Predavanja MIS
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Predavanja MIS

on

  • 5,606 views

 

Statistics

Views

Total Views
5,606
Views on SlideShare
5,606
Embed Views
0

Actions

Likes
1
Downloads
105
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Microsoft Word

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

Predavanja MIS Predavanja MIS Document Transcript

  • 19. oktobar 2010. Menagement Information Systems (M I S) • Razvoj informatike tijesno je povezan s primjenom teorije sistema i sistemskog pristupa naučnog istraživanja. • Pojam sistem je izveden od grčke riječi “ to systema” , a što označava “cjelinu sastavljenu od dijelova”. Kada je u pitanju tehnički, pa prema tome i proizvodni sistem podrazumjeva se skup i relacija između njih i njihovih karakteristika integrisanih u cilju ostvarivanja određenog cilja. • Postoje mnoge različite definicije sistema,ali mi ćemo se bazirati na onu koja kaže da je: Sistem je organizovana cjelina koju čine njegovi elementi povezani na određeni način, a njihovim međusobnim djelovanjem, odnosno interakcijom postižu se određeni ciljevi funkcije sistema.ŠTA JE SISTEM ? 1. Sistem je skup međusobno povezanih elemenata, 2. Elementi sistema osposobljeni su za obavljanje različitih funkcija što je i pretpostavka njihovog udruživanja u cjelinu, 3. Sistem razmjenjuje materiju, energiju i informacije sa svojim okruženjem,Procesi rada proizvodnih sistema predstavljaju niz uzastopnih progresivnih promjena stanjasistema u vremenu izazvanih izvođenjem projektovanih operacija rada koje obezbjeđujupretvaranje ulaznih ( resursa ) u izlazne ( proizvodi ) veličine na način koji je dat na slici 1. au skladu sa postavljenom funkcijom kriterijuma . Slika 1.Upravljački sistemi imaju za osnovu podloge određene ciljevima i projektom sistema usmislu: • Postavljene funkcije cilja na bazi predviđanja potreba i potencijala predmetnog sistema, • Postupaka promjene stanja na relaciji ulaz/izlaz sistema, • Saznanja o kontrolisanim i predviđanja dejstva nekontrolisanih promjena, • Ponašanja parametara postojećih sistema u prošlosti odnosno predviđanja za sisteme u razvoju, • Poznavanje karakteristika projektovanog upravljačkog sistema (neautomatizovani, meh-ručni,automatizovani ). 1
  • Izučavajući procese upravljanja u sistemu bilo koje vrste , kibernetika je uočila dvijekomponente bitne za njihovo upravljanje, a to su : • Informacija i • Povratna spregaKvalitet upravljanja je u direktnoj zavisnosti od kvaliteta informacija. Zato se kodproučavanja upravljanja posebna pažnja posvećuje proučavanju informacije, jer se pokazaloda bez pouzdane informacije nema kvalitetnog upravljanja.Drugi bitan elemenat kod upravljanja je povratna sprega. Da ta sprega ne postoji ne bi seni moglo govoriti o upravljanju. Povratna sprega je zapravo veza između izlaza i ulazasistema. Pri tome se polazi od činjenice da izlazna informacija govori o kvalitetu upravljanja,odnosno saglasnosti izlaza sa postavljenom funkcijom cilja. Ukoliko ne postoji saglasnost,tada upravljački sistem ( sistem koji vrši upravljanje ) vrši regulaciju upravljačkih aktivnosti.Regulacija se vrši na osnovu povratne sprege, odnosno povratne informacije. Slika 2.Moguće je postaviti opšti model mehanizma upravljanja : • Postavljanja funkcije kriterijuma – Fk u obliku niza, kvalitativnih i kvantitativnih, parametara koji odre-đuju izlazne veličine sistema Yj, • Upravljani sistem S pod dejstvom poremećaja – ZK izazvanih ulaganjem određene količine energije pri neizmjenjenom stanju ulaza u postupcima funkcionisanja sistema mijenja nivo izlaznih veličina. Ovo odgovara zakonu o održanju energije. U 2
  • rezultatu se javljaju odstupanja od projektovanih stanja. Pokazatelji promjena su podaci –p, čijim uređenjem - obradom OP, se dobijaju informacije - Ii relevantne za ocjenu stanja, • Izlazna informacija - Ii o stanju sistema ulazi u čvor odlučivanja – OD u koji takođe ulazi i informacija –Iu o projektovanom stanju sistema. Upoređenjem ulazne i izlazne informacije dobijaju se podloge za ocjenu stanja i veličine odstupanja od projektovanih izlaza, odnosno podloge za projektovanje postupka za podešavanje rada sistema, • Projektovanja postupka podešavanja –dejstva Dp u smislu pripreme p koji imaju za cilj promjenu stanja (promjenu predznaka u povratnoj sprezi) odnosno suprotstavljanje dejstvu poremećaja Zk i držanje procesa rada sistema S u granicama dozvoljenih odstupanja. Opšti model mehanizma upravljanjaPošto proces rada radnih sistema čini niz progresivnih promjena stanja izazvanihprojektovanim postupcima rada to se opisani mehanizam upravljanja odnosi na svaki presjeksistema u smislu: • Određivanja parametara funkcije kriterijuma za dati presjek – postupci rada, • Projektovanja postupaka za promjenu stanja u posmatranom presjeku i izvođenja postupaka, • Mjerenja kvaliteta promjene stanja ( izdvajanja podataka ), • Prenošenja izdvojenih podataka u sistem za obradu podataka i njihova obrada u cilju dobijanja relevantnih informacija, • Upoređivanje ulaznih i izlaznih informacija i utvrđivanje razlike : Ir = Iu-Ii , kao podlogu za projektovanje postupaka podešavanja sistema, • Projektovanja usmjerenih, racionalnih postupaka podešavanja u cilju održanja ili vraćanja sistema u granice dozvoljenih odstupanja.Šta je teorija informacija?Teorija informacija je u osnovi matematička disciplina koja koristi metode teorije 3
  • vjerovatnoće, matematičke statistike, teoriju grupa, teoriju igara i druge oblasti matematike.Norbert Viner informacijom naziva sadržaj onoga što razmjenjujemo sa spoljnjim svijetomdok mu se prilagođavamo i dok utičemo na njega svojim prilagođavanjem.Informatika je nauka o racionalnoj obradi informacija, prvenstveno pomoću automatskihmašina, kao nosiocu znanja i komunikacije u oblasti nauke,tehnike, ekonomije i drugihpodručja djelatnosti.ŠTA JE INFORMACIONI SISTEM ?Posmatrano sa informatičkog aspekta informacioni sistemi su skup metoda, postupaka iresursa dizajniranih tako da pomažu dolaženje do cilja.Djelatnost svakog informacionog sistema može se dekomponovati na sljedeće aktivnosti: 1. prikupljanje podataka, 2. obrada podataka, 3. memorisanje podataka i informacija, 4. distribucija podataka i informacija korisnicima.1. RAZVOJ INFORMACIONIH SISTEMAInformacioni sistemi su u svojoj kratkoj istoriji prošli kroz nekoliko faza razvoja, koje danasuglavnom možemo sintetizovati na sljedeći način:1. elektronska obrada podataka – EOP2. upravljački informacioni sistemi – UIS3. sistemi za podršku odlučivanja – SPO4. ekspertni sistemi - ESSa aspekta problema upravljanja, namjena ovih informacionih sistema se svodi na: 1. analizu poslovanja, 2. donošenje operativnih odluka, 3. donošenje taktičkih odluka i 4. donošenje strateških odluka.1.1. ELEKTRONSKA OBRADA PODATAKAElektronska obrada podataka je najkompleksnija obrada. Njena osnovna karakteristika jesamostalno izvršavanje svih operacija prema unaprijed zadanom programu koji se sastoji odniza naredbi odnosno instrukcija na elektronskom računaru tj. kompjuteru.Elektronska obrada podataka predstavlja pionirsku fazu u korišćenju računara za poslovnenamjene. Nastala je pedesetih godina prošloga vijeka i ponegdje još uvijekegzistira.Elektronska obrada podataka odlikuje se jednostavnom obradom podataka ilitransakcija i relativno primitivnim izvješta-jima. Postiže se zavidna tačnost i brzina uzpovećan kvalitet i kvantitet informacija.Osnovna uloga EOP-a je automatizacija masovne ručne obrade podataka i efikasnofunkcionisanje organizacije uz što niže troško-ve poslovanja. Sistem je oblikovan na baziopisa poslovnih tokova i obrade podataka. Softverska rješenja su opisna i zasnovana naklasičnim programskim jezicima (npr. COBL).Tipične aplikacije koje se mogu implementirati na kompjuteru su : • knjiženje poslovnih promjena u glavnoj knjizi, • evidencija kupaca i dobavljača, • praćenje zaliha materijala,sirovina i gotovih proizvoda • obrada plata i kadrovska evidencija 4
  • Informacioni sistem na ovom nivou ne smatra se pravim informacionim sistemom.1.2. UPRAVLJAČKI INFORMACIONI SISTEMIUpravljački informacioni sistemi ( Menagement Information systems – MIS ) nastali su kaoposljedica znatno povećanih kompjuterskih resursa, posebno u domenu: brzine kompjutera,kapacitativnosti glavne i sekundarne memorije, boljih komunikacija, većih performansioperativnih sistema i razvoja specijalizovanih softverskih paketa.Novi kvalitet postiže se u:1. načinu obuhvatanja podataka (na mjestu nastanka),2. procesu izvještavanja ( osim štampanog uvida uvodi se i ekransko izvještavanje ),3. uvođenje automatizacije određenih rutinskih poslova, obično na nižem nivou upravljanja.Upravljački informacioni sistemi se odlikuju integracijama po funkcionalnim linijama, kao štosu proizvodnja, marketing, finansije, itd. Sve ove aktivnosti mogu se grupisati u trikategorije: 1. određivanje alternativa, 2. priprema modela i obrada alternativa i 3. procjena (komparacija) alternativa.Najvažniji funkcionalni podsistemi MIS-a su: 1. Proizvodnja ( primjena: planiranje i programiranje proizvodnje, kontrola i analizatroškova), 2. Marketing ( primjena: predviđanje, planiranje i analiziranje prodaje i nabave,kontrola kvaliteta, problemi zaliha ), 3. Finansije ( primjena: finansijske analize, troškovi , investicije), 4. Kadrovi ( primjena: vođenje cje-lokupne kadrovske politike, ergonomi-ja ), 5. Top menadžeri ( primjena: alokacija resursa, strateško planiranje). 1.2.1. UPRAVLJAČKI PODSISTEM PROIZVODNJEProces proizvodnje po tehnološkom karakteru, zahtjevima za visokom produktivnošću ikvalitetom proizvoda podrazumijeva kompjutersku podršku. 5
  • Upravljački informacioni podsistem proizvodnje kao izvor podataka za transformaciju inputau organizaciju koriste materijale, energiju, informacije, kadrove itd.Najvažnije komponente ovog podsistema su: 1. CAD sistemi, 2. CAM sistemi, 3. CIM sistemi i 4. TQC upravljanje totalnim kvalitetomCAD ( Computer Aided Desing ) sistemi se koriste za projektovanje i pripremu proizvodnje.Danas se slobodno može reći da ovi sistemi imaju odlučujuću ulogu u razvoju novihproizvoda.CAM (Computer Aided Manufactu-ring) sistemi upravljaju proizvodnjom pomoćukompjutera. Oni omogućavaju da se pomoću kompjutera planira potreban materijal, mašinskii ručni rad i rokovi proizvodnje. Pored ovih aktivnosti prate se utrošci materijala iobračunavaju radni nalozi.CIM ( Computer Integrated Manufacturing ) sistemi predstavljaju komponentu upravljačkogpodsistema proizvodnje čija je osnovna uloga povezivanje svih komponenti i aspekataproizvodnog procesa uključujući obradu narudžbi, oblikovanje proizvoda i kontrolu kvalitetau harmoničnu i funkcionalnu cjelinu. 6
  • TQC ( Total Quality Control) Totalna kontrola kvaliteta uz pomoć odgovarajućih informacija olakšava otkrivanje ilokalizovanje problema u procesu proi-zvodnje i radnom sistemu. 2. novembar 2010. 1.2.2. UPRAVLJAČKI PODSISTEM MARKETINGAUpravljački podsistem marketinga stvara informacije koje menadžeri koriste u procesudonošenja odluka o razvoju i cijeni proizvoda, kao i promotivnim aktivnostima, prognozi pro-daje i distribuciji.Osnovne interne izvorne podatke za ovaj podsistem predstavljaju strateški plan organizacije,gdje se specificiraju ciljevi vezani za prodaju, izvještaji o prodaji odgovarajućih proizvoda iusluga, podaci o kupcima itd.Značajni eksterni izvori podataka su:• izvori podataka o konkurentskim organizacijama (novi proizvodi i usluge,cijene proizvodai usluga, podaci o kupcima i korisnicima usluga itd.),• izvori podataka o tržištu, gdje se realizuju odgovarajući proizvodi i usluge.Upravljački informacioni podsistem marketinga sadrži različite komponente,a najznačajnijesu : • marketinška istraživanja, • razvoj proizvoda, 7
  • • određivanje cijene proizvoda i usluga i• promotivne aktivnosti. 1.2.3. UPRAVLJAČKI PODSISTEM FINANSIJAKvalitetan finansijski menadžment postiže se preko kvalitetnog upravljačkog podsistemafinansija. To znači da ovaj podsistem analizom prošlih i tekućih finansijskih aktivnosti, kao iprojektovanih budućih finansijskih potreba generiše informacije koje su neophodne finansi-jskom menadžmentu organizacije za pravilno odlučivanje.Upravljački informacioni podsistem za svoje pravilno funkcionisanje obuhvata sljedećenajvažnije komponente: • finansijsko predviđanje, • analizu profita, • analizu troškova, • internu i eksternu kontrolu i • korišćenje i upravljanje fondovima. Novčani tokAko organizacija predstavlja anatomiju a model upravljanja fiziologiju preduzeća kaospecifičnog organizma, onda novčani tok (cash flow) predstavlja krvotok tog organizma. Slikatreba da pomogne u razumijevanju novčanog toka kao krvotoka preduzeća. Sa ilustracije seuočava da u preduzeću postoje četiri glavna mjesta konverzije sredstava: poslovni proces,poslovna aktiva, komercijalno tržište i finansijsko tržište. U poslovni proces ulaze likvidnestavke a iz poslovnog procesa izlaze likvidne i nelikvidne stavke. U poslovnu aktivu ulaze iizlaze nelikvidne stavke. U komercijalno tržište ulaze nelikvidne stavke a izlaze likvidnestavke. U finansijsko tržište ulaze i izlaze likvidne stavke. 1.2.4. UPRAVLJAČKI PODSISTEM KADROVA 8
  • Kadrovski informacioni podsistem obezbjeđuje infiormacije o opštim poslovima, zahtjevimaradnih mjesta, sadržajima obučavanja i usavršavanja, radnim karakteristikama i stepenuuspješnosti poslovnog personala.Ove informacije moraju biti u funkciji odlučivanja, planiranja i upravljanja personalnogpotencijala organizacije.Interni izvori podataka karakteristični za ovaj podsistem su: • strateški planovi, • taktički i opreativni planovi, • statut, • pravilnik o radnim odnosima i • drugi interni propisi.Eksterni izvori podataka su : • zakonski propisi, • stručni tekstovi, • savjetovanja i dr.Najvažnije komponente upravljačkog informacionog podsistema kadrova stru-ktuirane su nasledeći način: • analiza poslova, • selekcija i raspodijela poslova, • stručno obrazovanje i usavršavanje, • procjena, mjerenje i vrednovanje rada kao i vrednovanje rezultata rada, • interna i eksterna fluktuacija. 1.2.5. UPRAVLJAČKI PODSISTEM ZA TOP MENADŽEREOsnovni razlog za kasni razvoj upravljačkih informacionih sistema za top menadžere teorijanalazi u slaboj strukturiranosti aktivnosti top menadžera.To praktično znači da kompjuter lakše razumijeva i učestvuje u rješavanju problema iodlučivanju na nižim nivoima upravljanja u nekoj organizaciji.Kompjuterski programi koji se koriste za ovu oblast i koji obezbjeđuju relativne informacijeuglavnom pripadaju: • samoj organizaciji za koju se programi rade i koji su proizvod vlastitihinformatičkih stručnjaka, • aplikativno-razvojnim programima kao što su sistemi za upravljanje bazamapodataka, elektronskim tabelama, grafičkim paketima i sl., • specijalnim programima koji se kreiraju za ove upravljačke podsisteme. 2. INFORMACIONI SISTEMI U POSLOVNIM SISTEMIMAPočetkom XXI vijeka razvoj ljudskog društva i naučno-tehnički progres karakterišeeksponencijalni rast znanja. Pojave i zbivanja u okviru poslovnog sistema i u okruženju susložene i međusobno povezane. Izmjenjeni uslovi poslovanja i intenzitet promjena posta-vljaju u prvi plan komuniciranje, kako bi se ostvarila interakcija i povezivanje svih eleme-natasistema i okruženja.Razvijene zemlje su ušle u tzv. informa-tičko društvo koje pokazuje određene razlike uodnosu na industrijsko društvo. U pokušaju da ovlada prostorom energetske i materijalne inte-gracije, čovjek je uvidio da je potrebno sprove-sti i informacionu integraciju. Danas još uvijekpostojeća softverska rješenja ne zadovoljavaju potrebe čovjeka, pa se problem pokušava rije-šiti uvođenjem vještačke inteligencije. 9
  • Poslednjih godina razvoj hardvera ima gotovo eksponencijalni rast, dok je programskapodrška značajno zaostala za potrebama korisnika i tehničkih mogućnosti moćnog hardvera.Produktivnost kompjutera, mjerena brojem operacija koje se izvršavaju u jedinici vremenagodišnje raste po stopi od 30%, a produktivnost u razvoju softvera na godišnjem nivou dostižestopu između 5-7%.Potrebno je istaći da postoje različita mišljenja o ulozi i značaju informacionih tehnolo-gija usavremenim uslovima poslovanja. Postoji mišljenje da jednostrano zagovaranje informa-tikeodlaže sagledavanje energetske krize i nedostatak sirovinskih resursa na dugoročnom,strategijskom planu. 2.1. PRIMJENA KOMPJUTERA U POSLOVNIM SISTEMIMASavremeni poslovni sistem zahtjeva da su prava i obaveze svih zaposlenih precizno definisanidokumentima sa jasno izraženom ključnom ulogom rukovodstva preduzeća u planiranju,praćenju realizacije i donošenju odluka o konkretnim mjerama.Informacione tehnologije u poslovnim si-stemima podrazumijevaju razvijen informacionisistem koji prati poslovanje i obezbjeđuje potre-bne informacije za donošenje odluka na svimnivoima rukovođenja.Promjene koje se danas dešavaju u svije-tu su ogromne, ali nema nikakve sumnje dainformacije, njihovo generisanje, obrada, pre-nošenje, proizvodnja i neposredna upotrebadanas predstavljaju jednu od najvažnijih kara-kteristika vremena u kojem živimo.U industrijskoj eri osnovni razvojni resurs bio je kapital, a u informacionoj ekonomiji jedinirazvojni resurs je informacija, odnosno znanje, jer se informacija u ekonomskom smislu,možeposmatrati kao razvojni resurs.Danas su informacije kroz nauku, inovacije, transfer tehnologije, “know-how” vrlo značajnakomponenta razvoja privrede.Korišćene informacione tehnologije bitno sma-njuju troškove proizvodnje, povećavaju konku-rentnost na tržištu i naravno profitabilnost po-slovnog sistema. Posebno se postižu uštede udomenu upravljanja, kontrole, evidencije, raču-novodstva, nabave, marketinga i drugih poslo-va.Od svih informacionih sistema koji se danas koriste u svim sferama društva, najznačajniji suinformacioni sistemi koji služe za upravljanje proizvodnjom u poslovnim sistemima.Uloga informscionih sistema u procesu proizvodnje određena je sadašnjim načinomproizvodnje u kojem radni predmet provodi u procesu transformacije prosječno 10-25% vre-mena od vremena proizvodnog ciklusa.Ostatak vremena radni predmet gubi na transport, čekanje, kontrolu, razne vrste zasto-ja,neusklađenost u procesu proizvodnje i slično.Analizom postojećeg stanja u našim po-slovnim sistemima može se zaključiti da inte-gralniinformacioni sistemi ne funkcionišu.Dosadašnja iskustva primjene i uvođenja kompjutera u procese proizvodnje i poslovanja susledeća: • Primjena informacionih sistema predstavlja jedan od najznačajnijih doprinosa savremenom razvoju poslovanja i proizvodnje u predeuzećima, • Prilikom projektovanja IIS potrebno je integrisati tehnološki i funkcionalno različite elemente kao što su: mašine, automati, sistemi za transport i skladištenje, kompjuterski sistemi i dr. koji se nabavljaju od različitih proizvođača. • Postoji značajna razlika u nivou dostignutog stepena primjene kompjutera u okviru pojedinih podsistema, 10
  • • Hardverska konfiguracija je zastarjela u većini preduzeća, jer mora se uzeti u obzir da oprema brzo zastarjeva i da je njeno optimalno vrijeme eksploatacije max. dvije godine, • Period uvođenja kompjutera u rad je suviše dug i sa suviše skromnim početnim rezultatima, • Potrebna je veća integracija sistema ISO 9000:2000 i informacionih sistema u našim preduzećima, • Informacioni sistem se moraju posmatrati kao alat, a ne kao cilj, • Efikasno korišćenje informacionih sistema u praksi ne postiže se samo dobrom voljom, već je potrebno uložiti velika sredstva, • Jedna od najveći zabluda prilikom nabavke kompjutera je što se podcjenjuje ogromna važnost prethodne analize i projektovanje odgovarajućeg informacionog sistema, • Nedovoljna stručna osposobljenost kadrova sa gledišta poznavanja informacionih sistema i mogućnosti rada kompjutera, • Cjelishodna selekcija i obrada informacija prema potrebama korisnika jedan je od osnovnih uslova uspješnog funkcionisanja informacionog sistema. 2.1.1.ZNAČAJ INFORMACIONIH SISTEMA ZA POSLOVANJEInformacioni sistem se može definisati kao set međusobno povezanih komponenti kojefunkcionišu zajedno u procesu izbora, prera-de, skladištenja i slanja informacija, a u ciljupomoći u donošenju odluka, koordiniranju i kontroli u organizaciji.Informacioni sistemi igraju veoma važnu ulogu u svakom trenutku poslovanja i odluči-vanjaorganizacije.Informacioni sistemi i organizacija u kojoj se koriste, reaguju i utiču jedni na druge.Uvođenje novog IS uticaće na organiza-cionu strukturu, postavljene ciljeve, dizajniranjeposla, vladajuće vrijednosti,odlučivanje i dr.Informacioni sistemi mogu biti korišćeni i kao podrška strategiji poslovanja.Danas, uspjeh najvećeg broja savremenih kompanija je uslovljen njihovom mogućnošću daposluju globalno. Naime, pomoću IS orga-nizacija može vršiti neprekidnu kontrolu distri-butera i dobavljača tokom 24 časa/dan.IS služe i kao pomoć menadžerima i za-poslenima u analiziranju problema, kao i u ra-zvijanjunovih proizvoda.Na slici koja slijedi , prikazano je funkcionisanje IS. Informacioni sistem sadrži info-rmacije oorganizaciji i i njenom okruženju.Postoje tri osnovne aktivnosti IS: • Ulaz, • Procesiranje, • Izlaz 11
  • Faktori okruženja, kao što su: kupci, dobavljači, konkurenti, akcionari i regulatorne agencije,interaguju sa organizacijom i njenim Informacionim sistemom.Danas je opšte prihvaćeno shvatanje da je poznavanje IS od ključne važnosti za mena-džere,jer je većini organizacija IS neophodan da bi preživjele i napredovale. 2.1.2. PRISTUPI U IZUČAVANJU INFORMACIONIH SISTEMAPostoji tehnički i bihejvioristički pristup u izučavanju informacionih sistema.Tehnički pristup u izučavanju IS koristi matematičke modele. Discipline koje doprinoseovom postupku su nauka o računarima, menadžment nauka, nauka o upravljanju i operacionaistraživanja.Bihejvioristički pristup veoma je važan pri izučavanju IS i potrebno je sagledati njegoveaspekte kao što su: strateška poslovna integracija, dizajniranje organizacije, menadžment.IS se mogu objasniti i na sledeći način:Predstavljaju rješenje za organizaciju i mena-džment, bazirano na informacionoj tehnologiji,na izazove koje postavlja okruženje.IS je više nego sam kompjuter. Efikasno korišćenje IS zahtjeva razumjevanje organizacije,menadžmenta i informacione tehnologije koje utiču na sistem i čine sistem.Svi IS mogu biti opisani kao organizaciona i menadžment rješenja na izazove koje namećeokruženje. 12
  • 2.1.3. NOVI PROBLEMI I NOVI IZAZOVI U MENADŽMENTUInformacioni sistemi stvaraju mnoge inte-resantne šanse-kako poslovne tako i individualne.Međutim oni takođe predstavljaju i izvor novih problema, ali i izazova za menadžere.Postoji pet ključnih izazova sa kojima se susreću menadžeri: 1. Izazovi strategije poslovanja, govori o tome kako koristiti informacione tehnologije u cilju postizanja konkurentnosti, efektivnosti i digitalne osposobljenosti, 2. Globalizacija, posmatra kako firme mogu razumjeti poslovne i druge zahtjeve globalnog ekonomskog okruženja. 3. Informaciona arhitektura i infrastruktura treba da ukaže kako organizacije mogu razviti informacionu arhitekturu i infrastrukturu informacione tehnologije koje će pomoći u ostvarenju njenih ciljeva u uslovima rapidnih promje-na poslovnih zahtjeva i tehnologije. 4. Investicije u informacione sisteme pokazuju kako organizacije mogu ustanoviti poslo-vnu vrijednost informacionih sistema. 5. Odgovornost i kontrola pokazuju kako se organizacije mogu osigurati da se njihovi IS koriste na etički i socijalno opravdan način. 2.1.4.VRSTE INFORMACIONIH SISTEMA PREMA ORGANIZACIONOM NIVOUU svakoj organizaciji postoji veliki broj oblasti interesovanja, specijalnosti, hijerarhi-jskihnivoa, veliki broj zaposlenih, pa samim tim i veliki broj različitih potreba – dolazi se do za-ključka da postoji potreba za različitim informa-cionim sistemima. 13
  • Organizacija može biti podjeljena na: • Strateški nivo, • Menadžment nivo, • Nivo znanja, • Operativni nivo. i na pet glavnih funkcionalnih oblasti: • Prodaja i marketing, • Proizvodnja, • Finansije, • Računovodstvo • Ljudski resursiČetiri osnovne vrste IS koriste različitim organizacionim nivoima:1. Sistem koji podržava operativni nivo, tj. operativni menadžment, omogućavajuobavljanje osnovnih aktivnosti i transakcija u organizaciji. Osnovna svrha IS na ovom nivouje da odgovori na svakodnevna pitanja, tj. rješi rutinske probleme.2. Sistemi koji podržavaju nivoe znanja, imaju svrhu da unose nova znanja u poslova-njekompanije i pomognu joj pri kontroli papirologije. Ovi informacioni sistemi imaju najbržirazvoj i primjenu u poslovanju.3. Sistemi koji podržavaju menadžment nivoe u organizaciji, su sistemi koji koji podrža-vaju aktivnosti posmatranja, kontrole, donoše-nja odluka i administrativnih aktivnostisrednjeg nivoa menadžmenta.4. Informacioni sistemi koji podržavaju strategijski nivo u organizaciji su sistemi kojipomažu višim nivoima menadžmenta prilikom odlučivanja i sprovođenja određenih strategi-jskih odluka i dugoročnih pravaca, kako u organizaciji, tako isto vezano za okruženje. Ovi ISpodržavaju aktivnosti dugoročnog planiranja top menadžmenta. 2.2. RAZVOJ INFORMACIONIH SISTEMA 14
  • U posljednih nekoliko decenija svjedoci smo intezivnog razvoja informacione tehnologije.Najbrži rast zabilježen je u industriji mikroračunara i razvoju softverske podrške.Tome je značajno doprinio paralelan razvoj novih tehnologija i orjentacija industrije naprimjenu kompjutera u svom poslovanju.Razvoj mikroračunara omogućava da se napravi sistem dovoljno mali da bi ušao u do-moveljudi i sa relativno zaokruženim funkcio-nalnim konceptom koji podržava rješavanjeodređenih problema.Razvoj softvera grabi krupnim koracima naprijed, ali ipak najveći prodor i najvećaiščekivanja su koncentrisana na razvoj telekomuni-kacija i međusobno povezivanjekompjutera na globalnom, odnosno svijetskom nivou, kao i na razvoj multimedijalnihsistema.Razvoj satelitskih komunikacija doprinio je stvaranju gigantskih kompjuterskih mreža,kao što su BITNET, FIDONET, INTERNET i drugi.Trenutno je najatraktivniji projekat tzv. Informacionih autoputeva ( InformationHighways) oko koga su najrazvijenije zemlje već počele preliminarne razgovore, jer su upitanju ogromna ulaganja potrebna za postavljanje ovih mreža, koje se mjere stotinamamilijardi dolara.Ideja “Informacioni autoput” je postala izvjesnost razvojem superprovodnika i optičkihvlakana, čime je omogućeno da se kroz mre-žne vodove propušta stotine megabajta u seku-ndi.Poređenja radi, DSL linije, pod najboljim uslovima, dopuštale su svega 2Mb u sekundi.Gledajući u budućnost , možemo očekivati da će doći do neminovnog otvaranja novihaspekata upotrebe kompjutera,koji je do sada bilo i bespredmetno razmatrati.Da bi se omogućila komunikacija među ko-risnicima, razvijeni su protokoli za upravljanjeprenosom podataka. Njihov zadatak je da izvrše identifikaciju učesnikakomuniciranja,sprovedu kontrolu toka podataka,otklone nastale greške u prenosu isinhronizaciji komunikacionih proce.Zbog maksimalnog korišćenja resursa, distribuiranja memorije i procesne snage kompjutera,dolazi do razvoja LAN mreža ili INTRA-NETA, koje se po potrebi povezuju u WAN mreže.Postavljanje osnova za razvoj IIS u našoj industriji je u ovom trenutku važan i delikatanzadatak, jer su naša preduzeća uglavnom bez profitabilnih programa,sa zastarijelim mašina-ma i tehnologijom, bez finansijskih sredstava za pokretanje proizvodnje i bilo kakvih investi-cionih ulaganja. Takođe, postoje nedovoljno znanje i motivisanost kreativnih kadrova, kao inedovoljna sprega nauke i proizvodnje.Projektovanje IIS podrazumijeva integra-ciju svih kompjuterizovanih aktivnosti i novihinformacionih tehnologija.Kada govorimo o IIS u našim uslovima, postavljaju se sledeće dileme: 1. Da li su IIS stvarnost ili fikcija, 2. Da li su naša preduzeća u mogućnosti da uspostave i realizuju ovaj sistem?Istraživanja iz 1994. godine pokazuju da 31% projekata je otkazano prije njihovog za-vršetka,daljnje analize pokazuju da 52,7% projekata košta 89% više od njihove orginalno proračunatecijene.Istraživanja su pokazala da se tri faktora navode kao kao najčešći uzroci zakašnjenja projekatai neostvarenih očekivanja klijenata ( tzv.”Challenged Projects”): 1. Slabost saradnje i komunikacije sa klijentima (12%), 2. Nekompletni zahtjevi i specifikacija (12%), 3. Promjene zahtjeva i specifikacije (12%). 15
  • Najnovija istraživanja na uzorku od 40000 projekata pokazuju poboljšanje u odnosu naistraživanja iz 1994. godine: 1. 34% projekata završava uspjehom, 2. 15% potpunim neuspjehom, 3. 51% pripada grupi “Chellenged” projekata.Za uspjeh prjekta potrebno je: 1. Obratiti pažnju na kvalitet proizvoda, 2. Neprekidno raditi na usavršavanju odnosa sa kupcima/klijentima, 3. Razumijeti zahtjeve klijenata, 4. Upoznati konkurenciju i poboljšati komparativne prednosti proizvoda kompanije u odnosu na konkuretske proizvode, 5. Stvoriti svrsishodne procese, 6. Osmisliti dobru marketing strategiju, 7. Poboljšati tok informacija unutar projekta, 8. Raditi na kvalitetu međuljudskih odnosa u projektnom timu i poboljšanju stepena motivacije, 9. Pridržavati se principa poslovne etike.Kvalitet projekta karakteriše: 1. Tačnost informacija, 2. Brzina, 3. Intuitivnost softvera, 4. Uredan izgled ekrana, 5. Dobro rukovanje greškama, 6. Kvalitetna prateća dokumentacija. 2.2.1. INTRANETKada se u okviru jedne kompanijske mreže primjene Internet rješenja - tj. koriste TCP/IPprotokol, web server, mail server i drugi serveri, nastaje Intranet. Ovakvo rješenje spada uB2E interakciju.Intranet predstavlja korišćenje tehnologija baziranih na Internetu u okviru orga-nizacije, a u cilju podrške komunikaciji i pristupu informacijama.Intranet predstavlja jedno od rješenja za informacioni sistem koji kompaniji pruža korist.Informacioni sistem u vidu Intraneta je sve češće rješenje u savremenim kompanijama.Najnovija istraživanja kojima je obuhvaćeno 1000 kompanija pokazuju,da 96% kompanija jeili već koristilo, ili namjerava da koristi Intranet, a svega 4% nema u planu njegov razvoj. 16
  • Slika. Primer Intranet mreže 2.2.2. INTERNETInternet je mreža svih mreža. Efikasnost, funkcionalnost, ljepota i upotrebna vrijednostinterneta leži u informacijama koje se na njemu nalaze.Internet omogućava brz razvoj marketing funkcija, jer omogućava proizvođačima roba iusluga da zadovolje potrebe i želje kupaca na brz i efikasan način.Prednosti korišćenja Interneta za marketi-nške aktivnosti su:1. Niski troškovi,2. Veliko tržište – svjetsko,3. Kontinualno prisustvo na tržištu – 24 časa dnevno 2.2.3. ELEKTRONSKO POSLOVANJE I MENADŽMENTElektronsko poslovanje predstavlja elektronski prenos i razmjenu poslovnihdokumenata ili informacija između kompju-terskih sistema, sredstvima standardizova-nih elektronskih poruka preko specijalnih komunikacionih mreža sa visokim nivoomzaštite.Elektronsko poslovanje obuhvata širok spektar poslova i tehnologija i sve vidove interakcija: - B2E ( Business to Employees ), - B2B ( Business to Business ), - B2C ( Business to Customer ).Uvođenje elektronskog poslovanja u organizacije dobija se potpuno novo tržište, prodavnicabez zidova, preduzeće bez velike prateće papirologije, idealni preduslovi za organizacijuposlova i visoku stopu profita. 17
  • Slika . Šematski prikaz elektronskog poslovanjaEDI – ELEKTRONSKA RAZMJENA PODATAKAEDI je razmjena formatiranih poslovnih transakcija u standardnom formatu, od ko-mpjutera do kompjutera između poslovnih partnera.EDI koristi mogućnosti koje pružaju postojeći kompjuteri i telekomunikaciona mreža uzistovremeno unaprijeđenje poslovanja, sniženje troškova, poboljšanje u pružanju usluga isma-njenje grešaka do kojih se dolazi u radu na klasičan način. Međutim, implementacija EDIsistema je skupa.Primjena Interneta u obavljanju EDI transa-kcija ( Internet EDI tj. XML/EDI ) omogućila jemnogim srednjim i malim preduzećima da iskoriste prednosti EDI transakcija bez ulaganjaznačajnih finansijskih sredstava.Jezik XML je podignut na na nivo standa-rda, koji je prije nekoliko godina prihvatioMicrosift i počeo da implementira u svoje tehno-logije. Danas, sve aplikacije sa oznakom XPi NET imaju mogućnost uvoza, izvoza, snimanja i otvaranja XML dokumenata.E - COMMERCEE – trgovina je skup komercijalnih aktivnosti koje se vode preko elektronskih mre-ža(najčešće preko Interneta), a koje imaju za krajni cilj prodaju ili nabavku proizvoda iliusluga.E – trgovina obuhvata kako maloprodajne (B2C e-commerce) tako i veleprodajne (B2B e-commerce) transakcije ( www.internet.com ). 18
  • B2C e-commerce je sistem poslovanja na malo, tj. poslovanje sa krajnjim korisnicima pro-izvoda ili usluga.B2B e-commerce je sistem poslovanja između firmi ili poslovanje firme na veliko.Prema istraživanjima koje je sprovela firma Forester Research smatra se da će B2B e-co-mmerce 2004. godine postati industrija od 2,7 triliona dolara profita.Posljednjih godina, razvojem Interneta i kripto-grafije, počinju se pojavljivati razni prijedloziza sta-ndard tehnologije novčanih transakcija preko Inte-rneta. Jedni koriste kreditne kartice,drugi čekove, treći obračunavaju kupovinu preko telefonskog računa kupca. 800 0 milijardi dolara 2001 2002 2001 2002 Slika. Dijagram predviđenog porasta vrijednosti trgovine elektronskim putem 2.3. POSLOVANJE U DIGITALNOJ EKONOMIJI Sve što danas čovek radi sadrži digitalnu dime-nziju. Digitalna ekonomija se odnosi naekonomiju koja se zasniva na digitalnim tehnologijama. Uključujući komunikacione mreže(Internet, intranet i privatne mreže), računare, softver i druge informacione tehnologije. Digitalna ekonomija se, takode, ponekad zove Intemet ekonomija. nova ekonomija iliWeb ekonomi-ja. U novoj ekonomiji, digitalno umrežavanje i komuni-kacione infrastrukturepružaju globalnu platfomiu na kojoj Ijudi i organizacije uzajamno deluju, komunici-raju,sarađuju i traže informacije. Izraz digitalna ekonomija odnosi se i na medusobno približavanje računarstva ikomuni-kacionih tehnologija, koji stimuliše elektronsku trgovinu i ogromne organizacionepromjne po-slovanja. Stvorena je mogućnost da infomiacije budu uskladištene, obrađene iprenijete putem računarskih mreža na mnoge destinacije širom svijeta. Digitalna ekonomija stvara ekonomsku revoluciju,koja je, označena neviđenim ekono-mskim učinkom i najdužim periodom nepreki-dne ekonomske ekspanzije u istoriji. 19
  • 2.3.1. Informacioni sistem kao digitalni nervni sistem organizacije Uspješne firme biće one koje digitalne alate koriste za preoblikovanje svog rada. Tefirme će donositi brze odluke, efikasno i dire-ktno će kontaktirati sa klijentima na mnoštvopozitivnih načina. Bil Gejts u svojoj knjizi „Poslovanje brzinom misli" navodi: Da bismo djelovali udigitalnom dobu, razvili smo novu digitalnu infrastrukturu. Ona je slična ljudskom ne-rvnomsistemu. Biološki nervni sistem aktivira vaše reflekse da biste mogli brzo da djelujete uslučaju opasnosti ili neke potrebe. On vam daje informacije potrebne za razmišljanje očinjenicama ili za donošenje odluka. Digitalni nervni sistem obuhvata digitalne procese koji povezuju sve misli i delovanjajednog preduzcća. Sastoji se od digitalnih procesa koji preduzeću omogućuju zapažanjeokoline i reakcije na dogadaje u njoj.Osjećanje konkurentskih izazova i potreba klijenata uzorganizaciju pravovremenih odgovora. Digitalni nervni sistem zahtjeva kombina-ciju hardvera i softvera, a od običneračunarske mreže se razlikuje po tačnosti, brzini i boga-tstvu informiacija koje stavlja naraspolaganje. Digitalni nervni sistem pomaže u rješa-vanje stvarnih poslovnih teškoća i jača tri gla-vne funkcije svakog poslovanja:• Odnos sa klijentom/partnerom• Odnos sa zaposlenima• Poslovne procese Stoga je potrebno preusmjeriti preduzeća na tok digitalnih informacija i intenetskinačin rada. Postoji dvanaest uslova podjeljenih na tri ključne oblasti koje je potrebno ispuniti da bise tok digitalnih informacija učino sastavnim dijelom jedne kompanije:1. Rad sa znanjem:• Istrajte na tome da komunikacije kroz preduzeće teku e-poštom, tako da se na novosti može rea- govati trenutno.• Podatke o prodaji proučavajte zajednički, umreženo, kako biste u njima našli uzroke i razmjenili mišljenja. Pronađite trendove zbivanja i prilagodite uslugu pojedinim klijentima. 20
  • • Poslovnu analizu obavljajte na računarima, a radnike znanja pretvorite u analitičare proi- zvoda, usluga i profitabilnosti.• Upotrebom digitalnih alata stvorite virtualne radne ekipe, nevezane za geografske loka- cije, koje u stvarnom vremenu dijele saznanja i iskorišćavaju tuđe ideje. Digitalne sisteme upotrebite za stvaranjesvima dostupne isto- rije preduzeća.• Svaki papirnati proces pretvorite u digi- talni,čime ćete otkloniti administrativna za- gušenja i oslobodilti "Radnike znanja" za važne zadatke.2. Poslovne operacije:• Upotrebom digitalnih alata eliminišite jednostavne poslove ili ih pretvorite u poslo- ve za povećanje efikasnosti fizičkih procesa i poboljšanje kvaliteta stvorenih proizvoda i usluga.• Stvorite digitalnu povratnu petlju za poveća- nje efikasnosti fizičkih procesa i poboljšanje kvaliteta stvorenih proizvoda i usluga. Svaki zaposleni morao bi lako da prati sve ključne činioce.• Digitalne sisteme upotrebite za direktno pro- sleđivanje žalbi licima koja mogu da poboljšaju proizvod ili uslugu.• Digitalne komunikacije upotrebite za promje- nu prirode vašeg poslovanja i granica oko vaše firme.3.Trgovinu:• Zamjenite informacije za vrijeme. Upotrebom digitalnih transakcija sa svim dobavljačima i partnerima skratite vrijeme ciklisa, a svaki poslovni proces promjenite u isporuku tačno 21
  • na vrijeme.• Iz transakcije sa kupcem, digitalnom ispo- rukom eliminišite posrednika.• Upotrebom digitalnih alata pomozite klijentima u rješavanju njihovih teškoća, a lični kontakt ostavite za složene, najvažnije kupčeve potrebe. 2.4. Informacioni sistemi menadžmenta Polazeći od sistemskog pristupa,Informa-cioni sistem (IS) možemo definisati kaosređeni skup metoda, procesa i operacija za prikuplja-nje, čuvanje, obradu, prenošenje idistribuciju podataka u okviru jdne organizacije, uključujući i opremu koja se u te svrhekoristi i Ijude koji te aktivnosti obavljaju.Osnovne komponente IS su:• Hardware - materijalno-tehnička osnova koju prvenstveno čine informacione tehnologije.• Software - programska osnova.• Orgware - organizacioni postupci, metode i uputstva kojima se sve komponente povezuju u funkcionalnu cjelinu,• Lifeware - kadrovska osnova IS. Data - podaci i infomiacije.• Netware - projektovanje i povezivanje kompjutera u cilju harmonizacije prostonio dislociranih kompjutera. Informacioni sistem možemo smatrati kao fabriku za proizvodnju informacija. Pritome možemo razlikovati sledeće IS:• IS koji služe za rješavanje strukturiranih pro- blema. Pri rešavanju ovih problema koriste se naučne metode i postupci za opisivanje i rješavanje zadataka uz primjenu kompjutera. Kompjuteri najčešće služe za brzo i tačno rješavanje zadataka.• IS koji treba da pruže podršku rješavanju nestrukturiranih poslova i zadataka, predsta- vljaju viši kvalitet u razvoju informacionih si- 22
  • stema. Od njih se traži ne samo da svim korisnicima učine dostupnim informacije koje su im potrebne za izvršavanje njihovih zada- taka već i da ukažu na način korišćenja infor.• IS koji omogućavaju korišćenju velikih količi- na podataka registrovanih u bazama podata- ka i bazama znanja. Njihov razvoj treba da vodi spoznajnim sistemima ili sistemima znanja koji se zasnivaju na veštačkoj intelige- nciji. Infonnacioni sistem menadžmenta može-mo definisati kao kompjuterizovaniinformacioni sistem koji je ciljno orijentisan na IS obezbje-đenja podrške upravljanju irukovođenju u po-slovnim sistemima. Informacioni sistemi menadžmenta obezbjeđuju menadžerima i drugima korisneinformacije koje su im neophodne u svako-dnevnom donošenju menadžerskih odluka. Šematski prikaz Informacioni sistemi menadžmenta dat je na sledećoj slici.NIS Neautomatizovani informacioni system MIS (MenagmentInformation System) Informacioni sistem menadžmentaES (Expert system)-Ekspertni sistemiDW (Data Warehouse)-Skladište podataka EIS(Executative Information system)- Upravljački Informatički sistemHS (Hybrid system)-Hibridni sistemDSS (Decision Support system)- Sistemi za podršku odlučivanjaDB (Data Base)-Baza podatakaKBS (Knowledge Based system) Sistemi zasnovani na znanju 3. MENADŽMENT POSLOVNIH SISTEMA 3.1. POJAM I VRSTE PREDUZEĆA Preduzeće je skup Ijudi (radni kole-ktiv) i sredstava (zgrade, oprema, hartije odvrijednosti, itd.) čiji je osnovni zadatak da obavi određeni posao u procesu dru-štvene 23
  • repodukcije. Preduzeće je pravno lice koje obavlja djelatnost radi sticanja dobiti. Preduzeće stičesvojstvo pravnog lica upisom u sudski registar pod određenim uslovima: defmiše se djela-tnost, sjedište firme i matični broj. Privredu čine proizvodne i neproizvodne delatnosti materijalne i nematerijalneproizvo-dnje, potrošnje i prometa ekonomskih dobara. Prema međunarodnoj standardnojklasifi-kaciji privrednih djelatnosti, sve privredne djela-tnosti se razdvajaju u 17 sektora, 60odsjeka, 159 grupa i 292 klase. Sektori C, D i E su sektori u kojima se obavlja privrednadjelatnost koja je označena kao industrijska proizvodnja. Industrija je privredna djelatnost koja ima specifičan način proizvodnje koji je ujednorazdvaja od ostalih privrednih djelatnosti, prvenstveno od poljoprivrede, zanatstva igrađevinarstva.Prema kriterijumu svojine razlikujemo:1. Udruženo preduzeće-ortačko društvo-komanditno društvo2. Društvo kapitala-akcionarsko društvo-društvo sa ograničenom odgovomošću3. Javno preduzeće4. Državna preduzeća. Ortačko društvo (o.d.) nastaje kada dva ili više fizičkih lica(ortaci) udružuju kapital(novac, stvari, prava, rad ili usluge)da bi obavljali zajedničku delatnost pod zajedni-čkomfirmom. Ortaci imaju slobodu ulaganja. Svaki ortak neograničeno svojom imovinomodgovara za obaveze društva. Komanditno društvo (k.d.) nastaje kada dva ili više fizičkih lica udružuju kapital dabi obavljali odredenu djela-tnost pod zajedničkom firmom. Najmanje jedno lice cjelo-kupnomsvojom imovinom odgovara za obaveze društva (komplementar), a ostala lica za obavezedruštva odgo-varaju djelom sopstvene imovine (komanditor). Akcionarsko društvo (a.d.) se u Nemačkoj i SAD označava sa AG, Inc., respektivno.Ono se osniva ugovo-rom između dva ili više fizička ili pravna lica, čiji je osnovni kapitalutvrđen i podjeljen na deonice (akcije) određene nominalne vrednosti. Ulozi akcionara mogu da budu u gotovom novcu, hartijama od vrednosti. stvarima idr. Akcionarsko društvo ulozima akcionara može trajno da raspolaže. Akcionari ne mogu dapovrate svoje uloge, ali akcije mogu da prodaju na tržištu hartija od vrednosti. U akcionarskim društvima se donose značajne ekonomske odluke: politika cijena,izbor i realizacija investicionih projekata, iznos dividende i na taj način se utiče na ekonomijudržave. U zemljama EU i SAD akcionarska društva se smatraju centrima moći. Društvo sa ograničenom odgovornošću (d.o.o.) u Nemačkoj i SAD označava se saGmbHG, Lmtd.. respekti-vno i osnivaju ga fizička i privatna lica radi obavljanja određene 24
  • privredne delatnosti. Osnovni kapital čine ulozi osnivača. Svaki osnivač snosi rizik poslovanjasamo do visine svog uloga. Javno preduzeće osniva država radi obavljanja onih pnvrednih delatnosti koje suneophodne za normalno funkcionisanje građana, preduzeća i ostalih institucija. Javnapreduzeća su npr.: pekara,mljekara, elektrodistri-bucija, preduzeće gradskog prevoza i dr.Međutim, u praksi se dešava vlasnička transformacija koja označava da javna preduzećaprerastaju u akcionarska društva. Drugi kriterijum na osnovu kojeg vršimo klasifikaciju preduzeća jeste kriterijumpovezano-sti, odnosno kriterijum integracije. Integracija označava proces povezivanja dvaili više preduzeća u jedno složeno preduzeće. Prema ovom kriterijumu razlikujemo:1. Vertikalno integrisano preduzeće,2. Horizontalno integrisano preduzeće. Vertikalno integrisano preduzeće nastaje udruživanjem onih preduzeća čiji suprocesi rada sledljivi, tj. nadovezuju se jedan na drugi. Osnovni smisao ovakvog načinapovezivanja je da se kom-pletira proizvod. Tipični primeri vertikalno integri-sanih preduzećasu preduzeća mašinogradnje, drvnoindustrijski kompleksi i dr. Horizontalno integrisano preduzeće nastaje povezivanjem preduzeća u kojima seobavljaju isti procesi proizvodnje sa ciljem da se kompletira ponuda. Po pravilu ovi sistemiimaju granski kara-kter. To su veliki tekstilni i poljoprivredni kompleksi, preduzećaautomobilske industriie i dr. Holding kompanije čine akcionarska društva koja su tehničko i ekonomski nezavisna,a povezana su u mjeri koja odgovara međusobnim interesima. Na čelu akcionarskih društavanalazi se holding koji raspolaže sa 51% akcija. Primjer holding kompanije je FIAT iz Italije. Merdžeri nastaju kada jedno preduzeće apsorbuje ostala. Imovina apsorbovanihpreduzeća prelazi u vlasništvo preduzeća koje je izvršilo apso-rpciju. Konglomerati nastaju udruživanjem dva ili više preduzeća koja ne moraju daobavljaju djelatnost iste privredne grane, ne moraju da budu ista po veličini, kapitalu kojimraspolažu i dr. Koncerni nastaju udruživanjem preduzeća koja obavljaju poslove koji pripadajurazličitim privrednim granama. Preduzeća koja se udružuju zadržavaju pravnu samostalnost.Najpoznatiji koncern je MITSUBISHI. Multinacionalne kompanije su vrlo zastuplje-ne u privredi zemalja EU i SAD.Poslednjih godina dolazi do ekspanzije nastajanja multinacionalnih kompanija. U literaturi nepostoji opšta definicija multi-nacionalnionalne kompanije. Multinacionalno preduzeće je onopreduzeće koje obavlja poslove u najmanje dvije države. Kada se govori o multinacionalnompreduzeću razlikujemo: (1) interne i (2) eksterne mreže. 3.1. Virtuelna organizacija 25
  • Pojava virtuelnih organizacija kao nove orga-nizacione forme vezana je za razvojinformacionih tehnologija i prilagođavanje organizacija savreme-nim uslovima i načinimaposlovanja. Virtuelne organizacije najčešće čine dve ili više organizacija (često sa različitihgeografskih lokacija) koje se javljaju na tržištu kao nova jedinica. ,,Virtuelna organizacija je geografski distribuirana organiza-cija čiji su članovivezani zajedničkim interesima ili ciljevima,dok komuniciraju i koordiniraju svoj radputem infomacionih tehno-logija" (Ahuja. K.M.. Carlev. M.K. 1998). Kao i kod svih organizacija, i kod virtuelnih organizacija postoji menadžment i timovi,radna mesta i zadaci, proizvod. Kancelarija virtuelnih organizacija smještena je na mrežnojplatformi gdje Ijudi međusobno kontaktiraju. Poslovna strategija predodređuje platformu.Arhitektura platfome mora biti dovoljno fleksibilna da reaguje fleksibilno na promjene tržištai tehnologije. Karakteristike virtualnih organizacija Opšti cilj svake kompanije je, jasno, da poveća svoj udio na tržištu i ostvari profit. Strateški ciljevi organizacija učesnica u virtuclnoj organizaciji su:• Maksimiziranje fleksibilnosti i adaptivnosti na promjene u okruženju.• Dostizanje kntične veličine u skladu sa tržišnini ograničenjima.• Optimizacija globalnog lanca snabdjeva- nja. Virtuelne organizacije karakterišu i sledeće osobine: (http://www.iwi.unibe.ch)• prelazi granice,• geografska disperzija,• komplementarnost suštinskih nadležnosti,• udruživanje resursa,• promjena učesnika,• jednakost partnera,• elektronska komunikacija. Razlikuju se tri grupe karakteristika koje najviše utiču na vrstu virtuelne organizacije(Martinez, & others, 2001): • karakteristike tržišta, • proizvodni proces, • strateški ciljevi organizacije. Struktura virtuelnih organizacija Mogući su sledeći pojavni oblici virtuelnih organizacija:• trajne virtuelne organizacije, 26
  • • virtuelni timovi,• virtuelni projekti,• privremene virtuelne organizacije. U pojedinim izvorima literature mogu se definisati i sledeći oblici virtuelnihorganizacija:• partnerstvo,• licenca,• strateška alijansa,• virtuelni Web (IMB i ATT). Modeli organizacione strukture. Posebna pažnja je usmjerena na vrste organizacionih struktura proizvodnog i distri-butivnog podsistema u lancu snabdijevanja, pošto je sa inženjerskog stanovišta najintere-santniji za proučavanje. Osnovni modeli organizacione strukture su: 1. funkcionalni i 2. divizioni. Divizioni model organizacione strukture je primjenljiv u nestabilnim uslovima poslo-vanja preduzeća čija su osnovna obilježja:1. okruženje je neizvesno,2. ciljevi su različiti i promjenljivi,3. tehnologija je složena i dinamična,4. veliki je broj aktivnosti koje zahtjevaju kreativnost i inovaciju i5. neophodna je primena heurističkih metoda u procesu odlučivanja. Izvedeni modeli organizacione strukture su: • matrični, • inovativni, • struktura po strategijskim poslovnim jedinicama -SBU (Strategic Business Area). Matrična organizaciona struktura je zasnovana na koncepciji upravljanja projektima.Ova struktura integriše tradicionalnu funkcionalnu i savremenu divizionuorganizacionu strukturu. Na slici je dat šematski prikaz matrične organizacione strukture. Osnovne vrste organizacione strukure proizvodnog sistema su : • serijska, • asemblerska, 27
  • • zvjezdasta. U proizvodnom sistemu se nalazi Np podsistema koji su u rednoj vezi: izlaz iz jednogpodsistema je ulaz u drugi. Tipičan primjer proizvodnog sistema koji ima serijsku strukturu je sistem sa linijskomproizvodnjom. Karakteristike linijske proizvodnje su da se procesi rada nadovezuju jedan na drugi, ato dalje uslovljava da su radna mjesta strogo raspoređena prema tehnološkom postupku.Vremenski gubici između sukcesivnih postupaka gotovo da ne postoje. Slika 2.8. Asemblerska struktura proizvodnog sistema Proizvodni sistem ima Np podsistema čiji se izlazi upućuju na podsistem N0, gde seobavlja proces montaže. I u ovoj strukturi, generalno, svaki podsistem može da ima svoj izlazna tržište. Izlazi iz podsistema su poluproizvodi koji mogu da se tretiraju kao rezervnidijelovi. Ovu strukturu karakterišu jedan proizvodni podsistem N0, čiji izlazi idu na Np različitihpodsistema u kojima se transformišu proizvodi iz podsistema N0. Naravno, svaki proizvodnipodsistem može da ima izlaz na tržište. a generalno izlazi proizvodnog sistema upućuju sekupcima, npr. preko distributivnog sistema. Ovaj tip organizacione strukture karakterističan jeza preduzeća u kojima je zastupljena proizvodnja tekstila. Posljednja faza u razvoju proizvodnih sistema su CIM (Computer IntegratedManufacturing). koji integrišu opremu, aktivnosti, konvencionalne i inteligentne komponentei organizacione jedinice. Struktura CIM sistema je hijerarhijska,višenivojska i sastoji se od CIM podsistema, CIM modula i CIM segmenata. Prema CIM konceptu, CIM podsistemi koji gradestrukturu proizvodnog sistema su: planiranje i vremensko usaglašavanje proizvodnje, praćenjetroškova materijala, upravljanje inženjeringom podataka, upravljanje kvalitetom, upravljanjealatima i priborima, upravljanje zalihama, distribucija, dijagnostika i održavanje, snabdevanjei prodaja. Kontrola može da se definiše u širem i užem smislu. U širem smislu, kontrola jeproces poređenja ostvarenog sa očekivanim i preduzimanje mera kako bi se vrednostikontrolisanih veličina dovele do granica koje su prethodno određene. U užem smislu, kontrolase defmiše kao proces utvrđivanja koliko je odstupanje tekućeg od planiranog stanja sistema.Proces kontrole šematski može da se prikaže na slici Aktivnosti procesa kontrole se realizuju u četiri faze :• Izbor indikatora,• Praćenje izvršenja,• Poređenje ostvarenih sa željenim vrednostima indikatora,• Preduzimanje mjera. Serija standarda ISO 9000:2000Serija standarda ISO 9000:2000, koja se zvanično pojavila 15. decembra 2000. godine, a umaju 2001. godine izašla je zvanična verzija ove serije standarda na srpskom jeziku, obuhvata 28
  • sledeća tri standarda:ISO 9000:2000, Sistemi menadžmenta kvalitetom - Osnove i rečnik: sadrži rečnik ikoncept na kome se zasniva ova serija standarda. Opisnog je karaktera i sadrži osamprincipa menadžmenta kvalitetom.ISO 9001:2000, Sistemi menadžmenta kvalitetom - Zahtevi: standard u odnosu na kojićebiti proveravana i sertifikovana.ISO 9004:2000, Sistemi menadžmenta kvalitetom - Uputstva za poboljšanjeperformansi: nije namenjen za potrebe sertifikovanja ili ugovaranja, već je u vidu uputstva ucilju stalnog poboljšavanja u organizaciji. Sadrži i program samoocenjivanja. Koncept totalnog upravljanja kvalitetom (TQM)•Kreirati konzistentnost ciljeva i unapređenja,•Usvajanje nove filozofije,•Smanjiti uticaj inspekcija,•Prekinuti sa kupovinom na bazi cene kao osnove za odlučivanje,•Stalno unapređivanje.•Obezbediti stalnost obučavanja,•Obezbediti "liderstvo",•Raditi bez straha/opasnosti,•Rušiti barijere između sektora,•Eliminisati slogane, natpise i ciljeve radnika, a) Eliminisati radne standarde (radne kvote), b) Eliminisati upravljanje prema kvotnim ciljevima,12. a) Rušiti barijere medu radnicima, b) Rušiti barijere između "plavih" i "belih" mantila,13. Uspostaviti obavezujuće programe obuke i samoproveru za menadžment,14. Uključiti sve da rade na procesima transformacije. 3.2. ODLUČIVANJE U POSLOVNIM SISTEMIMAProces odlučivanjaVećina autora smatra da proces donošenja odluke čine četiri osnovne faze, a to su:• Formulacija problema,• Kreiranje modela,• Rješavanje problema,• Implementacija rešenja.Metode za rješavanje problema Rešenje gotovo svakog problema koji egzistira u preduzeću zavisi od više kriterijumaoptimalnosti, simultano. Stoga, ovi problemi mogu da se postave kao zadacivišekriterijumske optimizacije koji su u literaturi označeni kao MCDM (Multi Criteria 29
  • Decision Making) problemi. Problemi MCDM se međusobno vrlo razlikuju. Generalno, ovi pro-blemi seklasifikuju u dvije grupe:• Višeatributivno donošenje odluka - MADM (Multi Attribute Decision Making),• Višeciljno donošenje odluka - MODM (Multi Objective Decision Making). 3.3.INFORMACIONI SISTEMI U MENADŽMENTUInformacioni sistemi mogu se klasifikovati na različite načine. Prema stepenu automatizacijerazlikuju se:• neautomatizovani informacioni sistemi,• upravljački informacioni sistemi, koji podržavaju donošenje rutinskih odluka, uglavnom na nivou operativnog upravljanja,• sistemi za podršku odlučivanju, koji podržavaju donošenje složenih i teških odluka,• ekspertni sistemi, koji rješavaju probleme vrhunskih eksperata,• hibridni sistemi,• vještačka inteligencija.Prema vrsti pruženih usluga razlikujemo:• sisteme za kompjuterske usluge opšte namjene,• sisteme za čuvanje i pretraživanje podataka,• sisteme za komutaciju podataka,• sisteme za upravljanje fizičkim procesima,• sisteme za kontrolu i upozorenja,• sisteme za obradu transakcija. 3.3.1. Neautomatizovani informacioni sistemi U neautomatizovanim informacionim sistemima primenjuje se ručna ili mehano-grafska obrada podataka. Osim ručnih i stonih kalkulatora koriste se mehano-grafskasredstva za izvršavanje specifičnih poslova, kao što su:• knjiženje,• fakturisanje,• izdavanje naloga i sl. Nosioci podataka su dokumenti. Na njima su podaci upisani tako da se mogu čuvati iprenositi. Informaciona baza je skladište dokumenata koji se u njoj čuvaju. To mogu bitikartoteke, biblioteke, skupovi zapisnika, službenih listova itd. Za neautomatizovanu obradu podataka svojstveno je: 30
  • • da pravila za obradu podataka nisu strogo definisana već su dobrim dijelom iskustvena,• da je obrada spora, što dovodi do kašnjenja informacija,• da se prave greške koje mogu nastati zbog: nepridržavanja ili nepostojanja strogih uputstava za obradu, pogrešno prispelih podataka, pogrešno upisanih rezultata i pogrešnog računanja.Narudžbenica Narudžbenica se izdaje na osnovu ugovora koji je sklopilo preduzeće sa partne-rom,ali narudžbenica može da se izda i u slučaju proizvodnje za zalihu. Narudžbenica definiševrstu proizvoda, količinu koja je ugovorena sa naručiocem kao i rok isporuke. U jednojnarudžbenici može biti zastupljeno više proizvoda. Na osnovu naružbenice otvara se radninalog.Radni nalog Na osnovu ugovora sa potrošačima ili na osnovu naloga prodaje u preduzeću se otvararadni nalog, odnosno nalog za izradu, koji je osnovni operativni dokument. Sam naziv ovogdokumenta govori da je to nalog ili naređenje svima koji učestvuju u proizvodnji o početkuproizvodnog procesa. Nijedan proizvodni proces ne smije da se započne bez izdavanja radnognaloga. Radni nalog sadrži informacije o proizvodu, odnosno dijelu proizvoda, količiniproizvoda (dijelova), roku početka i završetka proizvodnje. U samom radnom nalogudefinisan je nosilac troškova u proizvodnji na čiji račun će se knjižiti rashodi u vezi saizvršenjem naloga.Sastavnica Sastavnica je prva faza tehnološke razrade radnog naloga. U cilju efikasnijegupravljanja radnim nalogom neophodno je sastavnicu tako formirati da se mogu sagledati sveobaveze koje su preuzete radnim nalogom. Sastavnica je dokument koji se formira na osnovukonstruktivne dokumentacije i definiše sve komponente (sklopove, podsklopove, dijelove)koji čine finalni proizvod. Sastavnica sadrži sledeće podatke: nazive svih elemenata, njihovešifre, količine kao i nivo ugradnje, oznaku crteža ili standarda.Radionički crtež Radionički crtež daje prikaz finalnog proizvoda sa svim komponentama i detaljimavezanim za oblik i dimenzije, tolerancije, vrste obrade, vrste materijala, oznake, potpiskonstruktora, overavača i kontrolora, broj crteža, itd. Radionički crtež koristi se u tehnološkoj pripremi za razradu tehnološkog postupka, naradnom mjestu za obradu pojedinih operacija, i u kontroli za provjeru ispravnosti urađenogprema zahtjevu.Operaciona lista (tehnološka lista) Operaciona lista sadrži podatke o opisu operacija, redosljedu operacija, naziv i oznakumašine za obradu za svaku operaciju, alate, standardne, specijalne, tehnološko vreme izrade,normalno vreme izrade, normu materijala za deo, šifru opracione liste. 31
  • Svrha lansiranja operacione liste je formiranje podataka potrebnih za obračun cjenekoštanja. Ova lista omogućava nam da uporedimo planirano i ostvareno kako bismo mogli dasprovedemo određene korekcije.Radna lista Radna lista je dokument koji se ispostavlja za svaku operaciju rada (često se vezuje zaradno mjesto). Radna lista sadrži podatke o materijalu, vrsti rada, vremenu potrebnom zaizvršenje rada i procjeni kategorije rada. Na osnovu ovog dokumenta računovodstvo dobijapodatke o nosiocu troškova i radniku koji je izvršio rad. Sa druge strane radne liste dodaju seinformacije vezane za izvršioce rada. Radna lista može posjedovati i rubrike za upisivanjepodataka tehničke kontrole o kvalitetu izvršenog rada. Ukoliko se radi o većem brojuproizvoda (dijelova), tehnička kontrola treba da upiše broj dobrih i broj loših dijelova i označiuzrok (radnik ili materijal, itd.).Trebovanje materijala Trebovanje, kao i povratnica i preda-jnica materijala, ostvaruje spregu izmeđuproizvodnje i skladišta. Na osnovu trebo-vanja izdaje se odgovarajući materijal, alat, dijelovipotrebni za izvršenje pro-cesa proizvodnje. Trebovanje sadrži na-ziv, šifru i količinumaterijala, vrednost trebovane količine.Predajnica Predajnica se koristi u slučaju predaje gotovih proizvoda, poluproizvoda i dijelovaproizvoda odgovarajućem skladištu. Predajnicom se završava ciklus proizvo-dnje po jednomradnom nalogu. Predajnica sadrži podatke o nazivu gotovog proizvoda (dela), količini, ovjerikontrole, šifri radnog naloga i predajnice.3.3.2. Upravljački informacioni sistemi koji podržavaju donošenje rutinskih odluka Svi informacioni sistemi izvršavaju osno-vne funkcije vezane za: prikupljanje,čuvanje, obradu i distribuciju podataka. Projektovanje informacionog sistema svodi se na nalaženje odgovarajućeg modelarealnog sistema. Realni sistem ne opisuje se u potpunosti modelom podataka jer modelpodataka prikazuje stanje u jednom trenutku i kako se ono može menjati. Potrebno je opisati i procese koji mjenjaju stanje sistema i formiraju izlaze iz sistemana osnovu poznatih ulaza. Procesi su međusobno povezani tokovima podataka, kojipredstavljaju ulaze u pojedine podsisteme i module, odnosno, odgovarajuće izlaze izpodsistema i modula u okviru jednog informacionog sistema. Pri izvršavanju procesa vrši se transformacija ulaznih podataka u izlazne, kojipredstavljaju rezultat izvršene obrade. Procesi se opisuju modelom procesa. Opisivanjemprocesa opisuje se funkcionisanje realnog sistema. Cilj je da se uoče i opišu vitalne funkcijerealnog sistema, jer svaka funkcija obuhvata jedan ili više povezanih procesa. Za projektovanje modela procesa danas se koriste nekoliko metoda. Najčešće sekoriste:• SSA, metoda strukturne sistemske analize, 32
  • • BSP (Bussines Svstem Planning), metoda planiranja poslovnog sistema,• SDM (Svstems Design Method), metoda sistemskog projektovanja.3.3.3. SISTEM ZA PODRŠKU ODLUČIVANJA3.3.3.1. POJAM SISTEMA ZA PODRŠKU ODLUČIVANJA "Sistemi za podršku odlučivanju su intera-ktivni računarski sistemi za namjerom dapomognu menadžerima ili donosiocima odluka da identi-fikuju, strukturiraju, i/ili rješepolustrukturirane i nestrukturirane probleme i da naprave izbor među alternativama" Informacioni SPO-Sistemi za podršku odluči-vanja (DSS-Decision Support Syste-ms)vezani su za nastanak i razvoj programskih jezika četvrte genera-cije i generatora aplikacija. Sistemi za podršku odlučivanju imaju zadatak da pružaju pomoć pri donošenju odluka,ali sa naglaskom na rješavanju nestrukturiranih ili slabo strukturiranih problema. Sistemi za podršku odlučivanju pružaju pomoć pri donošenju odluka na svim nivoimaodlučivanja, ali su od posebnog značaja za više nivoe. Osnovna ideja ovog informacionog siste-ma je da korisnik u interakciji sa izlazniminfo-rmacijama iz informacionog sistema donosi odluke. SPO se definiše kao sistem koji donosi-ocu odluke omogućuje kombinaciju ličnogpro-suđivanja sa računarskim izlazima u aktivnom korisničkom interfejsu sa mašinom,pružajući korisne informacije za proces odlučivanja. Prva međunarodna SPO konferencija održana je 1981. godine ( Ostin, Teksas ) iokupila je oko 300 proizvođača, istraživača i korisnika SPO. Sva istraživanja se svode uglavnom na to da je SPO interaktivni kompjuterski baziranisi-stem koji pomaže donosiocima odluke da kori-ste podatke i modele pri rješavanjunestruktu-ralnih problema. KAKO POČINJE SVAKO ODLUČIVANJE ? Svako odlučivanje počinje uočavanjem proble-ma. Problem se smatra svaka situacija ukojoj se neko sadašnje ili dato stanje treba promijeniti, jer onako kakvo jeste zbog nečeg nezadovoljava. Odlučivanje predstavlja izbor jedne ili više alternativa koja će obezbjediti postizanjecilja. Potrebno je uočiti dvije kritične situacije koje prethode odlučivanju, a to su: • nastajanje problema i • uočavanje problema. SPO treba da obezbjedi menadžmentu vremenski odgovarajuću informaciju koja ćebiti tačna, relevantna i kompetentna. SPO se može definisati kao informacioni sistem koji ispunjava potrebe strateškogodlu-čivanja. Zbog toga je najcjelishodnija izgradnja distributivnih SPO sa pristupom svim 33
  • potrebnim informacionim resursima. SPO se koristi za slabo struktuirane pro-bleme. Osnovni razlog zbog kojeg se oniprete-žno koriste na višim nivoima odlučivanja, jeste taj, što su niži nivoi odlučivanja suočenisa bo-lje struktuiranim problemima, pa su u prilici da koriste egzaktne,kvantitativne metode,koje su jednostavnije za primjenu i daju jednoznačne rezultate. Svrha SPO je da podrži a ne da zamijeni donosioca odluka. Kako je SPO namjenjenodlučivanju, on pokušava da integriše mena-džment i tradicionalne funkcije obrade podata-ka. Znači, SPO sadrži algoritme logičkih i raci-onalnih procesa putem kojih klasifikuje,upore-đuje i formira informacije za odlučivanje.3.3.3.2. STRUKTURA SISTEMA ZA PODRŠKU ODLUČIVANJA Današnji sistemi za podršku odlučivanju osavre-menjeni su za niz karakteristika uodnosu na njihovu prethodnu generaciju. Razlike je moguće uočiti pore-đenjem njihovihstruktura.Komponente sistema za podršku odluči-vanju su:• podsistem za upravljanje podacima,• podsistem za upravljanje modelima,• podsistema za upravljanje znanjima,• podsistem - korisnički interfejs,• korisnikPodsistem za upravljanje podacima Ovaj podsistem sastoji se iz sledećih elemenata:• baze podataka sistema za podršku odlučivanju,• sistema za upravljanje podacima,• direktorijuma sa podacima,• upita. Sistem za upravljanje bazom podataka (Data-base Management Svstem - DBMS)prvenstveno služi za kreiranje, pristupanje i ažuriranje baze po-dataka. Sistem za upravljanjebazom podataka posjeduje sposobnosti da ekstrahuje podatke, ažurira zapise u bazi podataka,povezuje podatke iz različitih izvora, izdvaja neohodne podatke za fo-rmiranje upita iliizvještaja, obezbjeđuje sigurnost podataka, izvodi kompleksne zadatke manipulacije podatakaza potrebe formiranja različitih upita, prati podatke koji se koriste od strane SPO i upravljapodacima preko rječnika podataka (Turban, Aro-nson, 1998). 34
  • Podsistem za upravljanje znanjem Sistemi za podršku odlučivanju koji posjeduju podsistem za upravljanje znanjemnazivaju se inteligentni sistemi za podršku odlučivanju (Intelli-gent Decision Support Svstems- IDSS), sistemi zanovani na znanju (Knowledge-based DSS) ili jednostavno kombinacijaSPO/ES. Glavna karakteristika koja izdvaja ovaj podsistem od ostalih jepostojanje baze znanja, što omogućava pružanje korisniku ekspertize o posta-vljenomproblemu. Baza znanja je predstavljala sinonim za ekspertne sisteme.Podsistem - korisnički interfejsPodsistem - korisnički interfejs sastoji se iz sledećih komponenata:• sistem za upravljanje korisničkim interfejsom,• jedinice za prevođenje na prirodan jezik,• terminala,• printera, plotera i sl. Podsistem - korisnički interfejs pokriva sve aspekte komunikacije između korisnika isistema za podršku menadžmentu. Podsistem - korisnički interfejs ima jako veliki značaj kako za korisnike sistema tako iza projektante informa-cionih sistema. Od kvaliteta korisničkog interfejsa zavisi mogućnostupotrebe i prihvatljivost sistema od strane korisnika. Pojedini autori smatraju da je razvitak hardverske tehnologije omogućiokomforniji rad i uslovio je pravu eksploziju u razvoju softverske tehnologije, naročito nanovijim verzijama Windows platforme, a to je predsta-vljalo i otvaranje novog prostora zanapredne sisteme za podršku odlučivanju.Prednosti i nedostaci sistema za podršku odlučivanjuPrednosti primjene SPO u poslovnim preduzećima (na osnovu rezultata istraživanja UdoGuimaraesa iz 1994. g. u preduzećima) su:• postizanje većeg kvaliteta odluke,• poboljašanje komunikacije,• smanjenje troškova,• povećana produktivnost,• ušteda vremena,• poboljšano zadovoljstvo potrošača i zaposlenih. Ograničenja sistema za podršku odlučivanju su:• Neke urođene ljudske vještine i talenti se ne mogu ugraditi u današnje SPO (misli se na fazu projektovanja SPO),• SPO je ograničen na znanje koje posjeduje. Ograničene su sposobnosti SPO da stekne nova znanja,• SPO je ograničen vrstama obrade znanja koju njegov 35
  • softver može da izvrši,• Mogućnosti SPO su ograničene mogućnostima kompjutera (hardvera i operativnog sistema) koji se koriste,• Jezik kojim korisnici treba da saopšte svoje zahtjeve ograničava broj korisnika na one koji prihvataju ovakav način izražavanja. Način prezentacije takođe ograničava broj korisnika,• SPO mogu biti napravljeni za prilično usku i specifičnu oblast primjene. Moguće je da se zahtjeva više SPO u rješavanju različitih zadataka u toku rada. Tada se postavlja pitanje ko treba da koordinira rad nekoliko SPO.Princip rada, osobine rada SPO-a i karakteristike implementacije Barrett i Castore (1989) dali su prikaz strukture sistema za podršku odlučivanju i pritom opisali princip rada korisnika sa SPO-om. Proces započinje korisnikovom dilemom. Korisnik definiše problem, u čemu mu SPOmože pružiti pomoć kroz snimanje, praćenje i prikupljanje po-dataka iz spoljašnjih iunutrašnjih izvora podataka, na osno-vu čega se stiče uvid o nastanku i karakteru problema. Po završetku formulacije problema SPO vrši obradu podataka koristeći se pri tombazom podataka i/ili bazom znanja. Po izvršenoj obradi problema SPO nudi korisnikuraspoloživi niz alternativa. Ekspertni sistemi (Expert Systems - ES) Pojavom ekspertnih sistema, znatno je olakšan rad na onim mjestima odlučivanja gdese donose veoma složene ili veoma značajne odluke, tj. svuda gde se ne smije dozvolitidonošenje pogrešne odluke iz razloga nemogućnosti saniranja posljedica. Ekspertni sistemi djeluju poput tima eksperata iz određene oblasti sa tom razlikom štotrajno čuvaju podatke uz svakodnevno proširivanje svoje baze znanja. „Ekspertni sistem je računarski program koji djeluje kao ljudski ekspert u dobrodefini-sanom specifičnom zadatku, na bazi znanja“. 36
  • „Ekspertni sistemi su programski sistemi koji sadrže ljudsko znanje i koriste ga urješavanju proble-ma iz oblasti veštačke inteligencije. Ekspertni sistemi koriste mehanizamkoji omogućava lako programira-nje problema, kao npr. simuliranje ljudskog znanja, za kojeje smatrano da ga nije moguće implementirati. Upravo u lakoći simulacije ljudskogznanja treba tražiti odgovor uspjeha ekspertnog sistema“. „Ekspertni sistem je modeliranje, unutar računara, ekspertskog znanja, tako da rezultu-jući sistem može ponuditi inteligentan savjet ili donijeti inteligentne odluke". Prvi počeci razvoja sistema zasnovanih na zna-nju koji su prethodili ekspertnimsistemima javljaju se polovinom 60-tih godina. Razvoj ekspertnih sistema zavisi od razvojainformacionih tehnoligija, tj. od pe-rformansi kompjutera. Vrlo brzo (krajem 60-tih godina)kompjuteri su postali ograničavajući faktor, pa su uslijedile neminovne promjene na poljuusavršavanja kompjutera, što je izazvalo novi uspon u razvoju oblasti veštačke inteligencije. Ipak, tek tokom 80-tih godina ekspertni sistemi su doživeli široku upotrebu nakomercijalnom tržištu.Podjele ekspertnih sistema Jedna od uopštenih podjela ekspertnih sistema sugeriše na postojanje dvije grupeekspertnih siste-ma (Stojiljković, 1995): • Ekspertni sistemi koji analiziraju neki problem i • Ekspertni sistemi koji vrše sintezu u procesu rješavanja problema. Podjelu ekspertnih sistema možemo izvršiti i prema drugim kriterijumima. Jedna od uobičajenih podela odnosi se na vrstu informacija koje ekspertni sistemipružaju (Stoiljković, Milosavljević, 1995): • Samostalne - u stanju su da samostalno izvedu proces donošenja odluke i planiranjabudućih pravaca akcije, a korisnika izveštavaju o primjenjenim postupcima i razlozima zausvajanje određene procedure. • Konsultantske - pružaju razne konsultantske usluge u smislu da pomažu korisniku nataj način kako bi i pravi ekspert pružio svoje mišljenje. Ova grupa ekspertnih sistema koncipi-rana je tako da se njima koriste eksperti kojima su potrebna dodatna mišljenja za rješavanjekompleksnih problema (stvara se atmosfera poput formiranja tima eksperata). • Savjetničke - mogu koristiti i eksperti ali i oni ostali korisnici kojima je potrebansavjet u odgovarajućim situacijama. • Sistemi za ispitivanje šta bi bilo ako... - ova grupa ekspertnih sistema omogućavarazmatranje određenih situacija u kojima je potrebno predvidjeti efekte primjene alternativnihakcija. Turban i Aronson (1998) iznose da postoje sledeće vrste ekspertnih sistema:• Ekspertni sistemi zasnovani na znanju (Expert Svstems Versus Knovvledge-based Svstems, 37
  • Knowledge-based Expert Svstems),• Ekspertni sistemi zasnovani na pravilima,• Ekspertni sistemi zasnovani na okvirima (Frame-based Expert Svstems),• Hibridni sistemi,• Ekspertni sistemi zasnovani na modelima (Model-based Svstems),• Ekspertni sistemi spremni za rad (Ready-made, Off-the-shelf Svstems),• Ekspertni sistemi koji rade u realnom vremenu (Real-time Expert Svstems). Zadaci koje ekspertni sistemi uspješno rješavaju su:• Evidentiranje i interpretacija podataka kojim se opisuju različite situacije ili stanja sistema,• Dijagnostika i servisiranje,• Planiranje, predviđanje i prognoziranje (posledica odluka i sl.),• Dizajn (razvoj konfiguracije objekata uz poštovanje zadatih ograničenja),• Mjerenje (interpretacija rezultata merenja),• Otkrivanje kvarova u složenim tehničkim sistemima,• Analiza i konsultacije (u oblastima: osiguranja, kreditiranja, finansiranja, investicione iporeske politike, marketinga i ana-lize tržišta, uvođenje novih tehnologija itd.),• Kontrola (upravljanje ponašanjem sistema) i sl. Model jednostavnog ekspertnog si-stema sastoji se samo od četiri dijela (Doukidis,1991). Oni su:• baza znanja,• "mehanizam" za zaključivanje,• korisnički interfejs i• radna memorija . Znanje eksperta se čuva u nizu fajlova nazva-nih baza znanja. Najčešće je znanjepredstavljeno pomoću ,,if ... then" pravila. „Mehnizam" za zaključivanje koristi bazu znanja kako bi se obezbjedila novainformacija. „Mehanizam" za zaključivanje koristi neke forme logičke dedukcije da bi seobezbedili odgovori. Preko korisničkog interfejsa omogućava se komunikacija izmeđuekspertnog sistema i korisnika. Radna memorija sadrži detalje o stanju znanja sistema u određenom trenutku. Primjer rada je sledeći: Korisnik zove ekspertni sistem preko korisni-čkog interfejsa. 38
  • Ekspertni sistem uz pomoć „mehanizma" za zaključivanje upravlja pravilima u baziznanja. Ukoliko su sistemu potrebne dodatne informa-cije, on će pitati korisnika (prekointerfejsa), a zatim sačuvati te informacije u radnoj memoriji. Svaki nov podatak koji sepojavi kao izlaz „mehanizma" za zaključivanje takođe se čuva u radnoj memoriji. Ovaj proces se nastavlja sve dok sistem ne obezbjedi korisniku sve odgovore nanjegova pitanja ili dok se ne iskoriste sva pravila. Proces funkcionisanja ekspertnih sistema može se raščlaniti na sledećih petkomponenata (Roth, 1992):• Akvizicija (sticanje) znanja - predstavlja jedan od najznačajnijih zadataka za ekspertnisistem dijaloga sa korisnikom sistem mora primiti i sintaktički - formalno jer putem ispravneali i semantički adekvatne raznovrsne informacije. Od akvizicije znanja zavisiće memorisanjeznanja i samim tim i kvalitet rada ekspertnog sistema.• Reprezentacija (memorisanje) znanja - vrši se dugotrajnim procesom memorisanjaprogramskih modula sastavljenih od činjenica i pravila i načina za rješavanje problema(mehanizmi zaključivanja), za određenu oblast.• Obrada znanja (rešavanje problema) - u stvari predstavlja izvršavanje programa radidobijanja rješenja sa odgovarajućim pratećim objašnjenjima putem logičkog procesa zarješavanje problema.Ovaj zadatak podrazumjeva automatsko vrednovanje činjenica i pravila prema prethodnodatoj logici zaključivanja pomoću traženja i upoređivanja, a zatim dobijanje rezultata u oblikunovih podataka ili pravila do krajnjeg algoritma za rješavanje problema.• Komponente za objašnjenje (predstavljanje znanja) - omogućavaju pregled unutrašnjihmeđuzavisnosti, aktivnih i neaktivnih pravila za rješavanje problema i pružaju razumjeva-njezaključka koji je dao ekspertni sistem. Tako predstavljene činjenice koje je koristio ekspertnisistem u procesu donošenja odluke služe korisniku da uvidi koje su bile polazne osnoveekspertnog sistema da se opredjeli za neku odluku, ali neki podatak može da se pokaže kaonetačan ili besmislen pa se proces zaključivanja ekspertnog sistema sa novim ispravniminformacijama može uputiti na ponovno razmatranje. Takođe, posjedovanje komponente zaobjašnjavanje kod ekspertnih sistema omogućuje korisniku sticanje novih znanja.• Interfejs (jedinica za dijalog) - omogućuje komunikaciju korisnika sa ekspertnimsistemom putem tastature i ekrana, ali moguće su i ostale varijante direktne komunikacijeekspertnog sistema sa okolinom npr. putem slike, tona, mjernih signala itd. Predstavljanje znanja i mehanizmi zaključivanja Nakon komplikovanog procesa prenoše-nja znanja eksperata „na papir" i logičkogputa povezivanja pojedinih činjenica postavlja se pitanje kako to znanje uobličiti u formu kojaće biti funkcionalna za rad ekspertnog sistema. Jedan od načina za prevazilaženje ovogproblema moguć je korišćenjem produkcionih pravila. Produkciona pravila mogu imati više stanja i više akcija. Npr. produkciona pra-vilamogu od korisnika zahtjevati akciju u smislu da korisnik odgovori na dodatna pitanja sistemaradi ponovnog pretraživa-nja baze znanja. Ekspertni sistem može imati više stotina produkcionih pravila, što usložnja-va proces 39
  • projektovanja logičkog povezi-vanja ovih pravila u bazi znanja.Kontrolna struktura određuje koje će pravilo biti sledeće upotrebljeno. Kontrolna strukturačesto poziva „ma-šinu za zaključivanje". Na bazi info-rmacija koje dobije od korisnika (napitanja koje je postavio ekspertni sistem), „mašina za zaključivanje" vrši selekciju i testiranjepojedinih pravila i u bazi znanja traži odgova-rajući savjet ili odluku.Uvođenje ekspertnog sistema u rad Uveđenje ekspertnog sistema u rad predstavlja poslje-dnju fazu u procesu razvojaekspertnog sistema, a ova faza podrazumjeva testiranje i implementaciju ekspertnog sistema. Tokom testiranja ekspertnog sistema ispituje se i provje-rava logičko zaključivanje,provjeravaju rezultati testiranja, otklanjaju uočene nepravilnosti, a zatim se vrši ponovno testi-ranje sve dok se ne postigne zadovoljavajući kvalitet rada ekspertnog sistema. U okviruimplementacije ekspertnog siste-ma uključuju se svi faktori bitni za radno okruženje počev odusklađivanja hardverskih zahtjeva ekspertnog sistema za njegovo optimalno funkcionisanje pasve do obuke kadrova za rad sa ekspertnim sistemom, pri čemu se ne misli samo na korišćenjeekspertnog sistema već i na njegovo održavanje u smislu stalnog ažuriranja baze znanja. HIBRIDNI SISTEMI (Hibrid Systems-HS) Ovi sistemi nastaju integracijom dva ili više kompjuterskih informacionih sistema. Postoji više klasa HS ali osnovna je integracija sistema za podršku odlučivanju iES. Moguće su sljedeće varijante hibridnih ekspertnih sistema:• Kompletno preklopljeni - sistem ima dualnu prirodu; zasnovan je i na znanju i naneuronskoj mreži. Pomoću uređaja za konverziju sistem može da se prikaže ili kao ES ili kaoneuronska mreža.• Parcijalno preklopljeni - sistem posjeduje osobine i ES i neuronske mreže ali ova dvasistema komuniciraju preko kompjuterske memorije.• Paralelni - ES i neuronska mreža rade zajedno, paralelno i komuniciraju preko ulaznih iizlaznih uređaja.• Sekvencijalni - gde je izlaz iz jednog od komponentnih sistema.• Povezani ili ugrađeni - ES je ugrađen u neuronsku mrežu ili ona u ES (tzv. gost idomaćin). Integracija ekspertnih sistema i sistema za podršku odlučivanju može se izvesti na dvaosnovna načina i to:1. Ekspertni sistem integrisan kao SPO komponenta gde je moguće identifikovati petrazličitih slučajeva:• Ekspertni sistem kao inteligentna komponenta uz bazu podataka u SPO,• Ekspertni sistem kao inteligentna komponenta uz bazu modela u njeno upravljanje u SPO,• Ekspertni sistem kao komponenta u SPO a sa namjenom da poboljša karakteristike 40
  • korisničkog interfejsa,• Ekspertni sistem kao komponenta za pomoć u izgradnji SPO,• Ekspertni sistem kao komponenta u SPO koja pruža korisniku razne konsultativne usluge.2. Ekspertni sistem kao posebna kompo-nenta SPO - gde je, takođe, mogućedefinisati podvarijante:• Ulaz u ekspertni sistem je izlaz iz SPO,• Ulaz u SPO je izlaz iz ES. Kao ulaz sistem ima bazu podataka, bazu znanja i bazu modela. EIS komponenta sekoristi za filtriranje podataka, stavljanje filtriranih podataka u centar posmatranja ipovezivanje sa ostalim dijelovi-ma organizacije koji su povezani sa datim proble-mom.Ekspertni sistem je neophodan donosiocu odlu-ke u smislu da mu pruži podršku tokommodeliranja u upravljanja bazom modela, podataka i znanja, kao uvod za EIS i SPO analizu iprocjenjivanje. Izlazi iz modela globalne integracije su izvje-štaji, prognoze, savjeti, i sl. Povratnasprega ili veza je neophodna radi obezbjeđivanja dodatnih informacija, znanja ili modela kojise mogu ponovo upotrebiti u budućnosti. SKLADIŠTE PODATAKA (DATA WAREHOUSE - DW) Bili Inmon (koga često nazivaju „ocem skladišta podataka") 1993. godine definisao jeskladište podataka na sledeći način (Inmon, 1993): Skladište podataka (data warehouse - DW) je:• subjektno orijentisana,• integrisana,• nevolatilna,• vremenski promjenljiva kolekcija podataka za podršku menadžerskom procesu odlučivanja. Data warehouse ili skladište podataka je baza podataka sa posebnom strukturompodataka, proje-ktovanom tako da se relativno brzo i jednostavno mogu izvoditi složeni upitinad velikom količinom podataka (IN2, 2002). Osobina DW-a da pruža brz pregled i analizu velike količine poslovnih podataka kojise kasnije uglavnom koriste za ocjenu postignutih rezultata, pri planiranju i odlučivanju, činiih pogodnim za integra-ciju u sistemima za podršku odlučivanju ili osno-vnom za izgradnjusistema poslovne inteligencije (BI - Bussiness Inteligence) 41
  • Skladište podataka obavlja na-jmanje tri različite aplikacije (Arbor Softvvare, 1996):• osnovne radne aplikacije,• aplikacije za upite i izvještaje,• aplikacije za analizu i planiranje. Osnovne radne aplikacije - odnose se na tabele i statističke pakete, grafičke alate kojisu korisni za upravljanje i predstavljanje podataka na individualnom PC-ju. Razvijeni usamostalnom okruženju ovi alati koriste aplikacije koje mogu da obraduju samo manjukoličinu podataka iz skladišta podataka. Aplikacije za upite i raporte - obrađuju podatke pomoću jednostavnih radnih upita igenerisanje osnovnih raporta. Ovi raporti sadrže istorijske podatke, ali ne zadovoljavajupotrebe preduzeća za iscrpnim (dubljim) analizama. Aplikacije za analizu i planiranje - zadovoljavaju suštinske poslovne potrebe kao štosu predviđanje, analiza proizvodnih linija, finansijska konsolidacija, profitabilnost,proizvodne mix-analize - aplikacije koje koriste postojeće podatke, željene (projektovane -koriste se za upoređivanje odstupanja ostvarenog od željenog stanja) ili tačno izdvojenepodatke neophodne za određenu analizu. Skladište podataka za razliku od drugih vrsta informacionih sistema posjeduje osobineobjedinjavanja različitih podataka koji mogu poticati iz različitih proizvodno-informacionihsistema realizovanih na različitim platforma-ma, može se relativno brzo otkriti promjena uizvornom sistemu, ima iterativni karakter izgra-dnje modela podataka, može se detektovatigreška u proizvodnom sistemu, dugotrajnije čuva podatke u odnosu na klasične proizvo-dno-informacione sisteme (najčešće 5-10 godina; IN2, 2002). Proizvodno-informacioni sistem preduzeća najčešće je sastavljen iz više podsistema,fizički odvojenih ili na različitim platformama (neintegralni informacioni sistem). Skladište podataka vrši funkciju objedinjavanja podataka iz svih raspoloživih izvora iovo je upravo jedan od najtežih zadataka prilikom izgradnje skladi-šta podataka. Direktan ručni unos podataka u skladište podataka nije dozvoljen, jer se podaci uskladište podataka unose preko proizvodno-informacionog sistema (što i jeste osnovnanamena proizvodno-informacionog sistema). Unos podataka u skladište podataka obavlja se automatski i periodično. Unosi se velika količina podataka npr. dnevno na kraju radnog dana vrši seprikupljanje i objedinjavanje podataka iz svih raspoloživnih izvora. Ovaj proces obavlja 42
  • program, a njegova dinamika pokretanja zavisi od naše potrebe u pogledu ažurnostipodataka. VJEŠTAČKA INTELIGENCIJA Meyer kaže da je vještačka inteligencija (VI) rezultat važećih znanja koja potiču izrazličitih naučnih oblasti i koja su transformisana u oblik koji omogućava rješavanjeproblema. Transformacija se vrši pomoću različitih tehnologija VI. Mnogi autori smatraju da ne postoji jasna definicija VI. Ona je različita u odnosu nadruge kompjuterske nauke i ne može se definisati kao jasan skup tehnologija. Pitanje je kada ikako da koristimo tehnike VI u rješavanju problema.Prema Meyeru dijelovi vještačke inteligencije su:Učenje – glavna sposobnost inteligentnih sistema. To je upravljanje faktorima koji utiču narješavanje postavljenog problema. Znanje i inteligencija su vrlo često razmatrani kao sinonimi. Inteligencija i znanje suprikazivani kao rezultat sticanja, memorisanja, dobijanja, kombinacije, komparacije ikorišćenja informacija u novom kontekstu: apstrakcija, predstavljanje i modeliranje.Mehanizam učenja može da se predstavi kroz algoritam procesa učenja. Ovde trebanapomenuti da postoje dva dela procesa učenja: heurističko i logičko. Proces učenja se sastojiiz: prikupljanja ulaznih podataka iz okruženja, indukcije, dedukcije i analize informacija.Modeliranje simbolima – VI omogućava rješavanje problema koji ne mogu da se riješe naklasičan način, primjenom klasične metodologije. U VI se koriste simboli, umjestoalgoritama, pomoću kojih se predstavljaju realni predmeti, njihove karakteristike i relacijekoje postoje.Heuristika – VI koristi pravila heuristike koja olakšavaju pretraživanje i pronalaženjerješenja. Heuristika je plod intuicije i iskustva. Primjena heurističkih metoda je premaGuberiniću i dr. (1970) usmjerena u dva pravca: (1) na rešavanje složenih zadataka koji semogu predstaviti u kvantitativnom obliku ali su toliko složeni da njihovo rješenje nije mogućenaći pomoću strogih analitičkih tehnika i (2) na probleme koji se ne mogu predstavitimatematičkim modelom jer su promenljive u modelu kvantita-tivne prirode. Drugim rjecima,cilj heurističkih metoda je da omoguće nalaženje prihvatljivih rešenja složenih problema kojine mogu da se reše pomoću klasičnih metoda.Rješavanje problema – ovaj pojam označava razumijevanje događaja i transformaciju znanjau odgovarajuće akcije. Rešavanje problema može da se ostvari na dva načina:Primenom heurističkih metoda (rešavanje problema sa aspekta upravljanja podacima),Primenom analitičkih metoda (rešavanje problema sa aspekta upravljanja modelima).Integracija – VI treba da omogući realnu informacionu integraciju: raspoloživost informacijai znanja unutar poslovnog sistema.Tehnike i jezici vještačke inteligencije – tehnike VI su: tehnologija školske table,klijent/server, kreativno razmišljanje, inteligentna sredstva, robotika, modeliranje i simulacijaitd. Jezici koji se koriste za programiranje su: LISP, PROLOG, C++, LOGO i sl. INFORMACIONI SISTEMI U DRŽAVNOJ UPRAVI 43
  • Razvoj informacionih sistema za potrebe državne uprave je veoma složen i dugotrajanposao. Takav informacioni sistem mora da bude u stanju da daje pojedinačne podatke ograđanima, prostoru, imovini i pravima, kao i osnovne podatke po određenim obilježjima. On mora omogućiti povezivanje svih područja određene države uz uslov očuvanjanjihove samostalnosti. Svako državno područje u okviru informacionog sistema, treba dapredstavlja podsistem, sa mogućnošću međusobnog komunici-ranja i razmjene podataka. Informacioni sistem sa bazama ili bankom podataka mora da osigura sljedeće osnovnefunkcije: - da održava u stanju ažurnosti cjelinu organi-zacijski i strukturalno povezanihosnovnih podataka, - da daje ažurne, potpune, tačne i relevantne informacije koje se uzajamno dopunjuju, - da bude fleksibilan i da se lako može prilago-diti novim potrebama i zahtjevima, - da je sposoban da zadovolji normalne sta-ndardne zahtjeve i da može da odgovori nasvaki nenormalan upit odgovarajućom porukom ili suge-stijom. ELEKTRONSKO POSLOVANJE Elektronsko poslovanje (e-business) je transformacija ključnih poslovnih procesa,upotre-bom Interneta i elektronskih informacionih tehno-logija, radi automatizacije poslovnihtransakcija i tokova poslovanja. Elektronska trgovina (e-commerce) je termin koji se odnosi samo na neke načineelektronskog poslovanja. Nekada se odnosila na obavljanje on-line transakcija sa kupcima adanas obuhvata sve transakcije sa kupcima, dobavljačima i partnerima. Može se reći da jeskup tehnologija i procedura koje automatizuju poslovne transakcije putem elektronskihsredstava.Prednosti elektronske trgovine za preduzeća su:• prodavac može da sretne veliki broj kupaca bilo gdje na zemaljskoj kugli,• kompanije mogu da koriste servise drugih kompanija vrlo brzo,• marketinški distribucioni kanali se drastično smanjuju ili eliminišu,• e-commerce smanjuje troškove stvaranja, obrade, distribucije i skladištenja informacija napapiru za 90%,• servisi i veze sa kupcima su olakšani.Prednosti za korisnike:• kupcima se obezbjeđuju jeftiniji proizvodi i usluge,• kupci imaju više izbora,• kupci mogu 24 časa dnevno obavljati kupovinu, gde god da se nalaze,• kupci mogu da dobiju značajne informacije u trenutku,• e-commerce omogućava kupcima da prilagode proizvode i usluge. Modeli elektronskog poslovanjaB2B (Business to Business) - trgovina između firmi preko Interneta. Koristi se za transakcijerobe i novca, posredovanje u lancima nabavke, raspisivanje on-line tendera. 44
  • B2C (Business to Consumer) - svaka trgovina preko Interneta između jedne firme i kupca zanjegove lične potrebe. Primjer ovakvog poslovanja je sajt maloprodaje proizvoda ili usluga.B2B model je složeniji od B2C modela jer firme obično žele da pregovaraju o cijenama,isporuci, garanciji i sl. B2B modeli zahtijevaju inegraciju informacionih sistema firmi kojeposluju.C2C (Consumer to Consumer) - direktan kontakt potrošača sa drugim potrošačima.Kompanija koja podržava ove transakcije mora da pronađe neki način za naplatu usluge.Intratrgovina - kupovina i prodaja koja se odvija unutar jedne kompanije, korišćenjemintraneta i korporacijskih portala.G2B (Government to Business) - saradnja vlade i poslovnih subjekata kao i drugih pravnihlica.G2C (Government to Consumer) - saradnja vlade i građana. Servis građanima je dostupan 24časa dnevno.G2G (Government to Government) - omogućava državnim organima da efikasno koristeInternet servise na svim nivoima upravljanja.G2E (Government to Employees) - korišćenje informacione i komunikacione tehnologije radisaradnje zaposlenih u vladinim organima.Mobilna trgovina (m-trgovina) - elektronska trgovina putem bežičnih uređaja kao što sucelularni telefoni, Pocket PC. Prednosti m-trgovine: mobilnost, dostupnost, pogodnost ilokalizacija proizvoda.Sredstva za prenos informacija kod elektronske trgovine su:Direktni linkovi - koriste direktne linije kada je obim transakcija mali ili posebne zakupljenelinije kada je obim transakcija veći. Kompanija se mora pripremiti na signale zauzeća, razlikeu vremenskim zonama.VAN (mreže dodatih vrijednosti) - obavljaju osnovne funkcije poštanske službe.Omogućavaju razmjenu dokumenata i poruka. Komunikacija sa VAN se vrši prekotelefonskih linija, podaci se smiještaju u samom VAN sistemu i dostupni su u svakomtrenutku. VAN su popularne ali nisu najbolje rješenje zbog visokih troškova.ISP (provajderi Internet usluga) - treće lice koje pruža usluge vezane za Internet. Internet jejeftin i lako se koristi ali mnoge kompanije su zabrinute zbog bezbjednosti. ISP sistemimoraju biti pouzdani i dostupni 24h. Bitne stavke pri izboru ISP je: kapacitet, obim, brojaktivnih klijenata...VPN (virtuelne privatne mreže) - interno implementirane mreže ili ponuđene od strane trećeglica da bi potrošačima olakšale transport transakcija i poruka e-trgovine. Za VPN je potrebanpristup Internetu i njegovim servisima kao i korišćenje Web browser-a.CSP (provajderi trgovinskih usluga) - to su telekomunikacione kompanije ili ISP koji nuderazličite usluge: pristup Internetu velikom brzinom, obradu transakcija, konsalting. CSP nudenpr. održavanje Web sajta, bezbjednost servera, upravljanje porudžbinama...Razvoj aplikacija za elektronsku trgovinu Razvojne strategije u elektronskoj trgovini s obzirom na korisničke aplikacije mogubiti: 45
  • kupovina aplikacija, iznajmljivanje aplikacija i razvoj aplikacija sopstvenim snagama. Kupovina aplikacija za elektronsku trgovinu treba pažljivo da se razmotri. Glavnikriterijumi su funkcionalnost aplikacije, fleksibilnost sistema, potre-ban hardver i softver,lako korišćenje, bezbjednost, cijena, finansijski uslovi... Iznajmljivanje aplikacija ima prednost u odnosu na kupovinu aplikacija kada jeobavezno ekstenzivno održavanje ili kada kupovina zahtijeva veliki trošak.Postoje dva načina iznajmljivanja:jedan način je da se aplikacija iznajmi od firme koja se bavi takvim uslugama i da se instalirau prostorijama kompanije,drugi način je iznajmljivanje aplikacije od isporučioca aplikacionih usluga koji obezbje-đujesoftver i hardver na svom sajtu. U oblastima gde je izgradnja aplikacija suviše složena ili održavanje teško, angažujuse isporuči-oci aplikativnih usluga (Application Service Pro-vider- ASP). Kriterijumi zaizbor ASP isporučioca:• procjena isporučioca,• aplikacija i smeštaj podataka,• obim usluge,• usluge podrške,• integracija,• baza podataka i prenosivost. HVALA NA PAŽNJI !__ 46