Your SlideShare is downloading. ×
ÆÅÍÄÅÐ ÓÄÈÐÄËÀÃÛÍ ÀÊÀÄÅÌÈ              Æåíäåð                         ¯çýë áàðèìòëàë                         Õýìæ¿¿ð, ä¿í ...
ÆÅÍÄÅÐDDC305.3Æ - 51©2011, ÌÕÇ-9 òºñºë, ͯÁÕÕ, Moíãîë Óëñ.Çîõèîã÷èéí á¿õ ýðõ õàìãààëàãäñàí.Ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãûã Ìîíãîë Óëñ...
ÆÅÍÄÅÐ                                 Ãàð÷èãªìíºòãºë                                       4Íýã. Æåíäåðèéí ¿çýë áàðèìòëàë...
ÆÅÍÄÅÐ                                  ªÌͪÒÃªË   Íèéãìèéí õºãæëèéã òýòãýã÷ íýãýí èø ¿íäýñ íü ýìýãòýé, ýðýãòýéí òýãøòýíöâ...
ÆÅÍÄÅÐ           ÍÝÃ. ÆÅÍÄÅÐÈÉÍ ¯ÇÝË ÁÀÐÈÌÒËÀËÆåíäåðèéí ¿íäñýí îéëãîëòóóäÆåíäåðèéí òýãø áàéäàëÄýëõèé íèéòèéí çîðèëòóóäÆåíä...
ÆÅÍÄÅÐ   Ýíä äóðüäàãäààä áàéãàà æåíäåðèéí ¿¿ðýã íü ýðýãòýé, ýìýãòýé÷¿¿äèéííèéãìèéí àíãè äàâõàðãà, íàñ, øàøèí ø¿òëýã çýðãýý...
ÆÅÍÄÅÐ   ¯¿íèé äàðààõ îí æèë¿¿äýä ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýðõèéí òàëààð òóñãàéëàíõýëýëöýãäýæ ñóäëàãäàõ áîëñîíîîñ ãàäíà äýëõèé íèéòý...
ÆÅÍÄÅÐ         Ýìýãòýé÷¿¿äèéí        ýñðýã                Îðîëöîã÷ óëñóóä äàðààõ çîõèñòîé õ¿÷èðõèéëëèéã òàñëàí çîãñîîõ ¿¿ð...
ÆÅÍÄÅÐøóäàðãààð îðîëöîõ ìåõàíèçìûã á¿ðä¿¿ëýõ, óð ÷àäâàðûã õºãæ¿¿ëýõ, ýðõèéã íüýäë¿¿ëýõ, ýð¿¿ë ìýíäèéã õàìãààëàõ, ÿäóóðàë, ...
ÆÅÍÄÅÐ   Ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýñðýã õ¿÷èðõèéëýë, àëáàí õ¿÷ýýð ãýðë¿¿ëýõ, áýëýã ýðõòíèéã     çýðýìäýãëýõèéã òàñëàí çîãñîîõ   Õ¿...
ÆÅÍÄÅÐ Õîðüäóãààð çóóíû ñ¿¿ëèéí õàãàñò èõýíõ õºãæèíã¿é îðíóóäàä ýìýãòýé÷¿¿äèéí áàéäëûã äýýøë¿¿ëýõ, æåíäåðèéí òýãø áàéäëûã ...
ÆÅÍÄÅÐòºäèéã¿é, ñóðãóóëü çàâñàðäñàí 130 ñàÿ ãàðóé õ¿¿õäèéí 70 õóâèéã îõèäóóä ýçýëæáàéíà7.   Äýëõèéí ãóðâàí òîì øàøèíä îäîî...
ÆÅÍÄÅÐõóâü çàÿàã áàéõ ¸ñòîé ç¿éë ìýòýýð ñýòãýæ, õ¿ëöýíã¿é õàíäñààð áàéíà.    Æåíäåðèéí òýãø áóñ áàéäàë íü íèéãìèéí õºãæèë,...
ÆÅÍÄÅÐ  Ýìýãòýé÷¿¿äèéã ÷àäàâõèæóóëíà ãýäýã íü ýìýãòýé÷¿¿ä ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàëò ãýæ ÷óõàì þó  áîëîõûã òîäîðõîéëîõ, îéëãîõ ...
ÆÅÍÄÅÐ       ÕΨÐ. ÆÅÍÄÝÐÈÉÍ ¯ÇÝË ÁÀÐÈÌÒËÀËÆåíäåðèéí õºãæëèéí èíäåêñÆåíäåðèéí ýðõ ìýäëèéí õýìæ¿¿ðÆåíäåðèéí òýãø áóñ áàéäëû...
ÆÅÍÄÅÐ   ªíººäºð æåíäåðèéí òýãø áàéäëûí ä¿í øèíæèëãýý, áîäëîãî, òºëºâëºëòºíäíýãä¿ãýýðò, õ¿éñýýð àíãèëñàí òîî áàðèìò, õî¸ðä...
ÆÅÍÄÅÐ   Æåíäåðèéí õýìæ¿¿ð¿¿äèéã æèë á¿ð Äýëõèéí õ¿íèé õºãæëèéí èëòãýëäíèéòýëæ áàéãàà íü íýã òàëààñ, æåíäýðèéí àñóóäëààð ì...
ÆÅÍÄÅÐ   1995 îíû Äýëõèéí õ¿íèé õºãæëèéí èëòãýëä “Àëü ÷ íèéãýìä ýìýãòýé÷¿¿äýðýãòýé÷¿¿äèéí àäèë áîëîìæ, ýðõ ìýäëèéã ýäýëæ ÷...
ÆÅÍÄÅÐ   Õàðèí ýäãýýð õýìæýýñ¿¿äýä æåíäåðèéí òýãø áàéäàë ÿìàð áàéãààãòîäîðõîéëîõäîî ÆÕÈ-èéã ÕÕÈ-òýé õàðüöóóëäàã. Ýð¿¿ë ìýí...
ÆÅÍÄÅÐ                   Õ¿ñíýãò 1. Æåíäåðèéí õºãæèëä ãàðñàí ººð÷ëºëò                                          1995*      ...
ÆÅÍÄÅÐ                     Õ¿ñíýãò 2. Æåíäåðèéí õºãæëèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä,                         çàðèì óëñòàé õàðüöóóëñàí áàé...
ÆÅÍÄÅÐààñ õèéñýí öàëèíãèéí ÿëãààí äàõü æåíäåðèéí ä¿í øèíæèëãýýíä òîäîðõîéëñîíó÷ðààñ äýýðõ õàíäëàãà íü öàëèí õºëñ äýõ æåíäå...
ÆÅÍÄÅЯ¿íä:   Óëñ òºðèéí îðîëöîî áà øèéäâýð ãàðãàõ ýðõ ìýäýë. Ïàðëàìåíòûí ñóóäàë äàõü     ýìýãòýé áà ýðýãòýé õ¿í àìûí ýç...
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011

2,021

Published on

0 Comments
2 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total Views
2,021
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
36
Comments
0
Likes
2
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Transcript of "Жендэр. үзэл баримтлал, хэмжүүр, дүн шинжилгээ, бодлого төлөвлөлт, УБ 2011"

  1. 1. ÆÅÍÄÅÐ ÓÄÈÐÄËÀÃÛÍ ÀÊÀÄÅÌÈ Æåíäåð ¯çýë áàðèìòëàë Õýìæ¿¿ð, ä¿í øèíæèëãýý Áîäëîãî òºëºâëºëò Óëààíáààòàð 2011 1
  2. 2. ÆÅÍÄÅÐDDC305.3Æ - 51©2011, ÌÕÇ-9 òºñºë, ͯÁÕÕ, Moíãîë Óëñ.Çîõèîã÷èéí á¿õ ýðõ õàìãààëàãäñàí.Ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãûã Ìîíãîë Óëñûí Øèíæëýõ óõààíû àêàäåìèéí Ôèëîñîôè, ñîöèîëîãè,ýðõèéí õ¿ðýýëýíã ò¿øèãëýí ͯÁÕÕ, ͯÁ-ûí Îñëî äàõü Çàñàãëàëûí òºâèéí äýìæëýãòýéãýýðõýðýãæèæ áóé “Õ¿íèé ýðõèéã áàòàëãààæóóëæ, àðä÷èëñàí çàñàãëàëûã áýõæ¿¿ëýõ Ìÿíãàíûõºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ øàò-II” òºñ뺺ñ Óäèðäëàãûíàêàäåìèéí ñóðãàëòûí õºòºëáºðèéã øèíý÷ëýõ, çàñàãëàëûí îíîë, ïðàêòèê, ¿íýëãýýíèé àðãàç¿éã ñóäëàõ õè÷ýýëèéí õºòºëáºð, õýðýãëýãäýõ¿¿í, áîëîâñðóóëàõ õ¿ðýýíä èõ, äýýä ñóðãóóëüäóäèðäàõóéí óõààíû ÷èãëýëýýð ñóðàëöàã÷äàä çîðèóëàí áîëîâñðóóëëàà.Íîìûí ýõ ñóðâàëæèéã äóðäàæ àøãèéí áóñ çîðèëãîîð îëøðóóëàí õóâèëæ òàðààõûãçºâøººðíº.Áîëîâñðóóëñàí: Í.Íàðàí÷èìýã (Ph.D) Á.Íàðàíòóëãà ×.Áààòàð ×.Ýðäýíý÷èìýãÒåõíèê ðåäàêòîð: Î.ÕàòàíáîëäÌàêåò, õýâëýë, äèçàéí “Ñàíñóäàé” ÕÕÊ 2
  3. 3. ÆÅÍÄÅÐ Ãàð÷èãªìíºòãºë 4Íýã. Æåíäåðèéí ¿çýë áàðèìòëàë 5-14  Æåíäåðèéí ¿íäñýí îéëãîëòóóä 5  Æåíäåðèéí òýãø áàéäàë 11  Äýëõèé íèéòèéí çîðèëòóóä 12Õî¸ð. Æåíäåðèéí õýìæ¿¿ð 15-31  Æåíäåðèéí õºãæëèéí èíäåêñ 17  Æåíäåðèéí ýðõ ìýäëèéí õýìæ¿¿ð 22  Æåíäåðèéí òýãø áóñ áàéäëûí èíäåêñ 27Ãóðàâ. Æåíäåðèéí ä¿í øèíæèëãýý 32-54  Ýð¿¿ë ìýíä 33  Áîëîâñðîë 35  Õºäºëìºð ýðõëýëò 42  ßäóóðàë 51ĺðºâ. Æåíäåð áà õºãæëèéí áîäëîãî, òºëºâëºëò 55-65  Æåíäåð, õºãæëèéí õàìààðàë 55  Æåíäåðèéí àñóóäëûã õºãæëèéí áîäëîãî, òºëºâëºëòºä òóñãàõ íü 58 3
  4. 4. ÆÅÍÄÅÐ ªÌͪÒÃªË Íèéãìèéí õºãæëèéã òýòãýã÷ íýãýí èø ¿íäýñ íü ýìýãòýé, ýðýãòýéí òýãøòýíöâýðòýé ýðõ ÷ºëºº, ò¿¿íèéã íü äýëáýýë¿¿ëýã÷ çºâ çàñàãëàë, ýíý ºëãèéä íèéëýíºíäèéõ ýðõýì áàÿëàã áîëñîí Õ¿í çîíû õ¿÷, óõààí ãýäýãòýé îëîí, ò¿ìýí, óëñ¿íäýñòýí ìàðãàõàà áîëüæýý. Õîâîð îëäîõ çàÿà ò¿øèæ ýíý åðòºíöºä ìýíäýëñýí ÷ îëîí ñàÿ ýãýë õ¿ì¿¿í íü òýðòóñìàà á¿ñã¿é÷¿¿ä íü áóñäàäàà ÿëãàâàðëàãäàæ, àëèâàà íýãýí ç¿éë, ¿éëä îðîëöîõ,õàìòðàëöàõ õóâü äóòàõ áàéäàë ýðòíýýñ ýä¿ãýýã õ¿ðòýë ¿ðãýëæèëñýýð õ¿íèéíèéãìèéí ñàéí ñàéõíûã áîîãäóóëàõ íýãýí ñýæèì áîëñîîð áàéíà. Ýíý ë àðàíøèíã“æåíäåð” õýìýýõ íýð òîìü¸îãîîð òîäîòãîí èëýðõèéëæ, XX çóóíû 70-ààä îíîîñçîí îëîí ººðñ人 óõààðàí, óëìààð óë ñóóðüòàé õýëýëöýæ õàìòðàí øèéäâýðëýõýýðøèéäýöãýýñýí þì. Ýíý òàëààð óðàëäóóëñàí óõààíû öîãöëîëûã æåíäåðèéí ¿çýë áàðèìòëàë õýìýýíáèä ýíý íóòàã îðîíäîî òîéìëîí áîëãîîæ, îéëãîëöîæ íýãýíò çàíøæýý. ÕàðèíÌîíãîë õ¿í á¿ð ýíý òàëààð ¿íýí áîäèò îéëãîëò, ºðãºí ìýäëýãòýé ãýâýë áàñ ¿ã¿éáîëîâ óó. ͯÁ-ûí õºãæëèéí õºòºëáºðèéí ñàíõ¿¿æèëòýýð “Õ¿íèé ýðõèéã áàòàëãààæóóæ,àðä÷èëñàí çàñàãëàëûã áýõæ¿¿ëýõ Ìÿíãàíû õºãæëèéí 9 äýõ çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýääýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ øàò II” òºñëèéí äýìæëýãòýé Óäèðäëàãûí àêàäåìèéí ñóðãàëòûíõºòºëáºðèéã øèíý÷ëýõ, çàñàãëàëûí îíîë, ïðàêòèê, ¿íýëãýýíèé àðãà ç¿éã ñóäëàõõè÷ýýëèéí õºòºëáºð, õýðýãëýãäýõ¿¿í, áîëîâñðóóëàõ õ¿ðýýíä èõ, äýýä ñóðãóóëüäóäèðäàõóéí óõààíû ÷èãëýëýýð ñóðàëöàã÷äàä çîðèóëàí ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãûãáîëîâñðóóëëàà. Óäèðäëàãûí àêàäåìèéí áàãø áèä ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãàä æåíäåðèéí ìºí ÷àíàð,àãóóëãà, à÷ õîëáîãäîë, ºíººãèéí áàéäàë òºðõ, ò¿¿íä ä¿í øèíæèëãýý õèéõ ¿ç¿¿ëýëò,õýìæ¿¿ð áîëîí õýòèéí áîäëîãî, çîðèëò, ò¿¿íèéã ¿ð ä¿íòýé õýðýãæ¿¿ëýõ àðãàçàìûí òàëààð ñóðàëöàã÷äàä àíõíû ìýäëýã îëãîõ çîðèëãî òàâüñàí þì. Æåíäåðèéíòàëààðõ ýíý ìºðººð ìºøãèæ, áóñàä îëîí á¿òýýëèéã ñóäëàí óõààí õóðæ, óëìààðøèíèéã áîäèò àìüäðàëä ãàðäàí á¿òýýæ, Ìîíãîë óëñûíõàà õºãæèëä íýãýí ò¿øèöáîëîõ ýíý õ¿÷èí ç¿éëèéã àøèãòàéãààð ýðã¿¿ëæ, ýð÷èìæ¿¿ëæ ÷àäíà ãýäýãò á¿ðýíèòãýëòýé áàéíà. Ãàðûí àâëàãûí “Æåíäåðèéí ¿çýë áàðèìòëàë” õýñãèéã Í.Íàðàí÷èìýã,“Æåíäåðèéí õýìæ¿¿ð” õýñãèéã Á.Íàðàíòóëãà, “Æåíäåð áà õºãæëèéí áîäëîãî,òºëºâëºëò” õýñãèéã ×.Áààòàð, “Æåíäåðèéí ä¿í øèíæèëãýý” õýñãèéã Ìîíãîë óëñûíæèøýýãýýð òîâ÷ òîäðóóëæ, ýð¿¿ë ìýíä áîëîí ÿäóóðëûí òàëààð Á.Íàðàíòóëãà,áîëîâñðîëûí òàëààð Í.Íàðàí÷èìýã, õºäºëìºð ýðõëýëòèéí òàëààð ×.Ýðäýíý÷èìýãíàð áîëîâñðóóëëàà. Ãàðûí àâëàãûí àãóóëãûã Íèéãìèéí õàìãààëàë, õºäºëìºðèéíñàéä, äîêòîð (Ph.D) Ò.Ãàíäè õÿíàí òîõèîëäóóëñàí áîëíî. Ãàðûí àâëàãûí òàëààðõ ñàíàëàà Óäèðäëàãûí àêàäåìèéí Íèéãìèéí óäèðäëàãûíòýíõèìä èð¿¿ëíý ¿¿. 4
  5. 5. ÆÅÍÄÅÐ ÍÝÃ. ÆÅÍÄÅÐÈÉÍ ¯ÇÝË ÁÀÐÈÌÒËÀËÆåíäåðèéí ¿íäñýí îéëãîëòóóäÆåíäåðèéí òýãø áàéäàëÄýëõèé íèéòèéí çîðèëòóóäÆåíäåðèéí àñóóäàëä õ¿í òºðºëõòºí àíõààðëàà õàíäóóëæ áàéíà.Äýëõèé íèéòèéí õºãæèë äýâøëèéã óðüäàõ ¿åý ºíººòýéãýý, ºâºã äýýäñýý ººðñºäòýéãýýæèøèõ çàìààð øèíæèõ¿éä îëîí ç¿éë õóâüñàí ººð÷ëºãäºæ, îëîí ç¿éë ¿ã¿é áîëîí îëîíç¿éë øèíýýð áóé áîëæ, îëîí ç¿éë ýðòíýýñ ºä㺺ã õ¿ðòýë óëàìæëàí ºðòººëºãäºæ èðæýý.Ýäãýýð äóíäààñ ýíý äýëõèéí ýçýí áîëñîí ýðýãòýé, ýìýãòýé õî¸ðõîí õ¿éñ á¿õèé Õ¯Í-èéàìüäðàëä îëîëòòîé, äóòàãäàëòàé îëîí ç¿éë áàéãààãèéí íýã íü þì þìàíä ýðýãòýé íüèë¿¿ðõýæ, ýìýãòýé íü ò¿¿íýýñ õóâü äóòàæ áàéäàã íýãýí ç¿é áóñ ç¿éë áàéñààð... ¯¿íèéãîíîîí ñóäàëæ, àíõààðàí øèéäâýðëýõýýð õ¿í òºðºëõòºí åðºíõèéä íü æåíäåðèéíàñóóäàë ãýæ íýðèéäñýí þì. Èíãýõëýýð “Æåíäýð” õýìýýõ íü õ¿íèé íèéãìèéí ò¿¿õèéí îð÷èëä íèéãìèéíáàéãóóëëûí äýã æóðàì, ýëäýâ ¿çýë ñóðòëûí óëáààíä òîäîð÷ á¿äãýðýí îðøèñîîð èðæýý.Æåíäåð íü ýðýãòýé, ýìýãòýéí õ¿éñ çààñàí îéëãîëòòºäèé áèø, ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí íèéãìèéíáàéð ñóóðèéã èëýðõèéëñýí, óãò ÷àíàðòàà õ¿íèéíýð òºð, ýðõ ìýäýë, ìýðãýæèë áîëîâñðîë, ýðõ÷ºëºº çýðýã ¿íýò ç¿éëñòýé íü äàðóé õîëáîîòîé. Õ¿íèé ýðõèéí Ò¿ãýýìýë Òóíõàãëàëä “Õ¿íòºðºëõòíèé àì á¿ëèéí ãèø¿¿í á¿õýíä óãààñçàÿàñàí íýð òºð áîëîí òýäíèé àäèë òýãø,ñàëøã¿é ýðõèéã õ¿ëýýí çºâøººðºõ íü ýðõ ÷ºëºº,øóäàðãà ¸ñ, á¿õ íèéòèéí ýíõ òàéâíû ¿íäýñìºíèéã èø áîëãîí...”, “...õ¿í ¿íäñýí ýðõòýé, õóâüõ¿í íýð òºð, ¿íý öýíýòýé, ýðýãòýé, ýìýãòýé÷¿¿äòýãø ýðõòýé ãýäýãò Íýãäñýí ¯íäýñòíèéóëñ ò¿ìýí èòãýë òºãñ áàéãààãàà ä¿ðìýýðýýíîòëîõûí õàìò, èë¿¿ ýðõ ÷ºëººòýé áàéäàëäíèéãìèéí äýâøëèéã óðàãøëóóëàõ, àìüäðàëûííºõöëèéã ñàéæðóóëàõàä äºõºì ¿ç¿¿ëýõýýð øèéäâýðëýñíèéã õàðãàëçàí...” ãýñýí õýäèé÷ ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí íèéãìýýñ “õóâààðüòàé” ¿¿ðãèéí ÿëãàà öàã õóãàöààºíãºðºõºä ººð÷ëºãäñººð èðñýí áºãººä ýäãýýð íü íèéãýì á¿ðò õàðèëöàí àäèëã¿é,ìºí îëîí ÿíç áàéäàã. Æåíäåð íü õ¿ì¿¿ñèéí õ¿ëýýñýí ¿¿ðýã, õàðèóöëàãà, òýäýíäó÷èðñàí ñààä áýðõøýýë, áîëîìæ, áîëîëöîîã ä¿ãíýí øèíæëýõ íèéãýì, ýäèéí çàñàã,óëñ òºðèéí øèíæòýé õóâüñàõ õýìæèãäýõ¿¿í áºãººä ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéíàëü àëèíä íü õàìààòàé. Æåíäåð íü ¿¿ðãèéã òîäîðõîéëæ, õ¿éñ íü ýðýãòýé, ýìýãòýéõ¿íèé áèîëîãèéí øèíæèéã èëýðõèéëäýã1.1 Taborga Carolina and Beryl leanch, IPS Gender and Development Glossary, Rome, 1996 5
  6. 6. ÆÅÍÄÅÐ Ýíä äóðüäàãäààä áàéãàà æåíäåðèéí ¿¿ðýã íü ýðýãòýé, ýìýãòýé÷¿¿äèéííèéãìèéí àíãè äàâõàðãà, íàñ, øàøèí ø¿òëýã çýðãýýñ õàìààðñàí ¿¿ðýã, ¿éë, òýäíèéõ¿ëýýõ õàðèóöëàãûí òóõàé îéëãîëò áºãººä òýä õàìòðàí àæèëëàõ, õàðèëöàõ ÿâöàäèëðýõ õàðüöàíãóé òîãòñîí ìºðäºìæ þì. Ýíý íü çºð÷èë çîõèöëûã õàìòàä íüàãóóëäàã áºãººä ýíý ¿¿ðãèéã íèéãìèéí öîãö õàðèëöààíä íü òóõàéí îð÷èíä íü èë¿¿áîäèòîé òîäîðõîéëîõ áîëîìæòîé. Æåíäåðèéí ¿çýë áàðèìòëàëûã 1970-ààä îíîîñ äýëõèé äàõèíàà îëîí íèéòýýðýýõ¿ëýýí çºâøººðºõ áîëñîí þì. Ýíý ¿åýñ çºâõºí Íýãäñýí ¯íäýñòíèé Áàéãóóëëàãààñãýõýä ýìýãòýé÷¿¿äèéí àñóóäëààð äýëõèéí õýìæýýíèé áàãà õóðëûã õýä õýäýí óäààçîõèîí áàéãóóëæ, áîäëîãûí ÷àíàðòàé òîìîîõîí áàðèìò áè÷ã¿¿äèéã áàòàëñàíò¿¿õòýé. Æåíäåðèéí ¿çýë áàðèìòëàë ãýäýã íü íèéãýì Æåíäåðèéí ¿çýë áàðèìòëàë íü àëü ÷ ýäèéí çàñãèéí á¿õèé ë ¿éë àæèëëàãààíû áóþó ñàëáàðò, àëü ÷ ò¿âøèíä òºëºâëºëò, õóóëü íèéãýì áà áàéãóóëëàãóóäûí òîãòîëöîîíû òîãòîîìæ áîëîí áîäëîãî õºòºáºðèéí õ¿ðýýíä ýðýãòýé ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð ä¿í õýðõýí ýðýãòýé õîîðîíäûí íèéãìèéí õàðèëöààíû àñóóäëûã ýìýãòýé÷¿¿äýä íºëººëæ áàéãààã ¿íýëýõ òóñãàõ ÿâäàë ¿éë ÿâö Ýõ ñóðâàëæ: Æåíäåðèéí àãóóëãàòàé áîäëîãî, ¿éë Ýõ ñóðâàëæ: àæèëëàãàà: ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ, Æåíäåðèéí ìýäðýìæòýé áîäëîãî. ¿ð ä¿íä õ¿ðýõ íü ÓÁ., 2006 ÓÁ., 2001, UNIFEM ͯÁ-ûí Ýìýãòýé÷¿¿äèéí àñóóäëààðõ “òýãø ýðõ, õºãæèë áà ýíõ òàéâàí” áàãàõóðàë 1975 îíä Ìåêñèêî õîòîä çîõèîí áàéãóóëàãäàæ, òýãø ýðõèéí òóõàé àñóóäëûãàíõëàí äýâø¿¿ëæýý. Õóðëààñ ýðýãòýé, ýìýãòýé÷¿¿äèéí òýãø ýðõèéã õàíãàõ áîëîíõºãæèëä ýìýãòýé÷¿¿äèéí îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõèéã óðèàëñàí íü æåíäýðèéíòýãø ýðõ, òýãø áàéäëûã áýõæ¿¿ëýõ ¿éëñèéí ãàðààíû òîìîîõîí àëõàì áîëñîí þì. Äýëõèéä îëîí ñàÿ ýìýãòýé÷¿¿ä “Õ¿íèé ýðõèéí ò¿ãýýìýë òóíõàãëàë” äàõü àìüäÿâàõ, ýðõ òýãø áàéõ, ýðõ ÷ºëººòýé, õàëäàøã¿é äàðõàí áàéõ, õóóëèéí ºìíº ýðõ òýãøáàéõ, àëèâàà àëàã÷èëëààñ àíãèä áàéõ, áèå áîëîí ñýòãýë ñàíààíû ýð¿¿ë ìýíäýýõàìãèéí áîëîìæèéí õýìæýýíä õàìãààëóóëàõ, õºäºëìºðèéí øóäàðãà áîëîí àÿòàéíºõö뺺ð õàíãóóëàõ, ýð¿¿ ø¿¿ëò áîëîí áóñàä õýðöãèé, õ¿íèé ¸ñíîîñ ãàäóóðáóþó íýð òºðèéã íü äîðîìæëîí õàðüöàæ, øèéòã¿¿ëýõýýñ àíãèä áàéõ ýðõýý ýäýëæ÷àääàãã¿é. Îëîí óëñàä õèéãäñýí ñóäàëãààíû ä¿íãýýñ2 ¿çýõýä äýëõèéí ãóðâàí ýìýãòýéííýã íü àðüñíû ºíãº, íàñ, íèéãìèéí äàâõàðãà, øàøèí ø¿òëýã, ÿñ ¿íäýñ áîëîíáýëãèéí ÷èã õàíäëàãà, ñî¸ë, øàøèí, ñàíõ¿¿ãèéí áàéäàë çýðãýýñ ¿ë õàìààðàíýìýãòýé÷¿¿äèéí ýñðýã õ¿÷èðõèéëýëä ºðòòºã áºãººä ýíý íü äýëõèé äàõèíààõàìãèéí èõ òàðõñàí, áàñ õàìãèéí èõ íóóãäìàë øèíæòýé õ¿íèé ýðõèéí çºð÷èëþì. Ýðýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöóóëáàë ýìýãòýé õ¿í áîëæ òºðñºíèéõºº òºëºº ãýðòýýáèå ýðõòýíýý çýðýìäýãë¿¿ëýõýýñ ýõëýýä àæèë õºäºëìºð ýðõýëñýí ÷ õàìãààëàëò,õºíãºëºëò ýäëýëã¿é, äîîãóóð öàëèí õºëñ àâ÷, íèéãìèéí ãèø¿¿í, èðãýí õ¿í áîëîâ÷àëèâàà ¿éë àæèëëàãààíä îðîëöîõ, äóó õîîëîéãîî õ¿ðãýõ áîëîìæã¿é õýâýýð áàéäàãíü ýðýãòýé, ýìýãòýé÷¿¿äèéí òýãø ýðõèéã õàíãàõ øààðäëàãûã ã¿íçãèéð¿¿ëñýí þì.2 Äýëõèéí õ¿í àìûí áàéäàë, 2004 6
  7. 7. ÆÅÍÄÅÐ ¯¿íèé äàðààõ îí æèë¿¿äýä ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýðõèéí òàëààð òóñãàéëàíõýëýëöýãäýæ ñóäëàãäàõ áîëñîíîîñ ãàäíà äýëõèé íèéòýä òºñºë, õºòºëáºð¿¿äõýðýãæèí, íèéãìèéí òàëààðõ ñòàòèñòèê òîî áàðèìòàä õ¿éñèéí øèíæèëãýý õèéõáîëæýý. Ãýâ÷ ýðýãòýé, ýìýãòýé÷¿¿äèéí æåíäåðèéí òýãø áàéäëûã õàíãàõ,Çàñãèéí ãàçðûí áîäëîãî, õºòºëáºðò ò¿¿íèéã òóñãàí õýðýãæ¿¿ëýõ, øèéäâýð ãàðãàõò¿âøèí áîëîí íèéãìèéí áóñàä õàðèëöààíä ýìýãòýé÷¿¿äèéí îðîëöîîã õàíãàõçýðýãò òºäèéëºí àõèö ãàð÷ ÷àäààã¿é áºãººä ¿¿íèéã ÷ îëîí ñóäàëãààãààð íîòîëñîíáàéäàã. Êîïåíãàãåíä 1980 îíä áîëñîí II áàãà õóðàë, 1985 îíä Íàéðîáèä çîõèîíáàéãóóëàãäñàí Ýìýãòýé÷¿¿äèéí àñóóäëààðõ III áàãà õóðëûí ¿ð ä¿íä õºãæèëäýìýãòýé÷¿¿äèéí ¿¿ðãèéã èë¿¿ òîäîðõîé áîëãîæ, æåíäåðèéí àñóóäàëä øèíýàãóóëãààð õàíäàõ áîëñîí áºãººä ýðýãòýé, ýìýãòýé÷¿¿äèéí íèéãýì, ýäèéí çàñàã, óëñ òºð, ñî¸ëûí ÿëãààòàé áàéäëûã àðèëãàõ, ò¿¿íä õºãæëèéí áîäëîãî, çîõèöóóëàëòûã ÷èãë¿¿ëýõ, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýñðýã õ¿÷èðõèéëëèéã òàñëàí çîãñîîõ çîðèëòóóäûã äýâø¿¿ëñýí îíöëîãòîé. “Õºãæëèéã æåíäåðèéí àãóóëãàòàé áîëãîõ íü” Äýëõèéí áàíêíû áîäëîãûí øèíæèëãýýíèé èëòãýëä (2001) æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿í õóóëèéí ºìíº àäèë òýãø áàéõ, àäèë òýãø áîëîìæîîð õàíãàãäàõ (¯¿íä õºäºëìºðèéí õºëñíèé òýãø áàéäàë, õ¿íèé íººöèéí õºãæèë, íèéãìèéí íººöººñ àäèë òýãø õ¿ðòýõ, ìºí ñàíàë áîäëîî èëýðõèéëýõ àäèë òýãøáîëîìæ õàìààðíà), õºãæëèéí ¿éë ÿâöàä õóâü íýìðýý îðóóëàõ ò¿¿íä íºëºº ¿ç¿¿ëýõ÷àäàâõè õýìýýí òîäîðõîéëæýý. Ñóäëàà÷ Ò.Àìãàëàí Í.Îþóí÷èìýã íàð “æåíäåðèéí òýãø áàéäàë íü òóõàéííèéãýìä òîäîðõîé ¿íý öýíý á¿õèé á¿òýýãäýõ¿¿í, áîëîìæ, íººö, óðàìøóóëëûãýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñ òýãø ýäëýõ ýðõòýéã èëýðõèéëäýã. Æåíäåðèéí òýãøáàéäàë ãýäýã íü ýðýãòýé ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñ èæèëõýí áàéõûí íýð áóñ õàðèí òýäíèéýäëýõ áîëîëöîî, àìüäðàëä õ¿ðòýõ áîëîìæ íü òýãø áàéõûã õýëíý” ãýæýý3. Íèéãýì ñî¸ëûí á¿õ õ¿ðýýíä æåíäåðèéí òýãø áàéäëûã õàíãàõûí òºëºº õ¿÷èí÷àðìàéëòûã ãàðãàõäàà ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñò òýãø áàéäàë ãýæ þó âý ãýäýãòñîíãîëò õèéõ òýãø áîëîìæ îëãîõ õýðýãòýé áºãººä òýðõ¿¿ òýãø áîëîìæèéí òºëººõàìòðàí àæèëëàõ ¸ñòîé4.3 Амгалан Т, Оюунчимэг Н, “Жендерийн нэр томьёо: тодорхойлолт, ¿ндсэн ойлголтууд” УБ., 20034 http//www.oecd.org//dac/htm/guidelin1.htm,as at 30/03/1999 7
  8. 8. ÆÅÍÄÅÐ Ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýñðýã Îðîëöîã÷ óëñóóä äàðààõ çîõèñòîé õ¿÷èðõèéëëèéã òàñëàí çîãñîîõ ¿¿ðãýý á¿õ àðãà õýìæýýã õýðýãæ¿¿ëíý: (à) àëü íýã ¿ë áèåë¿¿ëýõ çîðèëãîîð óëñ îðíóóä æåíäýðèéã äîîðä, ýñõ¿ë äýýðä ¿çýõ, ýñõ¿ë ýðýãòýé, íü àëèâàà ¸ñ çàíøèë, óëàìæëàë ýñõ¿ë ýìýãòýé÷¿¿äèéí ¿¿ðãèéí òàëààðõ õýâøñýí ¿çýëä øàøíû ¿éëäëèéã äóðüäàõ ¸ñã¿é. òóëãóóðëàñàí õîõèðîëòîé ¿éë àæèëëàãàà, çàíøèë áîëîí áóñàä á¿õ äàäëûã óñòãàõ çîðèëãîîð ýðýãòýé, Ýõ ñóðâàëæ: Íýãäñýí ¯íäýñòíèé ýìýãòýé÷¿¿äèéí çàí òºëâèéí íèéãýì, ñî¸ëûí õýâ Áàéãóóëëàãûí Åðºíõèé Àññàìáëåéãààñ øèíæèéã ººð÷ëºõ. áàòëàñàí Ýìýãòýé÷¿¿äèéí Ýñðýã Õ¿÷èðõèéëëèéã Òàñëàí Çîãñîîõ Òóõàé Ýõ ñóðâàëæ: Ýìýãòýé÷¿¿äèéã Àëàã÷ëàõ Á¿õ Õýëáýðèéã Òóíõàãëàëûí 4 ä¿ãýýð ç¿éë. Óñòãàõ òóõàé Êîíâåíöèéí 5 äóãààð ç¿éë 1990-ýýä îíîîñ æåíäåðèéí ¿çýë áàðèìòëàë íü áàéãàëü îð÷íû àñóóäëààðõ 1992îíû Ðèîãèéí áàãà õóðàë, õ¿íèé ýðõèéí àñóóäëààðõ 1993 îíû Âåíèéí áàãà õóðàë,õ¿í àì áà õºãæëèéí àñóóäëààðõ 1994 îíû Êàéðûí áàãà õóðàë, íèéãìèéí õºãæëèéíàñóóäëààðõ 1995 îíû Êîïåíãàãåíû áàãà õóðàë, ýìýãòýé÷¿¿äèéí àñóóäëààðõ 1995îíû Áýýæèíãèéí áàãà õóðëààð óëàì ºðãºæèí áàÿææýý. Äýëõèéí 171 óëñûí òºëººëºã÷èä õóðàí ÷óóëñàí 1993 îíû “Õ¿íèé ýðõ¿¿ä” Îëîí óëñûí áàãà õóðëààð “Õ¿íèé ýðõ¿¿äèéã ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿ä òýãø õ¿ðòýõ çàð÷ìóóäûí àñóóäëààðõ Âåíèéí òóíõàãëàë”-ûã áàòàëñàí áàéíà. Ýíýõ¿¿ òóíõàãëàëä: • Àäèë õºäºëìºðò àäèë öàëèí àâàõ • Óëñ òºð, ýäèéí çàñãèéí øèéäâýð ãàðãàõàä òýãø îðîëöîõ áîëîìæóóä • Áîëîâñðîë, ýð¿¿ë ìýíä çýðýã íèéãìèéí ¿éë÷èëãýýíýýñ òýãø õ¿ðòýõ • Õóóëèàð òýãø õàìãààëàãäàõ • Õ¿éñèéí áîëîí ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýñðýã õ¿÷èðõèéëýë, ÿëãàâàðëàãäàí ãàäóóðõàãäàõààñ àíãèä áàéõ • Õ¿ì¿¿ñ íèéãìèéí áîëîí õóâèéí àìüäðàëûí á¿õèé ë õ¿ðýýíä èðãýíèé òýãø ýðõ¿¿äýýð õàíãàãäñàí áàéõ çýðýã õ¿íèé ýðõèéí îëîí àñóóäëóóä áàãòñàí þì. Ýõ ñóðâàëæ: Human development report. 1995 1994 îíû Êàéðûí îëîí óëñûí “Õ¿í àì áà õºãæèë” áàãà õóðëààñ àíõ óäàà óëñîðíóóäàä æåíäåðèéí òýãø áàéäëûã õàíãàõ òàëààð: Íýãä¿ãýýðò, ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí çîõèñòîé ò¿íøëýëèéí ¿íäñýíäýýð òýãø, øóäàðãà áàéäëûã áóé áîëãîæ, ýìýãòýé÷¿¿ä ººðñ人 ÷àäâàðàà á¿ðýíóõàìñàðëàõàä íü òóñëàõ, Õî¸ðäóãààðò, á¿õ øàòíû áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ, øèéäâýð ãàðãàõ ¿éë ÿâöàäýìýãòýé÷¿¿äèéã á¿ðýí îðîëöóóëàõ, ¿éëäâýðëýë, õºäºëìºð ýðõëýëò, îðëîãî áóéáîëãîõ ¿éë àæèëëàãàà, áîëîâñðîë, ýð¿¿ë ìýíä, øèíæëýõ óõààí òåõíèê, ñïîðò,ñî¸ëûí ãýõ á¿õèé ë õ¿ðýýíä ýìýãòýé÷¿¿ä èäýâõèòýé øèéäâýð ãàðãàã÷, îðîëöîã÷,¿ð øèìèéã õ¿ðòýã÷ áàéõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëýõ, Ãóðàâäóãààðò, á¿õ ýìýãòýé÷¿¿ä ò¿¿í÷ëýí ýðýãòýé÷¿¿äýä ººðñäèéí ¿íäñýíõýðýãöýýã õàíãàõ, õ¿íèé ýðõýý ýäëýõýä íü øààðäàãäàõ áîëîâñðîë ýçýìø¿¿ëýõçîðèëòóóäûã äýâø¿¿ëýâ. Ýäãýýð çîðèëòóóäûã õýðýãæ¿¿ëýõýä ýìýãòýé÷¿¿ä àëèâàà ¿éë àæèëëàãààíä òýãø 8
  9. 9. ÆÅÍÄÅÐøóäàðãààð îðîëöîõ ìåõàíèçìûã á¿ðä¿¿ëýõ, óð ÷àäâàðûã õºãæ¿¿ëýõ, ýðõèéã íüýäë¿¿ëýõ, ýð¿¿ë ìýíäèéã õàìãààëàõ, ÿäóóðàë, áè÷èã ¿ñýã ¿ë ìýäýõ ÿâäëûã àðèëãàõ,õºäºëìºð ýðõëýõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëýõ íü ÷óõàë ãýäãèéã îíöëîí àâ÷ ¿çñýí áàéäàã. Ýíý áàãà õóðëààñ áàòëàñàí “¯éë àæèëëàãààíû õºòºëáºð”-ò “Á¿õ øàòíû áîëîíñàëáàðûí õºãæëèéí ñòðàòåãè, òºëºâëºëò, øèéäâýð ãàðãàõ, íººö õóâààðèëàëòûíáîäëîãûã îäîîãèéí áà õîé÷ ¿åèéíõíèé õýðýãöýýã õàíãàõ, àìüäðàëûí ÷àíàðûãñàéæðóóëàõ çîðèëãîòîé õîëáîõ”5, “Ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí çîõèñòîéò¿íøëýëèéí ¿íäñýí äýýð òýãø, øóäàðãà áàéäëûã áóé áîëãîæ, ýìýãòýé÷¿¿ä ººðñäèéí÷àäâàðàà á¿ðýí óõàìñàðëàõàä íü òóñëàõ”6 çýðýã çîðèëòóóäûã äýâø¿¿ëæýý.Æåíäåðèéí ¿çýë áàðèìòëàëûã õºãæ¿¿ëýõýä ýíýõ¿¿ áàãà õóðëûí îðóóëñàí õóâüíýìðèéã äàðààõ áàéäëààð òîäîðõîéëæ áîëîõ þì. Íýãä¿ãýýðò, æåíäåðèéí àñóóäëûã àâ÷ ¿çýæ õýðýãæ¿¿ëýõäýý Õ¯Í, ò¿¿íèé ýðõýäñóóðèëàõ õàíäëàãûã áèé áîëãîñîí, ººðººð õýëáýë, ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿íèé ñîíãîëòõèéõ ýðõèéã ýí òýðã¿¿íä àâ÷ ¿çñýí. Õî¸ðäóãààðò, íºõºí ¿ðæèõ¿éí àñóóäëûã øèéäâýðëýõäýý æèðýìñëýëòýýñõàìãààëàõ õýðýãñýë¿¿ä, ýì òàðèàãààð õàíãàõ, ýì÷ëýí ýäãýð¿¿ëýõèéã ÷óõàë÷èëæáàéñàí õàíäëàãààñ íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíäèéí ýðõèéã õàíãàõ, õàëàìæ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ õàíäëàãûã õºãæ¿¿ëñýí Ãóðàâäóãààðò, ýìýãòýé÷¿¿äèéã ÷àäàâõèæóóëàõ îëîí àñóóäëóóäûí äîòðîîñáèåèéí áîëîí ñýòãýöèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý õ¿ðòýõ, áýëãèéí áîëîí íºõºí¿ðæèõ¿éí õîëáîîòîé øèéäâýðýý áèå äààí ãàðãàõ ýðõýý ýäëýõ áîëîìæèéã îëãîõýðõèéã òóíõàãëàñàí, ĺðºâä¿ãýýðò, íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäàëä öîãö áàéäëààð õàíäàõàðãà ç¿éã áèé áîëãîñîí ÿâäàë þì. Æåíäåðèéí ¿çýë áàðèìòëàë ò¿ãýí äýëãýðýõýä óëìààð òýãø ýðõ, õºãæèë, ýíõòàéâíû óðèàí äîð 1995 îíä áîëñîí äýëõèéí ýìýãòýé÷¿¿äèéí äºðºâä¿ãýýð áàãàõóðëààñ áàòëàñàí Áýýæèíãèéí òóíõàãëàë, ¯éë àæèëëàãààíû ìºðèéí õºòºëáºðíü ò¿¿õýí ÷óõàë à÷ õîëáîãäëîëòîé áîëñîí þì. Óã õºòºëáºðò äàðààõü àñóóäàëäàíõààð÷, øèéäâýðëýõèéã çºâëºìæ áîëãîñîí îíöëîãòîé. ¯¿íä: Îõèäûã äîðä ¿çýõ, îõèä, ýìýãòýé÷¿¿äèéã ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ áàéäëûã çîãñîîõ Ýìýãòýé÷¿¿äèéí õºäºëìºðèéí íºõöëèéã ñàéæðóóëàõ Îõèä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí áîëîâñðîë ýçýìøèõ áîëîìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ Ýìýãòýé÷¿¿äèéã ÷àäàâõèæóóëàõ àñóóäàëä ýðýãòýé÷¿¿äèéí ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã õàðèóöëàãûã íýìýãä¿¿ëýõ Ýìýãòýé÷¿¿äèéã óëñ òºðèéí ¿éë ÿâö, áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ ¿éë àæèëëààãààíä á¿ðýí îðîëöóóëàõ, ýäèéí çàñãèéí áèå äààñàí áàéäëûã áýõæ¿¿ëýõ, ººðèéí ãýñýí îðëîãîòîé áîëîõ áîëîìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ Îõèä, õºâã¿¿ä õ¿íñ òýæýýë, ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý õ¿ðòýõ, áîëîâñðîë ýçýìøèõ áîëîí ºì÷ õºðºí㺠çàëãàìæëàõ çýðýã ýðõèéã òýãø ýäëýõ áîëîìæ îëãîõ5 Êàéð õîòíîî 1994 îíä õóðàëäñàí “Õ¿í àì áà õºãæèë” ñýäýâò îëîí óëñûí áàãà õóðëààñ áàòàëñàí “¯éëàæèëëàãààíû õºòºëáºð”, Ãóðàâäóãààð á¿ëýã, Çîðèëò 3.4.6 ̺í òýíä, ĺðºâä¿ãýýð á¿ëýã, Çîðèëò 4.3. 9
  10. 10. ÆÅÍÄÅÐ Ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýñðýã õ¿÷èðõèéëýë, àëáàí õ¿÷ýýð ãýðë¿¿ëýõ, áýëýã ýðõòíèéã çýðýìäýãëýõèéã òàñëàí çîãñîîõ Õ¿íèé ýðõ, òýãø áóñ áàéäàë, ÿëàíãóÿà æåíäåðèéí òýãø áóñ áàéäëûí òàëààðòóñãàéëàí àâ÷ ¿çñýí 1995 îíû Äýëõèéí õ¿íèé õºãæëèéí èëòãýëä “...æåíäåðèéí òýãøáàéäàëä õ¿ðíý ãýäýã íü òåõíîêðàò çîðèëò áèø þì... ýíý íü ñýòãýëãýýíä ýðñ ººð÷ëºëòõèéõèéã øààðäñàí óëñ òºðèéí ¿éë ÿâö” ãýäãèéã òîäîðõîéëæ, ýìýãòýé÷¿¿äèéííèéãýì äýõ áàéð ñóóðèéã äýýøë¿¿ëýõ, íèéãýì ýäèéí çàñãèéí õàðèëöàà, ¿éëàæèëëàãààíä òàòàí îðîëöóóëàõ, òýäíèé àæèë õºäºëìºðèéí ¿íýëýìæèéã ºñãºõòàëààðõ ÷óõàë çîðèëòóóäûã óëñ îðíóóäûí ºìíº òîäðóóëæ òàâüñàí þì. Æåíäåðèéí òýãø áàéäàë íü íèéãýì, ñî¸ëûí àìüäðàëä çîõèõã¿é ç¿éë ãýæ ¿çäýãòàøóó ¿çëèéí ýñðýã óëñ îðíóóä äàðààõü òàâàí áàðèìòëàëûã äýâø¿¿ëñýýð áàéãààþì. ¯¿íä: 1. Õºãæëèéã äýìæèõ õàìòûí àæèëëàãààíû ñàíàà÷èëãà á¿ð ººð÷ëºëò øèíý÷ëýëòýé õîëáîîòîé áàéäàã 2. Æåíäåðèéí òýãø áàéäëûí òàëààð äýëõèéí îëîí óëñ õàðèëöàí òîõèðîëöîæ, òîäîðõîé õýëöýë õèéñýí 3. Õºãæèæ áóé îðíû ýìýãòýé÷¿¿äèéí ººð÷ëºëò õèéõ õ¿ñýëò óëàì á¿ð íýìýãäñýýð áàéíà 4. Íèéãýì, ñî¸ëûí àìüäðàëä íºëººëäºã îëîí ç¿éë áàéäàã. Æåíäåðèéí îíöëîã øèíæèéã á¿ðä¿¿ëæ áóé õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä íü çºâõºí õºãæëèéí õºòºëáºð¿¿ä òºäèéã¿é áóñàä ýõ ñóðâàëæààñ ÷ ìºí àäèë ¿¿ñýí ãàð÷ èðæ áàéíà. 5. Æåíäåðèéí òýãø áàéäàë íü øèéäâýð ãàðãàõ ¿éë ÿâöûã ºðãºæ¿¿ëñíýýð õàìãèéí ÷óõàë àñóóäàë áîëîõ òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýë¿¿äèéã òîäîðõîéëîõîä ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñ á¿ðýí îðîëöîõ áîëîìæ îëãîíî. Æåíäåðèéí ¿çýë áàðèìòëàë Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëòóóäàä òóñãàãäàíõýðýãæèæ áàéíà. 2000 îíä áàòàëñàí Ìÿíãàíû õºãæëèéí Çîðèëòóóäûí õ¿ðýýíäîëîí îðîí æåíäåðèéí òýãø áàéäëûã õàíãàõ, ýìýãòýé÷¿¿äèéí òºëºº, òýäýíòýéõàìòðàí àæèëëàõ õàìòûí øèéäâýð ãàðãàâ. 2001 îíä õóðàëäñàí ͯÁ-ûí Åðºíõèéàññàìáëåéí 26 äàõü òóñãàé ÷óóëãàíààð ýð÷¿¿ä áîëîí õºâã¿¿äèéí îðîëöîîòîéãîîðæåíäåðèéí òýãø áóñ áàéäàë, æåíäýðèéí òàëààðõ õàíäëàãûã ººð÷ëºõ àðãàçàìûã òîäîðõîéëñîí þì. Óëñ îðîí á¿ð íèéãìèéí õºãæèë äýâøèëä ýìýãòýé,ýðýãòýé÷¿¿äèéã òýãø îðîëöóóëàõ, òýäíèé ýðõ, òýãø áàéäëûã áàòàëãààæóóëàõ íüäýëõèé íèéòýä ýíõ òàéâàí, øóäàðãà ¸ñûã òîãòîîõ, õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººã ýðõýìëýíäýýäýëñýí íèéãìèéã öîãöëîîí á¿òýýõýä ¿íýòýé õóâü íýìýð îðóóëíà õýìýýí îëîíóëñûí õàìòûí íèéãýìëýãèéí îðíóóä õ¿ëýýí çºâøººð÷ èäýâõèéëýí àæèëëàñààðáàéíà. Ýíäýýñ ä¿ãíýæ ¿çâýë ýðýãòýé, ýìýãòýé÷¿¿äèéí òýãø áàéäëûã õàíãàõ íü äýëõèéíèéòèéí ýðõýìëýí øèéäâýðëýõ íýãýí çîðèëãî áîëîí õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºíººñãàäíà ò¿¿íä õ¿ðýõ àðãà çàìûã ýõýíäýý ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýðõèéã íü ýäë¿¿ëýõ,óäààõíàà òýäíèéã ººðñäèéã íü ÷àäàâõèæóóëàõ, äàðàà íü õºãæëèéí áîäëîãî,õºòºëáºðò æåíäåðèéí òýãø áàéäëûã òóñãàæ õýðýãæ¿¿ëýõ, õîæèì íü õºâã¿¿ä,ýðýãòýé÷¿¿äòýé õàìòðàí àæèëëàõ çýðãýýð óëàì ºðãºæèí áàÿæèñààð áàéíà. 10
  11. 11. ÆÅÍÄÅÐ Õîðüäóãààð çóóíû ñ¿¿ëèéí õàãàñò èõýíõ õºãæèíã¿é îðíóóäàä ýìýãòýé÷¿¿äèéí áàéäëûã äýýøë¿¿ëýõ, æåíäåðèéí òýãø áàéäëûã õàíãàõ òàëààð èõýýõýí àõèö ãàðëàà . • Èõýíõ óëñ îðíóóäàä ýìýãòýé÷¿¿äèéí áîëîâñðîëûí ò¿âøèí ìýäýãäýõ¿éö ñàéæðàâ. Áàãà ñóðãóóëüä õàìðàãäàõ îõèäûí ýëñýëò ªìíºä Àçè, Ñàõàðààñ äîîøõè Àôðèêèéí îðíóóä, Îéðõè Äîðíîä áîëîí Õîéä Àôðèêò õî¸ð äàõèí íýìýãäýæ, õºâã¿¿äèéí ñóðãóóëüä ýëñýëòèéí õóâèàñ õóðäàí ºñ÷ áàéíà. Ýíý íü áîëîâñðîë äàõü æåíäåðèéí òýíöâýðã¿é õàðüöààã òîäîðõîé õýìæýýãýýð áàãàñãàâ. • Õºãæèæ áóé îðíóóäàä ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíäàæ íàñ 15-20 æèëýýð íýìýãäëýý. Îõèä ýìýãòýé÷¿¿äèéí áîëîâñðîëä èõýýõýí õºðºí㺠îðóóëæ, òýä ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíä èë¿¿ õàìðàãäàõ áîëñíîîð õºãæèæ áóé îðíóóäûí ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿äèéí äóíäàæ íàñëàëòûí õýâ çàãâàðò ººð÷ëºëò ãàðñàí áàéíà. 1990-ýýä îíä àíõ óäàà ªìíºä Àçèéí ýìýãòýé÷¿¿ä äóíäàæ ¿ç¿¿ëýëòýýð ýðýãòýé÷¿¿äýýñýý óðò íàñëàõ áîëîâ. • Õºäºëìºðèéí çàõ çýýë äýõ ýìýãòýé÷¿¿äèéí òîî ºñºâ. 1970-ààä îíîîñ ªìíºä Àçè áîëîí Ëàòèí Àìåðèêò ýìýãòýé÷¿¿äèéí õºäºëìºð ýðõëýëò äóíäæààð 15 õóâèàð ºñ뺺. Ýíý ºñºëò íü ýðýãòýé÷¿¿äèéíõýýñ èë¿¿ áàéñàí íü õºäºëìºð ýðõëýëò äýõ æåíäåðèéí òýíöâýðã¿é õàðüöàà áîëîí öàëèí õºëñíèé ÿëãààã áàãàñãàæ áàéíà. Ýõ ñóðâàëæ: Õºãæëèéã æåíäýðèéí àãóóëãàòàé áîëãîõ íü. Äýëõèéí áàíêíû áîäëîãûí ñóäàëãààíû èëòãýëÆåíäåðèéí òýãø áàéäëûã õàíãàõ íü õ¿íèé ýðõ, õºãæëèéí øèéäâýðë¿¿øòýéîëîí ÷óõàë çîðèëòóóäûí íýã õýâýýð áàéíà.Äýëõèéí ò¿¿õèéí óðñãàëûã ýðãýí øèíæèõýä ýöãèéí ýðõò ¸ñ äàâàìãàéëàõ áîëñîí¿åýñ èõýíõ îðîíä ýìýãòýé÷¿¿ä íü ãýð á¿ëäýý, îòîã, îâîã, àéìàã, ÿñòàí, ¿íäýñòýíäîòðîî, õ¿íèé àõóéí îëîí òàëáàðò ýðýãòýé÷¿¿äýýñ ÿëãààòàé, äèéëýíõäýý òýãø áóñíºõöºëä àìüäàðäàã íü íýãýíò òîäîðõîé áàéíà. ªíººäðèéí ºíäºðëºãò ÷ ýíý áàéäàëõýâýýð áàéãààã îëîí áàðèìòààñ õàðæ áîëíî. Æåíäåðèéí òýãø áàéäëûã õàíãàõ äýëõèé íèéòèéí çîðèëòûã ¿ð ä¿íòýéõýðýãæ¿¿ëýõýä ñààä áîëäîã ñóóðü ¿íäýñ íü ýðýãòýé, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýíý ÿëãàâàðòàéáàéäàë óëñ ¿íäýñòíèé ñî¸ë, øàøíû çàí ¿éë, ºâ óëàìæëàë, íèéãìèéí ñýòãýëãýýíèéåðºíõèé òºëºâ çýðýãòýé ã¿íçãèé íºõöºëääºãòýé õîëáîîòîé. Òóõàéëáàë, Ýíýòõýãòíºõºð íü íàñ áàðñàí òîõèîëäîëä ýõíýðèéã íü øàòààæ öóã îðøóóëàõ ¸ñëîëûãîäîî ÷ ¿éëääýã áàéõàä Ò¿âäýä îëîí õ¿¿õýäòýé àéëûí àíõíû áýð òýð àéëûí á¿õçàëóóñûã õ¿íòýé ñóóòàë ýð ýì áîëîëöîõ áè÷èãäýýã¿é õóóëü îäîîã õ¿ðòýë ò¿ãýýìýëáèø óãøìàë áàéñààð. ̺í Ôèëèïïèí, Èíäîíåçè, Êåíè çýðýã îðîíä ýìýãòýé õ¿íèéáýëýã ýðõòíèéã çýðýìäýãëýõ øàøíû ýòãýýä òàõèëûí ¸ñëîë áèé. Ãâèíåé, Áèññàóä15-49 íàñíû îõèä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí 44,5 õóâü íü ýíý çàí ¿éëä ºðòñºí áàéäàã. Ýäãýýðóëñ îðíóóäàä áýëýã ýðõòíýý çýðýìäýãë¿¿ëýýã¿é ýìýãòýé÷¿¿äèéã àðèóí áóñ ãýæ¿çíý. Õÿòàä, Ñîëîíãîñ, ªìíºä àçèä ýðýãòýé õ¿¿õäèéã èë¿¿ä ¿çäýã ÿëãàâàðëàëààñ ¿¿äýíýìýãòýé õ¿¿õäèéí ýíäýãäýë ºíäºð áîë íèéãìèéí îëîí ñàëáàðò ýìýãòýé÷¿¿äèéíáîëîìæ, ñîíãîëò õÿçãààðòàé áàéãààãààñ æèøýý íü ºìíºä àçèä ýìýãòýé÷¿¿äèéíñóðãóóëüä ñóðàëöàõ õóãàöàà íü äóíäæààð ýðýãòýé÷¿¿äýýñ òàë õóâèàð áàãà áàéíà.Äýëõèé äýýðõ õàìãèéí ÿäóó íýã òýðáóì èðãýíèé òàâíû ãóðàâ íü îõèä, ýìýãòýé÷¿¿ä,áè÷èã ¿ñýãã¿é 960 ñàÿ ãàðóé íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí ãóðàâíû õî¸ð íü ýìýãòýé÷¿¿ä 11
  12. 12. ÆÅÍÄÅÐòºäèéã¿é, ñóðãóóëü çàâñàðäñàí 130 ñàÿ ãàðóé õ¿¿õäèéí 70 õóâèéã îõèäóóä ýçýëæáàéíà7. Äýëõèéí ãóðâàí òîì øàøèíä îäîî ÷ ýìýãòýé÷¿¿äèéí áàéð ñóóðü ýð÷¿¿äèéíõýýñäîîãóóð òóõàéëáàë, õðèñòèéí øàøíû áèáëèäåðòºíöèéí ýçýí åðòºíöèéã çóðãààí õîíîã á¿òýýæ,Àäàìûí õàâèðãàíààñ Åâàã áèé áîëãîñîí áîëîâ÷Åâàãèéí áóðóó ¿éëäëýýð õ¿í òºðºëõòºí í¿ãýëòýíáîëîâ ãýñýí ñàíààã àãóóëñàí áàéõàä Õðèñòèéíøàøèíòàé íýãýí ãàðàë ¿¿ñýëòýé Èñëàì øàøíû“Øàðèàò” õóóëèíä ýìýãòýé÷¿¿äèéí ºâ çàëãàìæëàõõóâü õýìæýý ýðýãòýé÷¿¿äýýñ áàãà áàéõààð çààæýý. ̺íèñëàìûí øàøèíòàé Îéðõè Äîðíîäûí óëñ îðíóóä àäýìýãòýé÷¿¿ä íü ýð íºõðººñºº ººð õ¿íä í¿¿ð öàðàéãàà¿ç¿¿ëýõ ýðõã¿é, íàñààðàà ãýâë¿¿ð ç¿¿æ ÿâàõ õàòóó ÷àíäõóóëü ºíººã õ¿ðòýë ¿éë÷èëñýýð áàéíà. Õàðèí áóääèçìäìºíººõ ãýãýýðýëä õ¿ðýõýä õàìãèéí îéð õ¿íèé òºð뺺ñ ýðýãòýé÷¿¿äýä íü èë¿¿áîëîìæòîé ãýñýí äàëä ñàíàà áàéõ æèøýýòýé. Èõýíõ õ¿ì¿¿ñ àëèâàà øàøíû çàí ¿éëèéã ìºðäºõ ¸ñòîé ãýæ ¿çýõ áºãººä øàøíûíýðèéí äîð õàðãèñ ¿éëäýë, ãýìò õýðýã ¿éëäýõ, ò¿¿íèéã çºâòãºõ õàíäëàãà áàéäàãíü ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýñðýã õ¿÷èðõèéëëèéã áàéëãàõ íýã õºðñ áîëæ áàéíà. Çàðèìîðîíä “íýð òºðèéí” (øàøèíä õ¿í ÿàæ àìüäðàõ, þó õèéõèéã çààñàí áàéäàã, ò¿¿íèéãíü äàãàæ áàéõ íü íýð òºðèéí õýðýã ãýæ ¿çíý) ãýìò õýðãèéã õ¿ëýýí çºâøººð÷áàéäàã. Ýíä àëëàãà, àëáàäàí ãýðë¿¿ëýõ, ýìýãòýéã õ¿÷èðõèéëñýí õ¿íòýé íü õ¿÷ýýðãýðë¿¿ëýõ, õóóëü áóñààð õºðºíãèéã íü õóðààõ, ýìýãòýé÷¿¿äèéí õºäºë㺺íèéã÷àíäëàí õîðèõ çýðýã õýëáýð¿¿ä áàéõ æèøýýòýé. Ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿íèé íèéãìèéí ñýòãýëãýýòýé õîëáîîòîé ¿éëäýãäýõ îëîíñºðºã ¿çýãäë¿¿ä áàéñààð áàéíà. Òóõàéëáàë, “æèíõýíý” ýð õ¿í áîëæ õàðàãäàõãýñýí ñýäëèéí óëìààñ áýëãèéí îëîí õàâüòàã÷òàé áàéõ, ýìýãòýé õ¿íä ººðèéí õ¿÷,ýðõ ìýäëýý õàðóóëàõ ãýæ õ¿÷èðõèéëýõ çýðýã ýðñäýëòýé ¿éëäýë õèéõýä íºëººëæáàéãààã ñóäàëãààíû ä¿íã¿¿ä íîòîëæ áàéíà. Ëàòèí àìåðèêèéí 9 îðîíä õèéñýí÷àíàðûí ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä 10-24 íàñíû ýð÷¿¿ä ººðñäèéí ýð¿¿ë ìýíäýýñ èë¿¿ýð õ¿í øèíæýý õàðóóëàõàä àíõààðàë òàâüæ, ñàíàà çîâèíîäîã ãýäãýý èëýðõèéëñýíáàéíà. Á¿ãä Íàéðàìäàõ Êèðãûçñòàí óëñàä õèéãäñýí ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí äºðâºíýìýãòýé òóòìûí íýã íü ãýðèéí àæèë èõòýé ó÷èð ãýðýýñ ãàäóóð àæèëëàõ áîëîìæã¿éáàéíà. Ýìýãòýé÷¿¿äèéí àñóóäëààðõ ñóäàëãààíû îëîí óëñûí òºâèéí ¿çýæ áóéãààðäýëõèéí ãàçàð íóòãèéí 15 õ¿ðýõã¿é õóâèéã ýìýãòýé÷¿¿ä ýçýìøäýã8. Ýíý ìýò ýìýãòýé÷¿¿äèéí íèéãýìä ýçëýõ áàéð ñóóðèéã ÿìàð íýã õýìæýýíääîîãóóð àâ÷ ¿çýõ õàíäëàãà áàéñààð áàéíà. Õ¿íèé íèéãìèéí õàðèëöààíä ºä㺺ãõ¿ðòýë àìü áºõòýé àãóóëàãäñààð áàéãàà “çîõèîìëîîð” áèé áîëãîñîí ýíýõ¿¿“ýðýãòýé÷¿¿äèéí çàñàãëàë”-ûí ìºðäºìæèéã òàÿãäàí õàÿõàä ñààä áîëæ áàéãàà õ¿÷íü ýìýãòýé÷¿¿ä ººðñ人 áàéãààã òýìäýãëýõ õýðýãòýé þì. Òýä ººðñäèéõºº äóòóó7 ͯÁ-ûí Õ¿í àìûí ñàí, “Äýëõèéí õ¿í àìûí áàéäàë”, 20088 ͯÁ-ûí Õ¿í àìûí ñ àí, Äýëõèéí õ¿í àìûí áàéäàë: “Õóâüñàí ººð÷ëºãäºæ áóé äýëõèé åðòºíö: Ýìýãòýé÷¿¿ä,õ¿í àì áà óóð àìüñãàë”, 2010 12
  13. 13. ÆÅÍÄÅÐõóâü çàÿàã áàéõ ¸ñòîé ç¿éë ìýòýýð ñýòãýæ, õ¿ëöýíã¿é õàíäñààð áàéíà. Æåíäåðèéí òýãø áóñ áàéäàë íü íèéãìèéí õºãæèë, äýâøèëä õîðò ìóóíºëººëëèéã ó÷ðóóëäàã æàìòàé. Òóõàéëáàë, ýìýãòýé÷¿¿ä, ýðýãòýé÷¿¿ä, îõèäõºâã¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíä, ñàéí ñàéõàí áàéäàëä õ¿íäýýð òóñ÷, àæ áàéäëàà äýýøë¿¿ëýõ÷àäàâõèä íü ìóóãààð íºëººëäºã. Õóâü õ¿íä íîãäîõ ýäãýýð õ¿íäðýë áýðõøýýëýýñãàäíà æåíäýðèéí òýãø áóñ áàéäàë íü õºäºº àæ àõóé, ¿éëäâýðèéí õºäºëìºðèéíá¿òýýìæèéã áóóðóóëæ, óëìààð ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ, ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéãõàíãàõ õýòèéí òºëºâò ìóó íºëºº ¿ç¿¿ëäýã. Æåíäåðèéí òýãø áóñ áàéäàë çàñàãëàëûã,óëìààð õºãæëèéí áîäëîãûí ¿ð ºãººæèéã ñóëðóóëäàã9. 1981-2002 îíû õîîðîíä äýëõèéí 141 îðîíä ãàðñàí áàéãàëèéí ãàìøèãò ¿çýãäëèéíòîîí ìýäýýã ò¿¿âýðëýí ñóäàëñíû ä¿íä õ¿í àìûí íèéãýì ýäèéí çàñãèéí áàéäàëòààðóó áàéõ òóñàì íàñ áàðñàí ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿íèé òîîíä ÿëãàà èõ áàéãààã,óëìààð “íèéãìèéí ñýòãýëãýýíýýñ ¿¿äýëòýé õ¿éñèéí ÿëãàâàðëàëûã áýõæ¿¿ëñýíýìçýã áàéäàë íü íèéãýì ýäèéí çàñãèéí ºäºð òóòìûí õýâ ìàÿãò ã¿í øèíãýñíèéóëìààñ ýìýãòýé÷¿¿ä áàéãàëèéí ãàìøãèéí ¿åä ýð÷¿¿äýýñ îëíîîðîî íàñ áàðäàãáîëîõûã òîäîðõîéëæýý. Öàã õóãàöàà óëèðàí ºíãºðºõºä ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí íèéãìèéí ¿¿ðýãõàðèóöëàãà õóâüñàí ººð÷ëºãäñººð áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí óëñ îðîí á¿ðò ýðýãòýé, ýìýãòýéõ¿ì¿¿ñèéí ýðõýëæ áóé ¿éë àæèëëàãàà, íèéãìèéí íººöººñ õ¿ðòýõ áîëîìæ, íººöèéãõÿíàõ áà øèéäâýð ãàðãàõ ¿éë ÿâöàä îðîëöîõ îðîëöîî õàðèëöàí àäèëã¿é áàéíà. Æåíäåðèéí òýãø áàéäëûí àãóóëãà ã¿íçãèéðýí õºãæèõºä ò¿¿í÷ëýí ººð÷ëºãäºíõóâüñàæ áàéãàà õ¿íèé õºãæëèéí îíöëîã ÷ ÷óõàë íºëººòýé. Ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñá¿ãä ººðñäèéí àæèë, àìüäðàëàà çîõèöóóëàõ ÷àäâàðòàé áîëîõ ¿¿äíýýñ ººðñäèé㺺áàéíãà ÷àäàâõèæóóëæ, òýäíèé ñîíãîëò áàéíãà ºðãºæèí òýëñýýð áàéãàà þì. Æåíäåðèéí òýãø áàéäàë íü òóõàéí íèéãýìä òîäîðõîé ¿íý öýíý á¿õèéá¿òýýãäýõ¿¿í, áîëîìæ, íººö, óðàìøóóëëûã ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñ ýäëýõ òýãøýðõòýéã èëýðõèéëæ áàéíà. Ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñ ãýð á¿ë, íèéãýìä èæèë òýãø¿¿ðýãòýé áàéõ òºäèé áèø òýäíèé áîëîëöîî, áîëîìæ íü ìºí òýãø áàéõ íü ÷óõàë þì.Èéìýýñ æåíäåðèéí òýãø áàéäëûã õàíãàõ, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ÷àäâàðûã áýõæ¿¿ëýõàñóóäàëä àíõààðàõûí òóëä óëñ îðîí á¿ð æåíäåðèéí òýãø áàéäëûí òàëààðõ áóñäûí¿ã, æóðìûã äóóðàéõààñ èë¿¿ òóõàéí àãøèíä ýðýãòýé,ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñ òýãø áàéäàëäñîíãîëò õèéæ, òàâüñàí çîðèëãîäîî õ¿ðýõèéí òóëä õàìòðàõ òýãø áîëîìæèéãá¿ðä¿¿ëýõ ó÷èðòàé. ªíººãèéí ÿëãààòàé íºõöºë áàéäàëä ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñò òýãø õàíäàõíü æåíäåðèéí òýãø áàéäëûã õàíãàõ çºâ àðãà áèø þì. Òýãø áóñ íºõöºëä òýãøõàíäñàíààð ÿëãàâàðòàé áàéäàë óëàì íýìýãäýæ áàéãààã àíçààð÷ æåíäýðèéí òýãøáàéäëûã áèé áîëãîõûí òóëä ÿëãàâàðòàé áàéäàëä íºëººëæ áóé õ¿÷èí ç¿éë¿¿äèéãòîîöîí, áàéãóóëëàãóóäûí õºøèí㺠áàéäàë, íèéãìèéí òîãòîíãè õóó÷èíñàãõàðèëöààã ººð÷ëºõ øààðäëàãàòàé áîëæ áàéíà.9 Äýëõèéí áàíê, Õºãæëèéã æåíäå ðèéí àãóóëãàòàé áîëãîõ íü. Äýëõèéí áàíêíû áîäëîãûí øèíæèëãýýíèéèëòãýë, 2001 13
  14. 14. ÆÅÍÄÅÐ Ýìýãòýé÷¿¿äèéã ÷àäàâõèæóóëíà ãýäýã íü ýìýãòýé÷¿¿ä ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàëò ãýæ ÷óõàì þó áîëîõûã òîäîðõîéëîõ, îéëãîõ áà ò¿¿íòýé òýìöýõ/äàâàí òóóëàõ èíãýñíýýðýý àìüäðàëàà õÿíàõ, æîëîîäîõ áîëîìæòîé áîëîõûí òºëºº á¿ëãýýðýý áîëîí õóâü õ¿í õ¿÷èí ÷àäëàà äýýøë¿¿ëýõ ¿éë ÿâö þì. Ýõ ñóðâàëæ: Æåíäåðèéí àãóóëãàòàé áîäëîãî, ¿éë àæèëëàãàà: ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ, ¿ð ä¿íä õ¿ðýõ íü Ýðýãòýé÷¿¿äèéã áîäâîë ýëäýâ ãàäóóðõàë, õ¿÷èðõèéëëèéí çîëèîñ áîëæ áàéãààýìýãòýé÷¿¿äèéã õºãæëèéí îáúåêò ãýæ ¿çýí õàëàìæ, õàìãààëëûí àðãà õýìæýýàâñíààð òýäíèé àñóóäëûã çîõèñòîé øèéäâýðëýõ áîëîìæòîé ãýõ õàíäëàãà ºíººäºð òºäèéëºí ¿ð ä¿íòýé áàéæ ÷àäàõã¿é áàéíà. Èéìä òýäíèéã õºãæèëä èäýâõòýé îðîëöîõ ñóáúåêò ãýæ ¿çýæ ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí òýãø ýðõèéã áîäèòîéãîîð õàíãàõ áîäëîãî, ¿éë àæèëëàãàà ¿ã¿éëýãäýæ áàéíà. Òýãø áàéäëûã õàíãàõàä ñóóðü íºëºº ¿ç¿¿ëæ áàéãàà îð÷èí ¿åèéí ãîãöîî íüõºãæëèéí áîäëîãî, òºëºâëºëò þì ãýäýãò àíõààðàë õàíäóóëæ, ò¿¿íèéã æåíäýðèéíìýäðýìæòýé áîëãîõ àñóóäàë òóëãàð÷ áàéíà. Áîäëîãî, òºëºâëºëòèéã æåíäåðèéí ìýäðýìæòýé áîëãîõ ãýäýã íü òýäãýýðèéíýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñò ¿ç¿¿ëýõ íºëººëëèéã áîëîìæèò á¿õ ò¿âøèíä ¿íýëýõ¿éë ÿâö ãýæ îéëãîæ áîëíî. Áîäëîãî, òºëºâëºëòèéã õèéæ, õýðýãæ¿¿ëýõýä áîäèòàìüäðàëä ýðýãòýé, ýìýãòýé÷¿¿äýä òóëãàìäàæ áóé àñóóäëóóäûã òóñãàõ, çàéëøã¿éàíõààð÷ àâ÷ ¿çýõ ç¿éë, òýäãýýðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ àðãà çàìûã òîäîðõîéëñîí áàéõ íü÷óõàë þì. 14
  15. 15. ÆÅÍÄÅÐ ÕΨÐ. ÆÅÍÄÝÐÈÉÍ ¯ÇÝË ÁÀÐÈÌÒËÀËÆåíäåðèéí õºãæëèéí èíäåêñÆåíäåðèéí ýðõ ìýäëèéí õýìæ¿¿ðÆåíäåðèéí òýãø áóñ áàéäëûí èíäåêñÆåíäåðèéí õýìæ¿¿ð õýðýãòýé áàéíà.Óëñ îðíû õºãæèë äýâøèëä ýðýãòýé÷¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýðõ òýãø îðîëöîîãõàíãàæ, òýäíèéã íèéãìèéí áàÿëãèéí ¿ð øèìýýñ àäèë òýãø õ¿ðòýõ òààòàéîð÷èíã á¿ðä¿¿ëýõ íü õ¿í àìûí àìüäðàëûí ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ, íèéãýì äýõñºðºã ¿çýãäëèéã àðèëãàõàä èõýýõýí à÷ õîëáîãäîëòîé þì10. Æåíäåðèéí òýãø áóñáàéäàëä àíõààðàë õàíäóóëàõã¿é áîë àðä ò¿ìíèé àæ àìüäðàëûã ñàéæðóóëàõ, óëñîðíû òîãòâîðòîé õºãæëèéã õàíãàõ, ñàéí çàñàãëàëûã áýõæ¿¿ëýõ, óëìààð ÿäóóðëûãáóóðóóëàõàä çàðöóóëàõ ºðòºã çàðäàë óëàì á¿ð ºñíº11. Æåíäåðèéí òýãø áàéäàë íü èéíõ¿¿ õºãæëèéí ãîë àñóóäàë, áèå äààñàí çîðèëò,õ¿íèé õºãæëèéí òóëãóóð áºãººä íýãä¿ãýýðò, íèéãýì, ýäèéí çàñàã, èðãýíèé áîëîí óëñ òºðèéí àìüäðàëä ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñ òýãø ýðõòýé áàéõ ãýñýí àãóóëãûã, õî¸ðäóãààðò, ¿¿ðýã, õàðèóöëàãà õ¿ëýýõ, íººöèéã õ¿ðòýõ, ò¿¿íèéã çàõèðàí çàðöóóëàõ áîëîìæ çýðãèéã õóâààðèëàõäàà ýðýãòýé, ýìýãòýé÷¿¿äýä òýãø øóäàðãà õàíäàõ õàíäëàãûã áàãòààäàã12. Áîäèò àìüäðàë äýýð æåíäýðèéí òýãø áàéäàë õýðõýí õàíãàãäàæ áàéãààã òîäîðõîéëîõîä ýäèéí çàñàã, íèéãýì, óëñ òºð, õàìò îëîí, ãýð á¿ë äýõ ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿í àìûí ¿¿ðýã, àæ áàéäëûí áîäèò ä¿ð çóðãèéã ¿íäýñëýëòýé òóñãàñàí òîîí áîëîí ÷àíàðûí ìýäýýëýë, òýð äóíäààñòàòèñòèê ìýäýýëýë, õýìæ¿¿ð ¿ç¿¿ëýëò çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé þì. Ãàãöõ¿¿ íàéäâàðòàé, ¿íäýñëýëòýé ìýäýýëýë, õýìæ¿¿ðò òóëãóóðëàí ýðýãòýé,ýìýãòýé õ¿í àìûí íºõöºë áàéäàë, õàíäëàãà, áàéð ñóóðèéí ÿëãààã îëæ õàðàõáºãººä ýíý íü æåíäåðèéí ìýäðýìæòýé áîäëîãî, ¿éë àæèëëàãààã òºëºâëºõ,õýðýãæ¿¿ëýõ, õýðýãæèëòýíä ¿íýëãýý õèéõ á¿õèé ë ÿâöàä ñóóðü áîëîí àøèãëàãäàíà.Áèä æåíäåðèéí àñóóäëûã õý÷íýýí ÿðüæ, áè÷èæ áàéñàí ÷ íºõöºë áàéäëûã ººð÷ëºõ,áîäëîãîä íºëººëºõèéí òóëä ¿ãýí èëýðõèéëëèéã òîîí áàðèìòààð áàòàëãààæóóëñàííºõöºëä ñàÿ èòãýë ¿íýìøèëòýé áîëæ, äýìæëýã àâàõ áîëîìæ á¿ðääýãèéã óëñîðíóóäûí òóðøëàãà õàðóóëæ áàéíà.Æåíäåðèéí õýìæ¿¿ð íü äàâóó áîëîí ñóë òàëòàé10 Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçàð, Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëòûí õýðýãæèëò: ¯íäýñíèé 3 äàõü èëòãýë, 200911 Äýëõèéí áàíê, Õºãæëèéã æåíäåðèéí àãóóëãàòàé áîëãîõ íü, 200112 Âàðèàðà Ìáóãóà, Æîåë Áàðáîò-Êîðäåâèí, Ñòýí Áýðíøòýéí íàð, Æåíäýðèéí àãóóëãàòàé áîäëîãî, ¿éëàæèëëàãàà: ¯éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ, ¿ð ä¿íä õ¿ðýõ íü, 2005 15
  16. 16. ÆÅÍÄÅÐ ªíººäºð æåíäåðèéí òýãø áàéäëûí ä¿í øèíæèëãýý, áîäëîãî, òºëºâëºëòºíäíýãä¿ãýýðò, õ¿éñýýð àíãèëñàí òîî áàðèìò, õî¸ðäóãààðò, æåíäýðèéí ñòàòèñòèê,ãóðàâäóãààðò, æåíäåðèéí õýìæ¿¿ð àøèãëàãäàæ áàéíà13. Æåíäåðèéí õýìæ¿¿ðòÆåíäåðèéí õºãæëèéí èíäåêñ (ÆÕÈ), Æåíäåðèéí ýðõ ìýäëèéí õýìæ¿¿ð (ÆÝÕÌ)áîëîí Æåíäåðèéí òýãø áóñ áàéäëûí èíäåêñ (ÆÒÁÁÈ) áàãòäàã. Ýä¿ãýý õºãæëèéã çºâõºí ýäèéí çàñãèéí ºñºëò, ìàòåðèàëëàã àæ áàéäëààð áóñ, õ¿ì¿¿ñèéí àìüæèðãààíä èë¿¿ îéð ç¿éë¿¿äýýð àâ÷ ¿çýõèéã ÷óõàë÷èëæ, õºãæèë íü äàí ãàíö ýäèéí çàñãèéí áàéäàë áóñ, õóâü õ¿íèé áîëîí íèéãìèéí òîãòîëöîîíû á¿õýë á¿òýí áîäëîãî õýìýýí òîäîðõîéëæ áàéíà. Äýëõèé äàõèíàà èéíõ¿¿ õ¿í-õºãæëèéí òºâ ãýäãèéã õ¿ëýýí çºâøººð÷, 1990 îíîîñ ýõëýí æèë á¿ð ͯÁ-ûí Õºãæëèéí õºòºëáºðººñ Äýëõèéí Õ¿íèé õºãæëèéí èëòãýëèéã áîëîâñðóóëàí ãàðãàæ áàéãàà áèëýý . Õ¿íèé õºãæèë äýõ äóíäàæ îëîëò àìæèëòûã õýìæèõ îëîí îðîëäëîãóóä õèéãäýæ, ¿¿íèé ¿ð ä¿íä 1990 îíä Õ¿íèé õºãæëèéí èíäåêñ (Human development index), 1995 îíä Æåíäåðèéí õºãæëèéí èíäåêñ (Gender development index) áà Æåíäåðèéí ýðõ ìýäëèéí õýìæ¿¿ð (Gender empowerment measure), 1997 îíä Õ¿íèé ÿäóóðëûí èíäåêñ (Human poverty index), 2010 îíä Òýãø áóñ áàéäëûã çàñâàðëàñàí Õ¿íèé õºãæëèéí èíäåêñ (In- equality-adjusted human development index), Æåíäåðèéí òýãø áóñ áàéäëûí èíäåêñ (Gen- der Inequality index), Îëîí õýìæýýñò ÿäóóðëûí èíäåêñ (Multidimensional poverty index) çýðãèéã òóñ òóñ áîëîâñðóóëæýý. Óëìààð õ¿íèé õºãæèë, æåíäåðèéí òýãø áàéäàë, àìüæèðãààíû ä¿ð çóðàã ÿìàð áàéãààã õàðóóëñàí äýýðõ õýìæ¿¿ð¿¿äèéã óëñ îðíóóäààð õàðüöóóëàí Äýëõèéí õ¿íèé õºãæëèéí èëòãýëä òîëèëóóëæ áàéíà. ÆÕÈ, ÆÝÌÕ, ÆÒÁÁÈ íü æåíäåðèéí òýãø áàéäëûã åð人 ãàíö òîîãîîð áóþóìàø ýíãèéí áàéäëààð íýãòãýí õàðóóëäàãààðàà èõýýõýí à÷ õîëáîãäîëòîé þì.Ò¿¿í÷ëýí õýìæ¿¿ðèéã òîäîðõîéëîõ ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí òóñëàìæòàéãààð íèéãýì,ýäèéí çàñãèéí òºëºâ áàéäàë ÿìàð áàéãààã îëæ õàðàõ, òýäãýýðò ãàð÷ áóé îëîëòàìæèëò, àëäàà äóòàãäëûã òîäîðõîéëîõ, óëìààð îðîí çàéí áîëîí öàã õóãàöààíûõàðüöóóëñàí øèíæèëãýý õèéæ áîëíî. Æèøýýëáýë, æåíäåðèéí õºãæèë, æåíäåðèéíýðõ ìýäëèéí íýã ¿ç¿¿ëýëò áîëîõ íýã õ¿íä íîãäîõ ÄÍÁ-èéã öàã õóãàöààíû òóðøèäõàðüöóóëàí ýäèéí çàñãèéí ñàëáàðò, öààøëààä õ¿í àìûí ìàòåðèàëëàã àæ áàéäàëäÿìàð îëîëò ãàðñàíûã òîäîðõîéëîõ áîëîìæ áèé. Ò¿¿í÷ëýí æåíäåðèéí ìýäðýìæòýé áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ, õîëáîãäîõ ÷èãëýëýýðøèéäâýð ãàðãàõ, æåíäåðèéí àñóóäëààðõ ¿éë àæèëëàãààíä õýâëýë ìýäýýëýë,èðãýíèé íèéãìèéí áîëîí ÒÁÁ-óóäûã íýãòãýõ, óõóóëãà ñóðòàë÷èëãàà ÿâóóëàõ çýðýãòæåíäåðèéí õýìæ¿¿ð¿¿äèéã àøèãëàæ áîëîõ áà ýíý íü õýìæ¿¿ð¿¿äèéí äàâóó òàë, à÷õîëáîãäëûí èëðýë þì. Ýìýãòýé÷¿¿äèéí á¿ëã¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýðõèéã õàìãààëàõ õºäºë㺺íèé èäýâõèòí¿¿ä, èðãýíèé íèéãìèéí õºäºë㺺íèéõýí ÆÕÈ áîëîí ÆÝÌÕ-èéã ñóðòàë÷èëãààíä íýëýýä ºðãºíººð àøèãëàæ áàéíà. Òóõàéëáàë, 1995 îíä Áýýæèíä áîëñîí Äýëõèéí Ýìýãòýé÷¿¿äèéí 4-ð áàãà õóðàë äýýð òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóä ÆÕÈ áà ÆÝÌÕ-èéã àøèãëàí ýìýãòýé÷¿¿ä ÷àäàâõèéí õóâüä ÷, áîëîìæèéí õóâüä ÷ ÿëãàâàðëàëòàé áàéãààã õàðóóëæ ÷àäñàí áàéíà. Ýõ ñóðâàëæ: Óäèðäëàãûí àêàäåìè, Íèéãìèéí óäèðäëàãûí òýíõèì, Õ¿íèé õºãæèë õè÷ýýëä àøèãëàõ íýìýëò óíøèõ ìàòåðèàë, 200713 ͯÁ-ûí ýìýãòýé÷¿¿äèéí ñàí, Æåíäåðèéí ñóðãàëòûí ìîäóë, 2006 16
  17. 17. ÆÅÍÄÅÐ Æåíäåðèéí õýìæ¿¿ð¿¿äèéã æèë á¿ð Äýëõèéí õ¿íèé õºãæëèéí èëòãýëäíèéòýëæ áàéãàà íü íýã òàëààñ, æåíäýðèéí àñóóäëààð ìýäýýëëèéí ñàí á¿ðä¿¿ëýõ,ò¿¿íä ¿íäýñëýí ä¿í øèíæèëãýý õèéõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëýõýä, íºãººòýéã¿¿ðæåíäýðèéí àñóóäàëä àõèö àìæèëò îëîõîä èõýýõýí à÷ õîëáîãäîëòîé áàéíà.Òóõàéëáàë, Íîðâåãè÷óóä æåíäýðèéí õºãæèë, ýðõ ìýäýëä ýçëýõ áàéðààØâåäèéíõòýé, Ýíýòõýã÷¿¿ä Ïàêèñòàíûíõòàé õàðüöóóëäàã áàéíà14. Èéíõ¿¿áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷èä ººðèéí óëñ îðíûã ÿàãààä õºðø çýðãýëäýý óëñààñààõîöîð÷ áàéíà ãýäãèéã àíõààðàí ¿çýæ, ýíý òàëûí äóòàãäàë äîãîëäëûã àðèëãàõàäáîäëîãî, ¿éë àæèëëàãààãàà ÷èãë¿¿ëýõ áîëæýý. Óëìààð òýä õºãæëèéíõýý ñòðàòåãè,òýðã¿¿ëýõ çîðèëòóóäàà íÿãòëàí ¿çýæ, òºñâèéíõºº õóâààðèëàëòûã ¿íýëýí ä¿ãíýõ,ýíý á¿õíèéã õ¿íèé ýí òýðã¿¿íèé ýðýëò øààðäëàãàä ÷èãë¿¿ëýõýýð àæèëëàæ áàéíà. Àëèâàà îéëãîëò áîë òýðõ¿¿ îéëãîëòûã õýìæäýã ¿ç¿¿ëýëòýýñ èë¿¿ ºðãºíàãóóëãàòàé15 ó÷ðààñ æåíäýðèéí õýìæ¿¿ð¿¿ä ÷ ìºí àäèë æåíäåð õýìýýõ îéëãîëòûíáàÿëàã àãóóëãà, öàð õ¿ðýýã á¿ðýí ä¿¿ðýí èëýðõèéëæ ÷àäàõã¿é. Ǻâõºí õýìæ¿¿ðòáàãòàõ ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí õ¿ðýýíä æåíäåðèéí òýãø áàéäëûã òîäîðõîéëæ, àæ áàéäàë,õºãæëèéí çàðèì ãîë õýìæýýñ¿¿äèéã îðõèãäóóëäàã áºãººä ýíý íü æåíäåðèéíõýìæ¿¿ð¿¿äèéí äóòàãäàëòàé òàë áîëíî. ÆÕÈ ãýõýä æåíäåðèéí õºãæëèéã ñàéí ñàéõàí àìüäðàëûí á¿õèé ë õýìæýýñýýðáóñ çºâõºí ñóóðü õýìæýýñ¿¿ä áîëîõ ýð¿¿ë ìýíä, áîëîâñðîë, îðëîãî ãýñýíá¿ðýëäýõ¿¿íèé ò¿âøèíä àâ÷ ¿çäýã. ÆÒÁÁÈ íü á¿õýëäýý ãýð á¿ë, íèéãýì, ýäèéíçàñàã, óëñ òºðèéí õ¿ðýýíä æåíäåðèéí òýãø áóñ áàéäàë õýð ò¿âøèíä áàéãààãèëýðõèéëæ ÷àäàõã¿é, çºâõºí íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíä, ýðõ ìýäýë áîëîíõºäºëìºðèéí çàõ çýýë äýõ æåíäåðèéí òýãø áóñ áàéäëûã õàðóóëíà. Òýð÷ëýí, ÆÝÌÕíü ýðõ ìýäëèéã ãýð á¿ëýýñ ýõëýýä á¿õèé ë ò¿âøèíä àâ÷ ¿çýõ áóñ óëñ òºð, ýäèéíçàñãèéí àìüäðàë ãýñýí õÿçãààðëàãäìàë õ¿ðýýíä àâ÷ ¿çäýã þì. Èéìýýñ æåíäåðèéãõýìæ¿¿ð¿¿äèéã ñóäàëãàà, áîäëîãî, ¿éë àæèëëàãààíä õýðýãëýõäýý õýìæ¿¿ð á¿ðèéíäóòàãäàëòàé òàëûã àíõààð÷ ¿çâýë çîõèíî. Æåíäåðèéí õºãæëèéí èíäåêñ (Gender-related development index) Àëèâàà óëñ ¿íäýñòíèé õ¿íèé õºãæëèéã òýäíèé ñîíãîëòûí õ¿ðýý õýðõýí ºðãºæèæáàéãààãààð òîäîðõîéëæ áîëíî. Ýäãýýð ñîíãîëòóóä íü õÿçãààðã¿éí çýðýãöýý áàéíãàõóâüñàí ººð÷ëºãäºæ áàéäàã. Ãýõäýý õºãæëèéí ÿìàð ÷ ò¿âøèíä ýð¿¿ë ñàðóóë áàéæóðò íàñëàõ, ìýäëýã, áîëîâñðîëòîé áàéõ, àìüæèðãààíû çîõèñòîé ò¿âøèíä àæ òºðºõãýñýí ñóóðü ãóðâàí ñîíãîëò çàéøã¿é øààðäëàãàòàé16 áºãººä ýäãýýð ñîíãîëòûã õ¿íá¿ð òýãø õ¿ðòýõ ¸ñòîé. Ýíä õ¿íèé õºãæëèéí ¿çýë áàðèìòëàëûí òóëãóóð áîëñîíòýãø áàéäëûí àñóóäàë, òýð äóíäàà õ¿éñýýñ ¿ë õàìààðàí ýðýãòýé, ýìýãòýé àëèíáàéñàí ÷ íèéãìèéí ç¿ãýýñ æèãä äýìæëýã àâ÷, áîëîìæ, íººö, óðàìøóóëëûã àäèëòýãø ýäëýõ ýðõòýé áàéõ àñóóäàë äóðüäàãäàæ áàéíà. Æåíäåðèéí õºãæëèéí èíäåêñ íü õ¿íèé õºãæëèéí ýð¿¿ë ñàðóóë áàéæ, óðò óäààííàñëàõ; ýðäýì ìýäëýã ýçýìøèõ; àìüæèðãààíû çîõèñòîé íºõöºëä àæ òºðºõ ãýñýí¿íäñýí ãóðâàí õýìæýýñò æåíäåðèéí òýãø áàéäàë ÿìàð áàéãààã íýãòãýí õàðóóëäàãõýìæ¿¿ð þì. Ýíý óòãààðàà óã õýìæ¿¿ð íü òóõàéí óëñ îðîí æåíäåðèéí òýãøáàéäëûí õóâüä ÿìàð ñîíãîëò õèéæ áàéãààã õàðóóëäàã ãýæ áîëíî.14 Shoutir Kishore Chatterjee. Measurement of human development: Alternative approach, 200715 UNDP, Cracking human development index, 200516 Æàõàí Ñ., Áàòíàñàí Í., Õ¿íèé õºãæèë” ñóðàõ áè÷èã, 2007 17
  18. 18. ÆÅÍÄÅÐ 1995 îíû Äýëõèéí õ¿íèé õºãæëèéí èëòãýëä “Àëü ÷ íèéãýìä ýìýãòýé÷¿¿äýðýãòýé÷¿¿äèéí àäèë áîëîìæ, ýðõ ìýäëèéã ýäýëæ ÷àäàõã¿é áàéíà” õýìýýíòýìäýãëýæ, ÆÕÈ, ÆÝÕÌ-èéã àíõ äýâø¿¿ëñýí ò¿¿õòýé. Èéíõ¿¿ óëñ îðíóóä 1995îíîîñ ýõëýí ÆÕÈ-èéã òîîöîîëæ, õ¿íèé õºãæëèéí õ¿ðñýí ò¿âøíèé ¿ç¿¿ëýëò¿¿äýäæåíäåðèéí ìýäðýìæòýé ä¿í øèíæèëãýýã õèéæ áàéíà. 1993 îíä áîëñîí “Õ¿íèé ýðõ¿¿ä” Îëîí óëñûí áàãà õóðëààð “Õ¿íèé ýðõ¿¿äèéã ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñ òýãø õ¿ðòýõ çàð÷ìóóäûí àñóóäëààðõ Âåíèéí òóíõàãëàë”-ûã áàòàëñàí áàéíà. Óã òóíõàãëàëä ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñ: • Áîëîâñðîë, ýð¿¿ë ìýíä çýðýã íèéãìèéí ¿éë÷èëãýýíýýñ òýãø õ¿ðòýõ • Óëñ òºð, ýäèéí çàñãèéí øèéäâýð ãàðãàõàä òýãø îðîëöîõ áîëîìæîîð õàíãàãäàõ • Àäèë õºäºëìºðò àäèë öàëèí àâàõ • Õóóëèàð òýãø õàìãààëàãäàõ • Õ¿éñèéí áîëîí ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýñðýã õ¿÷èðõèéëýë, ÿëãàâàðëàãäàí ãàäóóðõàãäàõààñ àíãèä áàéõ Íèéãìèéí áîëîí õóâèéí àìüäðàëûí á¿õèé ë õ¿ðýýíä èðãýíèé òýãø ýðõ¿¿äýýð õàíãàãäñàí áàéõ çýðýã õ¿íèé ýðõèéí îëîí àñóóäëóóä áàãòñàí þì. ÆÕÈ íü ýð¿¿ë ñàðóóë àìüäðàë, óðò óäààí íàñëàëòûã èëýðõèéëýõ äóíäàæíàñëàëò, áîëîâñðîë, ìýäëýãèéí ò¿âøèíã èëýðõèéëýõ íàñàíä õ¿ðýãñäèéí áè÷èã¿ñýãò òàéëàãäàëòûí ò¿âøèí áîëîí áàãà, äóíä, äýýä ñóðãóóëüä õàìðàãäàëò,àìüæèðãààíû çîõèñòîé ò¿âøèíã õàíãàõàä øààðäàãäàõ íººöèéã èëýðõèéëýõ íýãõ¿íä íîãäîõ áîäèò ÄÍÁ (õóäàëäàí àâàõ ÷àäâàðûí ò¿âøèíãýýð òýãøèòãýñýí) ãýñýí¿ç¿¿ëýëò¿¿äýýñ á¿ðääýã. ÆÕÈ-èéã òîäîðõîéëæ áóé ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, ¿ç¿¿ëýëò áîëîí õýìæýýñèéí èíäåêñ,öààøèëáàë ÆÕÈ-ä òóëãóóðëàí æåíäåðèéí ä¿í øèíæèëãýýã õèéæ áîëíî. ÆÕÈíü 0-îîñ 1 õ¿ðòýë óòãà àâàõ áà 1 íü æåíäåðèéí õºãæëèéí äýýä õÿçãààðûã, 0 íüæåíäåðèéí õºãæëèéí äîîä õÿçãààðûã õàðóóëíà. ªºðººð õýëáýë, ýð¿¿ë ìýíä,áîëîâñðîë, îðëîãûí ¿ç¿¿ëýëò á¿õýëäýý õýäèé÷èíýý ºíäºð áàéíà, ÆÕÈ-èéí óòãàòºäèé÷èíýý ºíäºð ãàðíà. Çóðàã 1. Æåíäåðèéí õºãæëèéí èíäåêñèéí á¿ðýëäýõ¿¿í , ( ) ( . ) ( ) ( ) 18
  19. 19. ÆÅÍÄÅÐ Õàðèí ýäãýýð õýìæýýñ¿¿äýä æåíäåðèéí òýãø áàéäàë ÿìàð áàéãààãòîäîðõîéëîõäîî ÆÕÈ-èéã ÕÕÈ-òýé õàðüöóóëäàã. Ýð¿¿ë ìýíä, áîëîâñðîë, îðëîãîäæåíäåðèéí ÿëãàà õýäèé÷èíýý ºíäºð áàéíà, ÆÕÈ íü ÕÕÈ-ýýñ òºäèé÷èíýý äîîãóóðãàðäàã, õàðèí ÆÕÈ-èéí óòãà ÕÕÈ-èéí óòãàòàé àäèë ò¿âøèíä áàéâàë õ¿íèéõºãæëèéí ñóóðü õýìæýýñ¿¿äýä æåíäåðèéí ÿëãàà áàãà áàéãààãèéí íîòîëãîî þì.Ìîíãîë óëñ æåíäýðèéí õºãæèëä àìæèëò îëñîí ÷, áýðõøýýë áàéñààð áàéíà.1995 îíû Äýëõèéí õ¿íèé õºãæëèéí èëòãýëä Ìîíãîë óëñ 0.596 ãýñýí ÆÕÈ-òýéãýýð 130 óëñààñ 67-ð áàéðàíä æàãñ÷ýýÒ¿¿íýýñ 14 æèëèéí äàðàà, 2009 îíäìàíàé óëñûí ÆÕÈ 1995 îíû ò¿âøèíãýýñîéðîëöîîãîîð 20 õóâèàð íýìýãäýæ, 0.727áîëñîí áàéíà. Ñîíãîñîí õóãàöààíä ÆÕÈáà ÕÕÈ-èéí ÿëãàà áàãàñàæ, 2009 îí ãýõýäàäèë ò¿âøèíä î÷ñîí íü ýð¿¿ë ñàðóóë àæòºðºõ, áîëîâñðîë ýçýìøèõ, àìüæèðãààíûçîõèñòîé ñòàíäàðòûã õ¿ðòýõ áóþó îðëîãîîëîõ ãýñýí á¿ðýëäýõ¿¿í¿¿äýä æåíäåðèéíÿëãàà áàãà áîëñîíû èëðýë þì. ÆÕÈ-èéí á¿ðýëäýõ¿¿í¿¿äèéã àâ÷¿çýõýä, öàã õóãàöààíû òóðøèä òîäîðõîéÿëãàà àæèãëàãäñàí áàéíà. Òóõàéëáàë,ýðýãòýé áà ýìýãòýé õ¿í àìûí äóíäàæ íàñëàëòûí çºð¿¿ íýìýãäýæ áàéíà. 1995 îíäýìýãòýé÷¿¿ä ýðýãòýé÷¿¿äýýñ 2-3 æèëýýð óðò íàñàëæ áàéñàí áîë 2002 îíä 4 æèëýýð,2009 îíä 6-7 æèëýýð òóñ òóñ óðò íàñàëäàã áîëñîí áàéíà. ̺í õóãàöààíû ýõýí ¿åäýðýãòýé õ¿í àìûí äóíä áè÷èã ¿ñýãò òàéëàãäñàí áàéäàë èë¿¿ áàéñàí áîë 2009 îíäýñðýã õàíäëàãà àæèãëàãäæýý. Àìüæèðãààíû çîõèñòîé íºõöºëä àæ òºðºõºä øààðäëàãàòàé íººöèéã èëýðõèéëýõ¿ç¿¿ëýëò áîëîõ îðëîãûí ò¿âøèíã àâ÷ ¿çýõýä, 2002 îíä ýìýãòýé õ¿í àìûí îëæáóé îðëîãî ýðýãòýé÷¿¿äèéí îëæ áóé îðëîãîîñ äàðóé 50 õóâèàð áàãà áàéñàí áîë 7æèëèéí äîòîð ÿëãàà áàãàñàæ, 2009 îí ãýõýä ýðýãòýé áà ýìýãòýé õ¿í àìûí îðëîãûíçºð¿¿ 14 õóâü áîëæýý. Îðëîãûí ýíýõ¿¿ çºð¿¿ íü íýã òàëààð ýìýãòýé÷¿¿äèéí àâ÷ áóé öàëèí ýðýãòýéàæèëëàã÷äûí öàëèíãèéí ÿëãàà áàãà áàéãààã èëýðõèéëæ áàéãàà áà ¿¿íèéã çàðèìñóäàëãààíû ¿ð ä¿í ìºí áàòàëæ áàéíà. 2010 îíû 5 äóãààð ñàðä 1013 àæ àõóéííýãæ, áàéãóóëëàãûí 47478 àæèëëàã÷èä õàìðàãäñàí Öàëèí õºëñíèé á¿òöèéíò¿¿âýð ñóäàëãààãààð ýðýãòýé àæèëëàãñäûí ¿íäñýí öàëèí 242.6 ìÿíãàí òºãðºãáàéõàä ýìýãòýé àæèëëàãñäûíõààñ äàðóé 10.6 õóâèàð äîîãóóð áóþó 219.3ìÿíãàí òºãðºã áàéñàí áà ýíý õàíäëàãà á¿õèé ë ìýðãýæëèéí õóâüä äàâòàãäæýý.17Öààøèëáàë, íýìýãäýë, îëãîâðûã îðóóëæ òîîöñîí òîãòìîë öàëèí ÷ ýìýãòýé÷¿¿äýäýðýãòýé÷¿¿äýýñ 11.2 õóâèàð äîîãóóð áàéëàà. 2009 îíû Äýëõèéí õ¿íèé õºãæëèéí èëòãýëä äóðüäñàíààð 0.966 èíäåêñòýéãýýðÀâñòðàëè óëñ æåíäåðèéí õºãæëèéí ¿ç¿¿ëýëòýýðýý òýðã¿¿ëæ, Íîðâåãè, Èñëàíä17 Ñàðàí÷èìýã Á., Öàëèí õºëñíèé ò¿âøèí, á¿òýö èëòãýë, “Õºäºëìºð-õºãæëèéí ¿íäýñ” ¯íäýñíèé ÷óóëãàíûèëòãýë, ñóäàëãàà, ìýäýýëëèéí ìàòåðèàë, 2010 19
  20. 20. ÆÅÍÄÅÐ Õ¿ñíýãò 1. Æåíäåðèéí õºãæèëä ãàðñàí ººð÷ëºëò 1995* 2002* 2009* 62.3 60.9 63.0 65.0 64.9 69.6 87.4 99.1 96.6 74.8 98.8 97.7 56.2 51.0 73.7 62.9 64.0 84.9 61.5** 2135 3454 38.5** 1430 3019 0.596 0.653 0.727 - 130 67 146 95 155 92 0.604 0.655 0.727 - 174 110 173 113 182 115 : UNDP, Human development report 1995, 2002, 2009óëñóóä óäààëñàí áîë Íèãåðè óëñûí æåíäåðèéí õºãæëèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä õàìãèéíõàíãàëòã¿é ¿íýëãýýã àâñàí áàéíà. Ìîíãîë óëñ ÆÕÈ-ýýðýý äóíäààñ õîéøõè áàéðàíäáàéãàà áºãººä ÆÕÈ-èéí óòãà íü æåíäåðèéí õºãæèë õàìãèéí ºíäºð Àâñòðàëèóëñààñ 0.239 ïóíêòýýð äîîãóóð, õàìãèéí äîîãóóð Íèãåðè óëñààñ 2.4 äàõèí ºíäºðò¿âøèí þì. Ìàíàé óëñûí æåíäåðèéí õºãæëèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã Àâñòðàëè, Íèãåðèóëñóóäòàé õàðüöóóëàí àâ÷ ¿çýõýä þóíû ºìíº áè÷èã ¿ñýãò òàéëàãäñàí áàéäàë, á¿õøàòíû ñóðãóóëüä õàìðàãäàëò, îðëîãûí ò¿âøèíä æåíäåðèéí ÿëãàà õàðüöàíãóé áàãàáàéãàà ýåðýã ä¿ð çóðàã õàðàãäàæ áàéíà. Òóõàéëáàë, Ìîíãîë óëñàä ýìýãòýé õ¿íàìûí äóíäàæ îðëîãî ýðýãòýé õ¿í àìààñ 14 õóâèàð äîîãóóð áàéõàä Àâñòðàëèä 43õóâèàð, Íèãåðèò 192 õóâèàð òóñ òóñ äîîãóóð áàéíà. ÆÕÈ-èéí íýã ¿íäñýí õýìæýýñ áîëîõ áîëîâñðîëûí ò¿âøèíã õàðóóëàõ íàñàíäõ¿ðýã÷äèéí áè÷èã, ¿ñýãò òàéëàãäñàí áàéäëûã àâ÷ ¿çýõýä, äýëõèé íèéòýäýìýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä ýðýãòýé÷¿¿ä áè÷èã ¿ñãèéí ìýäëýãýýð èë¿¿ áàéäàãáàéíà. 2009 îíû áàéäëààð ßìàéêà, Ìàëòè, Óðóãâàé, Àðãåíòèí, Ìîíãîë çýðýã 20îð÷èì óëñàä ýìýãòýé÷¿¿äèéí áè÷èã ¿ñýãò òàéëàãäñàí áàéäàë ýðýãòýé÷¿¿äòýéõàðüöóóëàõàä 10 õ¿ðòýë ïóíêòýýð ºíäºð, áóñàä óëñàä ýðýãòýé÷¿¿äèéí áè÷èã ¿ñýãòòàéëàãäñàí áàéäàë ýìýãòýé÷¿¿äýýñ 30 õ¿ðòýë ïóíêòýýð ºíäºð áàéíà. Áè÷èã ¿ñýãòàéëàãäñàí áàéäàë ýðýãòýé õ¿í àìûí õóâüä ºíäºð áàéãàà 130 ãàðóé óëñûí íýã íüÍèãåðè óëñ áàéâ. 20
  21. 21. ÆÅÍÄÅÐ Õ¿ñíýãò 2. Æåíäåðèéí õºãæëèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, çàðèì óëñòàé õàðüöóóëñàí áàéäëààð : UNDP, Human development report 2009 Îõèä èéíõ¿¿ áè÷èã ¿ñýã ¿ë ìýäýõ ÿâäëààñàà áîëîîä á¿õ øàòíû ñóðãóóëüäñóðàëöàõ áîëîìæ íü õÿçãààðëàãääàã ó÷ðààñ á¿õ íèéòýýðýý àíõàí øàòíû áîëîâñðîëýçýìøèõ, óëìààð áîëîâñðîë äàõü õ¿éñèéí ÿëãààã áàãàñãàõ çîðèëò Ìÿíãàíûõºãæëèéí çîðèëòîä òóññàí áàéäàã. Ìàíàé óëñûí õóâüä áîëîâñðîëûí øàòëàë àõèõòóñàì ò¿¿íä õàìðàãäàõ ýðýãòýé õ¿í àìûí õóâü áóóð÷ áàéãàà áºãººä ýíýõ¿¿ õàíäëàãàóäààí ¿ðãýëæëýõ íü ãýð á¿ë, öààøëààä íèéãìèéí àìüäðàëä ñºðºã ¿çýãäë¿¿ä ãàðàõìàãàäëàëòàé þì.18 Æåíäåðèéí õºãæëèéí õî¸ð äàõü á¿ðýëäýõ¿¿í áîëîõ äóíäàæ íàñëàëòûã àâ÷¿çýõýä, ýðýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä ýìýãòýé÷¿¿ä õàðüöàíãóé óðò íàñàëäàã àæýý.2009 îíû áàéäëààð Àôãàíèñòàí, Ñâàçèëàíä óëñóóäààñ áóñàä 153 óëñàä ýìýãòýé÷¿¿äýðýãòýé÷¿¿äýýñ 13 õ¿ðòëýõ æèëýýð óðò íàñàëæ áàéíà. Ñîíãîñîí óëñóóäûí äóíäàæíàñëàëò äàõü æåíäåðèéí ÿëãààã àâ÷ ¿çýõýä ÌÓ-ä õàìãèéí ºíäºð áóþó 6-7 æèë áàéâ. ÆÕÈ-èéí ãóðàâ äàõü õýìæýýñ áîëîõ íýã õ¿íä íîãäîõ ÄÍÁ-èéã àâ÷ ¿çýõýäõýäèéãýýð ýìýãòýé÷¿¿ä ºíäºð áîëîâñðîëòîé áîëîâ÷ òýäíèé îëæ áóé îðëîãîýðýãòýé÷¿¿äýýñ äîîãóóð áàéäàã áàéíà. 2009 îíû Äýëõèéí õ¿íèé õºãæëèéí èëòãýëääóðüäñàíààð á¿õ óëñàä ýðýãòýé÷¿¿äèéí îëæ áóé îðëîãî ýìýãòýé÷¿¿äèéíõýýñ ºíäºðáàéãàà áà îðëîãûí ÿëãààíû àáñîëþò çºð¿¿ 300-63000 àì.äîëëàð áàéíà. Ýíý íüíýã òàëààñ ýðýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä ýìýãòýé÷¿¿ä àæèëã¿éäýëä èë¿¿ ºðòäºãáîëîõûã, íºãºº òàëààñ ýðýãòýé÷¿¿ä ýìýãòýé÷¿¿äýýñ äîîãóóð öàëèí õºëñòýé àæèëýðõýëäýã, ýñâýë áàãàõàí õýìæýýíèé áèçíåñèéí îðëîãî îëäîã áîëîõûã õàðóóëæáàéíà. Ìàíàé óëñûí ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿í àìûí õóâüä àæèãëàãäñàí îðëîãûí çºð¿¿ íüöàëèí ºíäºðòýé óóë óóðõàé, òýýâýð, õîëáîî çýðýã ñàëáàðóóäàä ýðýãòýé÷¿¿ä èë¿¿àæèëëàäàã, õàðèí öàëèí áàãàòàé íèéãìèéí ¿éë÷èëãýýíèé ãîëäóó ñàëáàðóóäàäýìýãòýé÷¿¿ä ò¿ëõ¿¿ àæèëëàäàãòàé õîëáîîòîé þì19. ͺ㺺 òàëààð ýìýãòýé÷¿¿ä ýðýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöóóëàõàä èë¿¿ ºíäºð á¿òýýìæòýéáàéõ øèíæ¿¿äèéã àãóóëæ áàéãàà ó÷ðààñ öàëèí 11.7 îð÷èì õóâèàð ºíäºð áàéõ ¸ñòîéãýñýí ä¿ãíýëòèéã Ñóðãóóëèàñ àæèëä øèëæèã÷äèéí ñóäàëãààíä òóëãóóðëàí ÎÓÕÁ-18 ÓÈÕ-ûí Íèéãìèéí áîäëîãî, áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû Áàéíãûí õîðîî, ͯÁÕÀÑ. Õ¿í àì, õºãæëèéíòóëãàìäñàí àñóóäëóóä, 201019 Äýëõèéí áàíê, Àçèéí õºãæëèéí áàíê. Ìîíãîëûí æåíäýðèéí áàéäàë, 2005 21
  22. 22. ÆÅÍÄÅÐààñ õèéñýí öàëèíãèéí ÿëãààí äàõü æåíäåðèéí ä¿í øèíæèëãýýíä òîäîðõîéëñîíó÷ðààñ äýýðõ õàíäëàãà íü öàëèí õºëñ äýõ æåíäåðèéí ÿëãààã òîäîðõîéëæ áàéæáîëîõ òàëòàé20. ̺í Öàëèí õºëñíèé á¿òöèéí ò¿¿âýð ñóäàëãààãààð ýðýãòýé ñ¿¿ëèéí12 ñàðä ýðýãòýé àæèëëàã÷äûí 48.3 õóâü, ýìýãòýé àæèëëàã÷äûí 51.7 õóâü íü øàãíàë,óðàìøóóëàë àâñàí ãýñýí ¿ð ä¿í ãàðñàí áà ýíý íü ýìýãòýé÷¿¿äèéí á¿òýýìæ ºíäºðáîëîõûã õàðóóëæ áàéæ áîëîõ þì.Æåíäåðèéí ýðõ ìýäëèéí õýìæ¿¿ð (Gender empowerment measure)Ýìýãòýé÷¿¿ä ýõèéí, ýõíýðèéí, èðãýíèé îëîí à÷àà ¿¿ðýõèéí çýðýãöýýãýýð ýðõìýäýë, íºëºº áàãàòàé áàéãàà íü äýëõèéí ºíöºã áóëàí á¿ðò ýìýãòýé÷¿¿äèéíàìüäðàë, ýð¿¿ë ìýíä, àæ áàéäàëä ñºð㺺ð íºëººëæ áàéíà21. Ýðõ ìýäýë ãýäýã íüñîíãîëò õèéõ áîëîí ¿ð ä¿íä íºëººëºõ áîëîìæ22 áºãººä íàñ, æåíäåð, óãñàà ãàðëààñõàìààðàí òýð á¿ð òýãø õóâààðèëàãääàãã¿é íü óëñ îðíóóäàä íèéòëýã áàéäàã. ªºðººðõýëáýë, ýìýãòýé÷¿¿ä ýð¿¿ë ñàðóóë, á¿òýýë÷ àìüäðàë çîõèîõîä ñààä áîëæ áàéãààýðõ ìýäëèéí õàðüöàà íü áèå õ¿íýýñ ýõëýýä íèéãìèéí äýýä øàòàíä õ¿ðòýë çîíõèëæáàéíà23. Èéìýýñ ýðýãòýé, ýìýãòýé õýí ÷ áîëîâ àäèë áîëîìæèéã ýäëýõ çàéëøã¿éøààðäëàãàòàé áºãººä áîëîìæ, ýðõ ìýäëèéí õ¿ðýýíä òýãø áàéäàë ÿìàð áàéãààãÆÝÌÕ-ýýð òîäîðõîéëäîã. Çóðàã 2. Æåíäåðèéí ýðõ ìýäëèéíõýìæ¿¿ðèéí á¿ðýëäýõ¿¿í , ( . ) ( ) ( ) ( ) Ýíýõ¿¿ õýìæ¿¿ð íü ÷àäàâõèàñ èë¿¿ áîëîìæèä àíõààð÷, ýäèéí çàñàã, óëñ òºð,íèéãìèéí àìüäðàëä èäýâõòýé îðîëöîõ áîëîìæ, ýðõ ìýäýë ýðýãòýé áà ýìýãòýé õ¿íàìûí õóâüä ÿìàð áàéãààã èëýðõèéëæ, òýãø áóñ áàéäëûã äàðààõ ò¿âøèíä àâ÷ ¿çäýã.20 Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçàð, ͯÁÕÕ, ÎÓÕÁ, Øâåäèéí õºãæëèéí àãåíòëàã. Ìîíãîëûí õ¿íèé õºãæëèéíèëòãýë 2007: Õºäºëìºð ýðõëýëò, ÿäóóðàë, 200721 ͯÁ-ûí ÕÀÑ. Äýëõèéí õ¿í àìûí áàéäàë 2009. Õóâüñàí ººð÷ëºãäºæ áóé äýëõèé åðòºíö: Ýìýãòýé÷¿¿ä, õ¿íàì áà óóð àìüñãàë, 201022 “Ýìýãòýé÷¿¿ä ¿¿íèéã õèéæ ÷àäíà” Ñóðãàëòûí ãàðûí àâëàãà, 200823 ͯÁ-ûí ÕÀÑ, “Õ¿í àì áà õºãæèë” ÎÓ-ûí áàãà õóðëûí ¿éë àæèëëàãààíû õºòºëáºð, 1994 22
  23. 23. ÆÅÍÄÅЯ¿íä: Óëñ òºðèéí îðîëöîî áà øèéäâýð ãàðãàõ ýðõ ìýäýë. Ïàðëàìåíòûí ñóóäàë äàõü ýìýãòýé áà ýðýãòýé õ¿í àìûí ýçëýõ õóâèàð õýìæèãäýíý. Ýäèéí çàñãèéí îðîëöîî áà øèéäâýð ãàðãàõ ýðõ ìýäýë. Õóóëü, çàõèðãààíû áîëîí óäèðäàõ àëáàí òóøààëä ìºí ìýðãýæëèéí áîëîí òåõíèêèéí àæèëä ýìýãòýé áà ýðýãòýé õ¿í àìûí ýçëýõ õóâèéí æèíãýýð õýìæèãäýíý. Ýäèéí çàñãèéí ýðõ ìýäýë. Ýìýãòýé áà ýðýãòýé õ¿í àìûí æèëèéí äóíäàæ îðëîãîîð (õóäàëäàí àâàõ ÷àäâàðààð òýãøèòãýñýí) õýìæèãäýíý. Æåíäåðèéí ýðõ ìýäëèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, òýäãýýðèéí áîëîí õýìæýýñ¿¿äèéíèíäåêñ, öààøëààä ÆÝÌÕ-ä òóëãóóðëàí æåíäåðèéí ìýäðýìæòýé øèíæèëãýý õèéõáîëîìæ áèé. ÆÝÌÕ íü 0-îîñ 1 ãýñýí óòãûã àâàõ áà 1 íü æåíäåðèéí ýðõ ìýäëèéíäýýä õÿçãààðûã, 0 íü æåíäåðèéí ýðõ ìýäëèéí äîîä õÿçãààðûã õàðóóëíà. ÆÝÌÕ íüíýãä õýð çýðýã îéðõîí áàéíà, òýð õýìæýýãýýð ýìýãòýé÷¿¿ä óëñ òºð, ýäèéí çàñãèéíàìüäðàëä ýðýãòýé÷¿¿äòýé àäèë èäýâõèòýé îðîëöîæ áàéãààãèéí áàòàëãàà áîëäîã. Àëèâàà íèéãýìä íºëººëºë íü Çàñãèéí ãàçðûí, õóâèéí õýâøëèéí, èðãýíèéíèéãìèéí õ¿ðýýíä ÿâàãääàã. Ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñ óëñ òºð, áèçíåñò àäèëòýãø áàéäëààð îðîëöîæ áàéõ íü áèçíåñèéí öýâýð îð÷èí, øóäàðãà çàñàãëàëûííºõöºëä¿¿ëäýã àæýý. Òóõàéëáàë, ýìýãòýé÷¿¿äèéí íèéãìèéí àìüäðàëä ¿ç¿¿ëæáóé íºëºº õýäèé÷èíýý õ¿÷òýé áàéíà, òºäèé÷èíýý àâëèãàë áàãàòàé áàéäàã íüíîòëîãäñîí áàéíà. Õýäèéãýýð ýíý íü ñàíàà òºäèé ç¿éë ìýò áîëîâ÷ óëñ òºðä èë¿¿îëîí ýìýãòýé÷¿¿äèéã îðóóëàõûã äýìæèõ íîòîëãîî ìºí.24 Áèçíåñ ýðõýëæ áóé ýìýãòýé÷¿¿ä Çàñãèéí ãàçðûí àëáàí õààã÷äàä õóóëü áóñòºëáºð áàðàã òºëäºãã¿é áºãººä ýíý íü ýìýãòýé÷¿¿äèéí ¸ñ ç¿éí ò¿âøèí èë¿¿ºíäºð, ýñâýë àëèâàà ýðñäëýýñ èë¿¿ áîëãîîìæèëäîãòîé õîëáîîòîé. ÿðæ óëñûí350 ôåðìèéã õàìðóóëàí õèéñýí ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä ýðýãòýé÷¿¿äèéí ýçýìøèëäáóé ôåðì¿¿ä ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýçýìøèëä áóé ôåðìòýé õàðüöóóëàõàä Çàñãèéíãàçðûí àëáàí õààã÷äàä õóóëü áóñ òºëáºð òºëºõ ìàãàäëàë 10 õóâèàð ºíäºð áàéãààãòîãòîîñîí áàéíà25. Íýëýýä îëîí òîîíû ñóäàëãàà ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñ ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí áóñàäýðñäýëä õàðèëöàí àäèëã¿é õàíääàã áîëîõûã õàðóóëæýý. Ýðýãòýé÷¿¿ä èë¿¿ èõèéãîëîõûí òóëä ºíäºð ýðñäýë õ¿ëýýõ ÷àäâàðòàé áàéäàã áîë ýìýãòýé÷¿¿ä îëîõ àøèãíü áàãàññàí ÷ òîìîîõîí ýðñäýë õèéõýýñ çàéëñõèéäýã áàéíà. Òóõàéëáàë, Ôðàíöàäõèéñýí ñóäàëãààãààð óäèðäëàãûí á¿ðýëäýõ¿¿í íü ýìýãòýé÷¿¿ä äàâàìãàéëñàíêîìïàíèóä 2008 îíû äýëõèéí ýäèéí çàñãèéí õÿìðàëûã àìæèëòòàé äàâàí òóóëñàíä¿í ãàð÷ýý. Ýìýãòýé ìåíåæåð¿¿ä ýðñäýëä èë¿¿ óëàìæëàëò áàéäëààð õàíääàãáºãººä ýíý ÷àíàðààðàà ýðýãòýé÷¿¿äèéí ãàðãàñàí òîìîîõîí õîõèðëûã áóóðóóëàõàäòóñàëäàã íü àæèãëàãäæýý26. Ýäèéí çàñãèéí õàìòûí àæèëëàãàà, õºãæëèéí áàéãóóëëàãààñ 2008 îíä õèéñýíñóäàëãààíààñ ¿çâýë ýìýãòýé÷¿¿ä èë¿¿ “òîãòâîðòîé õýðýãëýã÷èä” áºãººä ýêîëîãèäõîðã¿é, îðãàíèê á¿òýýãäýõ¿¿í õóäàëäàí àâ÷, õàÿãäëûã äàõèí áîëîâñðóóëæ, ýð÷èìõ¿÷èéã ¿ð àøèãòàé çàðöóóëàõûã ýðìýëçäýã áîëîõ íü òîãòîîãäñîí áºãººä íèéò24 Äýëõèéí áàíê, Õºãæëèéã æåíäåðèéí àãóóëãàòàé áîëãîõ íü, 200125 Ñß, ßïîíû ýìýãòýé÷¿¿äèéí õºãæëèéí ñàí, ͯÁÕÕ, Æåíäåðèéí ¿çýë áàðèìòëàëûã ýäèéí çàñãèéíøèëæèëòèéí áîäëîãîä òóñãàõ íü: Æåíäåðèéí ìýäðýìæòýé òºñºâ áîëîâñðóóëàõàä Ìîíãîëûí áîëîí áóñàäøèëæèëòèéí îðíóóäûí òóðøëàãà, 200526 ͯÁ-ûí ÕÀÑ. Äýëõèéí õ¿í àìûí áàéäàë 2009. Õóâüñàí ººð÷ëºãäºæ áóé äýëæõèé åðòºíö: Ýìýãòýé÷¿¿ä, õ¿í àì áà óóð àìüñãàë, 2010 23

×