хэрхэн урьдчилан сэргийлэх мөн нутгийниргэдийн дунд халдвар тархахтай хэрхэн тэмцэх зэрэг ойлголт багтана.Хэд хэдэн сэдвийн хүрээнд орон нутгийн газрын зургийг ашиглах, түүнд нэмэлтөөрчлөлт оруулах болно.Сэдвийн хураангуй бүрийн агуулга ойролцоо бүтэцтэй байх болно. Үүнд:  Сэдэв болон/эсвэл өвчний талаарх мэдээлэл, тухайлбал юунаас үүдэх болон халдвар нь хэрхэн тархдаг тухай гм  Өвчний шинж тэмдэг  Өвчнийг хэрхэн анагаах, эмчлэх тухай мэдээлэл  Өвчнөөөс хэрхэн урьдчилан сэргийлэх тухай  Нутгийн иргэдийн дунд эрүүл амьдрахуй болон өвчнөөс хэрхэн урьдчилан сэргийлэхийг сурталчлах талаар сайн дурын ажилтнуудын хийж чадах зүйл, авах арга хэмжээ зэрэг бүтэцтэй байна..Энэ модулийн ихэнх сэдэв ойролцоо бүтэцтэй. Сайн дурын ажилтнуудынхэрэгцээнд нийцүүлэн хичээлийн материалд нэмэлт өөрчлөлт оруулан сэдэв тусбүрт зарцуулах цагаа өөрийнхээрээ зохион байгуулах нь таны эрхийн асуудал мөн. VI. Сайн дурын ажилтнуудын өөрсдөд нь тохиолдсон явдал, туршалагаасасуух байдлаар тухайн сэдвээр тэдний юу мэдэх, аль хир мэдлэгтэй болохыг үнэл.Ингэснээр тэдний хариултуудаас тухайн өвчин/сэдвийн талаар сайн дурынхнысоѐлын итгэл үнэмшилийн талаар та мэдэж авах болно. Энэ нь мөн тусхайнагуулга, матүриалыг заах мөн буруу зүрүү ойлголтыг засаж залруулахад аль хир ихцаг зарцуулах шаардлагатай болох, талаар таньд ойлголт өгнө. VII. Тухайн өвчний нутгийн иргэдэд аль хир их дарамт нөлөө үзүүлжбайгааг авч хэлэлцүүл. Сэдвийн хураангуйгаар бэлдсэн товч илтгэлээ танилцуул. VIII. Илтгэх явцдаа асуулт асууж хүмүүсийн анхаарлыг тухайн сэдэвттатахыг хичээ. IX. Жижиг бүлгийн танилцуулга хийлгэх, дүр өгч тоглуулах, өрсөлдөөнттоглоом тоглуулах, нутгийн иргэдэд хүргэх гол гол санааг боловсруулахад нь сайндурын ажилтнуудад туслах нутгийн иргэдийн мэдлэг мэдээллийг дээшлүүлэхкомпанит ажлыг давтан сургуулилах зэргээр харилцан яриа, үйлдэлтэй ангийнажил хийлгэ. V. Өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх, эрүүл аж төрөх ѐсыг сурталчилсан голгол санааг олон нийттэй харьцах арга техникийг ашиглан нутгийн иргэдэдхүргэхдүр тоглолт зохион байгуулах. VI. Хувь хүмүүс, айл өрх болон нутгийн иргэдийн төлөөлөл бүлгүүдтэйажиллаж, зан байдлыг өөрчлөх зэрэг ажлыг багтаасан нутгийн иргэдийн дундахажилд оролцож, сайн дурынханд удирдлага, дэмжлэгээр ханга. Үүнд ухуулгасурталчилгааны ажлын стратегийг тодорхойлох, эрүүл аж төрөх ѐсыг сурталчилсанкомпанит ажилд оролцох, нутгийн иргэдийн дунд эрүүл дадал заншлыгсурталчилдаг орон нутгийн байгууллагуудтай түншлэх зэрэг асуудал багтана.Урьдын адил дараах бэлтгэлийг ханга. Үүнд: 123
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр  Идэвхийжүүлэгчийн гарын авлагаа унш.  Сэдэв тус бүрийн агуулгатай Сэдвийн хураангуй-аас танилцаж, товч илтгэл хийхэд бэлтгэлтэй бай.  Энэхүү модуль-ийн идэвхижүүлэгчийн удирдамжийг уншиж, анги танхим, сонсогчидын тухай бодож, тэдэнд зориулж сурган танилцуулах материалаа хамгийн үр дүнтэй бөгөөд ойлгомжтой хүргэх талаар урьдчилан бодолцох  Сэдэв тус бүрийг зааж эхлэхийн өмнө тухайн сэдвийг заахад ашиглахаар бэлдсэн материал, үзүүлэнгийн жагсаалтыг дахни нэг харж нягтал.  Анги танхимд чинь тухайн хичээлийн цагт чөлөөтэй зөвхөн танай хичээлд зориулагдан сул байгаа эсэхийг шалга.  Оролцогсодтой хичээл орох цагийн болон анги танхимын хуваарийг урьчилан тохиролцож мэдэгдсэн байх хэрэгтэй.  Цагаа зөв зохицуулах үүднээс хичээл дээрээ бугуйн цаг юм уу эсвэл ширээний цагтай ир  Сэдэв тус бүрийн төгсгөлд дүгнэлт, тойм хийх асуултын жагсаалтыг бэлд.  Талбар дээр очиж ажиллахын өмнө урьдчилан бэлд  Уулзалт хийх сайн дурынхныг нэг бүрчилэн уулзах айл өрхийнх нь гишүүдийг олж тодорхойлох  Нутгийн иргэдээс нэр нөлөө бүхий улс, удирдлагатай нь очиж уулзахаас өмнө тухайн уулзалтын зорилгыг маш нарийн тодорхойлж, хүргэхГарчиг Нутгийн иргэдийн эрүүл мэндийн боловсрол ба сурталчилгааны 164 Сэдэв 1 ажил 178 Сэдэв 2 Гэр бүл төлөвлөлт Сэдэв 3 Эсэн мэнд амаржихуй 192 Сэдэв 4 Шинэ төрсөн хүүхдийн асаргаа 202 Сэдэв 5 Хоол тэжээл 212 Сэдэв 6 Дархлаажуулалт, вакцинжуулалтын компанит ажил 221 Сэдэв 7 Цэвэр ус, ариун цэвэр, эрүүл ахуй 231 Сэдэв 8 Суулгах өвчин and шингэн алдах 245 Сэдэв 9 Амьсгалын замын хурц үрэвсэл 257 Сэдэв 10 Malariaас урьдчилан сэргийлэх ба түүнтэй тэмцэх (сoнгон) 265 Сэдэв 11 ДОХ ба бэлгийн замын халдварт өвчин (сoнгон) 275 Сэдэв 12 Айх ичих болон ялгаварлан гадуурхалтай хэрхэн тэмцэх (сoнгон) 290 Сэдэв 13 Tuberculosis (сoнгон) 300 Сэдэв 14 Шувууны томуу (сoнгон) 308 Сэдэв 15 Dengueгээс урьдчилан сэргийлэх ба тэмцэх(сoнгон) 317 Сэдэв 16 Өвчтнийг гэрээр асрах (сoнгон) 326 124
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрСэдэв 1Нутгийн иргэдийн эрүүл мэндийн боловсрол ба сурталчилгааСургалтын зорилгоЭнэ сэдвийг үзсэнээр сайн дурын ажилтнууд дараах мэдлэг чадвар эзэмшинэ.Үүнд: Өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх болон эрүүл мэндийн сурталчилгааг тодорхойлох Зан байдлыг өөрчлөх харилцааны гурван аргыг тодорхойлж, дадлага хийнэ. Нутгийн иргэдийн дунд эрүүл мэндийн боловсролыг хэрхэн сурталчилахыгбиеэр гүйцэтгэж үзүүлэхЗайлшгүй эзэмших мэдлэг, чадвар /Түлхүүр мэдээлэл/1. Зан байдлын өөрчлөлт бол урт хугацааны үйл явц мөн.2. Зан байдлыг өөрчлөх харилцаа нь санаагаа ойлгомжтой энгийн байдлаар ойр орхон давталттай хүргэхэд хамаг үр дүнтэй байна.3. Эрүүл мэндийн сурталчилгаа нь өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх болон эрүүл мэндийн сайжруулах талын үнэн зөв мэдээллийг, өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх аргын хамт хүмүүст хүргэдэг.4. Эрүүл мэндийн сурталчилгааны хамгийн чухал арга бол олон нийттэй үр дүнтэй харьцах явдал мөн.5. Сайн дурын ажилтнууд эрүүл амьдрахуйн талаар айл өрхөөр явж уулзах байдлаар зан байдлын өөрчлөлтийг хөхиүлэн дэмжих болно.6. Айл өрхийн гишүүд болоод нутгийн иргэдийн төлөөлөл бүлгүүдэд эрүүл мэндийн талаар гол гол санааг хүргэхэд олон нийттэй харьцах арга техник бол чухал нөөц хэрэгслэл мөн.7. Эрүүл мэндийн тухайлсан сэдвээр яриа хөөрөө эхлэхийн тулд нутгийн иргэдтэй харьцах арга техникийг ашигла.8. Эрүүл зан үйл, зан байдлын талаар мэдээлэл өгөхдөө зураг дүрслэл ашигла.Сургалтын ажиллагааны санал болгож буй зураглалОролцож байгаа сайн дурын ажилтнуудын тоо болон хэлэлцүүлгийн хэмжээнээсхамаарч энэ сэдвийг үзэхэд ойролцоогоор 95-130 минут шаардана. Модуль 6-ийн удиртгал. Сэдвийн хураангуйгаар бэлтгэсэн товч 25-35 I. Удиртгал танилцуулга хийх мин Зан байдлыг өөрчлөх ЗБӨХ-ны хүмүүст гол гол санаа агуулсан зохиомжийг сургагч багш 25-35 II. харилцаа /ЗБӨХ/-ны танилцуулна. Сайн дурын ажилтнууд тэдгээр зохиомжийг аль хир мин талаар зохиомж хэлэлцэх үр дүнтэй болоход үнэлгээ өгнө. Нутгийн иргэдийн дунд Сургагч багш Модуль 2-т үзсэн нутгийн иргэдтэй харилцах арга 15-20 III. зохиох ажлын тойм техникийг зорилгыг товч тодорхойлно.. мин Үр дүнтэй ЗБӨХ-ны үе шатуудыг бодолцон Олон нийтттэй харьцах 40-50 IV. ЗБӨХ-ны дадлагын ажил арга техникээ ашиглан сайн дурын ажилтнууд нутгийн иргэдэд хүргэх мин эрүүл мэндийн сурталчилгааны нэг гол санаа боловсруулнаХэрэглэгдэхүүн ба бэлтгэл ажил• Сэдвийн хураангуйгаар бэлтгэсэн товч танилцуулга• Самбарын цаас 3-5 хуудас, самбарын өнгө өнгийн үзэг бэлдэнэ.• Модуль 6-ийн сонгосон сэдвүүдийн нутгийн иргэдтэй харьцах арга техник 125
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрСэдвийн хураангуйЭрүү мэндийн сурталчилгаа болон өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх гэдэг бол эрүүлаж төрөх санаа оноо, туршлага зэргийг хувь хүмүүс, олон нийтэд үр дүнтэй хүргэхтухай асуудал мөн. Мэдээлэл авсан хүн шинэ эрүүл дадал эзэмших, эсвэл хуучинмуу эрүүл бус зуршлаасаа салж байвал эрүүл мэндийн чиглэлийн ухуулгасурталчилгааны аижл үр дүнд хүрч байна гэсэн үг мөн. Энэ бол эрүүл мэндийн занбайдлын өөрчлөлтийн амин сүнс мөн.Эрүү мэндийн шинэ дадал эзэмших, эсвэл хуучин эрүүл бус зуршлаас сална гэдэгбол цаг хугацаа шаардсан, ихэнх тохиолдолд олон саад бэрхшээлийг даван туулжбайж хийгдэх нарийн чимхлүүр ажил мөн. Хүмүүс өөрсдийн эрүүл мэндийнчиглэлийн дадал зан төлөвийг өөрчлөхийг хүсэж байх нь чухал. Хүмүүст ба дараахзүйл нөлөөлнө. Үүнд:  Эрүүл мэндийн талаарх итгэл үнэмшил  Гэр бүл, нийгмийн харилцаа  Бие махбодынх нь хариу өөрчлөлт  ОрчинЭрүүл мэнд сайжрах ба/эсвэл амьдралын чанар дээшлэх зэргээр эрүүл мэндийн үрдүнгийн үзүүлэлт сайжирснаар эрүүлжих тийш зан байдал, төлөвийн өөрчлөлтийнгол үр дүн байх болно. Тухайлбал, сайн дурын ажилтнууд хүүхдийгвакцинжуулалтад хамруулахын ач холбогдлыг сайн сурталчилснаар хүмүүсийнхандлага, зан байдлыг өөрчилж чадвал дараах үр дүн гарах болно. Үүнд:  тухайн нутгийн дархлаажсан хүүхд ийн тоо нэмэгдэнэ  вакцинаар урьдчилан сэргийлэгдэх өвчнөөр хүүхэд өвчлөх явдал тухайн орон нутагт эрс буурна.Эрүүл аж төрөх ѐсыг хэрэгжүүлж, өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх, өвчлөлийгбууруулах зан байдлыг эзэмших явдал бол өвчнөөс зайлсхийж, энх тунх сайханамьдрах хамгийн үр дүнтэй арга мөн.Зан байдлыг өөрчлөх харилцаа /ЗТӨХ/Мэдээлэл харьцаа гэдэг бол мэдээлэл солилцох үйл явцыг хэлнэ. Зан байдлыгөөрчлөх харьцаа гэдэг бол хувь хүн, нутгийн иргэдтэй дараах зорилгоор ажиллахыгхэлнэ. Үүнд:  Тэдний нөхцөл байдалд тохирсон эрүүл мэндийн зан төлөвийн өөрчлөлтийг хэвшүүлэхийг уриалах  Зөв зүйтэй зан байдал, төлөвийг санаачлан эхлүүлэх, тэтгэн дэмжих орчин бүрдүүлэх1Зан байдлыг өөрчлөх харьцааны амжилт дараах шийдвэр гаргаснаар эхэлнэ. Үүнд:  ЮУ /ямар мэдээлэл/ хүмүүст хүргэх вэ?1 AIDSCAP/FHI. Control of Sexually Transmitted Diseases. Chapter 4: An approach to effectivecommunication. Undated. AIDSCAP Electronic library. Information from:www.rhrc.org/resources/sti/hivaidsmanual/resources/Day-2-Handouts/D2Introduction-to-BCC.doc 126
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр  ХЭН хүргэх, бас хэн түүнийг нь хүлээн авах  ЯАГААД хүмүүс зан байдлаа өөрчлөх ѐстой  Энэ мэдээллийг ЯАЖ хүргэх  ЯМАР ДАВТАМЖтайгаар гол санааг дахин дахин хүргэх вэ?  ХЭЗЭЭ энэ мэдээллийг хүргэх  ХААНА энэ мэдээллийг хүргэх хамаг сайн байршил байна вэ?Нутгийн иргэдийн дунд зан байдлыг өөрчлөлтийг идэвхижүүлэх нь ЮУ хүмүүст хүргэх вэ?Хүмүүст хүргэх мэдээлэл, гол санааг сонгохдоо дараах зүйлийг бодолцвол зүгээр.Үүнд:1. нэг энгийн санаа өгөх2. энгийн, ойлгомжтой үг хэллэг хэрэглэх3. санаа нь тодорхой байх4. бодитой, тавсан зорилгодоо хүрч чадах тийм үйлдэлд анхааран төвлөрсөн байх ХЭН хүргэх, бас хэн түүнийг нь хүлээн авахЭрүүл мэндийн чиглэлийн мэдээлэл, санааг хэнээр хэлүүлэхийг сонгохдоо дараахзүйлийг бодолцох нь чухал. Үүнд: 1. Энэ санааг хэнээр хүргүүлбэл хамаг оновчтой болох 2. Энэ сэдвээр хамгийн мэдлэг мэдээлэлтэй хүн хэн байж болох? 3. Орон нутгийн хэл аялгаар хэн ярьж чадах, зан заншлыг хэн сайн мэдэх? 4. Хэнд зориулж мэдээлэл өгч байгаа, хувь хүн, бүлэг? 5. Зорилтот бүлэгт хэн энэ санааг хүргэж чадах вэ?Хүүхдийн вакцинжуулалтын аяны өдрүүдэд эхчүүдийг хүүхэддээ вакцинхийлгэхийг уриалах зэрэг санааг заримдаа орон нутгийн удирдлагаар хэлүүлэх ньүр дүнтэй байдаг.Зарим санааг бол АТНИТҮ сайн дурын ажилтнуудаар айл өрхөөр явж байх үед ньхэлүүлбэл сайн.Өөртэйгээ адил төстэй хүмүүстэй харилцахХувь хүмүүс өөртэйгээ адил төстэй хүмүүсээс илүү суралцдаг тал бий. Жишээ ньхүүхнүүд бие биенээсээ гэр бүл төлөвлөлтийн талаар илүүтэй суралцана. Хүүхэдзалуучууд бэлгийн харьцааны талаар өөртэйгээ ижил залуу хүнээс илүү нээлттэйсуралцана. Үүнийг адил төстэй хүмүүсийн арга хандлага буюу адил төстэйхүмүүсийн боловсрол гэнэ. Мэдээлэл түгээж байгаа хүнийг хүлээн авагч ньөөртэйгээ адилхан, төстэй гэж хүлээн зөвшөөрөх нь нөлөөллийн гол нууц мөн.Эрүүл мэндийн сурталчилгаанд энэ адил төстэй хүмүүсээс сурах боловсрол дараахшалтгаанаар ашиглагддаг билээ. Үүнд:  Адил төстэй хүмүүс нэг нэгнээсээ өдөр тутмын энгийн яриан дунд эсвэл байнга уулздаг газартаа албан бус нөхцөл байдалд суралцаж чадах юм. 127
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр  Адил төстэй хүмүүсийн сургалт мөн сургууль, залуучуудын клуб, шашны байгууллага, ажлын байр зэрэг газар ч явагдаж болно. Мөн зах, цугларалт, усны цэг, үсчин гоо сайхан мэтийн албан бус газруудад ч явагдаж болно.  Гол санааг л зөв зүйтэй дамжуулж байвал, мөн элдэв буруу зүрүү ойлголт, буруу итгэл үнэмшил зэргээр нэмж хачирлахгүй л ийм төрлийн сургалт сурталчилгаа маш үр дүнтэй хэрэслэл болой.Насанд хүрсэн хүмүүстэй харьцахНасанд хүрсэн хүмүүстэй харьцахдаа тэд хүүхдүүдээс өөр байдлаар суралцдагболохыг анзаарч тусгах нь чухал.  Насанд хүрсэн хүмүүс амьдралын туршлагатай, тиймээс түрүүчийнх нь мэдлэг, туршлага дээр үндэслэж нэмэх зарчмаар сургалтыг явуулбал илүү. Насанд хүрсэн хүмүүс амьдралын зорилгын талаар илүү сайн төсөөлөлтэй байх агаад мэдлэгийн үнэ цэнийг илүү сайн мэдэх тул суралцах идэвхи сэдэл нь илүүтэй байна.  Насанд хүрсэн хүмүүс өөрийн мэдлэг туршлагаа суралцах процестоо ашигладаг  Насанд хүрэгчид өөрсдийн зан байдлын өөрчлөлтөөс урган гарч буй ялгаа үр дүнг хүлээн зөвшөөрөх боломж, чадвартай байх ѐстой.Насанд хүрсэн хүмүүстэй мэдээлэл өгч харьцахдаа дараах зүйлийг бодолцох ньчухал. Үүнд:  Юу заах гэж байгаа талаар шийдвэр гаргахад бүрэн оролцуулах  Сурах үйл явцыг илүү оролцооны шинж чанартай болгож хэлэлцүүлэг хийлгэх, харилцан яриа өрнүүлэх зэргээр дан лекц уншихаас зайлсхийвэл зүгээр.  Нутгийн иргэдийн хамтлагийг илүү сайн сайхан болгоход нь туслах нөхцөл байдал, үйлдлийн талаар бодит жишээ татаж ярь. ЯАГААД хүмүүс зан байдлаа өөрчлөх ѐстойХүмүүс зан байдлаа өөрчлөх ѐстой болоход дараах зүйл тус нэмрэ болно. Үүнд: 1.Зан байдлаа өөрчилснөөр тэдэнд ямар ашиг тус гарахыг тайлбарлах 2.Зан байдлаа өөрчилсний дүнд тэдний эрүүл мэнд, амьдралын хэрэгцээ хэрхэн сайжрах талаар ухуулан таниул.Хүмүүсийн зан байдлаа яагаад өөрчлөх ѐстойн талаар зарим жишээ дурьдахад:  Бие сайжрах  Эрүүл болох  Урт наслах  Ажлын чадвартай байх  Гэр бүлдээ анхаарал халамж тавих чадвартай байх  Бүтээмжтэй байж, нутаг орондоо хувь нэмэр оруулах Энэ мэдээллийг ЯАЖ хүргэхМэдээлэл, санааг хэрхэн хүргэхийн шийдэхдээ дараах зүйлийг анхаарвал зохино:1. тухайн санааг хүнд яаж үр дүнтэй хүргэх вэ?2. Тухайн санааг хүргэхийн тулд ямар материал ашиглах вэ? Тухайлбал: 128
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр  Сонин, дараах материал зэрэг хэвлэмэл бүтээгдэхүүн. Энэ нь бичиг үсэггүйхүмүүст тохиромжгүй байж болох юм.  Зураг дүрслэл хүүхэд болон бичиг үсэггүй хүмүүст илүү ойлгомжтой байдаг.Тэмдэг, бэлэгдэл, жишээ нь ―Тамхи татахыг хориглоно‖ гэсэн тэмдэг санаагтодруулж хүч оруулж болох юм.  Өгүүлэл ярих, драмт жүжиг мэтийн аман харьцаа  Тодорхой сэдвийн хүрээнд нөхцөл байдлын маш энгийн жүжигчилсэнтоглолтыг дүр тоглох гэж ойлгоно. Жишээ нь, нэг гэрийнхэн бие зассаны дараагааргараа угаадаг болсноор өвчлөл буурч байгааг харуулах.  Тодорхой ярианы сэдвээр хүмүүсийг цуглуулан ярилцуулах буюу бүлгээрхэлэлцэх. Нутгийн иргэдийн дунд мэдээлэл дамжуулах маш үр дүнтэй арга байжболох ба нутгийн иргэдийн дунд цаашид үргэлжлүүлэн хэлэлцэх ярианы сэдэвболох магадлал өндөр.  Хувь хүн хоорондын харьцаа /4Х/ гэдэг бол хамтын нэгэн асуудлаар хэннэгэнтэй шууд ярилцахыг хэлнэ. 4Х-ааг тухайн хүний тодорхой хэрэгцээг ойлгох,тухайн нөхцөл байдалтай холбогдсог санал хэлэх зэрэгт ашиглана. 4Х-ааг хүлээнавагч тал нь айл гэрийн ээж хүн, tuberculosisтэй хүн, эсвэл ДОХ-оос улбааланөнчирсөн хүүхдүүдийг асарч байгаа нацаг эгч байж болох жишээтэй. ЯМАР ДАВТАМЖтайгаар гол санааг дахин дахин хүргэх вэ?Ямар давтамжтайгаар тухайн санааг дамжуулж хүргэх талаар сонгохдоо дараахзүйлийг бодолцвол зүгээр. Үүнд:1. Тухайн санааг хэдэн удаа давтан явуулж болох вэ?2. Эерэг үйлдэл болон зан байдлыг өөрчлөхөд хүч оруулах ямар төрлийн юмхийж болох вэ? Ойр ойрхон давтсанаар хүч оруулж, эрүүл аж төрөх ѐс болон занбайдлыг өөрлөх харилцаагаар хүргэх гээд байгаа санаануудыг хүмүүсийн ой тоондороход илүү дөхөмтэй болгоно. Нэг энгийн мессеж, санааг нэгэнт тодорхойлсныдараагаар тухайн зорилтот хүн болон бүлэгт аль болох олон удаа давтах нь зөв. ХЭЗЭЭ энэ мэдээллийг хүргэх?Мэдээлэлийг хэзээ хүргэх дамжуулахаа шийдэхийн туд дараах зүйлийг бодолцволзүгээр. Үүнд:1. Тухайн хүн, зорилтот бүлэг зан байдлын өөрчлөлт эхлүүлэхэд бэлэн байна уу?2. Жилийн, болон өдрийн ямар цагт мэдээллийг хүргэвэл хамаг сайн болох?Хүмүүс зан байдлаа өөрчлөх шаардлагатайг ойлгохоос нааш, өгч байгаамэдээллийг хүлээж авахгүй, сонсохоос ч цааргалах болно. Өвчин тахлын халдюварихээр тарах, эсвэл хүмүүс өвдсөн үедээ л яаж байдлаа сайжруулах талаар бодно.Нүдэнд харагдах зайлшгүй хурц хэрэгцээ шаардлага байхгүй байгаа нөхцөлд эрүүлмэндийн сурталчилгаа явуулахад бэрх. Жишээ нь, тухайн нутаг оронд шувуунытомуу бүртгэгдээгүй байхад түүнээс урьдчилан сэргийлэх талаар ярихшаардлагаггүй ч байж болох юм.Хүмүүсийн тухайн мэдээллийг хүлээн авах хамаг сонирхолтой байж болох жилийнулирал эсвэл өдрийн цагийг бодолцох учиртай. Тухайлбал, борооны улирлындараагаар суулгах өвчин ихэсдэг тул суулгах өвнөөс урьдчилан сэргийлэх тухайборооны улирал эхлэхийн өмнө ярьвал илүү үр дүнтэй байж болох юм. 129
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр ХААНА энэ мэдээллийг хүргэх хамаг сайн байршил байна вэ?Мэдээлэл хүргэх газрын байршлыг сонгож авахдаа дараах зүйлийг бодолцволзүгээр. Үүнд:1. тухайн мэдээллийг хаана хүргэх ѐстой?2. Томоохон хэсэг бүлэгт хүмүүст эрүү мэндийн чиглэлийн мэдээлэл, санааоноог хүргэх ямар боломж байна вэ? Жишээ нь, сургууль бол нутаг болгонд байдаг,бас дор дурьдсан шалтгааны улмаас эрүүл мэнд, хоол тэжээл, анхны тусламжийнталаар нутгийн иргэдэд мэдээлэл хүргэсэн тохиромжтой газар болно. Үүнд:  Багш нар сургалт явуулах дадлага туршлага бүхий хүмүүс  Сруагч, оюутнууд эрүүл мэндийн талын мэдлэг мэдээллийг гэрийнхэндээ дамжуулан хүргэж болно.  Бас оюутан сурагчид өөрийн үе тэнгийнхэндээ зааж сургаж чадна, өөр сургуулийн эсвэл сургуулиас гадуурх найз нөхөдтэйгээ баг болон бусад хүүхэд, залууст тухайн мэдээллийг хүргэж зааж сургах боломжтой юм.  Сургуулиуд нутгийн иргэдийг олноор цуглуулан уулзалт хурал зөвлөлгөөн хийх зориулалтын анги танхимтай.Шашны байгууллагууд бол эрүүл мэндийн чиглэлийн ухуулга сурталчилгаа,өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх талын ажил хийхэд маш тус нэмэр болж чадах юм.Бүх шашны байгууллагыг нутгийн иргэдийн дунд эрүүл мэндийн тэргүүлэхчиглэлийг тодорхойлох, гол гол санааг олон түмэнд хүргэхэд дараах шалтгаанаарөргөнөөр ашиглах нь маш чухаг билээ. Үүнд:  Шашны тэргүүнүүд нь тухайн орон нутагтаа нэр хүнд бүхий, нутагтаа шийдвэр гаргах процесст хамгийн нөлөө бүхий оролцдог хүмүүс байдаг.  Шашны тэргүүн болон байгууллагууд вакцинжуулалтын аян болон эрүүл мэндийн чиглэлийн бусад компанит ажилд олон түмнийг дайчлан оролцуулах оролцооны хувь хэмжээг мэдэгдэхүйц нэмэгдүүлэхэд тодорхой үүрэг гүйцэтгэж болох юм.  Шашны тэргүүнүүд айж ичдэг эмзэг бүлгийг оролцуулахыг бусдад ятгаж дөнгөнө.Ажлын байр бол ажилдаа шууд аваад нэвтрүүлэн хэрэгжүүлж болох эрүүл мэндийнчиглэлийн тийм зан байдлыг ухуулан сурталчлахад сайн газар юм. Жишээ нь хоолхүнс, амьтантай ажилладаг, эсвэл олон хүнтэй ажилладаг хүмүүст гараа тогтмолсайтар угаахыг сурталчлах нь тэдэнд хүргэх маш сайн санаа байх болно.Эмэгтэйчүүдийн эсвэл эрэгтэйчүүдийн байнга уулзаж цугаладаг газрууд бол гэрбүл төлөвлөлт, эсэн мэнд амаржихуй болон шинэ төрсөн хүүхдийн асаргааныталаар эрүүл мэндийн ухуулга сурталчилгаа хийхэд аятайхан тохиромжтой газар.Биеийн тамир, спортын багууд бол анхны тусламж, гэмтлээс урьдчилан сэргийлэхталын мэдээлэл авахад нээлттэй байх магадлалтай.Эрүүл мэндийн зан байдлын өөрчлөлтөд тулгарах саад бэрхшээл.Зан байдлын өөрчлөлтийн харьцаа үр дүнгүй болох хэд хэдэн шалтгаан байжболно. Үүнд: 130
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр  Мэдээллийг хүргэж байгаа хүнд итгэх итгэл сул  Итгэл үнэсмшлийн тогтолцоо таарахгүй, эсвэл хүргэж байгаа санаа, мэдээлэлтэй санал нийлэхгүй байх  Өөр хэрэгцээ сонирхол давалгайлсан тул эрүүл мэндийн чиглэлийн зан төлөвийн өөрчлөлт тэргүүлэх чухал биш санагдах  өөрчлөлт хийх хүсэл байвч, нөөц болон эрүүл мэндийн төвийн хүрэлцээ дутагдалтай.  Нийт нутгийн иргэдийн зөвшөөрөлгүй хувь хүмүүс өөрлөлт хийж чадахгүй, эсвэл нийтээрээ ийн өөрчлөхийг хүлээн зөвшөөрөх ѐстой байх  Бусдаын дэмжлэг дутагдах гм.Мэдээлэл харилцааЭрүү мэндийн сурталчилгаа болон өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх талаар харилцажбайхдаа сайн дурын ажилтнууд дараах зүйлийг анхаарч явах нь чухал. Үүнд:  Хүний нүдрүү нь харж, байдлыг нь ажиглаж, орчны аюулгүй байдлын анзаарч байх  Хүмүүсийн хэлж ярьж байгаа зүйлийг анхааралтай сонсож, үнэнч шударга байх зарчмыг мөрдөх  Суралцах-хүмүүс яагаад асуудалтай эсвэл тэргүүлэх чиглэлтэй байгааг ойлгож мэдэх, санаа бодлоо өөрчилж сурах, алдаанаасаа суралцах, бусдын алдаанаас суралцах  Хуваалцах-санаа бодлоо дасган зохицуулах  Халамжлах- хүнийг ойлгож энэрэнгүй харьцахНутгийн иргэдтэй харьцах арга техникСайн дурынхан нутгийн иргэдтэй уулзах, мөн айл өрхөөр явж уулзалт хийх үедээАТНИТҮ ажиллагааг олон нийттэй харьцах арга техникээр нөхөн ашиглаж явна.Арга техник бүр нь ашиглахад хялбар болгосон тухайлсан эрүүл мэндийн сэдвээрцуглуулж боловсруулсан үнэн зөв мэдээлэл байх бөлгөө. Олон нийттэй харьцахарга техник нь айл өрх, нутгийн иргэдтэй нүүр хагарч яриа эхлэхэд ашиглахзориулалттай. Арга техник тус бүр АТНИТҮ сайн дурын ажилтан нутгийниргэдийн дунд хэвшүүлэх гэж зорьж буй зан байдлын өөрчлөлтийн харьцааны үйлявцыг дэмжих мэдээлэл дотроо агуулж байгаа юм.Нутгийн иргэдтэй харьцах арга техникийг Африкийн Улаан загалмай, улаанхавирган сарны үндэсний нийгэмлэгүүдээс боловсруулсан ижил төрлийн―Африкийн улаан загалмай, улаан хавирган сарны санаачилга 2010 оны аргааргачлал‖ гэсэн нэртэй сургалтын аргачлал дээр үндэслэн боловсруулсан билээ.Арга техник бүрт агуулагдсан энгийн хялбар санаануудыг тухайн орон нутгийнонцлогт тааруулан хүмүүст хүргэснээр зан байдлын эерэг өөрчлөлтийг буй болгожчадахыг Үндэсний нийгэмлэгүүд олж мэдсэн байна.АТНИТҮ сайн дурын ажилтнууд өөрийн гэр орондоо үлгэр жишээ үзүүлж,үлгэрлэн дагуулах байдлаар, мөн ойр орчмынхоо айл хөршүүдтэйгээ мэдээлэл 131
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрсолилцох журмаар нутгийн иргэдийн дунд эрүүл аж төрөх ѐсыг сурталчланхэвшүүлэх бүрэн боломжтой билээ.Нутгийн иргэдтэй харьцах арга техникийг хэрхэн ашиглах тухайдЭнэ мэдээллийг Модуль 2, Сэдэв 4-өөс авсан. Модуль 6-ааг эхлэхийн өмнө сургагчбагш үүнийг нэг давтахыг хүсэж болно.Эдгээр арга техникийг үр дүнтэй ашиглахын тулд Хэрэглэгдэхүүн ба бэлтгэл ажил,хэлэлцүүлэг мөн дадлага чухал хэрэгтэй. Хичээл бүрийн туршид эдгээр аргатехниктэй танилцаж, бас анги танхимдаа тэдгээрийг ашиглаж хэрэглэх дадлагахийх болно.Нутгийн иргэдтэй дараах чиглэлээр яриа хөөрөө эхлүүлэхэд тус нэмэр болно.Үүнд:  Зураг  Ярианы сэдвийг дэмжиж тухайн сэдвээр нутгийн иргэдийн дунд харилцан яриа өрнүүлэх асуулт гаргаж ирж болох юм  Эрүүл мэндийн хурц асуудлаас урьдчилан сэргийлэх, эсвэл байдлыг сайжруулах арга хэмжээний хэлэлцүүлэг зэрэг байж болох юм. .Нутгийн иргэдийн дунд эрүүл зан үйл, ажиллагааг дэмжин сурталчлах гарынавлага, лавлах байдлаар эдгээр арга техникийг бодож боловсруулж болох юм.Арга техник бүрийн хувьд сайн дурын ажилтан нутгийн иргэдийн дунд өөрчлөлтавч ирэх хүмүүст хүргэвэл зохих хэдэн гол санааг мөн энгийн үйлдлийг тогтоожавах шаардлагатай болно.Нутгийн иргэдтэй харьцах арга техник уян хатан байх ѐстой бөгөөд тухайн ороннутгийн (арга техникээ хэрэглэх гээд байгаа тэр орон нутгийн) онцлогт таарууланзохицуулах шаардлагатай. Ийнхүү тааруулж зохицуулах тухай Хэрэгжүүлэх гарынавлагад илүү дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн байгаа. Жишээлэхэд, орон нутгийнгаралтай хоол хүнсний бүтээгдэхүүнийг эрүүл мэндийн удирдах газраас гэрийннөхцөлд хоол тэжээлийг сайжруулах хөтөлбөрт ашиглахаар болсон нь оносон аргабайж болох юм. Бүх тааруулж зохицуулах ажиллагаа үндэсний болон олон улсынзаавар журмыг дагаж мөрдвөл зохилтой.Асуу-Магт-Зөвлө-ХянаЭнэ модулийн ихэнх сэдвийн хүрээнд сайн дурын ажилтнууд нутгийн иргэдэдчиглэсэн гол гол санаануудыг олон нийттэй харьцах арга техник ашиглан хүргэхболно. Нутгийн иргэдтэй харьцах арга техникийг ашиглан ангийн ажлын үед дүртоглох дадлага хийхдээ сайн дурынхан Асуу-Магт-Зөвлө-Хяна гэсэн аргыгашиглана. Үүнд:  АСУУ —тухайн хүний өнөөгийн зан байдлын аль нь болж байна, юуг нь сайжруулах хэрэгтэй байгааг олж мэд.  МАГТ— тухайн хүний эрүүл зан байдлын тал, эсвэл зөв зүйтэй хийж байгаа зүйлийг нь үргэлж магтаж бай.  ЗӨВЛӨ— өөрчилж сайжруулмаар байгаа зан үйлийнх нь талаар зөвлөгөө өг. Шаардлагатай бол ямар байх ѐстойг нь биеэр гүйцэтгэж үзүүл. 132
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр  ХЯНА— тухайн хүнээсээ ярьсан зүйлийг тань ойлгосон эсэхийг лавлаж, нутгийн иргэдийн дунд хийх ажлын хүрээнд түүнд түгээсэн мэдээллээс юу ойлгож авсныг нь хэлүүл.Эрүүл зан үйл, эрүүл мэнддээ тусай зан байдлын өөрчлөлтийг гаргахыг уриалсанмэдээллийг нутгийн иргэдэд хүргэхдээ сайн дурын ажилтнууд олон нийттэйхарьцах арга техникээ ашиглана гэж үүзэж байгаа. Сайн дурын ажилтнууд өөрснөөгэр орондоо эрүүл аж төрөх ѐсыг сахиж, бусдад үлгэр болж үлгэрлэн дагуулахучиртай юм. Эрүүл зан байдлыг хадгалахын тулд сайн дурын ажилтнуудын хувьдхарж ажигласан сайн эерэг өөрчлөлт, зан байдлын талаар магтаал сайшаал, урмынүг хайрлаж явах нь чухал. Тэд мөн дараах зүйлийг анхаар байвал зүгээр:  Нутгийн иргэд эрүүл мэндийн ямар асуудал шийдэхийг хүсч байгааг мэдэх  Эрүүл мэнд, өвчлөлийн талаар нутгий соѐл, итгэл үнэмшлийг мэдэж байх н  тухайн орон нутагт эрүүл мэндийн чиглэлээр ажиллаж байгаа бусад байгууллагаас ямар санаа оноо түгээж байгаа талаар мэдэж байх  Зан байдлыг өөрчлөх харилцааны түгээх гол гол санааны талаар зохицуулагч, удирдагч, нутгийн удирдлага, эмнэлгийн ажилтнууд, бусад сайн дурынхантайгаа ярьж хэлэлцэх  нийгмийн хэм хэмжээнд нөлөөлөхийн тулд өрх гэр, нутгийн иргэдийн төлөөлөл, засаг захиргаа болон эрүүл мэндийн ажилтнуудтай ажиллах  энгийн хялбар санаануудыг ойлгомжтой энгийн ү хэллэгээр дамжуулах г  Хүргэх гэсэн гол гол санаагаа өөр үг хэллэгээр найруулан хэлж давтах бөгөөд нутгийн иргэд тэдгээр санааг давтаж байхад анхаарлаа төвлөрүүл  Гол санаануудыг дахин дахин давт.  идэвхитэй сонс.Ном зүйBehavior Change Communication Handbook Series: AIDSCAP/Family Health International, 1996.Arlington, VA. Information from: www.fhi.org/en/HIVAIDS/pub/guide/BCC+Handbooks/index.htm.AIDSCAP/FHI. Control of Sexually Transmitted Diseases. Chapter 4: An approach to effectivecommunication. Undated. AIDSCAP Electronic library. Information from:www.rhrc.org/resources/sti/hivaidsmanual/resources/Day-2-Handouts/D2-Introduction-toBCC.doc.African Red Cross and Red Crescent Health Initiative, Toolkits for Volunteers 2010. House-to-HousePromotion and Prevention Guidelines. Available from:www.ifrc.org/Docs/pubs/health/archi/housetohouse.pdf.Идэвхижүүлэх чиглэлI. Нутгийн иргэдийн дунд хийх эрүүл мэндийн сурталчилгаа, өвчнөөсурьдчилан сэргийлэх ажил. Оршил 15-25 минут1. Сайн дурын ажилтнуудыг хичээлдээ урих.2. Модуль 6-ийн зорилго агуулгыг танилцуул. Мөн энэ модульд үзэх сэдэв тусбүрээр эзэмшвэл зохих мэдлэг чадварын талаарх сайн дурынхны хүлээлтийгтоймло. Сонгож авсан гол гол сэдвийг товч танилцуул.Сургагч багшид зориулсан Сэдэв тус бүрийг хэрхэн хэзээ заах талаараа сайн дурынхандсанамж танилцуулж, сайн дурынхнаар ―батлуулж‖ авч болох юм 133
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр3. Сэдвийн зорилго, агуулгыг танилцуул. Модуль 2, Сэдэв 1 дээр үзсэнхарилцах болон харилцаа бий болгох тухай үзсэн зүйлээ санаж байгаа, танилцуулахсайн дурынхан байгаа эсэхийг лавла. Дараах хариултыг хүлээж ав. Үүнд: Үр дүнтэй харилцах гэдэг бол хөгжүүлж, дадгажуулж болдог ур чадвар Үр дүнтэй харилцах гэдэг нь: – уламжлалт практик соѐлыг дагах – нүдрүү нь харж ярих – нөхөрсөг байх – сонирхол, хүндэтгэл илэрхийлж харьцах – харьцаж байгаа хүнийхээ байрлалтай зэрэгцэх – асуудлыг ойлгож харьцах – идэвхитэй сонсох – хүмүүс хэлснийг чинь ойлгож байгаа эмэхийг хянаж байх Харьцааны саад бэрхшээлийг даван туулах гэдэг нь : – нөхцөл байдлыг ойлгох – уян хатан байх – бүх үзэл бодлыг хүндэтгэхСургагч багшид Модуль 2-ын эзэмшвэл зохих мэдлэг, чадварыг дахинзориулсан санамж нэг танилцуулж болох юм.4. Сэдвийн хураангуйг ашиглан дараах зүйлийг тодорхойлон танилцуул: эрүүл мнэдийг сурталчлах болон өвчнөөс урьдчилан сэрргийлэх эрүүл мэндийн зан байдлыг өөрчлөх зан байдлыг өөрчлөх харилцаа (ЗБӨХ) Нутгийн иргэдийн дунд зан байдлыг өөрчлөх харилцаа (ЗБӨХ)-нд уриалах зан байдлыг өөрчлөхөд тулгарах саад бэрхшээл5. Сайн дурынхныг сайн хариулсанд нь баяр хүргэ.6. Сургалтын үед асуулт асуухыг урамшуул. Бас асуултаа бичээд асуултынхайрцганд хийж болохыг нь сануул. Эдгээр асуултыг сэдэв тус бүрийг үзэждуусахад хариулна.II. Зан байдлыг өөрчлөх харилцааны талаарх зохиомжууд 25-35 минут1. Сайн дурын ажилтны гарын авлагын Сэдэв 1-ийг нээлгэж үзүүл. Эрүүлмэндийн сурталчилгаа, өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх сэдэвтэй гурван зохиомжуншиж өгнө гэж тайлбарла. Эдгээр зохиомжийн дагуу хүмүүст хүргэхээр сонгонавсан зан байдлыг өөрчлөх гол гол санаануудаа хэлэлцэж, дүнгээ нийт ангийн өмнөтанилцуулахыг даалга.2. Зохиомж бүрийн хувьд сайн дурынхнаас дараах асуулт асуу. Үүнд:  Эрүүл мэндийн сурталчилгаа, өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх талаар хүмүүст хүргэх санаа гэж юу вэ?  Тухайн санаа тодорхой бөгөөд ойлгомжтой байна уу?  Тухайн санаа энгийн ойлгомжтой үг хэллэгтэй байж чадаж байна уу?  Тухайн санааг хэлж хүмүүст хүргэх хүнээ оносон байна уу? Үгүй бол тийм хүн хэн байна?  Тухайн санааг хүргэх ѐстой хүмүүстээ хандуулж чадаж байна уу? Үгүй бол ямар хүмүүст энэ санааг хүргэх ѐстой вэ? 134
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр  Тухайн санааг хүмүүст хүргэх арга нь хамаг үр ашигтай байж чадах уу? Үгүй бол өөр илүү үр ашигтай ямар агра байна вэ?  Тухайн санааг хүмүүст хүргэх хамгийн оновчтой цаг нь хэдийд вэ? Үгүй бол хэзээ хамгийн сайн цаг байх вэ?  Энэ санааг хүргэх хамгийн сайн газар нь энэ мөн үү? Үгүй бол хаана хүргэх нь дээр вэ?Сургагч Эхний хоѐр зохиомж нь зан байдлыг өөрчлөх харилцаанд шууд хамаарахГҮЙ.багшид Сайн дурынхнаас энэ яагаад үр дүнтэй бус, бас түүнийг хэрхэн сайжруулах талаар хэлэлцэхийг уриал. Жишээ нь, Зохиомж 1-д шинэ төрсөн эхтэй АТНИТҮ эрэгтэйзориулсан сайн дурын ажилтан биш эмэгтэй хүн уулзвал зүгээр. Зохиомж 2-т хүмүүст хүргэхсанамж гээд байгаа санаа нь тодорхой бус, мөн эмнэлгийн ажилтан хүмүүст хүүхдээ бүгдийн вакцинжуулалтад хамруул гэж хэлэх нь юу л бол. Сайн дурынхны үнэлэх санаануудыг италикаар бичсэн байгаа3. Эхний зохиомжийг уншиж өгөөд хэлэлцүүлгийг удирд.Зохиомж 1АТНИТҮ эрэгтэй сайн дурын ажилтан шинэ төрсөн эхтэй гэрт нь очиж уулзлаа.Тэрээр сүүлийн гурван долоо хоногийн туршид хүүхдээ хөхөөр хооллож байгаа аж.Сайн лурын ажилтан эрэгтэй түүнд хөхөөр хооллохын ач тусын талаар ярьж өгнө.Тэрээр ―Хөхний сүү бол шинэ төрсөн хүүхдийн эхний зургаан сард шаардлагатайганц хоол тэжээл, унд нь мөн‖ гэж хэлж байна. Гээд тэрээр зургаан сарын дараадахин эргэж ирнэ гэж байна.4. Дараагийн зохиомжийг уншиж өгөөд хэлэлцүүлгийг удирдЗохиомж 2Хүүхдийн вакцинжуулалт, дархлаажуулалтын аян дөхөж, түүний хүрээнд ороннутгийн эрүүлийн хамгаалах удирдлагууд вакцинжуулалтын компанит ажилзохиож байна. Эмнэлгийн эрэгтэй аижлтан орон нутгийн сургууль дээр нутгийнэрэгтэйчүүдийг цуглуулан уулзалт хийж байна. Эмнэлгийн ажилтан орон нутгийнбүх хүүхдийг вакцинжуулалтад хамруулах хэрэгтэй. Учир нь вакцин хийлгэсэнхүүхэдл бол аз жаргалтай хүүхэд мөн‖ гэж хэллээ. Тэрээр бүх эрчүүдийг гэрорныхондоо очиж энэ тухай ярихыг уриалаад бүх хүүхдийг вакцинжуулалтадхамрагдахыг хүсэж байгаагаа илэрхийлнэ.5. Сүүлийн зохиомжийг уншиж өгөөд хэлэлцүүлгийг удирд.Зохиомж 3АТНИТҮ эмэгтэй сайн дурын ажилтан зах дээр хэдэн гэр бүлтэй залууэмэгтэйчүүдтэй гэр бүл төлөвлөлтийн тухай ярьж байна. Тэрээр зурагт хуудас,брошур мөн хүүхнүүдэд харуулах гэр бүл төлөвлөлтийн зарим арга хэрэгслийг авчирсэн байна. Тэрээр ―Жирэмслэлтийг төлөвлөснөөр эх, хүүхдийн эрүүл мэндийгсайжруулах юм‖ гэж сурталдана. Залуу эхчүүл олон асулт тавина. Сайн дурынаижлтан тэдгээрийг хамгийн ойрын гэр бүл төлөвлөлтийн төв дээр очиж илүүмэдээлэл авахыг уриалаад долоо хоног тутам тэдэнтэй уулзахаар тохирлоо.Сургагч багшид Эрүүл мэндийг сурталчлах туршлага болон танай нутагт өвчнөөсзориулсан санамж урьдчилан сэргийлэх талаар хүмүүст хүргэх гол санаа зэргийг ашиглан та өөрийн гэсэн зохиомж боловсруулж болох юм.III. Нутгийн иргэдтэй харьцах арга техник. Дүгнэлт 15-20 минут1. Модуль 2, Сэдэв 2-ын ―Сэдвийн хураангуй‖ болон ―‖Нутгийн иргэдтэйхарьцах арга техник‖ гэсэн хэсэгт байгаа мэдээллийн товч тойм хий. Цаашлаад 135
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрэрүүл мэндийн чиглэлийн шинэ шинэ сэдэв үзэх бүрийд нутгийн иргэдтэй харьцахарга техникт дадлагажих боломж бололцоо дахин гарч ирэхийг нь сайн дурынханддуулга.IV. Зан байдлыг өөрчлөх харилцааны дадлага. 40-50 минут1. Сайн дурынхныг гурваас дөрвөн хүнтэй бүлгүүдэд хуваа. Бүлэг тус бүртөөрийн нутгийхандаа хүргэх зан байдлыг өөрчлөх санааг хэлэлцэж, нэгийг сонгожавахыг даалга2. Бүлэг тус бүрээр анги нийтэд хандан нутгийн иргэддээ тэдний хүргэх эрүүлмэндийг сурталчлах, эсвэл өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх мэдээллээрээ танилцуулгахийлгэ. Ингэхдээ дараах зүйлийг анхаарахыг зөвлө. Үүнд:  ЮУ /ямар мэдээлэл/ хүмүүст хүргэх вэ?  Тухайн мэдээллийн АЛЬ хэсэг нь сонсогчдыг өөрчилж эхлэх вэ?  ХЭН хүргэх,  ХЭНд зориулсан болох  Энэ мэдээллийг ЯАЖ хүргэх  ЯМАР ДАВТАМЖтайгаар гол санааг дахин дахин хүргэх вэ?  ХЭЗЭЭ энэ мэдээллийг хүргэх  ХААНА энэ мэдээллийг хүргэх хамаг сайн байршил байна вэ?3. Сайн дурын ажилтныхаа гарын авлагын Сэдэв 1-д байгаа ЗБӨХ-ны шалгаххуудсыг ашиглахыг сайн дурынханд зөвлө.4. Бүлгүүдэд хэлэлцэж, танилцуулгаа төлөвлөх хангалттай хугацаа тавьж өг.Сургагч багшид зориулсан санамж Ангиар явж, шаардлагатай бол зөвлө5. Бүлэг тус бүрийг өөрсдийнхээ ЗБӨХ-ны санаагаа танилцуулахыг даалга.Бусад бүлгүүдийг тухайн бүлэг юун дээр сайн ажилласан, юун дээр цаашиданхаарч, засаж сайжруулах хэрэгтэй тал дээр санал зөвлөмж, тайлбар сайн хэлүүл.6. Бүлэг тус бүрийг идэхитэй оролцсонд нь таларх7. Нутгийн иргэдтэй харьцах арга техникийг эрүүл мэндийн зан байдлыгөөрчлөхийг уриалахад хэрхэн ашиглаж байгаа талаар сайн дурынхнаас асуу.8. Түрүүчийн сэдэв дээр ашиглаж байсан нутгийн иргэдтэй харьцах аргатехникийг сонгож ав. ЗБӨХ-ны шалгах хуудас ашиглан хүмүүст хүргэх гол голсанаануудыг үнэлэхийг сайн дурын ажилтнуудад даалга.9. Ауу-Магт-Зөвлө-Хяна гэсэн аргыг товч танилцуул.10. Товч хэлэлцүүлэг өрнүүл. Модуль 6-д сайн дурын ажилтнууд нутгийниргэдтэй харьцах арга техник ашиглахдаа амжилтад хүрэхийн тулд гол гол санаагаахэрхэн хамаг үр дүнтэй хүргэх вэ гэдэг тал дээр бодолцох хэрэгтэйг дахин сануул.11. Эрүүл мэндийн сурталчилгаа болон өвчнөөр урьдчилан сэргийлэх чиглэлээрсайн дурын ажилтнуудын өөрсдийн сонгон авсан сэдвүүдийн хувьд ЗБӨХ-ны урчадварыг хэрхэн ашиглах тал дээр л Моддуль 6-ийн ихэнх ажил үндэслэх болногэдгийг сайн дурын ажилтнуудад сануул. 136
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр Зан байдлыг өөрчлөх харилцаа (ЗБӨХ)-г шалгах хуудасЮУ, ямар мэдээлийг хүмүүст хүргэх вэ?  нэг энгийн санаа өгөх  энгийн, ойлгомжтой үг хэллэг хэрэглэх  санаа нь тодорхой байх  бодитой, тавсан зорилгодоо хүрч чадах тийм үйлдэлд анхааран төвлөрсөн байхЭнэ мэдээллийг ЯАГААД хүмүүст хүргэх ѐстой вэ?  Энэ санаа ягаад чухал болох?  Хүмүүс зан байдлаа өөрчилснөөр ямар ашиг тус хүртэх вэ? Энэ мэдээллийг ЯАЖ хүргэх  тухайн санааг хүнд яаж үр дүнтэй хүргэх вэ?  Тухайн санааг хүргэхийн тулд ямар материал ашиглах вэ? ЯМАР ДАВТАМЖтайгаар гол санааг дахин дахин хүргэх вэ?  Тухайн санааг хэдэн удаа давтан явуулж болох вэ?  Эерэг үйлдэл болон зан байдлыг өөрчлөхөд хүч оруулах ямар төрлийн юм хийж болох вэ? ХЭЗЭЭ энэ мэдээллийг хүргэх Тухайн хүн, зорилтот бүлэг зан байдлын өөрчлөлт эхлүүлэхэд бэлэн байна уу? Жилийн ямар улиралд, өдрийн ямар цагт мэдээллийг хүргэвэл хамаг сайн болох? ХЭН хүргэх, бас хэн түүнийг нь хүлээн авахЭрүүл мэндийн чиглэлийн мэдээлэл, санааг хэнээр хэлүүлэхийг сонгохдоо дараахзүйлийг бодолцох нь чухал. Үүнд:  Энэ санааг хэнээр хүргүүлбэл хамаг оновчтой болох  Энэ сэдвээр хамгийн мэдлэг мэдээлэлтэй хүн хэн байж болох?  Орон нутгийн хэл аялгаар хэн ярьж чадах, зан заншлыг хэн сайн мэдэх?  Хэнд зориулж мэдээлэл өгч байгаа, хувь хүн, бүлэг?  Зорилтот бүлэгт хэн энэ санааг хүргэж чадах вэ? ХААНА энэ мэдээллийг хүргэх хамаг сайн байршил байна вэ?  Тухайн мэдээллийг хаана хүргэх ѐстой?  Томоохон хэсэг бүлэгт хүмүүст эрүү мэндийн чиглэлийн мэдээлэл, санаа оноог хүргэх ямар боломж байна вэ? 137
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрСэдэв 2Гэр бүл төлөвлөлтСургалтын зорилгоЭнэ сэдвийг үзсэнээр сайн дурынхан дараах мэдлэг, чадвар, хандлага эзэмшинэ.Үүнд: Гэр бүл төлөвлөлтийн үр ашгийг тодорхойлох Гэр бүл төлөвлөлт ийн төвүүдийг хүмүүст зааж өгөх Жирэмслэхээс урьдчилан сэргийлэх үндсэн аргуудыг хэлэлцэх Бэлгэвчний зөв хэрэглээг тодорхойлохЗайлшгүй эзэмших мэдлэг, чадвар /Түлхүүр мэдээлэл/1. Гэр бүл төлөвлөлт хосуудад хүссэн үедээ хүүхэдтэй болоход нь туслана.2. Хосууд хэдэн хүүхэдтэй болохоо шийдэхэд нь гэр бүл төлөвлөлт тусална3. Гэр бүл төлөвлөлт ба төрөлт хоорондын зайг зохицуулснаар эх нялхсын эрүүл мэндэд тустай.4. 18 наснаас өмнөх болон 35 наснаас хойшхи жирэмслэлт эх хүүхдийн эрүүл мэндэд тодорхой эрсдэл урчуулна.5. Эх, хүүхдийн эрүүл мэндийг бодолцвол дараалсан хоѐр төрөлийн хоорондын зай дор хаяж хоѐр жил байх ѐстой.6. Дөрвөн удаа жирэмсэлнээс хойш жирэмсний үеийн болон төрөх үеийн эрүүл мэндийн асуудал үүсэх магадлал нэмэгдэнэ7. Жирэмслэхээс үр дүнтэй болон аюулгүй урьдчилан сэргийлэх гэр бүл төлөвлөлтийн олон арга байна.8. Бүрмөсөн болон түр гэсэн хоѐр төрлийн гэр бүл төлөвлөлтийн арга байна.9. Бэлгэвчийг тогтмол зөвхэрэглэснээр жирэмлэхээс гадна бэлгийн замын халдварт өвчин /БЗХӨ/-өөс урьдчилан сэргийлж болно.Сургалтын ажиллагааны санал болгож буй зураглалОролцож байгаа сайн дурын ажилтнуудын тоо болон хэлэлцүүлгийн хэмжээнээсхамаарч энэ сэдвийг үзэхэд ойролцоогоор 170-240 минут шаардана. I. Удиртгал Сэдвийг танилцуулна. Сэдвийн хураангуйар бэлтгэсэн товч 15-20 мин танилцуулга хийх II. Гэр бүл төлөвлөлтийн Сайн дурын ажилтнууд бүлгээр ажиллаж, самбарын цаас галлерей дээр гэр бүл төлөвлөлтийн аргуудыг жагсаан бичиж, 30-40 мин тэдгээрээс аль хамгийн үр дүнтэй, аль багатайг эргэцүүлнэ. III. Эр болон эм бэлгэвчийг Идэвхижүүлэгч эрэгтэй болон эмэгтэй бэлгэвч хэрэглэх үе хэрхэн хэрэглэхийг биеэр шат, алхмуудыг давтана. Сайн дурын ажилтнууд хос 30-40 мин үзүүлэх ба дадлага хийх хосоороо давтаж дадлагажина. IV. Дүр тоглох Олон нийтттэй харьцах арга техникийг ашиглан сайн дурын 25-30 ажилтнууд гэр бүл төлөвлөлтийн гол гол санааг нутгийн мин иргэдэд хүргэнэ. V. Ойлголтоо шалгах Өөрийгээ шалгах. 10-20 мин VI. Нутгийн иргэдийн дунд Гэр бүл төлөвлөлтийн гол санааг хүмүүст хүрэхийн тулд зохиох ажил сайн дурыг ажилтнууд нутгийн иргэдтэй харилцах арга 60-90 мин техникийг ашиглана. 138
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрХэрэглэгдэхүүн ба бэлтгэл ажил• Сэдвийн хураангуйас бэлтгэсэн товч илтгэл.• Самбарын цаас 12 хуудас, самбарын өнгө өнгийн үзэг бэлдэнэ.• Жирэмслэхээс хамгаалах аргуудыг дүрслэсэн зургууд• Сэдвийн хураангуйд байгаа ―Жирэмслэхээс үр дүнтэй урьдчилан сэргийлэх‖ гэсэндиаграммыг самбарын цаасан дээр зурж бэлдэх.• Эрэгтэй /мөн олдвол эмэгтэй/ бэлгэвч хэдэн ширхэг, шодой хэлбэрийн мод юм уугадил жимс мэтийн анатомийн загвар.• Сайн дурын ажилтнууд дадлагажих бэлгэвчнүүд• Тухайн орон нутгат жирэмлэхээс хамгаалах арга санал болгох эрүүл мэндийнтөвүүдийн жагсаалт.Сэдвийн хураангуйНөхөн үржихүйн эрүүл мэнд ба гэр бүл төлөвлөлтНөхөн үржихүйн эрүүл мэндийн салбарт гэр бүл төлөвлөлт, аюулгүй эх болох,ДОХ ба бэлгийн замын халдварт өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх зэрэг багтана.Гэр бүл төлөвлөлт гэдэг нь хүүхэдтэй болох эсэх мөн хэзээ хүүхэдтэй болохоотөлөвлөх чадварыг олгож байгаа юм. Гэр бүл төлөвлөлт нь хосууд болон хувьхүмүүст дараах зүйлээр сонголт хийх боломж олгоно. Үүнд:  Хэзээ хүүхэдтэй болох  Хэдэн хүүхэдтэй болохГэр бүл төлөвлөлтийн нэгэн чухал асуудал бол төрөлт хоорондын зай мөн. Хоѐртөрөлтийн хоорондхи зайг тохируулснаар тухайлбал, эхийн болон нийт гэр бүлийнэрүүл мэндийн хувьд эерэгээр нөлөөлнө.Гэр бүл төлөвлөлтийн аргууд болон жирэмлэхээс урьдчилан сэргийлэххэрэгслэлүүдийн талын мэдлэг, нөгөө талаар гэр бүл төлөлвлөлтийн үйлчилгээ,төрөхийн өмнөх эмнэлгийн тусламж, төрөхийн үйлчилгээ зэрэг нь эмэгтэйцүүд,хүүхэд мөн нийт нутгийн иргэдийн эрүүл мэндийг сайжруулна.Гэр бүл төлөвлөлтийн үр ашиг  Хүүхэд гаргахад эх болон хүүхдийн эрүүл мэндийн үүднээс хамгийн зохимжтой нас бол 18-35 нас мөн.  Төрөлтийн хоорондын зай дор хаяж хоѐр жил байхад төрсөн хүүхэд осол эндэлгүй эрүүл чийрэг бойжих магадлал хамгийн өндөр.  Гэр бүлд дөрвөөс доош хүүхэд төрүүлэхэд эх болон хүүхдүүдийн эрүүл мэндэд хамаг сайн.  Гэр бүл төлөвлөлт хосуудад дараах сонголтын өгнө. Үүнд: – хэзээ хүүхэд гаргаж эхлэх – хэдэн хүүхэдтэй болох – төрөлтийн хоорондын зайг зохицуулах – хэзээ хүүхэд гаргахаа болих 139
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр  Гэр бүл төлөвлөлтийг хэрэгжүүлснээр жирэмслэхээс аюулгүй хамгаалах олон аргаас сонголт хийх болно.  Гэр бүл төлөвлөлтөд эрэгтэй болон эмэгтэй хүний аль алиныг оролцуулна.Гэр бүл төлөвлөлтийн аргуудЭр бэлгийн эс эмэгтэйн өндгөнд үр тогтоосноор жирэмсэлдэг билээ. Жирэмслэхээс хамгаална гэж дараах аргыг дангаар нь эсвэл хослуулан хэрэглэхийг хэлнэ. Үүнд:  Эр бэлгийн эсийг өндгөнд хүрэх замд нь саад хийх. Бэлгэвч, диафрагмын ажиллагааны зарчим бол энэ.  Эмэгтэйн өндгөвчнөөс өндөг ялгаруулахгүй байлгах. Энэ бол жирэмслэхээс урьдчилан сэргийлэх эмний үйлчлэх зарчим.  Үр тогтсон өндгийг эхийн умайд оруулахгүй байх. Ерөндөгs (IUDs) ингэж ажиллана.  Эмэгтэйг жирэмслэхээс бүрмөсөн урьдчилан сэргийлэх эсвэл эрэгтэй хүнийгэмэгтэйг жирэмлүүлэхгүй болгох. Эрэгтэй эмэгтэй стерилизаци ийм зарчимтай.Төлөвлөөгүй жирэмслэлтээс урьдчидан сэргийлэх нэлээд хэдэн янзын арга байна.Зарим нь натураль зарим нь эмнэлгийн тусламжтайгаар хэрэгжинэ. Арга бүрөөрийн гэсэн давуу болон сул талтай.Жирэмслэхээс нэгмөсөн хамгаалах аргууд Арга Тодорхойлолт Давуу тал Сул тал Vasectomy  Эр бэлгийн эсийн сурвийг мэс заслын Маш үр дүнтэй  Эмнэлэгт очно мэс дасал аргаар боох   Нэг удаагийн ажилбар Эргэлт буцалтгүй Эмэгтэй  Эмэгтэй хүний өндөг өндгөвчнөөс умай Маш үр дүнтэй  Эмнэлэгт очностерилизаци руу явах сувгийг мэс заслын аргаар боох Нэг удаагийн ажилбар  Эргэлт буцалтгүйЭмнэлгийн аргууд Арга Тодорхойлолт Давуу тал Сул тал Эмэгтэй хүний үтрээнд суулгадаг хамгийн үр дүнтэй  эмчийн тусламжтай Ерөндөг жижиг пластик төхөөрөмж. Умайн  нэг удаагийн ажилбар суулгана (IUD) дотор талыг цочроосноор үр тогтсон  бэлгийн харьцаанд  БЗХӨ / ДОХ-оос хамгаалахгүй өндгийг томруулдаггүй дуртай үедээ орж болно  Жирэмслэхийн тулд авахуулнаЖирэслэхээс Шүдэнзний модны дайтай жижиг -хамгийн үр дүнтэй  эмчийн тусламжтай хамгаалах төхөөрөмжийг арьсан дор суулгана.  -нэг удаагийн ажилбар суулганаэм имплант Хэдэн жилийн гормон ялгаруулна.  -бэлгийн харьцаанд  БЗХӨ / ДОХ-оос хамгаалахгүй дуртай үедээ орж болно Жирэмслэхийн тулд авахуулна Гормонтой эмнүүд. Өдөр тутам өдөр тутам уувал маш үр дүнтэй  өдөр тутам уухаа мартажЖирэслэхээс хэрэглэвэл өндгийг томрохоос нь  бэлгийн харьцаанд болохгүй хамгаалах урьдчилан сэргийлнэ. дуртай үедээ орж болно  БЗХӨ/ДОХ-оос хамгаалахгүй эм  сарын тэмдгийн өвчин ба  Сөрөг үр дагавартай байж(амаар уух) цусыг багасгана болзошгүй Хэдэн сарын туршид жирэмслэхээс  маш үр дүнтэй  дахин тариулах шаардлагатайЖирэслэхээс хамгаалдаг гормон тариулна  өдөр тутам шаардахгүй  БЗХӨ/ДОХ-оос хамгаалахгүй хамгаалах тариа  бэлгийн харьцаанд  Сөрөг үр дагавар байж дуртай үедээ орж болно болзошгүй 140
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр Хурьцлын өмнө хөвчирсөн шодойг Зөв хэрэглэвэл маш үр дүнтэй -Бэлгийн хурьцал бүрт хэрэглэнэ Эрэгтэй үтрээд хийхийн өмнө угладаг нимгэн БЗХӨ/ДОХ-оос хамгаална -Хамтрагчийн хамтын бэлгэвч нийлэг гуурсан хоолой ажиллагааг шаардана Хурьцлын өмнө үтрээд хийдэг Зөв хэрэглэвэл маш үр дүнтэй -Бэлгийн хурьцал бүрт хэрэглэнэ Эмэгтэй гялгар уут БЗХӨ/ДОХ-оос хамгаална -Хамтрагчийн хамтын бэлгэвч ажиллагааг шаардана Уян цагираг дээр суулгаж татсан -спермицидтэй хослуулан -Бэлгийн хурьцал бүрт хэрэглэнэ зөөлөн резинэн гулдан. Хурьцахын хэрэглэвэл үр дүнтэй -эмч дээр очих шаардлагагүй Диафрагм өмнө үтрээн дотор үтрээний хүзүүн -гормоны чиглэлийн сөрөг  БЗХӨ/ДОХ-оос хамгаалахгүй дээр байрлуулна. үр дагаваргүй Эр бэлгийн эсийг үгүй хийдэг -бэлгэвчтэй хословол үр дүнтэй  БЗХӨ/ДОХ-оос хамгаалахгүйСпермицид химийн бодис (тос, хөөс,цэлцэгнүүр) -гормоны сөрөг үр дагаваргүй Хурьцлын өмнө Үтрээд хийнэ. - тосолгоо нэмж өгнөНатураль буюу эмнэлгийн бус аргууд Арга Тодорхойлолт Давуу тал Сул тал Бэлгийн харьцаанаас сайн дураараа 100% үр дүнтэй  Тэвчээр зориг Тэвчих тэвчин татгалзах БЗХӨ/ДОХ-оос хамгаална шаарданаЗөвхөн хөхүүлэх  Хүүхдийг төрсний эхний зургаан сарын Эхэд нь сарын тэмдэг  БЗХӨ/ДОХ-оосбуюу Lactational турш зөвхөн хөхөөр нь хооллоно. ирэхгүй байгаа үед бэлгэвч хамгаалахгүй Amenorrhea Өдрийн турш, ялангуяа шөнөд ойрхон  мэтийн өөр аргатай хослон Method (LAM) давтамжтайгаар хооллоно. хэрэглэхэд маш үр дүнтэй  Эмэгтэй хүний сарын тэмдгийн орчлын бэлгэвч мэтийн өөр  БЗХӨ/ДОХ-оос хамгийн их үр тогтох магадлалтай аргатай хослон хэрэглэхэд хамгаалахгүйҮр тогтох талаар өдрүүд /7-10 хоног/-эд сайн дураараа маш үр дүнтэй  Эмэгтэй өөрийнмэдлэг байх буюу тэвчих. Биеийн халууныг хэмжиж, биеийн байдлыгНатураль гэр бүл үтрээнээс гарах салстлаг шингэнийг мэддэг, анхаардагтөлөвлөлт (NFP) ажилгаж байхыг шаардана. байхыг шаардана Жирэмслэхээс хамгаалах үр дүн Жилд Хамгийн үр дүнтэй Таны аргыг хэрхэн хамгийн үр дүнтэй болгохбагцаагаар вэ? 100 эмэгтэйд 15 Имплант, Vasectomy мэс дасал, Нэг удаагийн ажилбаржирэмслэлт Эмэгтэй стерилизаци, IUD Санах хийх зүйлгүй Тариа Улирал тутамд тариулах хэрэгтэй Эм Өдөр тутам ууна Хөхүүлэх-LAM LAMын зааврыг биелүүлнэ Эр бэлгэвч Хурьцах болгондоо хэрэглэнэ; Хамтрагчийн хамтын ажиллагаа шаардана Диафрагм Хурьцах болгондоо хэрэглэнэ; Жилд Эмэгтэй бэлгэвч Хурьцах болгондоо хэрэглэнэ;багцаагаар Хамтрагчийн хамтын ажиллагаа шаардана 100 Үр тогтолтын мэдлэг Жирэмслэх боломжтой эмэгтэйд Үр дүн хамаг тааруу өдрүүдэд тэвчих/бэлгэвч хэрэглэх 30 Хамтрагчийн хамтын ажиллагаа шаарданажирэмслэлт Спермицид Хурьцах болгондоо хэрэглэнэ;Info for Health: www.infoforhealth.org/ 141
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэрЭрэгтэй бэлгэвчийг хэрхэн хэрэглэх вэ?Бэлгэвчийг тогтмол зөв зүйтэй хэрэглэх нь жирэмслэхээс урьдчилан сэргийлж,ДОХ мэтийн бэлгийн замын халдварт өвчнөөс урьдчилан сэргийлнэ. Бэлгэвчийгорон нутагт олдоц сайтай ба зарим нөхцөлд бүр үнэ төлбөргүй ч олж авч болдог.Бэлгэвчийг зөв зүйтэй хэрэглэхийн тулд: Бэлгэвчийн уут, хайрцган дээрх хүчинтэй хугацаа дуусах /эсвэл үйлдвэрлэсэногноог/ огноог заавал харж байх хэрэгтэй бөгөөд хугацаа нь дууссан болхэрэглэхгүй хаяж байвал зохино. Бэлгэвчийг уут, савнаас нь гаргаж, онгойлгохдоо хумс, шүд, зүүлт бөгжзэргээрээ резиныг нь цоолчихгүй гаргаж ирнэ. Хөвчирсөн эр бэлгийн эрхтэнд бэлгэвчийг эм бэлгийн эрхтэн /эсвэл ам/-дхүрэх орохоос нь өмнө углана. Углахдаа бэлгэвчний толгой хэсгийг агаар оруулалгүй чимхэж байх хэрэгтэйбөгөөд тэнд нь үрийн шингэн хуралдах орон зай үлдээж байгаа нь тэр. Бэлгэвчийг эр бэлэг эрхтнийг уг хүртэл хоѐр гараараа углана. Хурьцал хийсний дараа эр бэлгийн эрхтнийг буухаас нь өмнө бэлгэвчийгшууд сугалах хэрэгтэй бөгөөд ингэхдээ амсраас нь барьж байгаад үрийн шингэнийгасгаж савиргалгүй сугалж авна. Бэлгэвчний үзүүрийг зангидаад хогийн саванад хаяна.Эмэгтэй бэлгэвчийг хэрхэн хэрэглэх вэ?Бэлгэвчийг зөв зүйтэй хэрэглэхийн тулд: Бэлгэвчийн уут, хайрцган дээрх хүчинтэй хугацаа дуусах /эсвэл үйлдвэрлэсэногноог/ огноог заавал харж байх хэрэгтэй бөгөөд хугацаа нь дууссан болхэрэглэхгүй хаяж байвал зохино. Бэлгэвчийг уут, савнаас нь гаргаж, онгойлгохдоо хумс, шүд, зүүлт бөгжзэргээрээ резиныг нь цоолчихгүй гаргаж ирнэ. Битүү үзүүрийнх нь дотоод цагиргыг эрхий болон дунд хуруугаараа дар.Тэгээд долоовор хуруугаараа бэлгэвчний бүтүү хэсгийн дотоод цагиргыгүтрээруугаа түлхэж оруул. Ал болох гүн, хуруугаараа хүрч тэмтэрч чадахгүйболтлоо оруулбал сайн. Бэлгэвчийг зөв байрлуул. Нээлттэй үзүүрийнх нь цагираг үтрээгийн гаднаталд дээд уруулынх гадуур байрлана. Бэлгэвч мушгиралдаагүй гэдгийг шалгаж үз. Хурьцал хийж байх үед эмэгтэй бэлгэвчийг дараах нөхцөлд тайлан авч, шинээмэгтэй бэлгэвч хий. Үүнд: o бэлгэвч урагдаж тасарвал o гаднах цагираг дотогш чихэгдвэл o эр бэлгийн эрхтэн бэлгэвчний хажуугаар орвол o бэлгэвч үтрээн дотор мушгиралдах юм уу зангирвал o дахин хурьцал үйлдэх бол Анхаарах зүйлс: 1. Хурьцлын үед бэлгэвчийг үтрээрүү чихэгдэж оруулахгүйн тулд бэлгэвчний гаднах цагиргыг байранд нь байлгаж байх хэрэгтэй. 2. Эр бэлгийн эрхнийг гараараа бэлгэвчин дотор оруулах хэрэгтэй. Энэ нь шодой бэлгэвч, үтрээний хана хоѐрын завсраар орохоос сэргийлнэ. 142
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр Хурьцаж дуусангуут бэлгэвчийг сугалж ав. Асгаж цутгахгүйг бодон эмэгтэйбэлгэвчийн дээд уруулын гадуур байрлаж байсан гаднах цагирганы доогуурханшиг мушгиж өгнө. Доторх зүйлийг нь асгаж цутгалгүй бэлгэвчийг татаж гаргана. Бэлгэвчний үзүүрийг зангидаад хогийн саванад хаяна.Нутгийн иргэдийн дунд сайн дурын ажилтнуудын зохиох ажилАТНИТҮ сайн дурын ажилтнууд нутгийн иргэдэд гэр бүл төлөвлөлтийн талаармэдэж авч суралцахад нь дараах байдлаар туслаж чадна. Үүнд: гэр бүл төлөвлөлт болон төрөлт хоорондын зайг зохицуулахын үр ашиг, ачхолбогдлыг ойлгох. Жирэмслэхээс хамгаалах сонголтуудын давуу ба сул талуудыг ойлгодог болох. Эрэгтэй эмэгтэй аль алиныг гэр бүл төлөвлөлтөд хамруулан оролцуулах Гэр бүл төлөвлөлтийн янз бүрийн аргуудын талаар ерөнхий мэдээлэл өгөх Гэр бүл төлөвлөлтийн талаар нутгийн иргэд хаанаас мэдээлэл авах, мөн хаанаийм төрлийн үйлчилгээ үзүүлдэг талаар мэддэг байх Тухайн орон нутагт хаанаас бэлгэвч авах, ямар үнэтэй байдгийг нь мэдэж байх Бэлгэвчийг хүрэлцээтэй болгож, бэлгийн замын халдварт өвчний талаармэдээлэл өгөх Олон нийтттэй харьцах арга техникийг ашиглан нутгийн иргэдэд бэлгэвчийгхэрхэн зөв хэрэглэх талаар зааж сургах Үндэсний нийгэмлэгүүдийг, орон нутаг дахь салбар зөвлөлүүдийг нутгийниргэдийн дундах гэр бүл төлөвлөлтийн төвүүдийг дэмжихийг уриалахНом зүй.USAID, Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health, World Health Organization (2008), FamilyPlanning: a global handbook for providers. Information from:who.int/reproductivehealth/publications/fp_globalhandbook/index.htm. Available from:www.infoforhealth.org/globalhandbook/#contents.Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health, Information & Knowledge for Optimal Health (INFO)Project (2008), Do you know your family planning choices? Available from:www.infoforhealth.org/globalhandbook/wallchart/EnglishWallChartRevApril08.pdf.The INFO Project (2007), The Essentials of Contraceptive Technology: A Handbook for Clinic staff.Available from: www.infoforhealth.org/pubs/ect.World Health Organization, Decision-making tool for family planning clients and providers. Availablefrom: www.who.int/reproductive-health/publications/dmt/index.htm.Mayo Clinic Birth Control Guide. Available from:www.mayoclinic.com/print/birthcontrol/BI99999/PAGE=all&METHOD=print.UNICEF, Facts for Life. Timing Births. Available from: www.unicef.org/ffl/01/key_messages.htm.African Red Cross and Red Crescent Health Initiative, Toolkits for Volunteers 2010.Condom Promotion. Available from: www.ifrc.org/Docs/pubs/health/archi/condompromotion.pdf.Идэвхижүүлэх чиглэлI. Гэр бүл төлөвлөлтийн аргууд. Оршил 15-20 минут 143
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр1. Сайн дурын ажилтнуудыг хичээлдээ урих.2. Өмнөх хичээлд сурсан зүйлээ гэр бүл болон нутгийн иргэдтэйгээ ярилцаж,дадлагажсан эсэхийг нь асуух.3. Сайн дурынхнаас нутгийн иргэдтэй харьцах арга техникээ хэрхэн ашигласан,мөн нутгийн иргэдийн зүгээс ямар хариу авсан зэргийг нь асууж лавла. Мөн ороннутгийн салбар зөвлөлийн ажилтан энэ тухайд юу гэж хэлснийг лавла.4. Сэдвийн зорилго агуулгыг танилцуул. Сайн дурынхнаар гэр бүл төлөвлөлтийнүр ашиг, ач холбогдлыг хэлүүл. Хариултуудыг самбарын цаас дээр бич. Сэдвийнхураангуйгаас зөв хариултыг авахад анхаар. Дутуу үлдсэн мэдээллийг гүйцээж өг.Сургагч багшид Сайн дурынхны гэр бүл төлөвлөлтийн талаар одоогоор мэдэж үзсэнзориулсан санамж зүйл, болон энэ тухай тэдний санал бодолыг мэдэж авах нь тухайн нутгийн иргэдийн жирэмслэхээс урьдчилан сэргийлэх талаарх итгэл үнэмшлийн тухай мэдэж авахад чинь нэмэр болно5. Нутгийн иргэд гэр бүл төлөвлөлтийн тухай хаанаас мэдэж авах, мөн энэчиглэлийн үйлчилгээг хаанаас авч болохыг сайн дурынхнаас асуу. Харуилтуудыгсамбарын цаас дээр тэмдэглэж ав. Самбарын цаасыг хананд зүүгээд дараадараагийн дадлагын ажилд зориулж хадгал.II. Гэр бүл төлөвлөлтийн галлерей 30-40 минут1. Шаардлагатай бол жирэмслэлт хэрхэн бий болдог тухай товч танилцуул.2. Сайн дурынхнаас мэддэг жирэмслэлээс хамгаалдаг аргуудынхаа талаарсанаа оноо гарган авч хэлэлцүүл. Хариултыг нь цаасан самбар дээрээ тэмдэглэж ав.3. Сэдвийн хураангуй дахь хүснэгтээс харж байгаад дурьдагдаагүй аргуудыгжагсаалтад нэмж бич.Сургагч багшид Жагсаалтыг нягт нямбай эргэж нэг хар. Танас оронд эсвэл орон нутагт хэрэлэх боломжгүй гэр бүл төлөвлөлтийн тийм аргыг хасзориулсан санамж4. Сайн дурынхныг дөрвөн бүлэгт хуваа. Бүлэг тус бүрт гэр бүл төлөвлөлтийнхоѐр хоѐр арга өгч хуваарил. Мөн бүлэг тус бүрт нэг нэг самбарын цаас болонсамбарын үзэг өг. Бүлэг тус бүрийг тухайн арга бүрийн тухад юу мэддэгээ дараахбайдлаар дүсрлэн бичүүл. Үүнд:  яаж хэрэглэдэг  давуу тал нь  сул тал, дутагдал нь5. Арга тус бүрийн талаар бүлгүүдэд бичих хангалттай хугацаа өгнө гэдгийгтайлбарла. Дараа нь алгаа ташиж анхаарал хандуулахыг хүсээд нар зөв тойруулжбүлэг тус бүрийг дараагийн самбарын цаас дээр очуулна. Өмнөх бүлгийн бичсэнзүйлийг уншиж, нэмэх хасах юм, тайлбар байвал хийлгэж, мөн хэрэв буруумэдээлэл байна гэж үзвэл засаж залруулан бичүүлнэ. Ийм байдлаар ээлжлэнажиллуулсаар бүр таван самбарын цаас дээрх мэдээллийг авц хэлэлцүүлж дуусгана.Сургагч багшид Аргуудын талаар сайн мэдэхгүй байгаа нь зүгээр. Мэдэжзориулсан санамж байгаа зүйлийнхээ хүрээнд л бич гэж сайн дурынханд хэл6. Таван бүлгийг бүгдийг самбарын цаас дээр бичүүлээд суудалд нь суулга.7. Одоо самбарын цаасуудад бичсэн зүйлсээ эргэж хар. Сэдвийн хураангуйгааславлагаа хийн буруу зүрүү зүйл байвал засаж залруулах, эсвэл дурьдаагүй чухалмэдээлэл байвал нэмж бичнэ. 144
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр8. Бүлэг тус бүрээс нэг нэг хүнийг сайн дураар нь ангийн өмнө гаргажирүүлээд нэг нэг самабрын үзэг бариул. Тэднийг самбар дээрх мэдээллийгтоймлоод жирэмслэхээс хамгаалахад хамгийн үр дүнтэй гэж бодож байгаа гэр бүлтөлөвлөлтийн аргуудыг нь тэмдэглүүл.9. Тэдэнд талархаад суудалд нь суулга.10. Өөр хүмүүсийг сайн дураараа ангийн өмнө урьж гаргаж ирүүл. Хүн бүрт нэгнэг самбарын үзэг бариул. Тэднийг самбар тус бүрийг нягтлан шалгааджирэмслэхээс хамгаалахад хамгийн үр дүн багатай гэж бодож байгаа гэр бүлтөлөвлөлтийн аргуудыг нь тэмдэглүүл. 11. Тэдэнд талархаад суудалд нь суулга.12. Ангийн хамт олноос самбар дээр хийсэн сонголтуудтай санал нийлж байгааэсэхийг нь асуу. Самбар дээр бичсэн жирэмслэхээс хамгаалах аргууд аль хир үрдүнтэй болох тухай мэдээллийг иш татан энэ чиглэлийг хариулт, тайлбар хийлгэ.III. Эрэгтэй болон эмэгтэй бэлгэвчний хэрэглээг биеэр гүйцэтгэж үзүүлэх,дадлагын ажил. 30-40 минут1. Сэдвийн хураангуйг ашиглан эмэгтэй бэлгэвчийг ашиглах үе шатуудыг авчүзнэ. Сайн дурынхныг сан дурын ажилтны гарын авлагад нь байгаа диаграммыгхаруул. Доторх жижиг цагиргыг хэрхэн шахахыг үзүүл. Эмэгтэй бэлгэвчийг сайндурынханд өгч тойруулан үзүүлж бариул.2. Сэдвийн хураангуйг ашиглан эрэгтэй бэлгэвчийг ашиглалтыг биеэр үзүүл.Үе шат, алхам бүрийг нь тодорхой тайлбарлаж харуул.3. Хүн болгонд нэг нэг бэлгэвч тарааж өг. Сайн дурынхныг гурван бүлэгтхувааж бүлэг тус бүрт шодой хэлбэртэй мод/гадил жимс нэг нэгийг тарааж өгнө.4. Дараах дүрүүдэд ээлжлэн тоглуулна. Үүнд: a. сайн дурын ажилтан b. нутгийн иргэн c. Ажиглагч5. Сайн дурын ажилтны гарын авлагын Сэдэв 2-ын шалгах хуудсыг эргэн нэгхаруул. Ажиглагч нарыг алхам буюу үе шат бүрийг дуусгахад тэмдэглэж явахыгдаалга. Ажилгачид шалгах хүснэгтээ харж байгаад дадлага тус бүрийг удирданзалж, дууссаных нь дараагаар тайлбар хэлнэ.6. Сайн дурынхнаар бэлгэвчийг хэрхэн зөв зүйтэй хэрэглэх талаар нэг нэгэндээзааж сурган дадлагажуул. Сургагч багшид Ангиар тойруулан дамжуулаад шаардлагатай бол зориулсан санамж хариу тайлбар хэлж өг.IV. Нутгийн иргэдтэй харьцах арга техник. Дүр тоглох. 25-30 минут1. Олон нийттэй харьцах арга техникийг ашиглан гэр бүл төлөвлөлтийн талаарнутгийн иргэдэд хүргэх гол санаануудыг тоймло. Үүнд:  Жирэмлэлтийг төлөвлөж болно.  Жирэмслэлтийг төлөвлөснөөр хосууд хэзээ хүүхэд гаргахаа шийдэж чадна  Жирэмслэлтийг төлөвлөснөөр эх болон хүүхдийн эрүүл мэнд сайжирна 145
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр  Бэлгэвчийг зөв зүй зохистой тогтмол хэрэгдэснээр жирэмслэлтээс урьдчилан сэргийлж чадна.  Бэлгэвчийг зөв зүй зохистой тогтмол хэрэгдэснээр ДОХ болон бэлгийн замын халдварт өвчнөөс урьдчилан сэргийлж чадна.  Бэлгэвчийг зүй зосистой зааврынх дагуу тогтмол хэрэглэ.2. Сайн дурынхнаас өөр хүргэх нэмэлт санаа оноо байгаа эсэхийг нь лавла.3. Хоѐр хүнийг сайн дураар нь ангийн өмнө гаргаж ирээд олон нийттэйхарьцах харилцан ярианы арга техникийг ашиглан нутгийн иргэнтэй дүр тоглож,дадлага хийлгүүл.4. Дүр тоглосоны дараагаар нийт анги дотор юу нь сайн болсон, юуг нь арайөөрөөр хийж болох байсан талаар хэлэлцүүлэг хийлгэ.5. Бэлгэвч хэрэглэх дадлага хийлгүүл.6. Сайн дурынхныг гурван бүлэгт хуваа. Дараах дүрд ээлжлэн тоглуулна.Үүнд: a. сайн дурын ажилтан b. нутгийн иргэн c. Ажиглагч7. Ажиглагчдаар сайн дурын ажилтны гол санаагаа хүнд хүргэх чадварынталаар тайлбар хэлүүл.V. Өөрийн ойлгосныг шалгах 10-20 минут1. Сайн дурын ажилтны гарын авлагынхаа Сэдэв 2-ын ―Заавал эзэмшвэл зохихмэдлэг чадвар‖ гэсэн хэсгийг эргэж үзүүл.2. Сайн дурынхныг хос хосоор нь ажиллуулж, Сайн дурын ажилтны гарынавлагынхаа Сэдэв 2-ын ―Өөрийгээ шалга‖ гэсэн хэсгийг бөглүүл. Өөрийгээ шалганагэдэг нь өнөөг хүртэл үзсэн материалаа хэрхэн өөрийн болгосоноо шалган хянажбайгаа явдал гэдгийг нь сайн дурынханд ойлгуул.Сургагч багшид Хэрэв оролцогчдын ихэнх нь бичиг үсэг мэдэхгүй бол асуултуудыгзориулсан санамж чангаар уншиж өгч, сайн дурынхныг амаар хариулуулж болох юм. Хэрэв бичиг үсэггүй хүн хэдхэн байвал та тэдэнтэй тулж ажиллан асуулт хариултыг хийлгэж болох юм4. Хариултуудыг шалгаж үз.Асуулт/ хариулт:1. Гэр бүл төлөвлөлт гэр бүлүүдэд хэрхэн тусладаг вэ? Гэр бүл төлөвлөлт хосууд болон хувь хүмүүст хэзээ хүүхэдтэй болохоотөлөвлөхөд нь тусладаг Гэр бүл төлөвлөлт хосууд болон хувь хүмүүст хэдэн хүүхэдтэй болохоошийдэхэд нь тусладаг Гэр бүл төлөвлөлт болон төрөлт хооронд зай барьснаар эх, хүүхдийн эрүүлмэндэд тустай болдог.2. Эх хүүхдийн аль алины хувьд хэзээ жирэмслэлт/төлөлт эрсдэлтэй болдог вэ? Дөрвөн удаа жирэмсэлсний дараагаар.3. Бүрмөсөн жирэмлэхээс хамгаалдаг гэр бүл төлөвлөлтийн аргыг жагсаа: Vasectomy мэс дасал. Эмэгтэй стерилизаци .4. Түр хугацаанд жирэмлэхээс хамгаалдаг гэр бүл төлөвлөлтийн аргуудыг нэрлэ: 146
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр Ерөндөг, гормоны имплант, жирэмлэхээс хамгаалдаг эм, тариа, эрэгтэй бэлгэвч,эмэгтэй бэлгэвч, диафрагм.5. Гэр бүл төлөвлөлтийн натураль аргуудыг нэрлэ: Тэвчих Зөвхөн хөхөөр хооллох. Сарын тэмдгээр зохицуулах.6. Жирэмслэх болон бэлгийн замын халдварт өвчнөөс юу хамгаалж чадах вэ? Бэлгэвчийг тогтмол зүй зохистой хэрэглэснээр жирэмслэх болон бэлгийнзамын халдварт өвчнөөс урьдчилан сэргийлж чадна.5. Зөв хариулт хэлбэл оролцогчдод баяр хүргэ.VI. Нутгийн иргэдийн дунд зохиох ажил 60-90 минут1. Гэр бүл төлөвлөлтийг нутгийн иргэдийн дунд ухуулан сурталчлахын тулдюу хийж чадахыг нь сайн дурынхнаас асуу. Хариултуудыг самбарын цаас дээрбичиж ав. Сэдвийн хураангуйгаас шаардлагатай нэмэлт мэдээлийг хэлж өг.2. Урьд нь бөглөж байсан тухайн орон нутаг дахь гэр бүл төлөвлөлтийнтөвүүдийн жагсаалттай самбарын цаасыг гаргаж ир. Шаардлагатай бол нэмэлтөөрчлөлтийг оруулж өг.3. Нутгийн иргэдийн дунд хийх ажлыг тоймло.Нутгийн иргэдийн дунд хийх ажил:  Дараах зорилгоор олон нийттэй харьцах арга техникийг ашиглан нутгийн иргэдтэй ажилла. Үүнд: a. Гэр бүл төлөвлөлтийн ач холбогдлыг хэлэлцэх b. гэр бүл төлөвлөлтийн талаар зөвлөгөө үйлчилгээ авах газар хаа хаана байдгийг мэдэж байгаа эсэхийг нь лавлах c. жирэмслэхээс урьдчилан сэргийлэх түгээмэл аргуудыг хэлэлцэх d. бэлгэвчний зүй зохистой хэрэглээг биеэр гүйцэтгэж үзүүлэх  Гэр бүл төлөвлөлтийн төвөөр явж оч. Эрүүл мэндийн ажилтнуудтай уулзаж, тэдний үзүүлдэг ажил үйлчилгээний талаар сонирх. Тэд жирэмслэхээс урьдчилан сэргийлэх ямар арга үйлчилгээ үзүүлэдэг, ямар үнэ хөлстэйг нь лавла. Улаан загалмай, улаан хавирган сарны сайн дурын ажилтнууд тухайн орон нутагт гэр бүл төлөвлөлтийг ухуулан сурталчлах ажилд хэрхэн туслаж болох талаар асуу.  Анги дотор хэлэлцсэн нэг ажлыг загвар болгон гэрийнхэндээ зааж өгөхийг сайн дурынханд даалга. Үүнийг өнөөдрөөс эхлэн хэрэгжүүлж эхлэхийг санал болго4. Нутгийн иргэдийн дунд хийх эхний ажлыг гүйцэтгээд дараагийн хоѐрыгсонгож авахыг сайн дурынхнад даалга.5. Ангидаа ирэхэд нь нутгийн иргэдийн дунд хийсэн ажил бүрээр хэлэлцүүл.6. Дараагийн хичээлийн цагийн хуваарийг тохиролц. Ангидаа эргэн ирээднутгийн иргэдийн дунд хийсэн ажилаа авч хэлэлцэнэ гэдгийг нь анхааруул.7. Талбар дээр ажиллах үед нь сайн дурынхныг удирдан залж тусалж дэмжинэ.8. Сайн дурынхныг сурч мэдсэн зүйлээ гэр орныхонтойгоо хуваалцахыг уриал. 147
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр Бэлгэвчийг зөв зүйтэй хэрэглэж бус эсэхийг шалгах хуудас Тийм Үгүй  Бэлгэвчийн уут, хайрцган дээрххүчинтэй хугацаа дуусах /үйлдвэрлэсэн огноогзаавал харж байх хэрэгтэй ба хугацаа дууссан бол хэрэглэхгүй хаяж байвал зохино.  Бэлгэвчийг уут, савнаас нь гаргаж, онгойлгохдоо хумс, шүд, зүүлт бөгжзэргээрээ резиныг нь цоолчихгүй гаргаж ирнэ.  Хөвчирсөн эр бэлгийн эрхтэнд бэлгэвчийг эм бэлгийн эрхтэн /эсвэл ам/ д хүрэх -орохоос нь өмнө углана.  Углахдаа бэлгэвчний толгой хэсгийг агаар оруулалгүй чимхэж байх хэрэгтэйбөгөөд тэнд нь үрийн шингэн хуралдах орон зай үлдээж байгаа нь тэр.  Бэлгэвчийг эр бэлэг эрхтнийг уг хүртэл хоѐр гараараа углана.  Хурьцал хийсн дараа эр бэлгийн эрхтнийг буухаас нь өмнө бэлгэвчийг шууд ийсугалах хэрэгтэй бөгөөд ингэхдээ амсраас нь барьж байгаад үрийн шингэнийг асгажсавиргалгүй сугалж авна.  Бэлгэвчний үзүүрийг зангидаад хогийн саванад хаяна. Эмэгтэй бэлгэвчийг зөв зүйтэй хэрэглэж бус эсэхийг шалгах хуудас Тийм Үгүй  Бэлгэвчийн уут, хайрцган дээрх хүчинтэй хугацаа дуусах /эсвэл үйлдвэрлэсэногноог/ огноог заавал харж байх хэрэгтэй бөгөөд хугацаа нь дууссан болхэрэглэхгүй хаяж байвал зохино.  Бэлгэвчийг уут, савн нь гаргаж, онгойлгохдоо хумс, шүд, зүүлт бөгж аасзэргээрээ резиныг нь цоолчихгүй гаргаж ирнэ. Битүү үзүүрийнх нь дотоод цагиргыг эрхий болон дунд хуруугаараа дар.Тэгээд долоовор хуруугаараа бэлгэвчний бүтүү хэсгийн дотоод цагиргыгүтрээруугаа түлхэж оруул. Ал болох гүн, хуруугаараа хүрч тэмтэрч чадахгүйболтлоо оруулбал сайн.  Бэлгэвчийг зөв байрлуул. Нээлттэй үзүүрийнх нь цагирагүтрээгийн гаднаталд дээд уруулынх гадуур байрлана. Бэлгэвч мушгиралдаагүй гэдгийг шалгаж үз.  Хурьцаж дуусангуут бэлгэ вчийг сугалж ав. Асгаж цутгахгүйг бодон эмэгтэйбэлгэвчийн дээд уруулын гадуур байрлаж байсан гаднах цагирганы доогуурханшиг мушгиж өгнө. Доторх зүйлийг нь асгаж цутгалгүй бэлгэвчийг татаж гаргана.  Бэлгэвчний үзүүрийг зангидаад хогийн саванад хаяна.Сэдэв 3Эсэн мэнд амаржихуйСургалтын зорилгоЭнэ сэдвийг үзсэнээр сайн дурын ажилтнууд дараах мэдлэг чадвар эзэмшинэ.Үүнд:  Жирэмслэн үеийн эрүүл дадал туршлагыг тодорхойлох  Эсэн мэнд төрөх гэрийнХэрэглэгдэхүүн ба бэлтгэл ажил Ж ирэмсний болон төрөх үеийн хүндрэлийн шинж тэмдгийг нэрлэх  Нутгийн иргэдийн дунд хүндрэлгүй жирэмслэл болон осол эндэлгүй төрөлтийг хэрхэн сурталчлахыг биеэр гүйцэтгэж үзүүлэх 148
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр Зайлшгүй эзэмших мэдлэг, чадвар /Түлхүүр мэдээлэл/1.Жирэмсэн эмэгтэй дараах зүйлийг хийх ѐстой. Үүнд:  Жирэмсэн үеийн туршид дор хаяж дөрвөн удаа эмнэлгийн үзлэгт хамрагдах  Бэлгийн замын халдварт өвчин, ДОХ-ын талаар мэдээлэл авсан байх  Татдаг өвчин /tetanus/-өөс урьдчилан сэргийлэх вакцин хийлгэсэн байх  Зөв хооллож, ердийн үеээс илүү амарч байх  Төмөр болон фолийн хүчилийн бэлдмэлийг эмчийн зөвлөснөөр хэрэглэх  Архи, тамхи болон эмчийн зааваргүй эм хэрэглэхгүй байх.2. Төрөлт бүрийг туршлагатай эх барих эмч эх барьж авах ѐстой бөгөөд төсрнийдараах эхний 12 цагийн турш хамт байж, эх хүүхдийн байдлыг ажиглана.3. Жирэмсний болон төрөлтийн хүндрэл, эсвэл төрөхийн дараа үеийн хүндрэлгарлаа гэхэд хамгийн ойрхон эмнэлэгт өдөр шөнийн аль ч цагт яаралтай очихтөлөвлөлгөөтэй байх ѐстой.4. Жирэмсний болон төрөлтийн хүндрэлийн аюултай шинж тэмдгийг танин мэдэж,эмнэлгийн тусламж дуудах чадвартай болох. Үүнд: Жирэмсэн үед үтрээнээс цус гарах эсвэл төрсний дараа цус ихээр алдах хэвлийгээр хүчтэй өвдөх Толгой хүчтэй өвдөх, нүд бүрэлзэх Нуруугаар байнга чилж өвдөх Хөл гар, сарвуу болон нүүр хөлрөх халуурах татвалзах 37 долоо хоногоос өмнө тогтмол (20 ба түүнээс цөөн минут бүр) өвдөлт өгөх ус гарснаас хойш 6 цагийн дотор төрж эхлэхгүй бол төрөлт удаашрах (12 цагаас илүү) эх нь хүүхдийнхээ ямар ч хөдөлгөөнийг мэдрэхгүй бол жирэмсэн эх жин нэмэхгүй болСургалтын ажиллагааны санал болгож буй зураглалОролцож байгаа сайн дурын ажилтнуудын тоо болон хэлэлцүүлгийн хэмжээнээсхамаарч энэ сэдвийг үзэхэд ойролцоогоор 145-210 минут шаардана. Удиртгал Сэдвийг танилцуулна. Сэдвийн хураангуйар бэлтгэсэн товч I. 20-30 мин танилцуулга хийх Эсэн мэнд төрөхийг Сайн дурын ажилтнууд Осол эндэлгүй төрөхийг шалгах хуудас II. 30-40 мин шалгах хуудас боловсруулж, жирэмсэн эхтэй айл өрхүүдээр явж уулзахдаа ашиглана. Дүр тоглох Олон нийтттэй харьцах арга техникээ ашиглан сайн дурын ажилтнууд 25-30 III. эсэн мэнд амаржихуйн гол гол санааг нутгийн иргэдэд хүргэнэ. мин IV. Ойлголтоо шалгах Өөрийгээ шалгах. 10-20 мин Нутгийн иргэдийн эсэн мэнд амаржихуйн гол санааг хүмүүст хүрэхийн тулд сайн дурын V. 60-90 мин дунд зохиох ажил ажилтнууд нутгийн иргэдтэй харилцах арга техникийг ашиглана.Хэрэглэгдэхүүн ба бэлтгэл ажил• Самбарын цаас 1-3 хуудас, самбарын өнгө өнгийн үзэг бэлдэнэ.• Сэдвийн хураангуйгаас бэлдсэн жирэмсэн үеийн эрүүл дадал болон эсэн мэндтөрөхийн гэрийн бэлтгэл хангах талаар бэлтгэсэн 2 самбарын цаас 149
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр• Тухайн орон нутаг дахь төрөхийн өмнөх зөвлөгөө, үйлчилгээ үзүүлэх төвүүдболох төрөх эмнэглгийн жагсаалт• ДОХ болон бэлгийн замын халдварт өвчин оношлох төв болон эхээс хүүхдэдхалдах ДОХ-ын халдвараас урьдчилан сэргийлэх зөвлөгөө өгдөг төвүүдийнжагсаалт• Тухайн орон нутагт төрөхийн өмнөх витамин болон бусад нэмэлт хоол тэжээлийголж болох газрын жагсаалт• Эмнэлгийн ажилтан буюу эх бариг бага эмчийг урьж, тухайн орон нутаг дахь эсэнмэнд төрөлтийн талаар яриа хийлгэх.Сэдвийн хураангуйӨдөр бүр ойролцоогоор 1500, жилд бараг хагас сая орчим эмэгтэй жирэмснийболон төрөхийн хүндрэлээр нас барьж байгаа. Энэнээс ч олон эхчүүд эх болонхүүхдийн амь насанд аюултай төрөхийн хүндрэлд орж, зарим нь тахир дутуу болжбайна2.Жирэмсэн эмэгтэй malaria (хумхаа өвчин)болон татах өвчин зэрэг төрөөгүйхүүхдийн эрүүл мэндэд ч аюултай өвчний эрсдэлд нэрвэмтгий байдаг. Төрөхийнхүндрэлээс эхийгээ алдсан хүүхэд нийгмийн эмзэг бүлгийн гишүүн болдог.Сайн дурын ажилтнууд жирэмслэлийн эрүүл дадал суулгах, жирэмсний болонтөрөхийн хүндрэлийн шинж тэмдгүүдийн талаар мэдээлэл өгч, ар гэрийнхнийг ньэсэн мэнд төрөхөд бэлдэхэд нь туслаж чадна.Жирэмслэлийн эрүүл дадалХэвийн жирэмслэл 38-42 долоо хоног үргэлжилнэ. Энэ хугацаанд жирэмсэн эхэдбие махбодын болон сэтгэл санааны маш их өөрчлөлт явагдана. Түүний энэөөрчлөлтүүд хэвийн болохыг тогтоох эмнэлгийн бэлтгэгдсэн боловсон хүчнээржирэмсний өмнөх үзлэг хийж, зөвлөгөө өгч байх нь чухал. Жирэмсэн үедээ эрүүлдадал эзэмшиж хэрэгжүүлснээр эсэн мэнд төрж, эрүүл чийрэг хүүхэд төрүүлэхмагадлал нэмэгдэнэ.Төрөхийн эндэл осол дараах нөхцөлд мэдэгдэхүйц буурна. Үүнд:  Жирэмслэхээс өмнө эмэгтэй өвчин эмгэггүй, хоол тэжээлийн дутагдалгүй бол  Хоѐр төрөлтийн хоорондын зайг хоѐр жилээс доошгүй баривал  Жирэмсэн үеийн туршид дор хяаж хоѐр удаа бэлтгэгдсэн эмнэлгийн ажилтанд эмнэлгийн үзлэг хийлгэсэн бол  ДОХ болон бэлгийн замын халдварт өвчний шинжилгээ болон зөвлөгөөний талаар мэдээлэлтэй байвал. ДОХ болон бэлгийн замын халдварт өвчтэй нь шинжилгээгээр тогтоогдсон эхчүүдэд халдвар хүүхдэд халдаахгүйн тулд тусгай эм уулгана  Татдаг өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх вакцин хийлгэсэн бол  Malaria (хумхаа өвчин)-тай орчинд амьдарч байгаа бол шавьжны хамгаалалттай2 Facts for Life. Эсэн мэнд амаржих. United Nations Children’s Fund, New York, 2002. Available from:www.unicef.org/ffl/02. World Health Organization, Making Pregnancy Safer. Information from:www.who.int/making_pregnancy_safer/en.. 150
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр торон дор унтаж, malariaны эсрэг урьчилан сэргийлэх эмчилгээ хийлгэсэн бол  Жимс, ногоо, буурцаг, сүү сүүн бүтээгдэхүүн оролцсон хоол тэжээл байнга хэрэлэж байсан бол  Хэвийн үеээс илүү амарч байсан бол  Төмрийн болон фолийн хүчлийн бэлдмэлийг эмчийн заавраар ууж хэрэглэж байсан бол  Хувийн ариун цэврийг сайтар сахидаг бол  Хүнд биш дасгал байнга хийж биеийн хөдөлгөөнийг эрхэмлэж байсан бол  Архи тамхинаас хол байж, эмчийн зааваргүй эм уугаагүй бол  Жирэмсний, төрөхийн болон төрөхийн дараа үеийн хүндрэл гарвал ойрын эмнэлэгт яаралтай хүргэх төлөвлөгөөтэй бол  Төрөхийн болон жирэмсний хүндрэлийн ноцтой шинж тэмдэг илэрмэгц танин мэдэж, тусламж дуудах чадвартай байх  Төрөхийн мэргэжилийн эмнэлгийн ажилтан, эмч, сувилагч, эх баригчийн хараа хяналт тусламжтайгаар төрөх  Төрөхийн мэргэжлийн эмнэлгийн ажилтны хяналтан дор төрсний дараах 12 цагийн туршид байсан болЭсэн мэнд төрөх ар гэрийн бэлтгэлСайн дурын ажилтнууд жирэмсэн эх болон тэдний ар гэрийнхэнд эсэн мэнд төрөхбэлтгэл хангахад нь туслаж чадах юм. Ийм бэлтгэлд дараах зүйл орно. Үүнд:  Тухайн гэр бүлийн жирэмсэн хүнээ хаана төрүүлэх гэж байгаа тэр газрын байршлыг тогтоох  Эх барьж авах эмнэлгийн ажилтан, эмч, сувилагч, эх баригчийг тодорхойлох  Төрөхийн хүндрэл гарвал хамгийн ойрын амаржих газар, эмнэлгийн байршлыг тогтоох  Төрөхтэй холбогдсон зардлыг олж бэлтгэх  Төрөх эмнэлэг рүү хүргэж өгөх ойрын төрөл садан, найз нөхдийг тодорхойлох  Төрөх, хүндрэл гарсан үед хэрэглэх унаа тээврийн хэрэгслийг бэлэн байлгах  Цус алдсан нөхцөлд бүлэг таарах цусны доноруудыг тодорхойлох3 зэрэг болно.Жирэмсэн үеийн болон төрөхийн хүндрэлийн ноцтой шинж тэмдэгЖирэмслэх болон хүүхэд гаргах нь хэвийн үзэгдэл мөн. Хэдий тийм ч, заримнөхцөл байдалд жирэмсэн болон төрөхийн үеийн хүндрэл үүсч, эмнэлгийняаралтай тусламж шаарддаг. Жирэмсний хүндрэлийн дараах ноцтой шинж тэмдэгилэрмэгц жирэмсэн эхийг яаралтай эрүүл мэндийн төвд аваачих нь зүйтэй. Үүнд:  Жирэмсэн үед үтр ээнээс цус гарах эсвэл төрсний дараа цус ихээр алдах  хэвлийгээр хүчтэй өвдөх  Толгой хүчтэй өвдөх, нүд бүрэлзэх  Нуруугаар байнга чилж өвдөх  Хөл гар, сарвуу болон нүүр хөлрөх  халуурах  татвалзах3 Safer Motherhood 2000. The Communication Initiative Network. Information from:www.comminit.com/en/node/212302. 151
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр  37 долоо хоногоос өмнө тогтмол (20 минут бүр буюу түүнээс бага хугацаанд)өвдөлт өгөх  ус гарснаас хойш 6 цагийн дотор төрж эхлэхгүй бол  төрөлт удаашрах (12 цагаас илүү)  хүүх ямар ч хөдөлгөөнгүй байвал эд  жирэмсэн эх жин нэмэхгүй болНутгийн иргэдийн дунд сайн дурын ажилтнуудын хийх ажилАТНИТҮ сайн дурын ажилтнууд жирэмсэн эх болон тэдний ар гэрийнхэнд эсэнмэнд амаржихын талаар мэдлэг мэдээлэлтэй болоход нь дараах байдлаар туслажчадах юм. Үүнд: Осол эндэлгүй жирэмслэлийн талаар мэдээлэл өгөх Жирэмсэн үеийн болон төрөхийн хүн дрэлийн ноцтой шинж тэдгийн талаар мэдээлэл өгөх Жирэмсэн эмэгтэй жирэмснийхээ хугацаанд дор хаяж дөрвөн удаа эмнэлгийн үзлэгт хамрагдсан эсэхэд хяналт тавих Тухайн орон нутагт жирэмсний зөвлөлгөө үйлчилгээ үзүүлдэг газар хаана байдгийг мэдэх Эр үүл жирэмслэлийн дадал практикд уриалах Жирэмсэн эхчүүдийг ДОХ болон бэлгийн замын халдварт өвчний шинжилгээ хийлгэж, зөвлөгөө авахыг уриалах Ар гэрийнхнийг нь эсэн мэнд төрөлтийн төлөвлөгөө гаргахад нь туслахНом зүйFacts for Life. Эсэн мэнд амаржих. United Nations Children’s Fund, New York, 2002. Third Edition.Available from: www.unicef.org/ffl/02.World Health Organization. Making pregnancy safer. Information from:www.who.int/making_pregnancy_safer/en.Safer Motherhood 2000. The Communication Initiative Network. Information from:www.comminit.com/en/node/212302.African Red Cross and Red Crescent Health Initiative, Volunteer Toolkits 2010. TetanusVaccination for Pregnant Women. www.ifrc.org/Docs/pubs/health/archi/tetanuspregnant.pdf.Идэвхижүүлэх чиглэлI. эсэн мэнд амаржих. Оршил 20-30 минут1. Сайн дурын ажилтнуудыг хичээлдээ урих.2. Өмнөх хичээлд сурсан зүйлээ гэр бүл болон нутгийн иргэдтэйгээ ярилцаж,дадлагажсан эсэхийг нь асуух.3. Сайн дурынхнаас нутгийн иргэдтэй харьцах арга техникээ хэрхэнашигласан, мөн нутгийн иргэдийн зүгээс ямар хариу авсан зэргийг нь асууж лавла.Мөн орон нутгийн салбар зөвлөлийн ажилтан энэ тухайд юу гэж хэлснийг лавла.4. Сэдвийн зорилго агуулгыг танилцуул.Хүүхэдтэй эмэгтэйчүүдээс жирэмсэнбайх үе болон төрөх үеийнх нь амьдралын туршлагаас нь асуу. Гэр бүлийн хүн ньсаяхан төрсөн эрэгтэй сайн дурынхнаас тэдний үзэл бодлыг асууж лавла. 152
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр5. Тухайн орон нутаг хүүхэд төрүүлэх практик болон эсэн мэнд амаржихынталаарх үзэл бодлыг нь асууж лавла..6. Өөрийн нутгийн иргэдийн дотор өөрийн хариуцсан айл өрхүүдийн доторжирэмсэн болон саяхан төрсөн хүн байгаа бол гарын нь өргүүл.7. Жирэмсэн үеийн эрүүл дадал практикийн талаар юу бодож явдгийг нь сайндурынхнаас асуу. Сэдвийн хураангуйн мэдээллээр өмнө нь бэлтгэсэн самбарынцаасыг эргэж үз. Жирэмсэн үеийн эрүүл дадал практикийн талаар ярилц.Сургагч багшид Эрүүл дадал практикийн талаар тайлбарлаж өгөх хэрэгтэй болж магад:зориулсан санамж  тэнцвэртэй хоол тэжээл (Moдуль 6 Сэдэв 5)  татранг ийн эсрэг вакцин (Moдуль 6 Сэдэв 6)  ДО болон БЗХӨ-ний шинжилгээ ба зөвлөлгөө (Moдуль 6 Сэдэв 11) Х8. Жирэмсэн үеийн болон төрөхийн хүндрэлийн ноцтой шинж тэмдгийн талаарюу мэдэх вэ гэж сайн дурынхнаас асуу. Хариултуудыг самбарын цаас дээртэмдэглэж ав. Сэдвийн хураангуй дахь мэдээллийг ашиглан энэ бүх ноцтой шинжтэмдгийг нэг бүрчилэн авч хэлэлцэж, сайн дурынхан чухам яагаад жирэмсэн болонтөрөхийн үеийн хүндрэлийн эхний ноцтой шинж тэмдэг илрэнгүүт эмчид хандахынач холбогдлыг сайтар таниулан ойлготол нь хэлэлцүүл.9. Ангиас хэн нэгэн ийм ноцтой шинж тэмдгийг өмнө нь ажиглаж байсан эсэх,тийм бол юу хийснийг нь асуу. Хүндрэл гарахад жирэмсэн хүнд зааж өгч явуулаххамгийн орхон эмнэлгийг мэдэх эсэхийг нь асуу. Шаардлагын хирээр нэмэлтмэдээллийн эх сурвалжуудыг хэлж өг.10. Сайн дурынхны асуултанд хариул.11. Сайн дурынхныг сайн хариулсанд нь баяр хүргэ.12. Сургалтын үед асуулт асуухыг урамшуул. Бас асуултаа бичээд асуултынхайрцганд хийж болохыг нь сануул. Эдгээр асуултыг сэдэв тус бүрийг үзэждуусахад хариулна.II. Эсэн мэнд төрөхийг шалгах хуудас 30-40 минутСургагч багшид Эх баригч юм уу эмнэлгийн ажилтан урьж авч ирээд ийм бэлтгэлийг үе шаттай хийхийн учир шалтгаан, ач холбогдлыг тайлбарлуулж болох юмзориулсан санамж1. Сэдвийн хураангуйгаас авсан эсэн мэнд төрөх ар гэрийн бэлтгэлийн талаархсамбарын цаасыг гаргаж ирнэ. Сайн дурынхнаас тэнд тэмдэглэсэн сэдвүүдээсмэдэхгүй шинэ санагдаж байгаа юм байгаа эсэхийг лавла.2. Нутгийн жирэмсэн эхчүүдтэй айл өрхүүд энэ жагсаалтыг дагаж мөрдөхөдаль хир төвөгтэй, эсвэл амархан гэж бодож байгаа талаар хэлэлцүүлэг өрнүүл.Аливаа саад бэрхшээлийг хэрхэн даван туулах талаар хэлэлцүүл.3. Сайн дурынхныг дөрөв дөрвөөр нь бүлэг болгон хуваа. Бүлэг тус бүрт гэрбүл төлөвлөлтийн хоѐр хоѐр арга өгч хуваарил. Мөн бүлэг тус бүрт жирэмснийэрүүл дадал болон эсэн мэнд төрөх ар гэрийн бэлтгэлийн жагсаалттай хоѐрсамбарын цаасыг өгч хянуулна уу.4. Удахгүй төрөх гэж байгаа хүнтэй айл өрхөөр явж уулзахдаа ашиглах сайндурын ажилтны шалгах хуудас бэлтгэхийг бүлгүүдэд санал болгоно уу. Энэ шалгаххуудас ньхоѐр самбарын цаасын хоѐулангийнх мэдээллийг багтаана гэдгийг сайндурынханд анхааруул. Бүлгийн дараах зүйлийг шийдэх ѐстой. Үүнд: 153
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр  Асуулт тус бүрийн шалгалтын хуудсан дахь байршил. Жирэмслэлийн хувьд ямар асуудлыг нь эхэлж шалгах эсвэл бөглөх ѐстой вэ? Яамр асуултыг нь жирэмлэлийн хүжуу үед шалгах, бөглөх ѐстой вэ?  Асуулт тус бүрээр айл өрхүүдээс шалгаж лавлах давтамж ямар байх вэ?  Тухайн айл өрхийн гишүүн өөрөө бөглөсөн гэдгийг сайн дурын ажилтан яажмэдэх вэ? Үр дүнгийн үнэлгээ хийхийн тулд сайн дурын ажилтнууд яах ѐстой вэ?5. Шалгалтын хуудсаа бэлдэхэд нь сайн дурын ажилтнуудад хангалттайхугацаа өг.Сургагч багшид Бүлэг тус бүрт ядаж нэг бичиж үсэгтэй хүн хуваарилах шаардлага гарч магад. Бичигзориулсан санамж үсэгтэй хүн ер олдохгүй бол тухайн бүлгийг шалгах хуудсыг амаар хэлэлцүүл6. Бүлэг бүрийг хэлэлцүүлгийн дүн болон шалгах хуудсаа танилцуулахыг даалга.7. Бүлгүүдийг идэхитэй оролцсонд нь баяр хүргэ.IV. Нутгийн иргэдтэй харьцах арга техник. Дүр тоглох. 25-30 минут1. Олон нийттэй харьцах арга техникийг ашиглан эсэн мэнд амаржих талаарнутгийн иргэдэд хүргэх гол санаануудыг тоймло. Үүнд:  Жирэмсэн байх үеийн туршид дор хаяж дөрвөн удаа эрүүл мэндийн төвд очиж үзүүлэх  Татдаг өвчин /tetanus/-өөс урьдчилан сэргийлэх вакцин хийлгэсэн байх  Зөв хооллож, ердийн үеээс илүү амарч байх  Жирэмсний болон төрөхийн хүндрэлийн ноцтой шинж тэмдгийг хэрхэн таних талаар мэдлэгтэй байх  Асуудал гарвал яралтай тусламж үзүүлэхэд шаардлагатай нөөцийг олох гм төлөвлөгөөтэй байх  Төрөлт бүрийг эмнэлгийн ажилтны хараа хяналтан дор төрүүлэх2. Сайн дурынхнаас өөр хүргэх нэмэлт санаа оноо байгаа эсэхийг нь лавла.3. Хоѐр хүнийг сайн дураар нь ангийн өмнө гаргаж ирээд олон нийттэйхарьцах харилцан ярианы арга техникийг ашиглан нутгийн иргэнтэй дүртоглуулж, дадлага хийлгэ.Сургагч багшид Өөрсдийн хийсэн шалгах хуудсан дахь мэдээллээ ашиглахыг сануулжзориулсан санамж болох юм 4. Дүр тоглосоны дараагаар нийт анги дотор юу нь сайн болсон, юуг нь арайөөрөөр хийж болох байсан талаар хэлэлцүүлэг хийлгэ.5. Бэлгэвч хэрэглэх дадлага хийлгүүл.6. Сайн дурынхныг гурав гурваар нь бүлэглэ. Дараах дүрд ээлжлэнтоглуулна.Үүнд: a. сайн дурын ажилтан b. нутгийн иргэн c. Ажиглагч7. Ажиглагч нарыг сайн дурын ажилтны гол санаагаа хүнд хүргэх чадварынталаар тайлбар хэлүүл.V. Өөрийн ойлгосныг шалгах 10-20 минут 154
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр1. Сайн дурын ажилтны гарын авлагынхаа Сэдэв 3-ын ―Заавал эзэмшвэл зохихмэдлэг чадвар‖ гэсэн хэсгийг эргэж үзүүл.2. Сайн дурынхныг хос хосоор нь ажиллуулж, Сайн дурын ажилтны гарынавлагынхаа Сэдэв 3-ын ―Өөрийгээ шалга‖ гэсэн хэсгийг бөглүүл. Өөрийгээ шалганагэдэг нь өнөөг хүртэл үзсэн материалаа хэрхэн өөрийн болгосоноо шалган хянажбайгаа явдал гэдгийг нь сайн дурынханд ойлгуул.Сургагч багшид Хэрэв оролцогчдын ихэнх нь бичиг үсэг мэдэхгүй бол асуултуудыгзориулсан санамж чангаар уншиж өгч, сайн дурынхныг амаар хариулуулж болох юм. Хэрэв бичиг үсэггүй хүн хэдхэн байвал та тэдэнтэй тулж ажиллан асуулт хариултыг хийлгэж болох юм3. Хийж дуусахад нь хангалттай хугацаа сайн дурынханд өг4. Хариултуудыг шалгаж үз.Асуулт/ хариулт:1. Эрүүл жирэмлэлтийн үед жирэмсэн эхийн гурван үйлдлийг нэрлэнэ үү:  Жирэмсэн байх үеийн туршид дор хаяж дөрвөн удаа эрүүл мэндийн төвд очиж үзүүлэх  Жирэмсэн эхчүүдийг ДОХ болон бэлгийн замын халдварт өвчний шинжилгээ хийлгэж, зөвлөгөө авах талаар мэдээлэл авах  Татдаг өвчин /tetanus toxoid vaccination/-өөс урьдчилан сэргийлэх вакцин дор хаяж 2 удаа хийлгэсэн байх  Зөв хооллож, ердийн үеээс илүү амарч байх  Төмрийн болон фолийн хүчлийн бэлдмэлийг эмчийн заавраар ууж хэрэглэх  Архи тамхинаас хол байж, эмчийн зааваргүй эм/эмчилгээ хэрэглэхгүй байх2. Хүүхэд бүрийг эмнэлгийн төрөхийн мэргэжилтний хараа хяналтан дортөрүүлнэ. Эмнэлгийн эх баригч эмч нар төрсний дараа хэдэн цагийн туршид эх бахүүхдийн байдлыг хяналтандаа байлгах ѐстой вэ? Төрсний дараа 12 цагийн турш3. Жирэмсний болон төрөхийн хүндрэлийн гурван ноцтой шинж тэмдгийг нэрлэ:  Жирэмсэн үед үтрээн цус гарах эсвэл төрсний дараа цус ихээр алдах ээс  хэвлийгээр хүчтэй өвдөх  Толгой хүчтэй өвдөх, нүд бүрэлзэх  Нуруугаар байнга чилж өвдөх  Хөл гар, сарвуу болон нүүр хөлрөх  халуурах  татвалзах  37 долоо хоногоос өмнө тогтмол (20 минут бүр буюу түүнээс бага хугацаанд)өвдөлт өгөх  ус гарснаас хойш 6 цагийн дотор төрөхгүй байх4. Эсэн мэнд төрөхийн Хэрэглэгдэхүүн ба бэлтгэл ажил гэж жирэмсэн эх болонтүүний гэр бүл юу хийх ѐтой вэ?  төрөх гэж байгаа газрын байршлыг тогтоох  Эх барьж авах эмч, сувилагч, эх баригчийг тодорхойлох  Төрөхийн хүндрэл гарвал хамгийн ойрын амаржих газар, эмнэлгийн байршлыг тогтоох  Төрөхтэй холбогдсон зардлыг олж бэлтгэх  Төрөх эмнэлэг хүргэж өгөх ойрын төрөл садан, найз нөхдийг тодорхойлох 155
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр  Төрөх, хүндрэл гарсан үед хэрэглэх унаа тээврийн хэрэгслийг бэлэн байлгах  Цус алдсан нөхцөлд бүлэг таарах цусны доноруудыг тодорхойлох5. Зөв хариулт хэлбэл оролцогчдод баяр хүргэ.VI. Нутгийн иргэдийн дунд зохиох ажил 60-90 минут1. Эсэн мэнд амаржихуйг нутгийн иргэдийн дунд ухуулан сурталчлахын тулдюу хийж чадахыг нь сайн дурынхнаас асуу. Хариултуудыг самбарын цаас дээрбичиж ав. Сэдвийн хураангуйгаас шаардлагатай нэмэлт мэдээлийг хэлж өг.2. Нутгийн иргэдийн дунд хийх ажлыг тоймло.Нутгийн иргэдийн дунд хийх ажил:  Дараах зорилгоор олон нийттэй харьцах арга техникийг ашиглан танай нутгийн айл өрхөд байгаа жирэмсэн эмэгтэйчүүлтэй ажилла. Үүнд: a. Эрүүл жирэмслэлийн дадал практикийн үр ашиг, ач холбогдлыг хэлэлцэх b. Жирэмсэн болон төрөхийн хүндрэлийн эхний ноцтой шинж тэмдгүүдийн талаар мэдээлэл өгөх  Жирэмсэн эхчүүдэд эсэн мэнд төрөхөд нь туслах үүднээс эсэн мэнд төрөлтийг шалгах хуудас ашигла.  Эрүүл мэндийн төвөөр явж оч. Эрүүл мэндийн ажилтнуудтай уулзаж, тухайн орон нутагт болдог яаралтай төрөх дуудлагын талаар тэдэнтэй ярилц. Яаралтай дуудлагын үед сайн дурын ажилтнууд унаа тээвэр болон холбоо барих зэргээр хэрхэн тусалж болох талаар асууж мэдэж ав.3. Нутгийн иргэдийн дунд хийх дээр санал болгосон ажлаас нэг ажлыг сонгожавахыг сайн дурынхнад даалга.4. Дараагийн хичээлийн цагийн хуваарийг тохиролц. Ангидаа эргэн ирээднутгийн иргэдийн дунд хийсэн ажилаа авч хэлэлцэнэ гэдгийг нь анхааруул.5. Талбар дээр ажиллах үед нь сайн дурынхныг удирдан залж тусалж дэмжинэ.6. Сайн дурынхныг сурч мэдсэн зүйлээ гэр орныхонтойгоо хуваалцахыг уриал.Сэдэв 4Шинэ төрсөн хүүхдийн асаргааСургалтын зорилгоЭнэ сэдвийг үзсэнээр сайн дурын ажилтнууд дараах сэдлэг чадвар эзэмшинэ. Үүнд: Шинэ төрсөн хүүхдийн эхийн болон ар гэрийнхний асаргааг тодорхойлох Шинэ төрсөн хүүхдэд эмнэлгийн яаралтай үзлэг, тусламж шаардах аюултайшинж тэмдгийг нэрлэн жагсаах Хөхөөр хооллохын үр ашиг, ач холбогдлыг тодорхойлох Нутгийн иргэдийн дунд хөхөөр хооллохыг ухуулан сурталчлах Залуу эхчүүдэд хүүхдээ вакцинжуулалтад хамруулахыг ухуулан сурталчлахЗайлшгүй эзэмших мэдлэг, чадвар /Түлхүүр мэдээлэл/1. Шинэ төрсөн хүүхдийн асаргаа: 156
  • Эрүүл мэндийн ба анхны түргэн тусламжийг нутгийн иргэдэд түшиглэн үзүүлэх (ЭМТТНИТҮ) / Удиртгал //ИДЭВХИЖҮҮЛЭГЧИЙН ГАРЫН АВЛАГА / II дэвтэр Шинэ төрсөн хүүхдийг авахын өмнө гараа угаана  Шинэ төрсөн хүүхдийг дааруулахгүй дулаан байлгана  Шинэ төрсөн хүүхдийг шууд өлгийдөх, эсвэл хатаагаад даавуугаар нөмрөөд эхийнх нь хажууд нүцгэн биенд нь нааж тавина.  Усанд оруулахыг хойш луул  Шинэ төрсөн хүүхдэд хөхийг нь шууд /төрснөөс нэг цагийн дотор/ амлуулна  Эхийн уураг /төрсний дараа шууд гарч ирдэг шаргал өнгийн өтгөн сүү/ шинэ төрсөн хүүхдийг элдэв халдвараас хамгаалдаг юм.  Хүйсийг цэвэр, дулаан байлгана.2. Шинэ төрсөн хүүхдэд дараах шинж тэмдэг илэрвэл шууд таньж, эмнэлгийнтусламж авна. Үүнд:  Хүндрэлтэй амьсгалж байвал  Хөхөж чадахгүй, эсвэл муу хөхөж, хооллож чадахгүй байвал  Хүйтэн байвал  Халуунтай байвал  Зовхи нь улайж, ха