HYRJE NË DREJTËSI   Dr. sc. ZENAID XHELMO   SARAJEVË / PRISTINË 2006         FSK/S - 12/06
Dr. sc. ZENAID XHELMO                    Titulli i origjinali:                 UVOD U PRAVO                        Përkthi...
Kapitulli I               SHKENCA MBI SHTETIN DHE TË DREJTËN1. Nocioni i shtetit dhe së drejtës1.1. Shteti si bashkësi sho...
Këto bashkësi janë të pakufizuar ndër vete, pra mbajnë lidhje tëndryshme. Kurse, me lidhjet dhe ndikimet e tilla të ndërsj...
marrëdhëniet brenda pjesëve të caktuara të bashkësisë themelore, apobashkësisë në tërësi. Proceset dhe format janë aq në v...
tjera janë sporadike dhe të një rëndësie të pakrahasueshme, pra më tëvogël për nga caku.1.2. Shteti si formë organizativeS...
sferë është personale, që do të thotë se pushteti shtetëror ushtrohet mbinjerëzit e caktuar, kurse ata njerëz janë anëtarë...
2. Bazat e shkencës mbi shtetin dhe të drejtënQëllimi programor i cili duhet tu ofrojë studentëve njohuri mbi nocionet epë...
3. Pikëpamjet më të rëndësishme mbi shtetin dhe të drejtën3.1. Teoritë antike mbi shtetin dhe të drejtënNë Greqinë antike ...
mbeti brenda filozofisë idealiste mbi zanafillat e ekzistencializmit, duke imunguar ndjenja empirike.Marksi, analizën e ti...
Kur është fjala për demokracinë antike, Hegeli përfaqësonte dhezhvillonte Tezën e Aristotelit mbi qytetarin absolut - qyte...
raporti i së mirës dhe së keqes, me ç’rast fillohej nga ajo se shteti duhettë jetë i shenjtë. Romakët nuk konsideronin se ...
Teologët, shtetin hyjnor (civitas dei) e kishin definuar si bashkësi tëvërtetë e cila i ka tri tipare dalluese kryesore: 1...
të sundimtarit. Është i rëndësishëm efikasiteti i zbatimit, e jo morali irealizimit. Sundimtari, ekskluzivisht vet, është ...
stoicizmit, më vonë, dëshiruan të tregojnë krejt çka ekziston (natyra,shoqëria dhe njeriu) duhet të barazohet sipas ligjit...
njerëzve dhe tu mundësojnë atyre të drejtën ligjore në kryengritje, nësesistemi i tillë nuk e kryen funksioni e vet burimo...
3)   Demokracia e perëndimit – ku janë të lirë të gjithë.Hegeli nuk pretendonte ta ndërtonte shtetin ideal, (siç duhej të ...
është ajo që tek njeriu e ka mbjellë prirjen për sundim. Nga kjopikëpamje janë zhvilluar variantet e teorive të ndryshme;3...
Përfaqësuesit më të rëndësishëm të teorisë së elitizmit janë:  Vilfred Pareto i cili, për radhitje në elitë, si kriter e m...
Së dyti, shteti është organizatë juridike edhe për faktin se ai është iorganizuar me ndihmën e normave juridike që do të t...
2. Qëllimi i shtetitNën ndikimin e synimeve të kohës që shoqëria të ngritët mbi shtetin, rusiKorkunov dhe francezi Gigui k...
Veprimet e shtetit këtu duhet ndarë nga qëllimet e tij, pra veprimtarinë eshtetit si grup i të gjitha veprimeve konkrete t...
janë rregull dhe nevojë e ndërlidhjes dhe ndikimit të ndërsjellë të dy a mëtepër dukurive, atëherë rezulton se vet funksio...
madje edhe kontradiktore. Shteti është më tepër se fiksion, qoftë ai ikrijuar nga doktrina apo nga vet ligji. Ky pohim ësh...
Kjo do të thotë se shtetin e përcaktojnë këto tri elemente në vijim:1.    territori;2.    popullsia; dhe3.    pushteti sov...
themi se sovraniteti është vetëm shprehje juridike e monopolit të dhunësfizike dhe se për ekzistimin faktik të një shteti ...
pakufizuara. Kur nocioni i sovranitetit përdoret në të drejtënndërkombëtare, edhe atëherë ai ka kufizime të domosdoshme si...
mund të nxjerr vendimet e veta, të cilat janë në interesin e klasësudhëheqëse, gjegjësisht grupit udhëheqës. Sa i përket a...
7.3.1. Organet kolektive inoksKjo është një ndarje sipas mënyrës së realizimit të funksionit udhëheqësnë shtet, varësisht ...
civile dhe kolektive jenë vendimtare, ndërsa organet ekzekutive janëorgane inokos (të pavarura), të armatosura dhe organe ...
2. Shkencat juridiko-historike – janë shkenca të cilat studiojnë:a. Ish të drejtat, tashmë të pavlefshëmve, p.sh. Babilona...
Hyrja në shkencat e drejtësisë paraqitet pra si shkencë themelore epërgjithshme dhe hyrëse, prandaj edhe për këtë arsye jo...
juridik, marrëdhënia juridike, interpretimi dhe zbatimi i së drejtës,sistemi i së drejtës, etj.), dhe njohuritë mbi sistem...
Sepse për tu shërbyer me të drejtën paraprakisht atë sa më mirë tadefinojmë. Të gjitha teoritë e ndryshme dhe definicionet...
Do të shënojmë katër fundamentale nga këto:1. Problematika e modelit metodologjik e shkencës së drejtësisë – eshprehur në ...
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Hyrje ne drejtesi
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Hyrje ne drejtesi

9,869

Published on

Published in: Education
0 Comments
4 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total Views
9,869
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
182
Comments
0
Likes
4
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Hyrje ne drejtesi

  1. 1. HYRJE NË DREJTËSI Dr. sc. ZENAID XHELMO SARAJEVË / PRISTINË 2006 FSK/S - 12/06
  2. 2. Dr. sc. ZENAID XHELMO Titulli i origjinali: UVOD U PRAVO Përkthimi: HYRJE NË DREJTËSI (tekst i përkohshëm) Botimi: Sarajevë, tetor 2006 1
  3. 3. Kapitulli I SHKENCA MBI SHTETIN DHE TË DREJTËN1. Nocioni i shtetit dhe së drejtës1.1. Shteti si bashkësi shoqëroreShteti, në aspektin e jashtëm të tij paraqet organizatë tč pushtetit politiktë cilës i nënshtrohet popullsia në një territor të caktuar. Kështu pra, nëanalizën tonë, për shkaqe kuptimore, duhet thënë qartë se shteti modernështë grup me pushtet institucional i cili me sukses ka realizuar synimine vet që brenda një territori ta përdorë në mënyrë ligjore dhunën fizike simjet sundimi dhe për këtë qëllim, në duart e udhëheqësve të vet, kabashkuar mjetet qarkulluese dhe materiale, kurse të gjithë funksionarëte vet të pavarur të cilët, në bazë të së drejtës së tyre personale, më parëkishin disponuar me ato mjete i ka zhveshur nga e drejta e pronësisëduke vendosur vetveten në vendin e tyre, gjegjësisht mu në krye.Shoqëria globale ka disa tipare sipas të cilave dallohet qartë nga të gjithabashkësitë tjera shoqërore. Kjo është bashkësi themelore shumë erëndësishme, sepse në suazat e saj zhvillohen proceset më tërëndësishme shoqërore, para së gjithash, mënyra e caktuar dhehistorikisht e mundur e prodhimit material. Të gjitha format tjera tëbashkimit të njerëzve janë të dorës së dytë dhe nuk kanë rëndësiqenësore. Kjo është bashkësi e plotë shoqërore që në esencë i plotësonnevojat e veta. Në suaza të saj organizohet jeta shoqërore me atopërmbajtje dhe forma të të shprehurit, të cilat i përgjigjen shkallës sëarritur të kulturës. Ajo mund të shërbej si mjedis me të gjithaparakushtet për përmbushjen normale të të gjitha nevojave si tëbashkësisë ashtu edhe të anëtarëve të saj. Bashkësia e tillë nuk është ekufizuar vetëm në ndonjë fushë të ngushtë ose parciale të jetësshoqërore, pra ajo nuk shërben vetëm si kornizë e ndonjë procesi parcial,por për tërë procesin shoqëror. Prandaj, ajo mund të qëndrojë në mënyrëautoktone duke pa u mbështetur, as përpjekur që të sigurojë kushtetqenësore plotësuese të ekzistencës përmes lidhjes me bashkësitë tjera tëngjashme apo të ndryshme. Kjo është bashkësia më e ndërlikuarshoqërore sepse përmban një numër të madh të pjesëve shumë tëllojllojshme, të cilat janë reciprokisht të varura. Secila nga këto pjesë karolin dhe vendin e vet të caktuar. Kjo, sipas rregullit, është bashkësi epërmasave të mëdha e cila përshinë me miliona ose me dhjetëra milionapjesëtarë. Të gjithë ata, përmes proceseve të ngushta dhe bashkësive,janë të përfshirë në një shoqëri globale. Kjo shoqëri globale ështëbashkësi e cila paraqet njësi themelore të njerëzimit, kurse njerëzimipërbëhet nga disa dhjetëra apo diç më tepër se njëqind shoqëri globale. 2
  4. 4. Këto bashkësi janë të pakufizuar ndër vete, pra mbajnë lidhje tëndryshme. Kurse, me lidhjet dhe ndikimet e tilla të ndërsjella formojnëbashkësinë ndërkombëtare me përmasa regjionale apo botërore (d.m.th.Njerëzimin). Mirëpo, Njerëzimi si i vetëm nuk është shoqëri globale. Sidoqë të jetë pra Njerëzimi është bashkësi themelore shoqërore në nivel tëcivilizimit, i cili ka lindur nga transformimi kualitativ që ka ndodhur meshkatërrimin fiseve të vogla primitive të cilat janë ruajtur përmeslidhjeve biologjike. Prandaj, mund të themi se epoka e gjatë eKomunitetit Primitiv paraqet vetëm një ngjarje paraprake apoparahistorinë e shoqërisë globale, kurse historia e shoqërisë globaleështë e vjetër vetëm disa mijëra vjet.Shoqëria globale krijohet dhe zhvillohet nën ndikimin e faktorëve objektivdhe subjektiv, gjegjësisht nën ndikimin e ligjshmërive shoqërore të cilat,si të pavarura, ekzistojnë jashtë vetëdijes njerëzore, por edhe nënndikimin e veprimit të vetëdijshëm njerëzor. Për arsye se njerëzit nukjanë “të lirë“ në zgjedhjen e mënyrës së krijimit të kësaj bashkësiethemelore, ata me veprim të vetëdijshëm e realizojnë vetëm atë që nëshkallën e pikërishme të zhvillimit historik është e domosdoshme dhe emundur. Kjo rrethanë është evidente sidomos në rastin e shoqërisëglobale në tërësi, gjegjësisht në rastin e krijimit dhe strukturimit të saj.Si rrjedhojë, struktura e kësaj bashkësie themelore shoqërore vetëmshpreh konkretisht lidhjet dhe ndikimin e drejtpërdrejt të faktorëveobjektiv dhe subjektiv. Kjo strukturë është shumë e ndërlikuar. Madje,sa më shumë që është zhvilluar shoqëria e pikërishme globale, aq më endërlikuar është kjo.Duke pasur parasysh vendin dhe rëndësinë e vërtetë të disa elementevepërbërëse të shoqërisë, dallojmë:- Bazën Shoqërore apo Sferën Ekonomike;- Superstrukturën Politike apo Sferën e Jetës Politike dhe- Sferën Ideore.E para, është primare dhe ka rol determinues. Ajo përfshinë faktorët ngatë cilët varet funksionimi i mënyrës së pikërishme të prodhimit;E dyta, i dedikohet organizimit në përmasa të tërë bashkësisë dhe meanë të saj shfaqet aksioni i faktorëve të llojllojshëm politik; kurse sëfundi, jeta ideore përfshinë të gjitha format e manifestimit të vetëdijesshoqërore dhe individuale. Shoqëria globale përmban elemente me anëne të cilave matet statika dhe dinamika e saj. Me fjalë tjera, tërë ajo qëparaqet lidhjet e veprimeve njerëzore, apo që rezulton nga veprimet enjerëzve, qoftë me apo pa vetëdije, bëhet pjesë përbërëse e procese tëllojllojshme.Në anën tjetër, që të mund të kryhen proceset lindin forma të ndryshmenë të cilat fiksohen dhe konstatohen gjendjet e caktuara dhe 3
  5. 5. marrëdhëniet brenda pjesëve të caktuara të bashkësisë themelore, apobashkësisë në tërësi. Proceset dhe format janë aq në vartësi reciprokesaqë paraqesin dy anë të ashtuquajtura të të njëjtit realitet dherezultojnë njeri nga tjetri duke mundësuar kështu edhe ekzistencën enjëri tjetrit. Çdo bashkësi shoqërore që ka një qëndrueshmëri të caktuardhe brenda të cilës zhvillohen proceset e caktuara dhe e cila krijohet përt’i plotësuar disa nevoja të anëtarëve të saj e që ekziston si një tërësi eformuar me një sistem të caktuar të pjesëve të saj, mund karakterizohetsi ambient, në të cilin kryhet procesi i konstituimit.Kuptimi i përgjithshëm i këtij procesi është krijimi i kushteve përdominimin e asaj që mundëson krijimin dhe ekzistencën e bashkësisëdhe ngritjen e saj mbi atë që këtë bashkësi mund ta rrënojë, duke filluarprej asaj që varet bashkësia përkatëse dhe çfarë do të jetë procesi ikonstituimit të saj. Ndërkaq, sipas rregullit çdo proces i konstituimitparaqet bazë për krijimin dhe funksionimin e dy formavekomplementare: organizimi, në njërën anë, i cili nuk është asgjë tjetërpërveç pjesë e caktuar e anëtarëve të bashkësisë, të cilët janë të lidhurrelativisht fortë dhe veprimet e të cilëve koordinohen ashtu që të mund tërealizohet një rezultat i përgjithshëm, kurse në anën tjetër, rregulliminormativ, i cili përbëhet nga sistemi i caktuar i normave të krijuara nëmënyrë spontane apo të organizuar me dispozita apo ide mbi situatëndhe sjelljen e anëtarëve të bashkësisë. Me këtë rast është e rëndësishmeqë pjesa dërmuese të sillet pozitivisht kurse pjesa tjetër, më e vogël heqdorë nga rregullimi i themeluar normativ. Organizimi është mjet, kurserregullimi normativ është formë e konstituimit të bashkësisë gjegjëse. Mekëtë rast bashkësia, organizimi dhe rregullimi normativ figurojnë si trientitete që nuk mund të jenë njësoj, ndonëse reciprokisht të gërshetuaraato njëra tjetrën e preferojnë dhe plotësojnë. Pra megjithatë, edhe si tëtilla, ato e kanë ekzistencën e tyre veç e veç. Mu për këtë do të ishtegabim barazimi i tyre.Procesi i konstituimit politik të shoqërisë është aq i ndërlikuar dhe irëndësishëm saqë mund të ekzistojë vetëm nëse është ndërtueseorganizata speciale që ka rolin e mjetit me anë të cilit ai proces mund tëdrejtohet. Mjeti përbëhet nga një grup i posaçëm i formuar brendashoqërisë globale, i cili është i përshtatshëm që me aktivitetet e tij dheduke i shfrytëzuar mjetet e ndryshme materiale të arrijë efektet edomosdoshme për ta ruajtur bashkësinë në të cilën gjendet. Asnjë procestjetër brenda shoqërisë globale nuk e imponon në atë masë nevojën përmjetin sa e bënë atë procesi i konstituimit politik. Ky proces e nxitë nëmënyrë të drejtpërdrejtë krijimin dhe funksionimin e organizatësthemelore, e cila është vetë shteti. Si rrjedhojë, për shkak se kjoorganizatë, në çdo pikëpamje, tejkalon të gjitha format tjera tëorganizimit, mund të vlerësohet si primare sepse të gjitha organizatat 4
  6. 6. tjera janë sporadike dhe të një rëndësie të pakrahasueshme, pra më tëvogël për nga caku.1.2. Shteti si formë organizativeShteti para së gjithash është formë organizative. Ai i ka disa atribute dhekarakteristika themelore. Këto atribute, në të vërtetë, janë elemente tëcaktuara përmes të cilave vihet në pah sidomos specifika e kësaj forme tëorganizimit, e quajtur shtet. Ky, para së gjithash, është pushteti publik icili nuk është asgjë tjetër, përveçse një formë e pushtetit në përgjithësi.Me fjalë tjera, në këtë formë të organizimit na shfaqet fakti se njëra palë enjerëzve, pra ata që janë në cilësi të organit, japin urdhrat, të cilavepastaj të tjerët duhet tu nënshtrohen. Këtu pra paraqitet apo del në pahraporti urdhërues - zbatues të atyre urdhrave apo nënshtrues të tyre. Nëkuadër të shoqërisë globale më i rëndësishmi është pushteti publik. Aigjithmonë dallohet nga pushteti privat, d.m.th. nuk ushtrohetdrejtpërsëdrejti për dobi dhe interes të vet subjektit i cili është bartës i tijdhe i cili vepron si organ shtetërorë, por për llogari dhe në emër të shtetitsi tërësi. Vetëm në këtë mënyrë ushtrimi i pushtetit nga ana e individitmund të shndërrohet në ushtrim të një forme speciale dhe të organizuartë pushtetit. Pra, ky është pushtet jo personal, mirëpo për këtë arsyeedhe është shumë i definuar dhe precizë.Në pikëpamje të orientimit dhe efikasitetit, pushtetin publik ekarakterizon atributi i quajtur sovranitet, i cili është manifestim materialdhe formal i pavarësisë dhe sovranitetit të pushtetit shtetëror si brendamarrëdhënieve shoqërore ashtu edhe në sferën e marrëdhënievendërkombëtare. Pastaj, atribut i rëndësishëm këtu është edhe monopoli idhunës që përbëhet nga një sistem i veçantë organesh të cilat disponojnëme mjetet e dhunës fizike. Monopoli është koncentrati më i madh dhe mëi fuqishëm i dhunës që mund të formohet brenda shoqërisë së caktuarglobale, prandaj ky është në gjendje ta dominojë dhe eliminojë çdo formëtjetër dhune. Monopoli është edhe formë e racionalizimit të dhunës,sepse vetëm në këtë mënyrë përdorimi i saj mund të kontrollohet nëmënyrën më efikase dhe në pajtim me nevojat e shoqërisë nga ato forcatë cilat kanë ndikimin më të madh në shtet. Është me rëndësi që këtu tëvërehet se ky atribut në masë të madhe i përcakton rrethanat e jashtmedhe ka për qëllim ruajtjen e sigurisë së jashtme dhe zgjidhjen ekonflikteve më të rënda ndërkombëtare. Së fundi, nuk është krejt eparëndësishme as sfera e ndikimit të organizatës shtetërore, apo shtetit.Kjo në të vërtet është shfaqje e aktiviteteve të këtij organizimi nëhapësirën ku ekziston. Kjo sferë, në pikëpamje territoriale, para sëgjithash është e përcaktuar dhe është identike me hapësirën në të cilënkryhet apo mund të ushtrohet pushteti shtetëror. Ky përkufizim është irëndësishëm përveç tjerash edhe për faktin se me të bëhen më sëshpeshti përkufizimet ndërmjet shoqërive të caktuar globale. Pastaj, kjo 5
  7. 7. sferë është personale, që do të thotë se pushteti shtetëror ushtrohet mbinjerëzit e caktuar, kurse ata njerëz janë anëtarë të shoqërisë përkatëseglobale. Në këtë mënyrë individët integrohen në një bashkësi tëorganizuar.Së fundi, ekziston edhe sfera reale e cila përbëhet nga proceset ecaktuara apo marrëdhëniet shoqërore që janë objekt i aktiviteteve tëorganizatës shtetërore. Shteti e zhvillon veprimtarinë e vet vetëm nësferat më të rëndësishme të jetës shoqërore, kurse jashtë tyre,praktikisht, veprimi i tij edhe nuk vërehet.Shteti në rrugën e zhvillimit të vetë që nga komuniteti primitiv, përmesepokës skllavopronare e deri tek shteti modern bashkëkohor ështëzhvilluar në pajtim me shkallën e caktuar të zhvillimit të forcaveprodhuese dhe në bazë së ndarjes shoqërore të punës. Me kohë e karealizuar atë rol që ka qenë i domosdoshëm për rregullimin emarrëdhënieve shoqërore dhe sociale dhe për funksionin mbrojtës të ciline ka shteti.Pra fjala është për funksionet mbrojtëse të shtetit si vijon:1. Funksioni ekonomik, për mbrojtjen e mënyrës së prodhimit;2. Funksioni ideologjik, për mbrojtjen e formave të ndryshme të vetëdijes së klasave sunduese;3. Funksioni politik, për mbrojtjen e atyre organeve shtetërore, të cilat paraqesin superstrukturën e tij.Shteti si organizatë që disponon me monopolin e dhunës fizike ka përdetyre t’i mbrojë funksionet e veta themelore dhe të mundësojë zbatimine tyre në praktikë. Kjo është organizata më e fortë në shoqëri e cila mundtë qëndrojë vetëm duke realizuar funksionet e veta. Direkt lidhur për këtëështë edhe nocioni i së drejtës i cili shfaqet si një sistem i normavejuridike pas së cilave qëndron shteti me monopolin e tij të dhunës.1.3. E drejta si sistem normash brenda shtetit E drejta është shkencë shoqërore e cila përfshinë apo nënkupton jovetëm të drejtën në kuptimin e ngushtë të fjalës por edhe shtetin. Kurthuhet e drejtë, atëherë me këtë nënkuptohet edhe shteti, sepse e drejtadhe shteti janë ngushtë të lidhura dhe si të tilla janë dukuri shoqërore tëpandara. Prandaj, kur themi se studiohet e drejta vetëm shprehemishkurt, sepse e drejta nuk mund të studiohet ndaras nga shteti. Në tëvërtetë, në realitet, shteti dhe e drejta studiohen së bashku. Kurse, tëshprehurit shkurt është e rëndomtë dhe se dihet fare mirë që kjo kakuptim të gjerë. Së këndejmi, lënda „Hyrje në Drejtësi“ studion shtetindhe të drejtën apo shkencat mbi shtetin dhe të drejtën. Këto shkencajanë shkencat shtetërore–juridike apo shkurt shkencat juridike . 6
  8. 8. 2. Bazat e shkencës mbi shtetin dhe të drejtënQëllimi programor i cili duhet tu ofrojë studentëve njohuri mbi nocionet epërgjithshme të së drejtës, të cilat njëkohësisht janë në funksion tëmbrojtjes së të drejtës pozitive, është i lidhur për arritjen e njohurivethemelore mbi shtetin si bashkësi politike përmes të cilit realizohenfunksionet normative brenda tij. Siç kemi parë në fillim, shteti dhe edrejta nuk janë kategori të ndara. Nuk ka shtet pa të drejtën, sikurse edrejta që nuk mund të ekzistojë nëse pas saj nuk qëndron shteti medhunën e tij ligjore. Pra shkenca mbi shtetin dhe të drejtën i përketgrupit të disiplinave juridike të cilat studentëve u ofrojnë njohuri tëpërgjithshme themelore, të cilat do tu nevojiten për studimin e lëndëvetjera juridike.Qasja integrale studimit të së drejtës implikon edhe njohuritë dhenocionet themelore për shtetin përmes të cilave realizohet hipoteza esistemit të plotë shtetëror. Prandaj , studimi i shtetit dhe së drejtëssikurse edhe në të gjitha disiplinat shkencore e ka të përcaktuar objektine studimit. Kjo lëndë përmban atë fushë të realitetit shoqëror, të cilën kjoshkencë e ka zgjedhur për objekt të vetin të interesimit hulumtues. Nukekziston asnjë shkencë e cila do të mund ta studionte botën në tërësi,prandaj për këtë arsye një fushë shkencore studiohet përmes disadisiplinave shkencore.Së këndejmi, nëse do ta studionim shkencën mbi shtetin dhe të drejtën,pra shtetin dhe të drejtën së bashku, atëherë duhet të kemi parasysh qëinteresimin tonë ta orientojmë kah struktura e shtetit dhe së drejtës ecila është e përfshirë dhe e përpunuar në nivelin e njohurive tëpërgjithshme mbi natyrën e tyre, përbërjen, marrëdhënien ndërmjetpjesëve të saj dhe legjislacionet me gjithë ndryshimet e tyre. Prandaj,nocioni strukturë paraqet përbërjen e brendshme të një dukurie, e nëkëtë rast të shtetit dhe së drejtës. Ky është i caktuar me pjesët përbërësetë cilat ekzistojnë në një shtet si strukturë e tij e jo si strukturë e ndonjështeti konkret.Nocionet e përgjithshme që e karakterizojnë një shtet janë: 1) Nocioni ishtetit; 2) Llojet e organeve shtetërore; 3) format e qeverisjes; 4) format erregullimit shtetëror; 5) format e regjimeve politike dhe 6) format endarjes së pushtetit.Gjithashtu, nocionet e përgjithshme me të cilat realizohet kushtëzimi indërsjellë i funksioneve ligjore të shtetit, përmbahen në: 1) nocionin e sëdrejtës; 2) normën juridike; 3) aktin juridik; 4) subjektet juridike; 5)sistemin juridik; 6) sistemin e së drejtës dhe 7) marrëdhënien juridike. 7
  9. 9. 3. Pikëpamjet më të rëndësishme mbi shtetin dhe të drejtën3.1. Teoritë antike mbi shtetin dhe të drejtënNë Greqinë antike ekzistonte shteti i cili pothuaj me asgjë nuk i ngjanteshtetit të sotshëm modern. Pa marrë parasysh se nocioni i shtetitparaqitet shumë më vonë, megjithatë Shteti Antik ka lënë gjurmë tëpashlyera në proceset e më vonshme të lindjes dhe zhvillimit të shtetit esidomos të atyre mesjetare dhe të periudhave më të reja. Shteti nëGreqinë Antike, në të vërtetë, ishte qytet (polis), kurse subjekt themelor itij ishte njeriu i lirë – qytetari. Krahas tij si element i parë i shtetit, ishteedhe politesi, gjegjësisht njeriu i cili merrej me punët shtetërore dhepolitea, gjegjësisht kushtetuta si garanci e lirisë dhe sigurisë së njerëzvenë qytet-shtet. Nga individualiteti i ngushtë qytetar i individit, me kohë uzhvillua teza mbi kosmopolisin si qytet botëror, e cila solli deri tek ajo qështeti, e drejta dhe politika të arrijnë dimensione kozmike. Njeriuparaqitej si qytetar i botës dhe ngrihej në nivelin e “individualitetit tëbukur”. Simboli themelor i shtetit grek ishte “foltorja” ajo paraqistevendin në të cilën nxirreshin vendime pozitive për polisin. Të gjithëkishin qasje ndaj atij vendi për t’i shprehur mendimet e veta. Në këtëmënyrë u zhvillua e ashtuquajtura “formë e mendimit të lirë“ siparaardhëse e demokracisë së lirë. Ligji themelor i asaj kohe ishte ”ligji ilirisë“, kurse si parim i formimit të vullnetit individual, shfaqet normazakonore.Prona private ishte pothuaj fare pak e zhvilluar dhe, vetëm në raste tëjashtëzakonshme, i takonte ndonjë qytetari. Mbi këtë Hegeli e zhvilloiTezen e Aristotelit mbi absolutizmin e qytetarit. Sipas kësaj Teze, qytetarikurrsesi nuk mund të definohej ndryshe, veçse si pjesëmarrës nëpushtet (qytetari absolut). Kjo është teza e qytetarit të lirë e cila rezultondirekt nga i ashtuquajturi ”sovranitet popullor”, gjegjësisht qeverisje epopullit. Sipas kësaj teze, të gjithë brenda shtetit kanë të drejtë tëvendosin dhe të zgjedhin përfaqësuesit e vet në pushtet. Kështu, tëgjithë ishin të përfshirë në ushtrimin e pushtetit çka imponontenjohurinë e “logosit”, gjegjësisht mendjes dhe harmonisë të cilatudhëheqin me Universin, që do të thotë me të gjitha që ekzistojnë nështet, të cilat me anë të “normosit” (ligjit) grekët i bartnin në politikë mesynimin për një sistem më të mirë juridik dhe social, për barazi në punë(isonomia) dhe për pushtet (osokratia). Se në çfarë mase ka qenë irëndësishëm pushteti në Shtetin Antik Grek, më së miri dëshmojnë fjalëte filozofit të famshëm grek Perikleut, i cili në një fjalim të tij thoshte: ”Atëqë nuk interesohet për punët e shtetit ne nuk e konsiderojmë si qytetarpor si një qenie të padobishme”. Në Greqinë Antike nuk ekzistonteegoizmi si ndjenjë e qenies mikroborgjeze, por Bota Antike megjithatë 8
  10. 10. mbeti brenda filozofisë idealiste mbi zanafillat e ekzistencializmit, duke imunguar ndjenja empirike.Marksi, analizën e tij shkencore rreth lindjes së shtetit e mbështeste nëtraditën politike të antike, e cila pjellën e vet historike e përjetonte nësuperstrukturën juridiko - politike të polisit grek, civitasit romak dheformat e ndryshme të republikës dhe monarkisë antike. Pikëpamje tëngjashme rreth definimit të lindjes dhe zhvillimit të shtetit kishin edheshumë shkencëtarë dhe teoricienë të tjerë. Përpjekja që shteti, e drejtadhe politika të kuptohen si kërkesë për unifikimin e tyre në bashkësiështë vlera më e madhe e filozofisë, zellit dhe praktikës antike. Në njëbashkësi të tillë të imagjinuar, njeriu i lirë, para së gjithash do të ishteqytetar i lidhur në mënyrë të pandashme për politike dhe pjesëmarrjejenë punët e shtetit. Edhe vet nocioni i politikës është nxjerrë pikërisht ngakërkesa për konstituimin e shtetit si bashkësi e qytetarëve të lirë i cili nëdemokraci mbështetet në tri elemente qenësore: 1) polis (qytet-shtet); 2)polites (njeriu si qytetar) dhe 3) politea (kushtetuta si garanci e lirisë dhesigurisë). Shteti dhe politika shfaqen si sfera të lirisë së njeriut. Aristotelie kishte definuar njeriun si “zoon politikon” (shtazë politike), duke shtuarse: “individi i cili jeton jashtë bashkësisë, ose është shtazë ose është zot”.Edhe pikëpamjet e Platonit për shtetin ideal janë të ngjashme memendimet e sofistëve mbi drejtën natyrore. Gjithkund është i pranishëmmendimi se jeta politike duhet të jetë e bazuar në virtyt, i cili supozonshkallë më të lartë të vlerës nga ajo e zakonshme. Kjo ishte bazë përkrijimin e sistemit filozofik si lidhëz e politikës dhe etikes. Këtë harmonindërmjet jetës private dhe publike Hegeli e quajti “Demokraci të Bukur”.Në këtë mënyrë u tejkalua zemërngushtësia personale e individit dheizolimi i bashkësive të vogla politike, duke u shndërruar ky vizion nëfilozofi mbi kosmopolisin si qytet botëror në konstruktimin e të cilit,shteti e drejta dhe politika arrijnë dimensionin kozmik dhe njeriun si“qytetar të botës” e ngrenë në nivelin e individualitetit të bukur.Sipas Hegelit filozofia themelore e frymës antike dhe mendimi mbiformën në mënyrë koncize përputhen me nocionin estetik të së bukuresdhe në jetën publike realizohen si vepër politike artistike, kurse vetrregullimi shtetëror si “Demokraci e Bukur“. Simboli i tyre është sheshidhe tribuna (foltorja). Kështu asokohe nxirreshin vendimet politike,përmes luftës së mendimeve të individëve politik. Një ndër karakteristikatqenësore të demokracisë antike ishte se dhuna pothuaj nuk ekzistontefare. Ligji i Lirisë ishte ligj themelor. Veprimtaria policore ishte shërbim ishumëllojtë dhe këtë veprimtari më së shpeshti e kryenin robët. Si parimpër krijimin e vullnetit të individit shfaqet norma zakonore. Raporti ndajgjërave publike ishte sikurse ndaj atyre personale. Problemi themelor qëasokohe shtrohej ishte; a është i mirë pushteti ekzistues dhe a ushtrohejai parimisht me virtyt qytetari. 9
  11. 11. Kur është fjala për demokracinë antike, Hegeli përfaqësonte dhezhvillonte Tezën e Aristotelit mbi qytetarin absolut - qytetarin pa të meta.Sipas tij qytetari më së miri definohet dhe identifikohet me pjesëmarrjenë legjislacion dhe pushtet. Nocioni i qytetarit rezulton direkt nga nocionii sovranitetit popullor dhe përmes virtytit politik dhe qytetar i imponohetnjeriut si njohje e logosit d.m.th. mendjes dhe harmonisë, të cilatmbretërojnë universin dhe të cilat, grekët, përmes normonit (ligjit) ibartin në politikë si synim të tyre për sistem më të mirë juridik dhe social(eunomia dhe eukosmia), për barazi në drejtësi (isonomia), për barazi nëpunë (isegoria) dhe për barazi në pushtet (isokratia). Filozofët antik, ligjine shpallen si kumtesë empirike të mendjes dhe si garanci të saj. Vetëstatusi i qytetarit ishte ngritur deri në nivelin e obligimit publik .Perikleu në të famshmin “fjalim të pas vdekjes” thoshte: ”Atë i cili nukinteresohet për punët e shtetit ne nuk e konsiderojmë si qytetarë por siqenie të pa dobishme. Gjithashtu, jashtë funksioneve publike, secili ishtei lirë të jetojë sipas dëshirës së tij. Prona private ishte përjashtim dheekzistonte vetëm si përjashtim nga norma dhe si formë që i nënshtrohejpronësisë komunale.Në demokracinë antike pra edhe nuk ekzistonte egoizmi si ndjenjëmikroborgjeze. Njeriu privat këtu ishte robi, kurse qytetari ishtepersonalitet publik dhe pjesëmarrës në punën e të gjitha institucionevepolitike. Bota antike mbeti në gjendjen e metafizikës, pra mbinatyroreapo jo natyrore. Megjithatë bota antike mbështetej në filozofinë idealistembi zanafillat e ekzistencializmit pa prani të ndjenjave empirike.3.2. Teoritë mesjetare mbi shtetin dhe të drejtënTeoritë mesjetare mbi shtetin, përfshijnë para së gjithash njohuritë mbilindjen dhe zhvillimin e Shtetit Romak. Roma ishte shteti më irëndësishëm dhe i fundit nga periudha skllavopronare. Në kohën eRomës, skllavopronaria arriti kulminacion saj, kurse me rënien e Romësbie edhe sistemi skllavopronar. Kultura romake ishte nën ndikimin efortë të Greqisë, gjegjësisht “Kulturës Helene” të saj. Romakët ishinushtarë të shkëlqyeshëm, historianë, artistë dhe ndërtimtarë, mirëpo nëkrahasim me grekët, ishin teoricienë dhe filozofë shumë të dobët. Ata, aspër së afërmi nuk i kishin realizuar të arriturat në shkencë, siç i kishinbërë p.sh. Egjiptianët në astronomi, mjekësi dhe matematikë, apo grekëtnë filozofi dhe fizikë.Shteti Romak ishte i karakterit krejtësisht religjioz (Toma Akuinski dheShën Augustini). Sistemi shtetëror-juridik i Shtetit Romak përfshinë njëperiudhë kohore prej rreth njëmijë vjetësh dhe sillet ndërmjet shtetit laikdhe, nën ndikimin e Greqisë, të ashtuquajturit “shtet hyjnor”. Ky ishte 10
  12. 12. raporti i së mirës dhe së keqes, me ç’rast fillohej nga ajo se shteti duhettë jetë i shenjtë. Romakët nuk konsideronin se shteti laik, (civitasterena), është thjesht personifikim i së keqes. Ata konsideronin se aiështë bashkësi iluzore në të cilën robëria dhe nënshtrimi ndajinstitucioneve të tij janë njëkohësisht dënim për mëkatin, por edhe ilaçpër gjetjen e shpëtimit “ në mënyrë që ai mëkat të mos përsëritet”. Ai, nëtë vërtetë, është realitet i rrejshëm, sepse në të njerëzit jetojnë në kushtedhe kërkesa materialiteti (mishërimi) e jo në kurrfarë gjendje spirituoze,apo teologjike. Shteti Romak duhej të ishte pra instrument i vullnetit tëZotit, i cili do të ishte personifikim në politikë dhe i mishëruar në pamjetë sunduesit Teoria Teologjike mbi Shtetin Romak, njeriun ekonsideronte, jo si qytetar të lirë të Greqisë Antike, por si nënshtetas.Kurse, vetëm sundimtari ishte ai i cili paraqiste personifikimin hyjnor. Sëkëndejmi pra edhe Shtetin Romak e quanin shtet teologjik. Teologëtshpjegonin se Shteti Romak është “Civitas dei”, gjegjësisht shteti i Zotitdhe se hyjnia është më fatalja për ekzistimin e shtetit të vërtetë.Konsiderohej se shtetin e tillë e karakterizojnë tri tipare dalluese, të cilatjanë: 1) fati i përjetshëm; 2) drejtësia e përjetshme dhe 3) paqja epërjetshme.Nga aspekti i së drejtës, teologët e shpjegonin përmes tri pikëpamjeve siçjanë: 1) përjetësia; 2)hyjnorja dhe 3) natyrorja e njerëzorja. Kjo ishte edhebaza e lindjes së skolastikës, e cila paraqet fillin e filozofisë në shërbim tëteologjisë. ...Mbështetje filozofike e këtyre teorive, para së gjithash, ishte teologjia,(mbështetja teologjike), nga Shën Augustini deri tek Tom Akuinski. Pra,për më tepër se dhjet shekuj rregullimi shtetëror-juridik u gjend i përçarëndërmjet “laikes” dhe “hyjnores”, sikurse edhe çdo gjë ekzistuese qëgjendej midis “të mirës” dhe “të keqes”. Mendimtarët teologjikkonsideronin se shteti laik-fetar nuk është asgjë tjetër përpos hallkështetit të vërtetë, i cili duhet të jetë hyjnor sikurse edhe trupi i njeriut qënuk është asgjë tjetër përveç hallkë e shpirtit, me copëzimin e të cilit, aidepërton në amshim. Shteti laik-fetar, (civitas terena), nuk ështëpersonifikim i thjesht i së keqes, por bashkësi iluzore në të cilën robëriadhe nënshtrimi institucioneve të saj, konsiderohet si dënim për mëkatindhe ilaç për gjetjen e shpëtimit. Ajo në të vërtetë është realitetmashtrues, sepse njerëzit në të jetojnë sipas kërkesave të materiale(mishërimit), e jo spirituoze (teologjike). Shteti duhej të ishte instrument ivullnetit të Zotit i cili do të jetë personifikim i tij në politikë dhe emishëruar në figurën e sundimtarit. Teoria Teologjike për dallim nga ajoAntike Greke, njeriun e konsideronte, jo si qytetar, por si nënshtetas i ciliështë i detyruar t’i përkulet vullnetit politik të shtetit dhe sundimtarit tëtij, sikurse besimtari që është i detyruar t’i përkulet vullnetit mbinatyrortë Zotit. 11
  13. 13. Teologët, shtetin hyjnor (civitas dei) e kishin definuar si bashkësi tëvërtetë e cila i ka tri tipare dalluese kryesore: 1) fatin i përjetshëm; 2)drejtësia e përjetshme dhe 3) paqja e përjetshme. Ngjashëm me këtë,teologët e kanë përpunuar edhe teorinë e së drejtës. Sipas tyre, e drejtaparaqitet në tri pikëpamje themelore, si: 1) e përjetshme; 2) hyjnore dhe3) natyrore njerëzore. Kjo ishte edhe bazë për lindjen e skolastikësmesjetare.3.3. Teoria e epokës borgjeze mbi shtetin dhe të drejtënKjo periudhë në filozofi quhet „Makiavelizëm“, sipas Nikolla Makiavelit(1469-1526), i cili konsiderohet si personifikim i rrethanave në Italinë eshek. XIV dhe XV, e cila asokohe kishte ekzistuar si një shtet, por ishtezhdukur mu për shkakun se atë e karakterizonte ekskluzivisht krimi,plaçkitjet, vrasjet, dhunimet dhe me një fjalë, e keqja dhe amorali.. Nënjë shtet të tillë, në metropolin e Papës, u ndërruan Aleksandri i VI –„Borxhiu“, të cilin e quanin „horr i renesancës“. Në oborrin e tij jetonteMakiaveli, të cilin e kishte për këshilltar. Ai e ka shkruar një vepër tëjashtëzakonshme letrare, e cila pesëqind vjet më vonë u bë bestseller dhebëri „Bum“, me titullin „Sundimtari“ apo „Sunduesi“. Bazë e studimit(mësimit) makiavelist e përmban fjalia: „ qëllimi arsyeton mjetin“, apo mefjalë tjera do të mund të thuhej: „përmbi kufoma, drejt qëllimit“.Makiaveli, këtë libër e ka shkruar, fshehurazi, derisa po jetonte nëoborrin mbretëror. Në të ai e përshkruante posaçërisht sundimtarin,duke theksuar se sundimtari, para botës, gjithmonë përpiqet të duketashtu siç , në të vërtetë, nuk është. Kjo sidomos ka të bëjë me situatat,në të cilat ai përpiqet të jetë i drejtë, human dhe kur përpiqet tu pëlqejëtë gjithëve. P.sh. Makiaveli thotë: „kur sundimtari ia ledhaton fëmijësflokët“ edhe atëherë përpiqet të arrijë qëllimin, që të fitohet përshtypja seështë i mëshirshëm por, në të vërtetë, atij fëmije, ai do tia kishte „hequr“kokën, sepse edhe ai fëmijë kur të rritet do të paraqet rrezik për fronin etij. Makiaveli paraqet kërkesë të shkëlqyeshme për ndarjen e shtetit dhesë drejtës nga religjioni dhe morali. Ai thotë se këto sfera duhet tëshikohen dhe konsiderohen si fusha të pavarura, në të cilat rasti do tëjetë shkathtësi ekskluzive për të sunduar, kurse forca e sundimtarit embështetur në aftësinë e tij për tu mbajtur në pushtet, (me çdo çmim,duke mos zgjedhur mjetet).Sipas Makiavelit, pushteti nuk rrjedh as nga Zoti, e as nuk nxirret ngaimperativi abstrakt i moralit, por krijohet përmes luftës praktike tëinteresit të cilën e fitojnë ata që janë më të aftë. Nuk ka traditë antike qëmbështetet në etikë dhe gjithashtu as traditë mesjetare, sepse ajopolitikën e kishte lidhur për teologjie. Sipas tij, shteti vetvetiu ështëqëllim. Për sundimtari, politika është mjeshtri sundimi. Sundimtari i paaftë nuk duhet të dhimbset, kurse nga sundimtari i aftë duhet pasurfrikë. Shteti është racionalist, sepse ai është krijesë e arsyes dhe vullnetit 12
  14. 14. të sundimtarit. Është i rëndësishëm efikasiteti i zbatimit, e jo morali irealizimit. Sundimtari, ekskluzivisht vet, është përgjegjës për suksesinapo mossuksesin e ndërmarrjeve politike. Ka pasur përpjekje që mësimiMakiavelist të paraqitet n ditën e gabuar, ku „politika fillon aty ku moralipushon së ekzistuari“ dhe ku „qëllimi e arsyeton mjetin“. Vlerësimet enjëanshme për Makiavelin janë të gabueshme. Mënyra dhe teknika esundimit mund të jenë të dyanshme – të përdorura për qëllimet mëfisnike, po edhe për qëllimet më të errëta. Dhepse në mënyrë profane apolaike, megjithatë kjo është herë a parë që shteti, e drejta dhe politikakishin kuptuar këtë, sepse kjo edhe e përjashtoi metafizikën dheteologjinë. Kjo ishte edhe paralajmërim për një botë qytetare kapitalistetë mbështetur në idetë e konkurrencës së lirë, gjegjësisht sundimin e tëlirëve.Metoda e të menduarit makiavelist ishte krejtësisht empirike, sepse ainuk e kishte shpjeguar sundimin teorikisht, por krejt praktikisht. Nëbazë të (empirizmit) përvojave të veta, ai e kishte krijuar teorinë„praktike“ të „makiavelizmit“ si filozofi të udhëheqjes me shtetin. Për teishin të rëndësishme vetëm faktet, e jo kurrfarë gjendjesh mbinatyrore(metafizike). Sheshazi mund të thuhet se makiavelizmi është etapë nërrugën e zhvillimit të shoqërisë njerëzore, e cila i përkiste humanizmitdhe renesancës. Ky drejtim, në zhvillimin e filozofisë, pothuaj, plotësishte ka zmbrapsur skolastikën. „Politika fillon aty ku pushon së ekzistuarimorali“ thoshte Makiaveli. Prandaj, doktrina apo mësimi i tij mund tëpranohet në tërësi, sepse e kritikonte kohën në të cilën jetonte vet.3.4. Teoria natyraliste-juridike e shtetit dhe së drejtësTeoria natyraliste–juridike u lind me qëllim të shqyrtimit kritik tëpërpjekjeve që fenomeni i shtetit dhe së drejtës të sendërtohet ngandikimi i faktorëve jashtë historik dhe mbi historik. Filozofët e këtijdrejtimi u përkisnin shkollave të ndryshme, (holandeze – Grocius;angleze - Hobsi dhe Lloku; franceze – Ruso; gjermane – Kanti), dhe atadalloheshin madje edhe për nga zgjidhjet fundamentale, por edhe kishinhipoteza të përbashkëta. Teoria natyraliste-juridike gjurmonte një sistempolitiko-juridik i cili do të mbështetej në arsye.Kjo teori, për herë të parë haset në Greqinë Antike, tek filozofët e rrymësfilozofike të sofizmit. Sofistët fillonin nga hipoteza që ekzistojnë dy llojligjesh: 1) ligji natyror (fizis) dhe 2) ligji njerëzor (homos). Sipas tyre, ligji inatyrës është i përjetshëm dhe i drejtë, kurse nga ky atribut i tij upërpoqën së shumti që të sendërtojmë parimin që të gjithë njerëzit janënga natyra të lirë dhe të barabartë.Ndërkaq, ligji njerëzor, përkundrazi, është i pa përkryer dhe kalimtar dhese së këndejmi, nëse e sanksionon pabarazinë dhe padrejtësinë, duhetharmonizuar me ligjin natyror. Përmes këtij harmonizimi filozofët e 13
  15. 15. stoicizmit, më vonë, dëshiruan të tregojnë krejt çka ekziston (natyra,shoqëria dhe njeriu) duhet të barazohet sipas ligjit unik të natyrës(logos), në të cilin, njëkohësisht është edhe vet kuptimi i botës dhe i jetëssë njeriut. Këto mendime fillestare të filozofëve antik, teoricienët eShkollës natyraliste-juridike i përsëritën edhe në fillim të shek. XVI.Dallimi konceptor i ligjit natyror dhe atij njerëzor, tek ata u kthye nëdistinkt apo dallim midis natyrës dhe të drejtës pozitive. Të përbashkët ekishin vetëm atë se rregullimi i ardhshëm politik është i mundshëm tëshprehet me të drejtat natyrore të njerëzve, (barazia, liria dhe drejtësia),të cilat ata i theksojnë madje me vet udhëheqjen dhe arsyen tyre e cilagjithmonë dominon në shoqëri dhe në natyrë, me gjithë të panjohurat ederitashme, të cilat duhet të kthehen në realitet historik. Rregullimipolitiko – juridik është i bazuar në njohurinë se arsyeja duhet të bëhetmbret i botës, në mënyrë që e drejta ekzistuese pozitive të harmonizohetme atë natyrore dhe njeriut t’i kthehet dinjiteti i tij qytetar e t’i hiqetnënshtrimi nënçmues. Shqyrtimet e mëtejme të shkollës natyraliste –juridike ishin të mbështetura në koncepcione të ndryshmet natyrësnjerëzore.Mendimtarët të cilët kishin qëndrim dhe përcaktim egoist (Hobsi),konsideronin se lirinë e njerëzve duhet frenuar në shkallën më të madhetë mundshme. Ata mendimtar, të cilët besonin në anët pozitive të natyrësnjerëzore (Ruso) dhe të cilët konsideronin se prona private i ka ndezëepshet dhe impulset drejt sundimit, theksonin se ky frenin i lirisënjerëzore duhet të shkojë deri tek kufiri i domosdoshëm ku do tëbaraspeshohej forca e individit dhe bashkësisë. Ata, sikurse Konti, tëcilët përpiqeshin që marrëdhëniet midis njerëzve t’i mbështesin në etikë,përmes të ashtuquajturit imperativ kategorik (“ vepro ndaj të tjerëveashtu siç mendon se edhe ata duhet të veprojnë ndaj teje”), konsideroninse problemi i lirisë duhet të zgjidhet në kuadër të ligjeve të etikës.Teoria natyraliste – juridike kishte këndvështrimin unik se shteti dhe edrejta kanë lindur sipas marrëveshjes shoqërore, (njerëzit, për çështje tësigurisë personale dhe mirëqenies së bashkësisë, kanë hequr dorë ngaajo pjesë e lirisë, e cila ishte e domosdoshme për ekzistencën e tyre dhetë bashkësisë si tërësi). Produkt i arsyes, për këtë, do të duhej të jenëligjet pozitive. Sipas mendimit të shkollës angleze (Hobsi, Lloku) sistemipolitiko – juridik, përmes dhunës shtetërore-juridike do ta frenontenatyrën egoiste të qenies njerëzore dhe do ta sillte atë në kufij të sistemit,i cili mund të jetë monarki absolute (Hobsi) me forcë tiranike të shtetitdhe mbretit, apo monarki kushtetuese dhe parlamentare (Lloku) me njëndarje të caktuar të pushtetit dhe me një forcë të kufizuar të vet mbretit.Pikëpamjet e shkollës franceze janë pak më të ndryshme: Sistemipolitiko-juridik duhet të jetë i rregulluar si sistem i “institucioneve tëmira politike (Ruso), të cilat do të garantojnë të drejtat natyrore të 14
  16. 16. njerëzve dhe tu mundësojnë atyre të drejtën ligjore në kryengritje, nësesistemi i tillë nuk e kryen funksioni e vet burimor – të vendosëmarrëdhënie të baraspeshuara ndërmjet forcës së shtetit dhe lirisë sëindividit.Për gjermanin Kont i cili, sipas ithtarëve të tij, ishte themeluesi i vërtetë isocializmit gjerman, e jo Marksi, qëllimi i përsiatjes mbi shtetin dhe tëdrejtën ka qenë bashkësia e njëmendtë njerëzore – duke i vënë në pahvlerat morale të njeriut.. ...Pothuaj të gjithë teoricienët e shkollës natyraliste të së drejtës insistoninnë dy lloj argumentesh. I pari prej tyre, kishte të bënte me njohurinë seshteti dhe e drejta janë krijesa historike dhe kanë funksion të caktuarshoqëror dhe se ndërmjet sistemit e lirisë është e nevojshme masa earsyeshme e cila mund të realizohet me kontratë shoqërore, me të cilën,sipas tyre, ka lindur edhe shteti. Në qoftë se këta mendimtarë janëpërpjekur së këndejmi që esencën e shtetit dhe së drejtës ta nxjerrin ngahistoria e saj, atëherë ata mund të konsiderohen realistë. Lloji tjetër iargumentit, sillej mbi historinë, sepse shtetin krejtësisht e konsiderontesi akt të vetëdijes, nga i cili shihet se teoria natyraliste e së drejtës e kalëshuar terrenin e historisë reale dhe ka dalë në sferën e idealizmitpolitik.3.5. Teoritë mbi shtetin dhe të drejtën, e epokës e borgjezeKjo është periudha e shek. XVII, XVIII dhe gjysma e parë të shek. XIX,pra nga koha e revolucioneve borgjeze, të cilat ishin ekonomike dhepolitike dhe të cilat e vendosën një mënyrë krejtësisht tjetër të jetës, meshfaqjen e disiplinave të reja – sociologjisë dhe politikologjisë dhe mendarjen e teorisë së shtetit dhe së drejtës në shkencë të veçantë.Revolucioni Borgjez-Francez i vitit 1789, në Evropë bëri kthesa të mëdha.Paraqitja e Hegelit si mësues i Marksit, të cilin më vonë Marksi parimishte kritikoi dhe u nda me të, ishte jashtëzakonisht me rëndësi. Periudha eesencializmit, e Hegelit, karakterizohet me atë se Hegeli konsideronte seme historinë e botës më parë udhëheq filozofia e caktuar e cila në etapatë ndryshme të përpjekjeve të saj zbaton frymën botërore si dëshmiabsolute të ndodhive të gjithmbarshme.Shteti dhe e drejta, sipas Hegelit, kalojnë nëpër tri periudha:1) Despotizmi pariatik (mbretëritë e mëdha orientale të botës së vjetër–Kina, India, Mesopotamia, Egjipti, ku i lirë është vetëm një, d.m.th.despoti);2) Oligarkia antike – në të cilën e lirë është vetëm pakica, d.m.th.qytetarët. 15
  17. 17. 3) Demokracia e perëndimit – ku janë të lirë të gjithë.Hegeli nuk pretendonte ta ndërtonte shtetin ideal, (siç duhej të ishte),por të kuptuarit e shtetit real, ( ashtu siç ishte). Organizimin e tij ai ekuptonte si organizim të lirisë substanciale, d.m.th. uniteti i interesit tëposaçëm dhe të përgjithshëm, me çka nënkuptonte, bashkimin einteresit të përbashkët dhe individual. Lidhur me këtë Hegeli pohonte seburokracia është ajo forcë, e cila ka mundësi ta realizojë organizimin elirisë substanciale. Ai mbështetej në atë se burokracia – faktorëtshtetëror më së miri e njohin interesin e vet popullit. Këtu Marksi iukishte kundërvënë plotësisht Hegelit, sepse sipas tij, burokracia ështënjë e keqe e madhe e cila shtetin po e shndërronte në pronë.3.6. Teoritë politike dhe sociologjike mbi shtetin dhe të drejtën.Në gjysmën e parë të shek. Të XIX ndodhën dy ngjarje të rëndësishme:1. Formimi i dy shkencave të reja; sociologjisë dhe politikologjisë – ngafilozofia dhe historia e deriatëhershme. Shkenca duhej të bëhej edobishme, sipas Ogyst Kontit (1839) do të thotë reale, për dallim ngaantika, e cila sipas tij ishte metafizike - mesjetare, gjegjësisht teologjike.2. Paraqitja e marksizmit dhe teorisë së tij mbi shoqërinë, iashtuquajturi socializëm shkencor.Që nga Konti ishte rrënjosur ideja se përmes njohjes së ligjeve objektivetë zhvillimeve shoqërore mund të ndërtohet sistemi i të menduarit mbiardhmërinë dhe se njeriu, vetëm duhet t’i përshtatet asaj njohjeje.Shkencës i ishte besuar detyra e koordinimit të ligjeve progresive nëfrymën qasjeve metodologjike dhe kërkesave pozitiviste. Mirëpo qëllimi ivërtetë i “shkencës pozitive” ishte që ta ruaj shoqërinë nga debatet.revolucionare. Koncesionet ndaj shtresave të shtypura shërbenin përneutralizimin e opozitës. Filozofia politike liberale e shek. XVIII dhegjysmës së parë të shek. XIX, përpiqej që shoqërinë qytetare ta ruaj ngadebatet. Asokohe u zhvilluan teori të ndryshme mbi faktorët.Varësisht nga ajo se cili nga faktorët konsiderohej vendimtar,dalloheshin:1. Teoria psikologjike, e cila fillon nga roli vendimtar i faktoritpsikologjik. Ndarja e njerëzve në lider dhe nënshtetas krijon efektepsikologjike të një normaliteti;2. Teoria biologjike, sipas të cilës faktori themelor përmbahet dheshihet në konstitucionin biologjik të njeriut. Sipas kësaj teorie, biologjia 16
  18. 18. është ajo që tek njeriu e ka mbjellë prirjen për sundim. Nga kjopikëpamje janë zhvilluar variantet e teorive të ndryshme;3. Teoria organike, i ngjanë pakëz teorisë biologjike, por kjo nuk zhytetnë racizëm. Sipas saj, ndërmjet individit dhe shtetit ekziston një unifikimorganik, i cili vërehet në kushtëzimin funksional, të bazuar në ndarjen epunës. Sipas kësaj teorie, si çdo organizëm tjetër, edhe ai shtetëror-juridik zhvillohet dhe zhduket sipas ligjshmërive të njëjta, në bazë të tëcilave ekziston bota tjetër organike.Ndërkaq, teori sociologjike - juridike mbi shtetin dhe të drejtën mund tëquhen vetëm ato të cilat lindjen e tyre e shpjegojnë më së shumti me anëtë ndikimit të faktorëve shoqëror, pra si rezultat i veprimit të faktorëveshoqëror.Të tilla janë teoritë e dhunës dhe solidaritetit;- Teoria e dhunës fillon nga ekzistimi i klasave në shoqëri, me ç’rastmendimtarët e kësaj teorie, theksin e tyre e vënin në momentin ejashtëm të procesit të lindjes së shtetit (dhuna e një grupi ndaj grupevetjera, p.sh: fiset nomade ndaj atyre bujqësore). Kështu shteti bëhetmbiklasor, kurse roli i tij represiv bëhet i karakterit të përgjithshëmshoqëror.- Teoria e solidaritetit e pranon ekzistimin e klasave dhe shtresave tëkundërta shoqërore si dhe të grupeve sunduese dhe atyre të nënshtruarashoqërore. Kundërvënia e grupit gradualisht evoluon dhe kristalizoninteresat e përbashkëta.Kjo teori ishte e bindur se në shoqëri krijohen spontanisht interesat epërgjithshme, të cilat pastaj shteti detyrohet t’i mbrojë me mjetet e vetatë dhunës. Këtë rol mbiklasor të shtetit duhet ta kryej, por vetëm nëkuptimin operativ, aparati i nëpunësve të shtetit, (burokracia).3.7. Teoritë e elitizmit mbi shtetin dhe të drejtënTeoritë e elitizmit, (shek. XIX dhe XX)), fillojnë nga hipoteza e përbashkëtse të gjitha shoqëritë njerëzore janë ndarë në shoqëri “masive” dhe “elite”dhe që një gjë e tillë do të vazhdojë përderisa të ekzistojë gjinia njerëzore(Pareto thotë: “historia nuk është asgjë tjetër përveç se varrezë e elitave”).Përfaqësuesit e kësaj teorie, elitat i kanë dalluar sipas aftësive të lindura(psikologjike, biologjike, trashëguese-gjenetike), ose sipas vetive të fituara( prejardhjes, pasurisë, pozitës, autoritetit, etj.). Si elitën më tërëndësishme e kanë spikatur elitën politike, sepse ajo udhëheq meshtetin dhe ka ndikimin më të madh në shoqëri. 17
  19. 19. Përfaqësuesit më të rëndësishëm të teorisë së elitizmit janë: Vilfred Pareto i cili, për radhitje në elitë, si kriter e merr suksesin nëjetë. Sipas tij, socializmi ua siguron suksesin atyre që vijnë nga klasatdhe e konsideron atë si më të mirin për emancipimin (edukimin) eklasave; Robert Mihels, i cili e ka formuluar “ligjin e hekurt të oligarkisë”. Aithotë: “Çdo organizim, sidomos ai politik, në momentin kur krijohet,tjetërsohet në strukturë të veçantë. Arsyeja e kësaj është se ndodhëndarja e punës, e cila në problematikën e organizimit politik futëproblematikën e tjetërsimit të interesave të posaçme.; Jozef Shumpeter, i cili e ka dhënë definicioni për demokracinë si “qeverie popullit”. Ai nuk ishte në anën e pluralizmit politik. Më tepër epërfaqësonte tezën se: “nga zgjedhësit – elektorati përzgjidhet elita e ciladuhet të udhëheq, sepse masa nuk mund të nxjerr vendime; Rejmon Aron, i cili e përshkruan elitën politike si “kategori tëndryshme të qeverisësve”, kurse ato kategori, thotë ai, mund të jenë “tëndara” dhe “të bashkuara”. Elita e ndarë është karakteristikë e vendevetë zhvilluara industriale në të cilat ekziston pluralizmi demokratik, kurseelita e bashkuar gjendet në vendet me organizim totalitar politik. Kapitulli II SHTETI SI ORGANIZATË JURIDIKE DHE POLITIKE1. Shteti si organizatë juridikeShteti është organizatë juridike dhe kjo vërehet menjëherë porsa ti hyhetstudimit të tij, sidomos studimit në kuptimin juridik. Pra, shteti, ngashumë pikëpamje është organizatë juridike, por ne këtu do ti përmendimtri pikëpamje të cilat atë e vërtetojnë si organizatë juridike.Së pari, shteti është organizatë juridike për arsye se ai e krijon të drejtëndhe e zbaton atë, gjegjësisht thënë më saktë ai e garanton zbatimin e sëdrejtës me anë të sanksioneve të tij. Shteti, në të vërtetë, nuk e krijon vetdrejtpërdrejt tërë të drejtën, sepse këtë e krijojnë edhe subjektet tjera.Mirëpo, shteti gjithmonë dhe në mënyrë të pavarur vendos për zbatimin esanksioneve të tij mbi shkeljet e normës publike, me çka ai normënpërkatëse edhe e bënë normë juridike dhe kështu në mënyrë indirektemerr pjesë në krijimin e saj edhe atëherë kur ai nuk është krijues idrejtpërdrejtë i normës. Por, kjo çështje ne tash këtu nuk na intereson,sepse me këtë lëndë merret Teoria e së Drejtës; 18
  20. 20. Së dyti, shteti është organizatë juridike edhe për faktin se ai është iorganizuar me ndihmën e normave juridike që do të thotë me normat tëcilat e rregullojnë organizatën e shtetit (d.m.th. me të cilat ështërregulluar se cilat janë organet e tij, si janë ato organe të formuara, nëçfarë marrëdhëniesh reciproke qëndrojnë ato dhe cilat janë kompetencate tyre) – normat juridike. Kur themi normat juridike, atëherë me këtëmendojmë se këto janë normat të cilat i sanksionon shteti me anë tëmonopolit të tij të dhunës fizike. Në realitet, këtu del se të gjitha normatmbi organizimin e shtetit nuk mund të jenë norma juridike, sepsepikërisht normat mbi organet më të larta shtetërore, organet sovrane,nuk mund të jenë norma juridike për arsye se mbi këto organe nukmund të aplikohet sanksioni shtetëror, sepse këto organe vet duhet t’iaplikojnë sanksionet ndaj organeve tjera më të ulëta se vet. Merre memend sikur organet e larta shtetërore të ishin të organizuara ashtu që tëzbatonin sanksione shtetërore ndaj njëri tjetrit, ashtu që asnjë prej tyretë mos jetë sovran?! Por, nëse kjo edhe mund të paramendohetteorikisht, në praktikë do të kishte qenë e pamundur të zbatohet deri nëfund, sepse në raste të caktuara për shkak të nevojës së plotfuqisë, mënë fund një organ do të ishte e domosdoshme të jetë sovran. Një dobipraktike nga kjo, ndoshta do të ishte , sepse do të mund të zvogëlohejmasa e sovranitetit të ligjit me çka kufizohet pushteti i ligjvënësit.Mirëpo, as kjo tashti këtu nuk na intereson. Për ne është e rëndësishmetë cekim se shteti, praktikisht, është i organizuar përmes së drejtës; dheSë treti, shteti është organizatë juridike edhe për faktin se kjo veprimtariapo aktivitet i tij është i definuar me anë të së drejtës. Kur e themi këtë,atëherë dëshirojmë qartazi që veprimtarinë e shtetit ta dallojmë ngaorganizimi i tij. E drejta e rregullon organizimin e shtetit. Mirëpo, organetshtetërore, të cilat veç janë formuar njëherë, atëherë ata edhe duhet tëpunojnë diçka dhe të veprojnë.Kur themi se e drejta e përcakton veprimtarinë e shtetit, gjegjësishtorganeve të tij, atëherë nuk mendojmë të themi se ajo e rregullon vetëmorganizimin, por se e cakton edhe përmbajtjen, që do të thotë atë se çkakanë për të punuar. Dhe me të vërtetë organet shtetërore në veprimtarinëe vet kryejnë dy lloj aktesh – aktet materiale dhe aktet juridike.Përmbajtja e të dy llojeve të akteve është e caktuar përmes së drejtës, qëdo të thotë me akte paraprake juridike. P.sh. kur ligjvënësi miraton ligje,atëherë ai e bënë atë që ia ka caktuar një akt paraprak juridik –kushtetuta., ose kur gjykata nxjerr aktgjykimin, ajo e bënë atë qëparaprakisht ia ka caktuar ligji, etj. 19
  21. 21. 2. Qëllimi i shtetitNën ndikimin e synimeve të kohës që shoqëria të ngritët mbi shtetin, rusiKorkunov dhe francezi Gigui kanë spikatur teorinë se shteti nuk është asobjekt, e as subjekt, por marrëdhënie juridike apo edhe një vargmarrëdhëniesh, mbështetja e të cilit është vartësia e ndërsjellë individit,grupeve shoqërore dhe institucioneve publike, me ç’rast organetshtetërore nuk i shërbejnë shtetit për shoqërisë. Kësaj teorie i shihet përtë madhe sepse e ka nënçmuar shtetin dhe primatin e tij që ta zbutëegon dhe mospajtimet të cilat dominojnë në shoqëri.Nocioni i qëllimit të shtetit, mund të definohet në mënyra të ndryshme.Subjektivisht, qëllimi i shtetit definohet si detyrë e tij (dhe së drejtës) tëcilën ia shtron ai i cili e krijon dhe e ruan dhe mirëmban. Subjektivisht,qëllimi i shtetit definohet si rol apo ndikim që shteti (dhe e drejta) e ka nëshoqëri.Qëllimi i shtetit në rastin e parë nënkupton detyrën të cilën shteti “duhetta kryej” realisht në shoqëri, kurse në rastin e dytë, ndikim, çfarë në tëvërtetë shteti “e ka realizuar” në shoqëri.Së këndejmi, nocioni normativ mund të dallohet nga nocioni faktik iqëllimit të shtetit. Mirëpo duhet pasur parasysh se, kuptimin subjektiv,qëllimi i shtetit në nuk mund të përkufizohet si detyrë e tij, por si diç qëai e realizon nga detyrat e veta duke vepruar dhe ndikuar në shoqëri.Këtë qëllim, ndonëse në masë të ndryshme, secili shtet dhe gjithmonë erealizon, sepse po të ishte ndryshe atëherë ai edhe do të pushonte sëekzistuar. Në teori, qëllimi i shtetit gjithashtu përkufizohet në mënyrësintetike dhe analitike. Sipas mënyrës së parë, shteti e ka vetëm njëqëllim i cili realizohet përmes një vargu të tërë qëllimesh të ndryshmekonkrete. Me fjalë tjera, qëllimi i shtetit definohet sipas tërësisëshoqërore.Sipas mënyrës së dytë, më tepër shikohet në ligjet konkrete të cilatdefinohen si qëllime të shtetit. Në kuadër të mënyrës sintetike, ekzistojnëdy grupe kryesore të teorive moniste mbi qëllimin e shtetit. Të parës ipërkasin ato pikëpamje të cilat konsiderojnë se qëllimi i shtetit ështëmbrojtja e interesave të përgjithshme shoqërore; të mirat e përgjithshme,mirëqenia e përgjithshme, solidariteti, etj. Grupit të dytë i takojnë atopikëpamje sipas të cilave qëllimi themelor apo i vetëm i shtetit ështëmbrojtja e interesave të posaçme shoqërore, në mesin e të cilave vend tëveçantë ka interesi klasor. Në kuadër të mënyrës analitike ekzistojnëgjithashtu disa teori dualiste, do të thotë teori pluraliste mbi qëllimin eshtetit. Sipas kësaj mënyre, shteti ka disa qëllime. 20
  22. 22. Veprimet e shtetit këtu duhet ndarë nga qëllimet e tij, pra veprimtarinë eshtetit si grup i të gjitha veprimeve konkrete të organeve shtetërore, tëcilat ndërmerren për realizimin e qëllimit themelor të shtetit.Veprimtaritë e shtetit janë të shumta, të llojllojshme dhe secila prej tyre ika qëllimet e afërta dhe të largëta, të cilat shpeshherë është shumëvështirë të ndërlidhem me qëllimet themelore të shtetit. Mirëpo,prapëseprapë, kjo nuk do të thotë se veprimtaritë e tilla janë tëpaqëllimta. Çdo veprimtari e organit shtetëror e ka qëllimin e vet konkret,i cili së bashku me qëllimet tjera e përbënë qëllimin unik të shtetit. Këtoqëllime të posaçme janë të renditura në pikëpamje hierarkike dhe nëshkallë paralele me shkallët tjera të organeve shtetërore dhe shkallën eakteve private. Veprimtaria e shtetit, në këtë zinxhirë paraqet mjetin përrealizimin e qëllimit të shtetit, derisa qëllimi i shtetit personifikon lidhjendhe bashkimin e të gjitha veprimtarive shtetërore.3. Rregullimi shtetëror – juridikRregullimi shtetëror – juridik vetvetiu paraqet një sistem shkëlqyeshëmtë formuar me elemente të llojllojshme, ku çdonjëri nga ato elemente e kafunksionin e vet; si p.sh. organet shtetërore si pjesë të organizatësshtetërore apo aktet juridike si pjesë të sistemit juridik paraqesinbartësin e funksioneve parciale. Sikurse që struktura e sistemit tëtërësishëm shtetëror – juridik është tërësi e pjesëve, ashtu edhefunksioni i kësaj krijese është vetëm tërësi e funksioneve parciale tëndërlidhura reciprokisht dhe të koordinuara mirë, ku funksionet e disapjesëve shkrihen në një tërësi. Organet janë ekzekutuese apo zbatuese tëpjesës së caktuar të aktiviteteve shtetërore. Funksionet e diferencuarakëtu imponojnë nevojën e ekzistimit të organeve të specializuara përmestë cilave kryhen këto funksione. Përmes veprimtarive shumë konkrete, tëndërlidhura në mënyrë të harmonishme, në formë të akteve materialedhe juridike, kryhet aktivitet shumë voluminoz. Në këtë mënyrë, sistemishtetëror – juridik është vepër e formuar, një sistem specifik ielementeve, ku vjen në shprehje parimi i konsolidimit të funksionit tëpërgjithshëm në bazë të funksioneve parciale. Në këtë pikëpamje, sistemishtetëror – juridik është vetëm rast i veçantë i një dukurie tëpërgjithshme, e cila është karakteristike për të gjitha krijimet dhepërgjithësisht për të gjitha sistemet sidokudo të formuara, të numrit tëcaktuar të pjesëve përbërëse.Sistemi shtetëror-juridik, me funksionin e tij specifik, ushtron ndikim tëcaktuar të domosdoshëm në shoqëri, gjegjësisht brenda shoqërisëglobale. Në këtë funksion vërehet raporti i caktuar i sistemit shtetëror-juridik dhe shoqërisë në të cilën ekziston ai sistem. Kjo krijesë rrjedh ngashoqëria dhe vepron në shoqëri duke iu kthyer asaj dhe duke ushtruarndikimin e vet. Funksioni tregon rolin, destinimin dhe efektet e plota tëekzistimit të këtij “produkti”. Nëse dihet se ligjshmëritë, në përgjithësi, 21
  23. 23. janë rregull dhe nevojë e ndërlidhjes dhe ndikimit të ndërsjellë të dy a mëtepër dukurive, atëherë rezulton se vet funksioni, si dinamizëm itërësishëm, në funksionimin e sistemit shtetëror-juridik, i cili prodhonedhe pasoja të caktuara për shoqërinë, na paraqitet si një fenomenobjektiv i shoqërisë. Në të vërtetë paraqitet “pjesa” e ligjshmërisë sëndërlidhjes së këtyre dy entiteteve, të cilat zënë vendin e palëve nërelacionin përkatës dhe së këndejmi edhe vet funksioni paraqitet si njëfenomen objektiv shoqëror. Ky objektivitet paraqet pikën fillestare përkritikën e të gjitha dispozitave metafizike, mistifikuese dhe antropomorfetë funksionimit të sistemit shtetëror-juridik (të cilat, funksionin edefinojnë si “një qëllim” apo si një varg “qëllimesh” e të ngjashme.).4. Marrëdhënia e shtetit dhe së drejtësDefinicioni i “shtetit” , për shkak të llojllojshmërisë së materies qëzakonisht e karakterizon këtë term, shumë është vështirësuar. Kjo fjalënganjëherë përdoret në kuptimin shumë të gjerë të saj, ashtu qëndonjëherë nënkupton edhe “shoqërinë” si të tillë, apo edhe ndonjë formespeciale të “shoqërisë”. Mirëpo, kjo fjalë, gjithashtu njësoj shpeshpërdoret edhe në kuptimin e saj të ngushtë, që nënkupton një organ tëposaçëm shoqëror, p.sh. qeverinë apo qytetarët, “kombin”, apo edheterritorin e tyre të banimit. Gjendja e pakënaqshme e teorisë politike, ecila është në thelbin e teorisë së shtetit, në masë të madhe rrjedh ngaandej, sepse mendimtarët dhe hartuesit e ndryshëm diskutojnë përprobleme shumë të ndryshme me të njëjtin emër, e madje i njëjtihartues pa vetëdije përdorë të njëjtën fjalë, por me domethënie tëndryshme. E drejta pozitive në pikëpamje empirike na paraqitet në formëtë sistemeve shtetërore-juridike, të cilat janë të lidhura njëri me tjetrënpërmes sistemit ndërkombëtar. Pra, nuk ka të drejtë absolute, porekzistojnë vetëm sisteme të ndryshme të normave të së drejtës – angleze,franceze, amerikane, e drejta meksikane, etj. - sferat e vlefshmërisë të sëcilave janë të kufizuara në mënyrë shumë karakteristike dhe mund t’iashtojmë kësaj edhe tërësinë e normave për të cilat po flasim si e drejtëndërkombëtare. Për tu definuar e drejta, nuk është e mjaftueshme tëparaqitet vetëm dallimi ndërmjet të ashtuquajturave norma juridike dhenormave tjera të cilat e rregullojnë sjelljen e njerëzve, por duhetgjithashtu të shpjegojmë se cila është natyra specifike e këtyre sistemevetë normave të cilat paraqesin manifestimin empirik të së drejtës pozitive,si janë ato të kufizuara ndër veti dhe në çfarë marrëdhëniesh qëndrojnëato. Ky pra është problemi që paraqet shteti si një fenomen juridik dhedetyra e teorisë së shtetit është që, si degë e teorisë së të drejtës, tazgjidh këtë problem.Për çështjen e shtetit si person, ekzistojnë tri sisteme: shteti si funksion ithjesht; shteti si person juridik, gjegjësisht si qenie e gjallë apo si individdh më në fund shteti si bashkësi. Dy të parat janë të pamjaftueshme, 22
  24. 24. madje edhe kontradiktore. Shteti është më tepër se fiksion, qoftë ai ikrijuar nga doktrina apo nga vet ligji. Ky pohim është i pasaktë edhe përbashkësitë e zakonshme ndonëse për to mund të thuhet pa ndonjëkontradiktë. Edhe shteti dikur konsideronte se mund të formojë lirishtshoqata, apo së paku në pikëpamje juridike t’i mundësojë ato. Mirëpo,kur është fjala për vet shtetin, këtu bie në rreth vicioz, (pra shteti jepligjin, kurse ligji e krijon shtetin). Në të vërtetë, shteti është njëmarrëdhënie juridike, por nëse do edhe “organizëm shoqëror” sikurseedhe çdo shoqatë, por kur është fjala tek shoqata atëherë kemi do lloje tëtilla.Njëri lloj i tyre është i krijuar lirisht nga ana e individëve, me qëllim që tëarrihet dobia e caktuar; tregtare, shkencore, etj dhe këto janë shoqata tëzakonshme. Lloji i dytë i tyre, mund të thuhet, janë shoqatat ekushtëzuara nga vet natyra, e këto janë shoqatat e quajtura natyrore apotë nevojshme, siç është familja ose shteti dhe të cilat rezultojnë nga vetnatyra e njeriut, prej nga rrjedh edhe vet emri i kësaj “organizate”, me tëcilin shpesh sot pykëzohen këto, për dallim nga shoqatat e kontraktuara.4. Funksioni publik i shtetitNocioni i shërbimit publik, shkurtimisht, mund të përshkruhet apo tëshprehet kështu: ky shërbim është veprimtari nënkupton çdo veprimtarikryerjen e së cilës, drejtuesit e saj duhet ta rregullojnë, sigurojnë dhekontrollojnë. Meqenëse ky është i rëndësishëm dhe i domosdoshëm përzhvillimin e ndërvarësisë shoqërore si i tillë mund të jetë plotësisht isiguruar vetëm me ndërmjetësimin e forcës të cilën e disponojnëdrejtuesit e tij.Karakteri objektiv i shërbimeve publike; ligji mbi shërbimin publik, i ciliështë vetëm pranim dhe zbatim i obligimit të përgjithshëm dhe i cili uimponohet drejtuesëve; karakteri i përbashkët i të gjitha akteveadministrative, sepse të gjitha ato kanë për qëllim shërbimin publik, janëtri elementet themelore të sistemit.Udhëheqësit dhe nëpunësit nuk janë tashmë zotëri apo patronë, të cilëtnënshtetasve ua imponojnë pushtetin sovran apo sundimin(imperiumin), as organ i personalitetit kolektiv i cili komandon. Pra atatashmë vetëm udhëheqin me punët e përbashkëta.6. Natyra juridike e ekzistimit të shtetitNjë organizatë, për tu konsideruar shtetërore, është e domosdoshme qëta vendosë sovranitetin e vet të plotë në tërë territorin e saj. 23
  25. 25. Kjo do të thotë se shtetin e përcaktojnë këto tri elemente në vijim:1. territori;2. popullsia; dhe3. pushteti sovran.Disa teoricienë të drejtësisë konsideronin se është e domosdoshme qështeti ta ketë edhe elementin e katërt, i cili është njohja ndërkombëtare.Dominoi mendimi se për ekzistimin e shtetit nuk është e domosdoshmenjohja ndërkombëtare, sepse shteti mund të ekzistojë edhe pa njohjendërkombëtare, siç ishte rasti me ish Jugosllavinë, pas shkatërrimit tëRSFJ.Sa u përket elementeve të përmendura, është me rëndësi të theksohet sepër ekzistimin e shtetit është i nevojshëm ekzistimi kumulativ i të trielementeve së bashku. Në rast se do të mungonte njëri nga të trielementet, atëherë shteti nuk mund të ekzistojë. Por edhe sikur shteti,me humbjen e njërit prej elementeve, të pushonte së ekzistuari, prapëvështirë është të supozohet se mund të shuhet edhe popullsia e tërë.Kurse po të kihet parasysh se, sipas të drejtës ndërkombëtare, përdorimii dhunës është i ndaluar si mjet i zgjidhjes së marrëdhënievendërkombëtare, atëherë është gjithashtu vështirë të supozohet se edheterritori i shtetit mund të humbet. Pra, mund vetëm të bëhet fjalë përpushimin e ushtrimit të pushtetit efektiv në tërë territorin dhe hapësirënshtetërore. Kështu ishte rasti edhe me shkatërrimin e Jugosllavisë. Nërasti e saj, fjala ishte për ndryshime esenciale dhe gjithëpërfshirëse dhetë cilat sollën deri tek pushimi i funksionimit të sistemit juridik si sistemi institucioneve të përbashkëta. Ndryshimet e atij lloji patën për pasojë qëpushteti efektiv nuk arriti deri tek të gjitha pjesët e territorit jugosllavdhe kështu qeveria e saj nuk funksiononte për tërë popullsinë dhe në tëgjitha njësitë federale apo republikat e saj. Ndonëse natyra juridike ekontinuitetit të shtetit nuk e ka mbështetjen e saj në asnjë normë tëbrendshme apo të së drejtës ndërkombëtare dhe pavarësisht nga ajo sekontiniuteti është vetëm një konstruksion teorik, i cili është nxjerrë ngadisa parime të së drejtës ndërkombëtare, prapëseprapë kontinuitet iekzistimit të shtetit ka rëndësi, madje fortë të madhe, sepse përmes tijsigurohet vazhdimësia e së drejtës dhe nuk lejohen çfarëdo ndryshimeshkundërligjore, të cilat do të mund të sillnin në pyetje sigurinë juridike tështetit si subjekt i së drejtës ndërkombëtare.7. Struktura e pushtetit shtetërorShteti si organizatë e cila disponon me monopolin legjitim të dhunës nëshoqëri, konstituohet në atë moment kur të ketë arritur që ta vendossovranitetin e vet në territorin e caktuar. Në këtë kuptim, lirisht mund të 24
  26. 26. themi se sovraniteti është vetëm shprehje juridike e monopolit të dhunësfizike dhe se për ekzistimin faktik të një shteti mjafton dominimi në atëpjesë të territorit gjeofizik dhe gjeopolitik, të cilin mund ta mbulojë aimonopol.Struktura e pushtetit politik përfshinë tri elemente si vijon:1. organizimin e pushtetit në hierarkinë shtetërore;2. sovranitetin; dhe3. organet shtetërore.7.1. Organizimi i pushtetit në hierarkinë shtetëroreDëshira sunduese në shtet, diferencohet me vendosjen e organizimit tëpushtetit, përmes pushtetit ligjvënës, , ekzekutiv dhe atij legjislativ. Kjondarje, njëherazi shprehë edhe strukturën e pushtetit në nivelinshtetëror.Organizimi i saj është i tillë që siguron zbatimin e vullnetit udhëheqës nëmënyrë unike, por nga aspektet e ndryshme. Pushteti ligjvënës këtëvullnet legjitim e shprehë në mënyrë imperative (komanduese) dhe iasiguron këtij edhe mbrojtjen në rast se ky nuk respektohet. Pushtetiekzekutiv ka për detyrë të zbatojë projektet apo paramendimet e tij,kurse pushteti legjislativ ka për detyrë ta bëjë kontrollin dhe të shqiptojëaktgjykimet mbi ato sjellje, të cilat nuk janë në harmoni me sjelljet eprojektuara apo të paramenduara. Në këtë mënyrë pushteti shtetërorsiguron integritetin dhe se çështja e mekanizmave organizativ tëekzekutimit të tij, qëndron vetën në atë se a do të zhvillohet ai proces nëmënyrë demokratike (sipas vullnetit të popullit) apo në mënyrëautomatike (sipas vullnetit të individit).7.2. Sovraniteti i pushtetit shtetërorSovraniteti në pikëpamje etimologjike,(nga frëng. Souverain-i pakufizuar,kulminant, i pavarur; sovereignty, souverainete, souveranitat; kurseshprehja jonë me të njëjtën domethënie është: supremitet apokryekomandë, gjithnjë e më rrallë haset), paraqet atributin (cilësinë) eshtetit si subjekt i së drejtës ndërkombëtare, i cili ushtron pushtet ndajpopullit në territorin e vet shtetëror. Sovraniteti, „de fakto“ dhe „de jure“do të thotë ushtrim i pushtetit, prej nga rezulton edhe kompetenca e tijqë ai pushtet tu urdhërojë personave në territorin e vet. Në bazë të atyrekompetencave, ushtrimi i pushtetit është i pavarur nga çdo pushtettjetër. Pushteti në shtet është i lirë në vendimmarrje, kurse pushtetit tëlartë si të tillë, parimisht i nënshtrohen të gjithë personat dhe gjërat qëgjenden në territorin e caktuar. Nocioni i sovranitetit në bashkësinëmoderne ndërkombëtare, i kuptuar si nocion juridik, nuk është absolut..Pushteti liria dhe pavarësia e subjektit sovran ndërkombëtar nuk janë të 25
  27. 27. pakufizuara. Kur nocioni i sovranitetit përdoret në të drejtënndërkombëtare, edhe atëherë ai ka kufizime të domosdoshme sipassistemit objektiv ndërkombëtarë me vet faktin se ekziston e drejtandërkombëtare publike. Krahas kufizimeve të cilat, nocionit tësovranitetit, ia imponon e drejta zakonore ndërkombëtare, subjektet edhematej kufizohen sipas çdo zotimi të detyrimeve kontraktuese.Në doktrinën e teorisë dhe praktikës së të drejtës ndërkombëtare, krahasshprehjes sovranitet, na paraqitet edhe shprehja pavarësi, nganjëherë sisinonim, kurse nganjëherë edhe si e paqartë në relacion me shprehjensovranitet. Në periudha të ndryshme historike, ai bartës i sovranitetit,paraqitet sovrani, (monarku) apo shtresa e caktuar shoqërore, p.sh.aristokracia, proletariati apo edhe tërë populli.Me përdorimin e shprehjes sovranitet, në marrëdhëniet ndërkombëtare,shpesh dëshirohet të theksohet e drejta e subjektit të së drejtësndërkombëtare për vendosje të lirë, jo vetëm në kuadër të rregullimit tëvet të brendshëm ekonomik, shoqëror dhe politik, por edhe për politikëne tij të jashtme për hyrje në lidhje të ndryshme ndërkombëtare, nëorganizata ndërkombëtare, nënshkrimin dhe ratifikimin e marrëveshjevendërkombëtare, dhe tërë këtë, natyrisht, në suaza të kufizimeveeventuale tashmë ekzistuese.Shprehja sovranitet, në praktikë dhe në doktrinë përdoret në shenjë tëtërësisë së të gjitha të drejtave, të cilat subjekti juridik-ndërkombëtarë iushtron pikërisht për faktin se e posedon atributin e sovranitetit;nganjëherë, ndërkaq, edhe dallohen disa të drejta të cilat e përbëjnësovranitetin. Nga tërësia e të drejtave sovrane, disa prej tyre mund tëndahen, gjegjësisht subjekti, me marrëveshje, mund të heq dorë nga ato.Prandaj, edhe mund të thuhet se, në këtë kuptim, sovraniteti nuk është ipandashëm.Sovranitetin si monopol të dhunës shtetërore mund ta ndajmë në: 1. tëbrendshëm; dhe 2. të jashtëm.Sovraniteti i brendshëm ekziston atëherë kur pushteti shtetëror vepronnë mënyrë efektive në tërë territorin e vet dhe nëse ka sukses që tazbatojë në praktikë vullnetin e vet politik.Sovraniteti i jashtëm ekziston atëherë kur shteti është i pranuar ngabashkësia ndërkombëtare dhe nëse arrin ta ruaj integritetin e vetterritorial si subjekt i pavarur i së drejtës ndërkombëtare si dhe tëudhëheq politikën, për të cilën përcaktohet, por pa përdorimin e dhunëssë shteteve tjera.Nga aspekti formal-juridik, sovraniteti është i pakufizuar ashtu që nukekziston pushtet më i lartë se ai i cili është themeluar në shtet. Dukedisponuar me monopolin e detyrimit fizik, shteti, lirisht dhe pa kufizim, 26
  28. 28. mund të nxjerr vendimet e veta, të cilat janë në interesin e klasësudhëheqëse, gjegjësisht grupit udhëheqës. Sa i përket aspektit faktik tësovranitetit, në marrëdhëniet ndërkombëtare, sovraniteti shtetëror ishtetit kushtimisht është i pakufizuar. Mirëpo, vet fakti se shteti ështësubjekt i së drejtës ndërkombëtare, nënkupton se shteti një pjesë tësovranitetit të vet e bartë në bashkësinë ndërkombëtare. Me këtë, ajonjëherazi është e obliguar që të respektojë rregullat e së drejtësndërkombëtare, sidomos ato që kanë të bëjnë me mbrojtjen e të drejtavedhe lirive themelore të njeriut.Shteti, krahas sovranitetit shtetëror mund të ketë edhe: 1) sovranitetinpopullor dhe 2) sovranitetin nacional.7.2.1. Sovraniteti popullor.Sovraniteti popullor, në kuptimin e ngushtë të fjalës, mund të kuptohetsi pushtet i popullit (pushtet popullor) në një shtet. Kjo pra është formë evullnetit të lirë të popullit për ta vendosur pushtetin që atij i përgjigjet(konvenon) më së tepërmi, gjë që është plotësisht në harmoni(kompatibile) me nocionin e demokracisë. Këtë pushtet populli mund tarealizojë me anë të përcaktimit të tij të lirë për të, e në të cilin dëshiron tëjetojë, si dhe ka të drejtë që me anë të kryengritjes revolucionare talargojë regjimin i cili nuk i përgjigjet interesave të tij.7.2.2. Sovraniteti nacionalSovraniteti nacional nënkupton të drejtën kombit të caktuar në shtetësinë bazë të veçorive historike, religjioze, etnike, kulturore dhe veçoriveidentifikuese gjuhësore dhe zakonore. Periudha mesjetare e zhvillimit tështetit ka shënuar ekzistimin e kombit-shtet. Ajo periudhë kapërfunduar në fund të shek. XIX dhe në fillim të shek. XX.Përfaqësuesit e ideologjisë së sovranitetit nacional, theksonin nevojën emëvetësisë apo vetekzistencës së kombit në shtete multinacionale, gjë qëmë tepër përkon me formën konfederate sesa me atë federale të rregullitshtetëror.7.3. Organet e shtetit (shtetërore)Organet shtetërore paraqesin personifikimin e shtetit, sepse shtetipërmes tyre e realizon konstituimin e vet. Këto organe mund tëklasifikohen në mënyra të ndryshme, varësisht prej kritereve të cilat janëtë lidhura për grupesh dhe politikash të ndryshme, të cilat përmes tyreedhe realizohen.Organet shtetërore më së shpeshti ndahen në llojet si vijon: 27
  29. 29. 7.3.1. Organet kolektive inoksKjo është një ndarje sipas mënyrës së realizimit të funksionit udhëheqësnë shtet, varësisht prej asaj se a e realizon rolin udhëheqës individi apoorgani kolektiv. Në rast se pushtetin e ushtron organi kolektiv (p.sh.kryesia, qeveria, etj.), vendimet nxjerrën me shumicën absolute,shumicën e kualifikuar apo relative të votave të anëtarëve të pranishëm(kuorumit).Në rast se pushtetin e ushtron organi inoks, atëherë kjo nënkupton se nëkrye të organit është individi dhe ai individ nxjerr vendimet, (p.sh.kryetari, ministri, etj.).7.3.2. Organet demokratike dhe burokratikeSipas këtij klasifikimi, organe demokratike janë ato të cilat në funksionapo në pushtet arrijnë përmes zgjedhjeve demokratike, kurse organetburokratike vijnë në pushtet përmes emërimit (instalimit).Krahas kësaj,këto organe dallohen edhe për nga mënyra e realizimit të metodës sëpunës së organeve shtetërore. Pra, me vet faktin se janë emëruar ngadikush, organet burokratike, për punën e vet raportojnë dhe i përgjigjenatij që i ka emëruar, ndërsa organet demokratike kanë një përgjegjësishumë më të gjerë.7.3.3. Organet politike dhe profesionaleSipas kësaj ndarjeje apo klasifikimi, organet politike janë ato të cilat epërcaktojnë politikën e shtetit (shtetërore). Këto organe mund të jenë tëzgjedhura, por edhe të pazgjedhura, gjegjësisht profesionale dhe amatore.Organet profesionale janë të përbëra nga njerëzit të cilët në ushtrimin efunksioneve të tyre mbeten për një periudhë të caktuar kohore (periudhëzgjedhore e cila mund të zgjatë një vit, dy, katër, tetë vite, etj.)Organet profesionale, nga organet politike, dallojnë sipas mënyrës sëzgjedhjes. Këta janë njerëz, të cilët punën e tyre e bëjnë për organetpolitike.Është rregull që organet politike të zgjedhën kurse ato profesionaleemërohen.7.3.4. Organet vendimmarrëse dhe ekzekutiveNë këtë klasifikim bëjnë pjesë organet e pushtetit të cilat nxjerrinvendime si dhe ato të cilat i zbatojnë, konkretizojnë dhe realizojnëvendimet e organit shtetëror. Sipas këtij klasifikimi, organet politike, 28
  30. 30. civile dhe kolektive jenë vendimtare, ndërsa organet ekzekutive janëorgane inokos (të pavarura), të armatosura dhe organe profesionale.7.3.5. Organet e armatosura dhe organet civileOrgane të armatosura jenë ato organe të cilat disponojnë me forcën earmatosur, gjegjësisht ato të cilat disponojnë me shtrinë dhe policinë.Këto janë organe të cilat zbatojnë dhunën brenda shtetit.Organet civile (qytetare) janë organe të armatosura. Në to bëjnë pjesëorganet shtetërore të cilat kryejnë punët civile, ato nuk disponojnë medhunën e drejtpërdrejtë, që do të thotë se dhuna nuk është e pranishmegjatë punës së këtyre organeve. Kapitulli III HYRJE NË SHKENCËN E DREJTËSISË1. Nocioni i së drejtësKur studiohet e drejta apo drejtësia, atëherë para së gjithash, meshprehjen e drejtë apo drejtësi përfshihet zakonisht jo vetëm e drejta nëkuptimin e ngushtë të fjalës por edhe diçka më tepër, pra përfshihet sivijon: shteti. kur thuhet e drejtë atëherë me vetë këtë njëherazi thuhetedhe shtet, sepse siç do të shohim më vonë, së pari, shteti dhe e drejtajanë ngushtë të lidhura dhe dukuri të pandashme shoqërore. Prandaj,kur themi së në fakultetin e drejtësisë mësohet apo studiohet e drejta, neme të vërtetë vetëm jemi shprehur shkurt, sepse e drejta nuk mund tëmësohet ndarazi nga shteti. Pra realisht së bashku studiohet shteti dhe edrejta. Pra në fakultetin juridik dhe në fakultetin e shkencavekriminalistike mësohen shteti dhe e drejta apo shkencat mbi shtetin dhetë drejtën. Ato shkenca janë shkenca shtetërore – juridike apo thënëshkurt shkenca juridike.2. Ndarja apo klasifikimi i shkencave juridike.Shkencat juridike mund të ndahen në dy grupe themelore:1. Shkencat pozitive – juridike, të cilat si të tilla studiojnë:a. Cilëndo të drejtë të vlefshme aktuale (të ashtuquajturën “e drejtë pozitive”) p.sh. “e drejta e sotme e cila vlen gjegjësisht është në fuqi në një shtet.b. Cilindo shtet të sotshëm ekzistues, si p.sh. Italinë, Francën etj. 29
  31. 31. 2. Shkencat juridiko-historike – janë shkenca të cilat studiojnë:a. Ish të drejtat, tashmë të pavlefshëmve, p.sh. Babilonase, romake, feudale, të drejtën e ish Jugosllavisë.b. Ish shtetet të cilat kanë ekzistuar në histori dhe janë zhdukur, si p.sh. Egjipti, Perandoria Romake, Shteti Frank, Shteti Kroat, Shteti Serb, ish Jugosllavia etj. Shkencat juridiko-historike dhe shkencat juridiko – pozitive, gjegjësishtshkencat të cilat studiojnë të drejtat e caktuara konkrete dhe shtetet ecaktuara konkrete qoftë të kenë ekzistuar ato në të kaluarën apo edheekzistojnë aktualisht, ato i quajmë me një emër të përbashkët shkencakonkrete – juridike. Mirëpo, përveç njohurive mbi shkencat konkrete dhembi shtetet konkrete është e nevojshme të dinë edhe mbi të drejtën dheshtetin në përgjithësi në mënyrë abstrakte, gjegjësisht duhet të dimë seçka është e drejta përgjithësi (cilado e drejtë) dhe çka është shteti nëpërgjithësi (cilido shtet)? Përgjigjen në këtë pyetje na e jep një shkencëabstrakte e cila quhet teoria e shtetit dhe së drejtës (shkenca më epërgjithësuar e së drejtës apo hyrja në shkencat juridike apo hyrja nëdrejtësi. Kjo shkencë vije deri tek dukuritë në atë mënyrë që ngashkencat konkrete – juridike nxjerr atë që është e përbashkët për tëgjitha shtetet dhe të gjitha të drejtat, nxjerr ligjet dhe nocionet epërgjithshme dhe themelore”.Njohuritë e tilla abstrakte – juridike gjithsesi janë më të thella, dhe mëthemelore nga njohuritë konkrete – juridike. Kjo të thotë se vetëm mestudimin e të dy llojeve; shkencave konkrete – juridike dhe shkencaveabstrakte – juridike (gjithsesi me ndihmën e studimit dhe të shkencave tëtjera gjegjëse jo-juridike), mund të arrihet njohuria më e plotë shkencorembi të drejtën dhe shtetin, gjë që juristëve të ri ua lehtëson studimin edisa shkencave konkrete – juridike. Hyrja në shkencat e drejtësisë nukpërfshinë teorinë e përgjithshme të shtetit dhe së drejtës por vetëmelementet e sajë më themelore. Kjo do të thotë se në kuadër të kësajlënde mësimore analizohen dhe mësohen nocionet themelore dhe tëpërgjithshme, ligjet bazike, kualitetit dhe lidhjet e tyre të përbashkëta qëjanë elementare dhe karakteristike për shtetin dhe të drejtën nëpërgjithësi. Prandaj, është e nevojshme të definohet nocioni i së drejtësdhe shtetit dhe së këndejmi edhe përgjigjja në pyetjet, ç’është e drejtadhe shteti, cila është esenca e tyre, pse kanë lidhur dhe si kanë lindurkëto fenomene shoqërore, si është marrëdhënia e tyre e ndërsjellë, siështë raporti i tyre ndaj dukurive tjera shoqërore të cilat i kushtëzojnëdhe i përcaktojnë ato, cilat janë qëllimet dhe funksioni shoqëror i sëdrejtës dhe shtetit etj.? 30
  32. 32. Hyrja në shkencat e drejtësisë paraqitet pra si shkencë themelore epërgjithshme dhe hyrëse, prandaj edhe për këtë arsye jo rastësishtmësohet qysh në fillim të studimeve. Sikurse edhe çdo shkencë tjetër,hyrja në drejtësi përpiqet që sa më saktë subjektivisht në vetëdije tashpreh realitetin objektiv i cili perceptohet apo mësohet përmesnocioneve dhe ligjeve. Me ç’rast grupi për esencën e karakteristikavethemelore të disa gjërave paraqitet grupi i dispozitave (materia, shteti, edrejta). Në anën tjetër, ligjet shprehin lidhjet dhe veprimet reciproke nëmes të dy gjërave apo dy dukurive duke na shpjeguar në këtë mënyrëlidhjen shkakore ndërmjet dukurive të cilat i vështrojnë apo atyredukurive të cilat më për së afërmi i kushtëzojnë apo përcaktojnë. Ligjetpra në mënyrë dinamike shprehin dukuritë (botën) që do të thotë se nëkrijimin dhe lëvizjen, lidhjen reciproke dhe ndikimin, ndryshimin,kalimin nga njëra në tjetër dhe zhdukjen. Ne na interesojnë nocionetdhe ligjet deri tek te cilat vinë duke analizuar të gjitha shtetet dhe tëgjitha të drejtat gjatë tërë historisë. Pikërisht për këtë shkak me materiene studimit të disiplinës sonë mësimore do të jenë të gjitha ato dukuri dhenocione gjegjësisht të gjitha ato elemente dhe kualitete pa të cilat nukmund të paramendohet asnjë shtet dhe asnjë e drejtë dhe të cilatpërbëjnë esencën e tyre. Do të analizohen gjithashtu edhe ato kualitete tëcilat paraqiten vetëm tek grupi caktuar i shteteve dhe të drejtave. Siç dotë shohim, tek te gjitha shtetet do të paraqiten kualitetet themelore sivijon: çdo shtet është organizatë e dhunës, çdo shtet ka monopolin mbidhunën fizike, çdo shtet është organizatë e klasës sunduese etj. në anëntjetër disa shtete kanë formë monarkie të sundimit, e të tjerat formërepublikane. Për këtë arsye këto forma nuk bëjnë pjesë në kualiteteqenësore të shtetit, në esencën e këtyre. Sa u përket të drejtave kualitetii tyre themelor është se ato janë një grup marrëdhëniesh juridike dhenormash juridike të sjelljes zbatimin e të cilave e garanton shteti mesanksionin e vetë gjegjësisht sipas nevojës edhe me dhunë. Meqenëse patë nuk mund të paramendohet asnjë e drejtë, kjo edhe e përbënë esencëne tij.Sipas programit tonë studimor, hyrja në shkencat e drejtësisë nuk ështëthjeshtë lëdë abstrakte juridike sepse në kuadër të kësaj lënde njihemiedhe me fillet e shtetit dhe të drejtës sonë, njihemi edhe me dukuritëelementare të disa degëve të sistemit juridik si dhe me dispozitatthemelore pozitive – juridike të së drejtës sonë. Në këtë pjesë pra, hyrjanë shkencat e drejtësisë tregohet edhe si lëndë konkrete – juridike. Nëfund është e nevojshme që edhe një herë të theksojmë se hyrja nëshkencat juridike ofron njohuri themelore dhe të përgjithshme mbi tëdrejtën dhe shtetin në përgjithësi, pastaj njohuritë e domosdoshmeteknike të vetë sistemit juridik të cilat nuk mësohen apo studiohen nëlëndët tjera mësimore – juridike (këto janë p.sh. norma juridike, akti 31
  33. 33. juridik, marrëdhënia juridike, interpretimi dhe zbatimi i së drejtës,sistemi i së drejtës, etj.), dhe njohuritë mbi sistemin shtetëror juridik.2. Kuptimi (përcaktimi) themelor i së drejtësSiç kemi theksuar më lartë e drejta nuk mund të ndahet nga shteti. Edrejta është vullnet i shtetit. Kjo është një grup normash të cilave shtetiua ka dhënë forcën e detyrimit. As nuk mund të ketë shtet pa të drejtën,as të drejtë pa shtetin. E drejta pa shtetin nuk mund të qëndrojë sepseato norma që do të ekzistonin pa shtetin, vetvetiu do të ishin të privuaranga forca speciale detyruese të cilën shteti asaj ia jep. Shteti pa të drejtënprapë do të ishte shtet i cili nuk do të kishte vullnetin apo gatishmërinë evetë, gjegjësisht shteti i cili asgjë nuk urdhëron, i cili nuk paraqetkuruar normash. Shteti si person juridik, mund ta dëshmojëekzistencën e tij vetëm me vullnetin dhe gatishmërinë e tij, shteti i cilinuk do të kishte gatishmërinë dhe vullnetin nuk do të kishte ekzistuar.Çështja është krejtësisht përjashtuese, se cila ka ekzistuar më parë, edrejta apo shteti, e drejta dhe shteti janë të lidhura kështu në mënyrë tëpa ndashme njëra me tjetrën dhe si të tilla kanë mundur të ekzistojnëvetëm njëkohësisht. Definimi etimologjik i fjalës “nocion” vetvetiu ështëdukuri me rëndësi të posaçme shoqërore dhe nocion shumë i ndërlikuar.Fuqia e së drejtës përcakton rolin të cilin ajo e ka në vendin qendror i ciligjithsesi i takon në sistemin shoqëror dhe në shkencën juridike.Ndërlikueshmëria e së drejtës rezulton nga lidhja e sajë me numrin emadh të dukurive të ndryshme. Së këndejmi nuk duhet të na habitë faktiqë në pyetjen themelore: ç’është e drejta, nuk është dhënë përgjigjepërfundimtare, që ekzistojnë definicione të numërta të së drejtës rreth tëcilave edhe sot e kësaj dite zhvillohen diskutime të mëdha në shkencatjuridike. Vështirësia me të cilën përballohet shkenca e drejtësisë merastin e definimit të vetë nocionit të së drejtës, e kishte shtyrë në kohën etij edhe Kantin i cili kishte vërejtur se si juristët ende nuk po e dinin seç’është e drejta, ndonëse aq shumë diskutonin për të.Arsye për diskutimin e një numri kaq të madh të pikëpamjeve mbinocionin e së drejtës gjendet në atë se me të kuptuarit e së drejtëspersonifikohet të kuptuarit e përgjithshëm të botës. Mendimet e tilla janëtë pa numërta, prandaj është e kuptueshme se përse ekzistojnë kuptimeaq të ndryshme mbi të drejtën, krahas kësaj nocioni i botës ështësigurisht edhe më i ndërlikuari, edhe problemi më i rëndë, prandaj këtëfat e ndanë edhe nocioni i së drejtës si njëra ndër interpretimet e saj. Sëkëndejmi më afër së vërtetës është perceptimi (Del Viki) se e drejtënështë më lehtë ta ndiejmë intuitivisht se sa ta shpjegojmë racionalisht.Në qoftë se më në fund, edhe nuk mund të definohet përfundimishtnocioni i së drejtës, kjo nuk do të thotë prapë se atë nuk duhet definuar,qoftë madje edhe për arsye thjeshtë praktike. Në këtë kuptim çdodefinicion i së drejtës është kontribut për të kuptuarit më të mirë të saj. 32
  34. 34. Sepse për tu shërbyer me të drejtën paraprakisht atë sa më mirë tadefinojmë. Të gjitha teoritë e ndryshme dhe definicionet e së drejtësmund të klasifikohen në kuptimin e kushtëzuar të fjalës, në normativ,normativ – sociologjik, sociologjik dhe integral dhe në grupin e teorive tësë drejtës. Ndërkaq, është e nevojshme të ceket se teoritë integrale nukjanë të vetmet lloje të ashtuquajturave teori juridike – sintetike. Këtyrenë masë të njëjtë mund tu përkasin edhe teoritë edhe disa teorinormative, normative – sociologjike dhe sociologjike në të cilat me rastine definimit apo përcaktimit të së drejtës u kushtohet rëndësi edheelementeve tjera. Në shkencën tonë të drejtësisë më së shpeshti zbatohetajo dispozitë sipas së cilës e drejta paraqet grup normash që isanksionon shteti prandaj, e drejta është grup normash të sjelljesshoqërore, - grup normash juridike. Norma juridike dallohet nga normattjera të sjelljesh shoqërore, me faktin se është pjesë e pandashme esistemit të përgjithshëm shtetëror – juridik.Disa norma të sjelljes, në sistemin e rregullativ shtetëror – juridik hyjnënë tri mënyra:a) Me nxjerrjen e menjëhershme të drejtpërdrejtë të normave të rëndësisë së veçantë për organet kompetente shtetërore,b) Me formimin e normave jo të drejtpërdrejta nga organeve shtetërore në procesin e zbatimit të së drejtës dhec) Me formimin e tyre nga faktorët privat dhe shoqëror, nëse ato shteti i njeh dhe nëse ato hyjnë në sistemin juridik shtetëror. Nga nocioni i së drejtës rezulton nocioni i normës juridike i cili nuk guxon të kufizohet vetëm në suaza të normave të përgjithshme.Karakteristikë e mëtejme e normës juridike është edhe ndonjë garancipër zbatimin e sajë i cili sipas rregullit gjendet në dhunë. Për ta kuptuardrejt nocionin e së drejtës është e nevojshme të futemi në dialektikën eformimit të së drejtës dhe ti kushtojmë rëndësi efektivitetit të sajë. Se përnga përmbajtja e sajë e drejta është fenomen shoqëror gjegjësishtsuperstrukturë mbi bazën ekonomike – shoqërore, gjegjësisht pjesë e pandashme e zhvillimit shoqërore. E drejta si instrument i shtetit, nëshoqërinë klasore e ka si të domosdoshëm atë qëllimin kryesor të njëjtësikurse shteti: të garantojë sundimin e klasës udhëheqëse.3. Karakteristikat e përbashkëta në definimin e së drejtësPavarësisht nga dallimet e shumta dhe të rëndësishme të cilat ekzistojnënë mesin e teorive mbi nocionin e së drejtës, mund të thuhet dhe mebindje të vërtetohet se të gjitha ato (në mënyrë eksplicite apo implicite,por logjikisht domosdo), kanë punë me një problematikë të përbashkëtdhe se pikërisht në ato problematika lindin midis tyre edhepapajtueshmërinë. 33
  35. 35. Do të shënojmë katër fundamentale nga këto:1. Problematika e modelit metodologjik e shkencës së drejtësisë – eshprehur në pyetje: çfarë është lënda e dukurisë së të drejtës dhe mecilat metoda kjo lëndë mund të mësohet?2. Problematika e natyrës së definicionit – e shprehur në pyetje: çka dotë thotë ta definosh atë? Apo: a e shpreh definicioni esencën e vetë lëndësapo marrëdhënia jonë vepruese ndaj lëndës?3. Problematika e përmbajtës së nocionit të së drejtës – e shprehur nëpyetje: cilat janë karakteristikat më të rëndësishme të lëndës që eshënojmë me shprehjen e “drejtë”,4. Problematika e kritereve të drejtësisë – shprehur në pyetje: sipascilave karakteristika e konstituojmë apo e dallojmë në analizënpërfundimtare lëndën e shënuar me shprehjen “e drejtë” si unitetspecifik ndaj lëndëve tjera simotra (morali, zakoni)?Këto katër problematika sado që reciprokisht gërshetohen dhesupozohen në çdo teori të së drejtës, kanë një kuptim relativisht tëpavarur teorik, prandaj për këtë arsye është e nevojshme të studiohenveçmas. Këtë sidomos është e nevojshme ta theksojmë për arsye sedebatet për të drejtën çojnë në një drejtim mjaftë të pa rregulluar“impresionist”. E vërteta, qasje të veçantë ndaj këtyre çështjeve më sëshpeshti, nuk hasim as në mësimet për nocionin e së drejtës as nëindikatorët e tyre klasifikues. Duke vlerësuar trajtimin e tyre implicitështë e qartë se diskutimet e deritashme për të drejtën rëndësinë më tëmadhe ia kanë kushtuar nocionit të së drejtës, kurse më pak vëmendjekriterit të drejtësisë dhe modeleve metodologjike, kurse më së pakuvëmendje çështjes së natyrës së definicionit. Kjo pikërisht është shkak injë pjese jo të vogël të mospajtimeve dhe kundërshtimeve ndërmjetautorëve sepse ata të vetmit theksojnë njërën kurse të tjerët tjetrënproblematikë duke menduar kështu gabimisht edhe njëra edhe tjetrapallë se po flisnin për të njëjtën gjë.Të gjithë popujt ndër të cilët sundojnë ligjet dhe zakonet, shërbehen menjë pjesë të së drejtës autentike, dhe me një pjesë të së drejtës që është epërbashkët për të gjithë njerëzit. Të drejtën të cilën ndonjë popull e kakrijuar për vete është e drejtë e tij e posaçme dhe quhet e drejtë civile(ius civile),. Si e drejtë karakteristike për qytetarët e atij shteti (civitas);kurse ajo që është e përgjithshme ndër të gjithë njerëzit dhe di diçka mepajtim me natyrën e arsyes dhe që tek të gjithë popujt njësoj respektohetquhet e drejta e popullit (ius gentium), si e drejtë me të cilën shërbehentë gjithë popujt kështu edhe populli romak shërbehej me pjesën e së 34

×