ÌÎÍÃÎË ÄÀÕÜ       ÀÐÄ×ÈËËÛÍ ÒªËªÂ ÁÀÉÄÀË                          ÓÐÜÄ×ÈËÑÀÍ ÑÓÄÀËÃÀÀ                               Äîêòîð...
ÀãóóëãàÕ¿ñíýãò áîëîí çóðãóóäûí æàãñààëò1. Ãîë ä¿ãíýëò¿¿ä       1.1 Óäèðòãàë       1.2 Ìîíãîë äàõü àðä÷èëëûí ¿éë ÿâöûí öàã ...
3.3.1 Àðä÷èëñàí íèéãýì äýõ õýâëýë ìýäýýëëèéí                    õýðýãñýë             3.3.2 Óëñòºðèéí îðîëöîî             3...
Õ¿ñíýãò áîëîí çóðãóóäûí æàãñààëòÕ¿ñíýãòÕ¿ñíýãò 2.1 Àðä÷èëëûí áàéäëûí õ¿ðýýíèé ¿íäñýí            áàãàíóóä áà äýä àíãèëëóóäÕ...
Çóðàã 3.14 Çàñàãëàëûí ÷àíàð, 1996-2004 (Äýëõèéí Áàíê)Çóðàã 3.15 Øèëæèëò áîëîí óëñòºðèéí áàéãóóëëàãà òîãòîëöîîíä          x...
1. ÃÎË Ä¯ÃÍÝËÒ¯¯Ä1.1 ÓäèðòãàëÌîíãîë óëñ 1990 îíä àðä÷èëàëä øèëæñýíýýñýý õîéø àðä÷èëëûí “äºðºâäýõäàâàëãààíû”     îðíóóäûí õ...
áºãººä Ǻâëºëò òîãòîëöîîã äóóðàéñàí óðò õóãàöààíû äàðàíãóéëëûã äýãëýìèéãòîãòîîñîí çºâõºí 1911-1921 îíû õóâüñãàëààð ë òºð á...
òàëààðõ àëü áîëîõ á¿ðýí ä¿¿ðýí ä¿ð çóðãèéã ãàðãàõûí òóëä ýíýõ¿¿ àðãà÷ëàëûãàðä÷èëñàí çàñàãëàëûí îäîî áàéãàà òîîí ¿ç¿¿ëýëò¿¿...
2000 – Õî¸ð æèëèéí õóãàöààíä àðä÷èëàã÷èä ãóðâàí óäàà çàñãèéí ãàçðààøèíýýð áàéãóóëñíû äàðàà Èõ Õóðëûí ñîíãóóëüä ÌÀÕÍ 72 ñóó...
1.3 Ãîë ä¿ãíýëò¿¿ä1.3.1 Ìîíãîë óëñ ñ¿¿ëèéí 15 æèëä àðä÷èëëûã áýõæ¿¿ëýâ. Òîãòìîë õóãàöààíä        ÿâàãääàã ñîíãóóëèàñ ýõëýý...
1.3.8 Õàãàñ åðºíõèéëºã÷èéí èíñòèòóöèîíàë çàãâàð íü çàñàãëàëûã õóâààõ,     óëñòºðèéí çîõèöîëä õ¿ðýõ áîëîìæèéã òàâüæ ºãñºí á...
2. ÇÎÐÈËÃÎ ÁÀ ÀÐÃÀ ÕÀÍÄËÀÃÀ2.1 Åðºíõèé ìýäýýëýëÍýãäñýí Âàíò Óëñûí äîòîîäîä ÿâóóëñàí óäàà äàðààãèéí àðä÷èëëûí ¿íýëãýýíäòóëã...
ÿíçûí ¿íýëãýýã íýãòãýí ä¿ãíýæ, òîîí áîëîí ÷àíàðûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã õàðüöóóëàíãàðãàæ, õýä õýäýí õàðüöóóëñàí ä¿ãíýëò õèéñýí Àð...
Àðä÷èëëûí áàéäëûí õ¿ðýý íü àðä÷èëëûí á¿ëýã òóëãóóð çàð÷èì áîëîí õîëáîã÷¿íýò ç¿éëñ (mediating values) äýýð ñóóðèëæ áàéíà. À...
Ìýäðýìæòýé              áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ,                îëîí íèéòèéí çºâëºëäºõ    áàéäàë                  õýðýãæ¿¿ëýõ...
2.3 Óðüä÷èëñàí ñóäàëãàà îíîøëîãîîíû õýðýãñýë áîëîõ íüÓðüä÷èëñàí ñóäàëãàà íü õîëáîã÷ ¿íýò ç¿éëñèéã õàíãàí õýðýãæ¿¿ëýõ ÷èãëý...
õîñëîìîë   õýìæ¿¿ð    íü    õ¿íèé     ýðõèéí     õàìãààëàëò      Ìîíãîëûí     àðä÷èëëûíèíñòèòóöèîíàë òàëä õýð íèéöýæ áàéãà...
3. ÀÐÄ×ÈËËÛÍ ÁÀÉÄÀËÄ ÕÈÉÑÝÍ Ä¯Í ØÈÍÆÈËÃÝÝÓðüä÷èëñàí ñóäàëãààíû ýíýõ¿¿ õýñýã íü àðä÷èëëûí óðüä÷èëñàí ¿íýëãýýíèé ¿íäñýíàãóóë...
õ¿ì¿¿ñèéã àëáàäàí ãàðãàõààñ õàìãààëæ áàéíà (ÀÍÓ-ûí Òºðèéí Äåïàðòàìåíò2004).3.1.2 Õóóëü ¸ñ áà ø¿¿õýýð õàìãààëóóëàõ áîëîìæÕý...
ãýã÷ 1994 îíû òàâäóãààð ñàðûí 15-íû Çàðëèãèéí äàãóó óóæ ñîãòóóðñàí õ¿ì¿¿ñèéãáàðüæ ýð¿¿ëæ¿¿ëýõ áîëñîí íü õ¿ì¿¿ñèéã äóð çîðã...
áîëíî. Çóðàã 3.1 íü Freedom House-ûí ãàðãàñàí Èðãýíèé áîëîí óëñòºðèéí ýðõèéíáàéäàë, Çóðàã 3.2 íü Óëñòºðèéí àéëãàí ñ¿ðä¿¿ëý...
Çóðàã 3.3. Ýð¿¿ ø¿¿ëò, 1990-1999 (Hathaway 2002)                     Çóðàã 34. Õ¿íèé áèå õàëäàøã¿é äàðõàí áàéõ ýðõÒ¿¿íýýñ ...
èðãýíèé ýðõèéí áàéäàë ÿìàð áàéãààã õýìæèõýä çîðèóëæ ãàðãàñàí òàâàíõýìæ¿¿ðèéã   àøèãëàí      õî¸ð    ¿ç¿¿ëýëòèéã      îíîîã...
Ãýõäýý èðãýíèé áîëîí óëñòºðèéí ýðõèéã õýðõýí õàìãààëæ áàéãàà òàëààð òîîãîîðáîëîí ¿ãýýð èëýðõèéëñýí òàéëáàð æèøýý þóã èë÷ëý...
3.1.4 Ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí ýðõÀðä÷èëëûí ïðîöåäóðûí áîëîí ëèáåðàë òîäîðõîéëîëòîä ýäèéí çàñàã, íèéãìèéíýðõ¿¿äèéã õàìãààëàõ ...
ººð áàéäàëòàé áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. Ǻâëºëò ìàÿãèéí çàõèðãààäëûí ýäèéíçàñàã, äàíãààð íî¸ðõîõ çàñàãëàëààñ çàõ çýýëä ñóóðèë...
áàéíà4 (Fritz 2001: 90). Õóäàëäààíû áîäëîãî, óëñûí ñàíõ¿¿, òºñâèéí äàðàìò, ýäèéíçàñàã äàõü óëñûí îðîëöîî, ìºíãºíèé áîäëîãî...
Çóðàã 3.7. պ人 àæ àõóé áà àæ ¿éëäâýðò àæèëëàãñàäûí áîëîí             àæèëã¿é÷¿¿äèéí ýçëýõ õóâü, 1990-2002Çóðàã 3.8. Ýêñï...
Çóðàã 3.9. Ãàäààäûí öýâýp øóóä õºðºí㺠îðóóëàëò ( ÄÍÁ-ä ýçëýõ õóâü), 1993-2003        Çóðàã 3.10.Íýã õ¿íä íîãäîõ ãàäààäûí ...
Çóðàã 3.11. Ýäèéí çàñãèéí ÷ºëººò áàéäëûí ò¿âøèí, 1995-2004 (www.heritage.org)Íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí ¿éë àæèëëàãààíû òàëààðõ ...
Çóðàã 3.12. Óëñûí ýð¿¿ë ìýíä, áîëîâñðîë áîëîí öýðãèéí çàðäàë                (ÄÍÁ-ä ýçëýõ õóâü), 1990-2002Çóðàã 3.13. Çàñãè...
Ò¿¿í÷ëýí Ìîíãîë óëñ Ìÿíãàíû Õºãæëèéí Çîðèëòóóä (ÌÕÇ)-ûã õýðýãæ¿¿ëýõ¿¿ðãèéã ººðò õ¿ëýýñýí áºãººä 2005 îíû äºðºâä¿ãýýð ñàðä ...
Ìÿíãàíû                         ×èãëýëò çîðèëãî                              ¯ç¿¿ëýëò õºãæëèéí çîðèëò                     ...
áîëîí ñ¿ðüåýòýéòýìöýõ                    10. 2015 îí ãýõýä Ñ¿ðüåý ºâ÷íèé òàðõàëòûã áóóðóóëàõ                              ...
Democracy situation in mongolia
Democracy situation in mongolia
Democracy situation in mongolia
Democracy situation in mongolia
Democracy situation in mongolia
Democracy situation in mongolia
Democracy situation in mongolia
Democracy situation in mongolia
Democracy situation in mongolia
Democracy situation in mongolia
Democracy situation in mongolia
Democracy situation in mongolia
Democracy situation in mongolia
Democracy situation in mongolia
Democracy situation in mongolia
Democracy situation in mongolia
Democracy situation in mongolia
Democracy situation in mongolia
Democracy situation in mongolia
Democracy situation in mongolia
Democracy situation in mongolia
Democracy situation in mongolia
Democracy situation in mongolia
Democracy situation in mongolia
Democracy situation in mongolia
Democracy situation in mongolia
Democracy situation in mongolia
Democracy situation in mongolia
Democracy situation in mongolia
Democracy situation in mongolia
Democracy situation in mongolia
Democracy situation in mongolia
Democracy situation in mongolia
Democracy situation in mongolia
Democracy situation in mongolia
Democracy situation in mongolia
Democracy situation in mongolia
Democracy situation in mongolia
Democracy situation in mongolia
Democracy situation in mongolia
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Democracy situation in mongolia

527

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
527
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
6
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Democracy situation in mongolia

  1. 1. ÌÎÍÃÎË ÄÀÕÜ ÀÐÄ×ÈËËÛÍ ÒªËªÂ ÁÀÉÄÀË ÓÐÜÄ×ÈËÑÀÍ ÑÓÄÀËÃÀÀ Äîêòîð Òîää Ëýíäìýí Ìàðêî Ëàðèööà Êëýð ÌaêÝâîé2005 îíû 6 äóãààð ñàðûí 30-íààñ 7 äóãààð ñàðûí 1-íèé ºäð¿¿äýä Ìîíãîë Óëñûí Óëààíáààòàð õîòíîî çîõèîãäîõ “Ìîíãîë äàõü àðä÷èëëûí õºãæèë: ñîðèëò, áîëîìæ” ñýäýâò ¯íäýñíèé Áàãà õóðàëä çîðèóëàí ýíýõ¿¿ ìàòåðèàëûã áîëîâñðóóëàâ. 1
  2. 2. ÀãóóëãàÕ¿ñíýãò áîëîí çóðãóóäûí æàãñààëò1. Ãîë ä¿ãíýëò¿¿ä 1.1 Óäèðòãàë 1.2 Ìîíãîë äàõü àðä÷èëëûí ¿éë ÿâöûí öàã õóãàöààíû òîâ÷îîí 1.3 Ãîë ä¿ãíýëò¿¿ä2. Çîðèëãî áà àðãà õàíäëàãà 2.1 Åðºíõèé ìýäýýëýë 2.2 Àðä÷èëëûí áàéäëûí õ¿ðýý 2.2.1 Çîðèëãî 2.2.2 ¯íýò ç¿éëñ áà çàð÷ìóóä 2.2.3 Àðãà÷ëàë 2.3 Óðüä÷èëñàí ñóäàëãàà îíîøëîãîîíû àðãà õýðýãñýë áîëîõ íü 2.3.1 Õàíäëàãà áà çàãâàðóóä 2.3.2 Ìýäýýëëèéí öîîðõîé3. Àðä÷èëëûí áàéäàëä õèéñýí ä¿í øèíæèëãýý 3.1 Èðãýí÷ëýë, õóóëü ç¿é áà ýðõ 3.3.1 Òºðò ¸ñ áà èðãýí÷ëýë 3.1.2 Ýðõèéí õýì õýìæýý áà ø¿¿õýýð õàìãààëóóëàõ áîëîìæ 3.1.3 Èðãýíèé áà óëñòºðèéí ýðõ 3.1.4 Ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí ýðõ 3.1.5 Öààøèä ä¿í øèíæèëãýý õèéõ øààðäëàãàòàé ñàëáàðóóä 3.2 Һ뺺ëëèéã õàíãàñàí, õàðèóöëàãàòàé çàñàãëàë 3.2.1 ׺뺺ò, øóäàðãà ñîíãóóëü 3.2.2 Óëñòºðèéí íàìóóäûí àðä÷èëñàí ¿¿ðýã 3.2.3 Çàñàãëàëûí ¿ð íºëºº áà õàðèóöëàãà 3.2.4 Öýðýã áîëîí öàãäààä òàâèõ èðãýäèéí õÿíàëò 3.2.5 Àâèëãàëûã áàãàñãàæ áàéãàà íü 3.2.6 Öààøèä ä¿í øèíæèëãýý õèéõ øààðäëàãàòàé ñàëáàðóóä 3.3 Èðãýíèé íèéãýì áà àðä èðãýäèéí îðîëöîî 2
  3. 3. 3.3.1 Àðä÷èëñàí íèéãýì äýõ õýâëýë ìýäýýëëèéí õýðýãñýë 3.3.2 Óëñòºðèéí îðîëöîî 3.3.3 Çàñãèéí ãàçðûí ìýäðýìæ 3.3.4 Òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ ¿éë ÿâö 3.3.5 Öààøèä ä¿í øèíæèëãýý õèéõ øààðäëàãàòàé ñàëáàðóóä 3.4 Õèëèéí ÷àíàäàõü àðä÷èëàë 3.4.1 Àðä÷èëëûí îëîí óëñûí öàð õ¿ðýý 3.4.2 Ãàäíààñ õàðààò áàéäàë 3.4.3 Îëîí óëñûí õ¿íèé ýðõèéí ãýðýýãýýð õ¿ëýýñýí ¿¿ðýã 3.4.4 Öààøèä ä¿í øèíæèëãýý õèéõ øààðäëàãàòàé ñàëáàðóóä4. Ä¿ãíýëò áà çºâëºìæ 4.1 Ä¿ãíýëò 4.2 Ǻâëºìæ5. Çîõèîã÷äûí òóõàé6. Àøèãëàñàí ìàòåðèàëûí æàãñààëò 3
  4. 4. Õ¿ñíýãò áîëîí çóðãóóäûí æàãñààëòÕ¿ñíýãòÕ¿ñíýãò 2.1 Àðä÷èëëûí áàéäëûí õ¿ðýýíèé ¿íäñýí áàãàíóóä áà äýä àíãèëëóóäÕ¿ñíýãò 3.1 Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëòóóäÕ¿ñíýãò 3.2 Ìîíãîëä ÿâàãäñàí Ïàðëàìåíòûí ñîíãóóëèóäÕ¿ñíýãò 3.3 Ìîíãîëä ÿâàãäñàí Åðºíõèéëºã÷èéí ñîíãóóëèóäÕ¿ñíýãò 3.4 Ìîíãîë äàõü óëñòºðèéí íàìóóäÕ¿ñíýãò 3.5 Ïàðëàìåíòûí ñîíãóóëüä ñîíãîã÷äûí èðæ ñàíàë ºãñºí áàéäàëÕ¿ñíýãò 3.6 Åðºíõèéëºã÷èéí ñîíãóóëüä ñîíãîã÷äûí èðæ ñàíàë ºãñºí áàéäàëÕ¿ñíýãò 3.7 Ìîíãîë Óëñ Îëîí óëñûí õ¿íèé ýðõèéí ãýðýý, êîíâåíöèéã ñî¸ðõîí áàòàëñàí áàéäàëÇóðàãÇóðàã 2.1 Õîëáîã÷ ¿íýò ç¿éëñ, øààðäëàãà, èíñòèòóöèîíàë aðãà õýðýãñë¿¿äÇóðàã 3.1 Freedom House-ààñ ãàðãàñàí Èðãýíèé áîëîí óëñòºðèéí ýðõèéí áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëò, 1990-2004Çóðàã 3.2 Óëñòºðèéí àéëãàí ñ¿ðä¿¿ëýëòèéí áàéäàë, 1991-2003Çóðàã 3.3 Ýð¿¿ ø¿¿ëò, 1990-1999Çóðàã 3.4 Õ¿íèé áèå õàëäàøã¿é äàðõàí áàéõ ýðõÇóðàã 3.5 Èðãýíèé áîëîí óëñòºðèéí ýðõèéí áàéäëûí ¿íýëãýýÇóðàã 3.6 Ìîíãîë Óëñàä íýã õ¿íä íîãäîõ ÄÍÁ, 1990-2000Çóðàã 3.7 ÕÀÀ áîëîí àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàð äàõü õºäºëìºð ýðõëýëò áîëîí àæèëã¿é÷¿¿äèéí ýçëýõ õóâü, 1990-2002Çóðàã 3.8 Èìïîðò áà ýêñïîðò (ÄÍÁ-ä ýçëýõ õóâü), 1990-1998Çóðàã 3.9 Ãàäààäûí öýâýð øóóä õºðºí㺠îðóóëàëò (ÄÍÁ-ä ýçëýõ õóâü), 1993-2003Çóðàã 3.10 Íýã õ¿íä íîãäîõ ãàäààäûí íèéò òóñëàìæ, 1990-2003Çóðàã 3.11 Ýäèéí çàñãèéí ÷ºëººò áàéäëûí ò¿âøèí, 1995-2004Çóðàã 3.12 Óëñûí ýð¿¿ë ìýíä, áîëîâñðîë áîëîí öýðãèéí çàðäàë (ÄÍÁ-ä ýçëýõ õóâü), 1990-2002Çóðàã 3.13 Çàñãèéí ãàçðûí ºð (ÄÍÁ-ä ýçëýõ õóâü), 1992-1998 4
  5. 5. Çóðàã 3.14 Çàñàãëàëûí ÷àíàð, 1996-2004 (Äýëõèéí Áàíê)Çóðàã 3.15 Øèëæèëò áîëîí óëñòºðèéí áàéãóóëëàãà òîãòîëöîîíä xàíäàõ aðä îëíû õàíäëàãà, 1999-2005Çóðàã 3.16 Ìîíãîë äàõü àðä÷èëëûã äýìæèõ îëîí ò¿ìíèé äýìæëýãÇóðàã 3.17 Öýðãèéí çàðäàë, 1990-1997Çóðàã 3.18 Àâèëãàëûí öàð õýìæýý, 1999-2004Çóðàã 3.19 Èíñòèòóöè, áàéãóóëëàãóóä äàõü àâèëãàë, 2004Çóðàã 3.20 Àæèë ìýðãýæëèéíõíèé äóíäàõ àâèëãàë, 2004Çóðàã 3.21 Õýâëýëèéí ýðõ ÷ºëºº, 1994-2004Çóðàã 3.22 ÀÍÓ-ûí ãàäààä çýýë, òóñëàìæÇóðàã 4.1 Àðä÷èëñàí èãñòèòóö¿¿ä áà ýðõ, 1985-2003 5
  6. 6. 1. ÃÎË Ä¯ÃÍÝËÒ¯¯Ä1.1 ÓäèðòãàëÌîíãîë óëñ 1990 îíä àðä÷èëàëä øèëæñýíýýñýý õîéø àðä÷èëëûí “äºðºâäýõäàâàëãààíû” îðíóóäûí õóâüä (Doorenspleet 2000; 2001) áîëîí Òºâ Àçèéí á¿ñíóòàãò (Fish 1998; 2001; Sabloff 2002; Fritz 2002) àðä÷èëëûí “åð áóñûí ñîäîí”(Eckstein 1975; Landman 2003) ¿éë ÿâöûí àíõäàã÷ øèøýý áîëæ áàéíà. Áèé áîëñîíóëñòºðèéí òîãòîëöîî íü àðä÷èëëûí áàéäàëä ä¿í øèíæèëãýý õèéã÷ìýðãýæèëòí¿¿äèéí (Diamond 1999; Przeworski, Alvarez, Cheibub and Limongi 2000)åðºíõèéä íü ãàðãàí ìºðäºæ áàéãàà àðä÷èëëûí íààä çàõûí áîëîí äýã æàÿãèéíøàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã õàíãàæ áàéãàà áºãººä óëñòºðèéí íàìûí ºðñºë人íò,õºãæèíã¿é òîãòîëöîî á¿õèé áà òàâàí óäààãèéí ïàðëàìåíòûí ñîíãóóëü (1990; 1992;1996; 2000; 2004), äºðâºí óäààãèéí åðºíõèéëºã÷èéí ñîíãóóëèàð (1993; 1997; 2001;2005) çàñãèéí ýðõèéã òàéâàí çàìààð ÿìàãò øèëæ¿¿ëæ áàéõ ÿâäëûã õàíãàæ ºãñºíþì. Øèíý÷ëýëèéí òºë⺺ð áóé áîëäîã àðä÷èëàë òîãòîõ æèøèã “óðüòàë íºõöºë”áàéãààã¿é, àðä÷èëàëä ÷óõàë ãýãäýõ ñî¸ëûí òàëûí çàðèì õ¿÷èí ç¿éë ¿ã¿é áàéñàíáºãººä ¿íäñýíäýý àðä÷èëñàí áóñ õýâýýð ¿ëäñýí (áóþó áîëæ áàéãàà) êîììóíèçìûíäàðààõ ¿åèéí õºðø çýðãýëäýý õýä õýäýí îðíû õ¿ðýýëýë äóíä àðä÷èëëûã òîãòîîñîíáîëîõîîð ë ýíý íü “åð áóñûí ñîäîí” áàéãàà õýðýã.Íýãä¿ãýýðò, Ìîíãîë óëñ øèíý÷ëýëèéí îíîëûí äîòîîäûí áóþó ãàäààäûíõóâèëáàðóóäûí àëèíä íü ÷ íèéöýýã¿é. Øèíýòãýëèéí äîòîîä õóâèëáàðààð áîëàðä÷èëàõ ¿éë ÿâöàä ýäèéí çàñãèéí ºíäºð õºãæèë øààðäëàãàòàé õýìýýí óäààíõóãàöààíä ìàðãàæ èðñýí áºãººä äýëõèé íèéòèéí õýìæýýíä õèéãäñýí òîîòîéìøã¿é îëîí ñòàòèñòèêèéí ä¿í øèíæèëãýý òóðøëàãàä ¿íäýñëýñýí åðºíõèéä¿ãíýëòèéã íîòëîõûã îðîëäîæ èðñýí (Lipset 1959; Burkhart and Lewis-Beck 1994;Helliwell 1994; Boix 2003; Vanhanen 1997). Øèíý÷ëýëèéí îíîëûí ãàäààäõóâèëáàðààð áîë ÷èíýýëýã óëñ îðíóóäàä íýãýíò òîãòñîí àðä÷èëàë íóðæ óíàäàãã¿éõýìýýäýã (Przeworski and Limongi 1997; Landman 2005a). Àëü ÷ òîõèîëäîëäÌîíãîë óëñ ýäèéí çàñãèéí ò¿âøèí ºíäºð áèø õýðíýý àðä÷èëëûã áèé áîëãîæýý(Fish 1998; 2001; Fritz 2002). Õî¸ðäóãààðò, Ìîíãîë óëñ íýã òàëààñ àðä÷èëëûãòîãòîîõ, íºãºº òàëààñ ªðíºäèéí Çàãàëìàéòíû øàøèí äàâàìãàéëàõ áîëîí òºð,ñ¿ì õèéäèéã òóñãààðëàõûí õîîðîíä ¿ëýìæèéí íÿãò õàðèëöàí õîëáîîòîéã ¿íäýñáîëãîäîã àðä÷èëëûí ñî¸ëûí çàðèì îíîëûí íàéäëàãà ãîðüäëîãûã á¿òýëã¿éò¿¿ëýâ(Sabloff 2002:19; Lee 2002:829). Ìîíãîë÷óóäûí 90 õóâü íü áóðõíû øàøèí ø¿òäýã 6
  7. 7. áºãººä Ǻâëºëò òîãòîëöîîã äóóðàéñàí óðò õóãàöààíû äàðàíãóéëëûã äýãëýìèéãòîãòîîñîí çºâõºí 1911-1921 îíû õóâüñãàëààð ë òºð áà ñ¿ì õèéäèéã òóñãààðëàæ÷àäñàí. Ãóðàâäóãààðò, Ìîíãîë óëñ ªðíºäèéí áîëîìæèéí íºëººë뺺ñ àëñîðøäîãòîé íü õàðüöóóëáàë àðä÷èëëûí õ¿ðñýí ò¿âøèíãýýðýý ýðñ ÿëãàðäàã(Kopstein 2000:9-12). ĺðºâä¿ãýýðò, íèéãýì-ýäèéí çàñàã, ñî¸ëûí áîëîí ãàçàðç¿éíåðºíõèé ç¿éë¿¿äýýñ áóñäààð Ìîíãîë íü á¿ñ íóòãèéí åðºíõèé õàíäëàãààñ àíãèäáàéíà. Óçáåêñòàí, Òóðêìåíèñòàí, Òàæèêñòàí, Êàçàõñòàí áîëîí Êèðãèçñòàí íüàðä÷èëëûí íààä çàõûí áàéãóóëëàãà òîãòîëöîî áîëîí æóðìóóäûã òîãòîîõäîî¿ëýìæèéí õ¿íäðýë áýðõøýýëòýé òóëãàð÷ áàéñàí áà òýíä õ¿íèé ¿íäñýí ýðõèéãçºð÷èõ ÿâäàë áàéíãà àñóóäàë áîëæ áàéñàí (Fish 1998, 2001; Kopstein and Reilly2000; McFaul 2002) áîë Ìîíãîëä ºðíºñºí àðä÷èëàõ ¿éë ÿâöàä Îðîñ þìóóÕÿòàäûí ç¿ãýýñ õýò îðîëöîî, íºëºº áàéãààã¿é (Fish 1998, 2001; Fritz 2002; Sabloff2002).Ìîíãîë äàõü àðä÷èëàõ ¿éë ÿâö îíöãîé, åð áóñûí øèíæ ÷àíàðòàé áàéãàà ó÷ðààñýíýõ¿¿ ñóäàëãàà Ìîíãîëûí àðä÷èëëûí òºëºâ áàéäëûí òàëààð õýä õýäýíä¿ãíýëòèéã óðüä÷èëñàí áàéäëààð õèéñýí áîëíî. Èéì ñóäàëãàà íü Àðä÷èëëûãøèíýýð áîëîí ñýðãýýí òîãòîîñîí îðíóóäûí Îëîí óëñûí òàâäóãààð Áàãà õóðàë(ÀØÑÒÎÎÓÁÕ-5)-ûí èâýýë äîð áîëîí Óëààíáààòàðûí ¯éë àæèëëàãààíûÕºòºëáºðèéí äàãóó àðä÷èëëûí áàéäëûí ººðèéí ¿íýëãýýã ãàðãàõ; øèíýýð òîãòñîíáóñàä àðä÷èëñàí îðíóóäòàé ìýäëýã, ÷àäâàð, òåõíèêèéí ÷àäàâõèà õóâààëöàõ; ÒºâÀçèéí áóñàä îðíóóä àâ÷ õýðýãëýæ áîëîõ àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí ¿íäñýí áîëîíäàãàëò á¿ëýã ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä (Àǯ)-èéã áîëîâñðóóëàõ; 2006 îíû àðâàí íýãä¿ãýýð ñàðäÊàòàðûí Äîõà õîòíîî ÷óóëàõ Àðä÷èëëûã øèíýýð áîëîí ñýðãýýí òîãòîîñîíîðíóóäûí Îëîí óëñûí çóðãàäóãààð Áàãà õóðàë (ÀØÑÒÎÎÓÁÕ-6)-ä àøèã òóñòàéõóâü íýìðýý îðóóëàõ çàìààð àðä÷èëëûí ¿éë ÿâöàä á¿õ òàëààð òóñëàõ ºðãºíõ¿ðýýòýé àæëûí íýã õýñýã áîëæ áàéãàà þì.Óðüä÷èëñàí ñóäàëãààíä îðîí îðíîîð àðä÷èëëûí ¿íýëãýýã ãàðãàñàí õýä õýäýíñóäàëãààíû çýðýãöýý Àçè áîëîí Àôðèê òèâ äýõ àðä÷èëëûí áàéäëûí òàëààðõõàðüöóóëñàí õî¸ð ñóäàëãààã ãàðãàñàí, äýëõèé íèéòýä õýâøèæ òîãòñîí àðãà÷ëàëûãàøèãëàñàí áîëíî. Àðä÷èëàë áîëîí ñîíãóóëüä òóñëàõ Îëîí óëñûí Õ¿ðýýëýí(ÀÑÒÎÓÕ)-ãýýñ Íýãäñýí Âàíò Óëñûí Àðä÷èëñàí àóäèò áà Ýññåêñèéí Èõñóðãóóëèéí äýðãýäýõ Õ¿íèé ýðõèéí Òºâòýé õàìòðàí (Áèéòõýì 2005-ûã ¿çíý ¿¿)ýíýõ¿¿ àðãà÷ëàëûã áîëîâñðóóëñàí. Ýíýõ¿¿ óðüä÷èëñàí ñóäàëãààíû õóâüä îëîííèéòýä íýýëòòýé áàéãàà ìýäýýëëèéã àøèãëàí Ìîíãîë äàõü àðä÷èëëûí áàéäëûí 7
  8. 8. òàëààðõ àëü áîëîõ á¿ðýí ä¿¿ðýí ä¿ð çóðãèéã ãàðãàõûí òóëä ýíýõ¿¿ àðãà÷ëàëûãàðä÷èëñàí çàñàãëàëûí îäîî áàéãàà òîîí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äòýé õàìòàòãàí àâ÷ àøèãëàñàíáîëíî. Ýíýõ¿¿ ñóäàëãààíû ¿ð ä¿íã ÀÑÒÎÓÕ-ýýñ áîëîâñðóóëæ ãàðãàñàí (1)Èðãýí÷ëýë, õóóëü ç¿é áà Ýðõ; (2) Һ뺺ëëèéã õàíãàñàí, õàðèóöëàãàòàé çàñàãëàë;(3) Èðãýíèé íèéãýì áà àðä îëíû îðîëöîî; (4) Õèëèéí ÷àíàäàõü àðä÷èëàë ãýñýíäºðâºí ãîë áàãàíàíä ¿ç¿¿ëýâ. Ñóäàëãààãààð ýäãýýð ãîë áàãàíàíä õàìààðàëòàé èëòìýäýãäýæ áàéãàà áîëîí íèéòýä íýýëòòýé á¿õíèéã áàçàæ, öààøèä ñóäàëãàà õèéõøààðäëàãàòàé ñàëáàðóóäûã òîäîðõîéëîí, ä¿ãíýëò áîëîõ àæèãëàëò áîëîí òºãñ¿íýëãýý õèéõýä çîðèóëñàí çºâëºìæ¿¿äèéã ãàðãàñàí. Òèéìýýñ ýíýõ¿¿ óðüä÷èëñàíñóäàëãàà íü àðä÷èëëûí òºãñ ¿íýëãýýã ãàðãàõàä òóñëàõ, Ìîíãîëûí àðä÷èëëûíöààøèä ñóäàëâàë çîõèõ òàëóóäûã òîäîðõîéëîõ îíîøëîãîîíû õýðýãñýë, ìºíöààøäûí øèíýòãýë, àõèö äýâøèë áîëîí Ìîíãîëûí àðä÷èëëûí õºãæëèéãñóðòàë÷ëàõ õýðýãñýë áîëæ ºã÷ áàéãàà þì.1.2. Ìîíãîë äàõü àðä÷èëëûí ¿éë ÿâöûí öàã õóãàöààíû òîâ÷îîí 1 1990 – Ãóäàìæíû æàãñààë öóãëààí Ìîíãîë Àðäûí Õóâüñãàëò Íàì (ÌÀÕÍ)- ûí Òºâ Õîðîîíû Óëñ òºðèéí Òîâ÷îîã îãöðîõîä õ¿ðãýâ. Óëñòºðèéí íàìóóäûã õóóëü÷ëàâ. Èõ Xóðàë (ïàðëàìåíò)-ûí ñîíãóóëüä ÌÀÕÍ ÿëàëò áàéãóóëñàí áîëîâ÷ øèíýýð áàéãóóëàãäñàí áàéíãûí àæèëëàãààòàé õóóëü òîãòîîõ áàéãóóëëàãûí 50 ñóóäëûí 19 íü êîììóíèñò áèø íàìóóäàä î÷èâ. 1992 – Ìîíãîëûí øèíý ¯íäñýí õóóëüä õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººã íýí òýðã¿¿íýý òàâüæ, áàòàëãààæóóëàâ. Àíõíû àðä÷èëñàí ñîíãóóëèàð øèíýýð áàéãóóëàãäñàí íýã òàíõèìò Èõ õóðëûí 76 ñóóäëûí 71-èéã ÌÀÕÍ àâàâ. 1993 – Åðºíõèéëºã÷èéí àíõíû øóóä ñîíãóóëüä ¯íäýñíèé àðä÷èëàã÷èä áîëîí Ñîöèàë äåìîêðàòóóäààñ íýð äýâøñýí Î÷èðáàò ÿëàëò áàéãóóëàâ. 1996 – Èõ õóðëûí ñîíãóóëüä ¯íäýñíèé àðä÷èëàã÷èä áîëîí Ñîöèàë äåìîêðàòóóä 50 ñóóäàë àâñàí áîëîâ÷ ÌÀÕÍ èðö á¿ðä¿¿ëýõã¿é áàéõ ÷àäâàðòàé áàéñàí ó÷ðààñ õóóëü òîãòîîìæ áàòëàõàä ñààä ó÷ðóóëàõ áîëîìæ òýäíèé ãàðò áàéâ. 1997 - ÌÀÕÍ-ààñ íýð äýâøñýí Áàãàáàíäè åðºíõèéëºã÷èéí ñîíãóóëüä ÿëàëò áàéãóóëàâ.1 BBC news-ýýñ àâàâ. http://news.bbc.co.uk/go/pr/fr/-/1/hi/world/asia-pacific-country_profiles/1235612.stm 8
  9. 9. 2000 – Õî¸ð æèëèéí õóãàöààíä àðä÷èëàã÷èä ãóðâàí óäàà çàñãèéí ãàçðààøèíýýð áàéãóóëñíû äàðàà Èõ Õóðëûí ñîíãóóëüä ÌÀÕÍ 72 ñóóäàë àâàâ.¯íäýñíèé àðä÷èëàã÷èä, Ñîöèàë äåìîêðàòóóä áîëîí áóñàä ãóðâàí íàì íèéëæøèíý Àðä÷èëñàí Íàì áàéãóóëàâ.2001îíû òàâäóãààð ñàð - ͯÁ-ààñ ñ¿¿ëèéí 50 æèëä áîëîîã¿é çóäûí ãàìøèãòºðòñºí ìàë÷äàä 8.7 ñàÿ äîëëàðûí òóñëàìæ îëãîõ óðèàëãà ãàðãàâ.2001 – Åðºíõèéëºã÷ Áàãàáàíäè äàõèí ñîíãîãäîâ.2001 îíû àðàâäóãààð ñàð – Îëîí óëñûí Âàëþòûí Ñàí ÿäóóðëûí àñóóäëûãøèéäâýðëýõýä òóñëàõ, ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéã äýìæèõ çîðèëãîîð äàðààãèéíãóðâàí æèëä 40 ñàÿ àì. äîëëàðûí áàãà õ¿¿òýé çýýë îëãîõîîð øèéäâýðëýâ.2002 îíû àðâàí íýãä¿ãýýð ñàð – Äàëàé ëàì àéë÷ëàâ. Õÿòàä óëñ ýíýõ¿¿àéë÷ëàëûã áóðóóøààæ, Ò¿âäèéí îþóí ñàíààíû óäèðäàã÷òàé óóëçàõã¿éáàéõûã Ìîíãîëûí óäèðäàã÷äàä àíõààðóóëàâ.2003 îíû äîëäóãààð ñàð – Ýíõèéã ñàõèóëàõ ¿éëñò õ¿÷èí ç¿òãýõ 200 öýðýãýðñèéã Èðàêò èëãýýõýý çàðëàâ.2004 îíû íýãä¿ãýýð ñàð – Îðîñ Óëñ Ìîíãîëûí 300 ñàÿ àì. äîëëàðààñ áóñàäºðèéã òýãëýâ.2004 îíû çóðãàà-íàéìäóãààð ñàð - Ѻðºã õ¿÷èí õ¿÷òýé îðîëöñîíïàðëàìåíòûí ñîíãóóëèéí ä¿í ìàðãààíòàé áîëñíîîñ óëñòºðèéí ãàöàà ¿¿ñýâ.Ýöñèéí ä¿íä çàñàãëàë õóâààõ çàð÷ìààð Öàõèàãèéí Ýëáýãäîðæ Åðºíõèéñàéäààð òîìèëîãäîâ.2005 îíû ãóðàâ-äºðºâä¿ãýýð ñàð – Íèéñëýëä ýñýðã¿¿öýë èëýðõèéëýã÷èäçàñãèéí ãàçðûã îãöðîõ áîëîí ÿäóóðàë, àëáàí òóøààëòíóóäûí àâèëãàë, õýýëõàõóóëüä öýã òàâèõûã øààðäàâ.2005 îíû òàâäóãààð ñàð – ÌÀÕÍ-ààñ íýð äýâøèã÷ Íàìáàðûí Ýíõáàÿðåðºíõèéëºã÷èéí ñîíãóóëüä ÿëàëò áàéãóóëàâ. 9
  10. 10. 1.3 Ãîë ä¿ãíýëò¿¿ä1.3.1 Ìîíãîë óëñ ñ¿¿ëèéí 15 æèëä àðä÷èëëûã áýõæ¿¿ëýâ. Òîãòìîë õóãàöààíä ÿâàãääàã ñîíãóóëèàñ ýõëýýä àðä÷èëàëä õàíäàõ àðä îëíû õàíäëàãà õ¿ðòýëõ ÿâöóó áîëîí àðàé ºðãºí õ¿ðýýòýé øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò¿¿äýýð Ìîíãîë óëñ àðä÷èëëûã áýõæ¿¿ëñýí íü õàðàãäàæ áàéãàà áºãººä àðä÷èëñàí çàñàãëàëä ººðò íü íîöòîé àþóë çàíàë ó÷èð÷ áàéíà ãýæ ¿çýõ ¿íäýñã¿é áîëîâ÷ õýòèéí òºëºâ íü òîäîðõîé áóñ õýâýýð áàéíà.1.3.2 Ìîíãîë óëñ îëîí íàìûí ºðñºë人íò óëñòºðèéí òîãòîëöîîã áèé áîëãîñîí áºãººä ýíä àðä÷èëëûí ¿éë õýðýãò àëèâàà òàñàëäàë äîãîëäîë ¿¿ñãýëã¿éãýýð çàñãèéí ýðõ èðãýíèé óäèðäàã÷äûí õîîðîíä îëîíòàà ýýëæëýí øèëæèæ áàéâ.1.3.3 Ìîíãîë óëñàä ºðãºí õ¿ðýýíèé óëñòºðèéí ¿çýë áîäîë, ñîíèðõëûã òºëººëñºí, íèéãìèéí äîòîð áàòòàé ¿íäýñ ñóóðüòaé îëîí òîîíû óëñòºðèéí íàì àæèëëàæ áàéíà.1.3.4 Ìîíãîë óëñ ÿëàíãóÿà ñýòã¿¿ë÷, ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä ºðãºí õ¿ðýýíä ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã õ¿÷òýé òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóä á¿õèé àìüä, ýð÷ õ¿÷òýé èðãýíèé íèéãýìòýé.1.3.5 Ìîíãîëûí èðãýä ýäèéí çàñãèéí òààã¿é öàã ¿åä ÷ àðä÷èëñàí øèëæèëò, àðä÷èëñàí òîãòîëöîîã õ¿÷òýé äýìæèõ õýðíýý àðä÷èëëûí ¿éë ÿâöàä ººðò íü òèéì ÷ ñàéí áèø, óëñòºðèéí èíñòèòóö¿¿äýä õàðèëöàí àäèëã¿é äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ áàéíà.1.3.6 Àðä÷èëàë áýõæèõ ¿éë ÿâö ÿâàãäàæ áàéãàà õýäèé ÷ Ìîíãîëûí àðä÷èëëûí òºãñ òºãºëäºð áàéäëûí òóõàéä, ÿëàíãóÿà ýð¿¿ë ìýíäýý õàìãààëóóëàõ ýðõ, àâèëãàë, ÿäóóðàë áîëîí àæèëã¿éäëèéí àñóóäëóóä, ìºí èðãýíèé áîëîí óëñòºðèéí ýðõèéã á¿ðýí ýäëýõ ÿâäàëä õàëäàæ áàéãàà íèéãìèéí áîëîí ýäèéí çàñãèéí áóñàä ýðõèéí õÿçãààðëàëòóóä çýðýã ñýòãýë ýìçýãë¿¿ëñýí òîìîîõîí ñàëáàðóóä áàéñààð áàéíà.1.3.7 Ø¿¿õýýð õàìãààëóóëàõ áîëîìæ, ìºí àâèëãàë, õýýë õàõóóëüòàé õîëáîîòîéãîîð ø¿¿í òàñëàõ àæèëëàãàà çîõèõ ¸ñîîð ÿâàãääàãã¿é çýðýã àñóóäàë áàéãàà áºãººä ø¿¿õèéí ºìíºõ øàòàíä õîðüæ ñààòóóëàõ íºõöºë øóäàðãà áèø, öààçààð àâàõ ÿëûã íóóöààð õýðýãëýæ áàéãàà çýðýã íü èðãýíèé ýðõèéã á¿ðýí õàìãààëàõ òóõàé îéëãîëòûã õÿçãààðëàæ áàéíà. 10
  11. 11. 1.3.8 Õàãàñ åðºíõèéëºã÷èéí èíñòèòóöèîíàë çàãâàð íü çàñàãëàëûã õóâààõ, óëñòºðèéí çîõèöîëä õ¿ðýõ áîëîìæèéã òàâüæ ºãñºí áîëîâ÷ ñîíãóóëèóäàä ÌÀÕÍ àìæèëòààðàà äàâàìãàéëæ, ïàðëàìåíò áîëîí åðºíõèéëºã÷èä õÿíàëò òàâèõ õàíäëàãàòàé áîëñîí áà ¿íäñýí õóóëüä îðóóëñàí íýìýëò ººð÷ëºëòººð ïàðëàìåíòûí ãèø¿¿äýä íýãýí çýðýã òàíõèìûí ãèø¿¿í áàéõ áîëîìæ òàâüæ ºãñíººðºº õýâòýý õàðèóöëàãûí òîãòîëöîî àëäàãäñàí áàéíà.1.3.9 Îëîí óëñûí ò¿âøèíä Ìîíãîë óëñ äýëõèéí àðä÷èëàãäàæ ÷àäààã¿é õýñýãò àðä÷èëëûí ÷èãèéã çààã÷ îä áîëñîí áºãººä àðä÷èëñàí îðíóóäûí îëîí óëñûí õàìòûí íèéãýìëýãèéí äîòîð àðààñàà õºòëºí äàãóóëàã÷ áîëîõîî õàðóóëñàí. ̺í àðä÷èëàë áà õ¿íèé ýðõèéí òóõàé òóñãàéëàí çààñàí Ìÿíãàíû õºãæëèéí åñä¿ãýýð çîðèëòûã ººðòºº áàòàëñàí.1.3.10 Ìîíãîë óëñ îëîí óëñûí õ¿íèé ýðõèéí èõýíõ ãýðýý, õýëýëöýýð¿¿äèéã çàðèì íýã òàéëáàðòàéãààð ñî¸ðõîí áàòàëñàí áîëîâ÷ òýäãýýðèéí çààëòóóäûã á¿ðýí õýðýãæ¿¿ëýõ òàë äýýð áàéíãûí áýðõøýýëòýé òóëãàð÷ áàéíà.1.3.11 Ìîíãîë óëñ ãàäíû õàíäèâ, òóñëàìæààñ èõýýõýí õàìààðàëòàé õýâýýð áàéãàà áºãººä ýíý íü ýäèéí çàñãèéí áîäëîãîä íü (ÿëàíãóÿà õóâü÷ëàëä) òóñ áîëäîã ÷ òýðáýýð Îðîñ áîëîí Õÿòàäûí õýò íºëººíèé ýñðýã çîãññîí þì. 11
  12. 12. 2. ÇÎÐÈËÃÎ ÁÀ ÀÐÃÀ ÕÀÍÄËÀÃÀ2.1 Åðºíõèé ìýäýýëýëÍýãäñýí Âàíò Óëñûí äîòîîäîä ÿâóóëñàí óäàà äàðààãèéí àðä÷èëëûí ¿íýëãýýíäòóëãóóðëàí èéì ¿íýëãýýã ÍÂÓ-ààñ ãàäíà äýëõèéí àëü ÷ îðîíä àâ÷ õýðýãëýõáîëîìæòîé áîëãîõ çîðèëãîîð “Àðä÷èëñàí Àóäèò” àðãà÷ëàëûã (Klug, Starmer, andWeir 1996; Weir and Beetham, Byrn, Ngan and Weir 2002) áîëîâñðóóëæýý. Ýíýõ¿¿àðãà÷ëàëûã Àðä÷èëàë áîëîí ñîíãóóëüä òóñëàõ Îëîí óëñûí Õ¿ðýýëýí (ÀÑÒÎÓÕ)-ãèéí äýìæëýãòýéãýýð áîëîâñðóóëæ, õýðýãæ¿¿ëñýí íü “Àðä÷èëëûí áàéäàë” òºñºë(ÀÁÒ) õýìýýãäýõ áîëñîí. Íýãäñýí Âàíò Óëñûí Àðä÷èëñàí Àóäèòûí îþóíû ãîë õ¿÷áîëîõ ïðîô. Äýâèä Áèéòõýì, Ñòþàðò Âåéð íàð ÀÑÒÎÓÕ-ýýñ á¿ðä¿¿ëñýí á¿ëýãøèíæýý÷èä áîëîí ººðñäèéí àæèëòíóóäûí òóñëàëöààòàéãààð ÍÂÓ-ä õýðýãëýäýãàðãà÷ëàëûã óëàì ºðãºæ¿¿ëæ, ò¿¿íèéã á¿õ íèéòýýð àâ÷ õýðýãëýõ áîëîìæòîéáîëãîñîí áàéíà. ÀÑÒÎÓÕ íü äýëõèéí ÿíç á¿ðèéí á¿ñ íóòãèéí õºãæèíã¿é áîëîíõºãæèæ áàéãàà õýä õýäýí îðîíä àðãà÷ëàë õýð ¿ð ä¿íòýé, óÿí õàòàí, íèéòëýãõýðýãëýæ áîëîõóéö áàéãààã ¿íýëýõ òóðøèëòûí õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëýõ çàìààðýíýõ¿¿ ºðãºòãºñºí àðãà÷ëàëûã øàëãàñàí áèëýý.Áàíãëàäåø, Ñàëüâàäîð, Èòàëè, Êåíè, Øèíý Çåëàíä, Ïåðó, ªìíºä Ñîëîíãîñ ãýñýííàéìàí îðîíä ÀÑÒÎÓÕ-ýýñ á¿ðä¿¿ëæ àæèëëóóëñàí ¿íýëãýýíèé áàã òóñ á¿ð ýíýõ¿¿àðãà÷ëàëûã àøèãëàí àðä÷èëëûí ¿íýëãýýã àìæèëòòàé õèéñýí þì. Ýäãýýðîðíóóäûí èõ, äýýä ñóðãóóëèóä áîëîí ýðäýì øèíæèëãýýíèé òºâ¿¿äýýñ øàëãàíøàëãàðóóëàõ çàìààð ýäãýýð áàãèéã ãîë÷ëîí á¿ðä¿¿ëñýí. Ëèéäñèéí Èõ ñóðãóóëèéíäýðãýäýõ áàãàõàí õýìæýýíèé ¿íäñýí áàã ¿íýëãýýíèé áàãóóäàä çîðèóëñàíêàáèíåòûí ñóäàëãààã ìºí ÿâóóëæ, óã àðãà÷ëàëûã õîéøèä ºðãºí õýðýãëýõçîðèëãîîð õîëáîãäîõ ýõ ñóðâàëæóóä áîëîí îëîí óëñûí áàãö ñòàíäàðòûíìýäýýëëèéí ñàíã áîëîâñðóóëæ ãàðãàñàí.2002 îíä ÀÑÒÎÓÕ Êëþâåð Ëî Èíòåðíåéøíë-òýé õàìòðàí Àðä÷èëëûí áàéäàëòºñëèéí ÿâöûí òàëààð õî¸ð òîìîîõîí òàéëàí íèéòë¿¿ëñíèé íýã íü ÀÑÒÎÓÕ-èéíëàâëàõ áàéâ. Óã ëàâëàõàä îðîëöîã÷äîä çîðèóëàí äýýðõ àðãà÷ëàëûã á¿ðýíõýìæýýãýýð òóñãàæ, ýõ ñóðâàëæóóäûí ìýäýýëëèéí ñàíã áàãòààí, õàðüöóóëæ ¿çýõçîðèóëàëòààð îëîí óëñûí ñòàíäàðò áîëîí ¿éë àæèëëàãààíû ñàéí ïðàêòèêèéãæàãñààí îðóóëæ, çºâëºëäºí õóóëü ¸ñíû ¿íäýñòýé áîëãîõ áóñàä ¿éë ÿâö, ñàíàëàñóóëãà, ¿íýí çºâèéã íîòëîõ òåõíèê, ìýäýýëýë ñóðòàë÷èëãààã àøèãëàõ, ¿ð ò¿íãíèéòèéí õ¿ðòýýë áîëãîõ òàëààð äýëãýðýíã¿é òàéëáàðëàñàí. Õî¸ðäàõü íü íàéìàí 12
  13. 13. ÿíçûí ¿íýëãýýã íýãòãýí ä¿ãíýæ, òîîí áîëîí ÷àíàðûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã õàðüöóóëàíãàðãàæ, õýä õýäýí õàðüöóóëñàí ä¿ãíýëò õèéñýí Àðä÷èëëûí òºëºâ áàéäàë: Äýëõèéííàéìàí óëñ îðîíä ÿâóóëñàí Àðä÷èëëûí ¿íýëãýý õýìýýõ ìàòåðèàë þì. Ò¿¿íýýñõîéø ýíýõ¿¿ àðãà÷ëàëûã õîîðîíä íü õàðüöóóëàõ ¿íäñýí äýýð Àôðèê, Àâñòðàëè,Èðëàíä, Ôèëèïïèí áîëîí ªìíºä Àçèä àâ÷ õýðýãëýñýí (Beetham 2005).Ìîíãîë äàõü àðä÷èëëûí òºëºâ áàéäëûí òàëààðõ óðüä÷èëñàí ñóäàëãààíäÀÑÒÎÓÕ-ýýñ ãàðãàñàí õ¿ðýýã àâ÷ àøèãëàñàí áºãººä Ìîíãîë äàõü àðä÷èëëûí ãîëãîë îíöëîã øèíæ äýõ ÷èã õàíäëàãà áîëîí æèøýý çàãâàðóóäûã áèé áîëãîõ,àðä÷èëëûí òîîí áîëîí ÷àíàðûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí ¿íäñèéã ãàðãàõ, àðä÷èëëûíá¿ðýí ¿íýëãýýãýýð èëð¿¿ëæ ãàðãàõ øààðäëàãàòàé, Ìîíãîëûí àðä÷èëëûí ÷àíàðûíòàëààðõ óëñûí á¿ðòãýë, ìýäýýëýëä áàéãàà ¿ëýìæèéí îðõèãäîë õèéäëèéã îëæòîãòîîõ õ¿÷èí ÷àðìàéëò ãàðãàõäàà àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí òàëààðõ îäîî áàéãààòîîí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äýýð íýìæ áàÿæóóëñàí þì. Òèéìýýñ ýíýõ¿¿ ñóäàëãàà íü äîòîîäûíèíòèòóò¿¿ä, ñóäàëãààíû áàã áîëîí Ìîíãîëûí óëñûí áîëîí õóâèéí ñåêòîðóóäûíäîòîîä äàõü îðîëöîã÷, ñîíèðõîã÷ õ¿ì¿¿ñò àðä÷èëëûí ÷àíàðûí àñóóäëóóäûãøèéäâýðëýõ áîëîí àðä÷èëñàí òîìîîõîí øèíýòãýëèéã öààø ¿ðãýëæë¿¿ëýõ àðãàçàìûã ýðýëõèéëýõýä íü òóñëàõ àíõíû öàãààí òîëãîé, îíîøëîãîîíû õýðýãñýë áîëæºãºõ þì.2.2. Àðä÷èëëûí áàéäëûí õ¿ðýý2.2.1 ÇîðèëãîÀðä÷èëëûí áàéäëûí õ¿ðýý íü àðä÷èëëûí áàéãóóëëàãà òîãòîëöîîã õºãæ¿¿ëýõáîëîí á¿õ èðãýäýä çîðèóëàãäñàí àðä÷èëñàí ¿éë ÿâöûã ã¿íçãèéð¿¿ëýõýä ¿ëýìæèéíîëîëò àìæèëò ãàðãàõàä àëü àëü íü ÷óõàë áîëîõ õàðèëöàí õîëáîîòîé õýä õýäýíçîðèëãûã õàìààð÷ áàéãàà þì. Ýíýõ¿¿ õ¿ðýý íü: (1) àðä÷èëàëä þó þó áàãòàõ,óëñòºðèéí èíñòèòóö¿¿ä àðä÷èëëûí ¿íäñýí ¿çýë ñàíààã õýðõýí òóñãàæ, ò¿¿íä ÿàæõàìààðàx òàëààðõ àðä îëíû îéëãîëòûã íýìýãä¿¿ëýõ ÿâäàëä õàìààðíà; (2)ºíººãèéí àðä÷èëëûí ¿éë ÿâöûí õ¿÷òýé áîëîí ñóë òàëóóäûã ñèñòåìòýé îëæòîäîðõîéëîõ çàìààð àðä ò¿ìíèé õ¿ñýí õ¿ëýýæ áàéãàà ç¿éëñèéã øèéäâýðëýõýäòóñëàíà; (3) àðä÷èëñàí òîãòîëöîîíû øèíæ ÷àíàð, øèíýòãýëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ àðãàçàìóóäûí òàëààðõ îëîí ò¿ìíèé ìàðãààí ìýòãýëöýýíä òóñ ¿ç¿¿ëíý; (4)øèíýòãýëèéã ¿íýëýõ õýðýãñýë áîëíî (Beetham, Bracking, Kearton and Weir 2002:10;Beetham 2005).2.2.2 ¯íýò ç¿éëñ áà çàð÷ìóóä 13
  14. 14. Àðä÷èëëûí áàéäëûí õ¿ðýý íü àðä÷èëëûí á¿ëýã òóëãóóð çàð÷èì áîëîí õîëáîã÷¿íýò ç¿éëñ (mediating values) äýýð ñóóðèëæ áàéíà. Àðä÷èëëûí îíîë, àðä÷èëëûãòîäîðõîéëîõ ãýñýí õ¿÷èí ÷àðìàéëòûí áàÿëàã óëàìæëàëä òóëãóóðëàñàí,àðä÷èëëûí áàéäëûí õ¿ðýý äýýð íü òîãòäoã àðä÷èëëûí òóëãóóð çàð÷ìóóä ãýâýë: (1)òºð, çàñãèéí øèéäâýð ãàðãàõ ¿éë ÿâöàä áîëîí øèéäâýð ãàðãàã÷äàä àðä îëíûç¿ãýýñ õÿíàëò òàâèõ; (2) èéì õÿíàëòûã õýðýãæ¿¿ëýõäýý àðä èðãýä áèå áèåíýý àäèëòýãø õ¿íäýòãýæ, õàðèëöàí ñîíñîõ ÿâäàë þì. Ýäãýýð õî¸ð çàð÷ìààñ ãàäíà óã õ¿ðýýíäîòîð îðîëöîî, çºâøººðºë, òºëººëºë, õàðèóöëàãà, èë òîä áàéäàë, ìýäðýìæ, ýâíýãäýë ãýñýí õîëáîã÷ äîëîîí ¿íýò ç¿éëñ áèé. Ýäãýýð õîëáîã÷ ¿íýò ç¿éëñèéã õàíãàõÿâäàë íü ººðºº ýðãýýä õàíãàâàë çîõèõ õýä õýäýí øààðäëàãààñ áîëîí ýäãýýðèéãã¿éöýëä¿¿ëýõ èíñòèòóöèîíàë àðãà õýðýãñëýýñ øàëòãààëíà (Beetham, Bracking,Kearton and Weir 2002:14). Õoëáîã÷ ¿íýò ç¿éëñ, øààðäëàãà áîëîí ýäãýýðèéã õàíãàõèíñòèòóöèîíàë õýðýãñëèéã õàìòàä íü Çóðàã 2.1-ä ¿ç¿¿ëýâ.Çóðàã 2.1. Õîëáîã÷ ¿íýò ç¿éëñ, øààðäëàãà áîëîí èíñòèòóöèîíàë àðãà õýðýãñë¿¿ä Õîëáîã÷ ¿íýò Øààðäëàãà Õýðýãæ¿¿ëýõ èíñòèòóöèîíàë ç¿éëñ àðãà õýðýãñë¿¿ä Îðîëöîî oðîëöîõ ýðõ nðãýíèé áîëîí óëñòºðèéí oðîëöîõ ÷àäàâõè/íººö ýðõèéí òîãòîëöîî oðîëöîîã õàíãàõ ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí ýðõ áàéãóóëëàãà ñîíãóóëü, íàìóóä, ÒÁÁ-óóä oðîëöîîíû ñî¸ë èðãýíèé áîëîâñðîë Ǻâøººðºë ¿íäñýí õóóëèéã á¿õ íèéòèéí ñàíàë àñóóëãà áàòàëãààæóóëàõ ÷ºëººò, øóäàðãà ñîíãóóëü òºðèéí àëáàí ñîíãóóëüò àëáàíû õ¿ì¿¿ñò õààã÷/õºòºëáºðºº ñîíãîõ çàõèðàãäàõ òîãòîëöîî ñîíãóóëüò àëáàí õààã÷èä ñîíãóóëüò áóñ ã¿éöýòãýõ àæèëòíóóäàä õÿíàëò òàâèõ Һ뺺ëºë õóóëü òîãòîîõ áàéãóóëëàãàä ñîíãóóëèéí áà íàìûí àðä ò¿ìíèé ñàíàà áîäëûí òîãòîëöîî ãîë ãîë ÷èãëýëèéí òºëººëºë ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõûí ýñðýã áàéõ õóóëü óëñûí á¿õ áàéãóóëëàãà ÷èãëýñýí çîðèëãîòîé ¿éë ñîíãîã÷äûí íèéãìèéí àæèëëàãààíû áîäëîãî á¿òöèéí òºëººëºë áàéõ Õàðèóöëàãà ¿ð ä¿íòýé, øóäàðãà ýðõèéí õýì õýìæýý, ýðõ àæèëëàãààã õàíãàõ õóóëü, ìýäëèéí çààãëàë ñàíõ¿¿, óëñòºðèéí õàðààò áóñ àóäèò õàðèóöëàãûí òîäîðõîé ÷èã õóóëèéí äàãóó çààâàë øóãàì õýðýãæ¿¿ëýõ ñòàíäàðò òºðèéí àëáà áîëîí ø¿¿õ ïàðëàìåíòûí õÿíàëòûí õ¿÷òýé çàñàãëàëûí øóäàðãà áàéäàë ýðõ ìýäýë Èë òîä áàéäàë õóóëü òîãòîîõ áàéãóóëëàãà ìýäýýëëèéí ýðõ ÷ºëºº, õóóëü áîëîí îëîí íèéòèéí òîãòîîìæ õÿíàëòàä íýýëòòýé çàñãèéí xàðààò áóñ õýâëýë ìýäýýëýë ãàçàð 14
  15. 15. Ìýäðýìæòýé áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ, îëîí íèéòèéí çºâëºëäºõ áàéäàë õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîí áàéíãûí íýýëòòýé àæèëëàãàà ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ çàñãèéí õîõèðëûã õóóëèéí äàãóó ¿ð ãàçðûí ¿éë àæèëëàãàà ä¿íòýé àðèëãàõ ñîíãîã÷èä áîëîí îëîí àðä ò¿ìýíä îéð îðîí íóòãèéí íèéòèéí ñàíàà áîäëûí ÿíç çàñàãëàëûí áàéãóóëëàãà á¿ðèéí õýñýãò íýýëòòýé, õ¿ðòýýìæòýé áàéõ Ýâ íýãäýë ººðèéí îðîí äàõü ÿíç èðãýíèé áà õ¿íèé ýðõèéí á¿ðèéí ñàíàà áîäëûã áîëîâñðîë õ¿íäýòãýí òýâ÷èõ îëîí óëñûí õ¿íèé ýðõèéí õèëèéí ÷àíàä äàõü áàðèìò áè÷ã¿¿ä àðä÷èëñàí çàñãèéí ãàçðóóä ͯÁ áîëîí áóñàä áàéãóóëëàãà áîëîí àðä ò¿ìíèé àðä÷èëñàí oëîí óëñûí ÒÁÁ-óóä òýìöëèéã äýìæèõ2.2.3 Àðãà÷ëàëÀðä÷èëëûí áàéäëûí õ¿ðýý íü “ñóäàëãààíû” àñóóëòûí æàãñààëòûã ãàðãàõ áîëîìæîëãîæ áàéíà. Ýäãýýð àñóóëòûã ñóäàëãààíû äºðâºí ãîë áàãàíà áîëîí äýäàíãèëëóóäûí äàãóó ãàðãàæ, ò¿¿íä çîðèóëñàí òîîí áîëîí ÷àíàðûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéãíýãòãýæ îðóóëñàí (Õ¿ñíýãò 2.1-èéã ¿çíý ¿¿). Òîîí áîëîí ÷àíàðûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äòýéõîëáîîòîé ìýäýýëë¿¿äèéã ä¿í øèíæèëãýýíèé òºðºë á¿ðèéí àíãèëëàëä àëü áîëîõòîõèðóóëàí àâ÷ ¿çýõ çàìààð Ìîíãîë äàõü àðä÷èëëûí òºëºâ áàéäëûí òàëààð þóîëæ ìýäýâ ãýäãýý òîãòîîõûí òóëä ýíýõ¿¿ óðüä÷èëñàí ñóäàëãààíä äºðâºí ãîëáàãàíà áîëîí ñóäàëãààíû àñóóëòóóäûí æàãñààëòûã àøèãëàñàí áîëíî. Ýäãýýðáàãàíà áîëîí äýä àíãèëëóóäàä íèéòäýý 94 àñóóëò áàéãàà áºãººä óðüä÷èëñàíñóäàëãààãààð íèéòýä íýýëòòýé áàéãàà ìýäýýëýëä ä¿í øèíæèëãýý õèéõ çàìààðòýäãýýðò õàðèóëò ºãºõèéã õè÷ýýñýí áîëíî.Õ¿ñíýãò 2.1. Àðä÷èëëûí áàéäëûí õ¿ðýýí äýõ ãîë áàãàíà áîëîí äýä àíãèëëóóä Ãîë áàãàíà Äýä àíãèëàëÈðãýí÷ëýë, õóóëü ç¿é áà ýðõ Òºðò ¸ñ áà èðãýí÷ëýë Õóóëü ¸ñ áà ø¿¿õýýð õàìãààëóóëàõ áîëîìæ Èðãýíèé áà óëñòºðèéí ýðõ Ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí ýðõҺ뺺ëëèéã õàíãàñàí, õàðèóöëàãàòàé ׺뺺ò, øóäàðãà ñîíãóóëüçàñãèéí ãàçàð Óëñòºðèéí íàìóóäûí àðä÷èëñàí ¿¿ðýã Çàñàãëàëûí ¿ð íºëºº áà õàðèóöëàãà Öýðýã, öàãäààä òàâèõ èðãýíèé õÿíàëò Àâèëãàë, õýýë õàõóóëèéã áàãàñãàæÈðãýíèé íèéãýì áà àðä èðãýäèéí îðîëöîî Àðä÷èëñàí íèéãýì äýõ õýâëýë ìýäýýëýë Óëñòºðèéí îðîëöîî Çàñãèéí ãàçðûí ìýäðýìæòýé áàéäàë Òºâëºðëèéã ñààðóóëàõÕèëèéí ÷àíàäàõü àðä÷èëàë Àðä÷èëëûí îëîí óëñûí öàð õ¿ðýý Ýõ ñóðâàëæ: Beetham, Bracking, Kearton and Weir 2002:16:64-66; www.idea.int 15
  16. 16. 2.3 Óðüä÷èëñàí ñóäàëãàà îíîøëîãîîíû õýðýãñýë áîëîõ íüÓðüä÷èëñàí ñóäàëãàà íü õîëáîã÷ ¿íýò ç¿éëñèéã õàíãàí õýðýãæ¿¿ëýõ ÷èãëýëýýð áèéáîëñîí èíñòèòóöè áîëîí ¿éë àæèëëàãààíû àðãûã àâ÷ ¿çýæ, àðä÷èëëûí òóëãóóðçàð÷ìóóäûã ºðãºæ¿¿ëýõèéí çýðýãöýý çîõèõ ¸ñîîð àæèëëàæ áàéãàà, ýñõ¿ëàðä÷èëëûí õîëáîã÷ õ¿÷èí ç¿éëñ, òóëãóóð çàð÷ìóóäûã õàíãàí õýðýãæ¿¿ëýõýä¿ëýìæèéí ñààä òîòãîð áîëæ áàéãàà èíñòèòóöè áîëîí ïðàêòèê àðãûã á¿òýýë÷áàéäëààð øèíæëýí ¿íýëäãýýðýý îíîøëîãîîíû ÷óõàë õýðýãñýë áîëäîã.Óðüä÷èëñàí ñóäàëãààíä îðñîí ä¿ãíýëò¿¿ä íü Ìîíãîëä äàõü àðä÷èëëûí îëîëòàìæèëò, áýðõøýýë ñîðèëò áîëîí áîëîìæ þó áàéãààã õàðóóëæ, öààøèä¿ðãýëæë¿¿ëýí ýíãèéí õ¿í àìûí ò¿âøèíä ã¿íçãèé ñóäàëãàà õèéõ øààðäëàãàòàéáàéãàà ñàëáàðóóäûã òîäîðõîéëæ áàéíà. Èéíõ¿¿ ýíýõ¿¿ óðüä÷èëñàí ñóäàëãààíääóðäñàí ä¿ãíýëò¿¿äýýñ ñàíàà àâñàí Ìîíãîëûí àðä÷èëëûí äàðàà÷èéí ¿íýëãýýíóòãèéí èðãýäèéã ºðãºí îðîëöóóëñàí àðä÷èëëûí ¿íýëãýý ÿâóóëàõ àæèëä ò¿ëõýöáîëîõ þì. Ýíä Ìîíãîëûí íèéãìèéí ç¿ãýýñ ãîë îðîëöîã÷èä íü àðä÷èëñàíøèíýòãýëèéí ãîë ãîë ñàëáàð õýñãèéã àâ÷ ñóäëàí, ¿íýëãýý ºãºõ áîëîëöîîòîé áàéõþì.2.3.1 Õàíäëàãà áà çàãâàðóóäÓðüä÷èëñàí ñóäàëãààãààð àðä÷èëàë, õºãæèë, õ¿íèé ýðõ áîëîí çàñàãëàëûí òàëààðõñòàòèñòèêèéí òºðºë á¿ðèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã öóãëóóëæ, Õ¿ñíýãò 2.1 äýõ äºðâºí ãîëáàãàíû äýä àíãèëëóóäààðõ ñóäàëãààíû àñóóëòóóäàä õàðèóëò ºãñºí. Àðä÷èëëûíòóõàéä ýäãýýð ¿ç¿¿ëýëò¿¿äýä ýìõëýí çîõèîí áàéãóóëàãäñàí àðä÷èëëûã ¿íýëýõõýìæ¿¿ð (òóõàéëáàë, àðä÷èëëûí Polity IV õýìæ¿¿ð), õºãæëèéí åðºíõèé ò¿âøíèé¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, õóâààðèëàëòûí çàãâàðóóä, ãàäààäûí òóñëàìæ (òóõàéëáàë, ÄýëõèéíÁàíêíû õºãæëèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, Õ¿íèé õºãæëèéí èíäåêñ áîëîí ÀÍÓÎÓÕÀ-USAID) áîëîí Ìîíãîëûí àðä÷èëëûí ÿíç á¿ðèéí òàë äýýð ÿâóóëñàí îëîí íèéòèéíñàíàë àñóóëãûí ä¿í áîëîí çàñàãëàëûí çàãâàðóóä áàãòàæ îðñîí þì. Õ¿íèé ýðõèéíõîëáîãäîëòîé ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä íü èðãýíèé áîëîí óëñòºðèéí ýðõ, õ¿íèé áèåõàëäàøã¿é äàðõàí áàéõ ýðõèéí çîõèñòîé õàìãààëàëò, ýð¿¿ ø¿¿ëòèéí ò¿âøèí,àæèë÷èí õ¿íèé ýðõ, ò¿¿í÷ëýí ýìýãòýé÷¿¿äèéí íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí ýðõèéíõàìãààëàëòûí ñòàíäàðò õýìæ¿¿ð ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ò¿¿íèé äîòîð Óëñòºðèéí àéëãàíñ¿ðä¿¿ëýëòèéí öàð õýìæýý, ×èíãðàíåëëè áîëîí Ðè÷àðäñûí ãàðãàñàí õ¿íèéýðõèéí òàëààðõ òîî ìýäýýíèé öîìîã (www.humanrightsdata.com) áîëîíÕàòàâýéãèéí (2002) ãàðãàñàí ýð¿¿ ø¿¿ëòèéí öàð õýìæýý çýðýã áîëíî.Ñóäàëãààãààð ãàðãàñàí àðä÷èëëûí èíñòèòóöèîíàë áîëîí ýðõèéí áàéäëûí 16
  17. 17. õîñëîìîë õýìæ¿¿ð íü õ¿íèé ýðõèéí õàìãààëàëò Ìîíãîëûí àðä÷èëëûíèíñòèòóöèîíàë òàëä õýð íèéöýæ áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. Ýäãýýð òîîí ¿ç¿¿ëýëò íüöàã õóãàöààíû õóâüä õàðüöóóëàëò õèéõ áîëîìæ îëãîæ áàéãàà áºãººä ¿¿íèé äàãóóÌîíãîëûí àðä÷èëëûí ÿíç á¿ðèéí òàë äýýð áèé áîëñîí õàðüöàíãóé äýâøèë áîëîíìàãàäã¿é óõðàëòûí ä¿ð çóðãèéã ãàðãàæ áîëîõ þì. Ò¿¿íýýñ ãàäíà ýíýõ¿¿ñóäàëãààíä àâèëãàë, ñàéí çàñàãëàë, õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäàë, Ìÿíãàíû ÕºãæëèéíÇîðèëòóóäûã õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâö áîëîí íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéíõîëáîãäîëòîé áóñàä ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä õàìðàãäñàí.ßàõ ÷ àðãàã¿é õÿçãààðëàãäìàë ýäãýýð òîîí ¿ç¿¿ëýëòèéí çýðýãöýý óðüä÷èëñàíñóäàëãààíä Õ¿ñíýãò 2.1-ä õàðóóëñàí äýä àíãèëàë áîëîí áàãàíóóä, ìºí ÀÍÓ-ûíÒºðèéí Äåïàðòàìåíò, Ýìíåñòè Èíòåðíåéøíë, Íýãäñýí Âàíò Óëñûí Ãàäààä áîëîíÕàìòûí íºõºðëºëèéí ßàì, Ìîíãîëûí Õ¿íèé ýðõèéí Êîìèññ, ͯÁ-ûí òóñãàéèëòãýã÷ íàð, ͯÁ-ûí Ãýðýýíèé õÿíàëòûí Áàéãóóëëàãà áîëîí çàñãèéí ãàçàð,çàñãèéí ãàçàð õîîðîíäûí áîëîí òºðèéí áóñ áóñàä áàéãóóëëàãóóäûí ãàðãàñàíèëòãýë, ä¿í øèíæèëãýý, ìºí ýðäýì øèíæèëãýýíèé ñýòã¿¿ë¿¿äýä ãàðñàí ºã¿¿ëýë,ñîíèíû ìàòåðèàë, îí-ëàéí ìýäýýëýë áîëîí áóñàä ýõ ñóðâàëæèéã àøèãëàí ãàðãàñàíÌîíãîëûí àðä÷èëëûí ãîë ãîë òàëóóäûí ÷àíàðûí õîëáîãäîëòîé òîéì ¿ç¿¿ëýëò¿¿äîðñîí.2.3.2 Ìýäýýëëèéí öîîðõîéÓðüä÷èëñàí ñóäàëãàà íü íèéòýä èë áàéãàà òîî ìýäýýí¿¿äýýñ ãàðãàñàíä¿ãíýëò¿¿äèéã áàãòààñàí áºãººä ìýäýýëýë õîìñ áàéãàà ñàëáàðóóäûãòîäîðõîéëñîí. Òîäîðõîé áóñ áàéãàà ýäãýýð öîîðõîéã òîäîðõîéëîõ ÿâäàë íüÌîíãîëûí àðä÷èëëûí ¿íýëãýýã ãàðãàæ áàéãàà ñóäëàà÷äàä ººðñäèéí íýíòýðã¿¿íèé õèéõ ¸ñòîé ç¿éëýý îëæ òîãòîîõ, àðä÷èëëûí áàéäëûí ä¿ð òºðõèéããàðãàõàä íü òóñ äºõºì ¿ç¿¿ëíý ãýäýãò íàéäàæ áàéíà. 17
  18. 18. 3. ÀÐÄ×ÈËËÛÍ ÁÀÉÄÀËÄ ÕÈÉÑÝÍ Ä¯Í ØÈÍÆÈËÃÝÝÓðüä÷èëñàí ñóäàëãààíû ýíýõ¿¿ õýñýã íü àðä÷èëëûí óðüä÷èëñàí ¿íýëãýýíèé ¿íäñýíàãóóëãà áîëæ ºã÷ áàéãàà áà ñóäàëãààíû àñóóëòóóäàä õàðèóëò ºãºõ, Ìîíãîë äàõüàðä÷èëëûí áàéäëûí ÿíç á¿ðèéí òàëóóäûí òàëààð äóòóó äóëèì ìýäýãäýæ áàéãààîëîí ç¿éëèéã îëæ òîäîðõîéëîõîä àøèãëàñàí òºðºë á¿ðèéí òîî ìýäýý, ìýäýýëýëäòóëãóóðëàñàí áîëíî. ĺðâºí ãîë áàãàíà áîëîí òýäãýýðèéí äýä àíãèëëóóäàäáàéãàà ¿íäñýí àãóóëãààñ ãàäíà ýíýõ¿¿ õýñýãò àðä÷èëëûí ¿íýëãýý õèéõ Ìîíãîëûíñóäëàà÷äûí áàã ã¿íçãèéð¿¿ëýí ñóäëàõ øààðäëàãàòàé áàéãàà ñàëáàðóóäûã òîî÷èæîðóóëñàí.3.1 Èðãýí÷ëýë, õóóëü ç¿é áà ýðõ3.1.1 Òºðò ¸ñ áà èðãýí÷ëýë1992 îíä áàòëàãäñàí Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèàð2 òóñ óëñûã õ¿íèé ýðõ, ýðõ÷ºëººã õàìãààëàõ ÿâäëûã õóóëèàð áàòàëãààæóóëñàí (Á¿ëýã II), òºðèéíáàéãóóëëàãà, á¿òýö (Á¿ëýã III), çàñàã çàõèðãààíû áîëîí íóòàã äýâñãýðèéí íýãæ¿¿ä(Á¿ëýã IV) á¿õèé á¿ðýí ýðõò, òóñãààð òîãòíîñîí óëñ áîëîõûã òóíõàãëàñàí áºãººä¯íäñýí õóóëèéí Öýöèéí ýðõ ¿¿ðýã áîëîí ¯íäñýí õóóëüä íýìýëò ººð÷ëºëò îðóóëàõæóðìûã òîäîðõîéëîí çààñàí. Èðãýí áàéõ ýðõèéã áàòàëãààæóóëæ, èðãýíèéõàðüÿàëëààñ õàñàõ, íóòàã çààõ áóþó ãýìò õýðýã ¿éëäñýí ººðèéí èðãýäèéã ººðóëñàä øèëæ¿¿ëæ ºãºõèéã õîðèãëîñîí (15-2 äóãààð ç¿éë). Ìîíãîëûí óóãóóë¿íäýñòýí, ÿñòíóóä õ¿í àìûí 93% íü áîëîõ áà ¿ëäñýí õýñýã íü ãîëäóó õàñàã ¿íäýñòýí(4%) áºãººä òýä áàðóóí á¿ñèéí Áàÿí-ªëãèé àéìãèéí îðøèí ñóóã÷äûí 85%-èéãá¿ðä¿¿ëæ áàéíà. Íèéòëýã èðãýí÷ëýëèéí òàëààð îëíû äóíä íýã ìºð îéëãîëòòîéáàéäàã áºãººä ÿñ ¿íäýñ, àðüñ, øàøèí ø¿òëýã áóþó õ¿éñýýð ÿëãàâàðëàõ ¿ëýìæèéíàñóóäàë áàéõã¿é ÷ òàõèð äóòóó õ¿ì¿¿ñèéã ÿëãàâàðëàõ ÿâäàë ãàðäàã áºãººäÿëàíãóÿà ýìýãòýé÷¿¿ä, õ¿¿õäèéí ýñðýã ãýð á¿ëèéí õ¿÷èðõèéëëèéí àñóóäàë ÿìàðõýìæýýíä áàéãààã á¿ðýí òîäîðõîé ãàðãààã¿é áàéíà. Ìîíãîëîîñ ãàäàãø í¿¿äýëëýõÿâäàë íýìýãäñýí áà òýä ãîëäóó ªìíºä Ñîëîíãîñ ðóó ÿâæ áàéíà. Õàðèí ÕîéòÑîëîíãîñîîñ öàãàà÷ëàí èðýã÷èä ìîíãîë÷óóäûí ñýòãýëèéã çîâîîõ áîëñîí áà òóñóëñ 1951 îíû Ä¿ðâýã÷äèéí Êîíâåíöèä íýãäýí îðîõûí ýñðýã ñýòãýõ¿éã óëàìíýìýãä¿¿ëæ áàéíà. Çàñãèéí ãàçàð ä¿ðâýã÷äèéí ñòàòóñ îëãîäîãã¿é ÷ àìüäðàë äýýð2 ¯íäñýí õóóëèéí àíãëè îð÷óóëãûã ªìíºä Êàëèôîðíèéí Èõ ñóðãóóëü (ªÊÈÑ) áîëîí Êàëèôîðíèéí ËîñÀíæåëåñèéí Èõ ñóðãóóëü (ÊËÀÈÑ) –èéí Ç¿¿í Àçèéí Õàìòàðñàí ñóäàëãààíû Һ⺺ñ àâàâ.www.isop.ucla.edu/eas/documents/mon-const.htm 18
  19. 19. õ¿ì¿¿ñèéã àëáàäàí ãàðãàõààñ õàìãààëæ áàéíà (ÀÍÓ-ûí Òºðèéí Äåïàðòàìåíò2004).3.1.2 Õóóëü ¸ñ áà ø¿¿õýýð õàìãààëóóëàõ áîëîìæÕýäèéãýýð 1992 îíä Ìîíãîë óëñàä õóóëü, ýðõ ç¿éí áîëîí èíñòèòóòèîíàë õ¿ðýýãòîãòîîæ ºãñºí ¯íäñýí õóóëèéã áàòëàí ãàðãàñàí áîëîâ÷ õóóëü ¸ñûã ñàõèíõýðýãæ¿¿ëýõýä áîëîí ø¿¿õýýð íàéäâàðòàé, øóäàðãààð õàìãààëóóëàõ áîëîìæòîéõîëáîîòîé ¿ëýìæ àñóóäàë áàéãàà þì. Ìîíãîëûí Õ¿íèé ýðõèéí Êîìèññûíèëòãýñíýýð õóóëü ñàõèóëàõ òîãòîëöîîíä õ¿íä ñóðòàë, òýýã ñààä, “àâèëãàë”, “ãàðöàéëãàõ”, íóòãàðõàõ áîëîí òàíèë òàë õàðàõ ÿâäàë ãàçàð ñàéã¿é, óë ¿íäýñòýéîðøèæ áàéíà. Õóóëèéí àæèëòàí (ïðîêóðîð, ø¿¿ã÷, ìºðäºí áàéöààã÷, ø¿¿õèéíøèéäâýð ã¿éöýòãýã÷, ºì㺺ëºã÷) 475 õ¿í, 417 ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èéí äóíä ÿâóóëñàíñóäàëãààãààð õóóëèéí ìýðãýæëèéí õ¿ì¿¿ñèéí 55.3 õóâü, èðãýäèéí 73.8 õóâü íüõóóëü ñàõèóëàã÷èä õýýë õàõóóëü àâ÷ áàéñàí (ýíýõ¿¿ ñóäàëãààíû 3.5 äóãààð õýñãèéãìºí ¿çíý ¿¿) õýìýýæýý3. Óðüä÷èëñàí ìºðäºí áàéöààëòûí àæèëëàãàà çîõèõ ¸ñîîðÿâàãäààã¿é (Ýð¿¿ãèéí Áàéöààí øèéòãýõ Õóóëèéí 317.1.1 ä¿ãýýð ç¿éë) áóþó õýðýãòèë¿¿ õ¿íä ÿë øèéòãýë îíîîõîîð áîë (317.1.4 ä¿ãýýð ç¿éë) àíõàí øàòíû ø¿¿õèéíøèéäâýðèéã äýýä øàòíû ø¿¿õ õ¿÷èíã¿é áîëãîæ áîëäîã ÿâäëûã õýðãýý øóäàðãààðøèéäâýðë¿¿ëýõ ýðõèéã çºð÷èæ áàéãàà õýðýã ãýæ ¿çýæ áîëîõ áà èíãýñíýýð ¿íýíäýýîëîí õýðýã ø¿¿õ, ïðîêóðîðûí áàéãóóëëàãóóäûí õîîðîíä ãàð äàìæèõ ÿâäàë ãàðíàãýñýí ¿ã þì.2002 îíû åñä¿ãýýð ñàðä óðüä÷èëàí õîðèõ çºâøººðºë îëãîõ ¿¿ðýã ÓëñûíÏðîêóðîðûí ãàçðààñ ø¿¿õ¿¿äýä øèëæñýí. Õ¿íèé ýðõ áà Õºãæëèéí Òºâèéíöóãëóóëñàí ìýäýýëëýýð äýýðõèéí ¿ð ä¿íä óðüä÷èëàí õîðèãäîæ áàéãàà õ¿ì¿¿ñèéíòîîã 2003 îíû ýõýí ¿å ãýõýä õî¸ð äàõèí öººð¿¿ëñíýýð íýã äîð õýò îëíîîðîîõîðèãäîõ ÿâäàë áàãàñ÷ýý. Ãàéõàëòàé íü, óðüä÷èëàí õîðèõ ãàçðóóäûí óäèðäëàãà,õÿíàëò öàãäààãààñ Ø¿¿õèéí øèéäâýð ã¿éöýòãýõ ãàçàðò øèëæñýíýýð ãàçàð ñàéã¿éõîðèãäëóóäûí íºõöºë, õîîëíû ÷àíàð áîëîí õàðãàëçàã÷ íàðûí õàðüöààìýäýãäýõ¿éö ñàéæèðñàí áàéíà. Ãýõäýý ë õîðèõ áàéðíû íºõöºë ñàíàà òàâèõ ¸ñòîéàñóóäàë õýâýýð áàéíà. Ãàíö õóäàãèéí óðüä÷èëàí õîðèõ òºâèéí õîðèãäëóóäºì㺺ëºã÷ àâàõ áîëîìæ áàãàòàé áóþó îãò áàéõã¿é, áèå çàñàõ áîëîìæ ìóó,ãýðýëò¿¿ëýã õàíãàëòã¿é áàéíà. Ò¿¿íýýñ ãàäíà íàñ áîëîí ¿éëäñýí õýðãèéí íüáàéäëûã ¿ë õàðãàëçàí õîðèãäëóóäûã íýã äîð õîðüæ áàéíà. “Ýð¿¿ëæ¿¿ëýõ æóðàì”3 Õóóëü àëáàäàí ñàõèóëàõ ¿éë àæèëëàãààã èë òîä áîëãîõ íü, Õ¿íèé ýðõèéí Áîëîâñðîëûí Òºâ 19
  20. 20. ãýã÷ 1994 îíû òàâäóãààð ñàðûí 15-íû Çàðëèãèéí äàãóó óóæ ñîãòóóðñàí õ¿ì¿¿ñèéãáàðüæ ýð¿¿ëæ¿¿ëýõ áîëñîí íü õ¿ì¿¿ñèéã äóð çîðãîîð áàðèâ÷ëàí, õàõóóëü àâ÷,ìºíãº/ýä þìñûã íü õóðààí, õ¿ì¿¿ñýýñ ¿ç¿¿ëýýã¿é ýð¿¿ëæ¿¿ëýõ ¿éë÷èëãýýíèéõºëñèéã òºë¿¿ëýõ áàéäàëä õ¿ðãýæ áàéíà.3.1.3 Èðãýíèé áîëîí óëñòºðèéí ýðõ1990 îíîîñ Ìîíãîë óëñàä èðãýíèé áîëîí óëñòºðèéí ýðõèéã õàìãààëàõ áàòàëãààáîëñîí èíñòèòóö¿¿ä áàéãóóëàãäñàí þì. “Øèëæèëòèéí ¿å ýõýëñíýýñ õîéø¿íäñýíäýý õóðàí öóãëàðàõ áîëîí ýâëýëäýí íýãäýõ ýðõ ÷ºëººã õ¿íäýòãýæ èðæýý.Îëîí òîîíû óëñòºðèéí íàì, øèíý øèíý ¿éëäâýð÷íèé ýâëýë, òºðèéí áóñáàéãóóëëàãóóä àð àðààñàà òºðæ ãàðàâ” (Fritz 2001:81). Èéì èíñòèòóö¿¿äèéí ¿ðíºëºº, ýäãýýð ýðõèéã õýðõýí íèéöòýé õàìãààëæ áàéãàà áàéäàë òîîí áîëîí÷àíàðûí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äýä òóñãàãäñàí. Ìîíãîë óëñ 1990-2003 îíû õîîðîíä èðãýíèéáîëîí óëñòºðèéí ýðõèéã õýðõýí õàìãààëæ èðñíèé óðüä÷èëñàí ä¿ð çóðãèéããàðãàõàä ºíººã õ¿ðòýë àøèãëàæ èðñýí õýäýí õýäýí õýìæ¿¿ð áèé. Íýãä¿ãýýðò,Freedom House-ààñ ãàðãàñàí èðãýíèé áîëîí óëñòºðèéí ýðõèéí áàéäëûã õýìæèõõî¸ð õýìæ¿¿ð áàéäàã. Ýäãýýðèéã 1 (ýðõèéã á¿ðýí õàìãààëäàã)-ýýñ 7 (ýðõèéãõàìãààëäàãã¿é) õ¿ðòýëõ õýìæýýñýýð êîäîëñîí. Õî¸ðäóãààðò, ýð¿¿ ø¿¿ëò òóëãàõ,ø¿¿õèéí øèéäâýðã¿éãýýð õîðîîõ, óëñòºðèéí õýðãýýð õîðèõ, íóòàã çààæ ñóóëãàõÿâäëûã ãîëëîí ¿íýëäýã Óëñòºðèéí Àéëãàí ñ¿ðä¿¿ëýëòèéí áàéäëûã õýìæèõ õî¸ðõóâèëáàð áèé. Ýõíèéõ íü Ýìíåñòè Èíòåðíåéøíë-èéã ººðèéí ìýäýýëëèéí ýõñóðâàëæ áîëãîí àøèãëàäàã. Õî¸ðäàõü íü ÀÍÓ-ûí Òºðèéí Äåïàðòàìåíòûí õ¿íèéýðõèéí áàéäëûí òàëààðõ èëòãýë¿¿äèéã ìýäýýëýë áîëãîí àøèãëàäàã. Ýíý õî¸ðõóâèëáàð õî¸óëàà 1 (ýðõèéã á¿ðýí õàìãààëäàã)-ýýñ 5 (ýðõèéã õàìãààëäàãã¿é)õ¿ðòýëõ õýìæýýñòýé. Ãóðàâäóãààðò, ìºí 1 (ýð¿¿ ø¿¿ëò áàéõã¿é)-ýýñ 5 (ýð¿¿ø¿¿ëòèéã ò¿ãýýìýë õýðýãëýäýã) õ¿ðòýëõ õýìæýýñ ¿ç¿¿ëýëòòýé, ÀÍÓ-ûí ÒºðèéíÄåïàðòàìåíò ìýäýýëýëäýý àøèãëàäàã Îîòà Õàòàâýéãèéí ãàðãàñàí (2002) ýð¿¿ø¿¿ëòèéí áàéäëûí õýìæ¿¿ð áàéäàã. ĺðºâä¿ãýýðò, ×èíãðàíåëëè áà Ðè÷àðäñûíõ¿íèé ýðõèéí òàëààðõ òîî ìýäýýíèé öîìãîîñ (www.humanrightsdata.com) àâñàí 1(ìóó õàìãààëäàã)-ýýñ 8 (äýýä çýðãýýð õàìãààëäàã) õ¿ðòýëõ îíîî á¿õèé Õ¿íèéáèåèéí õàëäàøã¿é äàðõàí áàéõ ýðõèéí áàéäëûã õýìæèõ õýìæ¿¿ð áèé.Õýìæ¿¿ð¿¿äèéí òàâ íü ýðõèéí èõ õýìæýýíèé çºð÷èëä äýýä îíîî, áàãà õýìæýýíèéçºð÷èëä äîîãóóð îíîî ºãäºã áîëîâ÷ ýíýõ¿¿ óðüä÷èëñàí ñóäàëãààíä õàðóóëàõ,òàéëáàðëàõàä õÿëáàð áîëãîõ ¿¿äíýýñ á¿õ õýìæýýñèéã 0 (ýðõèéã äýýä çýðãýýðõàìãààëäàã)-ooñ 1 (ýðõèéã ìóó õàìãààëäàã) õî¸ðûí õîîðîíä áîëãîæ ººð÷èëñºí 20
  21. 21. áîëíî. Çóðàã 3.1 íü Freedom House-ûí ãàðãàñàí Èðãýíèé áîëîí óëñòºðèéí ýðõèéíáàéäàë, Çóðàã 3.2 íü Óëñòºðèéí àéëãàí ñ¿ðä¿¿ëýëòèéí áàéäàë, Çóðàã 3.3 íü ýð¿¿ø¿¿ëòèéí áàéäàë, Çóðàã 3.4 íü õ¿íèé áèå õàëäàøã¿é äàðõàí áàéõ ýðõèéí áàéäàëÌîíãîë óëñàä 1990-2004 îíû õîîðîíä æèë æèëýýð ÿìàð áàéñíûã òóñ òóñ õàðóóëæáàéãàà áîëíî. Çóðàã 3.1. Freedom House-ààñ ãàðãàñàí Èðãýíèé áîëîí óëñòºðèéí ýðõèéí áàéäàë, 1990-2004 Çóðàã 3.2. Óëñòºðèéí àéëãàí ñ¿ðä¿¿ëýëòèéí áàéäàë, 1991-2003 21
  22. 22. Çóðàã 3.3. Ýð¿¿ ø¿¿ëò, 1990-1999 (Hathaway 2002) Çóðàã 34. Õ¿íèé áèå õàëäàøã¿é äàðõàí áàéõ ýðõÒ¿¿íýýñ ãàäíà ýäãýýð õýìæ¿¿ð íü õîîðîíäîî äýýä çýðãýýð õîëáîîòîé (.42<Pearson’s r>.92) áºãººä Freedom House-ûí óëñòºðèéí ýðõèéí áàéäëûí õýìæ¿¿ðýýñÿëãààòàé íü òýä á¿ãäýýð íýã ë ÿíçûí óëñòºðèéí ¿çýãäýë, òóõàéëáàë èðãýíèé ýðõèéíçîõèñòîé õàìãààëàëòûí áàéäëûã ãîë÷ëîí õýìæäýã. Òèéìýýñ óðüä÷èëñàí ñóäàëãààíü á¿õ çóðãààí õýìæ¿¿ð, ìºí 1976-2003 îíû õîîðîíä äýëõèéí á¿õ óëñ îðîíä 22
  23. 23. èðãýíèé ýðõèéí áàéäàë ÿìàð áàéãààã õýìæèõýä çîðèóëæ ãàðãàñàí òàâàíõýìæ¿¿ðèéã àøèãëàí õî¸ð ¿ç¿¿ëýëòèéã îíîîãîîð ¿íýëñýí þì. Çóðãààíõýìæ¿¿ðèéí õóâüä ¿ç¿¿ëýëòèéí à÷ààëàë íü .57-.85 õîîðîíä , èðãýíèé ýðõèéí òàâàíõýìæ¿¿ðèéí õóâüä ¿ç¿¿ëýëòèéí à÷ààëàë .70-.89 õîîðîíä áàéãàà íü ýäãýýð õýìæ¿¿ðá¿ãäýýðýý àëü íýã áàéäëààð íýã ë òºðëèéí ¿íäñýí ¿çýãäëèéã áàðüæ àâ÷ ãàðãàñíûãõàðóóëæ áàéíà. Çóðàã 3.5 äýýð 1990-2003 îíû õîîðîíä Ìîíãîëûí õóâüä áàéäëûíõî¸ð ¿íýëãýý ÿìàð áàéãààã õàðóóëàâ. Çóðàã 3.5. Èðãýíèé áîëîí Óëñòºðèéí ýðõèéí ¿ç¿¿ëýëòèéí ¿íýëãýýÕàìòàä íü àâ÷ ¿çâýë èðãýíèé áîëîí óëñòºðèéí ýðõèéí òàëààðõ òîîí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äÿìàð ñàíàà ºã÷ áàéíà âý ãýâýë Ìîíãîëûí àðä÷èëëûí ýõíèé æèë¿¿äýä èðãýíèéáîëîí óëñòºðèéí ýðõèéã õàðüöàíãóé ñàéí õàìãààëæ áàéñàí áîë äàðàà äàðààãèéíæèë¿¿äýä íü óëñòºðèéí ýðõèéã õàìãààëàõ ÿâäàë õýâýýð àâ÷ èðãýíèé ýðõèéãõàìãààëàõ ÿâäàë ÿëèìã¿é áóóðñàí íü õ¿íèé áèå õàëäàøã¿é äàðõàí áàéõ ýðõèéíõàìãààëàëò áîëîí ýð¿¿ ø¿¿ëòèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä äýýðõ õóãàöààíä áóóðñàí ä¿ðçóðãààñ õàðàãäàæ áàéãàà þì. Àðä÷èëëûí ä¿í øèíæèëãýý õèéã÷äèéí õóâüä íýãòàëààñ óëñòºðèéí ýðõèéã õàìãààëàõ, íºãºº òaëààñ èðãýíèé ýðõèéã õàìãààëàõÿâäëûí õîîðîíä èéíõ¿¿ ñàëãàí çààãëàñàí íü “ëèáåðàë áóñ” àðä÷èëàë õºãæèæáàéãàà (Diamond 1999; Zakaria 2003; Landman 2005a) áóþó ñîíãóóëèéí àðä÷èëàëõýâýýð ¿éë÷èëæ áàéãàà ÷ äîòîð íü ëèáåðàë áèø ýëåìåíò¿¿ä áîëîí ïðàêòèê ºñºííýìýãäýæ áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. 23
  24. 24. Ãýõäýý èðãýíèé áîëîí óëñòºðèéí ýðõèéã õýðõýí õàìãààëæ áàéãàà òàëààð òîîãîîðáîëîí ¿ãýýð èëýðõèéëñýí òàéëáàð æèøýý þóã èë÷ëýí õàðóóëæ áàéíà âý? Ýäãýýðýðõèéã çºð÷èæ áàéãàà áóþó á¿ðýí òºãñ áèø õàìãààëæ áàéãàà ÿìàð ÿìàð ïðàêòèêáàéíà âý? ÀÍÓ-ûí Òºðèéí Äåïàðòàìåíòûí îðíû Èëòãýë¿¿äýä (1998-2004)òýìäýãëýñíýýð ýâëýëäýí íýãäýõ ýðõ ÷ºëºº, ¿ã õýëýõ ýðõ ÷ºëºº, øàøíû áóþó ø¿òýíáèøðýõ ýðõ ÷ºëººã åðºíõèé人 ñàéí õàìãààëæ áàéãàà áîëîâ÷ äóð çîðãîîðáàðèâ÷ëàí õîðèõ, ìºí àëáàäàí ñààòóóëàõ áóþó õîðèõ áàéðàíä õ¿ì¿¿ñòýé õ¿íëýãáóñ, äîãøèí øèð¿¿í õàðüöàõ (çîäîæ çàí÷èõ, çîõèõ ¸ñíû õîîë, äóëààí áîëîíýìíýëãèéí òóñëàìæààð õàíãàõã¿é áàéõ) ÿâäàë áàéíãà ãàð÷ áàéãàà áºãººä ýð¿¿äýíø¿¿ñýí çàðèì íýã òîõèîëäëûã îäîî øàëãàñààð áàéíà. Öàãäàà ñýæèãòíèéã ÿëëàõáóþó ñóëëàõûí ºìíº 72 öàã õ¿ðòýë õóãàöààãààð àëáàäàí ñààòóóëæ áîëäîã áîëîâ÷ñ¿¿ëèéí õýäýí æèë øèíý õóóëü òîãòîîìæîîð óðüä÷èëàí õîðèõ õóãàöààã áàãàñãààäáàéíà. Öàãäàí õîðèãäîæ áàéãàà íàñàíä õ¿ðýýã¿é õîðèãäëóóäûí ýðõç¿éí çºâëºãººàâàõ áîëîìæèéí õóâü 2002 îíä 29% áàéñàí áîë 2003 îíä 38% áîëòëîî ºññºí õýäèé÷ 2004 îíä äàõèí 29% áîëæ áóóðñàí áàéíà (Ìîíãîëûí Öàãäààãèéí ÅðºíõèéÃaçàð, 2005).Ò¿¿íýýñ ãàäíà òàð÷ëààí çîâîîõ áîëîí áóñäààð õýðöãèé, õ¿íëýã áóñ áà íýð òºðèéãíü ãóòààñàí áàéäëààð õàðüöàõ áóþó øèéòãýõ àñóóäëààðõ ͯÁ-ûí Õ¿íèé ýðõèéíÊîìèññûí Òóñãàé èëòãýã÷ Ìàíôðåä Íîâàê 2005 îíû çóðãàäóãààð ñàðä Ìîíãîëäàéë÷èëñíûõàà äàðàà õýâëýë ìýäýýëëèéíõýíä çîðèóëñàí ìýäýýíäýý: … Ìîíãîë óëñ ñàÿõíààñ õóóëèéí áàéãóóëëàãóóäàä øèíýòãýë õèéõ, õóóëü ñàõèóëàõ àæèëëàãààíä ãàð÷ áàéãàà ýðõ ìýäëýý óðâóóëàí àøèãëàõ, õýðöãèé, çîõèñã¿é õàðüöàõ ÿâäàëòàé òýìöýõ çîðèëãîòîé íýãæèéã Ïðîêóðîðûí áàéãóóëëàãûí äýðãýä áàéãóóëàõ çýðýã õ¿÷èí ÷àðìàéëò ãàðãàæ áàéãàà õýäèé ÷ ÿëàíãóÿà öàãäààãèéí õýñýã, óðüä÷èëàí õîðèõ áàéðíóóäàä òàð÷ëààí çîâîîõ ÿâäàë àìü áºõòýé áàéñààð áàéíàõýìýýí òýìäýãëýñýí áèëýý. ̺í öààçààð àâàõ ÿëûã õýðýãëýæ áàéãààãèéí ýðãýíòîéðîíä áàéãàà íóóöëàã áàéäàë, ÿëàíãóÿà àëáàí ¸ñíû àëèâàà òîî áàðèìò áàéõã¿éáàéãàà íü ò¿¿íèé ñýòãýëèéã ýìçýãë¿¿ëñýí áºãººä ò¿¿íèé ¿çýæ áàéãààãààð áóñàäîëîí ç¿éëèéí äîòîð öààçààð àâàõóóëàõ ÿëòíû ºðººíèé íºõöºë õººðõèéëºëòýé, àðãýðèéíõýíä íü ìýäýãääýãã¿é çýðýã íü õàðãèñ õýðöãèé õàðüöàõòàé àãààð íýã þì.Õýäèéãýýð øîðîíãèéí “æèðèéí” äýãëýì îëîí óëñûí æèøèãò åðºíõèé人 ä¿éæáàéãàà ÷ 30 æèë ãÿíäàíä õîðèãäîæ áàéãàà ÿëòàíòàé õ¿íëýã áóñ õàðüöàæ áàéãààãòýðáýýð ìºí òýìäýãëýñýí. 24
  25. 25. 3.1.4 Ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí ýðõÀðä÷èëëûí ïðîöåäóðûí áîëîí ëèáåðàë òîäîðõîéëîëòîä ýäèéí çàñàã, íèéãìèéíýðõ¿¿äèéã õàìãààëàõ ÿâäëûã àðä÷èëëûí ãîë õýìæèãäýõ¿¿í îðóóëäàãã¿é áºãººäèéì ýðõ¿¿ä, òýäãýýðèéí õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîí õàìãààëàõ ÿâäàë àðä÷èëàëä õàìààã¿é,çºâõºí çàñãèéí ãàçðûí áîäëîãûí ¿ð ä¿í þì ãýæ íîòîëäîã (Dahl 1971; Przeworski,Alvarez, Cheilub and Limongi 2000; Foweraker and Krznaric 2000; Landman 2005a-ã¿çíý ¿¿). ¯¿íýýñ ýðñ ÿëãààòàé íü Àðä÷èëëûí áàéäëûí õ¿ðýý íü îëîí óëñûí õ¿íèéýðõèéí àñóóäëààð äàãíàñàí áàéãóóëëàãà, õ¿ì¿¿ñèéí äîòðîîñ õ¿íèé ýðõèéíàñóóäàëä ºðãºí õ¿ðýýòýé õàíääàã òèéì õàíäëàãûã äàãàäàã áà ýäãýýð ýðõèéãõàìãààëàõ ÿâäëûã àðä÷èëàëòàé ñàëøã¿é õîëáîîòîé ãýæ ¿çäýã. Çóðàã 2.1 õàðóóëæáàéãààãààð ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí ýðõèéã ýäë¿¿ëýõ áîëîí õàìãààëàõ ÿâäàë íüõîëáîã÷ ¿íýò ç¿éë áîëîõ îðîëöîîã õàíãàõ ÷óõàë øààðäëàãà áºãººä ýíý íü ýðãýýäòºðèéí øèéäâýð ãàðãàõ ¿éë ÿâö áîëîí øèéäâýð ãàðãàã÷äàä èðãýäèéí ç¿ãýýñ õÿíàëòòàâèõäàà àðä èðãýä áèå áèåíýý àäèë òýãø õ¿íäýòãýæ, õàðèëöàí ñîíñîõ àðä÷èëëûíòóëãóóð çàð÷ìóóäòàé óÿëäàæ áàéãàà þì.Ýíä ãîë íü àðä÷èëëûí ¿éë ÿâöàä îðîëöîõ õóâü õ¿ì¿¿ñèéí ÷àäàâõè, íººöèéíàñóóäàë áàéãàà áºãººä íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí õ¿íä äàðàìò óëñòºðèéí á¿ðýí òºãñîðîëöîîíä ¿ëýìæ ñààä òîòãîð ó÷ðóóëæ áàéæ áîëîõ þì. Îëîí óëñûí õ¿íèé ýðõèéíæèøèã íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí ýðõèéí åðºíõèé àíãèëàëä îðæ áàéãàà õýä õýäýí ýðõ,ò¿¿íèé äîòîð ñóð÷ áîëîâñðîõ, ãýð á¿ëèéí, õîîë õ¿íñòýé áàéõ, ýð¿¿ë ìýíäýýõàìãààëóóëàõ, íèéãìèéí õàìãààëàë ýäëýõ, àæèë õºäºëìºð ýðõëýõ áîëîí áèå äààñàíýâëýë õîëáîî áàéãóóëàõ ýðõèéã áèé áîëãîæ áàéãàà þì (Ýäèéí çàñàã, íèéãýìáîëîí ñî¸ëûí ýðõèéí òóõàé 1966 îíû ͯÁ-ûí Îëîí óëñûí Ïàêò; ìºí Green2001:1068-ûã ¿çíý ¿¿). Ýäãýýð ýðõèéí îëîíõè íü Îëîí óëñûí ÕºäºëìºðèéíÁàéãóóëëàãûí îëîí Ãýðýý, êîíâåíöèàð (www.ilo.org/ilolex/english/convdisp2.htm)õàìãààëàãääàã. Èéìýýñ ýäãýýð ýðõ àðä÷èëëûí ¿íýëãýýíèé àëèâàà áàéäàëä àäèëõàìààðíà. Õîîë õ¿íñýýð õàíãàãäàõ, ýð¿¿ë ìýíäýý õàìãààëóóëàõ, ñóð÷ áîëîâñðîõ,îðîí áàéðòàé áàéõ ýðõ áîëîí àæèë÷èí õ¿íèé ýðõ, ò¿¿í÷ëýí íèéãýì-ýäèéí çàñãèéíõºãæëèéí åðºíõèé áîëîí îíöëîã øèíæ¿¿ä øèëæèëòýýñ õîéø Ìîíãîë óëñàäîíöãîé ÷óõàë áîëæ áàéãàà ó÷ðààñ ýíýõ¿¿ óðüä÷èëñàí ñóäàëãààíä õàìðóóëñàí þì.Ýðõèéí òóñ òóñäàà ýäãýýð ñàëáàðûã àâ÷ ¿çýõèéí ºìíº ýõëýýä íèéãýì-ýäèéí çàñãèéíõºãæëèéí åðºíõèé ÷èã õàíäëàãà áîëîí çàãâàðóóäûã àâ÷ ¿çýõ øààðäëàãàòàé.Íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí ¿éë àæèëëàãààíû ñòàíäàðò ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä íü Ìîíãîëûíõºãæëèéí õîëáîîòîé òóðøëàãà àðä÷èëñàí øèëæèëòýýñ õîéøõè ¿åä ÿìàðøóó ººð 25
  26. 26. ººð áàéäàëòàé áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. Ǻâëºëò ìàÿãèéí çàõèðãààäëûí ýäèéíçàñàã, äàíãààð íî¸ðõîõ çàñàãëàëààñ çàõ çýýëä ñóóðèëñàí ëèáåðàë àðä÷èëàëä “íýãýíçýðýã øèëæèæ” áàéãàà àëèâàà óëñ îðíû íýãýí àäèë Ìîíãîë óëñ ¿ëýìæèéíáýðõøýýë ñîðèëòòîé òóëãàðñàí. Êîììóíèñò ¿åýñ ºâëºæ ¿ëäñýí ò¿¿õýí áîëîíóëñòºðèéí ºâººñ ãàäíà Ìîíãîë íü áàéãàëèéí áàÿëãààð õàðüöàíãóé õîìñ, äàëàéäãàðöã¿é îðîí áºãººä ýðñ òýñ óóð àìüñãàëòàé ýíý á¿õýí íü ýäèéí çàñãèéí õºãæèëäíü òîäîðõîé ñààä áîëñîí þì (Fish 2001: 325). Øèëæèëòýýñ õîéø Ǻâëºëòººñ àâäàã¿ëýìæ õýìæýýíèé òàòààñ ¿ã¿é áîëñîí áà ñàíõ¿¿ãèéí ëèáåðàë÷ëàë, õóâü÷ëàë(ÿëàíãóÿà ãàçðûí) ÿâóóëñàí íü ýäèéí çàñàãò õ¿íä öîõèëò àâ÷èðñàí.Ýäãýýð ¿íäñýí îíöëîã øèíæèéã áîäîëöâîë Ìîíãîë óëñàä øèëæèëòèéí ýõíèéæèë¿¿äýä íýã õ¿íä íîãäîõ ÄÍÁ-íèé õýìæýý ¿ëýìæ áóóðñàí ÷ 1993 îíä 370 àì.äîëëàð (1995 îíû áàéäëààð èíäåêñæ¿¿ëñýí) áàéñíàà 2000 îíä 420 àì. äîëëàð áîëæ(Çóðàã 3.6-ã ¿çíý ¿¿) òàñðàëòã¿é ºññºí áà 1990-2002 îíû õîîðîíä íýã õ¿íä íîãäîõÄÍÁ-íèé äóíäàæ ºñºëò .2%, õýðýãëýýíèé ¿íèéí èíäåêñèéí æèëèéí äóíäà溺ð÷ëºëò 39% áàéíà. 1995 îíä äîîä öýãòýý õ¿ð÷ .62 áàéñàí Ìîíãîëûí Õ¿íèéõºãæëèéí îíîî äóíäæààð .65 îð÷èì áîëñîí áºãººä 2002 îíä Ìîíãîë óëñ ýíý¿ç¿¿ëýëòýýð 117 äóãààð áàéðò îðñîí áàéíà (www.undp.org). Õ¿í àìûí 13.9% íüºäðèéí íýã äîëëàðààñ äîîø, 50% íü õî¸ð äîëëàðààñ äîîø îðëîãîòîé àìüäàð÷, õ¿íàìûí õàìãèéí ÷èíýýëýã 10%-èéã õàìãèéí ÿäóó 10%-ä õàðüöóóëñàí õàðüöàà 17.8áàéíà (Æèíè êîýôôèöèåíò = .44). Õºäºëìºð ýðõëýëò õºäºº àæ àõóéä íýìýãäýæ, àæ¿éëäâýðò áóóðñàí áà àæèëã¿éäëèéí ¿íýìëýõ¿é ò¿âøèí äîîøèëæ, 10%-èàñ äîîãóóðáàéíà (Çóðàã 3.7-ã ¿çíý ¿¿).Èìïîðò áîëîí ýêñïîðòûí ÄÍÁ-ä ýçëýõ õóâü 1990-ýýä îíû ýõýýð äîîãóóð, 20-40%áàéñíàà øèëæèëòýýñ õîéøõè õóãàöààíû áóñàä æèë¿¿äýä 70-80% õ¿ð÷ õýëáýëçýæáàéâ (Çóðàã 3.8-ûã ¿çíý ¿¿). ÄÍÁ-ä ýçëýõ ãàäààäûí öýâýð øóóä õºðºí㺠îðóóëàëò1993 îíä 2%-èàñ áàãà áàéñíàà 2003 îí ãýõýä 10%-èàñ äýýø ãàð÷ íýìýãäýâ (Çóðàã 3.9-èéã ¿çíý ¿¿). Íýã õ¿íä íîãäîõ ãàäààäûí òóñëàìæ 1990 îíä áàðàã òýã áàéñíàà 2003îíä 100 ãàðóé àì. äîëëàð áîëæ íýìýãäýâ (Çóðàã 3.10-ûã ¿çíý ¿¿). ¯¿ãýýðýý Ìîíãîëóëñ äýëõèéä ãàäààäûí çýýë, òóñëàìæààñ õàìãèéí èõ õàìààðàëòàé òàâüäàõü îðîíáîëæ áàéíà. Ãîë÷ëîí ÎÓÂÑ, Äýëõèéí Áàíê áîëîí Àçèéí Õºãæëèéí Áàíê,ò¿¿í÷ëýí ßïîí, ÀÍÓ áîëîí Ãåðìàíààñ àâäàã òóñëàìæ ÄÍÁ-íèé 20%-èéã ýçýëæ 26
  27. 27. áàéíà4 (Fritz 2001: 90). Õóäàëäààíû áîäëîãî, óëñûí ñàíõ¿¿, òºñâèéí äàðàìò, ýäèéíçàñàã äàõü óëñûí îðîëöîî, ìºíãºíèé áîäëîãî, õºðºíãèéí óðñãàë áà ãàäààäûíõºðºí㺠îðóóëàëò, áàíê áà ñàíõ¿¿, öàëèí õºëñ áà ¿íý, ºì÷èéí ýðõ, çîõèöóóëàëòáîëîí àëáàí áóñ çàõ çýýë çýðãèéã õàìàðñàí Õýðèòàæ Ôàóíäýøí-û ýäèéí çàñãèéí÷ºëººò áàéäëûí íèéëìýë ¿íýëãýý õàðóóëæ áàéãààãààð 1995-2004 îíû õîîðîíäÌîíãîë óëñ “èõýíõäýý ÷ºëººò áóñ” (mostly unfree) îðíîîñ “èõýíõäýý ÷ºëººò” (mostlyfree) îðîí (www.heritage.org) áîëæýý (Çóðàã 3.11-èéã ¿çíý ¿¿). Çóðàã 3.6. Ìîíãîëä íýã õ¿íä íîãäîõ ÄÍÁ, 1990-20004 McKinley T., The National Development Strategy and Aid Coordination, in Griffin K., Poverty Reduction inMongolia, p. 136; Íýã õ¿íä íîãäîõ òóñëàìæèéí õýìæýý õàðüöàíãóé ºíäºð áàéãàà íü Ìîíãîëûí õ¿í àìõàðüöàíã¿é öººíòýé õîëáîîòîé (Fritz 2001: 92). 27
  28. 28. Çóðàã 3.7. պ人 àæ àõóé áà àæ ¿éëäâýðò àæèëëàãñàäûí áîëîí àæèëã¿é÷¿¿äèéí ýçëýõ õóâü, 1990-2002Çóðàã 3.8. Ýêñïîðò áà èìïîðò ( ÄÍÁ-ä ýçëýõ õóâü), 1990-1998 28
  29. 29. Çóðàã 3.9. Ãàäààäûí öýâýp øóóä õºðºí㺠îðóóëàëò ( ÄÍÁ-ä ýçëýõ õóâü), 1993-2003 Çóðàã 3.10.Íýã õ¿íä íîãäîõ ãàäààäûí íèéò òóñëàìæ, 1990-2003 29
  30. 30. Çóðàã 3.11. Ýäèéí çàñãèéí ÷ºëººò áàéäëûí ò¿âøèí, 1995-2004 (www.heritage.org)Íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí ¿éë àæèëëàãààíû òàëààðõ ýäãýýð ¿ç¿¿ëýëò¿¿äýýñ ãàäíàýäèéí çàñaã, íèéãìèéí îëîí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä øóóä íºëººëäºã Ìîíãîëûíçàñãèéí ãàçðûí çàðäëûí á¿òöèéã õàðóóëñàí ººð ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä áèé. Çàñãèéí ãàçðûíºð 1982 îíä 20% áîëæ äîîä öýãòýý õ¿ðñýí áîë 1990-ýýä îíû ñ¿¿ë÷ýýð ýíý ¿ç¿¿ëýëòáàðàã 80% áîëæýý. Çàñãèéí ãàçðààñ ãàðãàæ áàéãàà ýð¿¿ë ìýíä, áîëîâñðîë áîëîíöýðãèéí çàðäàë ýíý ãóðâàí ñàëáàðûí õóâüä èõýýõýí ÿëãààòàé áºãººä á¿ãäèéíõ íüõóâüä ýõýíäýý áóóð÷, äàðàà íü ýð¿¿ë ìýíä áîëîí áîëîâñðîëä çîðèóëñàí çàðäàëíýìýãäñýí áîëîâ÷ ýð¿¿ë ìýíäèéí çàðäàë íü áîëîâñðîëûíõîîñîî õîë õîöîð÷ áàéíà(Çóðàã 3.12-ûã ¿çíý ¿¿). Ãàäààäûí òóñëàìæèéã ãîëäóó áèåò äýä á¿òýö (37 õóâü)áîëîí ýäèéí çàñãèéí óäèðäëàãàä (24 õóâü) çîðèóëàí çàðöóóëñàí áàéõàä äºíãºæ 1.2õóâèéã ßäóóðëûã áóóðóóëàõ ¯íäýñíèé Õºòºëáºðò, 5 õóâèéã õºäºº àæ àõóéãõºãæ¿¿ëýõýä çîðèóëàí çàðöóóëæýý5. Îëîí óëñûí ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãóóä(ÎÓÑÁ) ÿäóóðëûí àñóóäëûã øèéäâýðëýõ øààðäëàãûã õ¿ëýýí çºâøººð÷ ýõýëæáàéãàà ó÷ðààñ äýýðõ ñàëáàðóóäààð çàðäëûã èéíõ¿¿ õóâààðèëäàã ÿâäàë ººð÷ëºãäºæáàéíà.5 McKinley T., The National Development Strategy and Aid Coordination, in Griffin K., Poverty Reduction inMongolia, p. 138 30
  31. 31. Çóðàã 3.12. Óëñûí ýð¿¿ë ìýíä, áîëîâñðîë áîëîí öýðãèéí çàðäàë (ÄÍÁ-ä ýçëýõ õóâü), 1990-2002Çóðàã 3.13. Çàñãèéí ãàçðûí ºð (ÄÍÁ-ä ýçëýõ õóâèàð), 1992-1998 31
  32. 32. Ò¿¿í÷ëýí Ìîíãîë óëñ Ìÿíãàíû Õºãæëèéí Çîðèëòóóä (ÌÕÇ)-ûã õýðýãæ¿¿ëýõ¿¿ðãèéã ººðò õ¿ëýýñýí áºãººä 2005 îíû äºðºâä¿ãýýð ñàðä Ìîíãîëûí ïàðëàìåíòÀðä÷èëñàí çàñàãëàë áà Õ¿íèé ýðõèéí òàëààðõ 9 äýõ ÌÕÇ-ûã áàòàëñàí. Õ¿ñíýãò3.1-ä Ìÿíãàíû õºãæëèéí åñºí Çîðèëòûã (ͯÁ-ûí íàéì, Ìîíãîëûí íýã) òîéìëîíõàðóóëæ, ÌÕÇ-äûí ç¿éë íýã á¿ðýýð àíãèëñàí õîðèí íýãýí ÷èãëýëò çîðèëãûã öàãõóãàöààíààñ õàìààðàëòàé, õàðèëöàí ø¿òýëöýýòýé áàéäëààð õýðõýí õàíãàíõýðýãæ¿¿ëæ áàéãàà òàëààð ñîíãîí öóãëóóëñàí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã îðóóëaâ. Ýäèéíçàñàã, íèéãìèéí ýðõ¿¿äèéí òàëààðõ ýíýõ¿¿ õýñãèéí õóâüä îëîí ÌÕÇ, òýäãýýðèéí÷èãëýëò çîðèëãî áîëîí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä íü õóâü õ¿ì¿¿ñ áîëîí á¿ëýã õ¿ì¿¿ñ íèéãìèéíõóâüä ÿìàð õýìæýýíä îðõèãäîæ áàéæ áîëîõûã õàðóóëæ áàéãààãààðàà ýíäõàìààðàëòàé þì. Ìîíãîë óëñ Ìÿíãàíû õºãæëèéí îëîí çîðèëòûã çºâ ÷èãëýëäÿâààã çààñàí ¿ç¿¿ëýëòòýéãýýð (õ¿¿õäèéí ýíäýãäëèéã áóóðóóëàõ ãýõ ìýò) àìæèëòòàéõýðýãæ¿¿ëæ ýõýëñýí áîëîâ÷ íýëýýä òîõèîëäîëä ººð÷ëºëò øèíý÷ëýëòèéí öàðõýìæýý ìàø áàãà (óëñûí àìüæèðãààíû áàòàëãààæèõ ò¿âøíýýñ äîîãóóð îðëîãîòîéõ¿ì¿¿ñèéí õóâü, àðèóí öýâýð-ýð¿¿ë àõóéí øààðäëàãà õàíãàñàí íºõöºëä àìüäàð÷áàéãàà õ¿ì¿¿ñèéí õóâü ãýõ ìýò) áàéñàí áºãººä çàðèì òîõèîëäîëä ¿ç¿¿ëýëò¿¿äõàðóóëæ áóéãààð çàðèì òàëûí áóóðàëò (ñ¿ðüåý ºâ÷íèé òàðõàëò, ò¿¿íòýé õîëáîîòîéíàñ áàðàëòûí õóâü ãýõ ìýò) ãàð÷ áàéíà. Ýäãýýð ¿ç¿¿ëýëòýýñ äýýã¿¿ð áàéãàà öîðûíãàíö ãàéõàëòàé ¿ç¿¿ëýëò áîëîõ áîëîâñðîëûí ñàëáàðò ýìýãòýé÷¿¿ä ýðýãòýé÷¿¿äýýñèë¿¿ õóâüòàé áàéãàà íü ñóðãóóëüä ñóðàëöàã÷ ýðýãòýé÷¿¿ä áîëîí õºâã¿¿äèéí òîîãíýìýãä¿¿ëýõ øààðäëàãàòàéã õàðóóëæ áàéíà. Õ¿ñíýãò 3.1. Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëòóóä 32
  33. 33. Ìÿíãàíû ×èãëýëò çîðèëãî ¯ç¿¿ëýëò õºãæëèéí çîðèëò 1990 2000 20151. ßäóóðàë áîëîí 1. 1990-2015 îíû õîîðîíä óëñûí àìüæèðãààíû 36% 35% 18%ºëñãºëºíò áàòàëãààæèõ ò¿âøíýýñ äîîãóóð îðëîãîòîéáàéäëûã õ¿ì¿¿ñèéí ýçëýõ õóâèéã õî¸ð äàõèí áóóðóóëàõáóóðóóëàõ 2. 1990-2015 îíû õîîðîíä ºëñãºëºíä íýðâýãäñýí 12% 12% 0 õ¿ì¿¿ñèéí ýçëýõ õóâèéã õî¸ð äàõèí áóóðóóëàõ 3.Çàëóó÷óóäûí ñýòãýëä íèéöñýí, á¿òýýìæ ºíäºðòýé - - - àæëûí áàéð áèé áîëãîõ ñòðàòåãè áîëîâñðóóëæ, õýðýãæ¿¿ëýõ. Ãàçàð àøèãëàõ èë¿¿òýé áîëîìæ îëãîõ, æèæèã, äóíä ¿éëäâýð íýýí àæèëëóóëàõ æóðìûã õºíãºâ÷ëºõ, àæèëã¿é èðãýäýä áè÷èë çýýë àâàõ èë¿¿ áîëîìæ îëãîõ çàìààð àæèëã¿é÷¿¿ä, ÿëàíãóÿà çàëóó÷óóäàä çîðèóëàí àæëûí áàéð áèé áîëãîõ 4. Õ¿í àìûí òºâëºðºë, í¿¿äýë, øèëæèëò õºäºë㺺íèé ñºðºã íºëººã áàãàñãàõ, øèëæèí ñóóðüøèã÷ èðãýäèéí ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ ýðõç¿éí îð÷èíã á¿ðä¿¿ëýõ, òýäýíä àæèë îëãîõ, òýäíèéã ýìíýëýã, áîëîâñðîë, ñî¸ëûí áîëîí áóñàä ¿éë÷èëãýýíä õàìðóóëàõ òîãòîëöîîã áèé áîëãîõII. Á¿õ íèéòýýð 5. 2015 îí ãýõýä íèéò îõèä, õºâã¿¿äýä àíõàí øàòíûàíõàí øàòíû áîëîâñðîë ýçýìø¿¿ëýõáîëîâñðîëýçýìøèõ Öýâýð õàìðàãäàëò - 91% 100% 1 ä¿ãýýð àíãèàñ 5 äóãààð àíãè õ¿ðòýë äýâøèí 99% 98% 100% ñóðàëöàã÷ îõèäûí õóâü 15-24 íàñíû çàëóóñûí áè÷èã ¿ñýã ìýäýõ õóâü 99% 98% 100%III. Æåíäåðèéí 6. 2015 îí ãýõýä áàãà, äóíä áîëîâñðîë äàõü, ìºí 2015òýãø áàéäëûã îíîîñ õýòð¿¿ëýëã¿éãýýð á¿õ ò¿âøíèé áîëîâñðîëäýìæèæ, ýçýìøèã÷äèéí äóíäàõü õ¿éñèéí òýíöâýðã¿é áàéäëûãýìýãòýé÷¿¿äèéã àðèëãàõ,ýðõ ìýäýëæ¿¿ëýõ Áàãà áîëîâñðîëä íèéò õàìðàãäàëò 1.01 1.01 1.00 (ýð/ýì-èéí õàðüöàà) Äóíä áîëîâñðîëä íèéò õàìðàãäàëò 1.12 1.20 1.00 (ýð/ýì-èéí õàðüöàà) Äýýä áîëîâñðîë ýçýìøèæ áàéãàà îþóòíóóäûí 1.51 1.72 1.00 äîòîðõè ýð/ýìèéí òîîíû õàðüöàà Öàëèíòàé õºäºëìºð ýðõëýã÷ ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýçëýõ - 47% 50% õóâü (ÕÀÀ-í áóñ ñåêòîð) Ïàðëàìåíòàä ñóóäàëòàé ýìýãòýé÷¿¿äèéí õóâü 4 12 30 Ýìýãòýé÷¿¿äèéí íýð äýâøèëòèéí õóâü - 11..5% 35%IV. Õ¿¿õäèéí 7. 1990-2015 îíû õîîðîíä òàâ õ¿ðòýëõ íàñíûýíäýãäëèéã õ¿¿õäèéí ýíäýãäëèéí õóâèéã 2/3-ààð áóóðóóëàõáóóðóóëàõ 1000 àìüä òºðºëòºä íîãäîõ òàâ õ¿ðòýëõ íàñíû 87.5 42.4 29.2 õ¿¿õäèéí ýíäýãäýë Íÿëõñûí ýíäýãäýë (1000 àìüä òºðºëò òóòàìä) 63.4 32.8 22.0 Óëààí áóðõíû ýñðýã âàêöèíæóóëàëòàä õàìðàãäñàí 82.5% 92.4% 96% õ¿¿õäèéí õóâüV. Ýõ÷¿¿äèéí 8. Çîõèõ íàñíû á¿õ õ¿ì¿¿ñò íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ëýð¿¿ë ìýíäèéã ìýíäèéí øààðäëàãàòàé òóñëàìæ àâàõ áîëîìæèéãñàéæðóóëàõ õàíãàõ, 1990-2015 îíû õîîðîíä ýõèéí ýíäýãäëèéí õóâèéã 3/4-ààð áóóðóóëàõ Ýõèéí ýíäýãäýë (1000 àìüä òºðºëò òóòàìä) 200 158 50 Ýìíýëãèéí ìýðãýæëèéí õ¿í ýõ áàðüæ àâñàí 99.9% 99.6% 99.8% òºðºëòèéí õóâüVI. ÁÇÕª, 9. 2015 îí ãýõýä ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí òàðõàëòûã çîãñîîæ, - - -ÕÄÕÂ/ÄÎÕ áóñàä ºâ÷íèé ãàðàëòûã áóóðóóëæ ýõëýõ 33
  34. 34. áîëîí ñ¿ðüåýòýéòýìöýõ 10. 2015 îí ãýõýä Ñ¿ðüåý ºâ÷íèé òàðõàëòûã áóóðóóëàõ 100.000 õ¿íä íîãäîõ ñ¿ðüåý ºâ÷íèé òàðõàëò 79 125 100 Ñ¿ðüåý ºâ÷íèé óëìààñ íàñ áàðàëòûí õóâü 4.9 32.2 0 Ñ¿ðüåý ºâ÷íèé èëð¿¿ëýëò, ýì÷ëýëòèéí õóâü 100% 100%VII. Õ¿ðýýëýí áóé 11. Òîãòâîðòîé õºãæëèéí çàð÷ìóóäûã óëñ îðíûîð÷íû òîãòâîðòîé áîäëîãî, õºòºëáºð¿¿äýä òóñãàæ, õîòóóä, ÿëàíãóÿàáàéäëûã õàíãàõ Óëààíáààòàð õîòûí àãààðûí áîõèðäîëòîé òýìöýõ Îé ìîäîîð á¿ðõìýë ãàçðûí ýçëýõ õóâü 9% 8.2% 9% Õàìãààëàëòòàé ãàçðûí ýçëýõ õóâü 7% 13.3% 30% Í¿¿ðñ õ¿÷ëèéí äàâõàð ýñëèéí ÿëãàðàëò (òí/õ¿í) 4.08 4.19 4.00 12. Ãîë ãîðõè, áóëàã øàíäûã õàìãààëæ, òýäãýýðèéã õàìãààëàõûí òóëä íºõºí ñýðãýýõ àðãà õýìæýý àâàõ 13. 2015 îí ãýõýä óíäíû àþóëã¿é óñ òîãòìîë õýðýãëýõ áîëîìæã¿é õ¿ì¿¿ñèéí ýçëýõ õóâèéã õî¸ð äàõèí áóóðóóëàõ Óñíû ñàéæðóóëñàí ýõ ñóðâàëæ àøèãëàäàã õ¿í àìûí 30.8% 37% 70% ýçëýõ õóâÀ

×