хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд зориулсан гарын авлага 2008
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд зориулсан гарын авлага 2008

on

  • 4,168 views

 

Statistics

Views

Total Views
4,168
Views on SlideShare
4,168
Embed Views
0

Actions

Likes
0
Downloads
53
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд зориулсан гарын авлага 2008 хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд зориулсан гарын авлага 2008 Document Transcript

  • 1
  • MongoliaХөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэдзориулсангарын авлага:  Хууль тогтоомж  Хамгаалал  Халамж  Үйлчилгээ  Хөнгөлөлт  Тусламж, дэмжлэг Улаанбаатар хот 2008 он 2
  • АгуулгаI хэсэг: Хууль тогтоомж1. Монгол Улсын Үндсэн хууль /хэсэгчлэн авав/ - 42. Монгол Улсад хүний эрхийг хангах үндэсний хөтөлбөр /хэсэгчлэн авав/ -53. Нийгмийн халамжийн тухай хууль /шинэчилсэн найруулга 2005 он/ 6 - 354. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний нийгмийн халамжийн тухай хууль / шинэчилсэн найруулга 2005 он/ 36 - 495. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнийг дэмжих үндэсний хөтөлбөр 50 - 666. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн оролцоог дэмжих дэд хөтөлбөр 67 - 78II хэсэг: Асуулт, хариулт 79 - 116 3
  • Өмнөх үг Хувь заяаны төөрөг, давагдашгүй болон санамсаргүй зүйлийнулмаас жирийн хүмүүстэй адил ажиллаж, амьдрах боломжгүй болсонхүмүүс аль ч улс оронд төр, түмнийхээ ивээл халамж, дэмжлэгтуслалцаа болон өөрсдийн хичээл зүтгэлээр хүний дайтай аж төрж,хөгжиж байдаг жамтай билээ. Тийм хүмүүсийг хөгжлийн бэрхшээлтэйиргэд хэмээн онцгойлон хандаж, төр засаг, иргэний нийгэм, иргэдхөдөлмөрчид тал бүрээр дэмждэг олон улсын нийтлэг жишиг бий. Монгол Улсын засаг, төрөөс хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэдбодлого, хууль тогтоомжийн хүрээнд халамж, хөнгөлөлт үйлчилгээ,тусламж дэмжлэг үзүүлэхийн зэрэгцээ тэд өөрсдийн нөөц бололцоогоодайчлан, амьдралын дээшлүүлэх, боломж олгох, нийгмийн ээлтэйорчныг бүрдүүлэхэд тусгайлан анхаарч нэлээд арга хэмжээ авчхэрэгжүүлж байна. Монгол Улсын Мянганы хөгжлийн 9 дэхь зорилт хүний эрх,ардчилсан засаглалыг бэхжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэх төслөөссанхүүжүүлж, энэхүү гарын авлагыг бэлтгэхдээ төр засгийн бодлого,хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд дэмжлэг үзүүлэх, тэдний хөгжүүлэхэрх зүйн орчин, тэдэнд үйлчлэх үйлчилгээний арга хэлбэр, өөрийгөөхөгжүүлэх боломж зэргийг багтаасан цогц мэдээллийг нэгтгэнорууллаа. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний эрхийг хамгаалах, тэдэндхаламж, үйлчилгээ үзүүлэхтэй холбоотой хууль тогтоомжийг гарынавлагын нэгдүгээр хэсэгт цэгцлэн нэгтгэсэн болно. Гарын авлагын хоёрдугаар хэсэгт хөгжлийн бэрхшээлтэйиргэдээс нийгмийн халамж, даатгал болон бусад байгууллагуудадбайнга гаргадаг асуулт лавлагаануудыг нэгтгэж тэдгээрт хариулт өгөхзамаар боловсруулав. Хариултуудыг холбогдох хууль, тогтоол, тушаалуудыгүндэслэн боловсрууллаа. Гарын авлага хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдболон тэдний ажил амьдралд дэмжлэг туслалцаа үзүүлдэг бүхбайгууллага хүмүүст хэрэг болно гэж найдаж байна. Номын тухай саналаа манай төслийн info-mdg9@unet.mnхаягаар ирүүлнэ үү. Төслийн Үндэсний захирал Г.Чулуунбаатар 4
  • I ХЭСЭГ МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛЬ /1992 он/Арван дөрөвдүгээр зүйл1. Монгол Улсад хууль ѐсоор оршин суугаа хүн бүр хууль, шүүхийн өмнө эрхтэгш байна.2. Хүнийг үндэс, угсаа, хэл, арьсны өнгө, нас, хүйс, нийгмийн гарал, байдал,хөрөнгө чинээ, эрхэлсэн ажил, албан тушаал, шашин шүтлэг, үзэл бодол,боловсролоор нь ялгаварлан гадуурхаж үл болно. Хүн бүр эрх зүйн этгээдбайна.Арван зургадугаар зүйлМонгол улсын иргэн дараахь үндсэн эрх, эрх чөлөөг баталгаатай эдэлнэ:… 4. ажил мэргэжлээ чөлөөтэй сонгох, хөдөлмөрийн аятай нөхцлөөр хангуулах,цалин хөлс авах, амрах, хувийн аж ахуй эрхлэх эрхтэй. Хэнийг ч хууль бусааралбадан хөдөлмөрлүүлж болохгүй;5. өндөр наслах, хөдөлмөрийн чадвар алдах, хүүхэд төрүүлэх, асрах болонхуульд заасан бусад тохиолдолд эд, мөнгөний тусламж авах эрхтэй;6. эрүүл мэндээ хамгаалуулах, эмнэлгийн тусламж авах эрхтэй. Иргэдэдэмнэлгийн төлбөргүй тусламж үзүүлэх болзол, журмыг хуулиар тогтооно;7. сурч боловсрох эрхтэй. Төрөөс бүх нийтийн ерөнхий боловсролыг төлбөргүйолгоно. Иргэд төрөөс тавих шаардлагад нийцсэн хувийн сургууль байгууланажиллуулж болно;Àðâàí åñä¿ãýýð ç¿éë1. Òºðººñ õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººã õàíãàõóéö ýäèéí çàñàã, íèéãýì, õóóëü ç¿éíáîëîí áóñàä áàòàëãààã á¿ðä¿¿ëýõ, õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººã çºð÷èõòýé òýìöýõ,õºíäºãäñºí ýðõèéã ñýðãýýí ýäë¿¿ëýõ ¿¿ðãèéã èðãýíèéõýý ºìíº õàðèóöíà.МОНГОЛ УЛСАД ХҮНИЙ ЭРХИЙГ ХАНГАХ ҮНДЭСНИЙ ХӨТӨЛБӨР /2003 ОН/2.4.6. Тусгай хэрэгцээ, онцлог эрх ашиг бүхий бүлгийн эрхийг хангахталаар2.4.6.2. Тусгай хэрэгцээ, онцлог сонирхол бүхий хүмүүсийг ялгаварлах,гадуурхах нийгмийн гаж сэтгэл зүй, хандлагыг өөрчлөхөд чиглэсэн ухуулга,сургалт, сурталчилгааг тогтмол явуулж энэ ажилд тэдний өөрсдийн оролцоогхангах механизм бүрдүүлнэ.2.4.6.3. Гудамж талбай, нийтийн үйлчилгээний газар, ажлын байр, орон сууцандхөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүст зориулсан тусгай тоноглол, хэрэгсэлбайрлуулж, тэдний ажиллах, зөрчих болон бусад хэрэгцээ хангах нөхцлийгбүрдүүлэх ажлыг өргөжүүлнэ. 5
  • ÍÈÉÃÌÈÉÍ ÕÀËÀÌÆÈÉÍ ÒÓÕÀÉ ХУУЛЬ (Шèíý÷èëñýí íàéðóóëãà) ÍÝÃįÃÝÝÐ Á¯ËÝà Íèéòëýã ¿íäýñëýë 1 ä¿ãýýð ç¿éë. Õóóëèéí çîðèëò 1.1.Ýíý õóóëèéí çîðèëò íü íèéãìèéí õàëàìæèéí òýòãýâýð, òýòãýìæ,¿éë÷èëãýýíèé òºðºë, õàìðàõ õ¿ðýýã òîãòîîæ, íèéãìèéí õàëàìæèéí ñàíãá¿ðä¿¿ëýõ, çàðöóóëàõ æóðàì, íèéãìèéí õàëàìæèéí áàéãóóëëàãûí òîãòîëöîî, ÷èã¿¿ðãèéã òîäîðõîéëîõòîé õîëáîãäñîí õàðèëöààã çîõèöóóëàõàä îðøèíî. 2 äóãààð ç¿éë. Íèéãìèéí õàëàìæèéí òóõàé õóóëü òîãòîîìæ 2.1.Íèéãìèéí õàëàìæèéí òóõàé õóóëü òîãòîîìæ íü ¯íäñýí õóóëü, ýíýõóóëü áîëîí òýäãýýðòýé íèéö¿¿ëýí ãàðãàñàí õóóëü òîãòîîìæèéí áóñàä àêòààñá¿ðäýíý. 2.2.Ìîíãîë Óëñûí îëîí óëñûí ãýðýýíä ýíý õóóëüä çààñíààñ ººðººðçààñàí áîë îëîí óëñûí ãýðýýíèé çààëòûã äàãàæ ìºðäºíº. Ç äóãààð ç¿éë. Õóóëèéí íýð òîìú¸î 3.1.Ýíý õóóëüä õýðýãëýñýí äàðààõü íýð òîìú¸îã äîð äóðäñàí óòãààðîéëãîíî: 3.1.1.íèéãìèéí õàëàìæèéí äýìæëýã òóñëàëöàà øààðäëàãàòàé õ¿íä ýíý õóóëüä çààñàí òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ îëãîõ, îëîí íèéòèéí îðîëöîîíä ò¿øèãëýñýí õàëàìæèéí áîëîí òºðºëæñºí àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýý үзүүлэх үйл ажиллагааг “нийгмийн халамж” гэнэ; 3.1.2. áàéíãûí àñàðãàà øààðäëàãàòàé àõìàä íàñòàí, õ¿íä íºõöºëäáàéãàà õ¿¿õýä, õºãæëèéí áýðõøýýëòýé, ò¿¿í÷ëýí 18 íàñ õ¿ðýýã¿é áàéõäàà á¿òýíºí÷èí áîëñîí 18-24 íàñíû èðãýí, îëîí õ¿¿õýäòýé, ºðõ òîëãîéëñîí ýõ /ýöýã/-èéã“нийгмийн халамжийн дэмжлэг туслалцаа шаардлагатай хүн" гэнэ; 3.1.3. áóñäûí òóñëàëöààã¿éãýýð ºäºð òóòìûí ¿éëäëýý áèå äààíгүйцэтгэх чадваргүй, бусдын асрамжид байнга байгаа хүнийг “байнгын асаргаашаардлагатай иргэн” гэнэ;/Äýýðõ 3.1.1-3.1.3 äàõü çààëòûã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàðººð÷ëºí íàéðóóëñàí/ 3.1.4.Õ¿¿õäèéí ýðõèéã õàìãààëàõ òóõàé õóóëèéí 15 äóãààð ç¿éëèéí2 дахь хэсэгт заасан хүүхдийг “хүнд нөхцөлд байгаа хүүхэд” гэнэ; 6
  • 3.1.5.Àõìàä íàñòíû íèéãìèéí õàìãààëëûí òóõàé õóóëèéí Ç äóãààðç¿éëä çààñàí õ¿íèéã "àõìàä íàñòàí" ãýíý; 3.1.6.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé íèéãìèéí õàìãààëëûí òóõàéõóóëèéí Ç äóãààð ç¿éëä çààñàí õ¿íèéã "õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí" ãýíý; 3.1.7. áàéíãûí àñàðãàà øààðäëàãàòàé àõìàä íàñòàí, õºãæëèéíáýðõøýýëòýé õ¿í, á¿òýí ºí÷èí, Ãýð á¿ëèéí òóõàé õóóëèéí 25.5-ä çààñàí áîëîíõ¿÷èðõèéëëèéí óëìààñ ñýòãýë ñàíààíû, áèå ìàõáîäèéí õîõèðîë õ¿ëýýæõàìãààëàëò øààðäëàãàòàé áîëñîí õ¿¿õäèéã àñðàìæèëæ áàéãàà èðãýíä òîäîðõîéшалгуур, болзолтой олгох мөнгөн тусламжийг “нөхцөлт мөнгөн тэтгэмж” гэнэ; 3.1.8. èðãýí, òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà, àæ àõóéííýãæèéí îðîëöîîòîéãîîð ýíý õóóëèéí 3.1.2, 3.1.3-ò çààñàí õ¿íä ¿ç¿¿ëæ áóéäýìæèí òóñëàõ ¿éë÷èëãýýã "îëîí íèéòèéí îðîëöîîíä ò¿øèãëýñýí õàëàìæèéí¿éë÷èëãýý" ãýíý;/Äýýðõ 3.1.7, 3.1.8 äàõü çààëòûã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéíõóóëèà𠺺ð÷ëºí íàéðóóëñàí/ 3.1.9. àñðàí õàìãààëàõ, õàðãàëçàí äýìæèõ òºðºë, ñàäàíã¿é áºãººäáèå äààí àìüäðàõ ÷àäâàðã¿é, ãàíö áèå, áàéíãûí ýì÷èëãýý, àñàðãàà øààðäàãäàõàõìàä íàñòàí áîëîí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí ò¿¿í÷ëýí õ¿íä íºõöºëäáàéãàà õ¿¿õäèéã áàéðøóóëàí õîîë, õóâöàñ, ýìíýëýã, ñî¸ë, àõóé, ñýòãýë ç¿é,àñàðãàà ñóâèëàõóéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ, òýäíèé àìüäðàëûí õýâèéí íºõöºëèéãá¿ðä¿¿ëýõ, õóóëü ¸ñíû ýðõ àøãèéã õóóëü òîãòîîìæèä çààñíû äàãóó õàìãààëàõ¿éë àæèëëàãààã "òºðºëæñºí àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýý" ãýíý. 4 ä¿ãýýð ç¿éë. Íèéãìèéí õàëàìæèéí õàìðàõ õ¿ðýý 4.1.Õóóëü òîãòîîìæèä çààñàí áîëçîë, øàëãóóð, íºõöºëèéã õàíãàñàíÌîíãîë Óëñûí èðãýí, Ìîíãîë Óëñàä õóóëü ¸ñîîð áàéíãà îðøèí ñóóäàã ãàäààäûíèðãýí, õàðúÿàëàëã¿é õ¿í íèéãìèéí õàëàìæèéí òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºíòýòãýìæ, òóñëàìæ, õºíãºëºëò, îëîí íèéòèéí îðîëöîîíä ò¿øèãëýñýí õàëàìæèéíáîëîí òºðºëæñºí àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõ ýðõòýé. 4.2.Òºðºëæñºí àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäñàí èðãýí /äàéí,áàéëäààí, çýâñýãò òóëãàðàëòàä îðîëöñîíîîñ áóñàä/-ä íèéãìèéí õàëàìæèéíñàíãààñ òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæèéã îëãîõã¿é. ÕΨÐÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝà Íèéãìèéí õàëàìæèéí ¿éë àæèëëàãààíû óäèðäëàãà, çîõèîí áàéãóóëàëò 5 äóãààð ç¿éë. Íèéãìèéí õàëàìæèéí àñóóäàë ýðõëýõ áàéãóóëëàãà 5.1.Íèéãìèéí õàëàìæèéí àñóóäëûã óëñûí õýìæýýíä íèéãìèéíõàìãààëëûí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà, îðîííóòàãò òóõàéí øàòíû Çàñàã äàðãà òóñ òóñûí ýðõ õýìæýýíèé õ¿ðýýíä ýðõýëíý. 7
  • 6 äóãààð ç¿éë. Íèéãìèéí õàëàìæèéí áàéãóóëëàãûí òîãòîëöîî,õÿíàëò/Ýíý ç¿éëèéí ãàð÷èãò 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìýëòîðñîí/ 6.1.Íèéãìèéí õàëàìæèéí áàéãóóëëàãûí òîãòîëöîî íü íèéãìèéíõàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà, àéìàã, ä¿¿ðãèéííèéãìèéí õàëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé áàéãóóëëàãà, ñóì, õîðîîíû íèéãìèéíàæèëòíààñ á¿ðäýíý. 6.2.Íèéãìèéí õàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíûáàéãóóëëàãà íü Çàñãèéí ãàçðûí õýðýãæ¿¿ëýõ ÷èã ¿¿ðýãòýé àãåíòëàã áàéíà. 6.3.Íèéãìèéí õàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíûáàéãóóëëàãûí äàðãûã Òºñâèéí áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãà, ñàíõ¿¿æèëòèéí òóõàéõóóëèéí 45.1-ä çààñíû äàãóó íýð äýâø¿¿ëñýí õ¿ì¿¿ñýýñ ñîíãîæ íèéãìèéíõàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿íèé ñàíàëûã ¿íäýñëýíÇàñãèéí ãàçàð, àéìàã, ä¿¿ðãèéí íèéãìèéí õàëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé áàéãóóëëàãûíäàðãûã íèéãìèéí õàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíûáàéãóóëëàãûí äàðãàòàé çºâøèëöºí òóõàéí øàòíû Çàñàã äàðãà òîìèëæ,÷ºëººëíº. 6.4.Ñóì, õîðîîíû íèéãìèéí àæèëòíûã òóõàéí àéìàã, ä¿¿ðãèéí íèéãìèéíõàëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé áàéãóóëëàãûí äàðãàòàé çºâøèëöºí ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàãäàðãà òîìèëæ, ÷ºëººëíº. 6.5. Íèéãìèéí àæèëòíû àæëûí à÷ààëëûí æèøèã íîðìàòèâûã íèéãìèéíõàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í òîãòîîíî./Ýíý õýñãèéã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìñýí/ 6.6.Ñóì, õîðîîíä íèéãìèéí ¿éë÷èëãýýíèé òºâ àæèëëóóëæ áîëíî./Ýíý õýñãèéí äóãààðò 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàðººð÷ëºëò îðñîí/ 6.7.Õàëàìæèéí òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæèéã íèéãìèéíõàëàìæèéí ñàíãààñ òîãòîîí îëãîõ, îëîí íèéòèéí îðîëöîîíä ò¿øèãëýñýí õàëàìæáîëîí òºðºëæñºí àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýýã àéìàã, ä¿¿ðãèéí õàëàìæ ¿éë÷èëãýýíèéáàéãóóëëàãà, ñóì, õîðîîíû íèéãìèéí ¿éë÷èëãýýíèé òºâ, íèéãìèéí àæèëòàíã¿éöýòãýíý./Ýíý õýñãèéí äóãààðò 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàðººð÷ëºëò îðñîí/ 6.8.Íèéãìèéí õàëàìæèéí ìýðãýæëèéí õÿíàëòûã Òºðèéí õÿíàëòøàëãàëòûí òóõàé õóóëèéí 9.1-ä çààñàí áàéãóóëëàãà õýðýãæ¿¿ëíý. 6.9.Íèéãìèéí õàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíûáàéãóóëëàãà íü íèéãìèéí õàëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé àíõàí, äóíä øàòíûáàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãààíû òàëààð ìýðãýæëèéí çºâëºãºº ºãºõ, íºõöºëòìºíãºí òýòãýìæ, ìºíãºí òóñëàìæ áîëîí íèéãìèéí õàëàìæèéí çîðèóëàëòòàé 8
  • õºðºíãèéí, çýýëèéí, õàíäèâûí çàðöóóëàëòàä õÿíàëò òàâèõ, õóóëü òîãòîîìæçºð÷ñºí ýòãýýäýä õàðèóöëàãà íîãäóóëàõ ñàíàëàà ýíý õóóëèéí 6.8-ä çààñàíáàéãóóëëàãàä òàâèõ ÷èã ¿¿ðýã á¿õèé õÿíàëò, øèíæèëãýý, ¿íýëãýýíèé íýãæòýéáàéæ áîëíî. 6.10.Àéìàã, ä¿¿ðãèéí íèéãìèéí õàëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé áàéãóóëëàãàõÿíàëò, øèíæèëãýý, ¿íýëãýýíèé àñóóäàë õàðèóöñàí àæèëòàíòàé áàéæ áîëíî./Äýýðõ 6.8-6.10 äàõü õýñãèéã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàðíýìñýí/ 7 äóãààð ç¿éë. Íèéãìèéí õàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãûí á¿ðýí ýðõ 7.1.Íèéãìèéí õàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíûáàéãóóëëàãà äàðààõü á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëíý: 7.1.1.íèéãìèéí õàëàìæèéí òóõàé õóóëü òîãòîîìæèéí áèåëýëòèéãçîõèîí áàéãóóëàõ, õýðýãæèëòýä õÿíàëò òàâèõ; 7.1.2.õàëàìæèéí ñàí á¿ðä¿¿ëæ, îðëîãî, çàðëàãûí ã¿éöýòãýëèéãõàíãàõ; 7.1.3.õàëàìæèéí ñàíãààñ òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ îëãîõ,îëîí íèéòèéí îðîëöîîíä ò¿øèãëýñýí õàëàìæèéí áîëîí òºðºëæñºí àñðàìæèéí¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëàõ; 7.1.4.íèéãìèéí õàëàìæèéí áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãààíû àðãàõýëáýðèéã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ òàëààð ñóäàëãàà õèéõ, ñàíàë áîëîâñðóóëæøèéäâýðëýõ áóþó ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãàä óëàìæëàõ; 7.1.5.õàëàìæèéí áîëîí àñðàìæèéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãààòºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûã ìýäýýëëèéí íýãäñýí ñ¿ëæýýíäõàìðóóëàõ, òýäãýýðò ìýðãýæèë, àðãà ç¿éí òóñëàëöàà, äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ, ¿éëàæèëëàãààã íü óÿëäóóëàí çîõèöóóëàõ; 7.1.6.äîîä øàòíû áàéãóóëëàãûã ìýðãýæèë, àðãà ç¿éí óäèðäëàãààðõàíãàõ; 7.1.7.íèéãìèéí àæèëòíûã ìýðãýø¿¿ëýõ, äàâòàí ñóðãàõ; 7.1.8.íèéãìèéí õàëàìæèéí òóõàé õóóëü òîãòîîìæèéã ñóðòàë÷ëàõ; 7.1.9.îëîí óëñûí áîëîí ãàäààä îðíû èæèë òºðëèéí áàéãóóëëàãàòàéõàìòðàí àæèëëàõ. 7.1.10.ýíý õóóëüä çààñàí òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæèéíõýìæýýã ººð÷ëºõ ñàíàë áîëîâñðóóëæ, íèéãìèéí õàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýíòºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàä îðóóëàõ; 9
  • 7.1.11.øààðäëàãàòàé òîõèîëäîëä àéìàã, ä¿¿ðãèéí íèéãìèéíõàëàìæèéí ñàíãèéí çàðöóóëàãäààã¿é ¿ëäýãäëèéã òºâëºð¿¿ëæ íýãäñýí æóðìààðõóâààðèëàí çàðöóóëàõ; 7.1.12.Çàñãèéí ãàçðûí àãåíòëàãèéí ýðõ ç¿éí áàéäëûí òóõàéõóóëèéí 7.1.9-ä çààñíû äàãóó æóðàì, çààâàð áîëîâñðóóëàõ, òýäãýýðèéíáèåëýëòýä õÿíàëò òàâèõ; 7.1.13.àéìàã, ä¿¿ðãèéí íèéãìèéí õàëàìæ ¿éë÷èëãýýíèéáàéãóóëëàãûí àëáàí òóøààëòíû ãàðãàñàí õóóëü áóñ øèéäâýðèéã ººð÷ëºõ áóþóõ¿÷èíã¿é áîëãîõ; 7.1.14. íèéãìèéí õàëàìæèéí òóõàé õóóëü òîãòîîìæèéãõýðýãæ¿¿ëýõýä øààðäëàãàòàé ìýäýý, ñóäàëãàà, áóñàä õîëáîãäîõ áàðèìò áè÷ãèéãáàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòíààñ ¿íý òºëáºðã¿é ãàðãóóëàí àâàõ. 8 äóãààð ç¿éë. Íèéãìèéí õàëàìæ, àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýýíèé çîõèîíáàéãóóëàëò 8.1.Òºðºëæñºí àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýýã óëñ, á¿ñ, îðîí íóòãèéí àñðàìæèéíãàçàð, íèéãìèéí õàëàìæèéí ¿éë÷èëãýýã àéìàã, ä¿¿ðãèéí õàëàìæ ¿éë÷èëãýýíèéáàéãóóëëàãà, ñóì, õîðîîíû íèéãìèéí ¿éë÷èëãýýíèé òºâ, íèéãìèéí àæèëòàí òóñòóñ ¿ç¿¿ëíý. 8.2.Íèéãìèéí õàëàìæèéí áîëîí òºðºëæñºí àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýýíèéáàéãóóëëàãûí ¿ëãýð÷èëñýí ä¿ðìèéã íèéãìèéí õàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýíÇàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í áàòàëíà. 8.3.Èðãýí, õóâèéí õýâøëèéí àæ àõóéí íýãæ, òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãàíèéãìèéí õàëàìæ, àñðàìæèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõýëæ áîëíî. 8.4.Ýíý õóóëèéí 8.3-ò çààñàí èðãýí, áàéãóóëëàãûã íèéãìèéí õàëàìæèéíàñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà á¿ðòãýæ, ãýð÷èëãýý îëãîíî.Òýäãýýðèéí íèéãìèéí õàëàìæ, àñðàìæèéí ¿éë àæèëëàãààíû çàðäëûã îðîííóòãèéí òºñºâ, õàëàìæèéí ñàíãààñ ãýðýýíèé ¿íäñýí äýýð õýñýã÷ëýí áóþó á¿ðýíñàíõ¿¿æ¿¿ëæ áîëíî./Ýíý õýñãèéã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèà𠺺ð÷ëºííàéðóóëñàí/ 9 ä¿ãýýð ç¿éë. Àìüæèðãààã äýìæèõ çºâëºë 9.1.Ýíý õóóëèéí 3.1.2-ò çààñàí õ¿íèéã íèéãìèéí õàëàìæèä õàìðóóëàõààðòîäîðõîéëîõ, øèéäâýð ãàðãàõ ¿¿ðýã á¿õèé Àìüæèðãààã äýìæèõ îðîí òîîíû áóñзөвлөл /цаашид “Зөвлөл” гэх/ сум, хороонд ажиллана./Ýíý õýñãèéã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèà𠺺ð÷ëºííàéðóóëñàí/ 9.2. Ýíý õóóëèéí 3.1.2-ò çààñíààñ áóñàä èðãýíä íèéãìèéí õàëàìæèéíäýìæëýã òóñëàëöàà çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé ýñýõèéã àìüæèðãààíû ò¿âøèíã íüõàðãàëçàí Ǻâëºë òîãòîîíî. Àìüæèðãààíû ò¿âøèí òîãòîîõ àðãà÷ëàëûã 10
  • íèéãìèéí õàìãààëëûí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà,¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí õîðîî õàìòðàí áàòàëíà. 9.3. 2000-ààñ äýýø õ¿í àìòàé áàã, òîñãîíä ñóìûí èðãýäèéíҺ뺺ëºã÷äèéí Õóðëûí øèéäâýðýýð Ǻâëºë àæèëëóóëæ áîëíî./Äýýðõ 9.2, 9.3 äàõü õýñãèéã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàðíýìñýí/ 9.4.Ýíý õóóëèéí 9.1-ä çààñàí Ǻâëºë íü ñóì, õîðîîíû íóòãèéí çàõèðãàà,èðãýíèé íèéãìèéí òºëººë뺺ñ á¿ðäñýí áàéíà./Ýíý õýñãèéí äóãààðò 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàðººð÷ëºëò îðñîí/ 9.5.Ǻâëºëèéí á¿ðýëäýõ¿¿íèéã Çàñàã äàðãûí ñàíàë áîëãîñíîîð ñóì,õîðîîíû Õóðëûí Òýðã¿¿ëýã÷èä áàòàëíà./Ýíý õýñãèéí äóãààðò 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàðººð÷ëºëò îðñîí/ 9.6. Ǻâëºëèéí øèéäâýð íü îëîí íèéòýä íýýëòòýé, èë òîä áàéíà. 9.7. Ǻâëºëèéí ¿éë àæèëëàãààòàé õîëáîãäîõ çàéëøã¿é çàðäëûãõàëàìæèéí ñàíãààñ ñàíõ¿¿æ¿¿ëíý. 9.8. Ǻâëºëèéí ãèø¿¿íä áîëîí ñóì, õîðîîíû íèéãìèéí àæèëòàíä àæëûíîðîëöîî, èäýâõ ÷àðìàéëòûã õàðãàëçàí óëèðàëä íýã óäàà óðàìøóóëàë îëãîæáîëíî. Óðàìøóóëëûí õýìæýý, îëãîõ æóðìûã íèéãìèéí õàëàìæèéí àñóóäàëýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í áàòàëíà. 9.9. Ýíý õóóëèéí 9.8-ä çààñàí çàðäëûã íèéãìèéí õàëàìæèéí ñàíãààññàíõ¿¿æ¿¿ëíý./Äýýðõ 9.6-9.9 äýõ õýñãèéã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàðíýìñýí/ 9.10. Ǻâëºëèéí àæèëëàõ ä¿ðìèéã íèéãìèéí õàëàìæèéí àñóóäàëýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í áàòàëíà./Ýíý õýñãèéí äóãààð áîëîí ýíý õýñýãò 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéíõóóëèàð íýìýëò, ººð÷ëºëò îðñîí/ 10 äóãààð ç¿éë. Íèéãìèéí àæèëòàí 10.1.Íèéãìèéí àæèëòíû áîëîâñðîë ýçýìøñýí, íèéãìèéí õàìãààëëûíàæëûí äàäëàãà, òóðøëàãàòàé, òóõàéí àæëûã ìýðãýæëèéí ò¿âøèíä ýðõëýõ÷àäâàðòàé, ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãààð ìàãàäëàí èòãýìæëýãäñýí, ìýðãýøñýííèéãìèéí àæèëòàí íèéãìèéí àæëûã ã¿éöýòãýíý. 10.2.Ìýðãýøñýí íèéãìèéí àæèëòàí áýëòãýõ òîãòîëöîîã á¿ðä¿¿ëýõ,òýäãýýðèéã ìàãàäëàí èòãýìæëýõ, àæèë ¿éë÷èëãýý ÿâóóëàõ ýðõ îëãîõ àæèëëàãààã 11
  • íèéãìèéí õàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàõîëáîãäîõ òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàòàé õàìòðàí ã¿éöýòãýíý. 10.3.Íèéãìèéí àæèëòàí äîð äóðäñàí ¿¿ðýã õ¿ëýýíý: 10.3.1.îðîí íóòãèéí íèéãìèéí õàëàìæèéí äýìæëýã òóñëàëöààøààðäëàãàòàé ºðõ, èðãýäèéí òîîí áîëîí õýðýãöýýíèé ñóäàëãàà ãàðãàõ;/Ýíý çààëòàä 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèà𠺺ð÷ëºëò îðñîí/ 10.3.2.íèéãìèéí õàëàìæèéí òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ,àìüæèðãààíä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ òóñëàìæ, õºíãºëºëò, îëîí íèéòèéí îðîëöîîíäò¿øèãëýñýí õàëàìæèéí áîëîí òºðºëæñºí àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõºðõ, èðãýíèéã òîäîðõîéëæ, øèéäâýðë¿¿ëýõ;/Ýíý çààëòàä 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìýëò îðñîí/ 10.3.3. èðãýäèéã õ¿ñýë çîðèëãî, õýðýãöýýãýýðýý á¿ëýã áîëîí çîõèîíáàéãóóëàãäàõàä íü ìýðãýæèë, àðãà ç¿éí òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõ;/Ýíý çààëòàä 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèà𠺺ð÷ëºëò îðñîí/ 10.3.4. èðãýäèéã àìüæèðãààãàà äýýøë¿¿ëýõ ÷àäàâõèòàé áîëîõîä íüçºâëºãºº ºãºõ, ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàõ;/Ýíý çààëòàä 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèà𠺺ð÷ëºëò îðñîí/ 10.3.5.îðîí íóòãèéí òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûãìýäýýëëýýð õàíãàõ, ìýðãýæèë àðãà ç¿éí òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëæ, õàìòðàí àæèëëàõ; 10.3.6.íèéãìèéí àæèëòíû ìýðãýæëèéí ¸ñ ç¿éí õýì õýìæýýã ñàõèíáèåë¿¿ëýõ; 10.3.7.íèéãìèéí àæèëòàíä õàíäñàí õóâü õ¿íèé /õóóëü çºð÷ñºíººñáóñàä òîõèîëäîëä/ íóóöûã ÷àíäëàí õàäãàëàõ; 10.3.8.íèéãìèéí õàëàìæèéí òóõàé õóóëü òîãòîîìæ, æóðàì, çààâðûãñàõèí áèåë¿¿ëýõ. 10.4.Íèéãìèéí àæèëòàí äîð äóðäñàí ýðõ ýäýëíý: 10.4.1.îëîí íèéòèéí îðîëöîîíä ò¿øèãëýñýí õàëàìæèéí ¿éë÷èëãýýããýðýýãýýð ã¿éöýòãýõ áàéãóóëëàãà, èðãýíèéã ñîíãîõîä îðîëöîõ, ¿éë àæèëëàãàà,¿éë÷èëãýýíèéõ íü ÷àíàðò õÿíàëò, ¿íýëãýý õèéõ; 10.4.2. øààðäëàãàòàé ìýäýý, ñóäàëãàà áîëîí õîëáîãäîõ áàðèìòáè÷ãèéã òóõàéí áàéãóóëëàãààñ ¿íý òºëáºðã¿é ãàðãóóëàí àâàõ; 10.4.3. íèéãìèéí õàëàìæèéí õºðºíãèéí çàðöóóëàëò, ñàíõ¿¿ãèéíáóñàä áàðèìòòàé õîëáîãäñîí òàéëáàð, ëàâëàãàà ãàðãóóëæ àâàõ; 10.4.4. ìýðãýæëèéí ¸ñ ç¿é, ýðõ, ¿¿ðýãò íü áîëîí ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èäõàðø ¿éëäýë ã¿éöýòãýõýýñ òàòãàëçàõ; 12
  • 10.4.5.îëîí íèéòèéí îðîëöîîíä ò¿øèãëýñýí ¿éë àæèëëàãààíä îðîííóòãèéí áàéãóóëëàãà, èðãýíèéã òàòàí îðîëöóóëàõ. 10.5.Íèéãìèéí àæèëòàí Òºðèéí àëáàíû òóõàé õóóëèéí 27.1-ä çààñàíáàòàëãààíààñ ãàäíà äîð äóðäñàí íºõöºë, áàòàëãààãààð õàíãàãäàíà: 10.5.1.àæëûí îíöëîãîîñ øàëòãààëàí òóñãàé ºðºº, ýñõ¿ëòóñãààðëàëò á¿õèé àæëûí áàéð áîëîí øààðäëàãàòàé òåõíèê, òîíîãòºõººðºì溺ð õàíãàãäàõ; 10.5.2. ñóì, õîðîîíä 25 áà ò¿¿íýýñ äýýø æèë àæèëëàñàí íèéãìèéíàæèëòàí ºíäºð íàñíû òýòãýâýð òîãòîîëãîõ áîë 12 ñàðûí ¿íäñýí öàëèíòàé íüòýíöýõ õýìæýýíèé ìºíãºí òóñëàìæèéã àæèëëàæ áàéãàà áàéãóóëëàãààñàà àâàõ./Äýýðõ 10.5 äàõü õýñãèéã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàðíýìñýí/ ÃÓÐÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝà Íèéãìèéí õàëàìæèéí ñàí 11 ä¿ãýýð ç¿éë. Íèéãìèéí õàëàìæèéí ñàí, ò¿¿íèé á¿òýö 11.1.Нийгмийн халамжийн сан /цаашид “халамжийн сан” гэх/ нь мөнгөнõºðºíãèéí ñàí áàéíà. 11.2. Õàëàìæèéí ñàí äîð äóðäñàí òºðºëòýé áàéíà: 11.2.1.òýòãýâðèéí ñàí; 11.2.2.àìüæèðãààã äýìæèõ ñàí. 11.3.Õàëàìæèéí ñàíãèéí ä¿ðìèéã Çàñãèéí ãàçàð áàòàëíà. 12 äóãààð ç¿éë. Õàëàìæèéí ñàíãèéí îðëîãûí ýõ ¿¿ñâýð 12.1. Õàëàìæèéí ñàíãèéí îðëîãî äîð äóðäñàí ýõ ¿¿ñâýðýýñ á¿ðäýíý: 12.1.1.òºñ⺺ñ îëãîõ õºðºíãº; 12.1.2.ñàíãèéí õºðºíãèéí ÷ºëººò ¿ëäýãäëèéã áàíêèíä õàäãàëóóëñíûõ¿¿; 12.1.3.îëîí óëñûí áàéãóóëëàãà, ãàäààä îðíóóäààñ ºãñºí õàíäèâ,òóñëàìæ; 12.1.4. àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà, èðãýíýýñ ºãñºí õàíäèâ,òóñëàìæ; 12.1.5. áóñàä ýõ ¿¿ñâýð. 13
  • 12.2.Õàëàìæèéí ñàíãèéí îðëîãî á¿õ òºðëèéí òàòâàð, õóðààìæààñ÷ºëººëºãäºíº. 13 äóãààð ç¿éë. Õàëàìæèéí ñàíãèéí õºðºíãèéí çàðöóóëàëò 13.1.Òýòãýâðèéí ñàíãèéí õºðºíãèéã íèéãìèéí õàëàìæèéí òýòãýâýðòçàðöóóëíà. 13.2. Àìüæèðãààã äýìæèõ ñàíãèéí õºðºíãèéã äàðààõü òýòãýìæ, õºíãºëºëò,òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõýä çàðöóóëíà: 13.2.1. íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ; 13.2.2. íèéãìèéí õàëàìæèéí òóñëàëöàà øààðäëàãàòàé ºðõ, èðãýíèéàìüæèðãààíä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ õºíãºëºëò, òóñëàìæ;/Ýíý çààëòàä 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèà𠺺ð÷ëºëò îðñîí/ 13.2.3.îëîí íèéòèéí îðîëöîîíä ò¿øèãëýñýí õàëàìæèéí ¿éë÷èëãýý; 13.2.4. òºðºëæñºí àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýý; 13.2.5. íèéãìèéí äààòãàëûí ñàíãààñ îðøóóëãûí òýòãýìæ àâàõ ýðõ¿¿ñýýã¿é, ãàíö áèå õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí áîëîí ãàíö áèå àõìàä íàñòíûîðøóóëãûí çàðäàë;/Ýíý çààëòàä 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìýëò,ººð÷ëºëò îðñîí/ 13.2.6.Ǻâëºëèéí ãèø¿¿í, ñóì, õîðîîíû íèéãìèéí àæèëòàíä îëãîõóðàìøèë áîëîí õàëàìæèéí ¿éë àæèëëàãààíû çàðäàë./Ýíý çààëòûã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìñýí/ 13.3. Õàëàìæèéí ñàíãèéí õºðºíãèéã çîðèóëàëòûí áóñààð çàðöóóëàõûãõîðèãëîíî. 14 ä¿ãýýð ç¿éë. Õàëàìæèéí ñàíä óëñûí òºñ⺺ñ îëãîõ õºðºí㺠14.1.Õàëàìæèéí ñàíä óëñûí òºñ⺺ñ îëãîõ õºðºíãèéí õýìæýýã Çàñãèéíãàçðûí ñàíàëûã õàðãàëçàí æèë á¿ðèéí Òºñâèéí òóõàé õóóëèàð òîãòîîíî. 15 äóãààð ç¿éë. Õàëàìæèéí ñàíãèéí òàéëàí òýíöýë ãàðãàõ, òàéëàãíàõ 15.1.Õàëàìæèéí ñàí òóñ á¿ðèéí îðëîãî, çàðëàãûí òàéëàíã äîð äóðäñàíõóãàöààíä ãàðãàæ òàéëàãíàíà: 15.1.1.óëèðëûí òàéëàíã àéìàã, ä¿¿ðãèéí íèéãìèéí õàëàìæ¿éë÷èëãýýíèé áàéãóóëëàãà òóõàéí óëèðëûí äàðàà ñàðûí 25-íû äîòîð, æèëèéíýöñèéí íýãäñýí òàéëàíã äàðàà îíû 2 äóãààð ñàðûí 10-íû äîòîð òóñ òóñ ãàðãàæíèéãìèéí õàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãàäèð¿¿ëíý; 15.1.2. íèéãìèéí õàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíûáàéãóóëëàãà íü ñàíãèéí óëèðëûí íýãäñýí òàéëàíã äàðàà óëèðëûí õî¸ð äàõüñàðûí 20-íû äîòîð, æèëèéí ýöñèéí íýãäñýí òàéëàíã äàðàà îíû Ç äóãààð ñàðûí 14
  • 1-íèé äîòîð òóñ òóñ ãàðãàæ ñàíõ¿¿ãèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâáàéãóóëëàãàä èð¿¿ëíý. 15.2.Íèéãìèéí õàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâáàéãóóëëàãà ñàíãèéí æèëèéí ýöñèéí òàéëàí òýíöëèéã õÿíàí õýëýëöýæ, ä¿ãíýëòãàðãàíà./Ýíý õýñýãò 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìýëò îðñîí/ 16 äóãààð ç¿éë. Õàëàìæèéí ñàíãèéí á¿ðòãýë, òàéëàíãèéí ìàÿãòûã áàòëàõ 16.1.Õàëàìæèéí ñàíãèéí ìýäýý, òàéëàíãèéí ìàÿãòûí çàãâàðûã ñàíõ¿¿ãèéíáîëîí íèéãìèéí õàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í õàìòðàíáàòàëíà./Ýíý õýñýãò 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèà𠺺ð÷ëºëò îðñîí/ ĪЪÂįÃÝÝÐ Á¯ËÝà Íèéãìèéí õàëàìæèéí òýòãýâýð 17 äóãààð ç¿éë. Íèéãìèéí õàëàìæèéí òýòãýâðèéí òºðºë 17.1.Íèéãìèéí õàëàìæèéí òýòãýâýð äàðààõü òºðºëòýé áàéíà: 17.1.1.àõìàä íàñòíû õàëàìæèéí òýòãýâýð; 17.1.2.õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé õàëàìæèéí òýòãýâýð; 17.1.3.äºðºâ áà ò¿¿íýýñ äýýø õ¿¿õýäòýé ºðõ òîëãîéëñîí 45 íàñàíäõ¿ðñýí ýõ /50 íàñàíä õ¿ðñýí ýöýã/-èéí õàëàìæèéí òýòãýâýð; 17.1.4.òýæýýã÷ íü íàñ áàðñàí ãýð á¿ëèéí 18 õ¿ðòýëõ íàñíûõ¿¿õäèéí õàëàìæèéí òýòãýâýð./Ýíý çààëòûã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìñýí/ 18 äóãààð ç¿éë. Íèéãìèéí õàëàìæèéí òýòãýâýð àâàõ ýðõ 18.1.Íèéãìèéí äààòãàëûí òóõàé õóóëü òîãòîîìæèä çààñíû äàãóó òýòãýâýðàâàõ ýðõ ¿¿ñýýã¿é äîð äóðäñàí èðãýí íèéãìèéí õàëàìæèéí òýòãýâýð àâàõ ýðõòýé: 18.1.1.òýæýýí òýòãýõ õ¿¿õýä, òºðºë, ñàäàíãèéí õ¿íã¿é, 60 áà ò¿¿íýýñäýýø íàñòàé ýðýãòýé, 55 áà ò¿¿íýýñ äýýø íàñòàé ýìýãòýé;/Ýíý çààëòàä 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèà𠺺ð÷ëºëò îðñîí/ 18.1.2.õóóëü ¸ñíû òýæýýí òýòãý÷ íü àõìàä íàñòàí, ýñõ¿ë õºãæëèéíáýðõøýýëòýé èðãýí áºãººä òýäãýýð íü äýìæëýã òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõ áîëîìæã¿é íüòîãòîîãäñîí áîë 60 áà ò¿¿íýýñ äýýø íàñòàé ýðýãòýé, 55 áà ò¿¿íýýñ äýýø íàñòàéýìýãòýé;/Ýíý çààëòàä 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèà𠺺ð÷ëºëò îðñîí/ 18.1.3. 16 íàñàíä õ¿ðñýí îäîé èðãýí; 15
  • /Ýíý çààëòàä 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìýëò,ººð÷ëºëò îðñîí/ 18.1.4. õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàà 50 áà ò¿¿íýýñ äýýø õóâèàð àëäñàí16 íàñàíä õ¿ðñýí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí;/Ýíý çààëòûã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèà𠺺ð÷ëºííàéðóóëñàí/ 18.1.5.16 õ¿ðòýëõ íàñíû 4 áà ò¿¿íýýñ äýýø õ¿¿õýäòýé, ºðõòîëãîéëñîí 45 íàñàíä õ¿ðñýí ýõ, 50 íàñàíä õ¿ðñýí ýöýã;/Ýíý çààëòàä 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèà𠺺ð÷ëºëò îðñîí/ 18.1.6. òýæýýã÷ íü íàñ áàðñàí ãýð á¿ëèéí 18 õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õýä./Ýíý çààëòûã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìñýí/ ÒÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝà Íèéãìèéí õàëàìæèéí íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ, òóñëàìæ, õºíãºëºëò, ¿éë÷èëãýý 19 ä¿ãýýð ç¿éë. Íèéãìèéí õàëàìæèéí íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæèéíòºðºë 19.1.Íèéãìèéí õàëàìæèéí íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ äàðààõü òºðºëòýéáàéíà: 19.1.1.æèðýìñýí áîëîí íÿðàé, õºõ¿¿ë õ¿¿õýäòýé ýõýä îëãîõòýòãýìæ;/Ýíý çààëòûã 2007 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 4-íèé ºäðèéí õóóëèàð õ¿÷èíã¿é áîëñîíäòîîöñîí/ 19.1.2.àõìàä íàñòíûã àñàð÷ áóé èðãýíä îëãîõ òýòãýìæ; 19.1.3.õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèéã àñàð÷ áóé èðãýíä îëãîõòýòãýìæ; 19.1.4. õ¿¿õäèéí íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ./Ýíý çààëòûã 2006 îíû 5 äóãààð ñàðûí 5-íû ºäðèéí õóóëèàð õ¿÷èíã¿é áîëñîíäòîîöñîí/ 19.1.5. á¿òýí ºí÷èí õ¿¿õäèéã ¿ð÷ëýí àâñàí áîëîí àñðàí õàìãààëæ,õàðãàëçàí äýìæèæ áàéãàà èðãýíä îëãîõ òýòãýìæ; 19.1.6. Ãýð á¿ëèéí òóõàé õóóëèéí 25.5-ä çààñàí áîëîíõ¿÷èðõèéëëèéí óëìààñ ñýòãýë ñàíààíû áîëîí áèå ìàõ áîäèéí õîõèðîë õ¿ëýýæõàìãààëàëò øààðäëàãàòàé áîëñîí õ¿¿õäèéã ãýð á¿ëäýý àâ÷ àñðàìæèëæ áàéãààèðãýíä îëãîõ òýòãýìæ; 19.1.7. ãàíö áèå àõìàä íàñòàí áîëîí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé ãàíöáèå èðãýíèéã ãýð á¿ëäýý àâ÷ àñðàìæèëæ áàéãàà èðãýíä îëãîõ òýòãýìæ. 16
  • /Äýýðõ 19.1.5-19.1.7 äàõü çààëòûã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéíõóóëèàð íýìñýí/ 191 ä¿ãýýð ç¿éë. Íèéãìèéí õàëàìæèéí íºõöºëò ìºнгөн òýòãýìæ àâàõýðõ 1911. Äîð äóðäñàí èðãýí íèéãìèéí õàëàìæèéí íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæàâàõ ýðõòýé: 1911.1.á¿òýí ºí÷èí õ¿¿õäèéã ¿ð÷ëýí àâñàí áîëîí àñðàí õàìãààëæ,õàðãàëçàí äýìæèæ áàéãàà; 191.1.2.Ãýð á¿ëèéí òóõàé õóóëèéí 25.5-ä çààñàí áîëîíõ¿÷èðõèéëëèéí óëìààñ ñýòãýë ñàíààíû áîëîí áèå ìàõ áîäèéí õîõèðîë õ¿ëýýæõàìãààëàëò øààðäëàãàòàé áîëñîí õ¿¿õäèéã Ãýð á¿ëèéí òóõàé õóóëèéí 74 ä¿ãýýðç¿éëä çààñíû äàãóó ãýð á¿ëäýý àâ÷ àñðàìæèëæ áàéãàà; 191.1.3. òýæýýí òýòãýõ õ¿¿õýäã¿é, òºðºë, ñàäàíãèéí õ¿íã¿é, ãàíö áèåàõìàä íàñòàí áîëîí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé ãàíö áèå èðãýíèéã ãýð á¿ëäýý àâ÷àñðàìæèëæ áàéãàà; 191.1.4.ýìíýëãèéí õÿíàëòàä áàéäàã, áàéíãûí àñàðãàà øààðäëàãàòàéàõìàä íàñòàí áîëîí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèéã àñàð÷ áàéãààãèéí óëìààñõºäºëìºð ýðõëýäýãã¿é õºäºëìºðèéí íàñíû. 191.2.Ýíý õóóëèéí 191.1-ä çààñàí èðãýíèéã àñàðãàà, ñóâèëãààíûáîëîí ãýð á¿ëäýý àâ÷ àñðàìæëàõ ¿éë÷èëãýýíèé óð ÷àäâàð ýçýìø¿¿ëýõñóðãàëòàä õàìðóóëíà. Ñóðãàëòûã îëîí íèéòèéí îðîëöîîíä ò¿øèãëýñýíõàëàìæèéí ¿éë÷èëãýýíèé çàðäëààñ ñàíõ¿¿æ¿¿ëíý.191.3. Ýíý õóóëèéí 191.2-ò çààñàí ñóðãàëòûã çîõèîí áàéãóóëàõ æóðàì áîëîíñóðãàëòûí õºòºëáºðèéã íèéãìèéí õàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéíçàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà õîëáîãäîõ òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàòàéõàìòðàí áàòàëíà./Äýýðõ 191 ä¿ãýýð ç¿éëèéã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàðíýìñýí/ 20 äóãààð ç¿éë. Æèðýìñýí áîëîí íÿðàé, õºõ¿¿ë õ¿¿õýäòýé ýõýä îëãîõ íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ 20.1.Äîð äóðäñàí ýõ æèðýìñíèé 5 ñàðòàéãààñ ýõëýí íèéò 12 ñàðûíõóãàöààíä íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ àâàõ ýðõòýé: 20.1.1.ÿäóó, íýí ÿäóó àìüäðàëòàé ºðõèéí ãèø¿¿í; 20.1.2.íèéãìèéí äààòãàëûí ñàíãààñ îëãîõ æèðýìñíèé áîëîíàìàðæñàíû òýòãýìæ àâàõ ýðõ ¿¿ñýýã¿é./Äýýðõ 20 äóãààð ç¿éëèéã 2007 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 4-íèé ºäðèéí õóóëèàðõ¿÷èíã¿é áîëñîíä òîîöñîí/ 17
  • 21 ä¿ãýýð ç¿éë. Àõìàä íàñòíûã àñàð÷ áóé èðãýíä îëãîõ íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ 21.1.Àñðàìæèíä áàéãàà àõìàä íàñòàí íü ýì÷, ýìíýëãèéí áàéíãûíõÿíàëòàä áàéäàã áºãººä áóñäûí àñðàìæã¿éãýýð áèå äààí àìüäðàõ ÷àäâàðã¿é,íýí ÿäóó àìüäðàëòàé áîë ò¿¿íèéã àñàð÷ áóé èðãýí íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ àâàõýðõòýé./Äýýðõ 21 ä¿ãýýð ç¿éëèéã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàðõ¿÷èíã¿é áîëñîíä òîîöñîí/ 22 äóãààð ç¿éë. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèéã àñàð÷ áóé èðãýíä îëãîõ íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ 22.1.Àñðàìæèíä áàéãàà õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí ýì÷, ýìíýëãèéíáàéíãûí õÿíàëòàä áàéäàã áºãººä áóñäûí àñðàìæã¿éãýýð áèå äààí àìüäðàõ÷àäâàðã¿é, íýí ÿäóó àìüäðàëòàé áîë ò¿¿íèéã àñàð÷ áóé èðãýí íºõöºëò ìºíãºíòýòãýìæ àâàõ ýðõòýé./Äýýðõ 22 äóãààð ç¿éëèéã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàðõ¿÷èíã¿é áîëñîíä òîîöñîí/ 23 äóãààð ç¿éë. Õ¿¿õäèéí íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ 23.1. 0-18 õ¿ðòýë íàñíû õ¿¿õýäòýé, õ¿¿õýä íü ãýðòýý õ¿ì¿¿æèæ áàéãààÿäóó, íýí ÿäóó àìüäðàëòàé ºðõèéí ýõ /ýöýã, õóóëü ¸ñíû àñðàí õàìãààëàã÷,õàðãàëçàí äýìæèã÷/ ñàð òóòàì õ¿¿õäèéí íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ àâàõýðõòýé./Ýíý ç¿éëèéã 2006 îíû 5 äóãààð ñàðûí 5-íû ºäðèéí õóóëèàð õ¿÷èíã¿é áîëñîíäòîîöñîí/ 24 ä¿ãýýð ç¿éë. Õàëàìæèéí òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæèéí õýìæýý, îëãîõ æóðàì 24.1. Ýíý õóóëèéí 17 äóãààð ç¿éëä çààñàí íèéãìèéí õàëàìæèéí òýòãýâýð,19 ä¿ãýýð ç¿éëä çààñàí íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæèéí õýìæýýã òóõàéí æèëèéíàìüæèðãààíû äîîä ò¿âøèíã õàðãàëçàí Çàñãèéí ãàçàð òîãòîîíî./Ýíý õýñýãò 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèà𠺺ð÷ëºëò îðñîí/ 24.2.Õàëàìæèéí òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ îëãîõ æóðìûã Çàñãèéíãàçàð áàòàëíà. 24.3.Íèéãìèéí õàëàìæèéí ñàíãààñ îëãîõ íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæèéãäàâõàðäóóëàí îëãîõã¿é áºãººä õýðýâ äàâõàðäâàë ýíý õóóëèéí 19.1-ä çààñàíòýòãýìæýýñ àëü íýãèéã èðãýí ººðºº ñîíãîõ ýðõòýé. 25 äóãààð ç¿éë. Íèéãìèéí õàëàìæèéí äýìæëýã òóñëàëöàà øààðäëàãàòàé ºðõ, èðãýíä ¿ç¿¿ëýõ õºíãºëºëò, òóñëàìæèéí òºðºë/Ýíý ç¿éëèéí ãàð÷èãò 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàðººð÷ëºëò îðñîí/ 18
  • 25.1. Íèéãìèéí õàëàìæèéí äýìæëýã òóñëàëöàà øààðäëàãàòàé ºðõ, èðãýíä¿ç¿¿ëýõ õºíãºëºëò, òóñëàìæ äàðààõü òºðºëòýé áàéíà:/Ýíý õýñýãò 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèà𠺺ð÷ëºëò îðñîí/ 25.1.1.àìüæèðãààã äýìæèõ íºõöºëò ìºíãºí òóñëàìæ; 25.1.2. îðîí ñóóöíû õºëñíèé áîëîí ò¿ëøíèé ¿íèéí õºíãºëºëò;/Ýíý çààëòûã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèà𠺺ð÷ëºííàéðóóëñàí/ 25.1.3.õàëàìæèéí öýöýðëýãèéí ¿íèéí õºíãºëºëò; 25.1.4.ïðîòåç, îðòîïåä, òýðãýíöýð çýðýã òóñãàé õýðýãñëýëèéíõàíãàìæ; 25.1.5.ñýðãýýí çàñàõ ¿éë÷èëãýýíèé çàðäëûí õºíãºëºëò; 25.1.6.ýõ îðíû ðàøààí ñóâèëëûí çàðäëûí õºíãºëºëò. 25.2. Àìüæèðãààã äýìæèõ íºõöºëò ìºíãºí òóñëàìæèéã äîð äóðäñàí ºðõ,èðãýíä îëãîíî: 25.2.1. ãóðàâ õ¿ðòýëõ íàñíû èõýð õ¿¿õäýä æèëä íýã óäàà; 25.2.2. áàéíãûí àñàðãàà øààðäëàãàòàé èðãýíä óëèðàëä íýã óäàà; 25.2.3. ãóðàâ áà ò¿¿íýýñ äýýø òîîíû áàãà íàñíû õ¿¿õýäòýé /14õ¿ðòýëõ íàñíû/ ºðõ òîëãîéëñîí ýõ /ýöýã/-ä æèëä íýã óäàà; 25.2.4.18 íàñ õ¿ðýýã¿é áàéõäàà á¿òýí ºí÷èí áîëñîí 18-24 íàñíûèðãýíä áîëîí ãýíýòèéí àþóë, îñëûí óëìààñ ãýð îðîíã¿é áîëñîí ºðõºä ãýðàâàõàä íü äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ íýã óäàà./Äýýðõ 25.2 äàõü õýñãèéã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàðíýìñýí/ 26 äóãààð ç¿éë. Îëîí íèéòèéí îðîëöîîíä ò¿øèãëýñýí õàëàìæèéí¿éë÷èëãýýíèé òºðºë, õàìðàõ õ¿ðýý 26.1.Íèéãìèéí õàëàìæèéí äýìæëýã òóñëàëöàà øààðäëàãàòàé ºðõ,èðãýíä ¿ç¿¿ëýõ îëîí íèéòèéí îðîëöîîíä ò¿øèãëýñýí õàëàìæèéí ¿éë÷èëãýýäàðààõü òºðºëòýé áàéíà:/Ýíý õýñãèéã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèà𠺺ð÷ëºííàéðóóëñàí/ 26.1.1.àìüäðàëûí èòãýë ¿íýìøèë, õºäºëìºðèéí äàäàë îëãîõ,àâúÿàñûã íü äýìæèõ çîðèëãîîð çºâëºë㺺 ºãºõ, ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàõ; 26.1.2.çîõèîí áàéãóóëàëòòàéãààð õºäºëìºð ýðõë¿¿ëýõ, îðëîãûí ýõ¿¿ñâýðòýé áîëãîõ çýðãýýð ÿäóóðëààñ ãàðàõàä íü òóñëàõ, ýíý ÷èãëýëýýð õýðýãæèõòºñºë, õºòºëáºð¿¿äýä çóó÷ëàí õàìðóóëàõ; 26.1.3.ñýðãýýí çàñàõ ¿éë÷èëãýýíä õàìðóóëàõ; 26.1.4.ò¿ð áàéðëóóëàí àñðàìæëàõ; 19
  • 26.1.5.ãýðèéí àñðàìæ, õàëàìæèéí ¿éë÷èëãýýíä õàìðóóëàõ. 26.2.Ýíý õóóëèéí 26.1-ä çààñàí ¿éë÷èëãýýíä äîð äóðäñàí èðãýí, ºðõèéãõàìðóóëíà:/Ýíý õýñýãò 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèà𠺺ð÷ëºëò îðñîí/ 26.2.1.àõìàä íàñòàí; 26.2.2. õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí;/Ýíý çààëòàä 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèà𠺺ð÷ëºëò îðñîí/ 26.2.3.õ¿íä íºõöºëä áàéãàà õ¿¿õýä; 26.2.4.õ¿÷èðõèéëýëä ºðòñºí èðãýí; 26.2.5. áàéíãûí àñàðãàà øààðäëàãàòàé èðãýí 18 íàñ õ¿ðýýã¿éáàéõäàà á¿òýí ºí÷èí áîëñîí 18-24 íàñíû èðãýí, 3 áà ò¿¿íýýñ äýýø òîîíû áàãàíàñíû /14 õ¿ðòýëõ íàñíû/ õ¿¿õýäòýé ºðõ òîëãîéëñîí ýõ /ýöýã/./Ýíý çààëòûã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèà𠺺ð÷ëºííàéðóóëñàí/ 26.3.Ýíý õóóëèéí 25.1.2, 25.1.4, 25.1.5, 25.1.6- ä çààñàí õºíãºëºëò,òóñëàìæèä àõìàä íàñòàí, õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õýä áà èðãýí, 25.1.3-òçààñàí õºíãºëºëòºä õ¿íä íºõöºëä áàéãàà õ¿¿õýä, 26.1.5-ä çààñàí ¿éë÷èëãýýíä26.2.1.- 26.2.4-ò çààñàí èðãýäèéã òóñ òóñ õàìðóóëæ áîëíî./Ýíý õýñýãò 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìýëò, ººð÷ëºëòîðñîí/ 27 äóãààð ç¿éë. Íèéãìèéí õàëàìæèéí òóñëàìæ, õºíãºëºëòèéí õýìæýý 27.1. Ýíý õóóëèéí 25 äóãààð ç¿éëä çààñàí òóñëàìæ, õºíãºëºëòèéíõýìæýý, òýäãýýðèéã îëãîõ æóðàì, 26 äóãààð ç¿éëä çààñàí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõæóðìûã Çàñãèéí ãàçàð áàòàëíà./Ýíý õýñýãò 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìýëò, ººð÷ëºëòîðñîí/ 27.2.Îëîí íèéòèéí îðîëöîîíä ò¿øèãëýñýí õàëàìæèéí ¿éë÷èëãýýíèéñòàíäàðòûã Ñòàíäàðò÷èëëûí òºâ áàéãóóëëàãà áàòàëíà. 28 äóãààð ç¿éë. Òºðºëæñºí àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýýíèé òºðºë, õàìðàõõ¿ðýý 28.1.Òºðºëæñºí àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýý äàðààõü òºðºëòýé áàéíà: 28.1.1.àõìàä íàñòíû àñðàìæèéí; 28.1.2.õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàà á¿ðýí àëäñàí õºãæëèéí áýðõøýýëòýéèðãýíèé àñðàìæèéí; 28.1.3.õ¿íä íºõöºëä áàéãàà õ¿¿õäèéí àñðàìæèéí; 28.1.4. ãóðàâ áà ò¿¿íýýñ äýýø èõýð õ¿¿õäèéí àñðàìæèéí./Ýíý çààëòûã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìñýí/ 20
  • 28.2.Ýíý õóóëèéí 28.1-ä çààñàí ¿éë÷èëãýýíä äîð äóðäñàí èðãýíõàìðàãäàíà: 28.2.1.òýæýýí òýòãýõ õ¿¿õýä, òºðºë, ñàäàíã¿é, áèå äààí àìüäðàõ÷àäâàðã¿é ãàíö áèå, ýñõ¿ë òýæýýí òýòãýõ ¿¿ðýãòýé ýòãýýä íü äýìæëýã, òóñëàëöàà¿ç¿¿ëýõ ÷àäâàðã¿é áîëîõ íü òîãòîîãäñîí áºãººä îëîí íèéòèéí îðîëöîîíäò¿øèãëýñýí õàëàìæèéí ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõ áîëîìæã¿é àõìàä íàñòàí; 28.2.2.ìýðãýæëèéí ¿éë÷èëãýý, òóñãàé íºõöºë øààðäàãäñàíõºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí; 28.2.3. õ¿íä íºõöºëä áàéãàà, ýñõ¿ë áàéíãûí àñðàìæèä áàéäàãõºãæëèéí áýðõøýýëòýé 16 õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õýä; 28.2.4. ãóðàâ áà ò¿¿íýýñ äýýø èõýð õ¿¿õýä./Ýíý çààëòûã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìñýí/ 28.3. Ãóðàâ áà ò¿¿íýýñ äýýø èõýð õ¿¿õäèéã 4 íàñ õ¿ðòýë íü òºðèéíçàðäëààð àñðàìæèëíà./Ýíý õýñãèéã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìñýí/ 29 ä¿ãýýð ç¿éë. Îëîí íèéòèéí îðîëöîîíä ò¿øèãëýñýí õàëàìæèéíáîëîí òºðºëæñºí àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýýíä õàìðóóëàõ òóõàé øèéäâýðãàðãàõ 29.1.ªðõ, èðãýíèéã îëîí íèéòèéí îðîëöîîíä ò¿øèãëýñýí õàëàìæèéí¿éë÷èëãýýíä õàìðóóëàõ òóõàé øèéäâýðèéã Àìüæèðãààã äýìæèõ çºâëºëèéí,òºðºëæñºí àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýýíä õàìðóóëàõ òóõàé øèéäâýðèéã íèéãìèéíõàëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé áàéãóóëëàãûí ñàíàëûã òóñ òóñ ¿íäýñëýí àéìàã, ä¿¿ðãèéíÇàñàã äàðãà ãàðãàíà. 30 äóãààð ç¿éë. Òºðºëæñºí àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýýíèé çàðäëûíõýìæýý 30.1.Íèéãìèéí õàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í ýíýõóóëèéí 6.2-ò çààñàí áàéãóóëëàãûí ñàíàëûã ¿íäýñëýí òºðºëæñºí àñðàìæèéí¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäñàí èðãýíèé äîð äóðäñàí çàðäëûí íîðìàòèâ, ýä õºðºíãèéíýäýëãýýíèé õóãàöàà, æóðìûã áàòàëæ ìºðä¿¿ëíý: 30.1.1.õîîë õ¿íñ, õóâöàñ, ýì, àðèóí öýâýð, õè÷ýýëèéí õýðýãëýëèéííýã õ¿íä íîãäîõ çàðäëûí íîðìàòèâ, õóâöàñ, õè÷ýýëèéí õýðýãëýëèéí ýäýëãýýíèéõóãàöàà; 30.1.2.íàñ áàðñàí èðãýíèéã îðøóóëàõ çàðäëûí íîðìàòèâ; 30.1.3. ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ æóðàì. 30.2.Òºðºëæñºí àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýýíèé ñòàíäàðòûã Ñòàíäàðò÷èëëûíòºâ áàéãóóëëàãà áàòàëíà. 21
  • 30.3.Òºðºëæñºí àñðàìæèéí ãàçàðò àñðóóëàã÷èéã õ¿ëýýí àâàõ, øèëæ¿¿ëýõ,ãàðãàõ, àñðàìæèéí ãàçðûã ìàãàäëàí èòãýìæëýõ áîëîí àñðàìæèéí ãàçðûíòºñâèéã á¿ðä¿¿ëýõ, çàðöóóëàõ, ò¿¿íä õÿíàëò òàâèõ æóðìûã íèéãìèéíõàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í áàòàëíà./Ýíý õýñãèéã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìñýí/ ÇÓÐÃÀÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝà Íèéãìèéí õàëàìæèéí òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ îëãîõ 31 ä¿ãýýð ç¿éë. Õàëàìæèéí òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ òîãòîîëãîõ ºðãºäºë ãàðãàõ, øèéäâýðëýõ õóãàöàà 31.1.Ýíý õóóëüä çààñàí íèéãìèéí õàëàìæèéí òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºíòýòãýìæ àâàõ øààðäëàãûã õàíãàñàí èðãýí ºðãºäºë ãàðãàõ ýðõòýé. 31.2.Õàëàìæèéí òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ òîãòîîëãîõ èðãýíõîëáîãäîõ áàðèìò áè÷ãèéã á¿ðä¿¿ëæ, ºðãºäëèéí õàìò ñóì, ä¿¿ðãèéí íèéãìèéíõàëàìæèéí áàéãóóëëàãà,ýñõ¿ë íèéãìèéí àæèëòàíä ºãíº. 31.3.Ýíý õóóëèéí 31.2-ò çààñàí áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàíõàëàìæèéí òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ òîãòîîëãîõ ºðãºäëèéã õ¿ëýýæàâñíààñ õîéø 30 õîíîãèéí äîòîð õÿíàí øèéäâýðëýíý. 31.4.Õàëàìæèéí òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ òîãòîîëãîõàìüæèðãààíä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ õºíãºëºëò, òóñëàìæèä õàìðàãäàõ èðãýíèéá¿ðä¿¿ëýõ áàðèìò áè÷ãèéí æàãñààëò, äýâòýð, ìàÿãòûí çàãâàðûã íèéãìèéíõàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í áàòàëíà./Ýíý õýñýãò 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìýëò, ººð÷ëºëòîðñîí/ 32 äóãààð ç¿éë. Õàëàìæèéí òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ îëãîõ 32.1.Íèéãìèéí õàëàìæèéí áàéãóóëëàãà ýíý õóóëèéí 31.1-ä çààñàíòýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæèéã áàíêààð äàìæóóëàí ñàð á¿ð îëãîíî. 32.2.Òýòãýâýð, òýòãýìæ àâàã÷ ººðºº õ¿ñýëò ãàðãàâàë óëèðëûí òýòãýâýð,òýòãýìæèéã äàðàà óëèðëûí ýõíèé ñàðä áººíººð íü îëãîæ áîëíî. 32.3.Õ¿íäýòãýí ¿çýõ øàëòãààíû óëìààñ ººðèéí áèåýð òýòãýâýð, òýòãýìæýýàâàõ áîëîìæã¿é èðãýíèé òýòãýâýð, òýòãýìæèéã ò¿¿íèé èòãýìæëýãäñýí õ¿íä, ýñõ¿ëíèéãìèéí õàëàìæèéí áàéãóóëëàãà ººðò íü øóóä îëãîæ áîëíî. 32.4. 16-ãààñ äîîø íàñíû, õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õäýä îëãîõòýòãýâýðèéã ýöýã, ýõ, ýñõ¿ë àñðàí õàìãààëàã÷, õàðãàëçàí äýìæèã÷èä íü îëãîíî. 32.5.Íèéãìèéí õàëàìæèéí áàéãóóëëàãà òýòãýâýð, òýòãýìæèéã ò¿¿íèéã àâàõýðõ á¿õèé õ¿íèé õ¿ñýëòýýð õàäãàëàìæèéí äàíñàíä íü øèëæ¿¿ëæ áîëíî. 22
  • 33 äóãààð ç¿éë. Õàëàìæèéí òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæèéãçîãñîîõ, ò¿¿íýýñ ñóóòãàë õèéõ 33.1.Õóóðàì÷ áè÷èã áàðèìò á¿ðä¿¿ëæ õàëàìæèéí òýòãýâýð, íºõöºëòìºíãºí òýòãýìæ òîãòîîëãîí àâñàí íü òîãòîîãäâîë ò¿¿íèé îëãîëòûã çîãñîîíî. 33.2.Òýòãýâýð, òýòãýìæ àâàã÷ õóóðàì÷ áè÷èã áàðèìò á¿ðä¿¿ëñíýýñ èë¿¿îëãîãäñîí òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæèéã íºõºí òºë¿¿ëýõ òóõàé ø¿¿õèéí,ýñõ¿ë óëñûí áàéöààã÷èéí øèéäâýð ãàðñàí áîë ñóóòãàë õèéæ áîëíî. 33.3.Ýíý õóóëèéí 33.2-ò çààñàí ñóóòãàëûí õýìæýý íü ñàðûí òýòãýâýð,íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæèéí 50 õóâèàñ õýòýð÷ áîëîõã¿é. 33.4.Ýíý õóóëèéí 33.2-ò çààñíààñ áóñàä òîõèîëäîëä òýòãýâýð, íºõöºëòìºíãºí òýòãýìæýýñ ñóóòãàë õèéõèéã õîðèãëîíî. 33.5.Íèéãìèéí õàëàìæèéí áàéãóóëëàãà, àæèëòíû ãàðãàñàí àëäààíààñèë¿¿ îëãîãäñîí òýòãýâýð, òýòãýìæèéã áóöààí ñóóòãàõã¿é áºãººä õîõèðëûãø¿¿õèéí æóðìààð áóðóóòàé àëáàí òóøààëòíààð íºõºí òºë¿¿ëæ áîëíî. 34 ä¿ãýýð ç¿éë. Òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæèйн õýìæýý㺺ð÷ëºõ 34.1. Íèéãìèéí õàëàìæèéí òýòãýâýð, íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæèéí õýìæýýãòóõàéí æèëèéí àìüæèðãààíû äîîä ò¿âøèíãèéí õýìæýýòýé óÿëäóóëàí Çàñãèéíãàçà𠺺ð÷ëºí òîãòîîíî./Ýíý õýñýãò 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèà𠺺ð÷ëºëò îðñîí/ ÄÎËÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝà Áóñàä ç¿éë 35 äóãààð ç¿éë. Íèéãìèéí õàëàìæèéí òóõàé õóóëü òîãòîîìæçºð÷èã÷èä õ¿ëýýëãýõ õàðèóöëàãà 35.1.Õóóðàì÷ áàðèìò áè÷èã á¿ðä¿¿ëýõ, õóäàë ìýäýýëýõ çýðãýýð íèéãìèéíõàëàìæèéí òýòãýâýð, òýòãýìæ òîãòîîëãîñîí, àìüæèðãààíä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõõºíãºëºëò, òóñëàìæ, ò¿¿í÷ëýí îëîí íèéòèéí îðîëöîîíä ò¿øèãëýñýí õàëàìæèéíáîëîí òºðºëæñºí àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäñàí ãýì áóðóóòàé ýòãýýäýäõóóëü òîãòîîìæèä çààñàí õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýíý./Ýíý õýñýãò 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìýëò îðñîí/ 35.2.Íèéãìèéí õàëàìæèéí òýòãýâýð, òýòãýìæ, õàëàìæèéí áîëîíòºðºëæñºí àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõ èðãýíèé òîäîðõîéëîëòûã¿íäýñëýëã¿éãýýð áîëîí õóóðàì÷ààð ¿éëäñýí àëáàí òóøààëòàí, íèéãìèéíàæèëòíûã óëñûí áàéöààã÷ 1000-60000 òºãðºãººð òîðãîíî. 35.3.Õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäñàí øàëòãààí, õóâü õýìæýý, õóãàöààã¿íäýñëýëã¿éãýýð áóþó õóóðàì÷ààð òîãòîîñîí àëáàí òóøààëòíûã Õºäºëìºðèéí 23
  • òóõàé õóóëèéí 141.1.17-ä çààñíû äàãóó òîðãîæ, îëãîãäñîí òýòãýâýð, òýòãýìæ,¿éë÷èëãýýíèé çàðäëûã õóóëü òîãòîîìæèä çààñíû äàãóó íºõºí òºë¿¿ëíý. 35.4.Íèéãìèéí õàëàìæèéí ñàíãèéí õºðºíãèéã çîðèóëàëò áóñààðçàðöóóëàõ, ýñõ¿ë õóâèéí çîðèëãîä àøèãëàõ çýðãýýð õóóëü òîãòîîìæ çºð÷ñºííèéãìèéí àæèëòàíä õóóëü òîãòîîìæèä çààñàí õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýíý.ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍÈÕ ÕÓÐËÛÍ ÄÀÐÃÀ Ö.ÍßÌÄÎÐÆ ÕªÃÆËÈÉÍ ÁÝÐÕØÝÝËÒÝÉ ÈÐÃÝÍÈÉ ÍÈÉÃÌÈÉÍ ÕÀÌÃÀÀËËÛÍ ÒÓÕÀÉ ХУУЛЬ /Шèíý÷èëñýí íàéðóóëãà/ ÍÝÃįÃÝÝÐ Á¯ËÝà Íèéòëýã ¿íäýñëýë 1 ä¿ãýýð ç¿éë. Õóóëèéí çîðèëò 1.1.Ýíý õóóëèéí çîðèëò íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèéã íèéãìèéíõàðèëöààíä àëèâàà ÿëãàâàðã¿éãýýð òýãø îðîëöóóëàõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëýõ,òýäíèé ºâºðìºö õýðýãöýýíä ò¿øèãëýñýí íèéãìèéí õàìãààëëûí ¿éë÷èëãýý¿ç¿¿ëýõ, ýíý òàëààð èðãýí, õóóëèéí ýòãýýäèéí õ¿ëýýõ ¿¿ðýã õàðèóöëàãûãòîäîðõîéëîõòîé õîëáîãäñîí õàðèëöààã çîõèöóóëàõàä îðøèíî./Ýíý õýñãèéã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèà𠺺ð÷ëºííàéðóóëñàí/ 2 äóãààð ç¿éë. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé íèéãìèéíõàìãààëëûí òóõàé õóóëü òîãòîîìæ 2.1.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé íèéãìèéí õàìãààëëûí òóõàé õóóëüòîãòîîìæ íü ¯íäñýí õóóëü1, Íèéãìèéí õàëàìæèéí òóõàé õóóëü, ýíý õóóëü áîëîíòýäãýýðòýé íèéö¿¿ëýí ãàðãàñàí õóóëü òîãòîîìæèéí áóñàä àêòààñ á¿ðäýíý.1 Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëü-“Òºðèéí ìýäýýëýë” ýìõòãýëèéí 1992 îíû 1 ä¿ãýýðò íèéòëýãäñýí. 24
  • 2.2.Ìîíãîë Óëñûí îëîí óëñûí ãýðýýíä ýíý õóóëüä çààñíààñ ººðººðçààñàí áîë îëîí óëñûí ãýðýýíèé çààëòûã äàãàæ ìºðäºíº. 3 äóãààð ç¿éë. Õóóëèéí íýð òîìú¸î 3.1.Áèå ìàõáîäü, îþóí ñàíàà, ñýòãýë ìýäðýë, ìýäðýõ¿éí ñîãîãèéí óëìààñáóñäûí àäèë íèéãìèéí õàðèëöààíä îðîëöîõ ÷àäâàð íü á¿ðýí áîëîí 12 ñàðààñäýýø õóãàöààãààð õÿçãààðëàãäñàí õ¿íèéã "õºãæëèéí áýðõøýýëòýé" ãýæ îéëãîíî./Ýíý õýñãèéã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèà𠺺ð÷ëºííàéðóóëñàí/ ÕΨÐÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝà պãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé íèéãìèéí õàìãààëàë 4 ä¿ãýýð ç¿éë. Íèéãìèéí õàìãààëëûí àðãà õýìæýý 4.1.Ýíý õóóëèéí 3 äóãààð ç¿éëä çààñàí èðãýí íèéãìèéí õàìãààëëûíäàðààõü ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõ ýðõòýé: 4.1.1. íèéãìèéí äààòãàëûí òýòãýâýð, òýòãýìæ; 4.1.2. íèéãìèéí õàëàìæèéí òýòãýâýð; 4.1.3. íºõöºëò ìºíãºí òýòãýìæ; 4.1.4. òóñëàìæ, õºíãºëºëò; 4.1.5. òºðºëæñºí àñðàìæèéí ¿éë÷èëãýý; 4.1.6. îëîí íèéòèéí îðîëöîîíä ò¿øèãëýñýí õàëàìæèéí ¿éë÷èëãýý; 4.1.7. õºäºëìºð ýðõëýëòèéã äýìæèõ ¿éë÷èëãýý; 4.1.8. ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý; 4.1.9. áîëîâñðîë, ñî¸ë, óðëàãèéí ¿éë÷èëãýý. 5 äóãààð ç¿éë. Íèéãìèéí õàëàìæèéí ñàíãààñ õºãæëèéí áýðõøýýëòýéèðãýíä ¿ç¿¿ëýõ òóñëàìæ, õºíãºëºëò 5.1.Ýíý õóóëèéí 3 äóãààð ç¿éëä çààñàí èðãýíä íèéãìèéí õàëàìæèéíñàíãààñ äîð äóðäñàí òóñëàìæ, õºíãºëºëòèéã ¿ç¿¿ëíý: 5.1.1. á¿ðýí õàðààã¿é, á¿ðýí õýëã¿é ä¿ëèé, îäîé èðãýí áîëîíáàéíãûí àñàðãàà øààðäëàãàòàé õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàà á¿ðýí àëäñàí õºãæëèéíáýðõøýýëòýé èðãýíä îðîí ñóóöíû õºëñ òºëºõºä, õýðýâ íèéòèéí õàëààëòã¿éñóóö, ãýðò àìüäàðäàã áîë ò¿ëø õóäàëäàí àâàõàä íü æèëä íýã óäàà ìºíãºíòóñëàìæ îëãîõ;/Ýíý çààëòûã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèà𠺺ð÷ëºííàéðóóëñàí/ 5.1.2. 18 õ¿ðòýëõ íàñíû õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õäèéí äîòîîäîäõèéëãýñýí ïðîòåçèéí ¿íèéã 3 æèë òóòàì íýã óäàà 100 õóâü íºõºí îëãîõ;/Ýíý çààëòàä 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèà𠺺ð÷ëºëò îðñîí/ 25
  • 5.1.3. ¿éëäâýðëýëèéí îñîë, ìýðãýæëýýñ øàëòãààëñàí ºâ÷íèéäààòãàëûí ñàíãààñ ïðîòåç õèéëãýõ, ñýðãýýí çàñàëòòàé õîëáîãäñîí õºíãºëºëòàâàõ ýðõ ¿¿ñýýã¿é õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé äîòîîäîä õèéëãýñýíïðîòåçèéí ¿íèéã 5 æèë òóòàì íýã óäàà 100 õóâü íºõºí îëãîõ;/Ýíý çààëòàä 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèà𠺺ð÷ëºëò îðñîí/ 5.1.4. 18 õ¿ðòýëõ íàñíû õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õýä, ò¿¿í÷ëýí¿éëäâýðëýëèéí îñîë, ìýðãýæëýýñ øàëòãààëñàí ºâ÷íèé äààòãàëûí ñàíãààñïðîòåç õèéëãýõ, ñýðãýýí çàñàëòòàé õîëáîãäñîí õºíãºëºëò àâàõ ýðõ ¿¿ñýýã¿é,õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé äîòîîäîä õèéëãýñýí áîëîí õóäàëäàí àâñàíîðòîïåä, òýðãýíöýð çýðýã òóñãàé õýðýãñëèéí ¿íèéã 5 æèë òóòàì íýã óäàà 100 õóâüíºõºí îëãîõ;/Ýíý çààëòàä 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìýëò,ººð÷ëºëò îðñîí/ 5.1.5. õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õýä áîëîí ò¿¿íèé àñðàíõàìãààëàã÷, õàðãàëçàí äýìæèã÷èéí òóñãàé ñóðãóóëüä èðæ, î÷èõ óíààíû çàðäëûãæèëä íýã óäàà õºíãºëºõ;/Ýíý çààëòàä 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèà𠺺ð÷ëºëò îðñîí/ 5.1.6. ýì÷èëãýý, ñóâèëãàà øààðäëàãàòàé õºãæëèéí áýðõøýýëòýéõ¿¿õýä áîëîí ¿éëäâýðëýëèéí îñîë, ìýðãýæëýýñ øàëòãààëñàí ºâ÷íèé äààòãàëûíñàíãààñ ïðîòåç õèéëãýõ, ñýðãýýí çàñàëòòàé õîëáîãäñîí õºíãºëºëò àâàõ ýðõ¿¿ñýýã¿é õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàà á¿ðýí àëäñàí èðãýí äîòîîäûí ðàøààíñóâèëàëä ñóâèëóóëáàë íýã òàëûí óíààíû çàðäàë, ýðõèéí áè÷ãèéí ¿íèéí 50õóâèéã æèëä íýã óäàà íºõºí îëãîõ;/Ýíý çààëòàä 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìýëò,ººð÷ëºëò îðñîí/ 5.1.7. õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õäèéí áîëîí õºäºëìºðèéí÷àäâàðàà á¿ðýí àëäñàí èðãýíèé íýã õ¿¿õäèéí öýöýðëýãèéí õîîëíû çàðäëûíòºëáºðò õºíãºëºëò ¿ç¿¿ëýõ;/Ýíý çààëòàä 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèà𠺺ð÷ëºëò îðñîí/ 5.1.8. íàñàíä õ¿ðñýí á¿ðýí õàðààã¿é èðãýíèé õàðèëöàà õîëáîîíûçàðäàëä õºíãºëºëò ¿ç¿¿ëýõ;/Ýíý çààëòàä 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèà𠺺ð÷ëºëò îðñîí/ 5.1.9. íèéñëýëýýñ 1000 áà ò¿¿íýýñ äýýø êì àëñëàãäñàí ãàçàðòáàéíãà îðøèí ñóóäàã õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿í àéìãèéí íýãäñýí ýìíýëãèéííàðèéí ìýðãýæëèéí ýì÷ íàðûí õÿíàëòûí êîìèññûí øèéäâýðýýð íèéñëýëä èðæýì÷ë¿¿ëýõ, øèíæèëãýý õèéëãýõ òîõèîëäîëä íýã òàëûí óíààíû çàðäëûã æèëä íýãóäàà íºõºí îëãîõ; 5.1.10. õàðààã¿é õ¿íèé áðàéëûí ¿ñãýýð áè÷ñýí çàõèäàë, èëçàõèäàë, áðàéëü õýâëýë 10 êã õ¿ðòýëõ èëãýýìæèéã äîòîîäîä ¿íý òºëáºðã¿éÿâóóëæ, õàðààã¿é õ¿íèé çîðèóëàëòòàé òåõíèê, òîíîã òºõººðºìæ, ìàòåðèàëõýðýãñëèéã äîòîîäîä ¿íý òºëáºðã¿é õ¿ðã¿¿ëýõ; 26
  • 5.1.11. á¿ðýí õàðààã¿é õ¿í ýìíýëýãèéí áàéãóóëëàãûí ä¿ãíýëòýýðýì÷ë¿¿ëýõ, ðàøààí ñóâèëàëä ñóâèëóóëàõààð àéìãààñ íèéñëýëä, íèéñëýëýýñàéìàãò çîð÷èõ øààðäëàãàòàé áîëâîë èðæ áóöàõ óíààíû çàðäëûí 75 õóâèéãæèëä íýã óäàà íºõºí îëãîõ; 5.1.12. õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õýä íü õ¿¿õäèéí çóñëàíäàìàðâàë ýðõèéí áè÷ãèéí ¿íèéí 50 õóâèéã æèëä íýã óäàà îëãîõ; 5.1.13. íèéãìèéí äààòãàëûí òóõàé õóóëü òîãòîîìæèä çààñàíîðøóóëãûí òýòãýìæ àâàõ ýðõ ¿¿ñýýã¿é, õºãæëèéí áýðõøýýëòýé ãàíö áèå èðãýííàñ áàðâàë ò¿¿íèé îðøóóëãûí çàðäàëä íèéãìèéí äààòãàëûí ñàíãààñ îëãîõîðøóóëãûí òýòãýìæèéí 75 õóâüòàé òýíöýõ õýìæýýíèé ìºíãºí òóñëàìæ îëãîõ./Äýýðõ 5.1.9-5.1.13 äàõü çààëòûã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéíõóóëèàð íýìñýí/ 5.2.Ýíý õóóëèéí 3 äóãààð ç¿éëä çààñàí èðãýí íèéñëýë, àéìãèéí òºâèéííèéòèéí òýýâðèéí õýðýãñýë /òàêñèíààñ áóñàä/-ýýð îðîí íóòãèéí õàðúÿàëàëõàðãàëçàõã¿éãýýð ¿íý òºëáºðã¿é çîð÷èíî./Ýíý õýñýãò 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèà𠺺ð÷ëºëò îðñîí/ 5.3.Õóäàëäàà, òýýâýð, õîëáîî, ýð¿¿ë ìýíä, íèéòèéí ¿éë÷èëãýýíèéáàéãóóëëàãà õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíä òýðã¿¿í ýýëæèíä ¿éë÷èëíý. 5.4.Ýíý õóóëèéí 5.1-ä çààñàí òóñëàìæ, õºíãºëºëòèéí õýìæýý, îëãîõæóðìûã Çàñãèéí ãàçàð áàòàëíà. 5.5.Ýíý õóóëèéí 3 äóãààð ç¿éëä çààñàí èðãýíèéã Íèéãìèéí õàëàìæèéíòóõàé õóóëüä çààñíû äàãóó òºðºëæñºí àñðàìæèéí, ýñõ¿ë îëîí íèéòèéíîðîëöîîíä ò¿øèãëýñýí õàëàìæèéí ¿éë÷èëãýýíä õàìðóóëæ áîëíî. 5.6.Îðîí ãýðã¿é á¿ðýí õàðààã¿é, á¿ðýí õýëã¿é ä¿ëèé, îäîé èðãýí áîëîíáàéíãûí àñàðãàà øààðäëàãàòàé õºäºëìºðèéí ÷àäâàðàà á¿ðýí àëäñàí õºãæëèéíáýðõøýýëòýé èðãýíä ãýð îëãîõ, îðîí ñóóöíû íºõöºë ñàéæðóóëàõ àðãà õýìæýýíäçàðöóóëàõ õºðºíãèéã Çàñãèéí ãàçàð òóõàéí æèëèéí óëñûí òºñºâò òóñãàíà./Ýíý õýñãèéã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìñýí/ 6 äóãààð ç¿éë. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé ñýðãýýí çàñàëò 6.1. Ýíý õóóëèéí 3 äóãààð ç¿éëä çààñàí õ¿í íèéãìèéí õàðèëöààíäîðîëöîõ, ººðºº ººðòºº ¿éë÷èëæ ñóðàõ, áèå äààí õºãæèõ ÷àäâàð ýçýìøèõçîðèëãîîð ñýðãýýí çàñàõ ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõ ýðõòýé. Ñýðãýýí çàñàõ¿éë÷èëãýý íü ýð¿¿ë ìýíä, ìýðãýæèë, áîëîâñðîë, õºäºëìºð, íèéãìèéí áîëîíñýòãýë ç¿éí ãýñýí òºðºëòýé áàéíà. 6.2. Ýíý õóóëèéí 6.1-ä çààñàí ¿éë÷èëãýýã ñýðãýýí çàñàõ ¿éë÷èëãýý¿ç¿¿ëäýã ýì÷èëãýý, ñóâèëãààíû, ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãà áîëîí ïðîòåç,îðòîïåäèéí õýðýãñëèéí ¿éëäâýðëýë ýðõýëäýã àæ àõóéí íýãæ ¿ç¿¿ëíý. 27
  • 6.3. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿íèé ñýðãýýí çàñàõ ¿éë÷èëãýýã èðãýí,õóâèéí õýâøëèéí àæ àõóéí íýãæ, òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãààð ãýðýýíèé ¿íäñýíäýýð ã¿éöýòã¿¿ëæ, çàðäëûã õýñýã÷ëýí áóþó á¿ðýí ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ áîëíî./Äýýðõ 6 äóãààð ç¿éëèéã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàðººð÷ëºí íàéðóóëñàí/ 7 äóãààð ç¿éë. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé ñóðàõ, áîëîâñðîëýçýìøèõ ýðõ 7.1.Ñ¿ðüåý çýðýã àðõàã õàëäâàðò ºâ÷íèé õàëäâàðòàé ¿åä áàéãààãààñáóñàä òîõèîëäîëä ýíý õóóëèéí 3 äóãààð ç¿éëä çààñàí èðãýí ýð¿¿ë èðãýäòýéõàìò ñóð÷, áîëîâñðîõ, ìýðãýæèë ýçýìøèõ ýðõòýé áºãººä òýäãýýðèéã á¿õ øàòíûáîëîâñðîë ýçýìøèõýä òºðººñ äýìæëýã ¿ç¿¿ëíý../Ýíý õýñýãò 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìýëò îðñîí/ 7.2.Á¿õ øàòíû áîëîâñðîëûí áîëîí ìýðãýæèë îëãîõ áàéãóóëëàãà íü ñóð÷,áîëîâñðîõ, ìýðãýæèë ýçýìøèõ ÷àäâàðòàé ýíý õóóëèéí 3 äóãààð ç¿éëä çààñàíèðãýíèéã ýíý õóóëèéí 7.1-ä çààñíààñ áóñàä ¿íäýñëýëýýð ýëñ¿¿ëýõýýñ, ýëñýëòèéíøàëãàëòàä îðóóëàõààñ òàòãàëçàõûã õîðèãëîíî. 7.3.Ýíý õóóëèéí 3 äóãààð ç¿éëä çààñàí õ¿¿õýä ýíý õóóëèéí 7.1-ä çààñàíøàëòãààíã¿é áîë ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãàä ýð¿¿ëõ¿¿õýäòýé õàìò õ¿ì¿¿æèõ ýðõòýé. 7.4.Äîòîîäûí èõ, äýýä ñóðãóóëü, êîëëåæ, ìýðãýæëèéí áîëîâñðîëûíñóðãàëòûí áàéãóóëëàãà íü ýíý õóóëèéí 3 äóãààð ç¿éëä çààñàí èðãýíèéã ýëñ¿¿ëýõõºíãºëºëòòýé íºõöºë á¿ðä¿¿ëæ, òýíöñýí òîõèîëäîëä òóõàéí èðãýíèé, ò¿¿í÷ëýíõºäºëìºðèéí ÷àäâàðàà á¿ðýí àëäñàí ãèø¿¿íòýé ºðõèéí íýã ñóðàã÷ áóþó îþóòíûñóðãàëòûí çàðäëûã ñóðãàëòûí òºðèéí ñàí õàðèóöíà. 7.5.Òóñãàé õýðýãöýýò áîëîâñðîë îëãîõ ÿñëè, öýöýðëýã, á¿õ øàòíûñóðãóóëü, ìýðãýæëèéí ñóðãàëò-¿éëäâýðëýëèéí òºâä ñóðàëöàõ õ¿¿õýä áà èðãýíèéãýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãûí íàðèéí ìýðãýæëèéí ýì÷ íàðûí õÿíàëòûí êîìèññòîäîðõîéëíî./Ýíý õýñýãò 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèà𠺺ð÷ëºëò îðñîí/ 7.6.Òóñãàé õýðýãöýýò áîëîâñðîë îëãîõ ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãà íü ýíýõóóëèéí 3 äóãààð ç¿éëä çààñàí èðãýíèé áîëîìæèä ¿íäýñëýí ñòàíäàðòûí äàãóóáîëîâñðîë ýçýìø¿¿ëíý. 7.7.Òóñãàé õýðýãöýýò áîëîâñðîë îëãîõ ñóðãàëòûí ñòàíäàðòûãáîëîâñðîëûí áîëîí íèéãìèéí õàìãààëëûí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéíçàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà õàìòðàí áîëîâñðóóëæ, ñòàíäàðò÷èëëûí òºâáàéãóóëëàãààð áàòëóóëíà. 7.8.Òóñãàé õýðýãöýýò áîëîâñðîë îëãîõ ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûí óäèðäàõáîëîí ã¿éöýòãýõ àëáàí òóøààëòàíä ¿íäñýí öàëèíãèéí 10-30 õóâüòàé òýíöýõõýìæýýíèé íýìýãäýë õºëñ îëãîíî./Ýíý õýñýãò 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìýëò îðñîí/ 28
  • 7.9.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí òóñãàé õýðýãöýýò áîëîâñðîëä ¿íýòºëáºðã¿é õàìðàãäàõûã òºðººñ äýìæèíý. 7.10.Ýíý õóóëèéí 7.4, 7.9-ä çààñàí ñóðãàëòûí çàðäëûí õýìæýý, 7.8-äçààñàí íýìýãäýë õºëñ îëãîõ æóðìûã Çàñãèéí ãàçàð áàòàëíà. 8 äóãààð ç¿éë. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé õºäºëìºð ýðõëýëò 8.1.Ýíý õóóëèéí 3 äóãààð ç¿éëä çààñàí èðãýí àæèë, õºäºëìºð ýðõëýõýä íüäýìæëýã ¿ç¿¿ëæ ò¿¿íèé àæèëëàäàã àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãàä õóóëüòîãòîîìæèä çààñàí õºíãºëºëò ýäë¿¿ëíý. 8.2.Àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí ýðõ áàðèã÷èä õºãæëèéí áýðõøýýëòýéèðãýíèéã õ¿íäýòãýí ¿çýõ øàëòãààíã¿éãýýð àæëààñ õàëàõ, ýíý õóóëèéí 7.1-äçààñíààñ áóñàä òîõèîëäîëä áîëîìæòîé àæèë, àëáàí òóøààëä àâ÷àæèëëóóëàõààñ òàòãàëçàõûã õîðèãëîíî. 8.3.Ýíý õóóëèéí 3 äóãààð ç¿éëä çààñàí èðãýíèé àæëûí öàãèéãÕºäºëìºðèéí òóõàé2 õóóëèéí 71.5-ä çààñíû äàãóó áîãèíîñãîæ áîëíî. 8.4. Àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãàä õàðààã¿é õ¿íèéã àæèëëóóëàõ àæëûíáàéðíû æàãñààëòûã Çàñãèéí ãàçàð áàòàëíà./Ýíý õýñãèéã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìñýí/ 9 ä¿ãýýð ç¿éë. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé ñî¸ë, óðëàã, áèåèéíòàìèð, îëîí íèéòèéí àðãà õýìæýý 9.1.Ýíý õóóëèéí 3 äóãààð ç¿éëä çààñàí èðãýíèéã îëîí óëñûí áîëîíººðèéí îðîíä çîõèîãääîã ñî¸ë, óðëàã, áèåèéí òàìèð, îëîí íèéòèéí àðãàõýìæýýíä èäýâõòýé îðîëöîõîä íü òºðººñ äýìæèíý. 9.2.Ýíý õóóëèéí 3 äóãààð ç¿éëä çààñàí èðãýíä çîðèóëñàí ñî¸ë, óðëàã,áèåèéí òàìèð, îëîí íèéòèéí àðãà õýìæýý íü ò¿¿íèé ÷àäàâõèä çîõèöñîí áàéíà. 9.3.Ýíý õóóëèéí 3 äóãààð ç¿éëä çààñàí èðãýíä çîðèóëñàí äîð äóðäñàíàðãà õýìæýýã òºðèéí çîõèõ áàéãóóëëàãà çîõèîí áàéãóóëíà: 9.3.1.àæèë, àìüäðàëûíõ íü òàëààð îëîí íèéòèéí ìýäýýëëèéíõýðýãñëýýð ñóðòàë÷ëàõ; 9.3.2.òåëåâèçèéí íýâòð¿¿ëãèéã äîõèîíû õýëíèé îð÷óóëãàòàé ãàðãàõ,óðñãàë ìýäýýëýë ÿâóóëàõ, áè÷ãýí ìýäýýëëèéã õàðààã¿é õ¿íä çîðèóëæíýâòð¿¿ëýã÷ óíøèõ;/Ýíý çààëòàä 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìýëò,ººð÷ëºëò îðñîí/2 Õºäºëìºðèéí òóõàé õóóëü-“Òºðèéí ìýäýýëýë” ýìõòãýëèéí 1999 îíû 25 äóãààðò íèéòëýãäñýí. 29
  • 9.3.3. íèéòèéí òýýâðèéí õýðýãñýë, òºìºð çàì, îðîí ñóóö, àëáàíáàéãóóëëàãà, íèéòèéí ¿éë÷èëãýýíèé ãàçðûí îðö, ãàðö, ãýðýëò¿¿ëýã, áèå çàñàõãàçðûí çîð÷èõ õýñãèéã ýäãýýð èðãýäèéí õÿçãààðëàãäìàë áîëîìæèä òîõèðóóëàíõèéõ; 9.3.4. ãýðëýí äîõèî, íèéòèéí ¿çâýð, ¿éë÷èëãýýíèé ãàçðûí òàëáàé,çàì, õàðèëöàà, õîëáîîíû õýðýãñýë ýäãýýð èðãýäèéí õýðýãöýý, øààðäëàãàäçîõèöñîí áàéõ; 9.3.5.àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí ýðõ áàðèã÷èä ýäãýýð èðãýäèéíñî¸ë, óðëàã, áèåèéí òàìèð, îëîí íèéòèéí àðãà õýìæýýíä ñàíõ¿¿ãèéí òóñëàëöàà¿ç¿¿ëýõ; 9.3.6. íèéãìèéí àìüäðàëä èäýâõòýé îðîëöîæ, äîðâèòîé õóâü íýìýðîðóóëñàí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí áîëîí ýäãýýð èðãýäèéí íèéãìèéíõàìãààëëûí òàëààð õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý ñàéí áèåë¿¿ëñýí àæ àõóéí íýãæ,áàéãóóëëàãûã äýìæèõ; 9.3.7. õàðààã¿é õ¿íä çîðèóëñàí áðàéëü áîëîí òîìðóóëñàí¿ñýãòýé íîì, ñóðàõ áè÷èã, ñîíèí, ñýòã¿¿ë õýâëýõ çàðäëûã íèéãìèéí õàëàìæèéíñàíãààñ ãàðãàõ./Ýíý çààëòûã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìñýí/ 10 äóãààð ç¿éë. Èðãýí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé áîëîõûã òîãòîîõ,¿íýìëýõ îëãîõ, ñòàòèñòèê ìýäýýëýë ãàðãàõ 10.1. 16 íàñàíä õ¿ðýýã¿é õ¿¿õäèéí õºãæëèéí áýðõøýýëèéã ýð¿¿ë ìýíäèéíáàéãóóëëàãûí ìýðãýæëèéí ýì÷ íàðûí õÿíàëòûí êîìèññ, 16 íàñàíä õ¿ðñýíèðãýíèé õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäàëòûí õóâü õýìæýýã ýìíýëýã õºäºëìºðèéíìàãàäëàõ êîìèññ òóñ òóñ òîãòîîíî./Ýíý õýñãèéã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèà𠺺ð÷ëºííàéðóóëñàí/ 10.2. Ýíý õóóëèéí 10.1-ä çààñàí êîìèññûí ä¿ãíýëòèéã ¿íäýñëýí õºãæëèéíáýðõøýýëòýé õ¿¿õýä áîëîí èðãýíèéã á¿ðòãýí ¿íýìëýõ îëãîõ ¿¿ðãèéã àéìàã,ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãûí Òàìãûí ãàçàð õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí ýðõàøãèéã õàìãààëàõ áàéãóóëëàãûí îðîëöîîòîéãîîð õýðýãæ¿¿ëíý./Ýíý õýñãèéã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèà𠺺ð÷ëºííàéðóóëñàí/ 10.3. Àéìàã, ä¿¿ðãèéí ýìíýëýã õºäºëìºðèéí ìàãàäëàõ êîìèññ íü íàðèéíìýðãýæëèéí /äîòîð, ìýäðýë, ìýñ çàñàë, åðºíõèé ýì÷/, íèéãìèéí äààòãàëûíìàãàäëàã÷ ýì÷, àéìàã, ä¿¿ðãèéí íèéãìèéí õàëàìæèéí áàéãóóëëàãûí áîëîí àæèëîëãîã÷èä, õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ áàéãóóëëàãûíòºëººë뺺ñ á¿ðäýíý./Ýíý õýñãèéã 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìñýí//Ýíý õýñãèéí äóãààðò 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàðººð÷ëºëò îðñîí/ 30
  • 10.4.Ýíý õóóëèéí 10.2-ò çààñàí ¿íýìëýõ íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õýäáà èðãýí õóóëü òîãòîîìæèä çààñàí ýðõýý ýäëýõ, íèéãìèéí õàëàìæèéí¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõ ¿íäñýí áàðèìò áîëíî./Ýíý õýñýãò 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìýëò îðñîí//Ýíý õýñãèéí äóãààðò 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàðººð÷ëºëò îðñîí/ 10.5.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé òàëààðõè ñòàòèñòèê ìýäýýëëèéã ñóì,ä¿¿ðýã, àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãûí Òàìãûí ãàçàð ãàðãàæ, ¯íäýñíèéñòàòèñòèêèéí ãàçàðò ºãíº./Ýíý õýñãèéí äóãààðò 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàðººð÷ëºëò îðñîí/ 10.6.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé ¿íýìëýõèéí çàãâàð, ò¿¿íèéã îëãîõæóðìûã íèéãìèéí õàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í, àëáàí¸ñíû ñòàòèñòèê ìýäýýëëèéí ìàÿãòûã ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí ãàçðûí äàðãàáàòàëíà./Ýíý õýñãèéí äóãààðò 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèàðººð÷ëºëò îðñîí/ ÃÓÐÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝà պãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé íèéãìèéí õàìãààëëûí òàëààðõè àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòíû ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã 11 ä¿ãýýð ç¿éë. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé íèéãìèéí õàìãààëëûí òàëààðõè àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòíû ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã 11.1.Íèéãìèéí õàìãààëëûí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâáàéãóóëëàãà íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé íèéãìèéí õàìãààëëûí òàëààðõèòºðèéí áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæèéí õýðýãæèëòèéãçîõèîí áàéãóóëæ, áèåëýëòýä õÿíàëò òàâèíà. 11.2.Íèéãìèéí õàëàìæèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíûáàéãóóëëàãà íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé òàëààðõè õóóëü òîãòîîìæèéíáèåëýëòèéã õàíãàæ òýòãýâýð, òýòãýìæ, òóñëàìæ, õºíãºëºëò, ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõàðãà õýëáýðèéã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ òàëààð ñóäàëãàà õèéõ, ñàíàë áîëîâñðóóëæøèéäâýðëýõ áóþó ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãàä óëàìæëàõ, íèéãìèéí õàëàìæèéí ¿éëàæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûã ìýðãýæèë,àðãà ç¿éí óäèðäëàãààð õàíãàõ, ¿éë àæèëëàãààã íü óÿëäóóëàí çîõèöóóëàõ,òýäãýýðò äýìæëýã, òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõ àðãà õýìæýý àâíà. 11.3.Çàñàã äàðãà õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé íèéãìèéí õàìãààëëûíòàëààð òóñ òóñûí ýðõ õýìæýýíèé õ¿ðýýíä äîð äóðäñàí ¿¿ðýã õ¿ëýýíý: 11.3.1.ñóì, ä¿¿ðýã, õîðîîíû Çàñàã äàðãà õºãæëèéí áýðõøýýëòýéèðãýíèé íèéãìèéí õàìãààëëûí òóõàé õóóëü òîãòîîìæèéí õýðýãæèëòèéã òóõàéíøàòíû èðãýäèéí Һ뺺ëºã÷äèéí Õóðàëòàé õàìòðàí çîõèîí áàéãóóëàõ, ýíý 31
  • õóóëèéí 3 äóãààð ç¿éëä çààñàí èðãýíèéã íèéãìèéí õàìãààëëûí ¿éë÷èëãýýíäõàìðóóëàõ àñóóäëààð õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãàä ñàíàë òàâüæ øèéäâýðë¿¿ëýõ,ñóðãàëòàä õàìðóóëàõ, óðëàã ñî¸ë, áèåèéí òàìèð, îëîí íèéòèéí àðãà õýìæýýíäîðîëöóóëàõ;/Ýíý çààëòàä 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû ºäðèéí õóóëèà𠺺ð÷ëºëò îðñîí/ 11.3.2.àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãà õºãæëèéí áýðõøýýëòýéèðãýíèé íèéãìèéí õàìãààëëûí àñóóäëààð îðîí íóòãèéí õýìæýýíä àâàõ àðãàõýìæýýíèé ñàíàë áîëîâñðóóëæ, èðãýäèéí Һ뺺ëºã÷äèéí Õóðàëä îðóóëàõ, ýíýòàëààð áàðèìòëàõ õóóëü òîãòîîìæèéí õýðýãæèëòýä õÿíàëò òàâüæ, áèåëýëòèéãõàíãóóëàõ àðãà õýìæýý àâàõ. 11.4.Àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãàä àæèëëàæ áàéãààä õºãæëèéíáýðõøýýëòýé áîëñîí èðãýíä òóõàéí áàéãóóëëàãà òóñëàìæ, äýìæëýã ¿ç¿¿ëíý. 11.5.Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé àæèëëàæ áàéñàí àæ àõóéí íýãæ,áàéãóóëëàãà íü ººð÷ëºí çîõèîí áàéãóóëàãäñàí áóþó òàòàí áóóãäñàí áîë ò¿¿íèéýðõ, ¿¿ðãèéã õ¿ëýýæ àâñàí ýòãýýä ýíý õóóëèéí 11.4-ò çààñàí ¿¿ðãèéã õýðýãæ¿¿ëíý. 12 äóãààð ç¿éë. Òºðèéí çîõèõ áàéãóóëëàãûí çàðèì ÷èã ¿¿ðãèéã òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãààð ã¿éöýòã¿¿ëýõ 12.1.Ýíý õóóëüä çààñàí òºðèéí áîëîí íóòãèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãûíçàðèì ÷èã ¿¿ðãèéã õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ òºðèéíáóñ áàéãóóëëàãààð ã¿éöýòã¿¿ëæ, çàðäëûã ãýðýýíèé ¿íäñýí äýýð ñàíõ¿¿æ¿¿ëæáîëíî. ĪЪÂįÃÝÝÐ Á¯ËÝà Áóñàä àñóóäàë 13 äóãààð ç¿éë. Õóóëü òîãòîîìæ çºð÷èã÷èä õ¿ëýýëãýõ õàðèóöëàãà 13.1. Ýíý õóóëèéí 3 äóãààð ç¿éëä çààñàí èðãýíèé íèéãìèéí õàìãààëëûíòóõàé õóóëü òîãòîîìæ çºð÷ñºí ãýì áóðóóòàé ýòãýýäýä õóóëüä çààñíû äàãóóõàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýíý. 13.2. Èðãýíèé õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäàëòûã áóðóó òîãòîîæ òýòãýâýð,òýòãýìæ àâàõ ýðõ ¿¿ñãýñýí àëáàí òóøààëòàíä Íèéãìèéí õàëàìæèéí òóõàéõóóëèéí 35.2-ò çààñíû äàãóó õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýæ, îëãîãäñîí òýòãýâýð,òýòãýìæèéã íºõºí òºë¿¿ëíý.ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍÈÕ ÕÓÐËÛÍ ÄÀÐÃÀ Ö.ÍßÌÄÎÐÆ ХӨГЖЛИЙН БЭРХШЭЭЛТЭЙ ИРГЭДИЙГ ДЭМЖИХ ҮНДЭСНИЙ ХӨТӨЛБӨР /2006 он/ 32
  • Нэг. Нийтлэг үндэслэл Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд өөрсдийн нөөц бололцоогоо хөгжүүлэнамьдралын чанараа дээшлүүлэх, тэдэнд тэгш боломж олгох, нийгмийн ээлтэйорчныг бүрдүүлэхэд дэлхий нийт онцгой анхаарч байна.НҮБ-аас 1993-2002 оныг Ази, Номхон далайн бүсийн хөгжлийн бэрхшээлтэйиргэдийг дэмжих 10 жил болгон зарлаж энэ ажлын хүрээнд Монгол УлсынЗасгийн газар 1998 оноос Тахир дутуу иргэдийн аж байдлыг сайжруулахүндэсний хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж ирсэн. Тахир дутуу иргэдийн аж байдлыг сайжруулах үндэсний хөтөлбөр /1998-2003/-ийг хэрэгжүүлэх хугацаанд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн нийгмийн амьдралдоролцох оролцоо дээшилж тэдний эрхийг хангах талаар нийгмийн сэтгэл зүйдэерэг хандлага бүрэлдсэн гэж Засгийн газар дүгнэсэн.2003-2012 онд Ази, Номхон далайн бүсийн хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийгдэмжих хоѐр дахь 10 жилийн ажлын хүрээнд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийнбүрэн оролцоог хангасан, ая тухтай, хүний эрхэд тулгуурласан нийгмийгцогцлон бүрдүүлэх талаархи үйл ажиллагааны “Бивакогийн мянганы хөтөлбөр”-ийг НҮБ-ын Ази, Номхон далайн бүсийн эдийн засаг, нийгмийн комиссоосбаталсан.“Бивакогийн мянганы хөтөлбөр”-ийг хэрэгжүүлэхийн тулд хөгжлийнбэрхшээлтэй иргэдийн тэгш боломжийг хангах, эрхийг нь хүндэтгэх, боломж,чадавхийг нь нэмэгдүүлэх, тэднийг хөгжүүлэхэд чиглэсэн хууль тогтоомж,үндэсний хөтөлбөр, төлөвлөгөөг боловсруулан хэрэгжүүлэхийг НҮБ-аас бүсийнулс орнуудын Засгийн газарт зөвлөсөн билээ.Монгол Улс 2005 оны байдлаар 2562.4 мянган хүн амтай байгаагийн 2.8 хувьбуюу 69263 нь хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн байна.Хөгжлийн бэрхшээлтэй нийт иргэдийн 55.2 хувийг эрэгтэйчүүд, 44.8 хувийгэмэгтэйчүүд эзэлж байна. Тэдний 35.5 хувь нь төрөлхийн, 64.5 хувь нь олдмолшалтгааны улмаас хөгжлийн бэрхшээлтэй болсон иргэд байна.2004 оны байдлаар хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн дөнгөж 26.4 хувь хөдөлмөрэрхэлж байгаа нь тэдний амьжиргааны түвшинд сөргөөр нөлөөлж байна.Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд халамжийн үйлчилгээнд хамрагдах сонирхол,бэлэнчлэх сэтгэлгээ их байгаагаас тэдэнд өөрсдийн нөөц бололцоогоо дайчланхөгжүүлж амьдрах идэвх, чармайлт хангалтгүй байна.Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний хязгаарлагдмал чадавхи боломжийг ойлгожхүндэтгэх, онцлог хэрэгцээнд нь тулгуурласан үйлчилгээг сайжруулах замаартэднийг дэмжин хөгжүүлэх, үүнд нийгмийн сэтгэл зүйг төлөвшүүлэхшаардлагатай байна.Энэхүү хөтөлбөр нь хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд ээлтэй орчинг бүрдүүлэхзамаар нийгмийн амьдралд идэвхтэй оролцох оролцоог нь нэмэгдүүлэхэд 33
  • чиглэгдэж байгаагаараа нийгмийн хамгаалал, аж байдалд нь түлхүү анхаарсанөмнөх хөтөлбөрөөс ялгаатай юм.Хөтөлбөрийг НҮБ-аас баталсан Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд адил тэгшболомж олгох тухай үлгэрчилсэн журам, Олон Улсын ХөдөлмөрийнБайгууллагын 159 дүгээр тогтоолоор батлагдсан Тахир дутуу иргэдийнхөдөлмөр эрхлэлт, нөхөн сэргээлтийн талаархи конвенц, Бивакогийн мянганыхөтөлбөрийн үзэл санаанд нийцүүлэн боловсруулсан болно.Хоѐр. Хөтөлбөрийн зорилго Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн ая тухтай амьдрах, хөгжих боломжийгнэмэгдүүлэх, эрхийг нь хүндэтгэсэн нийгмийн орчинг бүрдүүлэхэд төр, иргэнийнийгэм болон хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийг оролцуулахад чиглэгдэнэ.Гурав. Хөтөлбөрийн зарчим· Тэгш байдлын зарчимХөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийг жирийн иргэдийн нэгэн адилаар нийгмийнамьдралд эрх тэгш оролцуулах боломжийг тусгасан байна.· Боломж олгох зарчимХөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд өөрсдийгөө хөгжүүлэх боломжийг олгосонбайна.· Дэмжлэг үзүүлэх зарчимНийгмийн зүгээс хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийг дэмжих ээлтэй орчингбүрдүүлэхэд чиглэгдсэн байна.· Бодлогыг уялдуулах зарчимХөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийг дэмжих төрийн бодлогыг эдийн засаг,нийгмийн хөгжлийн чиг хандлага, салбарын хөгжлийн бодлоготой уялдуулсанбайна.· Хүртээмжтэй байх зарчимХөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийг нийгмийн хөгжлийн аливаа үйл явцад бүрэнхамруулж, түүний үр шимийг хүртэх нөхцөлийг бүрдүүлсэн байна.Дөрөв. Хөтөлбөрийн хугацаа, санхүүжилтХөтөлбөрийг 2 үе шаттайгаар хэрэгжүүлнэ: Нэгдүгээр үе шат 2006-2008 он; Хоѐрдугаар үе шат 2009-2012 он. Хөтөлбөрийн санхүүжилтийг дараахь эх үүсвэрээс бүрдүүлнэ: 1) улсын болон орон нутгийн төсвөөс хуваарилсан хөрөнгө; 34
  • 2) хандивлагч орон, олон улсын байгууллагын тусламж, хандив, зээл; 3) төрийн болон төрийн бус байгууллага, аж ахуйн нэгж, иргэдийнтусламж, хандив 4) гадаад, дотоодын хөрөнгө оруулалт; 5) бусад эх үүсвэр.Тав. Хөтөлбөрийн зорилт1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн улс орны хөгжилд оруулах хувь нэмрийгүнэлж төрийн болон төрийн бус байгууллага, аж ахуйн нэгж, байгууллага, хамтолон, гэр бүл, иргэдийн санал санаачилгыг дэмжих замаар нийгэмд хөгжлийнбэрхшээлтэй иргэдийн талаархи эерэг хандлагыг төлөвшүүлэх.2. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд ээлтэй дэд бүтцийг сайжруулан мэдээлэлхарилцааны технологийг хөгжүүлэх.3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн хөдөлмөр эрхлэлтийг нэмэгдүүлэх аргахэмжээг өргөжүүлэх.4. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн сурч боловсрох, мэдээллээр хангагдахорчинг сайжруулах.5. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн чадавхийг нэмэгдүүлэх замаар тэднийнийгмийн хамгааллыг сайжруулах.6. Хөгжлийн бэрхшээлтэй болохоос урьдчилан сэргийлэх үйл ажиллагаагнэмэгдүүлж, тэдний бие бялдар, мэдрэхүй, сэтгэц, оюун санаа, эрүүл мэндийнсэргээн засалтын үйлчилгээг сайжруулах.Зургаа. Хөтөлбөрийн үйл ажиллагааны үндсэн чиглэлЗорилт 1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн улс орны хөгжилд оруулах хувьнэмрийг үнэлж төрийн болон төрийн бус байгууллага, аж ахуйн нэгж,байгууллага, хамт олон, гэр бүл, иргэдийн санал санаачилгыг дэмжих замаарнийгэмд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн талаархи эерэг хандлагыгтөлөвшүүлэх.Үр дүн 1.1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн улс орны хөгжилд оруулах хувьнэмрийг үнэлж, тэдэнд хандах нийгмийн эерэг орчин бүрдсэн байна.Үйл ажиллагаа1.1.1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнтэй зохистой харьцах, түүнчлэн тэднийгялгаварлах, хүчирхийлэх аливаа хэлбэрийг устгахад чиглэсэн сурталчилгааныажил хийх, нийгмийн ажилтан болон сургалтын байгууллагын ажилтныг үешаттайгаар энэ чиглэлийн сургалтад хамруулах; 35
  • 1.1.2. Бодлого боловсруулагч, шийдвэр гаргагчдад хөгжлийн бэрхшээлтэйиргэдийн онцлог байдлын талаар мэдлэг олгох чиглэлээр сурталчилгаа хийх;1.1.3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн талаар авах гэж буй арга хэмжээнийтухай хэлэлцүүлгийг нийгмийн бүх түвшинд өрнүүлэх;1.1.4. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд тулгамдаж байгаа шийдвэрлэвэл зохихасуудал, эрхийн талаар судалгаа хийх;1.1.5. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдтэй зүй бусаар харьцах, үл хайхрах,тоомсорлохгүй байх, гадуурхах явдлыг таслан зогсооход чиглэсэн сурталчилгаахийх.Үр дүн 1.2. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний үүсгэл санаачилгын байгууллагынчадавхийг бэхжүүлэх замаар тэдний нийгмийн амьдралд оролцох оролцоонэмэгдсэн байна.Үйл ажиллагаа1.2.1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн үүсгэн санаачилсан төрийн бусбайгууллагын чадавхийг бэхжүүлэхэд төрөөс арга зүй, мэдээллээр дэмжлэгүзүүлэх;1.2.2. Төрийн болон төрийн бус байгууллагын хамтын ажиллагааг сайжруулах,хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн талаар баримтлах бодлогын баримт бичигболовсруулах, түүнийг хэрэгжүүлэх үйл ажиллагаанд иргэний нийгэм хөгжлийнбэрхшээлтэй иргэдийн оролцоог хангах;1.2.3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнийг хөгжүүлэх, тэдний нийгмийнхамгааллыг сайжруулах чиглэлээр олон улсын болон бүсийн байгууллагатайхамтран ажиллах;1.2.4. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн талаар Засгийн газраас хэрэгжүүлэхзарим арга хэмжээг гэрээний үндсэн дээр гүйцэтгүүлэх асуудлыг судланхэрэгжүүлэх;1.2.5. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний эрх ашгийг хамгаалах, хөгжүүлэхчиглэлээр зохион байгуулагдах олон улсын болон бүсийн уралдаан тэмцээн,хурал зөвлөлгөөнд тэдгээрийг төлөөлөн оролцох иргэний нийгмийнбайгууллагад дэмжлэг үзүүлэх.Зорилт 2. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд ээлтэй дэд бүтцийг сайжруулан,мэдээлэл харилцааны технологийг хөгжүүлэх.Үр дүн 2.1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн чөлөөтэй саадгүй зорчихболомжийг бүрдүүлсэн барилга байгууламж, зам талбайг томоохон хотуудадбий болгоно.Үйл ажиллагаа 36
  • 2.1.1. Нийтээр цуглардаг гудамж, талбайд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдсаадгүй зорчиход зориулсан зам, замын тэмдэг, дуут дохиог бий болгох;2.1.2. Шинээр баригдаж байгаа барилга байгууламж болон эмнэлэг, үзвэр,үйлчилгээ, худалдаа, олон нийтийн байгууламжид хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдчөлөөтэй зорчих нөхцөлийг бүрдүүлсэн дэд бүтцийг бий болгох;2.1.3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд олноор сурдаг сургуулийн барилгыг тусгайтоноглолоор хангах;2.1.4. Сэргээн засалтын чиглэлээр ажилладаг төрийн үйлчилгээнийбайгууллагад хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд чөлөөтэй саадгүй зорчих дэдбүтцийг жишиг байдлаар бий болгох.Үр дүн 2.2. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн мэдээлэл хүртэх боломж сайжирч,мэдээлэл, харилцаа холбооны тоног төхөөрөмжийн хангамжийг нэмэгдүүлнэ.Үйл ажиллагаа2.2.1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн мэдээлэл хүртэх боломжийгсайжруулах, ном, сонин, сэтгүүл, интернетийн хэрэглээг нэмэгдүүлэх;2.2.2. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд зориулсан мэдээлэл, харилцаа холбоонытусгай техник, компьютерийн хангамжийг нэмэгдүүлэх;2.2.3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд зориулсан компьютерийн программхангамжийн нийлүүлэлт, хэрэглээг сайжруулах;2.2.4. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд зориулсан телевизийн нэвтрүүлэг бэлтгэх,кино бүтээх, сурталчилгааны үйл ажиллагааг өргөжүүлэх асуудлыг судланхэрэгжүүлэх.Зорилт 3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн хөдөлмөр эрхлэлтийг нэмэгдүүлэхарга хэмжээг өргөжүүлэх.Үр дүн 3.1.Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийг хөдөлмөрийн зах зээлд эрэлтхэрэгцээтэй мэргэжил эзэмших, ур чадвараа дээшлүүлэхэд чиглэсэнмэргэжлийн сургалтын чанар, хүртээмж сайжирсан байна.Үйл ажиллагаа3.1.1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний хэрэгцээ шаардлагад үндэслэн тэднийгмэргэжлийн сургалтад хамруулах, шинээр мэргэших, хос мэргэжил эзэмшихсургалтыг зохион байгуулах;3.1.2. Онцлог хэрэгцээ шаардлагад нийцсэн тоног төхөөрөмж бүхий сургалтынтөвийг бүсийн төвийг түшиглэн байгуулах;3.1.3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийг ажлын байран дээр сургах сургалтыгажил олгогчдын дэмжлэгтэйгээр зохион байгуулах; 37
  • 3.1.4. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн дунд бизнес эрхлэх, удирдах ур чадварэзэмшүүлэхэд чиглэсэн сургалт явуулах, уг чиглэлээр зөвлөгөө өгөх үйлчилгээгхөгжүүлэх;3.1.5. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийг бизнес инкубаторт хамрагдах боломжийгөргөжүүлэх;3.1.6. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн авьяас, ур чадварыг нээн илрүүлэх,нийгэмшүүлэхэд чиглэсэн богино хугацааны сургалт, семинар зохион байгуулжбайх.Үр дүн 3.2. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн хөдөлмөр эрхлэлт нэмэгдэж,тэдний хөдөлмөр эрхлэх таатай нөхцөл бий болсон байна.Үйл ажиллагаа3.2.1. Өмчийн бүх хэлбэрийн байгууллага, аж ахуйн нэгжид хөгжлийнбэрхшээлтэй иргэдийг хуульд заасан хувь хэмжээгээр ажиллуулах асуудлыгхамтын хэлэлцээр, байгууллагын дотоод журамд тусгах, хэрэгжилтэд хяналттавих;3.2.2. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд зориулсан үйлдвэрлэл, тусгай ажлынбайр бий болгоход дэмжлэг үзүүлэх эрх зүйн орчинг боловсронгуй болгох;3.2.3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд зориулж ажлын байр гаргасан,үйлдвэрлэл зохион байгуулалтад өөрчлөлт хийж, хөгжлийн бэрхшээлтэй хүнажиллах боломжийг бүрдүүлсэн, ажлын байран дээрх сургалт, ганцаарчилсантусламж, орчуулагчийн үйлчилгээ үзүүлсэн зэрэг ажлын байранд таатай уурамьсгал бүрдүүлэн ажиллаж байгаа ажил олгогчийг дэмжих;3.2.4. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн хөдөлмөр эрхлэлтийг нэмэгдүүлэх үйлажиллагаанд хөдөлмөр, нийгмийн зөвшилцлийн гурван талт байгууллагыноролцоог нэмэгдүүлэх;3.2.5. Богиносгосон цагаар болон гэрээр ажиллах боломжийг бүрдүүлж цалинхөлс, ажлын цагийн уян хатан зохицуулалтыг бий болгох талаар хөдөлмөрийнхууль тогтоомжид тусгах.Үр дүн 3.3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийг хувиараа хөдөлмөр эрхэлж орлогоонэмэгдүүлэхэд нь дэмжлэг үзүүлэх орчинг бүрдүүлнэ.Үйл ажиллагаа3.3.1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүнийгборлуулахад дэмжлэг үзүүлэх үзэсгэлэн, яармаг худалдаа зохион байгуулахсанал санаачилгыг дэмжих;3.3.2. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийг хувиараа хөдөлмөр эрхлэхэд дэмжлэгүзүүлэх үйлчилгээг өргөжүүлэх; 38
  • 3.3.3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд сайн дураараа нэгдэн орлогоо нэмэгдүүлэхсанал санаачилгыг дэмжиж зээл олгох, зөвлөгөө үзүүлэх үйлчилгээг бий болгохасуудлыг судлан хэрэгжүүлэх.Зорилт 4. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн сурч боловсрох, мэдээллээрхангагдах орчинг сайжруулах.Үр дүн 4.1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн хэрэгцээнд тулгуурласанболовсролын тогтолцоо бүрдсэн байна.Үйл ажиллагаа4.1.1. Хөнгөн хэлбэрийн хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийг ердийн сургуульд сурчхөгжих нөхцөл боломжоор хангах замаар тэдний боловсролын түвшингнэмэгдүүлэх;4.1.2. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүдэд зориулсан тусгай анги бүлэгт багшлахсогог зүйч, хэл засалч багш бэлтгэх, тэдгээрийг урамшуулах тогтолцоогшинэчлэх;4.1.3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн онцлог хэрэгцээнд нийцүүлэн анги,танхим, бүлэг, дотуур байрыг тусгай тоног төхөөрөмж, хүүхдийн бие бялдрынболон сэтгэцийн хөгжлийг идэвхжүүлэх тоглоом, хэрэгслээр хангах;4.1.4. Хөгжлийн бэрхшээлийн хүнд хэлбэр /оюун ухааны болон биеэрхтэн/-ийн согогтой хүүхдийг тусгай цэцэрлэг, анги, бүлэгт хамруулантэдний согогийг засах, сэргээхэд чиглэгдсэн сургалтын хөтөлбөрийгболовсруулж хэрэгжүүлэх;4.1.5. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн онцлог хэрэгцээнд нийцсэн сурах бичиг,ном, сургалтын хэрэглэгдэхүүний хангамж, хүрэлцээг нэмэгдүүлэх;4.1.6. Тусгай анги, бүлэгт хамрагдаж байгаа хүүхдийн тасралтгүй суралцахболомжийг бүрдүүлэх зорилгоор тусгай тоног төхөөрөмж бүхий тээврийнхэрэгсэлтэй болгох асуудлыг судлан шийдвэрлэх;4.1.7. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүдийн боловсролын хэрэгцээгтодорхойлох болон амьдралын нөхцөл байдлыг үнэлэх судалгаа хийх, албансургалтад хамрагдаж байгаа хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн сурлагын амжилт,хөгжлийн үнэлгээг тогтмол хийж байх;4.1.8. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн тэтгэлэгт болон хөнгөлөлттэй нөхцөлөөрсурах, сурах бичгээр үнэ төлбөргүй хангагдах зэргээр тасралтгүй суралцахнөхцөлийг бүрдүүлэх.Үр дүн 4.2. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн талаархи статистик мэдээ,мэдээлэл, судалгаа сайжирч, тэдний мэдээллийн хүртээмж нэмэгдсэн байна. 39
  • Үйл ажиллагаа4.2.1. Нас, хүйс, амьжиргааны түвшин болон хөдөлмөрийн чадвар алдалтынтөрөл, хэлбэр зэргээр ангилсан хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн талаархимэдээллийг цуглуулах;4.2.2. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн талаар үйл ажиллагаа явуулдагбайгууллагууд нэгдсэн мэдээллийн сүлжээ байгуулахыг дэмжих;4.2.3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд зориулсан мэдээлэл, харилцаа холбоонышинэ техник, технологийг эзэмшүүлэх чиглэлээр мэргэжлийн боловсон хүчнийгбэлтгэх;4.2.4. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнийг боловсролын үйлчилгээнд тэгшхамруулах, ялангуяа хөдөө орон нутагт бичиг үсэг сургах албан бус болонзайны сургалт зохион байгуулж байгаа иргэний нийгмийн байгууллагын үйлажиллагаанд дэмжлэг үзүүлэх;4.2.5. Олон улсын хэл ярианы стандарт, кодчилол, загварыг ашиглан хөгжлийнбэрхшээлтэй иргэний дохионы хэлийг сайжруулах, боловсронгуй болгох;4.2.6. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд нөхөн үржихүйн талаархи мэдээлэл,сургалт, сурталчилгааг тэдний хэрэгцээнд тулгуурлан хийх, түүнд гэр бүлийнгишүүд, ойр дотны хүмүүсийг нь хамруулах;4.2.7. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд зориулждохионы хэлний орчуулгатайгаар мэдээлэл олгох асуудлыг шийдвэрлэх,шаардлагатай боловсон хүчнийг бэлтгэх.Зорилт 5. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн чадавхийг нэмэгдүүлэх замаартэдний нийгмийн хамгааллыг сайжруулах.Үр дүн 5.1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний хэрэгцээнд тохирсон, чанартай,хүртээмж бүхий нийгмийн хамгааллын тогтолцоо бүрдсэн байна.Үйл ажиллагаа5.1.1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн тэтгэвэр, тэтгэмжийн хэмжээгамьжиргааны доод түвшинтэй уялдуулан нэмэгдүүлэх арга хэмжээг авах;5.1.2. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн хэрэгцээ болон судалгаанд үндэслэнтэдэнд үзүүлэх олон нийтийн оролцоонд түшиглэсэн халамжийн үйлчилгээнийнэр төрлийг боловсронгуй болгож хөгжүүлэх;5.1.3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнийг асарч байгаа хүнд олгож байгаа нөхцөлтмөнгөн тэтгэмжийн хэмжээг үе шаттай нэмэгдүүлэх;5.1.4. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн өөртөө туслах бүлгийн үйл ажиллагаагдэмжих чиглэлээр нийгмийн хамгааллын үйлчилгээг өргөжүүлэх; 40
  • 5.1.5. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд зориулсан төрөлжсөн асрамжийн газрыгбүсийн төвүүдэд байгуулах;5.1.6. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдтэй ажилладаг нийгмийн ажилтны чадавийгсайжруулах;5.1.7. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд төрөөс үзүүлж байгаа нийгмийнхамгааллын үйлчилгээний чанарыг үнэлэх тогтолцоог бий болгох.Үр дүн 5.2. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнийг чадваржуулах, ядууралд өртөжбайгаа хүчин зүйлсийг бууруулах үйл ажиллагаа идэвхжсэн байна.Үйл ажиллагаа5.2.1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн ядууралд өртөж байгаа шалтгаан, түүнднөлөөлөх хүчин зүйлсийг судалж, ядуурлыг бууруулах, амьжиргааны чадавхийгдээшлүүлэх төсөл, хөтөлбөрт зуучлан хамруулах үйл ажиллагааг хэрэгжүүлэх;5.2.2. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний ажлын дадал, авъяасыг дэмжих, зөвлөх,үйлчилгээ үзүүлэх, тэдгээрийг оролцуулан урлаг, спортын арга хэмжээ зохионбайгуулах;5.2.3. Насжилтын асуудлыг хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн нийгмийнхамгааллын үйлчилгээний асуудалтай уялдуулан авч үзэх;5.2.4. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн өөртөө туслах бүлгийн үйл ажиллагаагдэмжих.Зорилт 6. Хөгжлийн бэрхшээлтэй болохоос урьдчилан сэргийлэх үйлажиллагааг нэмэгдүүлж, тэдний бие бялдар, мэдрэхүй, сэтгэц, оюун санаа,эрүүл мэндийн сэргээн засалтын үйлчилгээг сайжруулах.Үр дүн 6.1. Бие махбодь, оюун ухаан, сэтгэл зүй, мэдрэлийн гэмтэл согогүүсэхээс урьдчилан сэргийлэх цогц арга хэмжээг авч хэрэгжүүлсэн байна.Үйл ажиллагаа6.1.1. Эмийн зохистой хэрэглээ, түүнчлэн хүнсний болон хүрээлэн буй орчныаюулгүй байдлын талаар мэдээлэл, сургалт, сурталчилгааг өргөжүүлэх;6.1.2. Осол гэмтэл болон байгалийн аюулаас өөрийгөө болон бусдыгхамгаалах ур чадварыг эзэмшүүлэхэд чиглэсэн үйл ажиллагааг өргөжүүлэн,анхааруулга, санамжийг түгээх;6.1.3. Эрүүл аж төрөх ѐсонд сургах, халдварт болон халдварт бус өвчнөөссэргийлэх зан үйлийг төлөвшүүлэхэд чиглэсэн ухуулга, сурталчилгааг иргэнийнийгмийн дэмжлэгтэйгээр зохион байгуулах; 41
  • 6.1.4. Хөдөлмөр хамгаалал, аюулгүй ажиллагааны горимыг ханган ажиллахталаар ажил олгогчийн хүлээх үүрэг, хариуцлагыг өндөржүүлэх, түүнд тавиххяналтыг сайжруулах;6.1.5. Удамшлын өвчний шалтгааныг тогтоон дараагийн үе удамд дамжихаасхамгаалах арга хэмжээг эрүүл мэндийн байгууллагын дэмжлэгтэйгээрхэрэгжүүлэх;6.1.6. Эрүүл мэндийн талаархи залуу эцэг, эхийн ойлголт мэдлэгийгдээшлүүлж эмгэг согогтой хүүхэд төрөхөөс урьдчилан сэргийлэх.Үр дүн 6.2. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүс бие махбодь, оюун ухаан, сэтгэл зүйнчадварыг нөхөн сэргээх, хэвийн түвшинд хүрэхэд нь туслах, амьдралааөөрчлөхөд дэмжлэг үзүүлэх үйлчилгээ сайжирсан байна.Үйл ажиллагаа6.2.1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний алдагдсан чадварыг нөхөн сэргээх,орлуулах протез, ортопедийн техник, технологийг нэвтрүүлэн ажиллаж байгаахувийн хэвшлийн байгууллагын үйл ажиллагааг дэмжих;6.2.2. Хүнд зэргийн буюу олон хэлбэрийн хөгжлийн бэрхшээлд өртсөн хүмүүстганцаарчилсан тусламж, үйлчилгээг үзүүлэх сайн дурын ажилтныг иргэнийнийгмийн дэмжлэгтэйгээр ажиллуулах;6.2.3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд сэтгэл зүйн сэргээн засах үйлчилгээгүзүүлэх кабинет, төвийг байгуулан ажиллуулах;6.2.4. Сэргээн засалч бэлтгэх, эмч, эмнэлгийн ажилтнуудын дунд сэргээнзасах чиглэлээр тогтмол сургалт зохион байгуулах;Долоо. Хөтөлбөрийн хэрэгжилтэд хяналт тавих,үнэлгээ хийх1. Хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн байдалд хяналт-шинжилгээ, үнэлгээ хийх ажлыгаймаг, нийслэлийн Засаг дарга эрхлэн гүйцэтгэнэ. Хөтөлбөрийн хяналт-шинжилгээ, үнэлгээ хийхдээ төрийн бус байгууллага, иргэдийн оролцоогхангана.2. Хөтөлбөрийн үр дүнг 2008, 2012 онд дараахь шалгуурыг баримтлан дүгнэнэ:1) хүүхэд, өсвөр үеийнхнээс замын хөдөлгөөний осолд орсны улмаасгэмтсэн, нас барсан хүний тоо, нийт хүүхдийн дунд эзлэх хувь;2) хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд зориулж дэд бүтэц бий болгоходзарцуулсан хөрөнгийн хэмжээ;3) нөхөн сэргээлтийн үйлчилгээнд хамрагдсан хөгжлийн бэрхшээлтэйиргэдийн тоо, хөгжлийн бэрхшээлтэй нийт иргэдийн дунд эзлэх хувь; 42
  • 4) мэргэжлийн чиг баримжаа эзэмшсэн хөгжлийн бэрхшээлтэйиргэдийн тоо, хөгжлийн бэрхшээлтэй нийт иргэдийн дунд эзлэх хувь;5) нийгмийн халамж, асрамжийн үйлчилгээнд хамрагдсанхөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн тоо, хөгжлийн бэрхшээлтэй нийт иргэдийндунд эзлэх хувь;6) цэцэрлэг, ясли, сургуульд хамрагдаж байгаа хөгжлийнбэрхшээлтэй хүүхдийн тоо, хөгжлийн бэрхшээлтэй нийт хүүхдийн дунд эзлэххувь;7) протез, ортопедийн үйлчилгээний төрөл, чанарын өсөлтийнбайдал;8) нийгмийн халамжийн сангаас халамжийн тэтгэвэр, тэтгэмж авчбайгаа хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний тоо, зарцуулж байгаа хөрөнгө;9) хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд зориулсан тусгай мэдээлэл,харилцаа холбооны техник, технологид зарцуулсан хөрөнгийн хэмжээ. -----оОо----- ХӨГЖЛИЙН БЭРХШЭЭЛТЭЙ ХҮҮХДИЙН ОРОЛЦООГ ДЭМЖИХ ДЭД ХӨТӨЛБӨР /2006 он/Нэг. Нийтлэг үндэслэл2001–2006 онд улсын хэмжээнд хийсэн судалгаанаас үзэхэд хөгжлийнбэрхшээлтэй хүүхдийн талаар олон улсын жишиг ангиллын дагуу нарийвчилангаргасан бүртгэл, төрөлжүүлсэн мэдээллийн сан Монгол Улсад одоог хүртэлбайхгүй байна.Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн эрүүл мэнд нь эмзэг асуудлын нэг юм.Хүүхдийн хөгжлийн бэрхшээл гол төлөв бага насанд илэрдэг боловч зөвоношлох, эмчлэх үйл ажиллагаа чанартай хийгдээгүйн улмаас олон хүүхэдэдгэрэх боломжоо алддаг байна. Орон нутагт хүүхдийн эмчилгээ, эмийнхангамж муу байгаагаас хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд зайлшгүй шаардлагатай 43
  • эм, тариаг удаан хугацаагаар хэрэглэж чадалгүй өвчин нь хүндрэх явдалажиглагдаж байна.Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн 50 гаруй хувь нь бага насандаа сургуульдсуралцдаг боловч анги дэвших тутам энэ үзүүлэлт 14 хувь болтлоо буурчбайгаа нь тэднийг суралцахад шаардлагатай нийгэм-сэтгэл зүйн тааламжтайорчин сургалтын байгууллагад бүрдэж чадаагүй байгаатай холбоотой юм. Ороннутагт хөгжлийн бэрхшээлтэй хуухэд суурь боловсрол эзэмших боломжхязгаарлагдмал хэвээр байна.Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн 66.4 хувь нь орлогын эх үүсвэргүй буюу амбүлийн нэг гишүүнд ногдох орлогын хэмжээ нь амьжиргааны баталгаажих доодтүвшингээс бага байгаа өрхөд амьдардаг.Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн хэдэн хувь нь нийгмийн халамж, үйлчилгээндхамрагддаг, энэхүү хэмжээ нь хэрхэн өөрчлөгдөж байгааг улсын хэмжээндтодорхойлдоггүй байна.Нийгэм–эдийн засгийн олон шалтгааны улмаас хөгжлийн бэрхшээлтэйхүүхэдтэй өрх, гэр бүлийн орлого доогуур түвшинд байгааг судалгааны дүнхаруулсан бөгөөд энэ нь хүүхдийн эрх, эрэлт хэрэгцээг хангахад саад учруулжулмаар хүчирхийллийн хэлбэр болдог байна.Эрүүл мэнд, боловсрол, нийгмийн халамж, хамгаалал, эрх зүй болон сэргээнзасах үйлчилгээний нэр төрөл, хүртээмж, чанар хангалтгүйн улмаас хүүхэдөөртөө тохиолддог хүндрэл, бэрхшээл, зарим талаар бусдаас дутуу дулимагбайгаа байдлаа мэдэрч, өөрийгөө нийгмийн орчноос тусгаарлах, нөгөөтэйгүүртохирсон тохироогүй дэмжлэг, туслалцааг хэт бэлэнчлэх, мэдлэг, мэдээллийнзөрүүг ухаарахын оронд тулган шаардах, өлсгөлөн зарлах зэрэг үзэл бодлооилэрхийлэх оновчтой бус арга хэлбэрийг сонгож байна. Энэ нь тэдэнд хандаххандлага, харилцаа, үйлчилгээнд гарсан зөрчлийг шуурхай, шударгашийдвэрлэдэг арга зам болон түүнд суралцах арга зүй үгүйлэгдсэний илрэлмөн.Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд сэтгэл санааны хувьд өөрийгөө жолоодох,ирээдүйд итгэх, тэднийг гадуурхан хайхрамжгүй ханддаг байдлыг арилгах, хүнхүнээ хүндэтгэх зэрэг ѐс зүйн зөв чиг хандлагыг төлөвшүүлэхэд биечлэноролцох шаардлага байсаар байна.2006 оны 4 дүгээр сард Улаанбаатар хотноо зохион байгуулсан хөгжлийнбэрхшээлтэй хүүхдийн асуудлаархи “Хамтдаа хөгжицгөөе” хүүхдийн Үндэснийчуулганаас хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдэд тулгамдаж байгаа асуудал ньнийгмийн хөгжлийн асуудлын хавсарга болсноос шийдвэрлэх явцад эзэнгүйдэхявдал ердийн үзэгдэл боллоо гэж үзсэн байна.Нийгмийн хөгжлийн явцад хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн аж байдлыгсайжруулах үйл хэрэгт тэдний оролцоо, эцэг эх, нийгэм, хамт олны хандлага,хариуцлагыг нэмэгдүүлэх цогц, тогтвортой ажиллагаа, зохицуулалтыг хангасанхөтөлбөр хэрэгжүүлэх шаардлагатай байгаа нь харагдаж байна. 44
  • Хоѐр. Дэд хөтөлбөрийн зорилго, зарчим2.1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд хувь хүн, нийгмийн гишүүний хувьд өөрийнсонголт, үзэл бодол, үнэт зүйлстэй байх, бие даасан аливаа үйлдлийнхээ төлөөхариуцлага хүлээх тэдгээрийн чадамж, чадварыг хөгжүүлэх, нийгмийнамьдралд оролцох оролцоог хөхиүлэн дэмжих орчин, нөхцөлийг бүрдүүлэхэдэнэхүү хөтөлбөрийн зорилго оршино.2.2. Дэд хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхдээ дараахь зарчмыг баримтална: а) хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдэд амьдрах, эсэн мэнд хөгжих, эрхээхамгаалуулах, нийгмийн амьдралд оролцоход шаардлагатай мэдээлэлхүртээмжтэй байх; б) хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд санаа бодлоо илэрхийлэх боломжтой байх; в) хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд ялгаваргүйгээр гэр бүл, сургууль, хамт олныдунд шийдвэр гаргахад оролцохыг хүлээн зөвшөөрдөг байх; г) хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд өөрийн болон нийгмийн сайн сайханхөгжлийн төлөө үйл ажиллагаа явуулдаг байгууллагад эвлэлдэн нэгдэх, үүсгэнбайгуулахад насанд хүрэгчдийн туслалцаа, дэмжлэгийг авдаг байх.Гурав. Дэд хөтөлбөрийн зорилт, үр дүн, үйл ажиллагааЗорилт 1. Улс болон орон нутгийн нийгэм, эдийн засгийн хөгжлийн бодлого,хөтөлбөрийн хэрэгжилтэд хүүхдийн оролцох чадварыг нэмэгдүүлнэ.Үр дүн. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд санал бодлоо илэрхийлэх боломжбүрдсэн байна.Үйл ажиллагаа3.1.1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн онцлогт нийцсэн хэлбэрээр мэдээлэлөгөх, санал бодлыг нь хүлээн авах зорилгоор хүүхдийн эрхийн тухай болоннийгмийн амьдралын талаархи танин мэдэхүйн ном, гарын авлага,хялбаршуулсан сонин, сэтгүүл гарган харилцан мэдээлэх ажлыг зохионбайгуулах;3.1.2. Улсын болон орон нутгийн статистикийн мэдээ, судалгаанд тулгуурланхүүхдийн аж байдлыг хянах, үнэлэх үйл ажиллагаанд хүүхэд оролцох хүрээтогтоох;3.1.3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн эрхийн хэрэгжилт, тэдэнд үзүүлж байгаатусламж, үйлчилгээний хүртээмж, эрэлт хэрэгцээний талаар судалгаа, хяналт-шинжилгээ, үнэлгээг тогтмол явуулж цаашид авах арга хэмжээг тодорхойлох;3.1.4. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн онцлогийг олон нийтэд таниулах, угасуудлаар “Хүүхдийн хөрөг” нэвтрүүлэг, нийтлэлийг нэмэгдүүлэх, телевизийнхүүхдийн нэвтрүүлэгт дохионы хэлний орчуулга оруулах арга хэмжээ авах; 45
  • 3.1.5. Жил бүр ижил төрлийн хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн, 5 жил тутамдхөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн асуудлаархи хүүхдийн чуулга уулзалт зохионбайгуулж хүүхдийг шийдвэр гаргах түвшинд оролцох болон шийдвэрт үнэлгээ,дүгнэлт өгөх, санал дэвшүүлэх соѐлд сургах.Үр дүн. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд аливаа үйл ажиллагаанд оролцох ээлтэйорчин, дэд бүтэц байгуулах эхлэл тавигдсан байна.Үйл ажиллагаа3.1.6. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд аюулгүй зорчих хаалга, шат, бие засахгазрыг нэн тэргүүнд хүүхдийн байгууллагын орчинд бий болгох ажлыг үе шаттайтөлөвлөн зохион байгуулах;3.1.7 Хүүхдийн хөгжлийн бэрхшээлийн төрөл, хэлбэрийн ангиллаар өсөлт,хөгжлийн онцлог, эрүүл ахуйн стандартад нийцсэн ширээ, сандал, ор, сурахбичиг, тавилгын хангамжийг нэмэгдүүлэх чиглэлээр үндэсний үйлдвэрлэлийгдэмжих бодлого явуулах; 3.1.8. Хүүхдийн хөгжлийн бэрхшээлийн онцлогт нийцсэн урлаг, спортынуралдаан, тэмцээний хүрээг өргөжүүлэх замаар оролцоог нэмэгдүүлэх;3.1.9. Хүүхдийн сургалт, урлаг, спорт, хөдөлмөр-дадлын уралдаан, тоглоом,наадамд шаардлагатай тусгай хэрэглэлийг хүүхдэд хуваарилах, хүргэх,тэдгээрийн ашиглалтад хяналт тавих ажлыг хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийнтөрийн бус байгууллагаар гүйцэтгүүлэх;3.1.10. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд гэр бүл, хамт олноороо амрах,сувилуулах, зугаалах, тоглох бололцоотой зуслан, амралт, сувиллын газаражиллуулах иргэд, байгууллагын санаачилгад дэмжлэг үзүүлэх; Зорилт 2. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн оролцоог хангах бүтцийгбэхжүүлж үйл ажиллагааг тогтворжуулна. Үр дүн. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн оролцоог хангах олон нийтийнтүншлэл, хамтын ажиллагаа өргөжсөн байна.Үйл ажиллагаа3.2.1. Хүүхдийн хөгжлийн бэрхшээлийн төрөл, хэлбэрийн ангилалд нийцсэн үйлажиллагаа явуулдаг амьдрах чадварын клуб, хөдөлмөр-сургалтын төв, бэлгийнболовсрол олгох кабинет, урлаг, спортын секц, дугуйлан байгуулан ажиллахсанаачилгыг идэвхжүүлэх;3.2.2. Сэтгэл зүйч, нийгмийн ажилтан, багш, эмч, сувилагч бэлтгэдэг их, дээдсургуулийн оюутны зуны дадлагыг “Оюутны сайн дурынхны (Хөдөлгөөн-Хэрэглээ-Хөгжилд туслагч) баг”-ийн хэлбэрээр явуулахад дэмжлэг үзүүлэх;3.2.3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд нийгэм, хамт олны дунд орох, эвлэлдэннэгдэх боломжийг нэмэгдүүлэх зорилгоор оюутны “Сайн дурынхны баг”-ийг 46
  • хүүхэд хамгааллын болон хүүхдийн өөрийн удирдлагын байгууллагадажиллуулах асуудлыг дэмжих;3.2.4. Сум, дүүрэг, баг, хороонд хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн эрхийгхамгаалах, шийдвэр гаргах түвшинд тэдний саналыг хүргэх “Хүүхдийн элч”ажиллуулах.Зорилт 3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэдтэй эцэг, эх, асран хамгаалагч болонхүүхдийн төлөө ажил, үйлчилгээ эрхэлдэг ажилтны чадавхийг бэхжүүлнэ.Үр дүн. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдэд хандах хандлага, тэдний өмнө хүлээххариуцлага бүх түвшинд нэмэгдэж хүүхдийн төлөө байгууллагын үйлажиллагааны үр нөлөө дээшилнэ.Үйл ажиллагаа3.3.1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэдтэй эцэг, эхийн холбоодын үйл ажиллагаагидэвхжүүлэх чиглэлээр зөвлөх үйлчилгээг бий болгох;3.3.2. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэдтэй зүй бусаар харьцах, үл хайхрах,залхаах, зодож шийтгэх, хүчирхийлэхийг хориглосон, үл тэвчсэн нийгмийнсэтгэл зүйг төлөвшүүлэн сурталчлах;3.3.3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн эрхийн талаар нийгмийн болонхүүхдийн эрхийн ажилтан, багш нарт сургалт зохион байгуулж мэдээллээрхангах;3.3.4. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн хөгжил, хамгааллын чиглэлээражилладаг ажилтны ур чадварыг нэмэгдүүлэх, тодорхой асуудлаармэргэшүүлэх;3.3.5. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдэд олгодог протез, ортопедийн туслаххэрэглэлийг засах, сэлбэх, шинэчлэх, ашиглах сургалт зохион байгуулдагсургагч бэлтгэх;3.3.6. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн эцэг, эх, асран хамгаалагчдыг нөхөнсэргээх эмчилгээний арга барилд сургах сургалт, сурталчилгааг өргөжүүлэх;3.3.7. Нийгэм хамт олонд тулгуурласан сэргээн засах хөтөлбөрийн ажилтан,хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэдтэй ажилладаг хүмүүст зориулан мэдээлэл,туршлага солилцох уулзалт, зөвлөлгөөн, семинарыг тогтмол зохион байгуулах;3.3.8. Олон улсын чиг хандлагад нийцүүлэн аймаг, нийслэлийн эрүүл мэндийнтөв, нэгдлийг түшиглэн хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн “хөдөлгөөн засалч,ахуйн хэрэглээний сургагч, нийгмийн ажилтан, хэл засалч-сэтгэл зүйч, сурганхүмүүжүүлэгч”-дийг багаар ажиллуулах менежментийг нэвтрүүлэх.Зорилт 4. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн оролцоог хөхиүлэн дэмжсэн нийгэм,соѐлын таатай орчин бүрдүүлнэ. 47
  • Үр дүн. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн оролцооны эрхийг хэрэгжүүлэх таатайорчин бүрдүүлэгч байгууллага, хамт олон, иргэдийн санаачилга өрнөсөн байна.А. Эрүүл мэндийн салбараас үзүүлэх дэмжлэг3.4.1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн сэргээн засах эмчилгээнд ерөнхийболон тусгай аргачлал боловсруулан нэвтрүүлэх;3.4.2. Хүүхдийн бэрхшээлийн өвөрмөц хэрэгцээнд шаардлагатай амин дэмээрбаяжуулсан хоол тэжээлийг нэмэгдүүлэх, хоолны сувилал ажиллуулах санал,санаачилгыг дэлгэрүүлэх;3.4.3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд хэрэглэх зарим эмийг зайлшгүйшаардлагатай эмийн жагсаалтад оруулах;3.4.4. Эмнэлэг, сувилал, биеийн тамир, чийрэгжилтийн тасаг, кабинетаасбүрдсэн “Сэргээн заслын цогцолбор”-ыг бүсийн оношилгоо, эмчилгээний төвийндэргэд байгуулах санал боловсруулж улсын төсөв болон гадаад, дотоодынхандивлагчдын хөрөнгөөр санхүүжүүлэх асуудлыг судалж шийдвэрлэх;3.4.5. Хүүхдэд хөгжлийн хоѐрдогч, гуравдагч бэрхшээл үүсэхээс урьдчилансэргийлэх зорилгоор орон нутагт эрүүл мэндийн урьдчилан сэргийлэх үзлэгийгтогтмол явуулах.Б. Боловсролын салбараас үзүүлэх дэмжлэг3.4.6. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн сургалтад ногдох хувьсах зардлыннорматив хэмжээг нэмэгдүүлэх, цэцэрлэг, сургуулийн багшийн ажлынүнэлгээний хэлбэрийг өөрчлөх, урамшууллыг боловсронгуй болгож шинэчлэх;3.4.7. Ердийн сургуулиас тусгай сургуульд шилжүүлдэг тогтолцоог тусгайсургуульд 3 хүртэл жил суралцаж зохих чадамж, чадварын боломжид хүрсэнсурагч ерөнхий боловсролын сургуульд шилждэг болгон өөрчлөх;3.4.8. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийг сургуульд тэгш хамруулан сургахбодлогыг хэрэгжүүлж, тэдгээрийн сургууль завсардалтыг бууруулах;3.4.9. “Сурагчийн өдрийн цай“ хөтөлбөрт хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийнвитаминжуулалтын зардлыг нэмж тусгах асуудлыг судлах;3.4.10. Хүнд хэлбэрийн эмгэгтэй хүүхдийн хэрэгцээнд тулгуурлан танхимынболон гэрийн сургалт хосолсон хөтөлбөр боловсруулах;3.4.11. Хөгжлийн бэрхшээлтэй ахлах ангийн сурагчдыг гадаад хэл,компьютерийн сургалтад хамруулж, мэргэжлийн болон дээд боловсролэзэмших боловсролын байгууллагад суралцахад нь бэлтгэх хөтөлбөрхэрэгжүүлэх;3.4.12. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн хэрэгцээнд зориулсан брайл, аудио,видео ном, сурах бичгийн хүртээмжийг нэмэгдүүлэх арга хэмжээ авах; 48
  • 3.4.13. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд, залуучуудын онцлогт зориулсанбялдаржуулах буюу “Сэргээн засалт”-ын танхимыг орон нутагт байгуулах.В. Нийгмийн хамгааллын салбараас үзүүлэх дэмжлэг3.4.14. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн халамжийн үйлчилгээний нэр төрлийгнэмэгдүүлэх чиглэлээр ажиллах;3.4.15. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд нас барахад түүний оршуулгад зориуланоршуулгын тэтгэмж олгох асуудлыг судалж шийдвэрлэх;3.4.16. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэдтэй гэр бүлийн гишүүдэд зориулсан зайнысургалтад дэмжлэг үзүүлэх;3.4.17. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэдтэй эцэг, эх, асран хамгаалагчдад сэтгэлзүйн зөвлөгөө, дэмжлэг үзүүлэх үйлчилгээ бий болгох;3.4.18. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийнхээ бэрхшээлийг сэргээн засах, авьяас,давуу талыг нь хөгжүүлэхийг дэмжсэн жижиг төслийг гэр бүлийн хүрээндхэрэгжүүлэх асуудлыг дэмжих;3.4.19. Асрамж, халамжийн төвд амьдардаг хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн ажбайдалд тавьдаг хөндлөнгийн хяналтын тогтолцоог бий болгох.Г. Хууль зүйн салбараас үзүүлэх дэмжлэг3.4.20. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүсийн эрхийн тухай Тунхаглал, Хөгжлийнбэрхшээлтэй хүмүүст тэгш боломж олгох үндсэн зарчим, стандарт, дүрэмднэгдэх асуудлаар судалгаа хийж, санал боловсруулах;3.4.21. Ази, Номхон далайн бүсийн хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн ажбайдлыг сайжруулах, тэдний оролцоог хангасан саад тотгоргүй, хүний эрхэдтулгуурласан нийгмийг цогцлон бүрдүүлэх талаархи 10 жилийн /2003-2012 он/үйл ажиллагааны хөтөлбөрийн үзэл санаа, агуулгын тайлбарыг хүүхэд,залуучуудад сурталчлах арга хэмжээ авах;3.4.22. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн эрх, аж байдлыг сайжруулах чиглэлээрхолбогдох хууль тогтоомжийг боловсронгуй болгох.Дөрөв. Дэд хөтөлбөрийн хугацаа, санхүүжилт4.1. Дэд хөтөлбөрийг хүүхдийн хөгжил, хамгааллыг сайжруулах Үндэснийхөтөлбөрийн хэрэгжилттэй уялдуулан хэрэгжүүлэх бөгөөд үйл ажиллагаагдараахь үе шаттай төлөвлөнө:1 дүгээр үе шат 2006-2009 он;2 дугаар үе шат 2010-2012 он.4.2. Дэд хөтөлбөрийн санхүүжилтийг дараахь эх үүсвэрээс бүрдүүлнэ: 49
  • 1) улс, орон нутгийн төсвөөс олгох хөрөнгө; 2) олон улсын байгууллага, хандивлагч орны тусламж, хандив;3) олон нийтийн санаачилгаар хуримтлагдсан хөрөнгө;4) бусад эх үүсвэр.Тав. Дэд хөтөлбөрийн удирдлага, зохион байгуулалт5.1. Дэд хөтөлбөрийн үйл ажиллагаанд бүх салбарын оролцоог хангах,хамтын ажиллагааг зохицуулах үүргийг Хүүхдийн төлөө Үндэсний зөвлөлхариуцна.5.2. Дэд хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх ажлыг Хүүхдийн төлөө үндэсний газаргүйцэтгэнэ.5.3. Орон нутагт дэд хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх, хэрэгжилтэд хяналт тавихажлыг бүх шатны Засаг даргаар удирдуулсан Хүүхдийн төлөө зөвлөлмэргэжлийн байгууллагатай хамтран гүйцэтгэнэ. Орон нутгийн түвшинд зохионбайгуулсан ажлын явц, үр дүнг Хүүхдийн төлөө үндэсний газарт жил бүрийн Iулиралд багтаан тайлагнана.5.4. Хүүхдийн төлөө Үндэсний газар хөтөлбөрийн хүрээнд үндэсний болонорон нутгийн түвшинд зохион байгуулсан ажлын явц, үр дүнг нэгтгэн Хүүхдийнтөлөө үндэсний зөвлөлд жил бүрийн П улиралд тайлагнаж байна.Зургаа. Дэд хөтөлбөрийн хэрэгжилтийг үнэлэх шалгуур үзүүлэлт 6. Дэд хөтөлбөрийн хэрэгжилтийг дараахь үзүүлэлтээр үнэлнэ:6.1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн санал, үнэлгээнд үндэслэн гарсаншийдвэр, эрх зүйн актын тоо;6.2. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд санал, үзэл бодлоо илэрхийлэх, мэдээлэлсолилцох арга, хэлбэрийн тоо;6.3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн хөгжил, хамгаалал, оролцоог сайжруулахасуудлаар бодлогын баримт бичигтэй ажилладаг байгууллагын тоо;6.4. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдэд ээлтэй орчин, дэд бүтэц бий болгосонбайгууллагын тоо, түүнд зарцуулсан хөрөнгийн хэмжээ;6.5. Нийгмийн цогц суурь үйлчилгээнд хамрагдсан хөгжлийн бэрхшээлтэйхүүхдийн тоо. -------оОо------ 50
  • II ХЭСЭГ Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний тэтгэвэр, тусламж, хөнгөлөлтийн тухай Нэг. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний тэтгэвэр Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн гэж хэнийг ойлгох вэ? Бие махбодь, оюун санаа, сэтгэл мэдрэл, мэдрэхүйн согогийн улмаасбусдын адил нийгмийн харилцаанд оролцох чадвар нь бүрэн болон 12 сараасдээш хугацаагаар хязгаарлагдсан хүнийг “хөгжлийн бэрхшээлтэй” гэжойлгоно. Нийгмийн халамжийн ямар ямар төрлийн сан байдаг вэ? Нийгмийн халамжийн сан нь дор дурдсан төрөлтэй байна:  тэтгэврийн сан;  амьжиргааг дэмжих сан. Нийгмийн халамжийн сангийн орлого ямар ямар эх үүсвэрээс бүрдэх вэ? Нийгмийн халамжийн сангийн орлого дор дурдсан эх үүсвэрээс бүрдэнэ:  төсвөөс олгох хөрөнгө;  сангийн хөрөнгийн чөлөөт үлдэгдлийг банкинд хадгалуулсны хүү;  олон улсын байгууллага, гадаад орнуудаас өгсөн хандив, тусламж;  аж ахуйн нэгж, байгууллага, иргэнээс өгсөн хандив, тусламж;  бусад эх үүсвэр. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн нь нийгмийн хамгааллын ямар ямар төрлийн үйлчилгээнд хамрагдах эрхтэй вэ? Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн нь нийгмийн хамгааллын дараахьүйлчилгээнд хамрагдана:  нийгмийн даатгалын тэтгэвэр,тэтгэмж;  нийгмийн халамжийн тэтгэвэр; 51
  •  нөхцөлт мөнгөн тэтгэмж;  тусламж, хөнгөлөлт;  төрөлжсөн асрамжийн үйлчилгээ;  олон нийтийн оролцоонд түшиглэсэн халамжийн үйлчилгээ;  хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих үйлчилгээ;  эрүүл мэндийн үйлчилгээ;  боловсрол, соѐл, урлагийн үйлчилгээ. 16 нас хүрээгүй хүүхдийн хөгжлийн бэрхшээлтэй эсэхийг ямар байгууллага тогтоох вэ? Тухайн иргэний хувьд хүүхдээ оршин суугаа аймаг, сум, дүүргийнхэээмнэлгийн хяналтанд байлгаж эмчлүүлж байх нь юу юунаас чухал гэдгийгзөвлөж байна. Иргэн таны хувьд 16 насанд хүрээгүй хүүхдийнхээ хөгжлийн бэрхшээлтэйэсэхийг оршин суугаа аймаг, дүүргийн эрүүл мэндийн байгууллагынмэргэжлийн эмч нарын хяналтын комиссоор тогтоолгоно. 16, түүнээс дээш насанд хүрсэн иргэний хөгжлийн бэрхшээлтэй эсэхийг ямар байгууллага тогтоож, хэрхэн шийдвэрлэдэг вэ? Ер нь 16, түүнээс дээш насанд хүрсэн иргэн ердийн өвчин, ахуйн осолболон үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний улмаасхөдөлмөрийн чадвараа алдаж хөгжлийн бэрхшээлтэй болох тохиолдол нэлээдгардаг. Хэрэв ердийн өвчин, ахуйн ослын улмаас хөгжлийн бэрхшээлтэйболсон иргэний хөдөлмөрийн чадвар алдалтын хувь, хугацаа, шалтгааныгаймаг, дүүргийн нийгмийн даатгалын хэлтсийн дэргэдэх Эмнэлэг хөдөлмөрийнмагадлах комисс тогтооно. Харин үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчнийулмаас хөгжлийн бэрхшээлтэй болсон иргэний хөдөлмөрийн чадваралдалтын хувь, хугацаа, шалтгааныг зөвхөн Мэргэжлийн өвчин судлалынтөвийн дэргэдэх Эмнэлэг хөдөлмөрийн магадлах комисс тогтооно. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний хөдөлмөрийн чадвар алдалтыг хэдэн хувиар тогтоох вэ? Тухайн иргэнийг хөдөлмөрийн чадвараа хэдэн хувиар алдсаныг оршинсуугаа аймаг, дүүргийн эмнэлэг хөдөлмөрийн магадлах комисс дараахьбайдлаар тогтооно. Үүнд:  хөдөлмөрийн чадвар алдалтыг 50-69 хувиар тогтоосон тохиолдолд 52
  • хөдөлмөрийн чадвар хагас (хэсэгчлэн) алдсанд тооцно.  хөдөлмөрийн чадвар алдалтыг 70 ба түүнээс дээш хувиар тогтоосон тохиолдолд хөдөлмөрийн чадвар бүрэн алдсанд тооцно. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний хөдөлмөрийн чадвар алдсан хугацааг хэдэн сараар тогтоох вэ? Аймаг, дүүргийн нийгмийн даатгалын хэлтсийн дэргэдэх эмнэлэгхөдөлмөрийн магадлах комиссоос хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний хөдөлмөрийнчадвар алдсан хугацааг эхний удаад:  хөдөлмөрийн чадвараа бүрэн алдсан бол 3-24 сараар;  хөдөлмөрийн чадвараа хагас алдсан бол 3-12 сараар тус тус тогтооно.  хөдөлмөрийн чадвар нь нөхөн сэргээгдэх хүртэл дээр дурдсан хугацааны дотор хөдөлмөрийн чадвар алдсан хугацааг сунгана.  харин хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний хөдөлмөрийн чадвар нөхөн сэргээгдэхгүй нь тогтоогдвол түүний хөгжлийн бэрхшээлтэй болсныг хугацаагүйгээр тогтооно. Нийгмийн халамжийн ямар ямар төрлийн тэтгэвэр байдаг вэ? Нийгмийн халамжийн тэтгэвэр нь дараахь төрөлтэй байна:  ахмад настны халамжийн тэтгэвэр;  хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний халамжийн тэтгэвэр;  4 ба түүнээс дээш хүүхэдтэй өрх толгойлсон 45 насанд хүрсэн эх (50 насанд хүрсэн эцэг)-ийн халамжийн тэтгэвэр;  тэжээгч нь нас барсан гэр бүлийн 18 хүртэлх насны хүүхдийн халамжийн тэтгэвэр. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн ямар тохиолдолд нийгмийн халамжийн сангаас тэтгэвэр авах эрх үүсэх вэ? Энэ тохиолдолд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний хувьд:  нийгмийн даатгалын сангаас тэтгэвэр авах эрх үүсээгүй байх;  хөдөлмөрийн чадвар алдалтын хувь 50 ба түүнээс дээш хувиар тогтоогдсон байх;  16, түүнээс дээш насанд хүрсэн байна. 53
  • Иргэн дээр дурдсан 3 болзлыг зэрэг хангасан нөхцөлд нийгмийнхаламжийн сангаас тахир дутуугийн тэтгэвэр авах эрх үүснэ. Нийгмийн халамжийн сангаас хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд сард хэдэн төгрөгийн тэтгэвэр олгох вэ? Монгол Улсын Их Хурлын 2008 оны 02 дугаар тогтоолоор Хөгжлийнбэрхшээлтэй иргэнд Нийгмийн халамжийн сангаас олгох сарын тэтгэврийнхэмжээг 2008 оны 1 дүгээр сарын 1-нээс эхлэн 41 400 төгрөгөөр тогтоон олгожбайна. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний тэтгэврийг хэдий хугацаагаар олгох вэ? Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд халамжийн тэтгэврийг дараахь хугацаагааролгоно:  өргөдөл гаргасан өдрөөс эхлэн хөдөлмөрийн чадвар нь сэргээгдэх хүртэл;  нас барах хүртэл. Нийгмийн даатгалын сангаас тэтгэвэр авах эрх үүсээгүй хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн халамжийн тэтгэвэр авахад ямар ямар баримт материалыг бүрдүүлэх вэ? Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн халамжийн тэтгэвэр тогтоолгоход дордурдсан баримт материалыг бүрдүүлнэ:  тэтгэвэр тогтоолгохыг хүссэн өргөдөл;  оршин суугаа сум, баг, хорооны Засаг даргын тодорхойлолт;  иргэний үнэмлэх,хуулбарын хамт;  хөдөлмөрийн чадвар алдалтын хувь хэмжээ, хугацааг тогтоосон тухай Эмнэлэг хөдөлмөрийн магадлах комиссын акт;  нийгмийн даатгалын сангаас тэтгэвэр авах эрх үүсээгүй болохыг нотолсон тухай оршин суугаа аймаг, дүүрэг(сум)-ийн нийгмийн даатгалын хэлтсийн албан ѐсны тодорхойлолт;  3х4 хэмжээний 2 хувь зураг;  тэтгэврийн дэвтрийн үнэ тушаасан кассын орлогын баримт. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн халамжийн тэтгэвэр авах холбогдох баримтыг ямар байгууллагад хандаж ирүүлэх вэ? Иргэн нь нийгмийн халамжийн тэтгэвэр тогтоолгохоор бүрдүүлсэн баримтматериалыг өргөдлийн хамт оршин суугаа сумын нийгмийн ажилтан, дүүргийннийгмийн халамжийн байгууллагад ирүүлнэ. 54
  • Сумын нийгмийн ажилтан, дүүргийн нийгмийн халамжийн байгууллага ньтухайн иргэний ирүүлсэн өргөдөл, холбогдох баримт материалыг хүлээнавснаас хойш 30 хоногийн дотор түүнд Нийгмийн халамжийн тухай хуулийндагуу халамжийн тэтгэвэр тогтоох асуудлыг шийдвэрлэж тэтгэврийн хувийнхэрэг, дэвтэр нээж олгоно. Иргэн нь энэхүү тэтгэврийн дэвтрээр харьяалагдах банкны салбар,төвөөс тэтгэврийн мөнгийг сар бүр авч байна. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний тэтгэврийг ямар тохиолдолд зогсоох вэ? Сумын нийгмийн ажилтан, дүүргийн нийгмийн халамжийн байгууллагань Амьжиргааг дэмжих зөвлөлийн саналыг харгалзан дараахь тохиолдолдхөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний тэтгэврийг зогсоох шийдвэр гаргана:  нийгмийн даатгалын сангаас хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний тэтгэвэр авах эрх үүссэн;  хөдөлмөрийн чадвар алдалтыг 50 хувиас бууруулсан, эсхүл цуцалсан тухай Эмнэлэг хөдөлмөрийн магадлах комиссын шийдвэр гарсан;  тэтгэвэр авагч нь нас барсан. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн нь засаг захиргаа шилжсэн тохиолдолд тэтгэврийг олгох уу? Олгоно. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн нь оршин сууж байгаа засагзахиргааны нэг нэгжээс нөгөөд бүрмөсөн шилжснээс хойш 30 хоногийн доторшилжин суурьшсан нутаг дэвсгэрийн захиргаанд бүртгүүлнэ. Оршин суух нутаг дэвсгэрийн засаг захиргаанд албан ѐсоор бүртгүүлсэнхөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн нийгмийн халамжийн тэтгэвэр тогтоолгосонхувийн хэргээ сумын нийгмийн ажилтан болон дүүргийн нийгмийн халамжийнбайгууллагад хүлээлгэн өгч бүртгүүлнэ. Сумын нийгмийн ажилтан, дүүргийн нийгмийн халамжийн байгууллагань хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд иргэний үнэмлэх, тэтгэврийн хувийн хэрэг,дэвтрийг үндэслэн тэтгэврийг шилжин суурьшсан нутаг дэвсгэрийн засагзахиргаанд бүртгүүлсэн өдрөөс эхлэн үргэлжлүүлэн олгоно. Сумын нийгмийн ажилтан, дүүргийн нийгмийн халамжийн байгууллага ньшилжин суурьшсан нутаг дэвсгэрийн захиргаанд 30 хоногийн доторбүртгүүлээгүй хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд бүртгэлгүй байсан хугацаанытэтгэврийг нөхөн олгохгүй. Хоѐр. Нийгмийн даатгалын сангаас олгох тахир дутуугийн тэтгэвэр Иргэн ямар тохиолдолд хөгжлийн бэрхшээлтэй болох вэ? 55
  • Тухайн иргэний ажиллаж, амьдрах хугацаанд янз бүрийн эрсдэлтохиолддог. Иргэн нь энэхүү эрсдлийг амьдралд хэзээ тохиолдохыг урьдчиланмэдэх боломжгүй юм. Энэхүү эрсдлийн улмаас иргэн хөдөлмөрийн чадвараа алдажхөгжлийн бэрхшээлтэй болно. Иргэний эрсдлийн улмаас хөдөлмөрийн чадвараа алдсан шалтгааныгдараахь байдлаар ангилна.  ердийн өвчин, ахуйн ослын улмаас ;  үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчин, хурц хордлогын улмаас.. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн хэдэн жил шимтгэл төлж ажилласан тохиолдолд нийгмийн даатгалын сангаас тахир дутуугийн бүрэн тэтгэвэр авах эрх үүсэх вэ? Дор дурдсан болзлыг хангаж ажилласан нөхцөлд даатгуулагч(иргэн)нийгмийн даатгалын сангаас тахир дутуугийн бүрэн тэтгэвэр тогтоолгон авахэрх эдэлнэ:  тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийг нийтдээ 20-оос доошгүй жил төлсөн байх;  эсхүл тахир дутуу болохын өмнөх 5 жилийн 3 жилд нь шимтгэл төлсөн байх. Даатгуулагч энэ 2 болзлын аль нэгийг хангаж ажилласан тохиолдолдтахир дутуугийн бүрэн тэтгэвэр авна гэсэн үг. Нийгмийн даатгалын сангаас олгож буй тахир дутуугийн бүрэн тэтгэврийн доод хэмжээг хэдэн төгрөгөөр тооцон олгож байгаа вэ? Хөдөлмөрийн чадвараа алдаж хөгжлийн бэрхшээлтэй болсондаатгуулагчийн нийгмийн даатгалын сангаас олгож байгаа тахир дутуугийнбүрэн тэтгэврийн доод хэмжээг сард 81 000 төгрөгөөр тогтоон олгож байна. Нийгмийн даатгалын сангаас олгож буй тахир дутуугийн хувь тэнцүүлсэн тэтгэврийг хэдэн жил шимтгэл төлж ажилласан хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд тогтоож олгох вэ? Хөгжлийн бэрхшээлтэй болсон даатгуулагчийн хувьд дараахь болзлыгхангасан нөхцөлд нийгмийн даатгалын сангаас тахир дутуугийн хувьтэнцүүлсэн тэтгэвэр тогтоолгож авна.  тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийг нийтдээ 3-аас-20 хүртэл жил төлж ажилласан байх;  хөдөлмөрийн чадвар алдалтыг 50-иас доошгүй хувиар тогтоолгосон байна. 56
  • Хөгжлийн бэрхшээлтэй болсон даатгуулагч нь дээр дурдсан 2 болзлыгзэрэг хангасан тохиолдолд тахир дутуугийн хувь тэнцүүлсэн тэтгэвэртогтоолгоно. Нийгмийн даатгалын сангаас олгож буй тахир дутуугийн хувь тэнцүүлсэн тэтгэврийн доод хэмжээ хэдэн төгрөгөөр тогтоогдсон бэ? Хөгжлийн бэрхшээлтэй болсон даатгуулагчид нийгмийн даатгалынсангаас олгох тахир дутуугийн хувь тэнцүүлсэн тэтгэврийн доод хэмжээ ньсард 54 000 төгрөг байна. Гурав . Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд үзүүлэх тусламж, хөнгөлөлт Протезийн хэрэгсэлд ямар зүйлийг хамруулж болох вэ? Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний хөдөлмөрийн чадварыг сэргээх чиглэлээрхэрэглэгдэж буй протезийн хэрэгсэлд дараахь зүйлсийг хамруулна:  сүүж-түнхний үе;  өвдөгний үе;  сүүж- түнх;  дунд чөмөг,шилбэ;  тавхай, тавхайн урд хэсэг;  мөр, бугалга, тохой, шуу,сарвуу, хуруу;  хиймэл шүд;  эрүү;  шилэн болон хуванцар нүд;  нүдний болор. Ортопедийн хэрэгсэлд ямар ямар зүйлсийг оруулан тооцдог вэ? Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд олгох ортопедийн хэрэгсэлд дараахьзүйлсийг хамруулдаг:  харааны шил (+5,-5) ба түүнээс дээш харааны линз;  сонсголын аппарат; 57
  •  согог засах бүх төрлийн гутал;  нурууны хамгаалалт;  төрөл бүрийн чиг;  хараагүй хүний таяг болон бусад төрөл бүрийн таяг;  хүзүүвч,павликийн дөрөөвч, алхуулагч;  төрөл бүрийн улавч. Тусгай хэрэгсэлд ямар ямар зүйлсийг хамруулах вэ? Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний тусгай хэрэгсэлд дор дурдсан зүйлийгхамруулна:  тэргэнцэр;  хараагүй хүний брайлийн хэрэгсэл;  брайль цаг болон ярьдаг цаг;  ярьдаг халууны шил, ярьдаг даралтын аппарат;  бичиг томруулагч линзэн шил;  магнитофон, радио хүлээн авагч, хөтөвч. Нийгмийн халамжийн сангаас олгох орон сууцны хөлсний болон түлээ ,нүүрснии үнийн хөнгөлөлтөнд хөгжлийн бэрхшээлтэй ямар иргэн хамрагдах вэ? Орон сууцны хөлсний болон түлээ,нүүрсний үнийн хөнгөлөлтийгхөгжлийн бэрхшээлтэй дараахь иргэнд үзүүлнэ:  бүрэн хараагүй, бүрэн хэлгүй дүлий, одой иргэн;  байнгын асаргаа шаардлагатай хөдөлмөрийн чадвараа бүрэн алдсан иргэн. Санамж: Хөдөлмөрийн чадвараа бүрэн алдсан ,хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн нь бусдын байнгын асаргаа шаардлагатай болохыг нь аймаг, дүүргийн нэгдсэн эмнэлгийн нарийн мэргэжлийн эмч нарын хяналтын комиссын шийдвэрээр тодорхойлно. Харин суманд бол сумын эмнэлгийн ерөнхий эмч тодорхойлно. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд орон сууцны хөлсний болон 58
  • түлээ, нүүрсний үнийн хөнгөлөлтийг ямар хэмжээгээр тооцож олгох вэ? Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд орон сууц болон нийтийн халаалтгүй орон сууц, гэрт амьдарч байгаа тохиолдолд орон сууцны хөлс төлөх, түлш худалдан авахад зориулан нийгмийн халамжийн сангаас жилд нэг удаа мөнгөн тусламжийг доорхи хэмжээгээр тооцож олгоно:  орон сууцны хөлсний хөнгөлөлтөнд жилд нэг удаа 140 000 төгрөг;  түлээ, нүүрс худалдан авах үнийн хөнгөлөлтөнд жил нэг удаа 140 000 төгрөг. Орон сууцны хөлсний болон түлшний үнийн хөнгөлөлтийг авахад ямар ямар баримтыг бүрдүүлэх вэ? Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн орон сууцны хөлсний болон түлшний үнийнхөнгөлөлтийг авахад дараахь баримтыг бүрдүүлж оршин суугаа сумыннийгмийн ажилтан, дүүргийн нийгмийн халамжийн байгууллагад ирүүлнэ:  мөнгөн тусламж авахыг хүссэн өргөдөл;  сум, хорооны Засаг даргын тодорхойлолт;  иргэний үнэмлэх, хуулбарын хамт;  хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний үнэмлэх, хуулбарын хамт;  эмнэлэг хөдөлмөрийн магадлах комиссын шийдвэр;  байнгын асаргаа шаардлагатайг тогтоосон тухай аймаг, дүүргийн нэгдсэн эмнэлгийн нарийн мэргэжлийн эмч нарын хяналтын комиссын, суманд сумын эмнэлгийн ерөнхий эмчийн тодорхойлолт. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдэд протезийн үнийг хэдий хугацаанд олгох вэ? 18 хүртэлх насны хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдэд дотоодод хийлгэсэнпротезийн үнийг 3 жил тутам нэг удаа 100 хувь нөхөн олгоно. Санамж: Дотоодод хийлгэсэн протезийн үнийг Нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн сайдын 2007 оны 48 дугаар тушаалаар баталсан “Протез, ортопедийн хэрэгслийн жишиг үнэ”- ээр тооцож олгоно. 18,түүнээс дээш насанд хүрсэн хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд протезийн үнийг хэдий хугацааны дотор ямар хэмжээгээр тооцон олгох вэ? 59
  • Үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний даатгалын сангааспротез хийлгэх хөнгөлөлт авах эрх үүсээгүй тохиолдолд хөгжлийн бэрхшээлтэйиргэнд дотоодод хийлгэсэн протезийн үнийг 5 жил тутам нэг удаа 100 хувьнөхөн олгоно. Санамж: Дотоодод хийлгэсэн протезийн үнийг Нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн сайдын 2007 оны 48 дугаар тушаалаар баталсан “Протез, ортопедийн хэрэгслийн жишиг үнэ”- ээр тооцож олгоно. Дотоодод хийлгэсэн протезийн үнийг авахад ямар ямар баримтыг бүрдүүлэх вэ? Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд дотоодод хийлгэсэн протезийн үнийгавахад дараахь бичиг баримтыг бүрдүүлж оршин суугаа сумын нийгмийнажилтан, дүүргийн нийгмийн халамжийн байгууллагад ирүүлнэ:  протезийн үнийг авахыг хүссэн өргөдөл;  протез шаардлагатай тухай нарийн мэргэжлийн эмчийн тодорхойлолт;  оршин суугаа сум, хорооны засаг даргын тодорхойлолт;  төрсний гэрчилгээ,(16 насанд хүрсэн бол иргэний үнэмлэх) хуулбарын хамт;  иргэний үнэмлэх, хуулбарын хамт;  хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний үнэмлэх, хуулбарын хамт;  протезийн үнийн нэхэмжлэл,эсхүл мөнгө төлсөн тухай санхүүгийн баримт;  үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний даатгалын сангаас протез,сэргээн засалтын хөнгөлөлт авах эрх үүсээгүй тухай аймаг, дүүрэг(сум)-ийн нийгмийн даатгалын байгууллага (байцаагч)-ын тодорхойлолт. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдэд ортопед, тэргэнцэр зэрэг тусгай хэрэгслийн үнийн хөнгөлөлт олгох уу? Ортопед, тэргэнцэр зэрэг тусгай хэрэгслийн үнийн хөнгөлөлтөнд 18хүртэлх насны хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд хамрагдана. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдэдээ дотоодод хийлгэсэн буюу худалданавсан ортопед, тэргэнцэр зэрэг тусгай хэрэгслийн үнийг 5 жил тутам нэг удаа100 хувь нөхөн олгоно. Санамж: Дотоодод хийлгэсэн буюу худалдан авсан 60
  • ортопед, тэргэнцэр зэрэг тусгай хэрэгслийн үнийг Нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн сайдын 2007 оны 48 дугаар тушаалаар баталсан ”Протез, ортопедийн хэрэгслийн жишиг үнэ”-ээр тооцож олгоно. Насанд хүрсэн хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнийг ямар тохиолдолд ортопед, тэргэнцэрийн үнийн хөнгөлөлтөнд хэдий хугацаанд хамруулж болох вэ? Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн дараахь болзлыг хангасан тохиолдолдортопед, тэргэнцэр зэрэг тусгай хэрэгслийн үнийг 5 жил тутам нэг удаа 100хувь нөхөн олгоно.  18,түүнээс дээш насанд хүрсэн байх;  үйлдвэрлэлийн осол,мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний даатгалын сангаас протез хийлгэх,сэргээн засалттай холбогдсон хөнгөлөлт авах эрх үүсээгүй байх;  хөдөлмөрийн чадвар алдалтыг 50 ,түүнээс дээш хувиар тогтоолгосон байна. Ортопедийн болон тусгай хэрэгслийн үнийг авахад ямар ямар баримтыг бүрдүүлэх вэ? Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн ортопедийн болон тусгай хэрэгслийнүнийг авах тохиолдолд дор дурдсан баримт материалыг бүрдүүлж оршинсуугаа сумын нийгмийн ажилтан, дүүргийн нийгмийн халамжийн байгууллагадирүүлнэ:  ортопедийн болон тусгай хэрэгслийн үнийг авахыг хүссэн өргөдөл;  ортопед, тусгай хэрэгсэл шаардлагатай болсон тухай нарийн мэргэжлийн эмчийн тодорхойлолт;  оршин суугаа сум, хорооны Засаг даргын тодорхойлолт;  төрсний гэрчилгээ,(16 насанд хүрсэн бол иргэний үнэмлэх) хуулбарын хамт;  сум, хорооны нийгмийн ажилтнаас тухайн иргэнд ортопедийн болон тусгай хэрэгсэл шаардлагатай эсэхийг магадалсан бичгээр гаргасан санал;  18-аас дээш насанд хүрсэн иргэнд үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний даатгалын сангаас протез, сэргээн засалтын хөнгөлөлт авах эрх үүсээгүй тухай аймаг, дүүрэг(сум)-ийн нийгмийн даатгалын байгууллага(байцаагч)-ын тодорхойлолт. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд протез, ортопед, тэргэнцэр 61
  • зэрэг тусгай хэрэгслийн үнийг ямар хэмжээгээр тооцож олгох вэ? Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд дотооддоо хийлгэсэн буюу худалдажавсан протез, ортопед, тэргэнцэр зэрэг тусгай хэрэгслийн үнийг Нийгмийнхамгаалал, хөдөлмөрийн сайдын 2007 оны 48 дугаар тушаалаар баталсан“Протез, ортопедийн хэрэгслийн жишиг үнэ”-ээр тооцон олгоно. Иргэн танд дээрхи тушаалаар баталсан “Нийгмийн халамжийн сангаасхөнгөлөлттэй үнээр олгох протез, ортопедийн хэрэгслийн жишиг үнэ”-ийгтолиулж байна. Протез, ортопедийн хэрэгслийн жишиг үнийн жагсаалт№ Протез-ортопедийн хэрэгслийн Үнэ(төгрөгөөр) нэр А 1 2 А . Протезийн хэрэгсэл А-1. доод мөчний протез 1 Шилбэ, тавхайн протез 330 000-350 000 2 Дунд чөмөгний протез 400 000-470 000 3 Сүүж,түнхний протез 450 000-500 000 4 Тавхайн урд хэсгийн 30 000-40 000 протез(башмачок) 5 Өвдөгний тулгууртай шилбэний 250 000-300 000 протез 6 Богино тайралттай шилбэний 250 000-300 000 протез 7 Урт тайралттай шилбэний 200 000-250 000 протез А-2.Дээд мөчний протез 8 Мөр, бугалганы протез 280 000-350 000 9 Шууны протез 180 000-250 00010 Сарвууны протез 90 000-130 00011 Гарын хурууны протез 3 000-10 000 А-3. Бусад протезийн хэрэгслүүд12 Нүдний хиймэл болор 90 000-120 00013 Хиймэл эрүү 100 000-150 00014 Контактны линз 50 000-65 00015 Шилэн нүд 50 000-60 00016 Хуванцар нүд 30 000-45 00017 Хиймэл буйл 15 000-25 00018 Хуванцар шүд 20 000-30 000 Б.Ортопедийн хэрэгсэл Б-1.Согог засах гутлууд19 Өвлийн гутал 45 000-60 00020 Хавар, намрын гутал 40 000-55 000 62
  • 21 Зуны гутал 30 000-45 000 Б-2. Төрөл бүрийн улавчууд22 Өндөрлөгтэй улавчууд 6 000-15 00023 Пронатор, супинатор улавч 8 000-20 000 Б-3. Нурууны хамгаалалт24 Нурууны ширэн хамгаалалт 45 000-50 00025 Нурууны даавуун хамгаалалт 25 000-30 00026 Нурууны хуванцар хамгаалалт 130 000-200 000 Б-4. Төрөл бүрийн чигүүд27 Хөлийн аппарат, урт 130 000-150 00028 Хөлийн аппарат, богино 70 000-90 00029 Гарын чиг 10 000-80 00030 Хүзүүвч 10 000-25 000 Б-5. Ортопедийн бусад хэрэгслүүд31 Павликийн дөрөөвч 10 000-15 00032 Ивэрхий даруулга 10 000-15 00033 Бөөрний бандаж 10 000-15 000 В. Сэргээн засалтын туслах хэрэгслүүд В-1. Төрөл бүрийн таягууд34 Модон таяг(хос) 10 000-15 00035 Төмөр суга таяг(хос) 30 00036 Тохойн тулгууртай таяг(хос) 30 00037 Гар таяг 5 000 В-2. Бусад сэргээн засалтын туслах хэрэгслүүд38 Алхуулагч 20 000-80 00039 Тэргэнцэр 100 000-150 00040 Хараагүй хүний брайлын 8 000-60 000 хэрэгсэл (бичгийн машин, самбар, үзэг гэх мэт)41 Магнитофон 20 000-40 00042 Сонсголын аппарат 40 000-60 00043 (+), (-) 5 ба түүнээс дээш нүдний 5 000 шил Гадаад улс оронд хийлгэсэн протез,ортопедийн болон тусгай хэрэгслийн үнийг ямар журмаар тооцож олгох вэ? Протез, ортопедийн болон тусгай хэрэгслийг гадаадад хийлгэсэнтохиолдолд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд хөнгөлөлт үзүүлэхдээ Нийгмийнхамгаалал, хөдөлмөрийн сайдын 2007 оны 48 дугаар тушаалаар баталсан“Протез, ортопедийн хэрэгслийн жишиг үнэ”-ээр тооцож олгоно. Санамж : Гадаадад хийлгэсэн протез, ортопедийн хэрэгслийн үнэ нь дотоодод хийлгэсэн протез, ортопедийн болон тусгай хэрэгслийн жишиг үнээс илүү гарсан 63
  • үнийн зөрүүг хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн өөрөө хариуцан төлнө. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдэд тусгай сургуульд ирж,очих унааны зардлыг ямар журмаар хэрхэн тооцож олгох вэ? Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд болон түүний асран хамгаалагч,харгалзан дэмжигчийн тусгай сургуульд ирж, очих унааны зардлынхөнгөлөлтийг жилд нэг удаа үзүүлнэ. “Тусламж, хөнгөлөлтийн хэмжээг тогтоох тухай” Засгийн газрын 2008оны 4 дүгээр сарын 30-ний өдрийн 161 дүгээр тогтоолын дагуу нийсэл болонхот, суурин газарт нийтийн тээврийн хэрэгслээр хөгжлийн бэрхшээлтэйхүүхдийг сургуульд нь хүргэж өгч, авдаг асран хамгаалагч, харгалзандэмжигч нэг хүнд унааны зардлын хөнгөлөлтийг жилд нэг удаа 90 000төгрөгөөр тооцон олгоно. Тусгай сургуульд ирж, очих унааны зардлын хөнгөлөлтийг авахад ямар ямар баримт бүрдүүлэх вэ? Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд болон түүний асран хамгаалагч, харгалзандэмжигч нь тусгай сургуульд ирж, очих унааны зардлын хөнгөлөлтийг авахаддараахь баримтыг бүрдүүлж оршин суугаа сумын нийгмийн ажилтан, дүүргийннийгмийн халамжийн байгууллагад ирүүлнэ:  хөнгөлөлт авахыг хүссэн өргөдөл;  оршин суугаа сум, хорооны Засаг даргын тодорхойлолт;  төрсний гэрчилгээ,(16 насанд хүрсэн бол иргэний үнэмлэх) хуулбарын хамт;  сургуульд хүргэж өгөх болон сургуулиас гэрт нь хүргэж өгөх хүний иргэний үнэмлэх, хуулбарын хамт;  тухайн хүүхдийн хөгжлийн бэрхшээлтэйг тодорхойлсон аймаг, дүүргийн нэгдсэн эмнэлгийн нарийн мэргэжлийн эмч нарын хяналтын комиссын шийдвэр;  орон нутгаас нийслэлд, нийслэлээс орон нутагт зорчсон бол тухайн орон нутгийн тарифт үнээр тооцож замын зардал төлсөн тухай баримт эсхүл нэхэмжлэл;  сургуулийн тодорхойлолт. Дотоодын рашаан сувилалд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн сувилуулахад ямар хөнгөлөлт эдлэх вэ? Нийгмийн халамжийн сангаас дотоодын рашаан сувилалд сувилуулсандараахь хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд зардлыг олгоно: 64
  •  эмчилгээ, сувилгаа шаардлагатай хөгжлийн бэрхшээлтэй 18 хүртэлх насны хүүхэд;  үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний даатгалын сангаас протез хийлгэх, сэргээн засалттай холбогдсон хөнгөлөлт авах эрх үүсээгүй, хөдөлмөрийн чадвараа бүрэн алдсан, 18-аас дээш насанд хүрсэн иргэн. Санамж: Дээрх хоѐр заалтад хамаарагдахгүй үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний улмаас хөгжлийн бэрхшээлтэй болсон иргэн дотоодын рашаан сувилалд сувилуулбал осол мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний даатгалын сангаас төлбөр зардлыг гаргуулан авч болно. Дотоодын рашаан сувилалд сувилуулах хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний унааны зардлыг ямар журмаар тооцож олгодог вэ? Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн нь дотоодын рашаан сувилалдсувилуулсан тохиолдолд дараахь хөнгөлөлтийг жилд нэг удаа нөхөн авахэрхтэй.  рашаан сувилалд ирж,очих нэг талын унааны зардлыг зорчигч тээврийн үйлчилгээний тарифаар тооцож олгоно.  сувилуулах эрхийн бичгийн үнийн 50 хувийг нөхөн авна. Нэг талын унааны зардал, эрхийн бичгийн үнийн хөнгөлөлтийг авахад ямар баримтыг бүрдүүлж хаана хандаж өгөх ѐстой вэ? Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд дотоодын рашаан сувилалд сувилуулсанбол нэг талын унааны зардал, эрхийн бичгийн үнийн хөнгөлөлт авахад дараахьбаримтыг бүрдүүлж оршин суугаа сумын нийгмийн ажилтан, дүүргийн нийгмийнхаламжийн байгууллагад ирүүлнэ:  хөнгөлөлт авахыг хүссэн өргөдөл;  оршин суугаа сум, хорооны Засаг даргын тодорхойлолт;  төрсний гэрчилгээ,(16 насанд хүрсэн бол иргэний үнэмлэх) хуулбарын хамт;  16 насанд хүрээгүй хүүхдийн хөгжлийн бэрхшээлийг тогтоосон эрүүл мэндийн байгууллагын мэргэжлийн эмч нарын хяналтын комиссын шийдвэр;  16-аас дээш насанд хүрсэн иргэний хөдөлмөрийн чадвар алдалтын хувь хэмжээг тогтоосон эмнэлэг хөдөлмөрийн магадлах комиссын акт; 65
  •  тухайн орон нутгийн тарифт үнээр тооцож замын зардал төлсөн баримт, эсхүл нэхэмжлэл;  рашаан сувилалд сувилуулсан эрхийн бичгийн үнэ төлсөн тухай санхүүгийн баримт, эсхүл нэхэмжлэл;  эмчилгээ, сувилгаа шаардлагатайг нотолсон эмнэлгийн байгууллагын дүгнэлт. Цэцэрлэгийн хоолны зардлын төлбөрт хөнгөлөлтөнд ямар хүүхдийг хамруулах вэ? Цэцэрлэгийн хоолны зардлын төлбөрт хөнгөлөлтөнд дараахь хүүхдийгхамруулна.  хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд;  хөдөлмөрийн чадвараа бүрэн алдсан иргэний нэг хүүхэд. Харилцаа холбооны зардлын хөнгөлөлтөнд хөгжлийн бэрхшээлтэй ямар иргэн хамрагдах вэ? Харилцаа холбооны зардлын хөнгөлөлтөнд зөвхөн насанд хүрсэнбүрэн хараагүй иргэн хамрагдана. Харилцаа холбооны зардлын хөнгөлөлтийг хэдэн төгрөгөөр тогтоосон вэ? “Тусламж, хөнгөлөлтийн хэмжээг тогтоох тухай” Засгийн газрын 2008оны 4 дүгээр сарын 30-ний өдрийн 161 дүгээр тогтоолоор насанд хүрсэн бүрэнхараагүй иргэний харилцаа,холбооны зардалд сар бүр үзүүлэххөнгөлөлтийн хэмжээг 10 000 төгрөгөөр тогтоосон. Харилцаа холбооны зардлын хөнгөлөлт авахад ямар ямар баримтыг бүрдүүлэх вэ? 18 насанд хүрсэн бүрэн хараагүй иргэн харилцаа, холбоонызардлын хөнгөлөлт авахад дараахь баримтыг бүрдүүлж оршин суугаа сумыннийгмийн ажилтан, дүүргийн нийгмийн халамжийн байгууллагад ирүүлнэ:  өргөдөл;  оршин суугаа сум, хорооны Засаг даргын тодорхойлолт;  иргэний үнэмлэх, хуулбарын хамт;  хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний үнэмлэх,хуулбарын хамт;  бүрэн хараагүйг тодорхойлсон аймаг, дүүргийн эмнэлэг хөдөлмөрийн магадлах комиссын шийдвэр. 66
  • Орон нутагт оршин сууж буй хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн нь нийслэлд ирж эмчлүүлэхэд нэг талын унааны зардлыг ямар тохиолдолд ямар журмаар тооцож олгох вэ? Орон нутагт байнга оршин сууж байгаа хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэннийслэлд ирж эмчлүүлэх тохиолдолд:  нийслэлээс 1000 ба түүнээс дээш км алслагдсан газарт байнга оршин суудаг байх;  нийслэлд ирж эмчлүүлэх, шинжилгээ хийлгэх талаар аймгийн нэгдсэн эмнэлгийн нарийн мэргэжлийн эмч нарын хяналтын комиссын шийдвэр гаргуулсан байх;  нийслэлд эмчлүүлэх, шинжилгээ хийлгэхээр ирсэн нөхцөлд нэг талын унааны зардлыг зорчигч тээврийн үйлчилгээний тарифаар тооцож жилд нэг удаа нөхөн олгоно. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд нийслэлд эмчлүүлэх,шинжилгээ хийлгэхээр ирсэн унааны зардлыг авахад ямар баримтыг бүрдүүлэх вэ? Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн нэг талын унааны зардлыг авахад дордурдсан баримт материалыг бүрдүүлж оршин суугаа сумын нийгмийн ажилтан,дүүргийн нийгмийн халамжийн байгууллагад ирүүлнэ:  өргөдөл;  оршин суугаа сум, хорооны Засаг даргын тодорхойлолт;  иргэний үнэмлэх, хуулбарын хамт;  аймгийн мэргэжлийн эмнэлгийн эмч нарын хяналтын комиссын шийдвэр;  тухайн орон нутгийн тарифт үнээр тооцож замын зардал төлсөн тухай баримт, эсхүл нэхэмжлэл. Ямар нөхцөл болзлыг хангасан тохиолдолд нас барсан хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд оршуулгын зардал олгох эрх үүсэх вэ? Нас барсан хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд Нийгмийн халамжийнсангаас оршуулгын зардлыг дараахь тохиолдолд олгоно:  Нийгмийн даатгалын тухай хууль тогтоомжид заасан оршуулгын тэтгэмж авах эрх үүсээгүй байх;  Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн нь ганц бие байх. Дээрхи 2 болзлыг зэрэг хангасан тохиолдолд л нас барсан хөгжлийнбэрхшээлтэй иргэнд оршуулгын зардал олгох эрх үүснэ гэж ойлгоно. 67
  • Оршуулгын зардлыг хэдэн төгрөгөөр тооцож олгох вэ? Нас барсан хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний оршуулганд зориуланнийгмийн халамжийн сангаас оршуулгын зардалд нийгмийн даатгалын сангаасолгох оршуулгын тэтгэмжийн 75 хувьтай тэнцэх хэмжээний мөнгөн тусламжолгоно. Нийгмийн даатгалын сангаас оршуулгын тэтгэмжийг 148 500 төгрөгөөртооцон олгож байгаа. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн нас барсан тохиолдолд түүнийоршуулганд зориулан дээр дурдсан тэтгэмжийн 75 хувь буюу 111 375төгрөг(148 5ОО төг х 75 % :100)-ийг олгоно гэсэн үг. Оршуулгын зардлын хөнгөлөлтийг авахад ямар ямар баримтыг бүрдүүлэх вэ? Ганц бие, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн нас барсан нөхцөлд оршуулгынзардлын хөнгөлөлт авах иргэн нь дараахь баримтыг бүрдүлж харилцагч сумыннийгмийн ажилтан, дүүргийн нийгмийн халамжийн байгууллагад ирүүлнэ:  өргөдөл;  нас барсны гэрчилгээ;  нийгмийн даатгалын сангаас оршуулгын тэтгэмж олгоогүй тухай аймаг, дүүрэг(сум)-ийн нийгмийн даатгалын байгууллага(байцаагч)-ын тодорхойлолт;  аймаг, дүүргийн эмнэлэг хөдөлмөрийн магадлах комиссын шийдвэр;  ганц бие болохыг нотолсон сум, хорооны Засаг даргын тодорхойлолт;  итгэмжлэгчийг томилсон тухай сум, хорооны Засаг даргын тодорхойлолт;  итгэмжлэгдсэн этгээдийн иргэний үнэмлэх, хуулбарын хамт.Брайлын үсгээр бичсэн захидал,хэвлэл, илгээмж явуулахад ямар журмаар хөнгөлөлт үзүүлэх вэ? Хараагүй хүмүүсийн хувьд нийгмийн халамжийн сангаас дараахьхөнгөлөлтийг үзүүлнэ:  хараагүй хүний брайлын үсгээр бичсэн захидал, ил захидал,брайль хэвлэл 10 кг хүртэлх илгээмжийг дотоодод үнэ төлбөргүй явуулах;  хараагүй хүний зориулалттай техник, тоног төхөөрөмж, материал хэрэгслийг дотоодод үнэ төлбөргүй хүргүүлнэ. 68
  • Брайль хэвлэл, илгээмж болон тоног төхөөрөмж, хэрэгслийг дотоодод үнэ төлбөргүй явуулах,хүргүүлсэн тохиолдолд уг зардлыг нь ямар байгууллага хариуцаж төлөх вэ? Хараагүй хүний брайль хэвлэл, илгээмжийг дотоодын Шуудан, холбооныбайгууллагаар явуулсан тохиолдолд уг хэвлэл, илгээмжийн зардлыг тухайнбайгууллагын нэхэмжлэлийг үндэслэн нийгмийн халамжийн сангаасшилжүүлж төлнө. Брайль хэвлэл,илгээмж явуулах,тоног төхөөрөмж хэрэгслийг дотоодод үнэ төлбөргүй хүргүүлэх зардал авах иргэн ямар баримт бүрдүүлэх вэ? Хараагүй хүний хэвлэл, илгээмжийг дотоодод үнэ төлбөргүйявуулах,зориулалтын тоног төхөөрөмж хэрэгслийг дотоодод үнэ төлбөргүйхүргүүлэх зардлыг авах иргэн дор дурдсан баримтыг бүрдүүлж оршин суугаасумын нийгмийн ажилтан, дүүргийн нийгмийн халамжийн байгууллагадирүүлнэ:  өргөдөл;  оршин суугаа сум, хорооны Засаг даргын тодохойлолт;  иргэний үнэмлэх, хуулбарын хамт;  хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний үнэмлэх, хуулбарын хамт;  аймаг, дүүргийн эмнэлэг хөдөлмөрийн магадлах комиссын акт;  брайль хэвлэл, илгээмж явуулахад төлсөн санхүүгийн баримт ,эсхүл нэхэмжлэл. Бүрэн хараагүй хүн рашаан сувилалд сувилуулахад унааны зардлыг ямар хэмжээгээр тооцож олгох вэ? Бүрэн хараагүй хүн эмнэлгийн байгууллагын дүгнэлтээр эмчлүүлэх,рашаан сувилалд сувилуулахаар аймгаас нийслэлд, нийслэлээс аймагт зорчихшаардлагатай болсон тохиолдолд түүнд ирж буцах унааны зардлын 75 хувийгнийгмийн халамжийн сангаас нэг удаа нөхөн олгоно. Бүрэн хараагүй хүнд аймгаас нийслэлд, нийслэлээс аймагт ирж буцахунааны зардлын 75 хувийг тухайн орон нутгийн зорчигч тээврийн үйлчилгээнийтарифыг үндэслэн тооцож олгоно. Бүрэн хараагүй хүн унааны зардлын хөнгөлөлт авахдаа ямар баримт материалыг бүрдүүлэх вэ? Эмчлүүлэх,рашаан сувилалд сувилуулахаар аймгаас нийслэлд,нийслэлээс аймагт зорчсон бүрэн хараагүй хүн ирж буцах унааны зардлынхөнгөлөлт авахад дараахь баримтыг бүрдүүлж оршин суугаа сумын нийгмийнажилтан, дүүргийн нийгмийн халамжийн байгууллагад ирүүлнэ:  өргөдөл; 69
  •  сум, хорооны Засаг даргын тодорхойлолт;  иргэний үнэмлэх, хуулбарын хамт;  аймаг, дүүргийн мэргэжлийн эмнэлгийн эмч нарын хяналтын комиссын шийдвэр;  тухайн орон нутгийн тарифт үнээр тооцож замын зардал төлсөн тухай баримт, эсхүл зорчигч тээврийн үйлчилгээний байгууллагын нэхэмжлэл. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн нь нийтийн тээврийн хэрэгслээр үнэгүй зорчих уу ? Нийслэл, аймгийн төвийн нийтийн тээврийн (таксинаас бусад) хэрэгслээрдор дурдсан иргэн орон нутгийн харьяалал харгалзахгүйгээр үнэ төлбөргүйгээрзорчих эрхтэй:  хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд;  16,түүнээс дээш насанд хүрсэн хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн. Өөрийн биеэр ирж тусламжаа авах боломжгүй иргэний хөнгөлөлт, тусламжийг ямар журмаар олгох вэ? Сумын нийгмийн ажилтан, дүүргийн нийгмийн халамжийн байгууллага ньхөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд хөнгөлөлт, тусламжийг харилцагч банкнысалбар, төвөөр дамжуулан олгоно. Хүндэтгэн үзэх шалтгааны улмаас өөрийн биеэр ирж тусламжаа авахболомжгүй хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний тусламж, хөнгөлөлтийг түүнийитгэмжлэгдсэн хүнд, эсхүл нийгмийн халамж, үйлчилгээний байгууллагынитгэмжлэгдсэн ажилтан гэрт нь хүргэж өгнө. Оршин суугаа газраасаа өөр газар шилжин суурьшсан хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд хөнгөлөлт,тусламжийг нь олгох уу? Сумын нийгмийн ажилтан, дүүргийн нийгмийн халамжийн байгууллага ньоршин суугаа аймаг, сум, дүүргээс өөр аймаг, сум, дүүрэгт шилжин суурьшсанхөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний нэр дээр нээсэн хөнгөлөлт, тусламжийн хувийнхэргийг хуулбарлан авч үлдэнэ. Харин хувийн хэргийн эх хувийг шилжсэн хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэндөгч явуулна. Иргэн шилжин суурьшсан газраасаа уг хувийн хэргээр зохих тусламж,хөнгөлөлтөө үргэлжлүүлэн авна. Үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний улмаас хөдөлмөрийн чадвараа алдсан ажилтны хохирлыг ямар байгууллага хариуцах вэ? 70
  • Үйлдвэрлэлийн осол, хурц хордлогод өртсөн, мэргэжлээс шалтгаалсанөвчнөөр өвчилсөн ажилтанд учирсан хохирлыг байгууллага нь хариуцна. Тухайн ажилтанд учирсан хохирлыг нөхөх зорилгоор албан байгууллагань дор дурдсан хэмжээний нөхөн төлбөр олгоно:  Хөдөлмөрийн чадвараа 30 хувь хүртэл алдсан бол 5 сарын цалингийн дундажтай тэнцэх хэмжээний нөхөн төлбөр;  Хөдөлмөрийн чадвараа 31-50 хувь алдсан бол 7 сарын цалингийн дундажтай тэнцэх хэмжээний нөхөн төлбөр;  Хөдөлмөрийн чадвараа 51-70 хувь хүртэл алдсан бол 9 сарын цалингийн дундажтай тэнцэх хэмжээний нөхөн төлбөр;  Хөдөлмөрийн чадвараа 71 хувиас дээш алдсан бол 18 сарын цалингийн дундажтай тэнцэх хэмжээний нөхөн төлбөр. Аж ахуйн нэгж, байгууллага нь эмнэлэг хөдөлмөрийн магадлах комиссынтогтоосон актыг үндэслэн үйлдвэрлэлийн осол, хурц хордлого, мэргэжлээсшалтгаалсан өвчний улмаас хөдөлмөрийн чадвараа алдсан ажилтанд нөхөнтөлбөрийг олгоно. Тэтгэвэр авч байгаа иргэнд нөхөн төлбөр олгох уу? Олгоно. Үйлдвэрлэлийн осол, мэргэжлээс шалтгаалсан өвчний улмаасхөдөлмөрийн чадвараа алдсан иргэнд олгох нөхөн төлбөр нь түүний нийгмийндаатгалын болон бусад хууль тогтоомжийн дагуу тэтгэвэр авахад нөлөөлөхгүйгэж ойлгоно. Дөрөв . Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний хөдөлмөр эрхлэлт Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн ажил хөдөлмөр эрхэлж болох уу? Болно. Төрөөс хүн амын хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих бодлогынхүрээнд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнийг нийгэм, хамт олны дунд төлөвшүүлжулмаар тохирсон ажил хөдөлмөр эрхлүүлэх, амьдралын баталгааг хангахталаар дэс дараатай олон чухал арга хэмжээ авч хэрэгжүүлж байна. Энэхүү бодлогыг хэрэгжүүлэх хүрээнд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнийгтохирсон ажил, хөдөлмөр эрхлүүлэх хууль, эрх зүйн орчныг бүрдүүлсэн байгаа. Ажил олгогч нь хөдөлмөрийн гэрээний үндсэн дээр хөгжлийнбэрхшээлтэй иргэнийг ажиллуулах талаар дэмжлэг туслалцаа үзүүлэх үүрэгтэй. Албан байгууллагад ажиллах хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний тоог хэрхэн тогтоож зохицуулсан байдаг вэ? Хөдөлмөрийн тухай хуульд 50, түүнээс дээш ажилтантай аж ахуйн нэгж,байгууллага нь ажил, албан тушаалынхаа гурав, түүнээс дээш хувийн оронтоонд тахир дутуу буюу одой хүнийг ажиллуулахаар тусгаж зохицуулсан. 71
  • Хэрэв аж ахуйн нэгж, байгууллагууд нь дээр дурдсан хэмжээнд хөгжлийнбэрхшээлтэй иргэн буюу одой хүн ажиллуулаагүй бол ажиллуулбал зохих оронтоо тутамд сар бүр төлбөр төлнө. Аж ахуйн нэгж, байгууллагуудын ажиллуулбал зохих орон тоо тутамд сар бүр төлүүлэх төлбөрийн хэмжээг ямар байгууллага тогтоох вэ? Засгийн газрын тогтоолоор аж ахуйн нэгж, байгууллагуудад ажиллуулбалзохих орон тоо тутамд сар бүр төлөх төлбөрийн хэмжээг тухайн үед мөрдөж буйхөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээгээр тооцож тогтоосон. Хэрэв 50 , түүнээс ажилтантай байгууллагууд нь ажил, албантушаалынхаа гурав, түүнээс дээш хувийн орон тоонд хөгжлийнбэрхшээлтэй иргэн буюу одой хүн ажиллуулаагүй тохиолдолдажиллуулбал зохих орон тоо тутамд дээр дурдсан төлбөрийг сар бүр төлжулсын төсөвт төвлөрүүлэх үүрэг хүлээнэ. Ийнхүү тухайн ажил олгогчийн ажиллуулбал зохих орон тоо тутамд сар бүрногдуулж буй төлбөрийг хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн болон одой хүнднийгмийн хамгааллын арга хэмжээг санхүүжүүлэхэд зориулагдах юм. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнийг ажиллуулж байгаа ажил олгогчид ямар хөнгөлөлт үзүүлдэг вэ? Төрөөс хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнийг тохирсон тодорхой ажил,хөдөлмөрөөр ханган ажиллуулж байгаа байгууллагуудын үйл ажиллагаагдэмжиж зохих хөнгөлөлт үзүүлж байна. Хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих тухай хуульд “Орон нутгийн хөдөлмөрэрхлэлтийн албанд бүртгэлтэй …хөгжлийн бэрхшээлтэй болох ньхолбогдох журмын дагуу тогтоогдсон бөгөөд хөдөлмөрийн чадвараа 50-аас дээш хувиар алдсан иргэнийг 6 сараас доошгүй хугацаагаар ажиллуулжбайгаа ажил олгогчид тус албатай байгуулсан гэрээний дагуу нийгмийндаатгалын байгууллагын тодорхойлолтыг үндэслэн тухайн ажилтанд эхний 6сарын хугацаанд олгосон цалин хөлсний 60 хувийг хөдөлмөр эрхлэлтийгдэмжих сангаас нөхөн олгоно” гэж зохицуулсан. Ажиллаж буй хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний өдрийн ажлын цагийг хорогдуулж болох уу? Аж ахуйн нэгж, байгууллага нь хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнийгажиллуулж байгаа бол түүний ажлын цагийг эмнэлэг хөдөлмөрийн магадлахкомиссын шийдвэрийн дагуу богиносгоно. Мөн байгууллага нь хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн болон одой хүнийгүйцэтгэж байгаа ажлын шинж байдлаас хамаарч тухайн иргэний саналыгхаргалзан ажлын цагийг богиносгож болно. Байгууллага нь ажиллуулж буй хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд ээлжийн амралтыг ямар журмаар тооцон олгох вэ? Аж ахуйн нэгж, байгууллагууд нь ажил , албан тушаалынхаа гурав,түүнээс дээш хувийн орон тоонд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн болон одойхүнийг авч ажиллуулж байх үүрэг хүлээсэн. 72
  • Албан байгууллагууд хөдөлмөрийн хуулийн дагуу тухайн хөгжлийнбэрхшээлтэй иргэн болон одой хүнийг биеийн байдалд нь ажил, хөдөлмөрэрхлэхэд саад болохооргүй мөн хөдөлмөрийн нөхцөл нь харшлахгүй байхаархөдөлмөр зохицуулалтыг хийж өгөх үүрэгтэй. Ажил олгогч нь хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнийг хөдөлмөрийн гэрээгээражиллуулж байгаа тохиолдолд тухайн иргэн нь бусад ажиллагсдын нэгэн адилхөдөлмөрийн хууль болон хөдөлмөрийн дотоод журамд заасан эрх үүргийгхүлээнэ. Ажил олгогч нь хөдөлмөрийн гэрээгээр ажиллаж буй хөгжлийнбэрхшээлтэй иргэнд хөдөлмөрийн хууль тогтоомжид заасны дагуу жил бүрээлжийн амралт олгож биеэр эдлүүлнэ. Тухайн хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний ээлжийн үндсэн амралтын хугацаагажлын 15 өдрөөр тооцож олгоно. Хөдөлмөрийн хуульд хөдөлмөрийн хэвийн болон хэвийн бус нөхцөлдажиллаж байгаа ажилтнуудын үндсэн амралт дээр нь тооцон олгох нэмэгдэламралтын хугацааг дараахь байдлаар ялгавартай тогтоож хуульчилсан юм. Ажил олгогч нь Хөдөлмөрийн хуулийн 79 дүгээр зүйлийн 79.5 дахьхэсэгт зааснаар Хөдөлмөрийн хэвийн нөхцөлд ажиллаж байгаа ажилтандтүүний ажилласан хугацааг харгалзан үндсэн амралт дээр нь дор дурдсаннэмэгдэл амралтыг олгоно .Хуулийн Шимтгэл төлж ажилласан Нэмэгдэл амралт зүйл жил 79.5.1. 6-10 жилд ажлын 3 өдөр 79.5.2. 11-15 жилд ажлын 5 өдөр 79.5.3. 16-20 жилд ажлын 7 өдөр 79.5.4. 21-25 жилд ажлын 9 өдөр 79.5.5. 26-31 жилд ажлын 11 өдөр 79.5.6. 32,түүнээс дээш жилд Ажлын 14 өдөр Ажил олгогч нь Хөдөлмөрийн хуулийн 79 дүгээр зүйлийн 79.6 дахьхэсэгт зааснаар Хөдөлмөрийн хэвийн бус нөхцөлд ажиллаж байгааажилтанд түүний ажилласан хугацааг харгалзан үндсэн амралт дээр нь дордурдсан нэмэгдэл амралтыг олгоно.Хуулийн Шимтгэл төлж ажилласан Нэмэгдэл амралт зүйл жил 79.6.1. 6-10 жилд ажлын 5,түүнээс дээш өдөр 79.6.2. 11-15 жилд ажлын 7,түүнээс дээш өдөр 79.6.3. 16-20 жилд ажлын 9,түүнээс дээш өдөр 79.6.4. 21-25 жилд ажлын 12,түүнээс дээш өдөр 79.6.5. 26-31 жилд ажлын 15,түүнээс дээш өдөр 79.6.6. 32,түүнээс дээш жилд ажлын 18,түүнээс дээш өдөр 73
  • Тухайлбал: Хөдөлмөрийн гэрээгээр хэвийн нөхцөлд 15 жил шимтгэлтөлж ажилласан хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн нь ээлжийн амралт авахтохиолдолд үндсэн амралтын хугацаа ажлын 15 өдөр дээр нэмэгдэл амралтыгажлын 5 өдрөөр нэмж тухайн жилийн ээлжийн амралтыг ажлын 20 өдрөөр(15өдөр +5өдөр) тооцож олгоно гэсэн үг. Байгууллага хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнийг ажиллуулж буй тохиолдолд нийгмийн даатгалын шимтгэлийг төлөх үү? Хөдөлмөрийн хуулийн 46 дугаар зүйлийн 46.1-д Ажил олгогч болонхөдөлмөрийн гэрээгээр ажиллаж байгаа ажилтан нь нийгмийн болон эрүүлмэндийн даатгалд заавал даатгуулж, хуульд заасан хувь хэмжээгээр сар бүрнийгмийн даатгалын шимтгэл төлөх үүрэгтэй гэж заасан. Нийгмийн даатгалын тухай хуулийн 15 дугаар зүйлийн 15.1-д зааснаарзаавал даатгуулагч болон ажил олгогч нь дор дурдсан хувь хэмжээгээр сарбүр нийгмийн даатгалын шимтгэл төлнө. Нийгмийн Ажил олгогчийн Даатгуулагчийн даатгалын төрөл хөдөлмөрийн хөдөлмөрийн хөлсний хөлс,түүнтэй сан,түүнтэй адилтгах орлогоос адилтгах орлогоос төлөх шимтгэлийн төлөх шимтгэлийн хувь хувь хэмжээ(хувиар) хэмжээ(хувиар)Тэтгэврийн даатгал 7.0 7.0Тэтгэмжийн даатгал 0.5 0.5Эрүүл мэндийн 2.0 2.0даатгалАжилгүйдлийн 0.5 0.5даатгалҮйлдвэрлэлийн 1.0,2.0,3.0 -осол,мэргэжлээсшалтгаалсанөвчний даатгалШимтгэлийн дүн 11.0,12.0,13.0 10.0 Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн нь ажил олгогчтой хөдөлмөрийн гэрээбайгуулан нийгмийн даатгалын тухай хууль тогтоомжийн дагуу сарынхөдөлмөрийн хөлс, орлогоосоо шимтгэл төлж ажилласан нөхцөлд тухайнбайгууллагад шимтгэл төлж ажилласнаар тооцогдоно гэсэн үг. Ажил олгогч нь хөдөлмөрийн гэрээ байгуулсан өдрөөс эхлэн хөгжлийнбэрхшээлтэй иргэнд урьд нь дэвтэр байхгүй бол шинээр нийгмийн даатгалындэвтэр нээж, уг дэвтэрт сарын хөдөлмөрийн хөлс, орлого болон түүнд ногдуулжтөлсөн шимтгэлийг бичиж өгөх үүрэг хүлээнэ. Харин сарын хөдөлмөрийн хөлс,орлого түүнд ногдох шимтгэлийгбайгууллага хуулийн дагуу зөв тооцон төлж байгаа эсэхэд иргэн хяналт тавихүүрэгтэй гэдгийг зөвлөж байна. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнийг тэтгэвэр авч байгаа гэсэн шалтгаанаар цалинг бууруулж олгож болох уу? 74
  • Болохгүй. Хөдөлмөрийн тухай хуульд тахир дутуу буюу одой хүнийхөдөлмөр эрхлэх талаар тодорхой тусгасан. Тухайн ажил олгогч нь Хөдөлмөрийн тухай хуульд заасны дагуу хөгжлийнбэрхшээлтэй иргэн буюу одой хүнд хөдөлмөр эрхлэхэд саад болохооргүй, мөнхөдөлмөрийн нөхцөл нь харшлахгүй байхаар хөдөлмөр зохицуулалтыг хийжажиллуулна. Өөрөөр хэлбэл ажил олгогч нь хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнийг бусадажиллагсадын нэгэн адил хөдөлмөрийн харилцаанд тэгш оролцуулах үүрэгтэй. Иймээс ажил олгогч нь хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнийг тэтгэвэр авчбайгаа гэсэн шалтгаанаар түүний эрхэлж буй тухайн ажил мэргэжил,албантушаалын сарын цалин хөлсийг бууруулах буюу хязгаарлаж болохгүй гэдгийгзөвлөж байна. 75