ING Economisch BureauSectoren in economisch perspectief      20                13
Inhoudsopgave                     Voorwoord 3Colofon                     1    De Nederlandse economie 4EindredactieNiek Ho...
Voorwoord                                            Ondernemen in turbulente tijden is dynamisch en vraagt veel van onder...
1 Economie1 De Nederlandse economie                            Maarten Leen                            Hoofd macro-economi...
Economie: voorlopig nog geen herstelEconomische groei erg afhankelijk van de export...                                    ...
2 Zakelijke dienstverlening2 Zakelijke dienstverlening                                Sasja van As-Winters   Ferdinand Nij...
Dalende omzet noodzaakt accountants tot veranderingDe blijvende prijsdruk sinds 2009...                                   ...
2 Zakelijke dienstverleningAdvocatuur naar structureel lagere groeiDe verjuridisering zorgt voor meer advocaten en kantore...
Zwakke woningmarkt vraagt ondernemerschap notariaatAantal woningtransacties blijft op laag niveau...                      ...
2 Zakelijke dienstverleningFlexmarkt bereikt bodem in 2013Na een herstel daalt in 2012 de omzet in de flexmarkt...        ...
Provisieverbod bepalend voor omzet assurantietussenpersonenMeer verzekeringen via het directe kanaal...                   ...
2 Zakelijke dienstverleningReisorganisaties moeten zich aanpassen aan gedrag klantDe omzet van de totale vakantiebranche s...
3 Industrie                    Bert Woltheus   Rindert Ekhart        Jurjen Witteveen                    Sectormanager   S...
3 IndustrieIndustrie: licht herstel na jaar van krimpProductiekrimp in 2012, stabiel in 2013...                           ...
Voedingsmiddelen: gematigd herstelGroei valt terug in 2012...                                                             ...
3 IndustrieChemie: sterke, maar afnemende groeiEr is een sterke groei in de chemie...                                     ...
Rubber en kunststof: beperkt herstelDe groei zwakt af...                                                                  ...
3 IndustrieMetaalbewerking: dalende vraag over brede linieGroei slaat om in krimp...                                      ...
Elektrotechnische industrie: sector stabiliseertGroei verdwijnt, maar de krimp blijft beperkt...                          ...
3 IndustrieMachinebouw: tijdelijke krimpGroei slaat om in krimp...                                                        ...
Transportmiddelenindustrie: twee krimpjaren na twee topjarenDe productiegroei is verdwenen...                             ...
3 IndustrieGrafisch: aanhoudend zwaar weerDe krimp keert terug, waardoor...                                               ...
4 Bouw                  Jan van der Doelen        Maurice van Sante                  Sectormanager             Sectorecono...
4 BouwBouw: Bodem volgend jaar bereiktDoor een flink dalende productie…                                                   ...
Woningbouw blijft onder druk staanDe vastgelopen woningmarkt…                                                             ...
4 BouwUtiliteitsbouw op lager niveau verderMinder investeringen door lagere economische groei…                            ...
Gematigde krimp in infrasectorInvesteringen in infra nemen af door overheidsbezuinigingen…                                ...
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Sectoren in economisch perspectief   december 2012
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Sectoren in economisch perspectief december 2012

767
-1

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
767
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
9
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Sectoren in economisch perspectief december 2012

  1. 1. ING Economisch BureauSectoren in economisch perspectief 20 13
  2. 2. Inhoudsopgave Voorwoord 3Colofon 1 De Nederlandse economie 4EindredactieNiek Houterman 2 Zakelijke dienstverlening 6Maurice van Sante 3 Industrie 13AuteursStef Bais 4 Bouw 23Henk van den BrinkMax Erich 5 Transport en logistiek 30Thijs GeijerMaarten Leen 6 Groothandel 36Rico LumanFerdinand Nijboer 7 Detailhandel 43Maurice van SanteMirelle de Valk 8 Agrarische sector 54Jurjen Witteveen 9 Horeca 61 10 Public en gezondheidszorg 67 Contactpersonen 74 2
  3. 3. Voorwoord Ondernemen in turbulente tijden is dynamisch en vraagt veel van ondernemers en bedrijven. Resultaten uit het verleden, trends en ontwikkelingen, de stand van de economie, het overheidsbeleid, de ontwikkelingen in de sector, administratieve lastendruk, prestaties van branchegenoten: het zijn allemaal voorbeelden van factoren die van belang zijn voor het succes van de onderneming. Kennis over deze – en andere – omgevingsfactoren is relevante managementinformatie, waarop belangrijke strategische keuzes in de onderneming kunnen worden gemaakt. ING helpt ondernemers ook in economisch moeilijke tijden, mede door kennis over de markt, de sector en de regio te delen met haar klanten. Voor ondernemend Nederland publiceert het ING Economisch Bureau regelmatig sector- en regiovisies. De kennis die de ING heeft over de markt waarin ondernemingen opereren, delen we ook in grote en kleinere bijeenkomsten, maar ook in een-op-een rapportages, zoals de Conditietest voor bedrijven en instellingen en de Bedrijfsscan voor MKB-bedrijven. Met de Conditietest delen we met de onderneming de strategische en financiële inzichten en bespreken we hoe deze aansluiten op zijn strategische plannen. De Bedrijfsscan biedt de mogelijkheid voor MKB-ers om met de ING-relatiemanager te sparren over kansen in de bedrijfsvoering. Sectoren in economisch perspectief, richt zich op belangrijke sectoren in Nederland. Het beschrijft de ontwikkeling van de Nederlandse economie en van zestig verschillende branches. Daarbij schetst het rapport de belangrijkste trends voor de betreffende sector en de impact die dat het komend jaar al kan hebben. Ik vertrouw erop dat dit rapport een handvat biedt om nog beter te ondernemen. De relatiemanagers van de ING staan klaar om u hierbij verder te helpen. Annerie Vreugdenhil Directeur Zakelijk ING Nederland 3
  4. 4. 1 Economie1 De Nederlandse economie Maarten Leen Hoofd macro-economie 4
  5. 5. Economie: voorlopig nog geen herstelEconomische groei erg afhankelijk van de export... ...maar export staat onder druk... Componenten economische groei Nederland140 115 110 15130 105 10120 100 5110 95 0 90 -5100 85 -1090 80 -1580 75 2009 2010 2011 2012 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013_ Buitenlandse handel _ Particuliere consumptie _ Bedrijfsinvesteringen _ Overheid _ Ondernemersvertrouwen Duitsland, index (L-as) _ Exportgroei Nederland, (% j.o.j. R-as)Bron: CBS, ING bewerkingen Index (tweede kwartaal 2009 = 100, voortschrijdend 4-kwartaals gemiddelde) Bron: ING...waardoor er ook volgend jaar ‘overall’ geen groei zal zijn... ...en dus ook 2013 weer een moeilijk jaar wordt.Kerncijfers Nederlandse economie, 2011-2013 (% j.o.j.) ■ Overheidsmaatregelen om het begrotingstekort te verkleinen gaan ten koste van 2011 2012 2013 de koopkracht van burgers.Economische groei (BBP) 1,0 -1,0 -0,5 ■ De particuliere consumptie daalt ook volgend jaar weer.Particuliere consumptie -1,0 -1,5 -0,8 ■ Ook een verzwakking van de huizenmarkt beïnvloedt de particuliere consumptieBedrijfsinvesteringen 8,9 -4,6 -2,7 negatief.Uitvoer 3,9 2,7 1,7 ■ Bedrijfsinvesteringen zullen tegen deze achtergrond verder afnemen.Invoer 3,6 2,4 1,0 ■ Groei moet vooral buiten ons land worden gezocht.Inflatie 2,3 2,5 2,5Werkloosheid (jaareinde) (in % beroepsbevolking) 5,8 6,8 7,4Huizenprijs (jaargemiddelde) -2,3 -6,2 -7,6Driemaandsrente (euribor, jaareinde 1,3 0,2 0,3Tienjaarsrente (overheid, jaareinde) 2,19 1,75 2,10Bron: Ecowin, voorspellingen ING 5 1 Economie
  6. 6. 2 Zakelijke dienstverlening2 Zakelijke dienstverlening Sasja van As-Winters Ferdinand Nijboer Sectormanager Sectoreconoom Accountancy Advocatuur Notariaat Flexbranche Assurantietussenpersonen Reisbureaus 6
  7. 7. Dalende omzet noodzaakt accountants tot veranderingDe blijvende prijsdruk sinds 2009... ...leidt tot een verdergaande consolidatieslag... Aantal fusies/overnames en samenwerkingsverbanden 40Ontwikkeling uurtarieven (% j.o.j.) 35 2007 2008 2009 2010 2011 2012 35 30 1e hj 25Totaal accountancy en 20 24administratieve 22 15dienstverlening 5,6 3,6 2,4 0,6 2 1,2 17 16 16 10Audit en advies 6 1,7 -0,8 -1,8 -2,6 -2,1 11 12 5 0 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012* Bron: CBS Bron: Accountant.nl, Accountancynieuws, FD, bewerkt door ING Economisch Bureau * t/m oktober...en een daling van de branche-omzet... ...vraagt om aanpassing van het bedrijfsmodel... Omzetontwikkeling accountancy (% j.o.j.)6% ■ Verdere digitalisering, automatisering en het benutten van de mogelijkheden van4% Standard Business Reporting.2% ■ Een grotere focus op advisering op waardecreatie voor de klant. ■ Producten en diensten ontwikkelen speciaal voor MKB.0%-2% …die verzilverd kunnen worden door…-4% ■ Het vergroten van de kennis in ICT omdat administratie- en samenstelwerk een-6% commodity is geworden. 2007 2008 2009 2010 2011 2012* 2013* ■ Personeel met advieskwaliteiten aan te trekken al is de beschikbaarheid daarvan_ Omzetgroei accountantskantoren _ Economische groei beperkt. ■ De aanpassing van het bedrijfsmodel vraagt om een pro-actieve houding van deBron: CBS * Ramingen ING Economisch Bureau accountant. 7 2 Zakelijke dienstverlening
  8. 8. 2 Zakelijke dienstverleningAdvocatuur naar structureel lagere groeiDe verjuridisering zorgt voor meer advocaten en kantoren... ...tegelijkertijd is er minder werk in M&A voor topadvocatuur... M&A deals 900 270 Aantal advocaten Aantal kantoren 800 240 Waarde deals (x € 1 mld.) 700 2101920 877 600 180 Aantal deals1960 1.931 1.207 500 1501980 3.726 1.331 400 1201990 6.381 300 901997 9.252 2.566 200 602002 12.290 2.944 100 302007 14.882 3.762 0 02011 16.808 4.529 2005 Aantal deals _ 2006 2007 Waarde deals 2008 2009 2010 2011Bron: NOvA Bron: Overfusies.nl...en druk op de tarieven zorgt voor een lager groeiperspectief... ...wat een uitdaging voor de advocatuur creëert in...15% 15% ■ Klantgericht in plaats van sectiegericht werken bij de grote kantoren.12% 12% ■ Investeren in diversiteit van personeel. ■ Investeren in ICT en klantportaal om kennis toegankelijk te maken.9% 9% …en kansen biedt in…6% 6% ■ Ketenregisseurschap voor het juridisch ontzorgen van de klant.3% 3% ■ Producten en diensten ontwikkelen speciaal voor het MKB.0% 0% ■ Aanbieden van alternatieve tariefmodellen. 1990-1999 2000-2009 2010-2020 Omzetgroei advocatuur Groei aantal advocatenBron: CBS, NOvA, bewerking ING Economisch Bureau 8
  9. 9. Zwakke woningmarkt vraagt ondernemerschap notariaatAantal woningtransacties blijft op laag niveau... ...en ook de familiepraktijk staat onder druk... x1.000 per kwartaal Aantal gepasseerde akten60 120050 1000 80040 60030 40020 20010 0 1992 1994 1996 1998 2000 2002 2004 2006 2008 2010 2012 2008 2009 2010 2011 2012*_ Aantal verkochte woningen (vrij van seizoenseffecten) Onroerendgoed praktijk w.v. hypotheken Familiepraktijk OndernemingspraktijkBron: Kadaster Bron: KNB, Belastingdienst * tot en met september...waarbij de instroom van notarieel talent afvlakt... ...en het lastig ondernemen blijft in 2013...1500 ■ Het aantal woningtransacties in 2013 gaat naar verwachting naar 100.000.1250 ■ Druk op tarieven door meer concurrentie en transparantie.1000 ■ Door de juiste balans te vinden tussen ambtstaken en ondernemen.750 …maar er liggen kansen op het gebied van…500 ■ Het reduceren van kosten door digitalisering en automatisering.250 ■ Meer adviseren en adviesproducten ontwikkelen.0 ■ De rol van de notaris als onafhankelijk en onpartijdig adviseur blijft noodzakelijk. 2005/2006 2006/2007 2007/2008 2008/2009 2009/2010 2010/2011 2011/2012 Aantal studenten notarieel recht Aantal afgestudeerden notarieel rechtBron: CBS 9 2 Zakelijke dienstverlening
  10. 10. 2 Zakelijke dienstverleningFlexmarkt bereikt bodem in 2013Na een herstel daalt in 2012 de omzet in de flexmarkt... ...maar door marginale groei van de grootste afnemers... Omzet uitzendbranche naar type personeel30%25%20% 19% Verdeling uitzendkrachten naar sectoren (2011)15%10%5% 33% Industrie0% Handel-5%-10% Bouw-15% 17% Publieke sector-20%-25% ZDV-30%-35% Overig-40% 8% 2007 2008 2009 2010 2011 2012_ Totaal _ Administratief _ Industrie _ Technisch 8% 14%Bron: ABU Bron: CBS...stabiliseert de omzet in 2013... ...en liggen er bedreigingen bij...25% Omzetontwikkeling in de NL uitzendmarkt t.o.v. het BBP -1,620% -1,2 ■ Te grote flexibilisering van de arbeidsmarkt leidt tot afname van de vraag naar diensten van flexbedrijven.15% -0,8 ■ Fluctuerende omzet en margedruk verhogen de financiële risico’s.10% -0,4 ■ De werving van geschikt personeel is ook voor flexbedrijven een uitdaging.5% 00% 0,4 ...en wordt de bodem bereikt.-5% 0,8-10% 1,2 ■ Afnemers werken aan de opbouw van een flexibele schil bij het herstel van de-15% 1,6 economie. 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012* 2013* ■ Internationalisering op het vlak van werving en plaatsing. Omzetontwikkeling (linkeras) _ Verandering werkloosheid (rechteras) ■ Flexibilisering van de arbeidsmarkt betekent hogere arbeidsmobiliteit van ervaren personeel.Bron: CBS * Ramingen 10
  11. 11. Provisieverbod bepalend voor omzet assurantietussenpersonenMeer verzekeringen via het directe kanaal... ...zet de omzetten onder druk... Marktaandeel ATP in % Omzetontwikkeling ATP (% j.o.j.)60 10% 58,2 54,7 5%50 0%40 43,4 -5% 37,9 -10%30 -15%_ 2005 Levensverzekeringen _ 2008 Schadeverzekeringen 2010 2009 2010 2011Bron: GfK/TOF Bron: D & O...maar het dalend aantal assurantietussenpersonen... ...beperkt het omzetverlies per kantoor...7.000 1% ■ Consolidatie: Kleinschalige bedrijven verdwijnen steeds meer.6.000 0% ■ De aanscherping van vakbekwaamheidseisen verhoogt de toetredingsdrempel.5.000 -1% ■ De concurrentie tussen verzekeringsbedrijven neemt toe.4.000 -2% ■ Het provisieverbod gaat in 2013 in terwijl de verzekeringsmarkt verzadigd is en de huizenmarkt vastloopt.3.000 -3% ■ De betalingsbereidheid voor advies moet ontwikkeld worden.2.000 -4% ■ Premie verzekering & advieskosten zijn ontkoppeld, waardoor wanbetalingsrisico1.000 -5% toeneemt.0 -6% ■ De toegevoegde waarde ligt lager door verkleining van de informatievoorsprong. 2007 Aantal ATP’s _ 2008 2009 Ontwikkeling (R-as) 2010 2011 2012Bron: CBS 11 2 Zakelijke dienstverlening
  12. 12. 2 Zakelijke dienstverleningReisorganisaties moeten zich aanpassen aan gedrag klantDe omzet van de totale vakantiebranche stijgt door hogere prijzen... ...terwijl het aantal fysieke reiswinkels afneemt... Aantal reiswinkels130 20 2500125120 15 2000115110 10 1500105100 595 100090 085 50080 -5 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012* 2013* 0_ Prijsindex pakketreizen (2006 = 100, L-ras) _ Omzetontwikkeling reisbranche (% j.o.j. R-ras) 2000 2011 2020*Bron: CBS * Ramingen ING Economisch Bureau Bron: ANVR * Raming ING Economisch Bureau...maar op termijn herstelt de vakantiemarkt... ...waardoor er kansen blijven bestaan... Aantal vakanties in mln39 ■ De groep ouderen met tijd en geld groeit.38 ■ De combinatie van online, fysieke verkoop en distributie is succesvol.37 ■ De rol als reisadviseur, intermediair en ontzorger meer inzetten.36 …al komt dit slechts deels ten goede aan reisbureaus.35 ■ Er zijn branchevreemde toetreders uit de internethoek.34 ■ De informatieachterstand van reizigers is vrijwel verdwenen door internet.33 ■ Airlines en hotelaanbieders zetten direct selling steeds verder door om de schakels32 te verminderen. 2003 2005 2010 2011 2012* 2015* 2020*Bron: CBS * Raming ING Economisch Bureau 12
  13. 13. 3 Industrie Bert Woltheus Rindert Ekhart Jurjen Witteveen Sectormanager Sectormanager Sectoreconoom Voedingsmiddelen Chemie Rubber en kunststof Metaal Elektrotechnische industrie Machinebouw Transportmiddelen Grafimedia 13 3 Industrie
  14. 14. 3 IndustrieIndustrie: licht herstel na jaar van krimpProductiekrimp in 2012, stabiel in 2013... ...waarbij de export de schade beperkt... Ontwikkeling orders industrie 70Productie naar branche, 2011-2013 (% j.o.j.) 65 2011 2012* 2013* 60Industrie 3,3% -1% 0%Voedings- en genotmiddelen 1,6% -2% 0,5% 55Chemie -1,8% 5% -1% 50Rubber- en kunststof 3% -3% 0,5%Metaalbewerking 5,8% -3% 0% 45Elektrotechnische industrie 6,4% -1% 1%Machinebouw 7% -5% 2% 40Transportmiddelenindustrie 22,3% -8% -5% 2010 2011 2012Grafische industrie 1,7% -3% -1% _ Orders _ ExportordersBron: CBS * Raming ING Economisch Bureau Bron: CBS Index (50 = geen verandering, > 50 = groei, < 50 = krimp)...de prijsdruk is afgenomen... ...en de lichte verbetering van de wereldeconomie perspectief biedt.300 ■ Industriële groei is sterk afhankelijk van de ontwikkeling van de wereldeconomie.250 ■ Economische groei in Azië en investeringsgroei in de VS bieden groeimogelijkheden200 in 2013, in het bijzonder voor de chemie en maakindustrie. ■ Voor toeleveranciers biedt ook de Duitse industrie kansen voor groei.150 ■ De binnenlandse consumptie zal nog jaren onder druk staan, bedrijven actief op de100 binnenlandse eindmarkt merken dit.500 ’07 ’08 ’09 ’10 ’11 ’12_ GSCI-index Industriële Metalen _ GSCI-index Agrarische producten _ GSCI-index EnergieBron: CBS Index (2005 = 100) 14
  15. 15. Voedingsmiddelen: gematigd herstelGroei valt terug in 2012... ...en de buitenlandse omzet duikt in de min...115 16% 20% 13%110 10% 10% 7%105 4% 1% 0%100 -2% -5%95 -8% -10% 2007 2008 2009 2010 2011 2012 -20% Productieniveau _ Omzet voedingsmiddelenindustrie (R-as, %, j.o.j.) voedingsmiddelenindustrie (L-as) _ Productie voedingsmiddelenindustrie (R-as, %, j.o.j.) _ 2007 2008 2009 Ontwikkeling binnenlandse omzet (%, j.o.j.) _ 2010 2011 2012 Ontwikkeling buitenlandse omzet (%, j.o.j.)Bron: CBS Index (2005 = 100) Bron:...terwijl grondstoffenprijzen op hoog niveau blijven... ...en in 2013 slechts beperkte groei wordt voorzien.300 ■ De voedingsmiddelenindustrie krimpt met 2% in 2012, gevolgd door een lichte groei van 0,5% in 2013. ■ De binnenlandse omzet weet zich nog staande te houden. ■ Bedrijven kampen met hoge grondstofprijzen en prijsdruk vanuit inkooporganisaties200 retail. ■ Groeimogelijkheden bevinden zich in het buitenland door export van producten en kennis.100_ 2008 Vlees _ Zuivel _ 2009 Vetten _ 2010 Granen 2011 2012Bron: CBS Index (2002-2004 = 100) 15 3 Industrie
  16. 16. 3 IndustrieChemie: sterke, maar afnemende groeiEr is een sterke groei in de chemie... ...met echter wel overcapaciteit... Capaciteit: belemmering door onvoldoende vraag -/- belemmering door140 40% 25% onvoldoende mensen, materiaal, ruimte, machines, % van de bedrijven130 30% 20%120 20%110 10% 15%100 0%90 -10% 10%80 -20%70 -30% 5%60 -40% 0% 2007 2008 2009 2010 2011 2012 Productieniveau chemische industrie (L-as) _ Omzet chemische industrie (R-as, %, j.o.j.) -5%_ Productie chemische industrie (R-as, %, j.o.j.) Overcapaciteit 2011 Ondercapaciteit 2012Bron: CBS Index (2005 = 100) Bron: CBS...en relatief stabiele maar hoge inkoopprijzen... ...terwijl de productiegroei in 2013 wel lager is.€ 100 $ 2,00€ 90 $ 1,90 ■ De chemie groeit snel (5% in 2012) na een krimp in 2011. Voor 2013 wordt een krimp€ 80 $ 1,80 verwacht van 1%.€ 70 $ 1,70 ■ Een verwachte afzwakking van de euro in de 1e helft van 2013 biedt echter extra€ 60 $ 1,60 concurrentiekracht.€ 50 $ 1,50 ■ De langetermijnperspectieven zijn gunstig voor de (hoogwaardige) Nederlandse€ 40 $ 1,40 chemie, maar de aansluiting op opkomende economieën moet beter. Nog altijd gaat€ 30 $ 1,30 70% van de export naar de Europese markt.€ 20 $ 1,20€ 10 $ 1,10€0 $ 1,00 2007 2008 2009 2010 2011 2012_ Olieprijs (North-Sea Brent, (L-as, €) _ Euro-dollarkoers (R-as, $)Bron: CBS 16
  17. 17. Rubber en kunststof: beperkt herstelDe groei zwakt af... ...en er is een aanzienlijke overcapaciteit... Capaciteit: belemmering door onvoldoende vraag -/- belemmering door130 20% 25% onvoldoende mensen, materiaal, ruimte, machines, % van de bedrijven120 10% 20%110 0% 15%100 -10%90 -20% 10%80 -30% 5% 2007 2008 2009 2010 2011 2012 0% Productieniveau rubber- en kunststofindustrie (L-as) _ Omzet rubber- en kunststofindustrie_ Productie rubber- en kunststofindustrie (R-as, % j.o.j.) (R-as, % j.o.j.) 2011 Overcapaciteit rubber en kunststof 2012Bron: CBS Index (2005 = 100) Bron: CBS...met hoge, maar relatief stabiele inkoopprijzen... ...die leiden tot aanhoudende margedruk.€ 100 $ 1,80 ■ De rubber- en kunststofindustrie blijft in een situatie van overcapaciteit, wat de€ 90 $ 1,70 bestaande margedruk niet vermindert.€ 80 $ 1,60 ■ Op de binnenlandse markt biedt de voedingsindustrie enige houvast (verpakkingen),€ 70 $ 1,50 maar de verkopen richting de bouw en maakindustrie groeien niet.€ 60 $ 1,40 ■ In 2013 treedt naar verwachting enige verbetering op door een aantrekkende€ 50 $ 1,30 maakindustrie in de 2e helft van 2013. Ook toelevering aan de Duitse maakindustrie€ 40 $ 1,20 biedt nog kansen voor de Nederlandse rubber- en kunststofindustrie.€ 30 $ 1,10€ 20 $ 1,00 2007 2008 2009 2010 2011 2012_ Olieprijs (North-Sea Brent, (L-as, €) _ Euro-dollarkoers (R-as, $)Bron: Ecowin 17 3 Industrie
  18. 18. 3 IndustrieMetaalbewerking: dalende vraag over brede linieGroei slaat om in krimp... ...en de overcapaciteit groeit... Capaciteit: belemmering door onvoldoende vraag -/- belemmering door130 20% 25% onvoldoende mensen, materiaal, ruimte, machines, % van de bedrijven120 10% 20%110 0% 15%100 -10% 10%90 -20%80 -30% 5% 2007 2008 2009 2010 2011 2012 0% Productieniveau metaalbewerking (L-as, index) _ Productiegroei metaalbewerking (R-as, % j.o.j.) 2011 2012_ Omzetontwikkeling metaalbewerking (R-as, % j.o.j.) Overcapaciteit metaalbewerkingBron: CBS Index (2005 = 100) Bron: CBS...terwijl de inkoopprijzen relatief stabiel, maar hoog blijven... ...wat leidt tot blijvende margedruk.€ 300 $ 1,70 ■ De metaalbewerking heeft te maken met een dalende vraag bij afnemers over€ 250 $ 1,60 een brede linie. De export van de Nederlandse machinebouwers neemt af wat de€ 200 $ 1,50 metaalbewerking merkt en in de bouw (30% van de omzet) is de situatie al langere tijd niet rooskleurig.€ 150 $ 1,40 ■ De situatie van overcapaciteit en druk op marges zal hierdoor voorlopig niet€ 100 $ 1,30 verminderen. ■ In 2013 treedt naar verwachting enige verbetering op door een aantrekkende€ 50 $ 1,20 maakindustrie in de 2e helft van 2013. Ook toelevering aan de Duitse maakindustrie€0 $ 1,10 biedt nog kansen voor de Nederlandse metaalbewerking. 2007 2008 2009 2010 2011 2012 Prijsindex industriële metalen (L-as, €) Euro-dollarkoers (R-as, $)Bron: CBS 18
  19. 19. Elektrotechnische industrie: sector stabiliseertGroei verdwijnt, maar de krimp blijft beperkt... ...waarbij de ondercapaciteit wel is omgeslagen in overcapaciteit... Capaciteit: onvoldoende vraag -/- onvoldoende mensen, 140 30% 30% materiaal, ruimte, machines, % van de bedrijven 130 20% 20% 120 10% 110 0% 10% 100 -10% 0% 90 -20% 80 -30% -10% 70 -40% -20% 2007 2008 2009 2010 2011 2012 -30% Productieniveau elektrotechniek (L-as) Productie elektrotecniek (R-as, % j.o.j.) 2011 2012 Omzet elektrotecniek (R-as, % j.o.j.) Overcapaciteit elektrotechnische industrie Ondercapaciteit elektrotechnische industrieBron: CBS Index (2005 = 100) Bron: CBS...en de groei uit het buitenland moet blijven komen... ...maar de problemen in Europa drukken de groeipotentie. Ontwikkeling orders elektrotechnische industrie70 ■ De elektrotechnische industrie in Nederland presteert relatief sterk maar de dalende65 vraag uit het buitenland krijgt nu zijn weerslag op de branche. 2012 zal hierdoor een60 lichte productiekrimp geven. ■ In 2013 wordt een kleine verbetering verwacht, maar met name de situatie op de55 Europese afzetmarkt baart zorgen.50 ■ Groei zal vooral moeten komen uit de VS en Azië. De markt is echter competitief en in de elektrotechnische industrie heerst prijsdruk. Daarom blijft de omzetontwikkeling45 achter bij de productieontwikkeling.40 2010 2011 2012_ Orders _ ExportordersBron: CBS Index (50 = geen verandering, > 50 = groei en < 50 = krimp) 19 3 Industrie
  20. 20. 3 IndustrieMachinebouw: tijdelijke krimpGroei slaat om in krimp... ...en er ontstaat overcapaciteit door vraaguitval... Capaciteit: belemmering door onvoldoende vraag -/- belemmering door150 50% 15% onvoldoende mensen, materiaal, ruimte, machines, % van de bedrijven140 40%130 30% 10%120 20%110 10%100 5% 0%90 -10%80 -20% 0%70 -30%60 -40% -5% 2007 2008 2009 2010 2011 2012 -10% Productieniveau machinebouw (L-as) _ Productieontwikkeling machinebouw (R-as, % j.o.j.) _ Omzetontwikkeling machinebouw (R-as, % j.o.j.) 2011 Overcapaciteit machinebouw 2012 Ondercapaciteit machinebouwBron: CBS Index (2005 = 100) Bron: CBS...het herstel moet komen uit het buitenland... ...maar de Nederlandse machinebouw is goed gepositioneerd.70 ■ De machinebouw heeft met name sinds het derde kwartaal van 2012 te maken met65 een duidelijk dalende orderportefeuille. Dit komt terug in een productiedaling van60 5% over 2012. ■ De Nederlandse machinebouw is echter een kansrijke branche met een sterke55 positie in diverse niches. Daarbij is de aansluiting op de opkomende economieën50 relatief goed. ■ In 2013 groeit de productie met 2% maar de lange termijn groei kan hier zeker boven45 komen.40 2010 2011 2012_ Orders _ ExportordersBron: CBS Index (50 = geen verandering) 20
  21. 21. Transportmiddelenindustrie: twee krimpjaren na twee topjarenDe productiegroei is verdwenen... ...door een dalende vraag uit het buitenland... 60% Omzetontwikkeling transportmiddelenindustrie150 50%140 40%130 30% 40%120 20%110 10% 20%100 0% 0%90 -10%80 -20% -20%70 -30%60 -40% -40% 2007 2008 2009 2010 2011 2012 -60% Productieniveau transportmiddelenindustrie (L-as) _Omzet transportmiddelenindustrie (R-as, % j.o.j.) 2007 2008 2009 2010 2011 2012_ Productieontwikkeling transportmiddelenindustrie (R-as, % j.o.j.) _ Omzetontwikkeling binnenland (% j.o.j.) _ Omzetontwikkeling buitenland (% j.o.j.)Bron: CBS Index (2005 = 100) Bron:...maar de export zal wel het herstel moeten trekken... ...en is 2013 nog een krimp jaar. Ontwikkeling orders transportmiddelenindustrie70 ■ De transportmiddelenindustrie is snel hersteld na de klap van eind 2008. De groei in65 2010 en 2011 kwam boven de 20% uit. Deze groei was echter volledig te danken aan60 de buitenlandse vraag. ■ Nu de buitenlandse vraag af is genomen, krimpt de productie aanzienlijk, naar55 verwachting 8% in 2012 en 5% in 2013.50 ■ De tijdelijke sluiting van NedCar heeft effect op de productiecijfers, maar biedt vanaf medio 2014, wanneer de heropening gepland is, een positieve impuls voor de45 Nederlandse transportmiddelenindustrie.40 2010 2011 2012_ Orders _ ExportordersBron: CBS Index (50 = geen verandering, > 50 = groei en < 50 = krimp) 21 3 Industrie
  22. 22. 3 IndustrieGrafisch: aanhoudend zwaar weerDe krimp keert terug, waardoor... ...de overcapaciteit problematisch blijft... Capaciteit: belemmering door onvoldoende vraag -/- belemmering door115 10% 50% onvoldoende mensen, materiaal, ruimte, machines, % van de bedrijven110 5% 40%105 0% 30%100 -5%95 -10% 20%90 -15% 10% 2007 2008 2009 2010 2011 2012 0% Productieniveau grafische industrie (L-as) _ Omzet grafische industrie (R-as, % j.o.j.) 2011 2012_ Productie grafische industrie (R-as, % j.o.j.) Overcapaciteit grafische industrieBron: CBS Index (2005 = 100) Bron: CBS...en de afzetprijzen onder druk staan... ...zodat 2013 nog geen herstel laat zien.120 ■ Aanhoudende krimp in de vraag naar drukwerk. ■ Sterke afhankelijkheid van binnenlandse markt, waarbij voor veel afnemers de110 vooruitzichten nog niet op groei duiden. ■ Overcapaciteit leidt vooral tot afname van het aantal MKB-bedrijven, het aantal zelfstandigen neemt toe.100 ■ Mogelijkheden om weer mee te denken in klantoplossingen door aanverwante activiteiten te integreren.90 2009 2010 2011 2012_ Afzetprijzen grafische industrie _ Prijsontwikkeling papier/karton _ Prijsontwikkeling drukinktBron: CBS Index (2005 = 100) 22
  23. 23. 4 Bouw Jan van der Doelen Maurice van Sante Sectormanager Sectoreconoom Woningbouw Utiliteitsbouw Infrasector Onderhoudsmarkt Installatiebranche 23 4 Bouw
  24. 24. 4 BouwBouw: Bodem volgend jaar bereiktDoor een flink dalende productie… …kampt de bouwsector met overcapaciteit... Capaciteit en faillissementen bouw -50 100Bouwproductie naar deelsectoren, 2012-2014 (% j.o.j.) -40 80 2012 2013 2014 -30 60 -20 40Woningbouw Nieuwbouw -9,5% -3,5% 2,0% -10 20 Verbouw -7,5% -3,0% 1,0% Onderhoud -3,0% 1,0% 2,0% 0 0 Aantal woningen gereed 53.000 49.000 50.000 10 -20Utiliteitsbouw Nieuwbouw -8,5% -2,5% 2,5% 20 -40 Verbouw -7,5% -1,5% 2,0% 30 -60 Onderhoud -2,5% 0,5% 2,0% 40 -80Infrasector Nieuwbouw & verbouw -8,0% -3,0% 1,0% Onderhoud -4,0% -2,5% 1,0% 1994 1996 1998 2000 2002 2004 2006 2008 2010 2012Totaal bouw -7,3% -1,0% 2,0% Overcapaciteit Ondercapaciteit _ Faillissementen (R-as)Bron: Ramingen ING Economisch Bureau Bron: MNW...en daalt het vertrouwen bij aannemers tot een dieptepunt... …maar de bodem lijkt in 2013 bereikt...30 ■ Aantal faillissementen blijft hoog door overcapaciteit en bijbehorende prijsdruk.20 ■ Aantal gebouwde nieuwe woningen daalt in 2013 tot 49.000.10 ■ Renovatie blijft een stabiele markt.0-10 ...al zal de groei daarna nog jaren zeer gematigd zijn.-20-30 ■ Dalende koopkracht geeft minder fnanciële ruimte aan potentiële kopers van-40 Vertrouwensindicator blijft nieuwbouw.-50 op historisch laag niveau ■ Lage economische groei leidt tot lage investeringen in gebouwen. 1986 1998 1990 1992 1994 1996 1998 2000 2002 2004 2006 2008 2010 2012 ■ Beperkte budgetten van overheden voor investeringen in infrastructuur door_ Vertrouwensindicator bouw _ Beoordeling orderboeken bouw bezuinigingen.Bron: Ecowin 24
  25. 25. Woningbouw blijft onder druk staanDe vastgelopen woningmarkt… …laat de verkoop van nieuwbouw dalen...-70 55.000 12.000 Aantal verkopen nieuwbouwwoningen-73 50.000 10.000-76 45.000 8.000-79 40.000 6.000-82 35.000 4.000-85 Koopintenties en aantal transacties 30.000 ligt op historisch laag niveau 2.000-88 25.000 1998 2000 2002 2004 2006 2008 2010 2012 0_ Saldo respondenten (wel -/- niet van plan om een huis te kopen) 2007 I II III IV 2008 I II III IV 2009 I II III IV 2010 I II III IV 2011 I II_ Aantal verkochte woningen (rechter as)Bron: CBS Bron: MNW...waardoor ook in 2013 minder woningen gebouwd worden... …waarna de woningbouw licht herstelt.110.000 Aantal gereedmeldingen en afgegeven vergunningen ■ Blijvend verlaagde overdrachtsbelasting en verhoogde BTW maken nieuwbouw100.000 relatief duurder t.o.v. bestaande bouw.90.000 ■ Nieuwe beperkende maatregelen voor de hypotheekrenteaftrek leiden tot80.000 vraagdaling nieuwbouwwoningen.70.000 ■ Woningcorporaties krijgen steeds minder fnanciële ruimte voor investeringen in woningbouw.60.000 ...maar op lange termijn is er wel uitbreidingsvraag.50.000 ■ Jaarlijkse groei van 55.000 huishoudens waarvoor woonruimte benodigd is.40.000 ■ Gemiddeld worden er ieder jaar 15.000 woningen gesloopt waarvoor ook30.000 12-mnds voortschrijdend gemiddelde vervangende woonruimte gebouwd moet worden. 1998 2000 2002 2004 2006 2008 2010 2012 ■ Beperkte budgetten van overheden voor investeringen in infrastructuur door_ Vergunningen _ Gereedmeldingen bezuinigingen. ■ Door de huurverhogingen uit het regeerakkoord voor scheefhuurders zal deBron: Ecowin, ING doorstroming naar nieuwbouwwoningen op termijn verbeteren. 25 4 Bouw
  26. 26. 4 BouwUtiliteitsbouw op lager niveau verderMinder investeringen door lagere economische groei… …leidt tot enorme daling van het aantal vergunningen…20% Ontwikkeling investeringen en overige investeringen 600* Afgifte vergunningen bedrijfsgebouwen15% 50010% 4005% 3000%-5% 200-10% 100-15% Investeringen in bedrijfsgebouwen lopen steeds 0 minder achter op andere bedrijfsinvesteringen-20% Voortschrijdend gemiddelde per kwartaal (% j.o.j.) 1996 1998 2000 2002 2004 2006 2008 2010 2012 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 _ Hallen en Loodsen _ Kantoren _ Combinatie _ Winkels _ Scholen Bedrijfsgebouwen _ Overige bedrijfsinvesteringen       bedrijfshallenBron: CBS, ING Bron: CBS * In € miljoenen, voortschrijdend jaargemiddelde.…en een tekort aan opdrachten bij U-bouwers... …waardoor ook in 2013 de productie nog krimpt...60% % U-bouwers met te weining opdrachten als belangrijkste belemmering voor werkzaamheden ■ Lage groei bij gebruikers van bedrijfsruimten zoals logistiek en groothandel zorgen50% voor weinig uitbreidingsvraag.40% ■ De hoge leegstand in kantoren (14%) zal verder stijgen (o.m. door HNW) waardoor het overaanbod toeneemt.30% ■ Ook winkelvoorraad is groot en leegstand stijgt (o.m. door on-line shopping).20% …mogelijkheden voor verduurzaming en transformatie.10% ■ Leegstaande kantoorpanden transformeren tot andere bestemmingen.0% ■ Het verduurzamen van bestaande bedrijfsgebouwen biedt nog veel kansen. 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012Bron: EIB 26
  27. 27. Gematigde krimp in infrasectorInvesteringen in infra nemen af door overheidsbezuinigingen… …waardoor het vertrouwen bij infrabedrijven sterk daalt… Investeringen infrastructuur Vertrouwensindicator15% 40 3010% 20 105% 0 -100% -20 -30-5% -40-10% -50 -60-15% Ontwikkeling % j.o.j. 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 _ B&U _ InfrasectorBron: Ecowin Bron: EC…en een daling van omzetten bij ingenieursbureaus… …duiden ook voor 2013 nog op een krimp...12% Omzetten ingenieursbureaus (% j.o.j.)10% ■ Vooral lagere overheden bezuinigen op uitgaven infrastructuur door kortingen op8% het gemeentefonds en lagere opbrengsten uit het eigen grondbedrijf.6% ■ Malaise in de utiliteits- en woningbouw zorgt er ook in de infrasector voor dat minder4% gronden bouw- en woonrijp gemaakt moeten worden. ■ Flinke bezuinigingen op infrastructuur in het regeerakkoord.2%0% ...op lange termijn zijn er nog veel uitdagingen.-2%-4% ■ Nederland beschermen tegen een hogere zeespiegel door het nieuwe waterwerken.-6% Omzetontwikkeling % j.o.j. ■ Infrastructurele knelpunten verder oplossen. 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 H1Bron: CBS 27 4 Bouw
  1. A particular slide catching your eye?

    Clipping is a handy way to collect important slides you want to go back to later.

×