• Share
  • Email
  • Embed
  • Like
  • Save
  • Private Content
Etika e kriminalistikes
 

Etika e kriminalistikes

on

  • 3,846 views

 

Statistics

Views

Total Views
3,846
Views on SlideShare
3,846
Embed Views
0

Actions

Likes
2
Downloads
76
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    Etika e kriminalistikes Etika e kriminalistikes Document Transcript

    • ETIKA ME BAZAT E ETIKES KRIMINALISTIKEKapituj të zgjedhur për ligjëratat për studentët në Prishtinë Dr. Muslija Muhoviq SARAJEVË / PRISTINË 2006 FSK/S - 15/06
    • 2Recensione (fragmente)«Prof. Dr. Dr. Muslija Muhoviq i qaset përmbajtjes themelore mësimore-studimore nëmënyrë inovative dhe historike. Është e logjikshme, me që etika ka histori gjenerative mëtë gjatë se dy mileniume, si disiplinë universitare që zhvillohet në pajtim me problemetmë komplekse për civilizimin bashkëkohor që ballafaqohen me dilemat ÇKA, SI dhePËR ÇKA, gjithnjë derisa mbirja e të panjohurës, zbulimi i DIJES dhe, gjithsesi, formamë komplekse e përcaktimit të përgjithshme të MASAVE si, për shembull, vështrimit mëtë ri të NYJES GJENETIKE NJERËZORE”, Nga recensioni i akademik Prof. Dr. Vladimir Premec“Duke u nisur nga pyetja ku gjendet burimi i moralitetit dhe në çka shprehet qenia e tij,gjegjësisht, as është burim i moralietit vetë njeriu, bashkësia njerëzore ose qeniatranscendente, Zoti, Muhoviqi merret me zbërthimin e çështjeve komplekse të frymësnjerëzore nëpërmjet historisë së gjatë të kërkimit të parimeve të vetëthemelimit osethemelimit nëpërmjet tjetrit. Duke u analizuar teoritë themelore të etikës në mbështetje tëformësimit helenik të shpirtit, që është kontribut i rëndësishëm i autorit në rrjedhën emendimit bashkëkohor boshnjakohercegovas, kësaj here mendimi i tij depërton nëkëndvështrime të reja, para së gjithash në shqyrtimin e parimeve etike dhe marrëdhënievemidis filozofisë e teleologjisë në trashëgiminë shpirtërore të islamit, në njërën anë, dheshtrirjen e analizës etike në bazë të etikës kriminalistike, në anën tjetër. Pikërisht nga këtody mendime të reja autori i jep mendimit filozofik boshnjakohercegovas kontribut tërëndësishëm në kuptimin e nxitjeve të postullateve të parimeve etike në fushë të reja tëveprimit njerëzor, siç është fusha e kriminologjisë në njërën anë dhe pasqyrimi i detyravetë themelimit të qenies etike të njeriut boshnjak sipas rrënjëve të tij shpirtëroreheterogjene, gjurmët e të cilit i kërkon në marrëdhënie midis religjionit dhe moralit esidomos në shqyrtimet mbi islamin dhe etikën, në anën tjetër... Hyrja në thellësitë dhevlerësimin e këtij nuk është e nevojshme në këtë rast, ndërsa në disa segmente as nukështë e mundur, sepse prof. Muhoviq është filozof i afirmuar, njohuritë e të cilit nëmendimin mbi etikën tejkalojnë mundësitë e vrojtimit të shumë prej nesh. Nga recensioni i Prof. Shaqira Filandra„Ka pak autorë nga fusha e dijes shoqërore në Bosnjë e Hercegovinë, të cilët janë marrënë mënyrë të guximshme me teorinë etike dhe sidomos ata që kanë bërë një hap më tutjenë definimin e teorisë dhe praktikës nga fusha e etikës, deri tash pothuaj e patrajtuar.Kemi përpara një dorëshkrim vërtet të vlefshëm dhe themelor të shkencëtarit dhehulumtuesit të zellshëm, por as më pak erudit. Me këtë dorëshkrim Dr. Muhoviq kadëshmuar se hulumtimet e tij të gjithanshme në domenin e filozofisë dhe dijes mbi etikënmund t’i qëndrojnë edhe kritikës me serioze. Dorëshkrimi është vëllimor, i pasur me temanga më të ndryshmet të teorisë etike dhe të filozofëve-eticistëve të të gjitha shkollave mëtë rëndësishme, prej shkollës helene, të mesjetës, të arabëve dhe asaj bashkëkohore. Në
    • 3disa fusha, me ekspertizat e tij filozofike komplekse, dorëshkrimi e tejkalon karakterin etekstit, por Muhoviqi megjithatë di ta zbresë atë dhe ta përshtatë për studentë.Duke pasur parasysh atë që u tha më sipër, kam kënaqësinë që të propozojë qëdorëshkrimi i Muslija Muhoviqit, i cili është i destinuar kryesisht si tekst, por që sigurishtdo të ketë jehonë edhe në opinionin e gjerë shkencor që të botohet sa më parë. Nga recensioni i Prof.Dr. Hidajeta Repovac
    • 4PARATHËNIETeksti “etika me baza të etikës kriminalistike” është hartuar sipas planit dhe programit tëri mësimor të fakultetit të shkencave kriminalistike ku ligjëroj lëndën me të njëjtin titull. Igjithë teksti, m përjashtim të kapitullit të shtatë që i kushtohet bazave të etikëskriminalistike, është rezultat i punës sime tri vjeçare në veprën me titull “Etika me hyrjennë teorinë e vlerave”. Por, me kërkesë të planit të ri mësimor kam qenë i detyruar që këttërësi ta ndaj në dy pjesë: “Etika me bazat e etikës kriminalistike” dhe “Hyrje në teorinë evlerave”, që do të publikohet së shpejti.Studentët janë të obliguar që t’i ndjekin ligjëratat dhe të japin provimin sipas këtij teksti.Në të, përveç çështjeve fundamentale etike dhe orientimeve kryesore ne etikë, trajtojproblemin e moralit në profesionin e kriminalistikës, të cilin e shqyrtojnë në mënyrë tëpamjaftueshme ose të njëanshme ata që, duke u marrë me të nuk arrijnë të depërtojnë derinë esencën e tij, por e përshkruajnë ekskluzivisht në bazë të normave ligjore pozitive,gjegjësisht ekzistuese. Përveç çështjeve fundamentale etike, kuptimit dhe shpjegimit tëtyre sipas disa teorive ose drejtimeve, i kushtoj kujdes edhe mendimit etik të islamit, i cilipa arsye është lënë pas dore ose është mohuar nga shumica e mendimtarëve perëndimor,sipas të cilëve gjithçka që vjen jashtë perëndimit nuk meriton vëmendje. Këtëimperializëm dhe hegjemonizëm e refuzoj në mënyrë energjike, sepse skolastikëtislamik, me përkthimet dhe komentimet e veprave të grekëve të vjetër, kanë kontribuar qëmendimi helenik të zgjerohet jo vetëm në botën islame, por edhe jashtë saj.Jam përpjekur që në mënyrë sa më të thjeshtë të trajtoj këtë problematikë shumëkomplekse dhe ta shpjegoj atë me ndihmën e shembujve nga jeta praktika, në rastet kurkjo ka qenë e mundur. Për dallim prej disa autorëve, të cilët merren me të njëjtënproblematikë, jam përpjekur të anashkaloj renditjen historike të mësimeve ose teoriveetike, të drejtimeve ose sistemeve etike, sidomos në mendimin islam etik, të cilit jakushtoj kapitullin e parafundit të librit.Meqenëse bëhet fjalë për një materie shumë komplekse, për të cilën diskutohet prej mëshumë se 25 shekujsh dhe do të diskutohet gjithnjë deri sa të ekzistojë masa më e lartë etë gjitha çështjeve-njeriu, kam menduar se në aspektin pedagogjik është më e arsyeshmetë vendos sa më shumë nëntituj, në mënyrë që studentëve t’u bëhet më e lehtë përcjellja eligjëratave dhe përgatitja e provimit. Brenda një kapitulli kam dhënë më shumë nëntitujdhe secili prej tyre paraqet një tërësi, e cila nuk e obligon autorin që një ide apo njëproblem ta përcjellë deri në fund të gjithë librit, gjë që nuk ndodh në veprat tjera qëtrajtojnë ndonjë problem. E kam bërë këtë për shkak se në librin tim nuk bëhet fjalëvetëm për çështje të qenies njerëzore, por edhe për gjykimet, vlerësimet dhe ndikimet metë cilat merren në mënyra të ndryshme themeluesit dhe përfaqësuesit e mësimeve tëndryshme etike.Në këtë libër trajtohen teoritë dhe drejtimet heterogjene etike që burojnë, para së gjithashnga përgjigjet në pyetjen: A duhet burimi i moralitetit të kërkohet te njeriu apo jashtë tij,gjegjësisht çka e përbën parimin suprem ose parimin e moralitetit? A është e mundur që
    • 5burimi i moralitetit të kërkohet te individi apo bashkësia, gjegjësisht ZOTI? Së këndejminë pyetjen se cili është burimi i moralitetit që shpreh edhe qenien e tij, mendimi etikofron përgjigje madje edhe kundërshtuese të mendimtarëve jo vetëm të periudhave tëndryshme historike, por edhe të mendimtarëve të të njëjtës periudhë kohore.Madje, edhe midis atyre drejtimeve ose sistemeve etike që burim të moralitetit e gjejnë tënjeriu ekzistojnë dallime të patejkalueshme. Ato janë produkt i parimeve supreme nga tëcilat nisen mendimtarët etikë. Por, asnjëri prej këtyre parimeve supreme ose tëpërgjithshme, prej të cilave nisen mendimtarët duke kërkuar te njeriu burimin emoralitetit, nuk është i mjaftueshëm për kuptimin dhe shpjegimin e esencës së moralesdhe, në anën tjetër, asnjëri prej tyre nuk është mjaft kompetent sa të mund të bëjëpërcaktimin teorik të përmbajtjes së moralit. A ekziston e mira supreme dhe çka ështëajo, çka është fati, vlera, etj., gjithë kjo nuk është e lehtë të përcaktohet teorikisht dhe astë dëshmohet praktikisht. Që të mos duket sikur mbetet në qëndrime të rastit, në fillim tëlibrit kanë pasqyruar (shih „Lënda dhe detyrat etike) qëndrimet e mendimtarëve mëkompetentë të tri periudhave krejtësisht të ndryshme: Aristotelit, Kantit dhe N. Harmanit,të cilët i zhvillojnë teoritë e tyre etnikë në mënyra krejtësisht të ndryshme. I pari ezhvillon eudaimonistikën, i dyti – etikën autonome gjegjësisht etikën e nevojës ose etikënimperative, ndërsa i treti – etikën orientale fenomenologjike.Me qëllim që studentëve tua shpjegoj materien në mënyrë sa më të thjeshtë, përpiqem qënë vija të trashë të prezantojë orientimet kryesore të mendimit etik, duke u nisur ngaqëndrimi se Sokrati është themelues i asaj që quhet ethos ose moralis, i cili e merrshprehjen e vet të plotë në filozofinë praktike të Kantit, pas të cilit nuk ka më çka tëmendohet mbi moralen si morale. Këtë mund ta shoqërojë vetëm ai mendim që me forcëmahnitëse dhe mendjehollësi kritike i tejkalon njëanshmëritë dhe sipërfaqësinë edrejtimeve dhe orientimeve të ndryshme, duke qëndruar në mënyrë të palëkundshme nëskenën e pluralitetit të mendimeve dhe duke ofruar ide e motive të menduara thellë dhepremisa për ngadhënjimin e dominimit të njeriut ndaj njeriut dhe njeriut ndaj natyrës. Kjoniset nga njeriu si qenie me vlerat më të larta në këtë botë, nga dinjiteti njerëzor dhehumanumi. Për këtë arsye, thirrem më së shumti në të, me qëllim që të përpiqem tëdëshmoj se sa është e rëndësishme, sidomos sot, problematike e morales. Në krah të këtijmendimi mund të shkojë vetëm ai mësim që e kam cilësuar si përgjegjësi planetare dhehistorike, e cila e riformulon imperativin e Kantit në imperativ të ekzistimit të njeriur dhepërgjegjësisë së tij, me çka tërheq vërejtjen në pasojat e aplikimit të zbulimeve shkencoree teknike dhe veprimit të tij iracional politik. Përfaqësuesit e këtij mendimi tërheqinvërejtjen me të drejtë se zbuluesit e disa pajisjeve shkencore e teknike duhet të jenë tëvetëdijshëm se ato sjellin të keqen dhe vuajtjen e vlerave më të larta të kësaj bote, njeriut.Në libër bëhet një dallim i ashpër midis njohurive të ndryshme që merren me problemin emoralit dhe etikës ose filozofisë praktike, duke e akceptuar se ajo që ofron etika ështëgjithnjë me vlerë, si diçka që nuk mund të matet fizikisht sikur koha me orë. Me fjalë tëtjera, pikëpamjet që ofron etika nuk u nënshtrohen hireve të kohës, gjë që nuk vlen edhepër mendimin shkencor mbi moralin. Në të vërtetë, etika shpjegon dhe kupton sjelljen eveprimin moral, ndërsa psikologjia e moralit, sociologjia e moralit, etj. E përshkruajnë
    • 6moralin në bazë të fakteve të disponueshme, të cilat janë aktuale sot, por jo edhe nesër,për ç arsye pikëpamjet e tyre nuk mund të kenë vlerë absolute.„Etika me bazat e etikës kriminalistike“ dallon nga libri im paraprak „Etika“ përpërfshirjen edhe të bazës fundamentale të etikës kriminalistike dhe për shpjegiminshterues të çështjeve etike sipas teorive, drejtimeve dhe sistemeve të ndryshme, gjë qëvërehet edhe nga titujt e rinj, si p.sh. „Rrathët konceptualë mbi vetëdijen morale“,„Konceptet e lirisë dhe vullnetit të lirë“, „Kontroversa mbi respektimin e normavemorale“, „Mësimet mbi mundësitë ose pamundësitë e zbatimit të normave morale ngapërmbajtja e jetës“ etj.Përpiqem të tregoj se ku qëndrojnë dobësitë fundamentale të mendimit moral, dhe tëtërheq vërejtjen për vështirësitë e tipit të, p.sh. qëndrimit të Sokratit se më mirë është tëbëhet keq me dije se sa nga mosdija. Natyrisht, në libër janë dhënë mendimet relevante, simbi çështjet primare etike, ashtu edhe mbi marrëdhëniet e religjionit e moralit, sikur edhembi botëkuptimet morale. Me këtë rast, p.sh. në mënyrë të argumentuar hedh poshtëmendimin e Sartrit, sipas të cilit njeriu është i lirë madje edhe atëherë kur gjendet nëpranga. Gjithashtu, me shembuj të ndryshëm, tregoj se nuk është e arsyeshme të pranohetqëndrimet e mendimtarëve që e përcaktojnë shumë ngushtë nocionin e fatit ose ndonjënocion tjetër, të cilin e shpallin si parim suprem të teorive të tyre etike.Natyrisht, jam larg idesë se i kam shteruar deri në fund gjithë atë që ka të bëjë memoralin dhe që e përbën mendimin etik, i cili ka historinë e vet shumë të gjatë. Më nëfund, kjo është edhe e pamundur, siç është e pamundur edhe të ofrohen pikëpamjepërfundimtare mbi fenomenin etik, për shkak se etike nuk është vetëm ajo që është etike,por edhe ajo që duhet të jetë etike, gjë që është vështirë të mbështet në teori dhe tëdëshmohet në praktikë.I vetëdijshëm për kompleksitetin e temës dhe përgjegjësisë personale për shpjegimin samë të thjeshtë të saj, i cili duhet të jetë në harmoni me frymën dhe nevojat pedagogjike eprofesionale, kam parasysh zgjidhjet që i ofron ky libër mbi moralen si lëndë të filozofisëpraktike, gjegjësisht etikës. Jam i lumtur në qoftë se e kam arritur këtë, për çka u jam pamasë mirënjohës recensentëve, akademik Prf. Dr Vladimir Premec, Prod Dr ShaqiraFilandra dhe Prof. Dr Hidajeta Repovac, për përpjekjet e tyre vetëmohuese që ky libër tëshohë dritën.Sarajevë, korrik 2006 Autori
    • 7Lënda dhe detyra e etikësNë jetën e përditshme hasim në një fenomen, i cili është simbol i ekzistimit dhe veprimittë njeriut. Ky fenomen dhe simbol është morali. Ai është lëndë e mendimit të veçantëfilozofik, filozofisë praktike, gjegjësisht etikës. Nocioni i etikës rrjedh nga fjala grekeethos (vendlindje), i cili në gjuhën latine do të thotë moral (zakon, shprehi, karakter;përmbledhje e vetive të përhershme që i posedon një njeri). Krijues të nocionit ethos janëhelenët, ndërsa të nocionit moralis janë latinët.Çka e përbën esencën e ethosit ose moralisit, i cili është lëndë trajtimi jo vetëm te grekëte vjetër dhe latinët, gjegjësisht Herakliti, Sokrati, Aristoteli dhe Epikuri, por edhe shumëmë vonë Spinoza, Kanti e Fichte, si edhe mendimtarët bashkëkohorë? Në mendimin grekethosi ka të bëjë me vendbanimin, zakonin, shprehinë, sjelljen e drejtë të njeriut,institucionin, kultin e zotërave, marrëveshjet miqësore, bashkësitë e luftërave,solemnitetet e ndryshme, etj. Në mësimet etike, ethosi është qenia e etikes dhe morales.Në të vërtetë, për dallim nga Platoni, Aristoteli ka konsideruar se ethosi nuk i ështëdhuruar njeriut nga natyra, por njeriu e fiton këtë nëpërmjet veprimit dhe zhvillimit tëdispozitave të veta. Shumë më vonë, Hegeli është përpjekur të interpretojë kuptimin dhedomethënien e përkthimeve të fjalës ethos dhe është bërë kritik i rreptë i mendimit moralabstrakt dhe, bashkë me mendimtarë të shumtë të filozofisë së re e ka bërë të qartërealitetin historik të zakoneve dhe etikës greke. Pas Hegelit, mbi baza krejtësisht tëkundërta gjegjësisht në bazë të mendimit ekzistencial, Heideggeri ka trajtuarinterpretimin e nocionit ethos. Sot ekzistojnë interpretime të ndryshme mbi përmbajtjen emësimit helen. Disa përfaqësues të këtyre interpretimeve janë të prirur të thonë se teAristoteli parimet etike kanë më shumë karakter shoqëror se sa katakter etik.Në kundërshtim me interpretimet e ndryshme të përmbajtjes dhe kuptimit të këtij nocioni,mbizotëron mendimi që e zbulon forcën dhe madhështinë e Hegelit në kuptiminmendjemprehtë dhe kritik të ethosit dhe pikëpamjeve të tyre morale, përfshirë edhe botëne shpirtërore të tyre, duke theksuar se ethosi është i mundur vetëm ku veprohet në mënyrëtë arsyeshme dhe vetëm atje ku veprohet ashtu që njeriu mund të jetë vërtet i lumtur.Sipas këtij mendimi, ethosi ka kuptim objektiv dhe subjektiv, sepse e ka kuptimin eshprehisë, zakonit dhe moralitetit, ndërsa morali subjektiv e ka kuptimin e habitusit,ndërgjegjes, tërësinë e qenies subjektive sikur edhe tërësinë e botës në të cilën përshtatetsubjekti1Mendimi i disiplinuar mbi moralin gjegjësisht etikën, në formë sistematike shfaqet meAristotelin, ndonëse interpretimin sistematik e shkencor e kishte paralajmëruar qyshSokrati. Për Aristotelin, etika politika dhe ekonomia e përbëjnë filozofinë praktike. Ajoka lëndë të saj më së shumti parimet sipas të cilave me veprimin praktik përcaktohenrrugët dhe objektivat. Disa përfaqësues të mendimit bashkëkohor shtrojnë nevojën erehabilitimit të mendimit të kritikëve të mësimeve të Platonit mbi idenë e të mirës, si1 Shih: Rasim Muminović,Ethosi dhe qenie njerëzore-kthjellimi moralo-etik, botim i Fakultetit Filozofik tëTuzllës, Tuzla l997, f.l21
    • 8parim suprem i etikës metafizike të Platonit. Ndryshe, sipas Aristotelit del se etika ështëteori mbi parimet e sjelljes dhe veprimit të njeriut.Mendimi i Aristotelit mbi veprimi moral dhe politik na ushtruar ndikim të fuqishëm ndërshekuj mbi atë që quhet etikë. Në fakt, Aristoteli e ka krijuar filozofinë praktike sidisiplinë të pavarur e cila, me që dallon në metodë nga metafizika dhe fizika, niset ngapraktika njerëzore në themelet dhe qëllimet e së cilës, sikur edhe etika, përkufizonzakonin-traditën me të gjitha mënyrat e sjelljes së drejtë që i takon jetës shoqërore.Me themelimin e filozofisë së tij praktike, Aristoteli është bërë bazë dhe pikënisje e tëgjitha mendimeve të mëvonshme. Se çfarë ndikimi ka teoria e tij e veprimit moral epolitik tregojnë shumë shembuj, si në mendimin etik të kohës së re ashtu edhe në atëbashkëkohor. Dëshmia më e mirë për këtë është epoka e filozofisë praktike universale eChristian Voffov-it në „Philosophia moralis“ (1750), „Economica“ (1754) dhe„Philosophia civlis (1756-1759). Me fjalë të tjera, Aristoteli, me përcaktimin e lëndës sëetikës – morales, e cila shprehet nëpërmjet veprimit praktik dhe jo në zonën e mendimitteorik, mendimit të rastit, ka rëndësi vendimtare për zhvillimin e saj në të ardhmen. Në tëvërtetë, mendimtarët etikë, si Kanti dhe Hartmani, përkundër faktit se kanë qëndrimediametralisht të kundërta mbi qenien dhe burimin e moralit, ngjashëm me Aristotelin,tregojnë pamundësinë e përcaktimit teorik dhe të argumentimit të etikës si etikë.Aristoteli konsiderohet si themelues i etikës si teori mbi veprimin moral i cili nënkuptonpraktikën. Duke iu falënderuar atij, etika ka ndërtuar historinë e saj, gjatë të cilës janëshfaqur mësime, drejtime dhe sisteme të ndryshme. Ky mendim disiplinar përjeton ngritjedhe rënie, duke kaluar nëpër sprova dhe dilema të shumta, duke iu nënshtruar jo vetëmkritikave por edhe refuzimit total. Gjithashtu, ajo përballet me krizën e shoqërisë, jovetëm atëherë kur ka lindur, por edhe sot, duke u rezistuar në mënyrë energjike të gjithapërpjekjeve që të mohohet funksioni i saj normativ në jetën praktike të njeriut. Të gjithakëto ua ofrojnë mundësinë shkencave të ndryshme që të dëshmojnë të drejtën e tyre përhulumtimin e lëndës së etikës, kështu që shfaqen pikëpamje të ndryshme shkencore, tëcilat vuajnë nga pafuqia që të hyjnë në bërthamën e etikës si etikë. Këto dobësi e nxjerrinnë shesh epërsinë e etikës ndaj të gjitha shkencave mbi moralin. Të gjitha pyetjet dhepërgjigjet në zonën e morales, etika mund ti kërkojë te njeriut dhe jashtë tij. Në qoftë seqenia e morales kërkohet jashtë njeriut, atëherë këtë etikë e quaj etiko-teleologji apomësim teleologjik të moralit. Përkundër kësaj, ekzistojnë edhe ati etika, të cilat e kërkojnëqenien morale te njeriu - interesat, përfitimet, të mirat, fati, obligimet, liria e vullneti ilirë, etj. Varësisht se cili element paraqet parimin suprem, etika mund të jetëpërmbajtjesore dhe formale. E para mund të cilësohet edhe si etikë e të mirave nëpërgjithësi, etikë heterogjene ose etikë teleologjike. Ndryshe prej kësaj, etika autonome eshpall parim themelor moral lirinë gjegjësisht autonominë e dëshirës. Shembulli më imirë i etikës autonome është mësimi i Kantit, ndonëse Schopenhaueri thotë se Kanti i kamarrë nocionet e nevojës, obligimit dhe ligjit nga teoria teleologjike e moralit. Me gjithëkëtë lidhshmëri, mësimi i Kantit, me qasjen dhe mënyrën e zgjidhjes së problemit moral,paraqet përmbysje të plotë në raport me të gjitha mësimet paraprake etike.Duhet të kihet parasysh se problemi i morales është më i vjetër se ai i etikës, si mendimdisiplinar mbi të. Atë e instaloi mendimtari Aristotel. Në të vërtetë, këtë çështje e shtrojnë
    • 9në formë josistematike edhe mendimtarët para Sokratit, kurse Sokrati, babai i moralit,përpiqet të vendosë moralin në baza shkencore. Mendimet e mendimtarëve para Sokratitdhe ato të Sokratit hasin në kritikën e rreptë të Aristotelit.Morali, si lëndë e etikës ose veprimit praktik të teorisë, është fenomen multipleks. Me tëmerren shkenca të ndryshme empirike. Por, ajo që ofrojnë ato dallon dukshëm ngapikëpamjet deri te të cilat vjen etika. Dallimi qëndron në faktin se shkencat (sociologjia emoralit, psikologjia e moralit, etj.) e përshkruajnë moralin të tillë çfarë është sot dhe nabazë të fakteve të disponueshme. Ndryshe prej këtyre, etika kupton dhe rekomandonçfarë do të duhej të ishte morali. Prandaj, është gabim që etika të intepertetohet nëmënyrë shkencore, sepse shkenca nuk përcakton norma se si duhet të sillemi e teveprojmë. Në të vërtetë, brenda orientimeve dhe preokupimeve të ndryshme etike janëevidente përpjekjet që etike të interpretohen si shkencë, si filozofi shkencore. Sipasmbështetësve të kësaj ideje del se etike, si shkencë, duhet të përcaktojë lëndën dhemetodën e vet të hulumtimit, e cila do t’i përgjigjet saj. Kjo pikëpamje, etika, e cilapërbën etikën shkencore, në shpjegimin e lëndës së saj niset nga një apo më shumë fakte,pra nda realiteti ekzistues, duke i sistemuar dhe duke i përshkruar këto fakte. Për këtëarsye flitet për etikën shkencore: bio-etikën, etikën e kulturës, psiko-etikën, etikënmateriale, etj. Të gjitha këto nisen nga fakti se problemi etik mund të zgjidhet teorikisht,gjegjësisht se kjo çështje zgjidhet në rrafshin teorik. Përfaqësuesit e etikës shkencorebëjnë gabime kardinale për shkak se nuk shohin se etika si etikë nuk mund të përcaktohetdhe të argumentohet në mënyrë teorike, sepse etika reflekton gjendjen faktike dheproblemin e vet e vendos në zonën praktike.Pafuqia e mbështetjes shkencore të etikës mund të dëshmohet më së miri në shembullin evlerësimit kritik të Aristotelit, Kantit dhe Hartmanit. Protagonistët e etikës shkencoreharrojnë se fakti moral – njerëzor – nuk mund të renditet në sistemet dhe skemat epërfunduara teorike. Prandaj, diskutimet dhe shqyrtimet e tyre mbeten shterpë. Ata, membështetje e tyre shkencore të morales mund ta ofrojnë vetëm tabelën e normave tëkrijuara mbi baza shkencore, por jo edhe përgjigjen, p.sh. se si „duhet të“ veprojmë. Nëkëtë „duhet të“ përmblidhet tërësia e etikës si etikë dhe, si e tillë, qëndron në kundërshtime gjithë atë që është, e kjo do të thotë edhe morali si formë e vetëdijes mbi gjendjenekzistuese të gjërave, qenies ekzistuese. Kjo nënkupton zhvillimin e papenguar tëpersonalitetit autonom të personalitetit, të njeriut si qenie morale. „Duhet të“ e përjashtonçdo mundësi që kriteri prej të cilit niset cilado shkencë (sociologjia, psikologjia,antropologjia, ekonomia, biologjia, etj.) të jetë valide për njohjen e së vërtetës dhe tëpavërtetës, të rregulltës dhe të parregulltës, të mirës dhe të keqes, të drejtës e të padrejtës,në kuptimin strikt etik.Përveç kontestimeve teorike të përcaktimit dhe argumentimit të etikës si etike, në çkainsistojnë mendimtarët e rëndësishëm të etikës, Aristoteli, Kanti dhe Hartmani, eksistonedhe një epërsi e etikës në raport me mbështetjen shkencore të morales. Në të vërtetë,përshkrimin shkencor ose deskriptiv e karakterizon hulumtimi i vetëm një segmenti tësaj. Nga ana tjetër, një shkencë aplikon kritere krejtësisht të ndryshme në raport mëshkencën tjetër, duke vështruar disa dimensione të moralit që nuk kanë rëndësi absolutepër shkencat tjera. Me fjalë të tjera, kriteri i sociologjisë, e cila e vështron moralin nga
    • 10pikëpamjet e kolektivitetit, nuk duhet të jetë kriter meritor për ekologjinë osepsikologjinë ose, e kundërta, ajo prej së cilës niset, ajo të cilën e përshkruan ose deri tëcilat pikëpamje vijnë psikologjia ose ekologjia nuk vlen për etikën. Dallimi qëndron nëfaktin se të parat e vështrojnë moralin të tillë çfarë është, ndërsa etika e shpjegon dhe evështron çfarë duhet të jetë. Thënë ndryshe, etika është teori praktike-normative, me tëcilën vështrohen normat e veprimit moral. Në qoftë se kjo kihet parasysh, atëherë bëhet eqartë çështja e raporteve midis etikës dhe shkencave empirike. Kjo përbën lëndën ediskutimeve e dialogëve të shumtë, përgjigjeve kontradiktore dhe kontroverse, nga tëcilat nuk është çliruar as mendimi i sotëm.Përkundër faktit se e vështron moralin si tërësi dhe se insiston në atë „duhet të“ dhe nëatë që është, duke shprehur pamundësinë e përcaktimit dhe argumentimit teorik të etikëssi etikë, disa mësime etike bëjnë pjesë në kundërshti të pashpjegueshme, ndërsa të tjerat epërcaktojnë shumë ngushtë qenien e disa çështjeve fundamentale etike ose e vendosinshenjën e identitetit midis tyre, p.sh. ndërmjet fatit dhe shkathtësisë, shkathtësisë dhe tëmirës, dijes dhe të mirës ose të mirës në përgjithësi dhe të mirës morale, etj., gjë që ështëe palejueshme. Përveç kësaj, një prej problemeve të rëndësishme që haset në gjithëmendimin etik tradicional është raporti ndërmjet mundësive gjegjësisht pamundësive përpërcaktimin dhe argumentimin teorik të morales si morale, sepse etika si etikë nënkuptonkundërshtinë midis asaj që është dhe asaj që duhet të jetë apo, shprehur me gjuhën eetistëve, kundërshtisë ndërmjet nevojës dhe lirisë, të qenit dhe nevojës. Pamundësinë epërcaktimit dhe argumentimit teorik të etikës si etikë, siç është thënë, e dëshmojnë edhetre mendimtarë etikë, qëndrimet e të cilëve janë të papajtueshme midis tyre, ndonëse upërkasin periudhave të ndryshme kohore dhe drejtimeve të ndryshme të mendimit.Aristoteli, i cili e dallon etikën në raport me disiplinat tjera filozofike, mësimi i të cilit itakon etikës së të mirave, etikës përmbajtjesore ose teleologjike, dhe, duke pasurparasysh parimin suprem prej të cilit niset, etika e tij mund të cilësohet si etikëeudaimnistike. Kanti, mendimi etik i të cilit paraqet kthesë radikale në raport me të gjithamendimet etike para tij, është themelues i formalizmit etik, apriorizmit e rigorizmit dhekriticizmit e racionalizmit. Hartmani si edhe Scheleri marrin nga kritika radikale e etikëssë të mirave dhe nga subjektivizmi e skepticizmit etik të Kantit.Etika ka lindur duke iu falënderuar Aristotelit. Ai e ndan filozofinë në: teorike, praktikedhe poetike. Kjo ndarje, me disa korrigjime të caktuara, është e qëndrueshme edhe nëmendimin bashkëkohor. Në kontekst të kësaj ndarjeje, Aristoteli e bën edhe ndarjen eshkencave. Ç është e vërteta, kjo ndarje dallon dukshëm nga ajo që e kishte bërë mësuesii Aristotelit, Platoni. Është Platoni ai që e futi strukturën e diadës së dijes njerëzore:teorinë dhe praktikën. Në kundërshtim me këtë ndarje, Aristoteli insiston në strukturës etriadës së dijes njerëzore. Sipas tij, kjo përfshin zonën teorike, zonën praktike dhe zonëne dijes, pra aktivitetet njerëzore (etika, politika dhe ekonomia) dhe dijen poetike (arti).Elemente të kësaj ndarjeje datojmë qysh prej Sokratit, i cili i përket periudhësantropologjike të mendimit grek dhe, sidomos prej Sokratit, themeluesit të idealizmit etik.Ndarja e fuqisë dhe aftësive njohëse e përcjell gjithë historinë e mendimit etik. Brenda sajhasen dy tendenca të theksuara: tendenca që i ndanë në mënyrë të rreptë racionalen ngaemocionalja, ku e dyta ka pozicion varës në raport me të parën dhe tendenca që përpiqetti vendos në të njëjtin rrafsh racionalen dhe emocionalen. Ky veprim mi dytë vjen në
    • 11shprehje në mësimet e disa eticistëve të shekullit 18, i cili e merre formën e sajpërfundimtare në teorinë e mendimtarit gjerman të shekullit 20 Max Scheler, i cili, mepikëpamjen e tij mbi hipostazimit dhe idealizimit të kuptimit të emocioneve, me moralitete formon etikën emocionale. Te ky mendimtar emocionet janë aprori, ndërsa gjithçkatjetër është aposteriori. Teoria e tij meta-etike, si edhe mësimet tjera meta-etike, ia shohinpër të madhe gjithë traditës për shkak se paraprakisht nuk ka përcaktuar se çka do tëpyesë me pyetjet në të cilat dëshirohet të merret përgjigje. Këtë e vëren edhe Moore, dukeia nënshtruar kritikës së vet etike mësimet të cilat i kanë bërë të ashtuquajturat gabimenaturalistike. Gjykimi kritik ndaj këtyre mësimeve (hedonizmit, eudaimonizimit dheutilitarizmit), të cilat kanë definuar atë që nuk mund të definohet-nocionin e të mirave,Moore (Mur) nxjerr në dritë “parimet etike”.Ndonëse lëndë e etikës është veprimi praktik moral, çështjet fundamentale të etikës janëprezantuar në mënyra të ndryshme. Gjatë historisë së mendimit etik janë dhënë përgjigjekontradiktore e kontroverse dhe aq kundërshtuese reciprokisht sa nuk ka ekzistuarmundësia e dialogut frytdhënës ndërmjet protagonistëve të tyre. Secili prej tyre ka hedhurposhtë pararendësit e vet. Kjo tregon se fenomeni moral është i ngatërruar dhe ipapërcaktuar. Përgjigja në pyetjen se ku qëndron esenca e moralitetit përbën nyjengordiane të mendimit etik tradicional dhe bashkëkohor, madje edhe të asaj pjese tëmendimit bashkëkohor në përgjithësi që nuk ka karakter disiplinar, por në mënyrë shumëintensive diskuton mbi çështje të rëndësishme të zonës së etikës, siç janë pyetjet përlirinë, vullnetin, vetëdijen morale dhe përgjegjësinë morale, duke ofruar pikëpamje meinteres për etikën e përgjegjësisë historike dhe planetare, sipas së cilës etika tradicionalenuk mund tu përgjigjet problemeve të grumbulluara të së sotmes.Lëndës së etikës nëpërmjet mendimit historik i është qasur në mënyrë të dyfishtë: nënjërën anë është përpjekur që nëpërmjet deskripsionit të shpjegohet esenca e saj, gjë qëmendimit shkencor cilësor dhe përpjekjeve të disa mendimtarëve që teorinë mbi moralinta shpallin etikë shkencore, dhe në anën tjetër ajo që është perceptuar ekskluzivisht nëkuptimin normativ, ndonëse ka pasur edhe mendime të cilat kanë kontestuar funksioninetik normativ. Një prej mendimtarëve të tillë është Shopenhaueri. Në rastin e parë bëhetfjalë për atë se etika trajtohet si shkencë, gjegjësisht e përcakton në mënyrë precizelëndën e hulumtimin konkret dhe metodologjinë që u përgjigjet specifikave të lëndës sësaj. Në rastin e etikës, siç bën çdo shkencë, në këtë rast etika ka për detyrë të përcaktojëdhe të niset prej një fakti themelor ose një sërë faktesh, që do të thotë se niset prej tëdhënës së caktuar dhe nëpërmjet metodës së saj përshkruan, sqaron dhe sistemon eklasifikon sipas kritereve të caktuara, varësisht prej nivelit të abstraksionit dheaplikativitetit të tyre.Konceptet e ndryshme etike (etika empirike, etika sociologjike, etika psikologjike, etikabiologjistike), me gjithë dallimet e tyre formale i lidh lënda-fakti moral që gjendet në tëdhënën, pavarësisht se kjo e dhënë nënkupton relacionet social-morale në jetën epërditshme apo bëhet fjalë për mbretërinë e vlerave dhe, më në fund se a bëhet fjalë përvlerësimin moral apo shprehje morale. Ndaj tendencës që mendimi etik shkencor tëmbështetet nuk është imun as mendimi tradicional, madje as mendimi bashkëkohor. Kashembuj që tregojnë tendencën e themelimit shkencor të morales. I tillë është rasti i
    • 12mësimit të Spinozës. Sipas këtij mendimi, arsyeja apo intelekti ka rol absolut me jetëndhe veprimin e njeriut. Arsyeja i tregon njeriut se çka duhet të bëjë për tu bërë zot i jetëssë tij dhe e mëson se çka është e mirë. Ai niset nga ajo se deri te gjykimi objektiv ivlerave të qëndrueshme mund të arrihet vetëm me ndihmën e forcës së arsyes njerëzore.Edhe në mendimin bashkëkohor mund të gjenden shembuj me të cilët kontestohet etikashkencore. I tillë është rasti me mësimin e Gjon Gjuji. Ai konsideron se i gjithë korpusi içështjeve morale duhet të verifikohet me dëshmi materiale. Ajo që e dallon Gjujin ngamendimtarët tjerë është kundërshtimi i tij energjik ndaj mësimit mbi objektivin epërhershëm. Kjo e largon nga pozicionet e rëndësishme deri të të cilat kishte arriturSpinoza, pra deri të pozicionet që flasin mbi “shembullin e natyrës njerëzore” si nocionshkencor. Në mësimin e tij pragmatik preferohet çështja e marrëdhënieve midis mjetevedhe objektivave (pasojave). Në të nxirret dallimi ndërmjet mjeteve dhe objektivave i ciliqëndron në pasqyrimin e rrjedhës së aksionit të drejtimit të propozuar. Pra, objektiv ështëakti i fundit për të cilin mendohet, ndërsa mjete janë aktet që duhet të kryhenparaprakisht. Mjetet dhe objektivat, në esencë janë dy terme për të njëjtin realitet. Atoshënjojnë dallimin midis gjykimin dhe dëshmisë.çdo etikë shkencore niset nga fakti i kuptueshëm vetvetiu se problemi etik mund tëzgjidhet në mënyrë teorike, gjegjësisht se përmbajtja e çështjeve etike zgjidhet në zonënteorike. Por, diçka e tillë është në kundërshtim me vet etikën për shkak se ajo, si mendimdisiplinar mbi moralin që nënkupton veprimin praktik të njeriut, sipas esencës së saj ështëe orientuar që të tejkalojë horizontin thjesht teorik të shtrimit të çështjeve. Ajo ndërroncilindo fakt ekzistues dhe gjithmonë e nxjerr nevojën e tejkalimit të gjithçkaje ekzistuese.Asnjë shkencë empirike nuk mund të zbulojë dhe të kuptojë natyrën e brendshme moraleapo moralen dhe karakteristike kryesore të saj. Ai, n të vërtetë karakterizohet për ngakundërshtia e vet e brendshme, e cila e ngarkon etikën e Kantit nga e cila nuk ka mundurtë dal kurrë. Përkundër kësaj specifike,problemi i etikës ose morales shfaqet si mendim injë ngjarjeje reale historike dhe si tejkalim i ngjarjes së tillë. Këto dy momente janë tëlidhura reciprokisht midis tyre. Ato supozohen dhe konstituohen reciprokisht. Kymendim shprehet në mendjehollësinë e zbuluesit të ethosit, duke mos dal nga kornizat emendimit disiplinor që e ka lëndë të vet. Nga ky dyzim nuk ka mundur të çlirohet asnjëteori etike, asnjë sistem etik, pavarësisht nga rrethanat dhe kohën në të cilën ështëshfaqur. Ai është fat i paevitueshëm i tyre. Natyrisht qenia e lëndës së etikës kuptohet nëmënyra të ndryshme. Këtë e dëshmon mendimi i drejtimeve të ndryshme, përfaqësuesit etë cilave kontestojnë mendimet paraprake. Pikëpamjet tyre nuk mund t’i shpëtojnëkritikës, qoftë për shkak të qasjes së njëanshme ose për shkak të hulumtimeve dhekuptimeve të përmbajtjes së morales jashtë njeriut.Pyetja me të cilën merret etika qëndron te njeriu sepse ai ia përcakton vetes, simboletmënyrat dhe rrugët e sjelljes ndaj tjetrës dhe ndaj gjithë asaj që e ka krijuar ai. Me fjalë tëtjera, lënda e saj është vepër e gjykimit, veprimit dhe vlerësimit njerëzor 2. Vetëmkuptimi i tillë arrin deri te qenia e saj, dhe e zbulon atë me sukses. Nesh kjo kihet2 Shih: Rasim Muminović, Ethos i ljudsko bivstvovanje,”Veselin Masleša”,Sarajevë l989, f.295
    • 13parasyh, atëherë është lehtë të njihet se etika nuk mund të përcaktohet dhe argumentohetnë mënyrë teorike.Kritiku i idealizmit objektiv të Platonit, Aristotelit, çështjen e mundësive të vërtetimit dheargumentimit teorik të etikës si etikë e definon në këtë mënyrë: “shkencore duhet të jetëdiçka e dëshmuar, gjë që nuk mund të ndodh me objektin e artit dhe as me objektin eshkathtësisë praktike, për shkak se si njëri ashtu edhe tjetri janë gjëra që mund të jenëedhe ndryshe. Po ashtu, për njohjen e këtyre parimeve nuk ekziston as shkenca (sofia)sepse edhe mësimi i qenies nënkupton pasjen e argumenteve për diçka”3. Për Aristotelinparimi suprem, për qenien e tij, nuk ka karakter teorik. Kjo dallohet qartë në pohimet e tijku thotë se mjetet me ndihmën e të cilave e njohim të vërtetë dhe me ndihmën e të cilavenuk dimë në lajthitje në aspektin e asaj që është e domosdoshme dhe që është e rastit, ekëto mjete janë dija, praktika dhe shkenca, nuk mund të përcaktojnë në mënyrëpërmbajtjesore parimin suprem etik.Kanti, përfaqësuesi i idealizmit etik subjektiv, tregon pamundësinë e përcaktimit dheargumentimit teorik të etikes si etike-parimit të saj suprem. Kjo pamundësi më së mirishprehet në pyetjen se si është i mundur imperativi kategorik moral, i cili paraqetfilozofinë praktike të Kantit. Imperativi kategorik është i mundur vetëm me supozimin eidesë së lirisë. Por, shtrohet pyetja si është i mundur vet ky supozim. Këtë nuk mund tanjohë asnjë arsye njerëzore apo, thënë me fjalët e Kantit se arsyeja e shëndoshë mund tëjetë praktike pasi çdo arsye njerëzore, më në fund, është e pafuqishme, kurse çdopërpjekje dhe punë që të kërkojë shpjegim për të është e humbur. Është e nevojshme tëpërgjigjemi në pyetjen: Çka del prej kësaj? Përgjigja mund të gjendet në themelet epikëpamjes së Kantit mbi kufirin permanent të mbështetjes teorike të imperativitkategorik si parim themelor etik. Supozimi i saj teorik dhe shkencor është i paarritshëmdhe i paargumentuar. Thënë ndryshe, Kanti me ndihmën e idesë së lirisë, e cila nuk ështëparim konstituiv shkencor, por paraqet parimin e veprimit rregullativ, flet përmjaftueshmërinë e imperativit kategorik, vetëm për “përdorim praktik”.Më në fund, Hartmani, duke trajtuar problemin e përcaktimin përmbajtjesor të nocionit emira, e kjo, sipas tij, është vlera më e lartë etike. Prandaj ai konstaton: “Ne ende nuk edimë çka është mirë...kjo duhet të hulumtohet...për këtë hulumtim duhet të gjendetrruga”4. Ky qëndrim tregon së Hartmani nuk ka mundur të përgjigjet në pyetjefundamentale të teorisë etike dhe aksiologjike. Për të pyetja “Çka është mirë” mbetetproblem i pazgjidhur teori. Me mësimin e tij ai arrin të vërtetojë vetëm mbretërinë evlerave, e cila gjendet jashtë fushëveprimit të çdo teorie.Mësimet e përmendura për pamundësitë e njohurive dhe argumentimeve teorike tëmorales si morale dhe parimit të saj suprem, i shpallin të dështuara të gjitha përpjekjet qëetika si etike të mund të vërtetohet dhe të argumentohet teorikisht. Prandaj, mendimet eAristotelit, Kantit dhe Hartmanit insistojnë në karakterin jashtë shkencor të etikës si etike.3 Aristoteli, Nikomahova etika,BIGZ,Beograd l980, f.l494 Nicolai Hartmann,Ethik,Berlin l949, f.2l7
    • 14Qëndrimet e mendimtarëve të përmendur janë shembujt më të mirë që tregojnë se secilateori etike është e mbrujtur me kundërshti dhe me kufizime, të cilat gjenden brenda saj,kur dëshirohet që parimi i tyre suprem të jetë i bazuar dhe i argumentuar. Në të vërtetë,asnjë parim suprem ose parim i përgjithshëm etik, i cili e përbën qenien e teorisë osesistemit të caktuar etik nuk është ka karakter teorik në esencën e tij, prandaj nuk mund tëpërcaktohet dhe as të argumentohet teorikisht. Natyrisht, duhet të kihet parasysh edhefakti se çdo etikë, çdo teori etike ose drejtim etik, gjegjësisht mësim etik duhet të pyesëpër parimet e sa më të larta. Kjo pyetje nuk do të thotë asgjë tjetër, veçse hulumtim dhegjetje e parimit suprem ose parimit më të lartë etik. Kjo për shkak se esencën e cilësdoteori etike e përbën parimi në bazë të të cilit e shqyrton moralen dhe e kupton esencën esaj primare. Thënë më saktë; ajo që dëshiron çdo etikë, për çka aspiron ose çka do tëdëshironte, implikohet në parimin e saj më të lartë, themelor dhe suprem.Mësimet dhe teoritë, drejtimet ose sistemet etike përbëhen prej shumë parimeve supreme,të cilat nuk kanë paraqitur bazë për njohje, vërtetim dhe argumentim teorik të morales simorale. Shembujt më të mirë për këtë i ofrojnë qëndrimet e mendimtarëve më tërëndësishëm të etikës, Aristoteli, Kanti dhe Hartmani. Sipas Aristotelit, objekt i etikësnuk është njohuria teorike; ajo nuk merret vetëm me njohjen e vlerës, por edhe mepreokupimin se si të jemi të mirë. Në kundërshtim me këtë, nga vlera nuk do të kishtekurrfarë përfitimi, prandaj është e domosdoshme të shqyrtohet fusha e veprimevenjerëzore dhe të merret me pyetjen se si duhet kryer, sepse prej tyre, para së gjithash,varet se çfarë do të jenë vetitë tona dhe pamja jonë. Prandaj, tipari qenësor i mësimit tëAristotelit qëndron në faktin se etika nuk e ka objektiv njohurinë teorike, por mënyrën eveprimit. Ajo i përcakton parimet e përgjithshme teorike që zbatohen në zonën praktike tëjetës dhe veprimit të njeriut. Nga ky mësim, pa dyshim, del se njeriu është i obliguar tëjetojë dhe të veprojë në harmoni me këto parime. Përcaktimi i tillë i objektit të etikësështë plotësisht i arsyeshëm dhe ka rëndësi të padiskutueshme. Kjo është e dukshme,meqë përpiqet te tregojë se asnjë teori etike nuk është në gjendje të përcaktojë që më parëdhe të klasifikojë aksionet njerëzore në korniza teorike të përcaktuara qartë, në parime,rregulla dhe sisteme që do të ishin arsye e mjaftueshme për veprimin njerëzor. Kjo do t’ikolaudonte vetë natyrës njerëzore, e cila ka karakter universal. Natyrisht, me përcaktimine objektit sipas Aristotelit bëhet e qartë se objekti i etikës është simbol shumë kompleksdhe i ndërlikuar i ekzistimit dhe veprimit të njeriut.Për pamundësinë e teorisë etike që veprimin njerëzor ta përcaktojë dhe ta klasifikojë qëmë parë në klishetë e caktuara teorike e ka tërhequr vërejtjen edhe Kanti. Ai ka theksuarekzistimin e konfliktit midis mendimit teorik, spekulativ dhe praktik, gjegjësishtdomosdoshmërisë dhe lirisë, të qenit dhe nevojës. Këtë konflikt Kanti përpiqet ta zgjidhëme ndihmën e një dallimi qysh më filozofinë teorike ose spekulative.Nisur nga filozofia e vjetër dhe mësimet e saj mbi tri fuqitë shpirtërore fundamentale,Kanti mendon se njeriu posedon tri fuqi mendore: njohjen (arsyeja teorike), dashjen(arsyeja praktike) dhe ndjesinë (fuqia e gjykimit). Duke iu falënderuar këtyre tipareve,njeriu krijon raporte triade ndaj botës: njohjes, etikës dhe estetikës. Së këndejmi, është eqartë se objektin e kritikës së Kantit e përbëjnë: njohuria (mendimi thjesht kritik),veprimi moral, (“Kritika e arsyes praktike”) dhe e bukura (“Kritika e arsyes së gjykimit).
    • 15Duke i transferuar tri idetë rregullative nga “Kritika e arsyes së shëndoshë” në zonën e“Kritikës së arsyes praktike”, ku forma e parë e arsyes nuk është ën gjendje të dëshmojëekzistimin e Zotit, shpirti të pavdekshëm ose lirisë, si problem qendror i arsyes teorike.Me “Kritikën e arsyes praktike” Kanti e precizon lëndën e etikës, duke u përpjekur tëdëshmojë primatin e arsyes praktike mbi atë teorike. Pafuqinë e mendimit teorik Kanti eshpreh në parathënien e botimit të dytë të :Kritikës së mendimit të pastër”, ku shprehetdomosdoshmëria e mohimit të dijes në favor të besimit. Kështu, Liri, si edhe Zoti dheshpirtrat e pavdekshëm, bëhen lëndë e saj. Por, përpjekja e Kantit për përcaktimin eetikës ta bëjë të dallueshëm është bërë në tekstin “Themelimi i metafizikës së moralit”, icili paraqet lidhjen midis kritikave të përmendura, kurse është shkruar tri vjet para“Kritikës së arsyes praktike”. Në të trajtohet çështja e raporteve midis teorisë, fuqisëspekulative e praktike të vlerësimit, me ç‘ rast bie forca e “mendjes së shëndoshë” dhe emerr primatin “ arsyeja praktike”. Problemin e marrëdhënieve midis mendjes teorike dhearsyes praktike përpiqet ta zgjidhë Fichte, por nuk ka pasur sukses.Përfaqësuesit e mësimeve ose teorive, drejtimeve ose sistemeve të ndryshme mbi etikënkanë shumë njëanshmëri dhe kundërthënie. Ata nuk janë të vetëdijshëm për pamundësinëqë të mund të përcaktohet paraprakisht veprimi njerëzor, sepse ky veprim buron ngadinamika e vetë natyrës njerëzore.Etika paraqet mendimin e disiplinuar mbi moralen, e cila nënkupton praktikën, objekt i sëcilës është njeriut, veprimi moral dhe sjell;ja e njeriut ndaj vetvetes, ndaj njeriut tjetër dhendaj kolektivitetit. Ajo i qaset problemit të morale nga pozicioni i njeriut si objekt dhesubjekt i morales. Kështu hiqen të gjitha dilemat rreth mundësive, gjegjësishtpamundësive, për përcaktimin teorik dhe argumentimin e morales si morale. Pra, objekti ietikës nuk është vetëm njohuria shkencore, por edhe veprimi praktik. Kjo nënkupton njërisi dhe një përparësi në raport me përpjekjet për shpjegimin shkencor të etikës. Kjo risika të bëjë me faktin se etika nuk merret vetëm me shpirtin e ethosit, por edhe me„prezantimin e normave objektive te vlerave“ (Rasim Muminović).Përveç objektit të etikës, çështje tjetër e rëndësishme është edhe detyra e saj. Emërues ipërbashkët i mendimtarëve, kur bëhet fjalë për detyrën e etikës, është përcaktimi i asaj qëka rëndësi dhe vlerë në jetë. Në këtë pikë pajtohen, p.sh. Aristoteli dhe Dilthey (Diltej),ndonëse ky i fundit merret në mënyrë të tërthortë me etikën.Duhet thënë se mendimet etike karakterizohen për përgjigje kontroverse dhekundërshtuese reciprokisht në pyetjet: cili prej kritereve ka rëndësi vendimtare përvlerësim, a është diçka morale apo jo dhe cila është detyra primare e etikës. Ky problemnuk është zgjidhur në mënyrë të kënaqshme. Prandaj, për mendimin etik ka rëndësifundamentale që të përcaktojë në mënyrë sa më precize detyrën e saj, gjë që ka të bëjësidomos me mendimin e sotëm. Prej përgjigjeve që do të japë lidhur me detyrën e sajvaret edhe aftësia e etikës që të merret me problemet e sotme të etikës. Sa i përket detyrëssë etikës, ekzistojnë dallime të mëdha midis mendimtarëve të ndryshëm. Ato janë tëpranishme edhe sot të disa eticistë që e zhvillojnë konceptin e përgjegjësisë planetare dhehistorike, kështu që edhe protagonistët e këtyre mendimeve vendosen në plan të parëmundësitë dhe premisat e konstituimit të etikës universale komunikative në kushtet e
    • 16komunikimit universal të bashkësisë, të cilat i përjashtojnë dallimet gjeografike,shoqërore-historike, ekonomike, politike, racore, fetare, etnike dhe kulturore.Ajo që paraqet emëruesin e përbashkët të të gjitha përpjekjeve bashkëkohore mund tëshprehet në këtë mënyrë: përkundër traditës etike, detyrë primare e së cilës që ta gjurmojëdhe ta rekomandojë moralin çfarë duhet të jetë, protagonistët e mësimeve bashkëkohoretë përmendura mendojnë se ajo që ofron tradita nuk e ka më arsyeshmërinë e vet; atë ezëvendësojnë atë „duhet të“ të tyre me „është e detyrueshme të“. Këtu qëndron dallimikrucial ndërmjet drejtimeve të ndryshme të etikës tradicionale dhe asaj bashkëkohore.Natyrisht, është i njëanshëm çdo mësim që niset nga një fakt themelor ose një tërësiefaktesh si e dhënë e caktuar ose si të dhëna të caktuara. Këtu bëhet fjalë për përcaktiminshkencor të detyrës së etikës. Kjo na e kujton etikën e bazuar empirike shkencore.Mendimet e tilla janë shumë disperzive. Me gjithë shumësinë e dallimeve, ekziston diçkaqë i lidh ato. Kjo është lënda e tyre. Sipas tyre, ajo qëndron në hulumtimin e fakteve tërëndësishme morale si e dhënë, pavarësisht që kjo e dhënë nënkupton: marrëdhënienreale sociale ose morale të njeriut ndaj njeriut apo njeriut ndaj kolektivitetit dhe ekundërta, vlerësimi moral ose manifestimi gjegjësisht vlerësimi dhe cilësimi i disaveprimeve morale ose jomorale. Protagonistët e pikëpamjeve të tilla konsiderojnë seproblemi i morales mund të zgjidhjet thjesht në mënyrë teorike. Domosdoshmërisht, atabien në një paradoks total. Kjo vërehet në vendosjen e shenjave të identitetit midisfakteve shkencore dhe morale. Mirëpo, ato janë identike. Fakti moral, njerëzor, nuk mundtë identifikohet vetëm me cilindo fakt dhe as nuk mund të vendoset në çfarëdo skeme tëgatshme apo sistemi teorik, sepse natyra e tij është specifike dhe e paparashikueshme. Përkëtë arsye, qëndrimi shkencor nuk mund të konsiderohet i drejtë. Kundër tij është emundur të gjendet një sërë argumentesh.Te mendimtarët e drejtimeve dhe sistemeve të ndryshme etike ekziston pajtueshmëri epërgjithshme se etika nënkupton teorinë e jetës morale ose veprimit të njeriut. Kjo ështëe theksuar sidomos në mendim etik gjerman, veçanërisht te Kanti. Thamal i mësimit të tijetik, siç kam theksuar në fillim, është imperativi kategorik si qëndrim sintetiko-praktikapriori. Ky parim suprem i etikës si etikë nuk është teorik, por është parim praktik. Tëthuhet se imperativi kategorik është qëndrim “sintetik” do të thotë se për dëshiron ëqenies së arsyeshme lidhet kërkesa që të veprojë sipas “maksimave” ekzistuese, pra qëvepron sipas një zakoni objektiv. Ky parim suprem i mësimit etik të Kantit ështëaprioristik, pra vlen pavarësisht prej përvojës. Qëndrueshmëria e kërkesës etikë është epavarur prej asaj se deri në çfarë mase vërtet përmbushet; qëndrueshmëria e zakonitmoral është absolute.Këtë diskurs mbi mësimin e Kantit, në të cilin është përcaktuar lënda e filozofisëpraktike, e kam bërë me qëllim që të nxjerr në shesh dallimin fundamental midis mësimitetik të tij dhe teorive etikë të pararendësve të tij, si edhe dallimin ndërmjet, p.sh. Kantitdhe Shopenhauerit. Me qenë se teoria etike e Kantit paraqet përmbysje në mendimin mbimoralen, ajo nuk e pranon atë që pararendësit e saj e kanë marrë si bazë për kuptimin emoralitetit. Kjo është e kuptueshme në bazë të theksimit të formulës së Kantit përzakonin moral, nëpërmjet të cilës shprehet vetëm një parim që e ka parasysh edhe arsyene njeriut të rëndomtë.
    • 17Historia e mendimit etik ka regjistruar edhe qëndrime të diferencuara dhe tëpapajtueshme reciprokisht, jo aq për atë se çka është objekt i etikës (?) dhe si të definohet(?), gjegjësisht jo aq për atë se çka është detyrë e saj (?) dhe si të përcaktohet (?), sapërgjigja në pyetjen se cilat janë idetë e saj qendrore (?). Pothuaj nuk ka snjë mësim osëdrejtim etik që nuk ka shtruar pyetje të tjera prej atyre që i kanë shtruar përfaqësuesit epikëpamjeve etikë të paraardhësve. Natyrisht, këtu mund të përmenden disa pikëpamjeetike përfaqësuese mbi atë që u tha më sipër. Platoni, p.sh. mendon se problemi qendror ietikës është ideja e të mirës, për Aristotelin kjo është eudaimonia, stoikët konsiderojnë sekjo është ataraksia, eutimia, ndërsa Benthami mendon se kjo është interesi. Te Kantiparim suprem i morales është imperativi kategorik. Iluministët anglezë e francezë eshohin këtë parim në të mirën e përgjithshme. Kjo vlen për të gjithë mendimtarët anglezëdhe francezë: Hutscheson (Haçsonin), Hume (Hjumin), Smith (Smithin), Helvetius(Helvetiusin) dhe Holbach (Holbahun).Për dallim nga mendimtarët e përmendur, Schleiermacher (Shlajermaher) e zhvillon njëteori të tillë etikë që qenien e moralitetit e shteron në bashkimin e natyrës dhe dijes. Sipastij, detyra etike qëndron në njohuritë e bashkimit të të parës dhe të të dytës. Në këtëmënyrë, mendimi moral i tij shfaqet si plotësim i të gjitha pikëpamjeve moralizuese, tëcilat e shohin në nocionin e morales vetëm nevojën e thjeshtë, pra atë që nuk ështëshfaqur ende, por atë që gjendet në mendime. Shembulli më përfaqësues për këtë ështëajo “duhet të” e Kantit, pra nuk është ende por duhet të ndodh, duke falënderuarimperativin kategorik, të cilat ia ka nënshtruar të gjitha. Ai e këshillon njeriun apo qeniene arsyeshme që të veprojë si njeri, për shkak të respektit ndaj zakonit moral. Këtu njihendallime tepër të mëdha midis mendimit etik të Schleiermarcherit dhe Kantit. Mësimit etiktë Kantit, karrshi atij të Schleiermacherit, i kundërvihen mendimtarët tjerë, p.sh. Herbartidhe Schopenhaueri. Ngjashëm me Schleiermacherin, detyrën e etikës e përcakton edheKraus (Krauz), i cili e vendos në qendër idenë e Zotit, në kuptimin intelektualist, tëelaboruar në mënyrë të detajuar në veprim ”Sistemi i mrekullive”, i cili është botuar më1910. Kjo vepër e lidh me punimet e Fichtes (Fihtes) dhe Schelling (Shelingut).Nga një pozicion qenësisht tjetër lëndën e etikës e përcakton Hartmani. Ai e shqyrtonkëtë në librin “Etika” (1926). Sipas tij, detyra e etikës ka të bëjë me kuptimin e esencës sëvlerave, të cilat i përkasin qenies ideale. Mendimet e tij mbi këtë temë ka vazhduar t’ishprehë edhe në veprën e mëvonshme “Problemi i qenies shpirtërore (1933).Për sa u tha më sipër mund të nxirret përfundimi se dallimet midis mësimeve dhe teorive,drejtimeve ose sistemeve etikë mbi detyrën e etikës janë dallime evidente. Ato janëshprehur jo vetëm në etikën tradicionale, por edhe në etikën bashkëkohore. Kjokushtëzohet nga një sërë faktorësh, para së gjithash nga ndryshimet e paparashikueshmenë mënyrën e jetës, gjykimit, veprimit dhe vlerësimit të njeriut. Në qoftë se abstraktohenkëto, një sërë pikëpamjesh mund të grupëzohen në tri grupe primare. Grupin e parë epërbëjnë ato mësime protagonistët e të cilave mendojnë se etika ka për detyrë primare qëtë analizojë qëndrimet dhe gjykimet e morales. Sipas tyre, ajo nuk interesohet për format“e kaluarën” dhe “të tashme” të bindjeve morale. Përkrahësit e kësaj detyre mendojnë seetika nuk ka nevojë të nxjerrë gjykime morale. Esenca e grupit të dytë përmblidhet nëmendimin se etika mund t’i përgjigjet qëllimit dhe përpjekjes së vet të vërtetë vetëm në
    • 18qoftë se e shpjegon kuptimin e jetës së njeriut dhe sjelljes e veprimit të drejtë ose jo tëdrejtë të tij. Sipas këtyre botëkuptimeve, analiza teorike e shprehur në kuptimin eteorizimit dhe klasifikimit të vrazhdët të koncepteve nuk ka kurrfarë qëllimi vetvetiu.Këtu, hulumtimet empirike kalojnë në teorinë e të ashtuquajturës etikë “absolute”. Më nëfund, grupin e tretë e përbëjnë ato mësime, përkrahësit e të cilave konsiderojnë se etikaështë shkencë sikur të gjitha shkencat tjera, se ajo, si e tillë, duhet të jetë e bazuar,kryesisht, si shkencë empirike. Sipas mendimit të tillë, detyra e etikës është studimi imoralit çfarë është dhe si është formuar e zhvilluar gjatë historisë njerëzore.Grupet e mësimeve të përmendura mbi detyrën e etikës bëhen objekt i kritikës së rreptë tëthemeluesve të përgjegjësisë etikë historike e planetare. Ato mund t’i nënshtrohenanalizës kritike edhe nga pozicioni i themeluesve të morales ekologjike dheepistemologjike. Gjithashtu, është e mundur të tregohen të arriturat dhe kufijtë, jo vetëmtë këtij korpusi të mësimeve, të cilët mund të shënohen edhe me mësime mikro-etike, poredhe të gjithë traditës etike, duke përfshirë edhe etikën e Kantit, për shkak tëpamundësisë së tyre që t’u përgjigjen nevojave dhe frymës së kohëve të reja.Këtyre qarqeve etike mund t’u bëhen vërejtje të mëdha. Në të vërtetë, një prej gabimevefundamentale të tyre qëndron në ikjen nga e vërteta se fenomeni moral ka natyrë shumëkomplekse, sikur edhe lënda dhe detyra e etikës. Ai ka jo vetëm premisa ontologjike,gnoseologjike dhe antropologjike, por edhe premisa historike, sociale, psikologjike,ekonomike dhe politike. Kjo, pa dyshim, tregon se vetëm ai mendim, cili mund tëpasqyrojë esencën e problemit që i respekton tërësinë sintetike të të gjitha komponentëvetë përmendura. Si i tillë, ai ndriçon me sukses p.sh. problemin e marrëdhënieve midisvlerave morale dhe vlerave të vërteta, normave morale dhe normave tjera, të cilat ikrijojnë zonat tjera të veçanta të ekzistimit dhe veprimit të njeriut. Kjo e inicion idenëmbi nevojën e qasjes interdisiplinare ndaj fenomenit moral. Në anën tjetër, etika nukmund ta ndriçojë abstrakten, siç e bën këtë p.sh. Sartri, me mësimin e tij mbi lirinëgjegjësisht vullnetin e lirë. Ai i vështron lirinë dhe vullnetin e lirë pavarësisht prejpremisave reale. Liria dhe vullneti i lirë janë çështje fundamentale etike. Gjithashtu,qenia e morales nuk mund të reduktohet në ekzistuesen. Ajo nuk të nxirren prejekzistuese, siç bëjnë hulumtimet shkencore-empirike. Ato, thjeshtë, e përshkruajnëmoralin, sepse në të e shohin formën e shoqërisë ose formën e vetëdijes shoqërore.Midis tri qasjeve etike të përmendura më sipër mbi lëndën dhe detyrën ekzistojnëdallime të mëdha. Ato përmblidhen në faktin se disa përfaqësues të tyre e vështrojnëetikën si refleks filozofik mbi moralen, ndërsa të tjetër mendojnë se ajo është një lloj ifilozofisë shkencore. Në të vërtetë, bëhet fjalë për ato qëndrime që janë tërësishtinkompaktibile midis tyre. Gabimet e të tjerëve dëshmohen në mënyrën më bindëse nëshembullin e dallimeve midis tyre dhe mendimtarëve etikë më të rëndësishëm, Kantit dheHartmanit. Ky i dyti e konsideron kuptimin e vlerës si kuptim qendror, në bazë të të cilite ngrit teorinë e tij, duke e shpallur atë si problem të pazgjidhur. Pamundësia epërcaktimit të vlerave buron nga kundërshtitë e brendshme të vetë teorisë etike. Këtëmendim e zhvillon Scheleri, i cili konfrontohet me zigorizmin formalist dhe apriorizminmendor të Kantit.
    • 19Formalizmi etik dallon qenësisht nga të gjitha pikëpamjet paraprake mbi moralen.Dallimi, para së gjithash, ka të bëjë me pyetjen: çka është problemi etik primar.Përgjigjen në këtë pyetje e jep Kanti, nëpërmjet pyetjes: çka duhet të bëj. Ky ështëproblemi krucial moral, i cili hyn në zonën e filozofisë praktike, gjegjësisht etikës. Derisaobjekt i mendjes së shëndoshë ka qenë njohja, veprimi moral ka qenë objekt i arsyespraktike. Derisa p.sh. në mësimit metafizik të Platonit qëndrojnë në lidhje të ngushtëidetë siç janë: Baras, Drejt dhe Bukur, te Kanti qëndrojnë E vërteta, E mira dhe Ebukura. Thënë më saktë, Platoni niset prej çështjeve etike dhe politike dhe shkon drejtçështjeve mbi qenien, dijen dhe të mirën, ndërsa Kanti niset nga arsyeja teorike dheshkon drejt arsyes praktike, ku zbulon se ajo “duhet të”, të cilën e kupton në kuptiminmoral.Nga këto shpjegime pa dyshim del se detyra e etikës është kurrizi ku thyhen dallimetmidis mësimeve dhe teorive, drejtimeve dhe sistemit. Duke iu falënderuar detyrëskrijohet një hulli e pakalueshme jo vetëm midis etikës dhe shkencës empiriko-sociale mbimoralin, por edhe midis pikëpamjeve të ndryshme morale. Etika, në raport me këtoshkenca, dëshmon epërsinë enorme me që fenomenin e moralit e vështron dhe e kuptonnë tërësinë e tij, për dalim nga shkencat që ia shtrojnë vetës detyrë përshkriminnjëdimensional. Pra, duke pasur parasysh lëndën dhe detyrën, etika dëshmon epërsi tëpatejkalueshme në raport me shkencat tjera praktike, si p.sh. pedagogjia, e drejta, politikaetj., sepse lënda e tyre është jashtë tyre, derisa etika e ka lëndën e saj në vetvete dhe sipjesë të veten.5Përcaktimi i lëndës dhe detyrës së etikës, formuluar nëpërmjet pyetjes: “çka dhe si duhettë veprohet”, shpreh mendimin që hyn thellë në qenien dhe esencën e saj. Pra, ajo insistonnë detyrën etike në atë formë dhe përmbajtje, të cilat e ngrisin mbi mekanizmin e kohës,pra kohës së matur me akrepat e orës. Forca e saj qëndron në anticipimin e asaj që ështëende e parealizuar, por është e mundur objektivisht, ndonëse e penguar subjektivisht. Kymendim, falë ingeniozitetit të vet, shfaqet në mënyrë plauzibile kur thekson se asnjëaspekt i morales nuk mund të kuptohet sinqerisht, nëse nuk respektohen mendimit antik,mendimi i Kantit dhe Blochovskit, në të cilën janë bazuar shpresa për dinjitet dhe krenarinjerëzore. Më në fund, etika është edhe teori që i ndriçon shtigjet e humanumit, duke unisur prej asaj “çka dhe si duhet të veprohet”, pa e humbur dinjitetin e vet filozofik.Prandaj. Vazhdimisht duhet t’i kthehemi mendimit antik, patosit të morales, por edhefilozofisë praktike të Kantit. Nevoja konstante që t’i kthehemi Kantit na e tërheq vërejtjense asnjë problem që imponohet në teoritë bashkëkohore meta-etike dhe meta-aksiologjikenuk mund të zgjidhet si duhet pa ndihmë e etikës së tij, në të cilën është shprehur nëkuptimin e plotë të fjalës qenia dhe kundërshtia e morales si morale. Në të kundërtën,pikëpamjet e ndryshme etike bashkëkohore përfundojnë në gracka dhe, si të tilla, mbetennën nivelin e mësimeve të Kantit ( në veprën “Metafizika e mrekullive”), të cilatparalajmërojnë nevojën e shqyrtimit të marrëdhënieve midis etikës dhe filozofisëjuridike. Në mendimin e tij mbi këto marrëdhënie gjenden elementet, në formërudimentare, historia e të cilave është më e gjatë se historia e mësimeve të Kantit. Ato5 Shih: Rasim Muminović,Ethos i ljudsko bivstvovanje-Moralno etičko otrežnjavanje, botim i Filozofskifaklultet u Tuzli,Tuzla l997, f.4lo
    • 20barten deri të Platoni dhe ndarja e tij e punëve në “shtetin e ardhshëm”. Natyrisht,filozofia praktike e Kantit është gjithmonë bashkëkohore, pavarësisht prejparalajmërimeve të kohës për probleme të reja. Në të mund të gjenden themelet përvështrimin e problematikës së morales edhe në kushtet e sotme të jetës dhe veprimit.Madje edhe baza ekologjike dhe gnoseologjike e etikës nuk mund ta anashkalojëfilozofinë morale të Kantit, filozofinë e jetës, në të cilën njeriu është imagjinuar si qëllimdhe jo si mjet për realizimin e qëllimeve. I patejkalueshëm është edhe mendimi iAristotelit mbi veprimin moral, i cili nuk ka mundur t’i pranojë mendimet para tij.2. Ndarja e etikësNuk është aspak e diskutueshme se morali është objekt i filozofisë praktike ose etikës. Aiështë alfa dhe omega e këtij mendimi disiplinar. Por, problematike mbetet çështja endarjes së etikës. Për të eliminuar këtë hamendësim është e nevojshme të kihet parasyshse ekziston vetëm një etikë. Sipas Aristotelit, ajo është pjesë përbërëse e filozofisëpraktike, të cilës i përkasin edhe ekonomia dhe politike. Pas Aristotelit, sinonim përetikën ose teorinë mbi moralin është filozofia praktike. Duke pasur parasysh domethëniene filozofisë praktike të Aristotelit dhe duke pasur parasysh domethënien etike pasAristotelit, është e tepërt të shtrohet çështja e ndarjes etike. Por, duhet të dihet se çkanënkupton ndarja e etikës. Në qoftë se mendohet në Aristotelin, atëherë është epaarsyeshme të bëhet ndarja e saj. Por, në qoftë se merret parasysh parimi suprem imoralitetit të ndonjë mendimtari ose drejtimi të mendimit etik për ndarje, atëherë etikamund të ndahet në disa drejtime ose teori. Në bazë të këtij kriteri, teoritë, orientimet osesistemet etike mund të ndahen në disa grupe.Grupin e parë e përbëjnë mësimet që mund të përfshijnë etikën përmbajtjesore oseteleogjike: (shih: Lënda dhe detyra e etikës). Ato nisen nga përmbajtja ose qëllimi iveprimit njerëzor. Çdo veprim mund të jetë i mirë ose i keq, varësisht prej faktit se a do tëshpie apo nuk do të shpie në realizimin e qëllimeve të njeriut. Atë e përbëjnë: hedonizmi,eudaimonizmi dhe utilitarizmi. Kjo etikë emërtohet shpesh edhe etikë e të mirave oseetikë heteronome. Të gjitha mësimet deri te Kanti konsiderohen si etikat e përmendura.Grupin e dytë të pikëpamjeve e përbën etika deontologjike ose etika e detyrës. Ajo ështëthemeluar nga Kanti. Për dallim nga i pari, Kanti e gjen prejardhjen e parimeve morale nearsyen praktike.Grupin e tretë të pikëpamjeve e përbën etika emocionale. Ajo shfaqet në mendiminbashkëkohor, themelues i të cilit është Max Scheler.Përveç ndarjes e teorive etike sipas botëkuptimeve të parimit suprem të moralitetit,ekziston edhe një kriter, i cili ka të bëjë me qasjen dhe qëllimin e kuptimit dhe shpjegimittë morales. Kështu, etika mund të ndahet në dy degë: teorike ose absolute dhe praktikeose normative. Kjo ndarje nuk është absolute, por relative. Etika teorike ose absolute kapër qëllim që ta kuptojë dhe ta shpjegojë moralin të tillë çfarë shfaqet jo vetëm në jetënpersonale të njeriut, por edhe në jetën praktike të tij, ndërsa etika praktike ose normativenuk ka për qëllim të shpjegojë botëkuptimet ekzistuese morale, por të formulojë dhe
    • 21argumentojë parimet dhe rregullat në bazë të të cilave duhet të udhëhiqemi në sjelljen dheveprimin tonë të përditshëm. Ndarjen e tillë e përfaqëson Vuko Paviçeviq6.Funksionin normativ të etikës e kundërshton ashpër pesimisti etik Schopenhauer. Atij ikundërvihet vendosmërisht Hartmani. Tiparin e pazëvendësueshëm të moralitetit ekonteston sociologu francez E. Durkheim (Dyrkem). Ai mendon se etika ka detyreparësore që të hulumtojë normat morale si fakte objektive. Sipas tij, moralitetit si realitetpërbëhet nga një tërësi rregullash pas të cilave qëndron ndonjë autoritet social, i cili iimponon ato, e garanton zbatimin e tyre në vepër dhe e sanksionon atë që nuk i respektondhe nuk i zbaton.6 Shih:Vuko Pavićević,Osnovi etike,BIGZ,Beograd l974, f.l6 e tutje.
    • 22PJESA E DYTËKAPITULLI I PARËMORALI, E DREJTA DHE RELIGJIONIa. Nocioni i moralitNocionet ethos (gr. vendlindje) apo ethikos (gr. Moral) dhe moralis (lat. zakon) i kanëpërdorur të parët helenët dhe latinët. Prej atëherë e deri më sot këto nocione i hasim jovetëm në teori, por edhe në jetën praktike. Me to, në rend të parë, shërbehet etikë, poredhe shkencat e ndryshme social-empirike (psikologjia, sociologjia, etnologjia,antropologjia etj.). Natyrisht, ka teoricienë të profileve të ndryshme që nocionin moral epërdorin në kuptimin e tij vlerësues neutral. Me ndihmën e tij, ata tregojnë cilësitë enjeriut si individ në një periudhë të caktuar kohore, gjegjësisht në një epokë historike.Edhe të dytët mendojnë se morali nuk ka karakter neutral. Ky mendim nuk mund tëpranohet, për shkak se morali e ka masën e vet vlerësuese. Të dyja këto qëndrime hasentë eticistët dhe shkencëtarët, sidomos te psikologët dhe sociologët. Pavarësisht prejgjykimeve të tilla, është e domosdoshme të kihet në mendje se tema e moralit sot ështëmë aktuale dhe më domethënëse se kurrë. Me fjalë të tjera, morali është aq tradicional saedhe problemi etik shkencor bashkëkohor. Ai nuk mund ta humbë aktualitetin dhedomethënien e vet, çfarëdo që të jenë ndryshimet sociale, politikë, ekonomike dhendryshimet tjera në shoqëri. Kjo vlen edhe për mendimin mbi moralin. Këtu shpie gjithëhistoria e mendimit etik, duke filluar që nga sofistët dhe Sokrati, te Platoni e mendimtarëttjerë analitikë të kohës së re, e deri te mendimtarët etikë bashkëkohorë, por edhe temendimtarët që nuk e kanë objekt moralin, por mendimet e tyre prekin thellë në sferën efilozofisë praktike, sikur edhe ata që, ndryshe prek imperativit kategorik të Kantit, evendosin në qendër imperativin e ekzistimit, gjë që shprehet sidomos në etikën historikedhe përgjegjësinë solidare të Jonas-it, e cila e shtron çështjen provokuese se si të ruhetlloji njerëzor, në kushte të veprimit planetar të shkencës e teknikës, arsyes profitabile efunksionale, me të gjitha pasojat për të cilat as nuk jemi të vetëdijshëm (?) dhe etikës sëbashkësisë universale komunikatave të Apel-it. Gjithë kjo dëshmon faktin epadiskutueshëm se civilizimi bashkëkohor dhe të gjitha vlerat e tij gjenden në krize tëthellë morale. Për këtë arsye, ajo është bërë objekt shqyrtimi dhe dialogu midisshkencëtarëve të profileve të ndryshme. Natyrisht, kjo nuk do të thotë se morali nuk kaqenë edhe më parë objekt i hulumtimeve shkencore. Kjo ka ndodhur qysh në mendimet ekohës së re, të cilat e kanë përpunuar idealin shkencor. Me gjithë vështrimet solideshkencore, nuk mund të pranohet mendimi sipas të cilit pyetja “çka është morale” mundtë zgjidhet në bazë të njohurive empirike apo, më mirë të themi, në bazë të përshkrimevetë asaj që njerëzit e kanë konsideruar me shekuj si morale. Gjithashtu, është e drejtë tëhidhet poshtë mendimi i Shopenhauerit, sipas të cilit i vetmi kriter i moralitetit është“mëshira”.Morali në qenien e tij paraqet një formë specifike të praktikës njerëzore, pra formë eveprimit te njeriut apo e marrëdhënies praktike të njeriut ndaj njerëzve tjerë dhe ndaj
    • 23vetvetes. Kjo pikëpamje është, përveç tjerash, në pajtim me mendimin klasik gjerman qëka i ka dhënë rëndësi veprimit, por e ka vendosur atë vetëm në mendime dhe jo edhe mejetën praktike dhe konkrete, për ç‘ arsye, ky mendim ka hasur në kundërshti tëpazgjidhshme. Pa i kushtuar rëndësi praktikës specifike njerëzore, pra marrëdhënievepraktike të veprimit, nuk mund të ketë pasqyrë të plotë mbi esencën e moralit. Rëndësia epraktikës së tillë buron nga fakti se objekti dhe subjekti i moralit është një. Vetëm në këtëmënyrë hiqen të gjitha dilemat rreth kuptimit të moralit. Këtë e bën të dukshmeveçanërisht praktika morale, e cila është alfa dhe omega e moralit. Historia e deritashme ezhvillimit të etikës ka treguar se teoritë etike e kanë anashkaluar praktikën morale. Përkëtë arsye janë shfaqur pikëpamje të njëanshme ose sipërfaqësore të vështrimit të qeniesreale të këtij simboli të ekzistencës njerëzore. Përpjekjet e para të pasqyrimit të esencëssë moralitetit janë shfaqur qysh në periudhën e mendimit antropologjik grek, te sofistëtdhe Sokrati, ndonëse qëndrimet e tyre ishin të ngarkuara me njëanshmëri të ndryshme,p.sh me relativizmin subjektivist, te sofistët, dhe intelektualizmin e pastër, te Sokrati.Përkundër këtyre karakteristikave, mendimet e kohës së re kanë marrë prej tyre idetëkuptimore mbi moralin.Ekzistojnë dallime ndërmjet etikës dhe shkencave social-empirike lidhur me problemin emorales. Ajo shprehet në themelimin e saj. Shkencëtari niset nga tezat se forma përkatëseduhet të krijohet në bazë të karakterit të marrëdhënieve sociale. Për eticistët kjo nuk ështërelevante. Natyrisht, çështja në të cilën themelohet morali bëhet pikënisje e teorive tëndryshme etike. Kjo shihet në gjithë historinë e mendimit etik. Duke e pasur parasyshkëtë, mund të veçohen së paku dy grupe të pikëpamjeve: grupi i parë insiston nëbazueshmërinë racionalistike të moralit, kurse grupi i dytë i mendimeve e shehbazueshmërinë e moralit në përvojën empirike. Grupin e parë e përbëjnë pikëpamjet ePlatonit, stoikëve, Spinozës, Lajbnicit, Kantit dhe Fihtes, midis të cilëve ekzistojnëdallime të mëdha. Grupin e dytë e përbëjnë mendimet e kirenaistëve, Aristotelit, Epikurit,Lukrecit dhe eticistëve të kohës së re: Llokut, Hjumit, Benthamit, Millit, etj. Në rastin eparë, p.sh. në teorinë e Platonit moralja e arrin ekzistencën e mbindjenjës, pra idesë të sëmirës, ndërsa te Stoikët koncepti i morales buron prej natyrës dhe jo prej përvojës sëkaluar. Ata përpiqen të bashkojnë natyrën dhe mendjen.Përveç bazueshmërisë racionale të morales ekziston edhe bazueshmëria empirike. Ajoarrin kulmin e saj te mendimi antik dhe etika e Aristotelit. Për të është morale “masa”,“ambienti real” , pra ajo gjendet midis dy skajshmërive, midis dy kundërshtive, pra midis“tepër të voglës” dhe “tepër të madhes”. Pra, çdo shkathtësi ka masën reale. Si e tillë, ajoparaqet linjën e fatit të jetës, përvetësimin me sukses të dy skajshmërive. Këtu përfshihetqenia e bazës empirike të Aristotelit mbi moralin. Mendimi i tij është ngritur mbikonceptet empirike antike ( kirenaistëve, Epikurit dhe skepticistëve). Kjo pasqyrohet tekonstatimi i Aristotelit se moraliteti i plotë, pra shkathtësia etike, manifestohet në formëtë masës dhe veprimit. Me këtë qëndrim Aristoteli tërheq vërejtjen se mendimetparaprake përshkëmbehen në njërën prej pyetjeve kardinale: A është primare eshkathtësisë qëllimi apo vepra, meqë ajo përbëhet si nga e para ashtu edhe nga e dyta.Mësimi empirik mbi moralin është i pranishëm jo vetëm te mendimtarët antikë, por edhete eticistët anglezë të shekujve 17, 18 dhe 19. Ekzistojnë dallime jo vetëm te të parët, por
    • 24ato janë të shprehura edhe te të dytët. Secili prej tyre ose i hedh diçka paraardhësit, ose eplotëson atë. Disa prej këtyre mendimtarëve, qoftë të antikës apo të kohës së re, e kanëfiksuar rëndësinë e pedagogjisë si premisë të rëndësishme të moralitetit. Eticistët anglezë,të cilët e kanë përpunuar mësimin empirik, burimin e moralit e shohin në përvojë. Mëenergjikët në këtë pikëpamje janë Lloku dhe Hjumi. Qëndrimin e tij mbi moralen Lloku efillon me një pyetje tepër të ashpër: “A ekzistojnë idetë e lindura apo jo?”. Përgjigja ështënegative. Kështu ai kundërshton ashpër teorinë teologjike të moralit, sipas të cilës moraliapo ligji moral është i lindur bashkë me njeriun. Mësimi i tij dhe i disa eticistëve tjerëanglezë, në rend të parë Hjumit, si edhe mësimet e eticistëve të mëvonshëm anglezë,sidomos, Benthamit deh Millit, tregojnë se ata janë kundërshtarë të ashpër të etikëskishtare, etiko-teologjisë. Idetë e tilla janë të pranishme janë të pranishme edhe te mësimii Shaftesbarievit. Pikëpamjet e tyre dallojnë qenësisht nga p.sh. mësimet racionalistike tëPlatonit, të cilat problemin e të mirës dhe shkathtësisë e shohin si diçka të lindur nënatyrën njerëzore.Eticistët që problemin e morales e shohin me përvojë, apo që mësimin e tyre e zhvillojnëmbi bazat empirike të moralitetit, pajtohen se etikja nuk lind nga mendja por nga përvojae njeriut. Ndryshe prej kësaj, Kanti e sheh burimin e moralitetit në mendje (arsye). Ai, nëetikën e tij të nevojës, gjegjësisht në mësimin mbi detyrimin dhe imperativin moral, nisetnga njeriu si qenie morale. Në të vërtetë, sipas tij moraliteti paraqet përcaktimin e vetëmtë mundshëm të njeriut. Kësaj pikëpamjeje i kundërvihet ashpër teoria mbi moralitetiempirik deskriptiv. Me përcaktimin e morales si “negativitet të pastër”, mësimi etik i tijnuk pajtohet me atë që është. Ai fillon dhe përfundon në mendje. Mësimi i tillë e mendonmoralitetin çfarë do të duhej të ishte, por i mungon bartësi i tij real. Sipas Kantit, realitetiekzistues nuk ofron atë që “atë që duhet të”. Ajo dhe subjekti i saj nuk ekzistojnë ende,por ekzistojnë vetëm në mendje. Këtu qëndron gjithë problemi i moralitetit. Atë ështëpërpjekur ta zgjidhë gjithë mendimi i para Kantit, por sipas Kantit nuk ka arritur sukses.Për të pasqyruar qoftë pjesërisht këtë mossukses është e domosdoshme që shkurtimisht tëparaqiten konturat e mësimit të Kantit mbi moralitetin, i cili do të hasë në reaksione tëshumta negative dhe kritike, në radhë të parë të Hegelit, i cili e zhvillon mësimin mbimbështetjen pozitive të moralitetit. Në të vërtetë, Kanti i shpjegon racionalisht ose i hedhtri idetë rregullative, idetë mbi mendjen nga “mendja e shëndoshë” i ka bartur në zonën e“mendjes praktike”, duke dëshmuar pafuqinë e mendjes spekulative dhe teorike mbi këtoide (pavdekshmëria e shpirtit, ekzistimi i Zotit dhe liria). Sipas këtij mësimi, premisëfundamentale e moralit është liria, gjegjësisht parim suprem i moralitetit është vullneti ilirë. Ky parim është postulat i domosdoshëm i arsyes praktike që paraqet fazënpërfundimtare të gjithë sistemit mendor, me ndihmën e të cilit fitojnë ekzistencën dherealitetin e tyre objektiv postulat etj.Meqenëse në moralitet pasqyrohet qenia e qenies njerëzore, Kanti e ndërton një sistem tëtillë ektik që mbështet në kërkesën se moraliteti e ka shkakun e vet aprioristik në mendjedhe prandaj duhet të respektohet zakoni moral. Në bazë të kësaj, themeluesi i etikës sënevojës, detyrës dhe zakonit, konsideron se çdo veprim i kryer ka vlerë morale në qoftëse është kryer për shkak të detyrës dhe jo vetëm në pajtim me detyrën. Pra, qeniamendore i nënshtrohet vetëm ligjeve të cilat i vendos ajo vetë. Ky mendim paraqet
    • 25boshtin, në të cilin përmblidhet i gjithë sistemi etik i Kantit dhe rreth të cilit sillet dhe nuklargohet asnjëherë.Në bazë të parimit suprem të mësimeve të tij, Kanti e kupton moralin jo në kuptimin sesi ta bëjmë vetën të lumtur, por në kuptimin se si të bëhemi të denjë për fat. Mendimi i tijparaqet një risi të rëndësishme, kthimin në zhvillimin e mendimit etik historik apo, mësaktë, paralajmëron definimin e mësimit krejtësisht të ri mbi moralin. Ai do të jetëantipod i të gjitha teorive, drejtimeve dhe sistemeve etike të deriatëhershme.Parimi suprem i Kantit mbi moralitetin është vullneti apo autonomia e dëshirës. Me këtëparim, Kanti transcendon mendimin përcaktues dhe çdo mendim tjetër mbi lirinë tëstoikëve dhe Spinozës. Në kundërshtim me këto mendime, Kanti e kupton vullnetin sifakt aprioristik dhe si themel, burim dhe mundësi morale. Në bazë të kësaj, ky mendimtarzbulon lajthitjen e të gjitha mësimeve etike paraprake. Ajo është e shumëllojshme (errormultiplex), por edhe një e vërtetë (Veritas una): qenia mendore i nënshtrohet ligjit moral icili është i pacenueshëm. Ky ligj vlen për njeriun jo për shkak të rezultateve dhepërfitimit, por për shkak se është thellësisht njerëzor dhe ka lindur në ne, si dhe për shkakse jep ndjenjën e madhësisë së brendshme, krenarisë e cila është mbi gjithçka që mund tëketë vlerë. Pra, moralja, si veprim i cili është i domosdoshëm dhe i gjithëvlershëm, buronnga nevoja, interesi, prirjet dhe dëshira dhe përmbajtjet tjera empirike. Përkundrazi, ajoështë emanacion i vendimeve të vullnetshme të cilat e kanë qëllim vetë njeriun. Njeriu, siqënie mendore e morale, karakterizohet për vetëdijen mbi obligimin. Atë e posedonvetëm ai vullnet që është i përcaktuar me parimet mendore. Bëhet fjalë për parimetaprioristike të veprimit. Ato nuk paraqesin asnjë qëllim konkret por, përkundrazi,përcaktojnë kushtet në të cilat njeriu mund të jetë qëllim për vetveten e tij. Pikëpamja etillë tregon kthimin radikal në raport me mendimin paraprak mbi moralin. Në të moralivaret nga aftësitë për përcaktimin e kushteve të veprimit në pajtim me ligjin moral. Këtokushte mundësojnë që liria e çdo individi të mund të ekzistojë bashkë me lirinë e të gjithënjerëzve të tjerë. Arsyeja praktike bazohet në arsyen mendore dhe kurrsesi në kërkesën,lakminë dhe dëshirën.Nuk është vështirë të hetohet se specifika e mësimit të Kantit ka të bëjë me atë se esencae moralit gjendet në autonominë e subjektit të veprimtarisë praktike. Subjekti i ligjitmoral nuk është ndonjë qenie e arsyeshme, por është vetë njeriu. Në këtë mënyrë, kantishtron një prej pyetjeve më të rëndësishme që është bërë objekt i shqyrtimeve, dialogëvedhe përgjigjeve të ndryshme, që e përbëjnë shtyllën e teorisë etiko-teologjike oseteologjike mbi moralin. Bëhet fjalë për marrëdhëniet midis religjionit dhe moralit. Kanti etrajton këtë çështje në veprën “Religjioni në kufijtë e mendjes së shëndoshë”, e cilabazohet në arsyen kritike dhe praktike. Në këtë vepër Kanti përpiqet të shpjegojëqëndrimet se moralit nuk i nevojite ndonjë qenie tjetër që qëndron mbi njeriun, nëmënyrë që t’ia mësojë obligimet etike. Përkundër besimit të tillë, Kanti nuk ka mundur tëlirohet nga etiko-teologjia, përkatësisht nga teoria kristiane mbi moralin. Për këtë arsye,mund të thuhet se imperativi kategorik i tij është reduktuar në Zotin. Kjo shihet nëmendimet e Kantit të vjetër, sipas të cilave në arsyen morale-praktike, ndodhet imperativikategorik, i cili te të gjitha obligimet e njeriut pasqyrohet si mësim i Zotit. Kybotëkuptim, i shprehur në veprën “Religjioni në kufijtë e mendjes së shëndoshë”, pa
    • 26dyshim tregon përkuljen e Kantit dhe marrëdhënien e tij ambivalente ndaj Zotit dheimperativit kategorik.Ndryshe nga eticistët, psikologët dhe sociologët ofrojnë definicionin deskrepitiv tëmoralit. Ata e përshkruajnë moralin të tillë çfarë është në bazë të fakteve të grumbulluara,pa depërtuar në qenien e asaj që duhet të jetë për të cilën nuk dimë se çfarë do të jetë. Nëkundërshtim me këtë, etikës i intereson ai moral çfarë duhet të jetë. Shkencëtarët iamarrin etikës funskionin e saj normativ, gjë që është e palejueshme. Këtu shihet dallimiprimar midis etikës dhe shkencave socialo-empirike mbi moralin. Etika tregon rrugëtpraktike të arritjes së humanumit dhe krenarisë njerëzore.Ekzistojnë dallime jo vetëm midis etikës dhe shkencave, por edhe brenda vetë drejtimevemësimeve dhe sistemeve të ndryshme etike, varësisht nga kriteri kulmor prej të cilit nisennë kuptimin dhe shpjegimin e moralitetit. Varësisht prej kësaj duhet të përmend dallimete patejkalueshme midis mësimit metafizik të Platonit, i cili niset nga ideja e të mirës,etikës së Aristotelit, në të cilën vendi i vetëm dhe qëndror i jepet eudaimunisë, fatit, siedhe qëndrimeve utilaristike të Benthamit dhe Millit, në të cilat dominon “llogariamorale”, ose etika imperative e Kantit, në të cilën dominojnë tri parime fundamentale-nevoja , obligimi dhe ligji, ose mësimet morale të Shlajermaferit, në të cilat moraljakuptohet si veprim reciprok i natyrës dhe mendjes dhe, më në fund, mëshirës si parimsuprem i mësimeve të Shopenhauerit. Në të gjitha këto teori bëhet fjalë për kuptime dheshpjegime diametralisht të kundërta të esencës së morales. Ato përpiqen të dëshmojnë senë parimin suprem nga i cili nisen, përfshihet zona e morales në tërësi. Por, në qoftë sevështrimet mbi moralin përfundojnë vetëm në një kriter ose në njërin prej këtyrekritereve, atëherë qenia e morales është e përcaktuar shumë ngushtë. Kjo është premisëpër mundësinë e kritikës së arsyeshme. Ndryshe prej kësaj, mundësia e vendosjes sëmorales dhe zbulimit të qenies së saj, qëndron në vetëdije, detyrë dhe vullnet të veprimitmoral të subjektit.Morali ka në vete norma, rregulla, ideale dhe vështrime të caktuara, sipas të cilave njeriue rregullon sjelljen e vetë, i orienton veprimet e veta dhe i vlerëson ose cilëson sjelljetdhe veprimet e veta dhe të të tjerëve. Raporti i njeriut ndaj vetvetes dhe ndaj të tjerëvereflektohet ne mënyra të ndryshme dhe varet nga faktorë të shumë – sociale, ekonomik,kulturor, politikë, etj. Duke pasur parasysh këtë, mund të thuhet se moralja duhet të ketëgjithnjë në vete atë “duhet të”, e cila është oponencë e asaj që është. Thënë ndryshe,morali i bazuar në idealet e humanizmit dhe dinjitetit njerëzor i kundërvihet energjikishtgjithë qenësisë ekzistuese jo mendore. Në të pasqyrohet më së miri konflikti i përhershëmndërmjet idealit dhe realitetit. Për këtë tërheq vërejtjen e gjithë historia e sotme, si burim iideve dhe akteve. Morali i perceptuar kështu dallon bindshëm nga morali me të cilinshprehet realiteti ekzistues i shoqërisë, pra moralit që përshtatet me vlerat dhe normatekzistuese juridike. Morali që e shpreh krizën e shoqërisë dhe normat e saj juridike ehumb kuptimin e vet autentik. Etika e kundërshton këtë, sepse qenia e vërtetë e moralitekziston në oponencën e gjithçkaje që është kundër humanumit dhe dinjitetit njerëzor.Nga ky aspekt mund të flitet mbi ekzistimin e formave të ndryshme të moralit, të cilatjanë formuar gjatë historisë së shoqërisë njerëzore. Duke pasur parasysh këtë, mund të
    • 27flitet për moralin në kohën e vjetër, për moralin në kohën e re dhe për moralin nëshoqërinë bashkëkohore. Midis tyre ekzistojnë dallime formale dhe përmbajtjesore.Duke abstrahuar dallimet ndërmjet formave të ndryshme historike të moralit, duhet tëkemi në mendje se morali ekziston në lidhje të drejtpërdrejtë me religjionin. Kjo mund tëvërehet lehtë me një analizë të teorive të ndryshme etike, protagonistët e të cilëve kanëvënë në lidhshmëri këto dy simbole të ekzistencës së njeriut. Natyrisht, ka pasur edhemendimtarë që e kan kontestuar këtë lidhje, duke u përpjekur të tregojnë se moraliekziston plotësisht në mënyrë të pavarur nga religjioni dhe se religjioni vetëm sa edëmton dhe kurrsesi nuk e ndihmon moralin. Ky mendim është i shprehur sidomos te disaeticistë francezë të iluminizmit dhe te disa mendimtarë anglezë.Para mendimit etik është shtruar edhe një problem shumë i rëndësishëm. Ai ka të bëjë meburimin e moralit. Për shkak të këtij problemi janë zhvilluar shumë polemika dhe janëdhënë përgjigje kontradiktore dhe kontroverse. Janë shprehur edhe koncepte të ndryshme,kundërshtuese reciprokisht, të cilat mund të ndahen në tri grupe të mëdha. Grupin e parëe përbëjnë konceptet teonome në variante të ndryshme, grupin e dytë e përfaqësojnëmësimet teleologjike, ndërs grupin e tretë e përbëjnë mendimet që i shqyrtojnë raportetmidis veprimit të subjektit dhe autonimisë së vullnetit të tij. Përfaqësuesit e mësimeve tëgrupit të parë nisen nga teza se morali buron nga religjioni. Thënë ndryshe, po të mosishte religjioni nuk do të kishte as moral. Ndryshe prej grupit të parë, grupi i dyta dhegrupi i tretë i shohin aftësitë e qenies njerëzore si burim të moralitetit. Mësimet e tyremund të klasifikohen sipas kritereve të këtyre aftësive. Njëra palë nisen nga arsyeja,prandaj pikëpamjet e tyre konsiderohen racionale, ndërsa pala tjetër niset nga emocionet,kështu që mësimet e tyre quhen emocionale. Në mendimet e grupit të fundit shfaqet edhenjë variant i veçantë, i cili e vë në qendër të veprimit personalitetin, prandaj mësimet etyre janë quajtur personalistike. Një lloj i veçantë i mendimit e vështron si burim tëmoralitetit në tiparet e vullnetit. Një prej varianteve të tij është mësimi voluntaristik. Këtijvarianti i përket mendimi i Shopenhauerit, sipas të cilit bota është “vullnet dhe shfaqje”.Variantin e dytë të këtij mendimi e përfaqëson teoria e Niçes mbi “vullnetin dhe forcën”.Nga shumësia e mendimeve të ndryshme etike del botëkuptimi racionalistik, i cili ivështron në mënyrë kritike mendimet që e nxjerrin moralin nga shembulli i realitetitempirik. Sipas këtij mendimi, morali dhe të gjitha tiparet e tij e kanë prejardhjen nëarsyen plotësisht apriori, e cila nuk mund të fitohet me abstrahimin prej cilave do njohuriempirike dhe për çfarëdo njohurish të rastit.Kjo pikëpamje radikale i hedh poshtë të gjitha mendimet që si burimin e moralit,moralitetit, e shohin në ndjeshmëri, interes, prirje, natyralistet, etj. Ky mendim e shehapriori në mendje themel të moralit, moralitetit. Atë e konteston Kanti, për të cilin kapengesa midis ndjesive e mendjes, natyrales (jonjerëzores e njerëzores) e arsyes, ku kjo efundit është sinonim i moralitetit. Me gjithë epërsinë e tij në raport me të gjitha mësimetparaprake, sepse problemin e ka mbështetur në themele plotësisht të reja, ky mendim nukka arritur të tregojë me sukses rrugët e zbulimit yë ideve të moralitetit, por ështëngatërruar me shumë kundërshti.
    • 28Qysh ne fillimet e para të tij, mendimi etik është ndeshur me pyetjen se a duhet tëkërkohen parimet e moralit në njohjen e natyrës njerëzore. Për këtë arsye, jepet përgjigjekontradiktore. Ato mund të ndahen në disa grupe. Grupit të parë i përkasin ato përgjigjesipas të cilave parimi moral qëndron në natyrën e njeriut. Përgjigje të tilla kanë dhënëRausseau (Ruso) dhe Schopenhauer (Shopenhaueri). Ky i fundit i ka hedhur poshtëenergjikisht mendimet që parimin e moralitetit e kërkojnë në fat, kënaqësi, interes, dobiose në nevojë, obligim dhe kod moral. Ai, p.sh. thekson se ndjenja vetjake, interesivetjak, i përzier me veprim, i ka këto përfundime: veprimi çlirohet nga tipari më irëndësishëm i etikës - mëshira. Grupin e dytë e përbëjnë ato përgjigje që e përfaqësojnëetikën e “të mirës” apo etikën teleologjike, pra etikën e qëllimit, objektivit. Përfaqësuesite saj e kërkojnë qenien e morales në dije, fat, shkathtësi, kënaqësi trupore, kënaqësishpirtërore, dobi, egoizëm, interes, etj. Grupin e tretë, i cili dallon dukshëm nga dy fruperparaprake, e përfaqësojnë mësimet e Kantit dhe Fihtes. Kanti, të cilin e ndjek Fihte,mendon se parimet morale nuk mund të mbështeten në specifikat e natyrës njerëzore, porekzistojnë për vetveten apriori, prej të cilave nxirren rregulla praktike që vlejnë përnatyrën njerëzore.Kanti dëshiron të dëshmojë mundësinë e ekzistimit të parimeve të domosdoshmeuniversale, gjegjësisht parimeve absolute në fuqi. Kjo shfaqet në qëndrimin e tij: “veproashtu që maksima e veprimit tënd të jetë ligj i përgjithshëm”. Burimi i këtyre parimeve,konsideron Kanti, duhet të kërkohen në aprioren dhe formalen që ka të bëjë me mendjen,pavarësisht prej çfarëdo përvoje. Me këtë kërkesë përpiqet të transcendojë çdo etikëpërmbajtjesore. Më në fund, përgjigjen në pyetjen esenciale të moralit e ofron etiko-teologjia. Sipas saj, parimet e moralit qëndrojnë jo në natyrën e njeriut dhe jo në mendje,por në religjion.Të gjitha përgjigjeve të përmendura mund t’u drejtohen vërejtje të ashpra, para sëgjithash për shkak se esenca e moralit gjendet në tërësi të pandashme të gjykimit, tiparavetë vullnetit ose moralit me ndjenja, vlerësimeve dhe vlerësimeve morale. Nga pozicioni ipikëpamjeves së tillë mund të ndodh përcaktimi i njënshëm, tepër i ngushtë dhe abstrakt imoralit, gjegjësisht moralitetit. Ky përcaktim e përcjell gjithë mendimin etik historik.Ajo që i karakterizon mësimet para Kantit shprehet në konstatimin se qenia morale ështëe fshehtë, prandaj kjo pyetje është e gërshetuar në dërdëllitjet teorike, të cilës parimiontologjik që dëshiron ta formësojë dashjen etike ia bën të pamundur parashtrimin eçështjeve siç është çështjes e etikës. Kështu ndodh me mësimin e Spinozës, sipas të cilitproblemi etik është i mishëruar në përcaktimet e cilësove, faktorëve dhe prirjeve natyrore,gjegjësisht në atë që shprehet në formë të arritjeve ekzistuese, ndjesive ose ndjenjave.Kjo paraqet tiparin qenësor të eticistëve anglezë, pikë së pari të Shaftsberit, Hačsonit,Hjumit e të tjerëve.Në të gjitha këto mendime dhe në të tjera qëndron një “duhet të” e cila kundërshton atëqeë është duke paralajmëruar nevojën e hulumtimit për atë që nuk është. Pikëpamjeve tëtilla, si edhe atyre të traditës analitike, sipas të cilës natyra nxitëse e njeriut jo vetëm qëështë masë por edhe norma më e lartë e veprimit moral që vjen në shprehje sidomos në
    • 29shkollën e kirenaikës, themeluesi i së cilës Aristidi identifikon prirjet dhe ndjenjat, ikundërshton ashpër themeluesi i etikës autonome, Kanti, mësimi i të cilës nisi ngaracionalja ose baza e arsyeshme e moralitetit. Sipas tij nevoja gjegjësisht liria paraqetburimin dhe themelin e moralitetit. Në mendimin e tij moraliteti është oponencë e çdorasti konkret empirik. Atë e kritikon ashpër dhe e refuzon energjikisht Hegeli, te i cilibëhet fjalë për themelimin pozitiv të moralitetit, në kacafytje kritike me çdo pozicionmoral, duke theksuar se subjektiviteti moral duhet të hidhet ashtu që të bëhet objektiv.Kjo kritikë bazohet në distinkcionin midis moralit dhe moralitetit. Ky distinkcionkorrespondon me dallimin midis zakonit dhe moralitetit. Ajo qëndron mbi kornizën e“moralit natyror” te grekët dhe moralit të reflektuar më vonë. Qenia e kritikës së saj ndajmoralitetit dhe vetëdijes përmblidhet në recepcionin kritik të qëndrimit të Protagorës mbinjeriun si masë për të gjitha çështjet.Përveç kësaj, dallimi ndërmjet etikës dhe shkencës qëndron edhe ne faktin se shkencaështë e prirur të arsyetojë dhe të mbrojë normat ekzistuese juridike dhe marrëdhënietshoqërore, kështu që bëhet shërbëtore e politikave të caktuara, ndërsa etika ështëgjithmonë inkompatibile me politikën. Çdo shkencë e konsideron moralin si pronë tëndërmarrjeve të veta hulumtuese dhe se ajo është i vetmi faktor meritor dhe legjitim që tëjapë përgjigje në pyetjen çka është morali. Këtë të drejtë e kanë në mënyrë të barabartëpsikologjia, sociologjia, shkenca juridike etj. Së këndejmi buron larushia e kuptimit dhekonceptimit të moralit dhe esencës së tij. Natyrisht, çdo përpjekje për krijimin e pasqyrëssë plotë mbi moralin nga ana e cilësdo shkencë shoqërore historike, madje edhe tërespektoj, koncentrojë dhe konfrontojë rezultatet e shkencave të tjera midis të cilaveekziston kongenialitet, përfundon pa sukses. Mossuksesi bëhet më i shprehur në qoftë seshkenca e caktuar nuk ka kurrfarë lidhje me etikën ose praktikën filozofike. Nga anatjetër, asnjëra prej këtyre shkencave nuk mund ta luajë rolin e censorit suprem ndajrezultateve të shkencave të ngjashme ose identike. Midis tyre duhet të ketë marrëdhëniekontinuitive komunikimi dhe informacioni. Vetëm me këtë parakusht dhe membështetjen e filozofisë ato mund të arrijnë deri te morali ekzistues. Definicioninjëdimensional i moralit, sikur ai sociologjik, nuk mund të jetë definicion gjithëpërfshirësdhe universal. Arsyeja për këtë qëndron në faktin se cilado shkencë jep definicionin e sajpër moralin e tillë qfarë është, ndërsa gjithë ajo që është i ekspozohet ndryshimevehistorike. Për dallim nga përshkrimi i njëanshëm i moralit, i cili është karakteristikë e çdoshkencëtari, eticisti niset nga fakti se morali paraqet njërin prej simboleve të ekzistencësdhe veprimit të njeriut. Hartmani do të thoshte se morali është një prej regjioneve tëqenies shpirtërore.Për dallim nga shkenca, e cila kaherë ka hequr dorë nga intenca e saj primare – kureshtjateorike – të cilën e kundërshton Uajceker, etika, si mendim filozofik mbi moralin,qëndron mbi çdo formë të pozitivitetit.Morali është fenomen historik. Gjatë historisë së vet ai ka ndryshuar . Ky transformimështë manifestuar aq sa kanë qenë të përshtatshme rrethanat sociale, ekonomike, politike,kulturore etj. Ndryshimi është bërë si në aspektin kuptimor ashtu edhe në aspektinpërmbajtjesor. Pra, ai është kushtëzuar në mënyrë multidimensionale. Natyrisht, nukekziton moral i pastër çfarë e ka rekomanduar etika e Kantit. I varet nga interesat e
    • 30përditshme të ideologjisë si kompleks i paraqitjeve që shprehin dhe e arsyetojnëshoqërinë ekzistuese. Por, etika si etikë, e cila bazohet në atë “duhet të”, qëndron nëkonflikt të përhershëm me normat ekzistuese të sjelljes dhe veprimit. Shembulli më i mirëpër këtë është mësimi i Kantit për nevojën. Në të vërtetë, imperativi Kategorik i Kantit“vepro ashtu që maksima e veprimit tënd të mund të jetë gjithmonë parim i ligjshmërisësë përgjithshme” nuk mund të realizohet në një shoqëri me plot kundërshti. Pra veprimi ipunëtorëve dhe ndërmarrësit nuk mund të bëhet parim i ligjshmërisë së përgjithshme. Ajoqë është maksimë e veprimit të të parit nuk mund të jetë maksime e veprimit të të dytit.Koncepti i Kantit mbi moralin mund të realizohet vetëm në bashkësinë ideale planetare, ecila nuk do të njohë dallime shoqërore midis njerëzve.Morali nuk mund të mendohet pa rregulla dhe dispozita të caktuara. Përveç këtyreekzistojnë edhe normat juridike dhe politike. Ato e orientojnë sjelljen e njeriut në jetën epërditshme të kolektivitetit të caktuar. Këto norma, rregulla dhe dispozita qëndrojnë nëkundërshti kundrejt morales si morale. Kjo nxjerr në shesh nevojën e dallimit tëdetyrueshëm të moralit si fakt dhe morales si morale. Në të vërtetë kjo e anashkalonmoralin si fakt empirik, moralin i cili e pasqyron gjendjen faktike të një kolektiviteti.Prejj kësaj del se midis morales si morale dhe moralit si fakt, gjegjësisht moralit simanifestim e një forme të pranishme të sjelljes, ekziston një humnerë e thellë. Moralja simorale qëndron mbi moralen si fakt. Këtë diskrepancë e thekson dhe e ka ndërmendeticisti por jo edhe shkencëtari dhe politikani. Të parit i intereson jo ajo që ndodh, por ajoqë duhet të ndodh, pra jo sjellja ekzistuese morale, por sjellja morale e mundur. Në këtëpikë bëhet e pamundur biseda midis eticistit e shkencëtarit, eticistit e politikanit. Që prejfillimit, pra prej periudhës para Sokratit, mendimi njerëzor është përpjekur të zbulojë e tëndriçojë për aq sa ka qenë e mundur qenien dhe prejardhjen e moralit. Pjesa e dyte eproblemit edhe sot e gjithë ditën nxit diskutime të gjata, dialogë dhe vlerësimekontradiktore. Për këtë qëllim paraqiten qasje, pikënisje dhe përfundime të ndryshmemetodologjike. Ky problem e përcjell gjithë zhvillimin mendor duke filluar prej traditësmë të vjetër filozofike e deri te orientimet më bashkëkohore, të cilat nuk merrenekskluzivisht me teoritë etike por i kushtojnë kujdes të veçantë problemit të fenomenitmoral. Këto qajse metodologjike te pabarabarta dhe plotësisht të ndryshme nuk ikontribuojnë mendimit etik. Shkencëtarët e shfrytëzojnë këtë si mjet për mbrojtjen e tezëssë tyre mbi pamundësinë e etikës që të përballet me krizën e moralit të shoqërisëbashkëkohore, dhe të ofrojnë zgjidhje sporadike të kësaj krize. Ky zhvillim ka treguarkuptimin dhe shpjegimin e ndryshëm të qenies së moralit me ç‘rast është marrë një kritersuprem si themel i morales, por as mendimet etike nuk janë imune ndaj vërejtjeve, meqënë bazë të parimit të saj suprem e shpjegojnë qenien e moralitetit. Ajo nuk mund tëkuptohet dhe të shpjegohet vetëm në bazë të njohurisë, të mirës, shkathtësisë, obligimit tëpastër ose mëshirës. Gjithashtu, ka pasur përpjekje që morali të vihet në lidhshmëri oseme strukturën e botës ose me njohurinë mbi të ose më religjionin më në fund. Këto tëfundit i kanë dhënë përparësi religjionit në raport me moralin, prandaj ato janë hedhurposhtë dhe janë diskualifikuar plotësisht nga disa mendimtarë.Morali, si fenomen i kushtëzuar multidimensional dhe multifaktorik dhe si formëshoqërore historike e ekzistencës së njeriut, gjatë historisë së mendimit etik ka bërëpërpjekje që të kuptohet dhe të shpjegohet në bazë të parimit të vetëm suprem, i cili
    • 31qëndron mbi të gjitha aspektet tjera shumë të rëndësishme që janë të ngjashme oseidentike me të. Prandaj janë të pranishme përgjigjet kontradiktore në pyetjenfundamentale e cila e përcjell gjithë historinë e mendimit etik. Kjo pyetje është: sipas cilitparim suprem apo cilit kriter mund të shpjegohet në tërësi qenia e vërtetë e morales.Natyrisht, këtu nuk është arritur pajtueshmëri. Dallimet në përgjigjet e pyetjes së shtruarjanë aq të shprehura sa që është absurde të mendohet dialogu midis teorive etike. Asnjëmësim etik nuk mund të presë sukses në qoftë se problemi i morales shikohet vetëm nedije shkathtësi, fat, dobi, interes, obligim të pastër, duke i abstrahuar nga realiteti ipërditshëm. Është e saktë se këto janë momente të rëndësishme të moraliteti por, në qoftëse ato vështrohen në mënyrë të pavarur prej aspekteve tjera p.sh. nga vetëdija, vullneti ilirë dhe dashuria e njeriut nga njeriu, atëherë do të mungojë suksesi i kuptimi dheshpjegimit të qenies së morales. Dallimet mbi problemin e morales janë evidente edhendërmjet mendimeve te disiplinave shkencore sociale, p.sh. antropologjisë, sociologjisë,psikologjisë dhe shkencave tjera sociale empirike. Ato zbatojnë kritere plotësisht tëndryshme për hulumtimin dhe përshkrimin e moralit. Për shembull sociologjia niset ngakarakteri i marrëdhënieve sociale ekonomike të kolektivitetit, ndërsa psikologjia insistonnë ambientin shpirtëror të artikulimit të moralit si fakt. Ajo që i karakterizon qenësishtshkencat sociale empirike ka të bëjë me faktin se kriteret e tyre të ndryshme mund tëreduktohen në një, pra në moralin si fakt empirik. Gjithashtu, gabime bëjnë edhemendimtarët etik që mendojnë se vetëm me rekomandimin e rastit mund të ndërrojnëmoralin ekzistues, duke mos treguar ndryshimet reale, objektive e subjektive dhepremisat e tij. Ajo që mund të bëjë eticisti është që të nxjerrë vetëm të drejtën morale tëflasë në favor të konstituivit të marrëdhënieve të reja midis njerëzve, vetëm deri në atëmoment që autoritetet ekzistuese të mos vendosin ndalesë të çfarëdo forme, pasvërejtjeve të tyre për mungesë harmonie midis reales dhe ideales dhe pasojave të tyre përvlerën më të lartë të kësaj bote – njeriun dhe dinjitetin e tij.“Izmat” e ndryshme etike në rend të parë formalizmi, në emër të idealeve që i janëbashkangjitur nuk janë në gjendje ose nuk dëshirojnë të kuptojnë se premisë qenësore përrealizimin e parimit të moralit universal është ndryshimi radikal i gjendjes ekzistuese. Përkëtë arsye, ata nuk mund të mbështesin tezat e veta dhe të mos përfundojnë në kundërshtitë shumta, përfundime e të cilave bëhen dokrra. Për të gjitha këto është i përbashkët faktiqë nuk e shohin se morali i çdo bashkësie është fenomen historik i cili jo vetëm që mundtë kuptohet kështu, por edhe kuptimi i tij duhet të jetë historik. Me këtë rast duhet pasurparasysh konfliktin midis moralitetit dhe nacionalitetit të shoqërisë, midis formësuniversale të moralitetit dhe përmbajtjes partikulare të racionalitetit. Në të vërtetë,ekziston morali si ideal por, në anën tjetër, ekzistojnë morale të ndryshme si fakteempirike të shoqërisë ose të shoqërive, gjegjësisht popujve. Konflikti midis universalesdhe partikulares manifestohet sidomos sot kur bashkësia përballet me krizë totale tëmoralit dhe vlerave morale, të shkaktuara nga rrethanat sociale, ekonomike, politike,fetare dhe nacionale. Përkundër gjithë kësaj, është absurde që të mohohet hulumtimi iuniversales për shkak se ekziston partikularja ashtu siç është absurde që të pohohet seekziston partikularja, prandaj nuk ka universale. Kësaj teze i është kundërvënë edhe KarlMarksi si kritik i ashpër i moralit të kohës së tij.
    • 32Koncepti i morales, karakteri i së cilës verifikohet në jetën e përditshme, nuk ështëtrashëgimi e mendimit të kohës së re as të kohës bashkëkohore. Zanafilla e tij gjendet nëmendimin e helenëve dhe latinëve. Prandaj, asnjë çështje etike nuk mund të kuptohet dheas të shpjegohet pa shqyrtimin e këtyre mendimeve, pavarësisht se do të merren apo nukdo të merren ato parasysh. Në këto mendime gjenden barometrat fundamentalë për këtëformë simbolike të ekzistimit dhe veprimit njerëzor. Për këtë arsye, as mendimi etikbashkëkohor nuk mund të shpjegojë asnjë çështje morale në qoftë së nuk bazohet nëmendimin antik, ku ka lindur edhe etika, e cila paraqet filozofinë praktike të jetës. Ajoshpije te premisat e krijimit të realitetit në të cilin respektohet dinjiteti njerëzor. Kyproblem kardinal sot përjeton kolaps të plotë, prandaj para tij shtrohet detyra epokale qëtë ndriçojë shkaktarët e krizës së humanumit. Për të arritur këtë etika duhet tëbashkëpunojë me mendimet tjera filozofike disiplinare, para së gjithash megnoseologjinë, ontologjinë, estetikën etj., si dhe me shkencat sociale empirike, ngritja e tëcilave ka ndodhur në fund të shekullit 19, përfundimet e të cilave është e nevojshme tëvështrohen në mënyrë kritike gjatë analizës së morales. Përgjigjet në pyetjen se kuqëndron qenia e moralit apo moralitetit, të dhëna gjatë gjithë zhvillimit të mendimit etik,nuk mund të pranohen pa përjashtim dhe në tërësi. Ato kanë qenë jo vetëm të ndryshmemidis tyre por e kanë hedhur poshtë në mënyrë radikale njëra-tjetrën. Kjo vlen edhe përmendimin bashkëkohor pluralist. P.sh. pikëpamjet e Sartrit dhe të Apelit janë tëpapajtueshme midis tyre sepse Sartri mbështet etikën e situatës dhe angazhimit ndërsaApeli është përkrahës i konstituivit të bashkësisë planetare universale dhe komunikatavee cila do t’i konsiderojë të huaja dallimet sociale, politike, ekonomike, kulturore etj.midis njerëzve. Morali manifestohet si formë e marrëdhënieve praktike të njeriut ndajnjerëzve tjerë. Ky relacion nënkupton para së gjithash, marrëdhënien vlerësuese tënjeriut, kërkesat dhe dëshirat e tij. Marrëdhënia e tij mund të ketë karakter negativ dhekarakter pozitiv. Sjellja dhe veprimi moral i njeriut shprehet nëpërmjet gjykimit dhevetëdijes, normës, vlerësimit, të mirës, të drejtës, të vërtetës, të bukurës etj. të cilatpërbëjnë së bashku oazën e humanumit dhe dinjitetit njerëzor. Prapambetja e sjelljes sëtillë shihet në mungesën e vetëdijes, të mirës morale, drejtësisë, vërtetësisë, bukurisë etj.,pra në mbretërimin e gjithë asaj që është kundër njeriut dhe dinjitetit njerëzor. Dalliminmidis rritjes dhe ngecjes së moralitetit mund ta vërejë vetëm ai mendim që nuk pajtohetme qenien ekzistuese me atë që është. Ai gjithmonë qëndron përtej asaj që është, duketheksuar qenien të vërtetë të gjykimit, vlerësimit, vetëdijes, rregullës, detyrës, të mirësose të keqes, gjegjësisht përgjegjësisë. Këtë probleme primare etike janë trajtuar nëmënyrë të pabarabartë gjatë historisë së mendimit etik. Në të vërtetë disa eticistëmendojnë se për përcaktimin e moralit janë primare vlerësimet morale, ndërsa të dytët evendosin theksin në vetëdijen morale, të tretët e theksojnë obligimin (siç është rasti meKantin), ndërsa eticistët e shekullit 20 e vendosin në plan të parë përgjegjësinë epolitikanëve, shkencëtarëve dhe teknikëve për veprim dhe pasojat e aplikimit tëzbulimeve shkencore dhe teknike. Vetëdija e bartësve të përgjegjësisë së përmendur nukdo të thotë se është vetëdije morale. Të gjithë, me veprat dhe zbulimet e tyre, inënshtrohet përgjegjësisë morale gjegjësisht imperativit moral, esenca e të cilit gjendet nëmësimin e Kantit, i cili dëshiron të zgjojë vetëdijen morale të kohës së tij me nevojën,obligimin dhe imperativin dhe t’ia tërheqë vërejtjen njeriut se është e domosdoshme që t’ipërmbahet obligimit moral dhe ta respektoj atë. ç‘është vërteta ky mendim ka shumëmangësi sikurse edhe mendimet paraprake të tij. Dallimi qëndron në faktin se në disa
    • 33pikëpamje etike të kohës para Katit nevoja morale është kuptuar thjeshtë empirike, ndërsaKanti e kupton atë në mënyrë thjeshtë inteligibile. Enigma e problemit të përmendurzgjidhet vetëm me kusht që të potencohet në dominimin e njerëzores, humanumit dhedinjiteti njerëzor. Duke pasur parasysh pikënisjen e tij, mësimi i Kantit mund të cilësohetsi etikë e lirisë, etikë e nevojës dhe obligimit, gjegjësisht si etikë imperative. Ajo ekundërshton rreptë etikën e të mirave materiale ose shpirtërore, dobisë dhe afektevendjesore. Gjithashtu ajo i hedh poshtë energjikisht të gjitha përpjekjet për identifikimin etë arriturave njerëzore dhe afekteve që burojnë nga moralja.Një sërë argumentesh mund të përmenden kundër kuptimeve dhe interpretimeve tëpërmendura mbi moralin dhe parimet supreme. Esenca e moralitetit, siç është theksuar,nuk qëndron p.sh. vetëm në fatin apo dobinë ose në cilindo parim tjetër, prej të cilit nisetmendimi etik i traditës, ose në emocione, të cilave u kanë dhënë rëndësi eticistët anglezë(Hjumin e Smithin) e sidomos eticisti gjerman Sheler, i cili i cilëson emocionet sifondament të morales. Njëanshmëritë, si ato të mendimit etik tradicional ashtu edhe ato tëmendimit etik bashkëkohor, mund të shihen lehtë vetëm nëse në vend të parimeve të tyresupreme nisemi nga humanumi dhe dinjiteti njerëzor. Kjo është e mundur duke pasurparasysh se parimi i vërtetë, autentik e fundamental që e ka në vetvete, paraqet dhenënkupton të gjitha parimet tjera. Duke u nisur nga ky parim, është e mundur t’i bëhetkritikë jo vetëm mendimit etik tradicional, siç bën Neçe me nihilizmin e tij frontal, poredhe mendimet etike bashkëkohore dhe mendimet bashkëkohore në përgjithësi, të cilatnuk e kanë etikën si sferë dominonte interesimi, ndonëse iniciojnë çështje të rëndësishmeetike, siç është problemi i lirisë dhe përgjegjësisë.b. Komponentët subjektivë të moralitetitMorali, si simbol i ekzistencës, sjelljes dhe veprimit njerëzor, bazohet në premisaobjektive dhe subjektive. Ato u nënshtrohen ndryshimeve historike, sepse edhe vetënatyre njerëzore është fenomen shumë dinamik. Secila prej këtyre premisave i kontribuonnë mënyrë të veçantë rritjes apo uljes së moralitetit. Në qoftë se dominon harmonia midistyre, atëherë do të ketë rritje të moralitetit, gjegjësisht të moralit si normë dhe zbatimit tësaj në jetën praktike. Në fakt, deri më tash historia nuk ka regjistruar një gjë të tillë,ndonëse mendimi etik e ka tërhequr vërejtjen për këtë. Këtu duhet të kihet parasyshdallimi ndërmjet atyre mendimeve që insistojnë në moralin si fakt dhe atyre që theksojnënjë apo më shumë komponentë të moralit. Pikëpamja e dytë është manifestuar në mënyrëtë dyfishtë: objektive dhe subjektive idealiste.Mësimeve mbi moralitetin si fakt u mungon një vështrim i plotë mbi kuptimin dhedomethënien e lëndës së filozofisë praktike, kurse mësimet etike që e absolutizojnë njëpremisë subjektive në dëm të tjetër nuk janë çliruar nga shumë njëanshmëri. Nuk mjaftin,p.sh. vetëm vetëdija ose vetëm emocionet që njeriut të mund të jetë moral, i mirë ose ikeq. Mendimet që e absolutizojnë komponentin subjektive dhe e lënë pas dore ose eabstrahojnë plotësisht komponentin objektive, unë i quaj subjektiviste. Gjatë historisë sëzhvillimit të mendimit etik ato shfaqen në variante të ndryshme, midis të cilave ekzistojnëdallime të patejkalueshme. Mjafton të përmendet dallimi midis p.sh. mësimit të Kantit, icili e përfaqëson racionalizmin kritik, dhe pesimizmit etik të Shopenhauerit ose dallimin
    • 34midis mësimit emocionalit dhe mësimit etik të Kantit. Të gjitha pikëpamjet e përmendurai përkasin atij qarku etik që potencon komponentin subjektive të moralitetit dhe enënvlerëson dimensionin objektiv të tij.Për dallim nga mësimet e përmendura që insistojnë në komponentin subjektive,ekzistojnë mësime që e vështrojnë moralin si fakt. Ato nuk e shohin moralin si normë qëe anashkalon gjendjen ekzistuese të gjërave. Këto pikëpamje unë i quaj etiko-pozitiviste.Mësimi i Comte (Komtit) paraqet shembullin më të mirë të kuptimit pozitivist të morales.Shtyllë e mendimit të tij është teza mbi domosdoshmërinë e pajtimit të interesave dhenevojave të individit me interesat dhe nevojat e bashkësisë. Përveç Komtit, konceptipozitivist i moralitetit në shekullin 19 dhe në fillim të shekullit 20 e kanë zhvilluar edhe J.S. Milli, H. Spenseri e tj. Mendimet shkencore, të ngarkuara me njëanshmëri tëndryshme, qëndrojnë nën nivelin e filozofosh së moralitetit ose etikës. Kjo nuk do tëthotë se disa drejtime të tyre janë çliruar nga vështrimi i njëanshëm.Premisat subjektive të moralitetit kanë rëndësi të barabartë në vështrimin e esencës sëvërtetë të moralitetit. Gjatë zhvillimit të mendimit etik, ato janë trajtuar në mënyrë tëpabarabartë, madje disa prej tyre edhe janë mohuar plotësisht, si, p.sh. emocionet, të cilate kanë zënë vendin e tyre të vërtetë vetëm më shfaqjen e eticistëve anglezë, në shekujt 18e 19, dhe sidomos në mësimet e eticistit gjerman Maks Sheler, i cila ka vepruar nëshekullin 20. Ai i është kundërvënë në mënyrë të rreptë gjithë mendimit etik tradicional,për shkak të eliminimit të plotë ose respektimit tepër të vogël të emocioneve në ndriçimine esencës së moralitetit. Në të vërtetë, Sheleri, sikur edhe të gjitha paraardhësit e tij, e kareduktuar pluralitetin e subjektivitetit moral në singularitetin e tij, gjë që është plotësisht epapranueshme.Duhet të kihet ndërmend se mendimtarët, gjatë historisë së mendimit etik, janë nisur nganjë fondament në bazë të të cilit i kanë ngritur mësimet, teoritë ose sistemet etike.Shembull për këtë e marr Kantin. Parimin e moralit, si shprehje më përmbledhëse përmënyrën e veprimit që e përcakton etika, ai e ka lidhur ngushtë me fondamentin. Sipas tij,parimi moral duhet të jetë thjesht apriori dhe thjeshtë parim formal estetik apriori, prandajai nuk mund të ketë kurrfarë përmbajtjeje materiale dhe nuk guxon të bazohet nërealitetin empirik, pra në asgjë objektive. Domethënë, sipas Kantit, parimi moral nuk bëntë mbështetet as në botën e jashtme, as në vetëdijen subjektive, as në çfarëdo ndjenje,prirjeje, nxitjeje etj. Shopenhaueri u është kundërvënë të gjitha përpjekjeve pararendësepër fundamentalizimin e parimit moral. Por, edhe ai e ka vendosur fundamentin, ndonësetë kundërt me atë të mësimeve etike paraprake, në bazë të cilit e ka ngritur mësimin e tijetik. Këtë fondament ai e ka emërtuar me nocionin mëshirë. Sipas teorisë së tij, ngamëshira buron dhe mund të dëshmohet gjithë ajo që ka të bëjë me problemin etik,gjegjësisht moral. Ky koncepti i subjektivitetit moral e kundërshton ashpër, p.sh.pikëpamjet e Spinozës dhe Kantit mbi moralitetin.Ndryshe prej këtyre fundameteve, të cilat e kanë shoqëruar historinë e mendimeve etike,ekziston një mendim që “në anën tjetër të të mirës dhe të keqes” (Niçe), shtrohet kërkesapër paravlerësimin e të gjitha vlerave, pra edhe të moralit. Ky mendim e ka fundament tënililizmit të tij etik “dëshirën për fuqi”. Këtë teori e zhvillon Niçe.
    • 35Ndër komponentet subjektive të moralitetit, si shprehje më e lartë e zhvillimit të njeriut, icili nuk është i njëjtë me zhvillimin e njohurive të tij as shenjë e nxitjes së ngritjes sëmoralitetit, ku shihet gabimi primar i mësimeve të Sokratit që e identifikon moralitetinme dijen, janë edhe vetëdija gjegjësisht aftësia për veprim të vetëdijshëm, për ndjesi,dëshirë, etj., apo për tipare që janë të orientuara kah e mira, tiparet morale e të ngjashme.Të gjitha këto komponente janë të rëndësishme për vlerësimin e moralitetit. Në bazë tëkëtyre tipareve mund të vlerësohet se a është njeriu i moralshëm apo i pamoralshëm.Natyrisht, është e palejueshme që vetëdija të identifikohet me vetëdijen morale, siç ështëe gabueshme që tiparet e vullnetit të identifikohen me tiparet morale. Kjo ka të bëjë edheme çështjen e marrëdhënieve midis lirisë në përgjithësi dhe lirisë në kuptimin etik.Ndërmjet të njërës dhe tjetrës ekzistojnë dallime të mëdha. Por, në teoritë e ndryshmeetike ndodh edhe të bëhet identidikimi i lirisë së përgjithshme me lirinë e përgjithshmeme lirinë në kuptimin etik. Te stoikët dhe Spinoza problemi i lirës në kuptimin etik ështëreduktuar në lirinë si nevojë. Pra, këtu bëhet fjalë për aspektin gnoseologjik të lirisë.Shumë eticistë harrojnë se moraliteti është dialektikë, pra edhe se subjektiviteti imoratitetit është dialektik. Kjo, sikur edhe premisat e saj, varet nga një sërë premisash, tëcilat janë të natyrës subjektive dhe objektive. Të dy llojet e premisave u janë nënshtruarndryshimeve historike: emocioneve, vetëdijes në përgjithësi, lirisë së vullnetit osevullnetit të lirë, të cilat varen nga rrethanat sociale, ekonomike, politike e të tjera tëkryerjes së veprimeve morale. Kur kjo merret parasysh, nuk është vështirë të hetohengabimet e mendimtarëve që mendojnë se vetëdija në përgjithësi ose vetëdija morale janëkonstante, të pandryshueshme. Në anë tjetër, ekzistojnë eticistë, si Zhan Zhak Ruso, qëthonë se njeriu është i mirë sipas natyrës por atë e prishin institucionet, me veprimin e tëcilave njeriu bëhet i keq. Shopenhaueri mendon se mëshira qëndron në natyrën e njeriut,prandaj e shpallë Rusonë si autoritetin më të madh të moralitetit të kohës moderne.Midis qëndrimeve etikë ekzistojnë dallime të papajtueshme kur bëhet fjalë se cilakomponentë subjektive duhet të merret si fundament apo cilës prej këtyre komponenteveduhet t’i jepet rëndësi absolute. Përgjigjet në këtë pyetje mund të klasifikohen në trigrupe të mëdha.Grupin e parë e përbëjnë ato mendime që dijen dhe vetëdijen i konsiderojnë sikomponente përcaktuese të moralitetit. Protagonistët e këtyre teorive mendojnë se për t’usjellë dhe për të vepruar në mënyrë të moralshme njeriut duhet të mësojë për fshehtësitëe botës, duhet ta njohë vetveten e marrëdhëniet e shoqërisë njerëzore dhe duhet të jetë ivetëdijshëm për veprimet e veta dhe për pasojat e tyre. Kjo pikëpamje haset qysh teSokrati. Ajo shfaqet edhe te stoikët, sipas të cilëve njeriu i lirë duhet të njohë natyrën, dhete Spinoza i cili e përfaqëson konceptin e stoikëve për lirinë si domosdoshmëri të njohur.Natyrisht, rëndësinë e vetëdijes, sidomos të vetëdijes morale, e cila është përfshirë nganjë krizë me përmasa planetare, e potencon edhe mendimi etik modern, përfaqësuesit e tëcilit insistojnë në përgjegjësinë morale të njeriut për veprimet e veta në interes tëekzistencës së qenies njerëzore. Duke abstrahuar dallimet që vërehen në planin epërfundimeve të këtyre mendimeve, duhet të kemi parasysh se ky grupim i mendimeve evështron dijen si “conditio sine gua non” të moralitetit.
    • 36Grupin e dytë e përfaqësojnë mendimet që e bazojnë subjektivitetit moral në emocione,në ndjenja. Eticistët e vjetër si Sokrati, Platoni dhe Aristoteli, duke përfshirë edhenxënësit ose pasuesit e tyre, e kontestojnë energjikisht rëndësinë e emocioneve. Të vetmitmendimtarë etikë të kohës së re që merren me këtë komponentë subjektive janë eticistëtanglezë, por jo në atë masë sa e shpreh këtë Maks Sheleri, i cili është themelues i etikësemocionale. Ai e cilëson si të pandjenja etikën e Kantit, për të cilin apriori është mendja,arsyeja, ndërsa gjithçka tjetër është aposteriori.Grupin e tretë e përbëjnë mendimet që qenien e moralitetit, gjegjësisht burimin evetëdijes morale, e gjejnë në vullnetin e lirë, gjegjësisht në obligimin si një iniciator i saj ivetëm, pra në arsyen e vullnetit. Këto mendime i zhvillojnë Kanti, Fihte dhetrashëgimtarët e Kantit Rikert dhe Uindelbant. Pikëpamjet tyre ndryhojnë dukshëm ngapikëpamjet tjera që gjithashtu e shohin subjektivitetin moral në formë të dijes aponjohurisë. Shembulli më i mirë është dallimi ndërmjet Sokratit dhe Kantit. Te Sokrati nukka kundërshti ndërmjet ligjit juridik dhe ligjit moral apo ndërmjet legalitetit dhemoralitetit. Por, kështu nuk ndodh me dualizmin e Kantit.Për dallim nga mendimet e grupit të tretë, mendimet e dy grupeve të para karakterizohenpër një sërë nëngrupesh, të cilat lëvizin shumë nga mendimi bazë. Kështu, p.sh. parimi imëshirës, i cili është bazë e mësimit të Shopenhauerit, dallon esencialisht nga teorema estoikëve mbi harmoninë midis jetës dhe natyrës, si edhe nocionit qendror të sajataraksisë, eutimisë - qetësisë shpirtërore.Duhet të kihet parasysh se disa prej këtyre pikëpamjeve kanë ndikuar dhe madje e kanëorientuar rrjedhën e mëvonshme të mendimit etik. Kjo ka të bëjë sidomos me mendimin eKantit, i cili tërthorazi e anashkalon kohën e matur me akrepat e orës. Teoria e Aristotelite veprimit moral, sipas së cilës njeriu është i krijuar për dy gjëra, për të menduar dhe përtë vepruar, janë edhe sot aktuale e të pakontestueshme, por edhe bashkëkohore. Veprimimund të jetë i natyrës së dyfishtë: veprimi i orientuar drejt moralit etik dhe veprimi idrejtuar kundër moralit etik. Thënë më saktë, veprimi si bazë e së mirës dhe veprimi sibazë e së keqes.Vlerësimi dhe afirmimi absolut i një komponente subjektive, duke nënçmuar ose dukeanashkaluar rëndësinë e funksionit të komponentëve tjera subjektive krijon mundësi përnjë vështrim më të plotë në njëanshmëritë e mendimeve të ndryshme etike. Për këtë arsyemund të thuhet se ekzistojnë aq teori etike sa edhe përgjigje në pyetjen se cilakomponentë e moralitetit bartet te tjetra ose te të tjerat. Në të vërtetë, në to ofrohenzgjidhje të ndryshme sa i përket kategorizimit të dimensioneve ose komponentëve tësubjektiviteti moral. Natyrisht, për personat indiferent moral kjo nuk është e rëndësishme,siç ndodh me personalitetit e zhvilluar moral, i cili nëpërmjet aktivitetit të vet moralo-etike realizon nevojën morale dhe mendimin e vet etik e shndërron në veprim moral. Merealizimin e nevojës për dije dhe ndjenja realizohet edhe veprimi moralo etik. Në këtëvështrim shquhen njëanshmëritë e të gjitha atyre mësimeve sipas të cilave vetëdija nëpërgjithësi, emocionet ose tiparet e vullnetit kanë domethënie absolute për moralet thënëndryshe, pasqyra e tërësishme e komponentëve subjektive të moralitetit nuk krijohet as
    • 37me mësimet e stoikëve, as me etikën imperative të Kantit dhe as me mësimin e Sheleritmbi emocionet, madje me këtë të fundit më së paku. Konceptet e përmendura, si edhemësimet e etikës emocionale të anglezëve (Haçsoni, Smithi, Hjumi, Stivensoni, Ayeri,etj.) nuk janë në gjendje të përballojnë kritikën e mendimit që insiston në bashkimin evetëdijes, emocioneve dhe vullnetit, apo të nevojës, dijes, veprimit dhe vullnetit të lirëmoralo etik. Qëndrimet e këtij mendimi mund të përballen në mënyrë kritike jo vetëm meetikën intelektualisitke të Sokratit, në të cilën dominon dija si shkathtësi, por edhe meformalizmin etik të Kantit të cilit i mungon ndjesia si edhe etikën emocionale të Sheleritdhe përpjekjen e tij që të barazojë zonën e arsyes dhe atë emocionale të sjelljes së njeriut.Relacionet midis zonës së arsyes dhe zonës emocionale të mendimit dhe veprimit tënjeriut paraqesin çështjet kruciale të cilat janë objekt mendimit etik. Ato edhe sot janëobjekt i shqyrtimeve të ndryshme dhe i përgjigjeve kontroverse dhe kontradiktore.Vetëdija është një prej komponentëve të rëndësishme subjektive të moralitetit. Pa vetëdijenuk ka as njeri dhe as krijimtari njerëzore. Ajo është masë absolute e qenies njerëzore dhee gjithë botës. Në të gjitha periudhat e zhvillimit të teorive etike, vetëdija ka zënë vendkyç në kuptimin dhe shpjegimin e moralitetit. Është e rëndësishme dhe e arsyeshmepyetja se çka është vetëdija nga pozicioni i kuptimit të esencës së moralitetit. Kjo ështëpyetja fundamentale për çdo teori ose sistem etik. Të gjitha mësimet etike që nisen ngavetëdija, si një udhërrëfyes i vetëm i moralitetit, unë i cilësoj idealistike. Atomanifestohen nëpërmjet dy varianteve: idealizmit objektiv dhe idealizmit subjektiv. Atyreu përkasin edhe dy teori aprioristike: teoria sipas së cilës është mendja apriori dhe teoriasipas së cilës janë emocionet apriori. Ndryshe prej teorive të përmendura, në historinë emendimit etik janë të pranishme edhe ato pikëpamje që e mohojnë ose e minimizojnërolin e vetëdijes në pasqyrimin e esencës së moralitetit. Sipas tyre, vetëdija është thjeshtshprehje e moralitetit objektiv. Në kuptimin me të thjeshtë përgjigja në pyetjen paraprakepërmblidhet kështu: vetëdija paraqet mënyrën ose formën subjektive të veprimit të njeriutndaj njerëzve të tjera dhe ndaj veprimeve dhe sjelljeve të tyre, si reaksionet e të cilavemund të jetë pozitive ose negative.Problemi i vendit të vetëdijes në korpusin e komponentëve subjektive të moraliteti kaqenë objekt i shqyrtimeve kundërshtuese reciproke dhe i përgjigjeve kontroverse ekontradiktore. Kjo e ka përcjellë gjithë historinë e zhvillimit të mendimit etik. Po kyproblem e përcjell edhe mendimin e sotëm etik. Ai e pasqyron pafuqinë e etikëstradicionale që t’i përgjigjet frymës dhe nevojave të kohëve të reja. Megjithë dallimet emëdha e të patejkalueshme midis disa drejtimeve ose sistemeve etike, ekziston diçka që ibashkon të gjithë eticistët pavarësisht se prej çka nisen dhe pavarësisht prej parimeve tëndryshme të kuptimit të qenies së moralitetit. Kjo shihet në pohimin se njerëzit janë tëpabarabartë në aspektin biologjik dhe moral. Gjykimi mbi dallimet midis njerëzve nukështë trashëgimi e mendimit etik të kohës së re apo bashkëkohore. Ky mendim është poaç i vjetës sa edhe vet etika. Ajo shfaqet te mendimtarët e vjetër etik, Sokrati, Platoni dheAristoteli, këta të tre, si edhe eticistët e mëvonshëm, konsiderojnë se të gjithë njerëzit nukajnë në gjendje të arrijnë perfeksionin njerëzor.Subjektiviteti i moralitetit ose subjektiviteti moral shprehet dhe merr kuptim sidomos nëmësimin e Kantit. Ajo përbën gjithë arkitektonikën etike. Kjo mund të vërehet lehtë në
    • 38aparatin e kategorizimit të këtij mësimi, në të cilin dominojnë pikëpamjet e nevojës,obligimit dhe imperativit kategorik, të cilat janë sinonim i tipareve morale. Atodëshmojnë më së miri subjektivizmin moral të Kantit. Duhet të kihet në mendje se nëkëto pikëpamje bazohet religjioni, gjegjësisht etiko-teologjia, e cila është epaimagjinueshme pa këto tipare. Së këndejmi Shopenhaueri i jep vetes të drejtë që tëvështrojë në mënyrë kritike burimin e etikës imperative të Kantit. Ky burim gjendet bëetiko-teologji.Falë vetëdijes njeriu është qenia e vetme e aftë që të parashikojë të gjitha efekteteventuale të veprimeve të veta dhe pasojat e tyre për të dhe për të tjerët. Ai bëhet qeniemorale vetëm me kusht që të eliminojë pasojat negative të veprimeve të veta për njerëzittjerë, për bashkësinë apo për shoqërinë në përgjithësi. Me fjalë të tjera, nëse dëshiron tëjetë qenie morale, njeriu duhet të jetë që më parë i vetëdijshëm për ndikimin e veprimevetë veta. Vetëdija mbi përgjegjësinë për veprën e kryer është çështje e rëndësishme. Nëkëtë teori insistojnë mendimtarët e etikës historike dhe planetare, eko-etikës. Kontribut tërëndësishëm kësaj tematike i kanë dhënë edhe mendimtarët, pikëpamjet e të cilëve nukmund të cilësohen pikëpamje etike, por merren me problematikën e etikës, të cilët kanëardhur në përfundime të rëndësishme. Kjo, para së gjithash, ka të bëjë me përfaqësuesit eekzistencializmit, proveniencës teistike dhe ateistike. Gjithashtu nuk duhet të nënçmohetas mendimi i skolastikëve islam dhe kristian, Al-Ghazali dhe Toma Akvinski, por as tëteoristëve të shumtë bashkëkohorë të teologjisë.Për rëndësinë e vetëdijes në qenien dhe veprimin e njeriut tërheqin vërejtjen edhe atamendimtarë që nuk i kanë zhvilluar teoritë etike, por e trajtojnë problemin e tematikës sëmorales, p.sh. të lirisë dhe vullnetit të lirë, i cili përbën fondamentin e mendimit teorik tëSartrit, gjegjësisht pikëpamjet e vlerësimit që i kanë zhvilluar mendimtarët e drejtimitfenomenologjik, gjegjësisht drejtimit ontologjik. Natyrisht, midis tyre ekzistojnë dallimetë mëdha. Ato duken sidomos në aspektin e bazueshmërisë vlerave. Kjo mund të përcilletnë relacionin midis dy mendimtarëve, E. Husserl (Huserl) dhe M. Heideger (Hajdeger).Ky i dyti e kundërshton ashpër konceptin fenomenologjik, për shkak të mungesës sëbazës ontologjike. Derisa Hajdegeri e ndërton konceptin e mbështetjes ontologjike tësubjektivitetit transcendental, sipas të cilit bëhet fjalë për vlerat që lidhen me esencën emënyrës metafizike të të qenit dhe të mendimit, Haserli merr jo vetëm nga natyralizmikritik, racionalizmi, sipas shembullit të etikës së Spinozës, por edhe nga psikologjismiempiristik i Llok-ut dhe nga psikologjizmi në përgjithësi. Rëndësi të veçantë përmendimin që bazën e morales e kërkon në njohje ose dije, gjegjësisht për etikënaksiologjike, ka psikologjiszmi kritik i Haserlit, e cila është e pranishme të eticistët eshekujve 17, 18 e 19, të cilët i kanë konsideruar ndjenjat si burim të moralit. Kjokomponentë subjektive e moralitetit ka qenë objekt kritike jo vetëm për Kantin ekritikëve të tij, por edhe për mendimtarët që janë përpjekur t’i vënë në lidhshmërimendimet e Dekartit dhe Kantit, siç ka bërë Haserli.Në qoftë se vetëdija paraqet aftësinë për veprim të vetëdijshëm, atëherë ndërgjegjjaparaqet diferencimin e të mirës nga e keqja. Siç konstatojnë mendimtarët e drejtimithumanistik, ndërgjegjja është manifestim i të mirës morale, gjegjësisht prirjet epersonalitetit për respektimin e normave morale. Ajo është masë e vlerësimit dhe
    • 39veprimit moral7. Mendimtarët që nisen nga vetëdija morale, gjegjësisht ndërgjegjjamorale, në mendimet e tyre shprehin ekskluzivisht domosdoshmërinë e funksionitnormativ të etikës ose filozofisë praktike. Gjatë zhvillimit shekullor të mendimit etik,vetëdija morale është vlerësuar në mënyra të ndryshme. Asaj i ka dhënë vulë të veçantëKanti. Sipas tij, ajo nuk mund të vërtetohet pa postullatin e arsyes praktike, praekzistencës së Zotit, pavdekësisë së shpirtit dhe vullnetit të lirë. Këtu qëndron esenca eetikës imperative të tij, e cila dallon dukshëm nga të gjitha mendimet dhe drejtimet etike.Natyrisht, ndjenjat si komponentë e rëndësishme e subjektivitetit moral, mund të kenëndikim në ngritjen e veprimit moral, por edhe në vendnumërimin e tij. Këtu duhet të kihetparasysh se shumë eticistë nuk i kanë marrë parasysh se disa ndjenja burojnë ngaobligimi dhe detyrimi moral dhe kurrsesi nga frika prej pasojave që shkaktojnë format endryshme të sanksioneve për shkeljen e normave të caktuara juridike. Do të ishte gabimtë mendohet se këto të fundit kanë lidhshmëri me ndjenjat. Zhvillimi i mendimit tregon sepër ndjenjat ka pasur qasje të ndryshme. Përveç eticistëve që i kanë hedhur në tërësi, nërend të parë helenët dhe latinët, si edhe disa mendimtarë të kohës së re, si Spinoza, kapasur eticistë që ndjenjat i kanë konsideruar si shtyllë të moralit. Në bazë të ndjenjave atae kanë ndërtuar konceptin e bazës psikologjike të moralitetit, i cili është karakteristikë erëndësishme e eticistëve anglezë. Kjo është shprehur sidomos në mësimin empirik tëHjumit mbi moralin. Në të vërtetë, ky mësim paraqet formën më të shprehur tëmbështetjes së moralitetit. Disa mendimtarë e konsiderojnë këtë si koncept të drejtë. Atae mbështesin pohimin se mbështetja psikologjike e moralitetit është në lidhshmëri tëdrejtpërdrejt me sensualizmin, empirizmin, pragmatizmin, instrumentalizmin dhe izmattjera të etikës.Mbështetja psikologjike e moralitetit gjendet jo vetëm te Hjumi dhe eticistët tjerëanglezë, midis të cilëve ekzistojnë edhe dallime të caktuara, por edhe te platonistifrancez, kartezianizmi Malbransch (Malbransh), i cili flet mbi bazën metafiziko-psikologjike të moratitetit. Edhe te Fihte janë të dukshme ndikimet e qëndrimeve sipas tëcilave faktorët psikologjikë paraqesin bazën e formimit moral. Më në fund, mësimet ekritikëve të të gjitha mësimeve etike, janë nisur nga parime të ndryshme supreme etikepër normimin dhe shpjegimin e morales, sidomos nga parimet e etikës imperative tëKantit dhe të pasuesit të tij, Fihtes. Teoria e Shopenhauerit insiston në bazën psikologjiketë moralitetit. Por, midis këtyre eticistëve ekzistojnë dallime të patejkalueshme.Mësimeve që insistojnë energjikisht në bazën psikologjike të moralitetit mund t’u bëhenkritika të rrepta, sepse ato nuk e pranojnë etikën si disiplinë normative. Kjo kritikë mundtë vështrohet nga koncepte të ndryshme, si p.sh. nga koncepti i bazueshmërisëfenomenologjike spo aksiologjike të morales. Shembulli më ilustrativ i hedhjes sëfunksionit normativ të etikës është mësimi i Shopenhauerit.Pëkundër eticistëve që e kanë absolutizuar arsyen në dëm të ndjenjave, ekzistojnë edhemësime etike, protagonistët e të cilave janë përpjekur të barazojnë rëndësinë e nocioneveme arsyen. Një teori të tillë e zhvillon Maks Sheleri, mësimi i të cilit paraqet kulmin erespektimit të rëndësisë së ndjenjave në arsyetimin dhe shpjegimin e kuptimit të7 Shih:Rasim Muminović,Ethos i ljudsko bivstvovanje-Moralno-etičko otrežnjavanje, Botim i FilozofskiFakultet u Tuzli,Tuzla l997, f.3l0
    • 40moralitetit. Disa aspekte të prejardhjes së moralit (ordo moralis), si p.sh. dashuria, përShelerin e kanë kuptimin e zgjimit të njohjes dhe dëshirës. Në këtë mënyrë, Sheleri uështë kundërvënë ashpër të gjitha atyre mësimeve që e kanë kuptuar krejt gabimisht jetënemocionale. Pavarësisht prej dallimeve reciproke të patejkalueshme midis tipareve tëpërmendura dhe të tjera të mendimit etik, tipari themelor ka të bëjë me mungesën eseriozitetit të problemit. Ai ka qenë objekt i shqyrtimit jo vetëm i shumë eticistëve tëorientimeve dhe drejtimeve të ndryshme, pikënisjeve dhe rezultateve, por edhe imendimtarëve mësimet e të cilëve nuk i përkasin mendimit disiplinor mbi moralin. Gjithëkjo dëshmon se ndjenjat janë fenomen shumë kompleks, i cili bën pjesë në sjelljen dheveprimin e përditshëm të njeriut. Sa do të jetë e rëndësishme, ajo nuk mund të jetë burimii parë dhe i fundit i moralitetit, siç është përpjekur ta paraqes Shopenhaueri në mësimin etij mbi mëshirën apo Sheleri me fenomenologjinë e tij të ndjenjave, ndonëse në tëpërpiqet të tregojë anët më të mira të ndjesisë shpirtërore.Konceptet e përmendura me sipër de mendimet tjera që nuk janë përmendur, sa për shkaktë hedhjes së tyre aq edhe për shkak të vështrimit të njëanshëm në rëndësinë e ndjenjave,nuk janë në gjendje të përballojnë kritikën e mendimeve të cilat e shohin në këtëkomponentë subjektive nga konstantat, vetëdije edhe vullnet – ndërgjegje. Ajo theksonlidhjen e domosdoshme të vetëdijes, ndjenjave dhe vullnetin, duke i kundërshtuar teoritëe ndryshme etike aksiologjike të orientimeve të ndryshme. Këtu edhe qëndron rëndësia esaj. Ajo është e vetmja që ofron përgjigje të tillë me të cilën zgjidhet e gjithë enigma ekëtij segmenti të rëndësishëm të moraliteti duke u përballur me refleksin kritik të një sërëvështrimesh të njëanshme. Në anën tjetër, ky mendim i lë hapësirë të rëndësishmeautonomisë së vullnetit si kusht fundamental për veprim moral, gjegjësisht mundësisëprimare që subjekti ta përcaktojë veten e vet sipas kërkesës së arsyes dhe nevojave tëndjesive8.Historia e zhvillimit të etikës tregon se ndjenjat janë bërë relativisht vonë objekt imendimit etik. Ato janë trajtuar si komponentë e rëndësishme e moralitetit vetëm nëteoritë etike të kohës së re, më saktë në teorinë e Haçsonit, e sidomos në teorinë e Hjumitdhe ato të eticistëve anglez të shekullit 18 e 19. midis tyre kanë ekzistuar dallime tëmëdha. Mësiimi i Hjumit dallohet dukshëm nga mësimet e ndonjë eticisti tjetër anglez tëshekullit 17, 18 dhe 19, e të mos flasim për dallime midis tyre dhe teorisë së ndjenjave tëShelerit. Sheleri e ndërton teorinë e tij në bazë të kritikës së formalizmit etik,karakteristikë e të cilit pandjeshmëria. Kritiku i këtij formalizmi, duke pranuar rëndësinëe funksionit të një sërë fenomenesh emocionale – ndjenjash, si dashuria dhe urrejtja, bëndiferencim esencial në zonën e ndjenjave, prirjes dhe vullnetit. Në të vërtetë, me etikën eorientuar fenomenologjike të tij, Sheleri përpiqet të bashkojë në një zonën emocionaledhe atë racionale. Për këtë arsye mund të thuhet me të drejtë se vështrimet e tij më tëçmueshme janë ato të zonës së mësimit mbi ndjenjat e simpatisë. Këtu refuzohet ndarja endjenjave në ndjenja të kënaqësisë dhe të pakënaqësisë, gjë që është karakteristikëthemelore e eticistëve anglez. Sheleri insiston të pasqyrojë esencën e marrëdhënievendijesore, me ç‘rast thekson dallimin ndërmjet ndjenjës së përbashkët, bashkëndjenjës,8 Këtë pikëpamje e zhvillon Dr. Rasim Muminović në veprat:”Ethos i ljudsko bivstvovanje” dhe “Uvod ufilozofiju”.
    • 41dashurisë dh urrejtjes. Për këtë arsye mësimi i tij është rast unik në historinë e zhvillimittë mendimit etik dhe kundërshtimin e të gjitha atyre mendimeve etike. Deri në shfaqjen eMaks Shelerit ato e kanë përjashtuar ose nuk e kanë respektuar sa duhet rëndësinë eemocioneve për kuptimin e morales.Ndjenja janë edhe afektet dhe epshet, midis të cilave ekzistojnë dallime evidente. Afektetparaqesin përjetimet emocionale që dallojnë esencialisht nga përjetimet e njohjes dhedëshirës, si shqetësime të shkurta kohore por emocionale, ndërsa epshet paraqesinorientimin e thellë dhe të gjatë të anës emocionale të personalitetit, siç thotë Hegeli “asgjë e madhe e krijuar dhe pa to nuk mund të krijohet”. Si të tilla ato paraqesin anënsubjektive të veprimit të njeriut.Shumë eticist kanë pasur qëndrim tepër negativ ndaj epsheve dhe afekteve. Ata i kanëkonsideruar si diçka që ndikon negativisht në moralitet. Mendimi negativ mbi këtondjenja ka arritur në kulm në mësimin e racionalistëve stoik. Sinoza është i pari prejpërfaqësuesve të filozofisë morale të kohës së re që i ka analizuar epshet dh afektet.Këtyre problemeve ai i ka kushtuar kujdes të jashtëzakonshëm në veprën e tij “Etika”, kuka shprehur racionalizimin e tij etik absolut, i cili dallon esencialisht nga racionalizmikritik i Kantit. Ky dallim është i dyfishtë. Së pari, Spinoza bazon shpresën ën forcën earsyes, pra e absolutizon intelektin dhe e lë pas dore veprimin praktik të njeriut, ndërsaKanti e kritikon arsyen, për çka dëshmojnë tri kritikat e tij. Së dyti, mësimi i Spinozësbazohet në përmbajtjen e veprimit moral, ndërsa mësimi i Kantit insiston në formalizimine pastër.Nga pozicioni i vet i racionalizimit dhe determinizmit, Spinoza i problematizon afektetnga pozicioni i racionalizmit dhe determinizmit të vet. Ai i redukton ato në ide adekuatedhe joadekuate. Esenca e këtij mësimi shprehet në pohimin se afektet primare – lakmia,gëzimi dhe hidhërimi – burojnë nga natyra njerëzore, ndërsa të gjitha afektet sekondareshfaqen si kombinim ose si pasoja të afekteve primare. Mendimtari hebre, meracionalizmit e tij etik dhe determinizmin e rreptë, pranon se njeriu, si pjesë e natyrës iekspozohet ndikimit të shkaktarëve të jashtëm, të cilët e mundin. Por, dalja nga kjosituatë gjendet në njohuritë e arsyes. Vetëm ato janë të afta që ta çlirojnë njeriun ngaveprimi i shkaqeve të jashtme dhe epshet e tij personale. Racionalizimi etik absolut iSpinozës shtron detyrën morale: me ndihmës e njohurive të vërteta, njeriu duhet t’imbisundojë dhe t’i mund epshet e tij. Sipas tij, ekzistojnë dy loje afektesh: afektet që eshtojnë fuqinë e veprimit tonë dhe afektet që e ulin atë.ç‘është e vërteta, Spinoza nuk bën ndonjë dallim të qartë midis epsheve dhe afekteve.Dallim të qartë nuk kanë bërë as stoikët, mësimi i të cilëve ka ndikuar dukshëm nëformimin e racionalizmit dhe determinizmit etik të Spinozës. Për dallim nga Spinoza dheKanti, disa mendimtarë etik, si gjermani Beneke i akne vështruar ndjenjat si bazë përdallimin e morales nga jomoralja, duke lënë pas dore rëndësinë e arsyes morale dheaftësinë e vlerësimit moral. Bëhet fjalë pë teorinë e cila u kundërvihet ashpër të gjithapikëpamjeve spekulative të cilat e kanë pranuar vetëm arsyen si burim të morales. Thënëmë qartë, në kundërshtim me të gjitha mësimet, pra edhe ato spekulative të gjermanëve,për shkak të marrëdhënieve të skajshme negative ndaj ndjenjave në raport me moralitetin,
    • 42Beneke është përgjigjur kështu në pyetjen se a duhet të konsiderohen vetëm ndjenjat osevetëm arsyeja parim i veprimit moral ”edhe njëra edhe tjetra”.Marrëdhënie pozitive ndaj ndjenjave shprehin eticistët anglezë të shekullit 18 dhe 19. kjovërehet qartë sidomos në etikën empiristike të Hjumit. Tipari primar i teorisë së tij mbindjenjat është se ai e vështron si bazë të vlerësimit moral sferën nxitëse emocionale, prandjesinë morale. Në mësimet e tij etike paraqiten tri pyetje esenciale: 1. A gjendenthemelet e moralit në arsye apo në ndjenja; 2. A i njohin këto themele nëpërmjetinduksionit apo ndërmjet ndjenje të drejtpërdrejt; 3. A janë bazat e moralit të njëjta përçdo gjykim të shëndoshë mbi të vërtetën ose gënjeshtrën dhe a duhet të jenë të njëjta përçdo qenie racionale inteligjente, ose si koncept i bukurisë janë të bazuara në tërësi nëmaterien dhe strukturën e llojit njerëzor.Përgjigjet në pyetjet e shtruara pasqyrojnë qartë karakterin empirik të teorisë etike tëHjumit. Ato kanë shkaktuar dilema të shumta në mendimin e atëhershëm etik dhe u janëekspozuar kritikave të ndryshme. Pavarësisht prej dilema ekzistuese, rëndësia e mësimittë Hjumit mbi ndjenjat qëndron në faktin se ajo për herë të parë është shqyrtuar nëmënyrë të hollësishme dhe ka treguar se prejardhja e moralit gjendet në to, gjegjësisht sendjenjat janë parimi i fundit i dallimit të çdo parimi etik. Kjo teori përpiqet të zbulojëburimin konkret të vlerësimit dhe veprimit moral. Sipas tij, ky burim gjendet në simpati,ndikimi i të cilës shprehet edhe në perceptimin tonë për të bukurën. Ndjenja e të bukurës,sipas Hjumit, varet shumë nga parimi i ndjenjave. Kësaj çështjeje i ka kushtuar rëndësi tëmadhe edhe Maks Sheleri, i cili e ka vështruar atë nga një pozicion krejt tjetër, pozicionii etikës së orientuar fenomenologjike, duke i dhënë vend të rëndësishëm në prejardhjen edashurisë (bordo amoris). Natyrisht, nga pikëvështrimi të i cili kanë arritur eticistëtanglezë, duhet të pranohet se ata janë të parët prej eticistëve të kohës së re që i aknevendosur në plan të parë ndjenjat.Dilema dhe pikëpamje kontradiktore të veçanta në mendimin etik kanë nxitur tiparet evullnetit, pra ato tipare që janë të orientuara kah e mira ose tiparet morale. Kjo zonë esubjektivitetit moral paraqet atë sferë, për shkak të së cilës janë manifestuar mësimetetike më kundërthënëse. Në të vërtetë, thyerjet më të mëdha në mendimin etik kanë tëbëjnë me pyetjen themelore, atë të parakushteve të subjektivitetit moral. Prandajekzistojnë shumë arsye, prej të cilave duhet të veçohen dy arsye primare: e para ka të bëjëme identifikimin e tipareve të vullnetit me tiparet morale. Këto të fundit janë identifikuarqoftë me mendimin e arsyeshëm, siç është rasti me Heraklitin, qoftë me ndershmërinëintelektuale e cila e karakterizon mendimin e Sokratit apo me eoparhinë (veprimin edrejtë) e Sokratit, apo me aftësinë e vetëpërmbajtjes, e cila është karakteristikë erëndësishme e racionalizmit etik absolut të Spinozës. Në të gjitha këto mësime, tiparet evullnetit, gjegjësisht tiparet morale nuk janë përcaktuar por, janë fituar në mënyra tëndryshme, qoftë nëpërmjet mësimit, me të cilin fitojnë për zbulimin e së vërtetës, qoftënëpërmjet shprehive dhe ushtrimeve. Pikëpamje të tilla i kundërshton ashpërShopenhaueri i cili, siç është theksuar, e konsideron si prejardhje të të gjitha tiparevemorale parakushtin etik psikologjik – mëshirën. Ai dhe mendimtarë të tjerë gjermanpajtohen me kritikën etike të së mirës të Kantit, por e kritikojnë ashpër etikën eimperativit moral të Kantit. Arsyeja e dytë ka të bëjë me reduktimin e specifikave të
    • 43tipareve morale. Kjo vlen edhe për amoralizmin etik të Niçes, i cili i redukton tiparetmorale në tipare biologjike vitale. Një reduktim i tillë nuk ka asnjë arsyetim, sepse tëparat nuk varen nga të dytat, pra nuk varen nga ajo se a është njeriu i fortë fizikisht apojo. Ndryshe prej veprimit të Niçes, i cili nuk është aspak më i gabueshëm se mendimi iShopenhauerit mbi botën si “vullnet dhe shfaqje”, tiparet morale i përfaqësojnë ato tiparetë cilat e zhvillojnë vullnetin e orientuar drejt së mirës morale. Ato mund t’i ketë vetëmnjë personalitet i zhvilluar moralisht, i përgjegjshëm për veprimet e tjera ndaj vetvetesdhe të tjerëve. Vetëm me një qasje të tillë ndaj kësaj pyetje etike primare është e mundurnjë kritikë e drejt dhe e qëndrueshme ndaj teorive të ndryshme etike, si ndaj atyre që iqasen problemit nga botëkuptimi empirik, ashtu edhe ndaj atyre që e abstrahojnë sferënempirike – nxitëse të njeriut, pra atyre të cilët nga veprimet e subjektit moral nuk kërkonta pranojë objektivitetin dhe as nuk kërkon ta pranojë moralitetin. Kritika ndaj kësaj tëfundit ka të bëjë me etikën e Kantit, themel i së cilës është “vullneti i mirë”, obligimi dheimperativi kategorik. Këto koncepte marrin kuptimin dhe rëndësinë e tyre të vërtetëvetëm në bazë të nocionit të lirisë. Prandaj duhet të kihet parasysh se vullneti i lirë dhevullneti sipas ligjit moral, sipas Kantit janë të njëjta. Kjo është porosia themelore eshkrimit të shkurtër “Bazueshmëria e metafizikës morale” dhe e veprës së mëvonshme“Kritika e arsyes praktike”.Vlerësimi kritik i të gjitha mësimeve etike, si para Kantit ashtu edhe pas Kantit, si edhe imendimit etik të vet Kantit, e heq çdo dilemë mbi atë faktin se në të janë të pranishmepikëpamjet më të shndritshme mbi kuptimin dhe rëndësinë e atyre tipareve që e përbëjnëqenien morale njerëzore, me kusht që nga filozofia praktike e Kantit të eliminohetabstraksioni i theksuar. Jashtë këtij koncepti dhe pa këtë koncept teoria bashkëkohore nukmund t’i zgjidhë me sukses problemin e tipareve morale dhe të çështjeve tjera etike.Përjashtim bën mendimin që në mënyrë kritike sheshon pikat më të djeshme të mendimitetik tradicional dhe të mendimit etik bashkëkohor, duke theksuara në mënyrë energjike semendimi etik tradicionale edhe sot është i rëndësishëm dhe i patejkalueshëm. Ky mendimniset nga autonomia e vullnetit, si kusht primar për veprim moral, gjegjësisht ngamundësitë që subjekti ta përcaktojë veten sipas kërkesave të arsyes dhe nevojave tëndjenjave9, e cila përveç imperativit kategorik dhe nevojës, përbën arkitektonikënkryesore të sistemit etik të Kantit. Kjo shpreh barasvlerën dhe tërësinë e normave dhepraktikës, gjë që nuk ndodh në mendimet tjera etike. Së këndejmi, etika duhet të kuptohetsi teori që nënkupton praktikën morale. Mendimi i tillë insiston jo vetëm në formën, në tëcilën bazohet sistemi etik i Kantit, por edhe në përmbajtjen e veprimit moral. Të dyja janëtë orientuara nga dinjiteti njerëzor dhe vlera më e lartë e kësaj bote, njeriu. Tiparet moralesi morale nuk mund të vërtetohen dhe të dëshmohen teorikisht, prandaj as nuk mund tëdefinohen në kuptimin etik. Këtë përpiqen ta bëjnë shkencat sociale empirike. Natyrisht,tiparet morale nuk arrihet vetëm duke menduar, por duke vepruar praktikisht. Me fjalë tëtjera njeriu nuk vlerësohet sipas asaj që flet, por sipas asaj që vepron. Mendimi i tij, p.sh.mbi vullnetin, nuk thotë asgjë vetvetiu, por mund të shprehet vetëm me veprimin e tij icili mund të jetë shenjë e rritjes së tipareve morale ose shenjë e ngecjes së tyre. Për këtëarsye duhet të eliminohen lajthitjet e atyre që në kuptimin absolut i identifikojnë tiparet evullnetshme me tiparet morale. Në jetën e përditshme ekzistojnë shembuj të shumtë përkëtë. Mjafton të përmendet vullneti për jetë. Ai nuk është i njëjtë me tiparet e mija9 Shih në Rasim Muminovic, vepra e përmendur, f.180,
    • 44morale, p.sh. se jam i drejtë dhe u bëjë mirë njerëzve. Në anën tjetër, vullneti mund tëshndërrohet në arbitraritet. Hegeli e ka tërhequr vërejtjen për këtë, dukë kritikuar ashpërdy pikëpamje mbi moralin, të Kantit dhe të Fihtes. Sipas tij vullneti apo vullneti i lirë janënjësoj si arbitrariteti. Mirëpo ky identifikim nuk mund të pranohet nëse behët fjalë ëprperson të zhvilluar moralisht, i cili me vetëdije i jep llogari vetes dhe të tjerëve për veprate tij. Tiparet e tij të vullnetit nuk janë sikur tiparet e vullnetit e tij që i mungon vetëdija,gjegjësisht përgjegjësia morale. Thënë më qartë, tiparet e vullnetit mund të jenë tiparemorale, por nuk është e thënë se duhet të jenë të tilla. Tiparet morale gjithmonë janëtiparë të vullnetit. Në këtë kuptim gabojnë kritikët kur e identifikojnë me arbitraritetkonceptin e Kantit mbi vullnetin. Ata gabojnë sidomos për shkak se për Kantin vullnetiudhëhiqet nga e mira morale dhe jo nga e mira e përgjithshme apo fati.c. Autonomia e moralitetitÇështja e marrëdhënieve të moralit dhe simboleve tjera të ekzistencës njerëzore e kapërcjellë gjithë historinë e mendimit etik. Është vërtetuar se nuk ka pikëpamje unike mbikëtë problem dhe mendimtarët janë nisur nga kriteret e ndryshme për vlerësimin eautonomisë së moralitetit. Në qoftë se abstrahohen pikëpamjet e tyre vijmë te përfundimise çështja e autonomisë së moralitetit është fenomen shumë kompleks i cili mund tëtrajtohet nga aspekte të ndryshme, prandaj shfaqen pikëpamje të papajtueshme. Kjoçështje nuk ka vetëm karakter teorik, por edhe karakter praktik. Në jetën e përditshmemund të dëgjohet të thuhet se ndonjë njeri, me deklaratat apo veprimet e tij ështëautonom apo i pavarur nga rregullat e caktuara juridike apo normat tjera. Në këtë rast, aiia shkruan vetë vetes normat, parimet dhe kriteret për veprimin e tij e të të tjerëve.Vetëm moraliteti autonom është shenjë e veprimit të lirë të njeriut. Në qoftë se mungon epara mungon edhe e dyta. Në qoftë se duam të përcaktojmë më qartë marrëdhëniet midisautonomisë së moralitetit dhe lirisë së veprimit, duhet të kemi parasysh se ato qëndrojnënë lidhshmëri të pashkëputshme midis tyre. Pa theksimin e kësaj lidhshmërie, çdomendimi etik i mungojnë qasjet e drejta mbi autenticitetin e qenies morale dheautonomisë së saj, për të cilën angazhohen Protagora dhe Sokrati.Çështja e autonomisë së moralitetit e përcjell jo vetëm gjithë mendimin etik tradicionalpor edhe mendimin etik bashkëkohorë. Nuk ekziston asnjë teori apo sistem etik që sëpaku nuk e ka shtruar çështjen e rolit dhe rëndësisë së autonomisë së moralitetit. Kjoështë e natyrshme pasi është e paimagjinueshme të flitet mbi moralen dhe të anashkalohetçështja e autonomisë së saj, por nuk janë të rralla rastet kur mendimi etik është ngatërruarrreth këtij problemi qendror dhe nuk ka arritur që ta zgjidhë atë. Arsyet për këtë para sëgjithash duhet të kërkohen në faktin se eticistët janë nisur nga parimet e ndryshme por tënjëanshme të cilat te disa mendimtarë e kanë pasur statusin e parimit suprem. Ndërsa tedisa të tjerë ato janë mohuar ose kanë pasur rëndësi dhe kuptim të tërthortë.Megjithëse pikëpamjet e Kantit e tejkalojnë kohën e matur me akrepat e orës mbikuptimin dhe autonominë e moralitetit, është e palejueshme të thuhet se para Kantit nukka pasur mendime etike që nuk e kanë nxjerrë në shesh autonominë si premisë tërëndësishme te moralitetit. Mendjemprehtësia e tij është antropoentrizmi i grekëve, madjeedhe atje ku nuk ka pasur paraqitje sistematike mbi problematikën etike. Kjo shihet që nësentencat “e shtatë të urtëve”. Kështu, p.sh. për problemin e morales janë të rëndësishme:
    • 45mendimi i Talesit “njihe vetveten”, shprehja e Solonit “në qoftë se ke mësuar të dëgjoshdo të dish të këshillosh ose shprehja e Hilonit “nënshtroju ligjeve”. Si te i pari ashtu edhete i dyti, me gjithë mungesën e sistematikës, gjenden mendime të rëndësishme mbiproblemin e morales. Sentencat e tyre janë të rëndësishme jo vetëm për teorinë klasikepor edhe për disa teori etike të kohës së re. Për këtë citoj mendimin e Talesit i cili nëmënyrë të pavërejtshme ka gjetur vend në etikën e racionalizmit absolut të Spinozës,gjegjësisht në determinanten e tij mbi lirinë, në të cilën ka pasur ndikim vendimtarmendimi i stoikëve.Çështjen e autonomisë së moralitetit e shtron edhe Demokriti. Në mësimin e tij kjoçështje bashkohet me çështjen e vetëdijes morale gjegjësisht ndërgjegjen. Në të vërtetë kymendimtar në shqyrtimet dhe polemikat e tij me mendimtarët pararendës përpiqet taemancipojë moralitetin nga mitologjia, gjë që i ka mrekulluar eticistët e kohës së re, p.sh.përfaqësuesit e teorisë empirike. Kësaj teme i kanë kushtuar rëndësi aspak më të vogëledhe sofistët dhe Sokrati. Më gjithë kundërshtimin e Sokratit ndaj relativizmit tësofistëve, të cilit ai i kundërvihet me racionalizmin etik, midis tyre ekziston njëfarëpajtueshmërie. Ajo ka të bëjë me respektimin dhe vlerësimin e barabartë të autonomisë sëmoralitetit. Në të vërtetë relativizmi dhe subjektivizmi i sofistëve dhe intelektualizmi iSokratit insistojnë energjikisht në autonominë e etikës.Ideja e filluar kaherë e autonomisë së moralitetit, e cila arrin kulmin e saj në filozofinëpraktike te Kantit, shtyllë e të cilit është imperativi kategorik, i cili shprehet në veprën“Kritika e arsyes praktike”.Duhet të kihet parasysh rëndësia kompleksiteti dhe subtiliteti i autonomisë së moralitetit,rreth secilës është ngatërruar edhe vetë Hegeli i cili ka qenë kritik i ashpër i mendimit etikabstrakt. ç‘është e vërteta gjatë historisë së mendimit etik shfaqen mësime, drejtime dhesisteme të ndryshme etike, të cilat i qasen në mënyrë të ndryshme kësaj çështjeje, ekuptojnë dhe e shpjegojnë atë ndryshe prej njëri tjetrit dhe ofrojnë përgjigje kontradiktoredhe kontroverse. Në to kjo çështje e rëndësishme etike paraqitet për aq sa e lejon këtëparimi suprem prej të cilit niset ndonjë mendimtarë. Kështu, Kanti e konsideron lirinë sibazë të moralitetit, ai i hedh poshtë parimet tjera në të cilat bazohen teoritë dhe drejtimetetike të mendimtarëve para tij.Duke e kuptuar autonominë si bazë të moralitetit, nëpërmjet filozofisë së tij praktike,Kanti jo vetëm që e ka hapur një faqe të re në historinë e mendimin etik por ka dëshmuarnjëanshmërinë e mendimeve etike dhe dallimin e thellë midis etikës së tij dhe etikës së tëgjithë pararendësve të tij. Teoria e Kantit mbi moralin është ërë objekt i kritikës së ashpërtë themeluesve të mësimit etik pesimistik, Shopenhauerit dhe përfaqësuesit të etikësfenomenologjike, Shelerit. Në pikëpamjet e tij për nevojën, imperativin kategorik dhemaksimën në të cilën bazohet rigorizmi etik i Kantit, Shopenhaueri e ka vështruar lidhjenmidis teorisë së Kantit mbi moralin me etikën religjioze. Ndërkaq Sheleri e ka kontestuaretikën e Kantit sepse ai e ka absolutizuar arsyen dhe e ka eliminuar plotësisht rëndësinë eemocioneve.
    • 46Gjatë gjithë historisë së mendimit etik është shtruar pyetje shumë të rëndësishme: A ikrijon njeriu vetë normat e sjelljes dhe veprimit të tij apo ia imponon ato dikush tjetër –Zoti, shtetit ose shoqëria? Cilat janë motivet që e shtyjnë njeriun të përvetësojë normatqë ia imponon ndonjë autoritet? Përgjigjet në këto pyetje janë kontradiktore dhekontroverse midis tyre. Edhe në mendimin e sotëm etik ka disharmoni të theksuara mbikëtë dhe mbi probleme të tjera të ngjashme. Kjo vërehet sidomos në ato situata kur vjenderi te lidhja midis religjionit dhe politikës, më çka religjioni bëhet burim i të keqes më tëmadhe. Nga aspekti i pyetjeve të përmendura, mendimet etike mund të klasifikohen në trigrupe të mëdha: mendime ateistike, mendime teistike dhe mendime që paraqesin njëfarëkompromisi midis arsyes njerëzore dhe Zotit.Në grupin e parë përfshihen mësimet që nisen nga konstatimi se morali është i pavarurnga religjioni. Sipas tyre, religjioni e nxjerr në shesh problemin e vërtetë, pra edhemarrëdhënien midis tij e moralit. Këtë ide e hasim te Hobsi dhe Marksi. Në mësimet etyre, ata e ushqejnë shpresën mbi plotfuqinë e shkencës dhe të teknikës. Por, kjo shpresëështë zhdukur përkohësisht, sepse shkenca dhe teknike i kanë krijuar njeriut aq shumëprobleme sa është detyruar të kërkojë zgjidhje dhe ngushëllim te religjioni. Për këtëarsye, gjithnjë e më shumë dëgjohet ideja se as nuk mund të bëhet fjalë për autonominë emoralitetit, por se morali buron nga religjioni, kurse ajo që është produkt i shkencës dheteknikës është jomorale, p.sh. droga dhe prostitucioni. Gjithnjë e më të zëshme janëmendimet sipas të cilave asnjë etikë nuk mundet pa religjion.Grupin e dytë e përbëjnë mendimet sipas të cilave morali buron nga religjioni. Grupit eparë, përveç mësimeve të Hobsit dhe Marksit mbi autonominë e moralit i bashkohen edheqëndrimet e Hjumit dhe Llokut. Grupi i dytë i mendimeve e kërkon bazueshmërinë dheemanacionin e saj në etikoteologjinë kristiane dhe islame. Të dyja këto etikoteologji ikanë variantet e tyre. Njëra prej varianteve të tyre është mësimi që shfaqet teologjinëkristiane, i cili është cilësuar si utilitarizëm teologjik. Ai është i pranishëm te mendimet edisa përfaqësuesve të filozofisë morale angleze.Grupin e tretë e karakterizojnë përpjekjet që të pajtojë mendimet që japin moralitetitautonomi të plotë në raport me religjionin. Sipas këtyre mendimeve kmorali buron ngareligjioni. Këto mendime përfshijnë edhe pikëpamjet që kanë esencën përpjekjet që tëvendosen në të njëjtin rrafsh religjioni dhe morali. Me fjalë të tjera, bëhet fjalë përqëndrime përfaqësuesit e të cilave insistojnë në lidhjen midis religjionit dhe moralit. Këtijgrupi, ndër të tjerë i përkasin mësimet e skolastikëve islamikë të proveniencës së Platonit,pas Platonit dhe Aristotelit: Al-Kindi, Al-farabi, Ibn-Sina dhe Ibn-Ruzhdi.Nga trajtimet e deritashme duke abstrahuar etikoteologjitë kristiane dhe islame, mund tëvërehet se mendimi tradicional karakterizohet për një sërë pikëpamjesh kundërthënësemidis tyre mbi autonominë e moralitetit si edhe mbi çështjen esenciale të filozofisëpraktike. Për të kuptuar më qartë problemin e përmendur, i cilësoi heteronome mësimetetike të gjithë traditës, duke filluar që prej zanafillës e deri te Kanti. Me gjithë dallimet, tëcilat burojnë nga parimet supreme prej të cilave nisen mendimet etike, qenia e tyre epërbashkët qëndron në faktin se të gjitha shtrojnë pyetje për çështje të dhënë që më parëdhe për synimin kryesor i cili duhet të synohet. Kanti e ka hedhur këtë duke e bazuar
    • 47mësimin e tij etik në parime krejtësisht të reja, kështu që ka bërë kthesë radikale. Esencae mësimit të tij qëndron në autonominë e moralitetit të çliruar na çfarëdo përmbajtjeje oseqëllimi të veprimit. Me fjalë të tjera Kanti e ka themeluar teorinë e tij në autonominë eaktit moral. Në bazë të kësaj ai e definon etikën autonome, e cila pyet për burimin e ligjittë kodit moral. Ky kod, siç vlerëson themeluesi i tij, gjendet në vet njeriun. Ai nuk pyetpër përmbajtjen e dëshirës, siç është rasti me mësimet e mendimtarëve para Kantit, porinteresohet për formën e tij e cila është e pavarur nga çdo përmbajtje e vullnetit.Nga sa u tha më sipër, theksoj se mësimi i Kantit mbi moralin bazohet në formalizëm, icili përbëhet nga bindja se kodi moral mund të obligojë vullnetin njerëzor duke iasugjeruar atij formën e ligjshme të veprimit “Vepro sipas maksimës e cila është nëgjendje që në të njëjtën kohë ta bëjë vetveten lig të përgjithshëm 10, apo në mënyrë edhemë precize, “Vepro ashtu që maksima jote të shërbejë njëkohësisht si ligj I përgjithshëmpër të gjitha qeniet e arsyeshme” 11. Këto dhe mendimet e ngjashme me to, si pjesëpërbërëse të mësimit etik të Kantit, dëshmojnë se formalizmi dhe rigorizmi janëkarakteristikat kryesore të tij. Kjo paralajmërohet në shkrimin e shkurtër “Bazueshmëria emoralit metafizik”, ndërsa elaborohet në mënyrë më të detajuar në veprën “Kritikë arsyespraktike”. Pikërisht në këtë libër radikalizohen tiparet kryesore të etikës së kantit në tëcilën vjen plotësisht në shprehje koncepti i lirisë si autonomi e përkryer e vullnetit tëarsyes. Kjo na e përkujton teorinë teologjike mbi moralin. Ky koncept ka shkaktuardilema të ndryshme, diskutime, dialogë dhe pikëpamje të papajtueshme. Madje ka pasuredhe përpjekje që ky mendim të vihet në lidhje të drejtpërdrejt me teorinë teologjike tëmoralit, gjë që, nga shumë mendimtarë është vlerësuar si absurd. Protagonistë tëpikëpamjeve të tilla janë ata eticistë të cilët i interpretojnë pikëpamjet e Kantit jashtëkuptimeve reale të tyre. Ata janë të mendimit se te Kanti nuk mund të bëhet fjalë mbiautonominë e moralitetit sepse etika e tij bazohet në konceptet teologjike mbi moralin.Tezat e tilla mund të vihen në pikëpyetje. Këtë e dëshmon “Kritika e arsyes praktike” eKantit sipas së cilës nocioni mbi Zotin nuk është nocion i arsyes spekulative, por ështënocion që i përket moralit. Në anën tjetër kësaj mund t’i bëhet vërejtje për shkak se kjopikëpamje, e nxjerr nga një kontest më i gjerë i mësimit etik të Kantit, nuk mund tëshprehë tërësinë e tij, meqë postullatet e tij të arsyes së thjeshtë praktike janë pikërishtZoti, pavdekësia e shpirtit dhe liria, në bazë të të cilave kritikët nxjerrin përfundimin semendimi etik i Kantit buron drejtpërdrejt nga teoria teologjike mbi moralin.Nga sa u tha më sipër, mund të nxirret përfundimi se mësimi e Kantit mbi autonominë emoralitetit nuk është i natyrës eminente teologjike. Përkundrazi, ai dëshironte godasëfrymën morale kristiane e cila atij i ka munguar. Këtu vërehen qartë qëllimet e librit të tij“Religjioni në kufijtë e arsyes së thjeshtë”. Në qoftë se kjo kihet parasysh, atëherë tezënpër lidhje të drejtpërdrejt midis etikës së Kantit dhe teorisë teologjike mbi moralin duhetta pranojnë me rezervë. Në anën tjetër, është mjaft problematike të nxirren përfundimesipas së cilave koncepti i Kantit për moralin shpreh pikëpamjet e përbashkëta të eticistëvetë mëdhenj të shekullit 17 e 18, Spinozës, Lajbnicit dhe Hjumit.10 Imanuel Kant,Zasnivanje metafizike morala,BIGZ,Beograd l98l,fq.8511 Imanuel Kant,Zasnivanje metafizike morala,BIGZ,Beograd l98l,fq.87
    • 48Për të kuptuar dallimin midis pikëpamjeve të mendimtarëve para Kantit dhe etikës sëKantit është e nevojshme të theksohet se mësimi i Kantit mbi autonominë e moralitetitqëndron në kundërshtimin e heteronomisë së moralit. E para përbën themelin e natyrësnjerëzore. Sipas Kantit, autonomia e moralitetit nuk është asgjë tjetër veçse autonomi evullnetit. Ajo nënkupton atë cilësi të vullnetit me ndihmën e të cilit ajo bëhet ligj përvetveten dhe është e pavarur nga çfarëdo “objekti të dëshirës”. Kjo tregon mjaftueshëmse çështja e autonomisë së moralitetit në filozofinë praktike të Kantit mund të kuptohetdrejtë vetëm me kusht që të kihet në mendje dallimi midis “vullnetit”, i cili është pakurrfarë objekti apo përmbajtjeje dhe “objektit të përmbajtjes dhe dëshirës”, që epërjashton mundësinë e trajtimit të marrëdhënieve midis “objektit të dëshirës” dhemorales apo vullnetit të arsyes së thjeshtë. Ky dallim paraqet specifikën kryesore tëmësimit etik të Kantit dhe distancimit të tij nga të gjitha mësimet tjera etike.Për dallim nga të gjitha mësimet etike pararendëse, Kanti e ka konsideron autonominë eetikës si “vetëligjvënës”, si vetëvendosje. Në bazë të kësaj qëndron edhe përcaktimi injeriut si qenie morale që e mban primatin në botë. Me një përcaktim të tillë njeriuveçohet nga një pasqyrim i fiksuar, i pandryshuar, përjetësisht metafizik, gjegjësisht ngadominimi mijëvjeçar i rendit të gjërave, në të cilin njeriu është vetëm një pjesë e vogël emekanizmit të madh e universal të botës.Për dallim nga autonomia e moralitetit, në të cilin bazohet gjithë arkitektonika emendimit të Kantit, heteronimia është burim i parimeve “jo të rregullta” të moralitetit.Ato kanë dominuar në mësimet e mendimtarëve para Kantit. Për këto mësime ështëkarakteristike kjo: në qoftë se dëshira e kërkon gjithkund e në gjithçka ligjin e vet dhe jonë kornizat e maksimave të tyre për ligjshmërinë vetjake, atëherë shfaqet heteronomia.Kritiku i etikës të së mirës ose etikës përmbajtjesore konsideron se dëshira heteronomeparaqet burimin e të gjitha parimeve “të rreme” të moralitetit. Sipas tij, dëshira nuk epërcakton ligjin e vet. Diçka e tillë është e mundur vetëm tek imperativi hipotetik, i cilithotë: “unë duhet të bëj diçka për shkak se dëshiroj ta bëjë këtë”.12 Esenca e tij qëndronnë faktin se me ndihmën e tij realizohet përmbajtja e disa veprimeve. Por, etika autonomee Kantit nuk e pranon imperativin heteronom. Në vend të tij, ajo e vendos imperativinkategorik: “unë duhet të veproj ashtu ose kështu, edhe kur nuk do të doja diçka tjetër”.Imperativi kategorik është një.Për shumë dilema rreth autonomisë së moralitetit është fajtor autori i saj, Kanti, për shkakse ai nuk e ndan pikëpamjen për autonominë morale nga autonomia e dashjes së morales.Me fjalë të tjera, sipas Kantit, këto dy autonomi nuk mund të dallohen, kështu që kuptimii fjalëve “e mira dhe e keqja” mund të reduktohet në norma të ligjit. Kjo teori bëhetobjekt i kritikave të ndryshme, protagonistët e së cilës u takojnë orientimeve të ndryshmeetike. Njëri prej kundërshtarëve me energjikë është Maks Sheleri, i cili i kushton rëndësishumë të madhe çështjes së autonomisë, në etikën personalistike të tij. Në këtë teori ështëzhvilluar nocionin diadik i autonomisë: 1. Autonomia e pikëpamjes personale të dashjes(dëshirës) personale në të mirën dhe të keqen ose autonomia e pikëpamjes morale dhe 2.Autonomia e dashjes personale gjegjësisht autonomia e dashjes morale të dhënë si e keqeapo si e mirë. Kjo teori për autonominë dallon dukshëm nga teoria e Kantit. Përveç këtij12 Imanuel Kant,Zasnivanje metafizike morala, botimi i përmendur, f.91
    • 49dallimi esenciale, ekziston është një dallim pothuaj aspak më pak i rëndësishëm. Ai, parasë gjithash, qëndron në faktin se Kanti insiston në autonominë si tipat i vullnetit që t’i jetëligj vetvetes. Në këtë kuptim mund të flitet për Kantin si mendimtar i lirisë absolute. Nëtë vërtetë, derisa në mësimin e Kantit mbi autonominë e moralitetit përjashtohet parimi isolidaritetit moral të të gjithë personave, gjë që paraqet bazat e përgjegjësisë solidare dheplanetare, ndërsa te Sheleri autonomia shfaqet si një premisë e relevancës së personalitmoral dhe akteve të tij, në qoftë se ato mund t’i përshkruhen të njëjtit person.Një mendimtar tjetër që e kritikon rreptë mendimin e Kantit mbi autonomisë e moralitetitështë Hartmani. Nga pozicioni i ontologjizmit aksiologjik ai e nxjerr metafizikën e etikësdhe lirisë. Sipas tij, problemi qendror në këto marrëdhënie qëndron në faktin se njeriuballafaqohet me situata të ndryshme, të cilat nuk mund t’i evitojë assesi. Për të qenia elirisë shprehet në marrëdhënie të dyfishtë: ajo është njëkohësisht liri kundrejt betejës dhelirisë, kundrejt ligjësisë së nevojës. Me këtë pikëpamje mbi lirinë Hartmani e argumentonantinominë e mendimit të Kantit. Nga pikëpamja e ontologjizmit aksiologjik, Hartmanizbulon pafuqinë e zgjidhjes së problemit të antinomisë së “nevojës” të Kantit. Nëkontekst të kësaj pafuqie, ai nxjerr përfundimin e zgjidhja e antinomisë së Kantit, nërastin më të mirë, kënaq vetëm njërën anë të problemit. Ana tjetër, pra antinomia enevojës, mbetet plotësisht e pazgjidhur. Mjeti ndihmës për zgjidhjen e këtij problemi,sipas Hartmanit, mund të gjendet vetëm në njërën prej shpjegimeve të përmenduraontologjike të qenies njerëzore, të shpirtit të personit në njërën anë dhe ligjit të vlerave nëanën tjetër.Në mësimet e eticistëve të orientuar në fenomenologji, Shelerit dhe Hartmanit, janëkritikuar jo vetëm mendimet e Kantit mbi moralin, por edhe etika e vjetër, të cilës i kamunguar aspekti i vlerës. Në të vërtetë, në vend të vlerës, në etikën e vjetër ka dominuarideja e së drejtës, guximit, shkathtësisë dhe të mirës në përgjithësi. Në këtë teori,karakteri i njëmendët i vlerës shfaqet vetëm në përmbajtje, por ai nuk është i theksuar,përkundër mënyrës tjetër të qenies së parimeve ontologjike (p.sh. tërësisë, formës,materies, etj.). Prandaj, këta eticistë fenomenologjikë kritikojnë njësor ashpër etikën e tëmirës dhe etikën e Kantit, i cili nuk e pranon etikën përmbajtjesore, siç bëjnë edhe Shelerie Hartmani. Mësimi i Kantit mbi moralitetin ka hasur në reagime të ndryshme, dukefilluar prej atyre që e hedhin në tërësi, siç ndodh të Sheleri dhe Hartmani, e deri te ato qëkërkojnë riformulimin e impetarivit katorik të tij, për të theksuar rëndësinë epërgjegjësisë morale të individit dhe të gjithë shoqërisë njerëzore, siç është rasti i HansJonas-it dhe eticistëve tjerë bashkëkohorë.Ndryshe prej eticistëve të vjetër, Kanti, sipas mendimit të Hartmanit, e lartëson ligjinçudibërës kundrejt parimeve të përmendura (p.sh. katerogive), gjë që e bën me ndihmën enocionit të “nevojës”. Por, Kanti e ka zëvendësuar “nevojën” me mendjen (arsyen),kështu që has në vështirësi të reja. Në të vërtetë, mendja ose arsyeja si mendje praktike,është po ajo mendje “të cilës i takon vendimi i lirë për ose kundër ligjit çudibërës. Pra, nënjërën anë, ajo duhet të konsiderohet si vetjak, por, në anën tjetër, duhet të ketë hapësirëtë lirë kundrejt këtij ligji”13. Në qoftë se nuk do të ekzistonte kjo hapësirë, atëherë mendjado të ishte e pagabueshme në çdo veprim. Pagabueshmëria e mendjes nuk do të ishte13 Hartmann, Prilog zasnivanju ontologije, “Izvori i tokovi“, Zagreb, l976, f.43
    • 50vlera e saj çudibërëse. Në bazë të kësaj, Hartmani nxjerr përfundimin se koncepti i Kantitpër autonominë e moralitetit është plotësisht i paqëndrueshëm. Kjo paqëndrueshmëri,përveç tjerash, niset nga fakti se mësimi i Kantit i pranon dy autonomi (ligje): të“nevojës” dhe të “vendimit”, të cilat i qëndrojnë karrshi ligjit, duke nxjerrë në dritëparimin e mendjes praktike (arsyes). Me këtë veprim, Kanti rrëshqet te aporisë. Ajo ështëe pranishme në të gjithë fushat e vlerësimit: vlerave të së mirës, vlerave vitale,vleraveestetike, etj. Aporia nuk është e përfshirë kurrsesi, madje as atëherë kur kjo fushë shpalletautonome, për shkak se kuptimi i autonomisë varet plotësisht nga kuptimi i “mënyrës sëtë qenit” të tyre.Në bazë të kritikës së mësimit të Kantit mbi autonominë e moralitetit, Hartmani e kazhvilluar një teori sipas së cilës vlerat ekzistojnë në mënyrë të pavarur nga fakti se sa janëtë realizuara në jetë. Vetëm në këtë mënyrë është e mundur që vlerat çudibërëse të kenëkarakterin e “nevojës”. Ato i imponohen njeriut si kërkesa. Për këtë arsye, Hartmaniinsiston në kuptimin dhe rëndësinë e metafizikës së vlerës. Ky relacion ka rëndësivendimtare. Rëndësia e tij shihet në faktin se nga zgjidhjen e tij varet vendimi që ka tëbëjë me një çështje shumë të diskutueshme në teori. Kjo çështje e diskutueshme thotë: Akanë vlerat kuptim e rëndësi absolute apo relative? Për këtë ekzistojnë përgjigje shumëkontradiktore, duke filluar nga ato që vlerave u japin rëndësi dhe kuptim absolut e deri tëato që i kontestojnë ato, gjegjësisht ato që thonë se vlerat janë vetëm relative. Sheleri dheHartmani e zhvillojnë idenë e vlerës absolute.l. E drejta, drejtësia dhe obligimia. E drejta dhe drejtësiaE drejta është një prej çështjeve fundamentale dhe çështje e përhershme e njerëzimit. Përtë diskutohet edhe sot e kësaj dite. Ajo ka qenë objekt i shqyrtimeve qysh prej fillimevetë para të mendimit njerëzor. Me çështjen e të drejtës, esencën dhe kuptimin e saj janëinteresuar mendimtarët më të njohur dhe më të ngritur. E drejta, bashkë me çështjet tjeraprimare etikë, ka nxitur konfrontimin e mendimtarëve të periudhave dhe drejtimeve tëndryshme. Ata kanë ofruar përgjigje kontroverse dhe kontradiktore. Kanë dominuar dhedominojnë edhe sot e kësaj dite kontestet lidhur me atë se çka është e drejtë dhe çka ështëe padrejtë.Nëse abstrahohen shumë dilema dhe përgjigje kontradiktore të marra gjatë zhvillimitshekullor të mendimit etik mund të thuhet se njeriu pavarësisht se ë është teist apo ateist,synon të drejtën. Për të janë angazhuar Shën Augustimi, Toma Akuinski dhe Al-Ghazali,sikur edhe mendimtarët ateistë, p.sh. Karl Marksi. Në të vërtetë njerëzit e synojnë tëdrejtën dhe thirren në të. Askush nuk merr guximin ta mohojë. Në emër të saj dhe për tëjanë shkaktuar edhe viktima të shumta. Për shkak të idealit dhe parimeve njerëzore kapasur edhe përpjekje dhe mënyra të shumta për interpretimin e idesë dhe praktikës së tëdrejtës. Përfaqësuesit e teorive të ndryshme të së drejtës, natyrore ose racionale, gjatëdefinimit të së drejtës e kanë marrë parasysh nacionalitetit, barazinë, proporcionalitetit,efikasitetin dhe harmoninë me natyrën e gjërave.
    • 51Është e arsyeshme të besohet se e drejta është vlerë universale. Mirëpo, ajo është çështjeshumë subtile dhe e komplikuar që i ka vënë në lajthitje shumë mendimtarë, si të traditësashtu edhe të bashkëkohësisë. Natyrisht, mendimi etik dhe mendimi në përgjithësiofrojnë koncepte të ndryshme mbi esencën dhe rëndësinë e së drejtës. Në bazë të tyremund të gjykojmë mbi shoqërinë dhe ndërtimin e saj, në kuptimin pozitiv dhe negativ.Ajo na mundëson që ta kuptojmë dhe ta shpjegojmë qenien e veprimit njerëzor ose moral.Zhvillimi i mendimit etik tregon se e drejta është një prej çështjeve fundamentale etike.Ky koncept në teorinë e traditës ka shkaktuar dilema të mëdha midis mendimtarëve tëdrejtimeve ose sistemeve të ndryshme etike, siç kam thënë, ata kanë ofruar konceptekontradiktore midis tyre. Kundërshtitë nuk janë hequr as në mendimin e sotëm, përgjigjete të cilit janë dukshëm të ndryshëm prej koncepteve të mendimit tradicional. Kjo ështëpasojë e rrethanave specifike në të cilat gjendet mendimi i sotëm etik. Kjo mund të shihetnë shembullin e marrëdhënieve midis mendimit helen dhe teorisë së të drejtës të eticistitamerikan Xhon Rolls. Sipas teorisë së Rollsit e drejta duhet të jetë alternativë jetësore eutilitarizmit, doktrinës e cila ka dominuar për një kohë të gjatë në filozofinë tradicionaleeuro-perëndimore. Ndryshe prej saj, për urtësinë helene, e drejta është shprehje e renditdhe harmonisë, bazë në shtetet më të mira, bazë natyrore dhe shoqërore e ligjit, në tëcilën është rregulluar edhe harmonia në kosmos. Sipas Rollsit, në shoqëritë demokratike edrejta është vlera e parë, ashtu siç është e vërteta në sisteme të ndryshme mendimi. çdoteori, sado që të jetë elegante, duhet të hidhet ose të revidohet nëse është jo e vërtetë,njësoj siç ajën liget dhe institucionet, pavarësisht se sa janë ato efikase, të cilat duihet tëreformohen ose të shuhen. Të drejtat e siguruar në drejtësinë e shteteve të së drejtës, sipasRollsit, nuk janë çështje e hamendjeve politike ose produkt i interesave shoqërore. Tëgjitha vendimet politike dhe ligjdhënëse duhet të merren brenda kufizimeve që dalin ngaparimi i së drejtës. Teoria e Rollsit është e pranueshme vetëm për aq sa ajo thekson se tëgjitha shoqërive u mungon zbatimi i parimit të së drejtës.Rollsi niset nga dy parime që atij i duken racionale për të shpjeguar esencën e së drejtësdhe mendimin e tij për të. Sipas parimit të parë çdo njeri që merr pjesë në ndonjëinstitucion apo praktikë ka lidhje me funksionimin e tij dhe ka të drejtë të barabartë përlirinë në kuptimin më të gjerë dhe lirinë ë njëllojtë për të gjithë. Sipas parimit të dytë, tëgjitha vlerat shoqërore (liria dhe mundësia, të hyrat e pasuria dhe bazat shoqërore tëvetërespektit) duhet të jenë të shpërndara në mënyrë të barabartë, përveç nëse ndarja epabarabartë e cilësdo vlerë apo e të gjitha këtyre vlerave është në interes të secilit14.Konsiderohet e drejtë liria e barabartë për të gjithë ata që marrin pjesë në një institucionapo në ndonjë praktikë. Pabarazitë konsiderohen arbitrare dhe të padrejta, përveç nësenjeriu do të ishte në gjendje t’i arsyetojë ato duke dëshmuar se janë me interes për tëgjithë dhe se askush nuk është apriori i përjashtuar nga funksioni elementar. Rollsipropozon rregulla të së drejtës së lirisë së barabartë për të gjithë. Parakusht dhe kusht idomosdoshëm për këtë është që të ketë punë me persona të arsyeshëm, të aftë që tëgjykojnë se cilat janë interesat e tyre, të parashikojnë pasojat e mundshme që burojnë ngamiratimi i rregullave të këtij lloji, tu përshtaten rregullave të miratuara dhe të jenë të14 Xhon Rolls, Teorija pravde, Beograd-Podgorica, l998, f.72
    • 52gatshëm për situata të ndryshme që do të shkaktonte shkelja e këtyre rregullave. Për t’ipërmirësuar institucionet dhe ligjet e veta, duke i bërë ato të drejta, anëtarët e shoqërisëmund të diskutojnë lirisht dhe t’i paraqesin kërkesat e tyre legjitime. Secili mund tëparaqesë lirisht argumentet për qëndrimet e veta racionale.Ata që janë të aftë të mendojnë në mënyrë kritike gjithmonë e kanë mendimin e vet mbishoqërinë, mbi vlerat e saj pse mbi mungesën e tyre, problemet dhe mundësitë përzgjidhjen racionale të tyre. Do të ishte ideale nëse mendimi kritik do të kishte mundësi qëvështrimin mbi shoqërinë dhe institucionet e ligjet e saj të jetë i respektuar gjet zgjidhjessë të gjitha çështjeve që e preokupojnë shoqërinë. Natyrisht, kësaj i kundërvihet politika epseudo-intelektualëve, të cilat i ruajnë pozicionet, kolltukët, rrogat e mira dhebeneficionet tjera. Në interes të funksionimin te drejt të institucioneve dhe ligjeve, nëbazë të të cilave veprojnë, i cili është në interes të të gjithë anëtarëve të shoqërisë, është enevojshme të dëgjohet mendimi kritik, i cili duhet të jetë gjithmonë i gatshëm të diskutojëlirisht mbi institucionet dhe ligjet dhe të parashtrojë kërkesat e veta legjitime, me qëllimtë përmirësimit të institucioneve dhe ligjeve. Por, kjo mundësi nuk është krijuar endeplotësisht. Për realizimin e saj është e nevojshme të krijohen një sërë rrethanash. Kjoështë e pamundur të realizohet vetëm me një strukturë të re të vlerave, e cila është epanjohur për praktikën e deritashme shoqërore. Në një strukturë të tillë, sekush mund tëparaqes lirisht argumentet për mbrojtjen e qëndrimeve të veta racionale. Atëherë do tëbëhej fjalë për shoqërinë në të cilën janë zhvilluar dhe realizuar plotësisht format endryshme të lirisë, siç janë liria e lëvizjes, liria e mendimit dhe liria e shprehjes. Në qoftëse zbatohet me përpikëri norma ligjore për të gjithë njerëzit, pa marrë parasyshpërkatësinë e tyre nacionale, fetare dhe politike, gjendjen materiale, nivelin e arsimit apopozitën në shoqëri, atëherë do të mund të flitej për një shoqëri të drejt, ideal i së cilës kaqenë objekti i mendimit etik.Teorinë e së drejtës të cilën e zhvillon Xhon Rollsi e kanë përmendur për disa arsye. Epara, që të paraqes pikënisjen e tij për interpretimin procedural të pikëpamjes së Kantitpër autonominë dhe imperativin kategorik15. Teroia e Rollsit nuk e pranon imperativinkategorik të Kantit, por imperativin hipotetik, i cili na drejton të ndërmarrim hapa tëcaktuar si mjet për të arritur ndonjë qëllim. E dyta, pikëpamja e Rollsit se barazia enjerëzve si qenie morale që ngrihet mbi bazat teologjike nuk mund të përballojë vërejtjet,sepse shumëkuptimësia dhe papërcaktueshmëria e kritereve morale të njerëzimit,avancimi i barazisë në bazë të shprehjes së lirë të mendimit racional mbi të bartet në atëqë duhet të jetë, prandaj nëpërmjet ndryshimeve të moralit të drejtë parandalohetvendosja e barazisë së njerëzve si qenie morale. Vetëm në bazë të kritereve të Kantit mbiobligimin moral mund të mbështetet barazia e njerëzve si qenie morale. Ky kriter nuk uapërcakton njerëzve objektivin, kurse moraliteti i tyre përcaktohet në formë të vullnetitdhe sjelljes, moraliteti i së cilës përcaktohet me universalizimin e parimeve të sjelljes dhepranimin që ky kriter të jetë arsye përcaktuese e vullnetit ose e motivit të veprimit.Formaliteti i kriterit moral deontologjik dhe mundësia e zbatimit të tij universal paraqetbazën e barazisë një njerëzve si qenie morale. Rollsi nuk e pranon kriterin deontologjik tëKantit mbi moralitetin. Kjo rrjedh prej pikëpamjes së Rollsit për racionalitetin, e cila kakryesish karakter instrumentalistik. Në të vërtetë, Rollsi, në studimin e tij “Teoria e së15 Xhon Rolls, vepra e përmendur, f.240
    • 53drejtës” e redukton racionalitetin në aftësinë e njeriut që të zgjedhë mjetet adekuate përarritjen e qëllimeve të caktuara. Për vlerësimin teologjik të teorive etike, Rollsi ështëpërcaktuar për utilitarizëm të rregullave me karakter ideal. Nga kjo pikëpamje ai trajtonzgjedhjen e parimeve të së drejtës që kushtëzohet nga synimi që të arrihet deri teobjektivat e mundshme, ku “arsye përcaktuese e vullnetit”, siç do të thoshte Kanti, nukështë forma por përmbajtja e asaj që dëshirohet dhe e asaj që synohet. Meqë insiston nëpërmbajtjen e asaj që dëshirohet, teoria e së drejtës e Rollsit paraqet një formë tëmodifikuar të etikës përmbajtjesore tradicionale.Duhet të kihet parasysh se e drejta nuk është vetëm çështje e mendimit filozofikdisiplinor mbi moralin apo e etikës. Ajo është dhe pjesë përbërëse e veprimit dhe sjelljessë përditshme praktike të njeriut ndaj njeriut. Për këtë sjell shembullin në vijim. Në jetëne përditshme dëgjohen deklarata të tilla: “Filan profesori është i drejtë dhe parimor” ose“Filan gjyqtari është i drejtë dhe parimor”. Këto deklarata paraqesin bazë të mjaftueshmeqë të përgjigjemi në pyetjen çka është e drejta. Thënë në mënyrën më të saktë dhe më tëshkurtër, e drejta nënkupton një lloj barazie. E drejta mbështetet gjithmonë në parime tëcaktuara që sigurojnë ndarjen e të drejtave dhe obligimeve themelore. Tipar kryesor i sajështë paanshmëria. Nga paanshmëria nuk mund të lirohet asnjë profesion. Kështu, p.sh.profesori është i obliguar që të vlerësojë në mënyrë të paanshme dijen e studentit osestudimit, ndërsa zyrtarët tjerë janë të obliguar që në mënyrë të paanshme dhe mepërpikëri t’i zbatojnë ligjet. Kjo paanshmëri dhe përpikëri e zbatimit të ligjeve mund tëquhet e drejtë formale që kërkon që të gjithë dhe gjithnjë ta zbatojnë ligjin në mënyrë tëbarabartë. Ajo qëndron në vet konceptin e ligjit ose të institucionit. Thënë në mënyrë mëprecize, e drejta formale nënkupton lojalitetin ndaj normës ligjore.Pra, vërehet se për Rollsin ekzistojnë dy parime në të cilat mbështetet e drejta. Esenca eparimit të parë qëndron në faktin se personi duhet të ketë të drejtë të barabartë të shkallësmë të gjerë të lirive themelore të të barabartëve, e cila qëndron në lidhshmëri me shkallëne lirisë themelore të të tjerëve, ndërsa esenca e parimit të dytë qëndron në faktin sepabarazitë shoqërore dhe ekonomike duhet të rregullohen ashtu që të jenë “me interes përsecilin” dhe që janë të lidhura me pozitat që janë “të hapura për të gjithë”. Midis këtyredy parimeve mbretëron paradoksi.Pikëpamja e Rollsit për parimet e së drejtës pashmangshëm shpie në një lajthitje tëmadhe. Në fakt, nuk është e qartë çka thonë shprehjet “me interes për të gjithë” dhe “tëhapura për të gjithë”. Ata që i caktojnë kështu parimet e së drejtës dukët qartë së nuk janëtë vetëdijshmëm për gabimet e shprehjeve të tyre. Formulimi i tyre i këtyre parimevenënkupton që struktura e shoqërisë mund të vështrohet sikur ajo i ka dy pjesë tëndryshme, kështu që parimi i parë vlen për njërën pjesë, kurse parimi i dytë vlen përpjesën tjetër të shoqërisë, dukë bërë dallime ndërmjet formave të sistemit shoqëror të cilate përcaktojnë dhe e sigurojnë barazinë e lirive themelore dhe formën që e përcaktojnë dhee zbatojnë pabarazitë sociale dhe ekonomike.E drejta është objekt shqyrtimi madje edhe i atyre mendimtarëve pikëpamjet e të cilëvenuk kanë të bëjnë me ethosin, moralin, që do të thotë se atyre u mungon shqyrtimisistematik i temës së morales. Me fjalë të tjera idetë mbi të drejtën janë të pranishme qysh
    • 54në mendimin e periudhës para Sokratit, te Herakliti themeluesin e parë të dialektikës, icili thekson se nga pikëpamja e Zotit të gjitha gjërat janë të bukura, të mira dhe të drejta,por njerëzit kanë krijuar rrethana që disa prej tyre të jetë të drejtë ndërsa disa të tjerë tëpadrejtë, apo disa të jenë të mirë e disa të tjerë të jenë të këqij. E drejta është një prejvirtyteve kardinale të mendimit helen dhe romak. Natyrisht, sikur edhe te mendimet emëvonshme, ajo plotësohet me përgjigje të shumta kontroverse e kontradiktore mbi tëdrejtën dhe drejtësinë. Një pikëpamje etike konfrontohet me pikëpamjen pararendëse dhee hedhë poshtë atë. Dëshmia më e mirë për këtë është mësimi i Aristotelit. Kymendimtarë që konsiderohet më i madhi dhe më i rëndësishmi në mendimin e së drejtës,nuk është pajtuar me mendimet e pararendësve, kështu që, pas një analize të detajuar i kahedhur poshtë. Ai e ka hedhur poshtë sidomos mësimin metafizik dhe idealizmit etik tëPlatonit.Është e palejueshme që e drejta të identifikohet me fatin. Gabime të tilla bëjnë disateoricistë bashkëkohorë. Vetë Aristoteli, në disa vende të “Etikës së Nikomahut” kakontribuar që interpretuesit e tij dhe ata që merren me çështjen e të drejtës të mendojnë seai e ka identifikuar të drejtën me fatin. Në favor të kësaj teze të gabueshme shkonmendimi i Aristotelit që thotë se e drejtë është ajo që e realizon dhe e mban fatin nëpërgjithësi dhe ajo që e realizon dhe e mban në bashkësi. ç‘është e vërteta, Aristoteli ebën dallimin midis të drejtës si virtyt i përgjithshëm dhe të drejtës si virtyt specifik. Ai imerr parasysh dy pikëpamje për të drejtën: ligjshmërinë dhe barazinë. Me ligjshmëriAristoteli nënkupton përshtatjen në kuptimin pozitiv, sepse ai që shkel ligjin është ipadrejtë, ndërsa ai që e respekton është i drejtë. Gjithë çka është e përcaktuar me ligjështë e ligjshme, ndërsa çdo dispozitë ligjore është e drejtë. E drejta është ebarasvlershme me drejtësinë. I padrejtë është ai që i shkel ligjet dhe është i njëanshëm,ndërsa i drejtë është ai që i respekton ligjet dhe është i paanshëm gjatë kryerjes së ndonjëveprimi. Së këndejmi, e drejtë është ajo që është e ligjshme dhe e drejtë, ndërsa e padrejtëqë është e kundërligjshme dhe e padrejtë. Ligjshmëria dhe barazi, sipas Aristotelit, nukjanë identike. Ligjshmëria është koncept më i gjerë, ndërsa barazia është koncept më ingushtë. Gjithë çka ëhstë e ligjshme nuk është e pabarabartë, derisa gjithë çka është epabarabartë është e paligjshme.Të drejtën e krijon, e afirmon ose e anashkalon njeriu. Pra, ajo është shprehje e zhvillimitmoral të habitusit. E drejta është e mirë, kurse e padrejta është e keqe. Meqë e drejta ështëe mirë, njeriu duhet të punojë sipas parimit të së drejtës. Falë këtij parimi njeriu bëhet idrejtë. Ky njeri i respekton normat primare etike në marrëdhëniet me njerëzit tjerë.Nëpërmjet të së drejtës dhe drejtësisë shpjegohet natyra e njeriut, shkalla e zhvillimitmoral të tij ose prapambetja morale në raport me shkallën e përgjegjësisë së tij përveprime. Nuk janë të rralla rastet që, në teori dhe në praktikë, e drejta të kuptohet dhe tëpraktikohet si një farë reciprociteti. Në të vërtetë, në jetën praktike njerëzit janë tëobliguar tu bëjnë mirë të tjerëve për shkak se dëshirojnë që të tjerët tu bëjnë mirë atyre.Që të fitojë dashamirësi njeriu duhet të jetë dashamir. Kjo tezë nuk është fryt i shoqërisëantike dhe i mësimeve antike, por shfaqet bashkë me shoqërinë bahskëkohore modernedhe me pikëpamjet etike moderne.
    • 55Mendimi i eticistëve klasikë, Sokratit, Platonit dhe Aristotelit, tregon se ata einterpretojnë në mënyra të ndryshme problemin e së drejtës. I pari me këtë problemmerret Sokrati, ndërsa e zhvillojnë më tutje Platoni, Aristoteli, stoikët dhe mendimtarëtkristianë dhe islam, në rend të parë Toma Akuinski dhe aristotelistët dhe neoplatonistëtislam. Për dallim nga Platoni dhe mendimtarët e krishterë dhe islam, Aristoteli merret metë drejtën si çështje etike empirike. Ai nuk ka mundur të besojë në transparencën e Zotitdhe për këtë arsye ka hasur në kritikë të ashpër të mendimtarëve që mësimet e tyre ibazojnë në transparencën e drejtësisë e Zotit. Dyshimin e vet në transparencën e Zotit,Aristoteli e shpreh në veprën “Etika e Nikomahut”, të cilën e hedhin poshtë, TomaAkuinski në veprën “Summa theologica” dhe Al-Ghazali në veprat “Qëllimi i filozofit”dhe “destruksioni i filozofit”.Prej të gjithë mendimtarëve etik, Aristoteli është marrë me problemin e së drejtës sëmënyrën me sistematike. Ai i ka dhënë kuptim specifik të drejtës. Sipas tij, drejtësia ështëpërmbajtje nga arritja e ndonjë epërsie të njeriut për veten e tij duke ua cenuar të gjithaato që u takojnë të tjerëve, duke marrë pasuri dhe shpërblime të të tjerëve, duke marrëpozicione në shoqëri që u takojnë të tjerëve, dukem mos ua dhënë atë që ua kemi borxh tëtjerëve, duke mos realizuar premtimet që ua kemi dhënë të tjerëve, duke mos ua dhënërespektin që u takon të tjerëve16. Është e qartë se teoria e Aristotelit për të drejtënnënkupton se njerëzit konsiderohen të drejtë aq sa kanë dëshirë që të veprojnë dhe tësillën në mënyrë të drejtë. Thënë ndryshe, e drejta është vlerësim i asaj që sipas së drejtësi takon personit dhe asaj që mbetet borxh personit.Të së drejtës i kanë kushtuar rëndësi të veçantë edhe mendimtarët anglezë të shekujve 17e 18. E drejta është temë e rëndësishme jo vetëm e etikës, por edhe e mendimit social nëpërgjithësi. Ky mendim, sikur edhe mendimi antik ofrojmë pikëpamje të ndryshme përatë se çka është e drejta dhe si manifestohet ajo. Kjo tregon se çështja e të drejtës ështëtemë e përhershme e njerëzimit dhe se mendimi teorik për të drejtën ofron pikëpamjekontradiktore dhe të kundërshtueshme reciprokisht. Nuk është vështirë të vërehet seekzistojnë dallime të mëdha jo vetëm midis mendimeve të klasikëve dhe mendimeve tëmendimtarëve të shekullit XVII, p.sh. midis Aristoteli dhe Hobsi ose Benthami, ose midisdisa mendimtarëve etikë të shekullit XVII e XVIII. Ky dallim është i vërejtshëm edhe tedisa përfaqësues anglezë dhe francezë të etikës edonistike – utilitaristike. Në teorinë erikeangleze dallimet konceptuale mbi të drejtën mund të vërehen më së miri midis Hjumitdhe Smithit. Hjumi e ka kërkuar të drejtën në ndjenja. Sipas tij, ajo është manifestim qëburon nga marrëdhëniet e natyrshme, të cilat megjithatë janë të kushtëzuara. Smithi kazbuluar mangësi në teorinë e Hjumit. Sipas tij marrëdhëniet me natyrën ndikojnë nëmënyrë të drejtpërdrejtë në manifestimin e ndjenjave të cilat kanë ndikim shumë më tëdrejtpërdrejtë në gjykimin e drejtë dhe të arsyeshëm.Disa mendimtarë të tjerë, si Hobsi ose Holbahu mendojnë se për të evituar gjendjen eluftës të gjithë kundër të gjithëve, njerëzit përcaktohen për bashkësi e cila siguron drejtësipër të gjithë nëpërmjet ligjeve. Dallimet midis mendimtarëve antikë dhe atyre të kohës sëre qëndrojnë në faktin se të parët konsiderojnë se drejtësia është një prej virtyteve moralethemelore.16 Shih: Arisotel, Nikomahova etika, BIGZ, Beograd, 1980, f.142
    • 56Aristoteli thotë se drejtësia është virtyti më i lartë i shoqërisë njerëzore. Sipas tij, drejtësiaështë e njëjtë me ligjshmërinë dhe varet nga të gjitha tiparet morale, sepse ligji kujdesetpër trimërinë, maturinë dhe besnikërinë. E drejta ka të bëjë më marrëdhëniet e njeriutndaj njerëzve të tjerë. E drejta është e përkryer, virtyt i plotë dhe jo pjesë e virtytit. Këtubëhet fjalë për kuptimin e gjerë të drejtësisë. Përveç kuptimit të gjerë, Aristoteli e trajtonedhe kuptimin e ngushtë ose kuptimin e veçantë të drejtësisë. Tani drejtësia manifestohetnë dy forma: proporcionale ose e përpjesëtueshme dhe e barazuar ose e rrafshuar. Formae parë e drejtësisë është e lidhur me ndarjen e pasurisë, nderit dhe të mirave të tjera, tëcilat u takojnë të gjithë qytetarëve. Ati nuk duhet të ndahen në mënyrë të barabartë, porsipas meritës, ngjashëm me ndarjen e pasurisë shoqërore sipas hierarkisë dhe pozicionittë njeriut në shoqëri. Në drejtësinë e rrafshuar ose të barazuar nuk merret parasysh cilësiae njerëzve. Ajo ka të bëjë me rrafshimin e asaj që është mjet i këmbimit dhe të pagesës.Drejtësia në formën e rrafshuar paraqet mesin midis “të madhit” dhe “të voglit”, midisfitimit dhe humbjes. Në këtë rast është më pak e rëndësishme se a e dëmton njeriu i mirëtë keqin apo i keqi të mirin apo se a ka mashtruar njeriu i ndershëm apo njeriu ipandershëm. Në këtë rast, ligji kujdeset vetëm në dallimin mbi dëmin e shkaktuar, ndërsanjerëzit konsiderohen të barabartë. E rëndësishmë është vetëm që të përcaktohet se njëripërjeton padrejtësi kurse tjetri e shkakton atë, se njëri ka shkaktuar dëm dhe tjetri ështëdëmtuar. Gjykatësi e ka për detyrë të kërkojë të drejtën dhe të ndajë drejtësinë17Aristoteli e bën krahasimin e drejtësisë, në bazë të dallimit të formës proporcionale dheformës së rrafshuar. Sipas tij, i drejtë mund të quhet njeriu që vepron në mënyrë të drejtëpër shkak të bindjeve, kur ndan diçka midis vetes së tij ose dikujt tjetër me një persontjetër. Ai nuk ndajë për vetë më shumë se për tjetrin, kur bëhet fjalë për të mira, as nukndan më pak për vete se për tjetrin, kur bëhet fjalë për dëm18.Sipas Aristotelit, në njërën anë, drejtësia është e lidhur me barazinë dhe manifestohetvetëm në marrëdhëniet e njerëzve të lirë njësoj. Ajo nuk mund të ketë kuptim nëmarrëdhënie të njerëzve me liri të pabarabarta, si, p.sh. në marrëdhëniet pronar – skllav,babë – bir, etj. Në anën tjetër, barazia e qytetarëve të lirë buron nga tiparet morale dhegjendja materiale e personave që vendosin marrëdhënie, prandaj ajo gjithnjë i bën lakdrejtësisë. Në këtë kuptim, drejtësia është barazi e të pabarabartëve ose pabarazi e tëbarabartëve. Kjo teori e Aristotelit mbi drejtësinë e hedh poshtë teorinë e Pitagorës sipassë cilës drejtësia përmblidhet në respektimin e të njëjtëve.Drejtësia ka rëndësi fundamentale edhe te përfaqësuesit tjerë të mendimit klasik, si, p.sh.te Epikuri. Por, ajo që nënkuptohet në nocionin e drejtësisë në jetën e përditshme nuk kaasnjë lidhje me pikëpamjen e disa mendimtarëve antikë, si, p.sh të Platonit. Në veprën etij “Shteti”, Platoni me nocionin drejtësi e nënkupton barazinë në formën që ajomendohet në jetën e përditshme të njeriut si individ. Me fjalë të tjera, për Platonindrejtësia është një fuqi për aq sa është e formë dhe stabile tërësia, në këtë rast shteti. Edhetë Aristoteli hasen ide të ngjashme. Në veprën e tij “Etika e Nikomahut”, Aristoteli17 Aristoteli e bën dallimin midis drejtësisë proporcionale dhe të rrafshuar në veprën “Etika e Nikomahut, f.119-12018 Më gjerësisht: Aristoteli, “Etika e Nikomahut”, botimi i përmendur, f. 126
    • 57paralajmoëron teorinë ë tij të veprimit politik, ku shprehen problemet fundamentale tëetikës. Derisa në këtë vepër trajtohet individi dhe veprimi i tij etik, i cili karakterizohetme forcë morale. Në veprën “Politika” Aristoteli flet për marrëdhënien e tërësisë meindividin, në të cilën më shumë kujdes i kushtohet tërësisë që siguron rendin dheqetësinë, në njërën anë dhe të drejtës të përfaqësuesve të shoqërisë si institucion moral, nëanën tjetër.Për mendimtarët si Sokrati, Platoni, Arsitoteli, Seneka, Taciti dhe Plutarku nuk ekzistondallim midis bujarisë, të drejtës dhe të këndshmes. Por, në teoritë e tyre, sidomos tëSokratit, Platonit dhe Aristotelit, jepen përgjigje të ndryshme mbi të drejtën dhedrejtësinë. Sokrati është një prej eticistëve të parë që nuk bën dallim midis të drejtës dheligjores. Natyrisht, ky mendim i tij nuk është vërtetuar deri më sot. Pyetja e tij se cilaështë mënyra e vërtetë e jetës paraqet bazën primare në të cilën Platoni e ndërton teorinëe tij mbi polisin (qytetin, shtetin) ose mbi qiellin. Pikëpamjet e Platonit mbi drejtësinëkanë pësuar transformime. Kjo shihet në shembullin e dallimeve midis periudhëskalimtare dhe periudhës së pjekurisë. Në të ashtuquajturën periudhë kalimtare, Platoni epërmend të drejtën vetëm në mënyrë sporadike, ndërsa në fazën e tretë ose në fazën epjekurisë së tij, ai i jep vend qendror çështjes së të drejtës. Në këtë fazë Platoni i qaset tëdrejtës si një çështje primare etike nga aspekti i kuptimit de rëndësisë së moralitetittotalitar, të cilin e konsideron si parakusht qenësor për ruajtjen e harmonisë dhestabilitetit të tërësisë, pra të shtetit. Për themeluesin e idealizmit etik objektivkomponentat qenësore të drejtësisë sigurohen vetëm me kusht të ekzistencës sëharmonisë. Thënë më qartë, nuk ka drejtësi nëse nuk ka stabilitet të tërësisë. Këtuqëndron esenca e mësimit të Platonit të fazën e pjekurisë, i cili e konsideron të drejtën siemër përmbledhës për veprimin e drejtë etik. Sipas tij, i drejtë nuk është vetëm ai që di tëvendosë dhe të ruaj harmoninë e vërtetë midis nevojave ndjesore, afekteve dhemendimeve, por edhe ai që në bashkësi vendoset në vendin përkatës me dhuntitë e tij.Duke vënë në dyshim jo vetëm teorinë intelektualistike të Sokratit mbi të drejtën, poredhe teorinë e Platonit që i jep të drejtës karakter metafizik, Aristoteli mbron qëndriminse nuk ka diskrepancë p.sh. midis të drejtës natyrore dhe të drejtës politike. Kjo ështëpjesë përbërëse e teorisë së tij të veprimit politik, sipas së cilës njeriu është “zoonpolitikon”. Kjo teori, së bashku me teorinë e veprimit moral, paraqet pjesën përbërëse tëfilozofisë së tij praktike. Ndryshe prej pikëpamjes metafizike dhe intelektualistike,Aristoteli ofron mësim empirik mbi drejtësinë. Duke e shqyrtuar këtë problem, Aristotelie denoncon intelektualizmin e Sokratit dhe metafizikën e Platonit. Pikëpamjet e tij mbidrejtësinë si virtyt janë bërë objekt i analizës së disa mendimtarëve të kohës së re, të cilërproblemin e morales e kërkojnë në përvojën empirike, siç ka vepruar edhe Aristoteli.Nocioni e drejtë, i perceptuar si parim i rendit dhe harmonisë, nuk ka të bëjë me njomotiv të vetëm dhe personal dhe as nuk përcakton ndonjë qëndrim të caktuar, por vetëm eshpreh kërkesën që të ndodhë ajo që duhet të ndodhë. Por, në teorinë e Aristotelit për tëdrejtën dhe etikën e tij në tërësi mund të shihen elemente të arsyetimit të vlerësimit të sëdrejtës pozitive. Me fjalë të tjera, teoria etike e Aristotelit e arsyeton realitetin pozitiv dhetë drejtën pozitive.
    • 58E drejta, si formë etike ose deontologjike, e ka emanacionin e vet në sistemin etik tëPlatonit. Në këtë sistem ajo ka kuptimin e virtytit të përgjithshëm, i cili, si i tillë, paraqetparimin me të cilin rregullohet jeta midis individit dhe tërësisë, pra jeta në shtet.Forca e mendimit tradicional antik ndihet edhe në sistemet metafizike të shekullit 17. pahyrë më thellë në esencën e këtyre sistemeve, mjafton që të përkujtohet shqyrtimi i tëdrejtës nga Lajbnici, në të cilën e drejta përfshihet në tërsinë e të përkryeres etike. Sipastij, e drejta paraqet rregullin e arsyes që këkron prej nesh ta harmonizojmë mirë me tëgjitha nevojat dhe meritat e secilit individ.Duke mos u ndalur të pikëpamjet e ndryshme mbi esencën dhe rëndësinë e nocionit edrejta, mund të thuhet se natyra e këtij nocioni është shumë komplekse. Kjo del ngaqëndrimet e ndryshme dhe kontradiktore të shprehura gjatë zhvillimit të mendimit etik,para të cilit është shtruar pyetja primare se a është jeta që është në pajtim më natyrën enjeriut dhe me nevojat e tij drejtësi apo moral. Arsyeshmëria e pyetjes së tillë buron ngafakti se të qenit dhe norma kanë ekzistuar gjithmonë në mënyrë të pavarur nga njëra tjetradhe midis tyre ka ekzistuar një greminë e thellë. Përpjekje për tejkalimin e kësaj greminejanë vetëm në teoritë e përkrahësve të imperativit kategorik, të cilët janë marrë mekuptimin abstrakt të njeriut.Raportet midis arsyeshmërisë dhe drejtësisë mund të shkaktojnë dilema të shumta, të cilatmund të jenë aq të mëdha sa këto dy nocione të dallojnë plotësisht midis tyre. Kjo u kandodhur disa eticistëve helenë dhe romakë. Këtë dilemë e ka hequr Aristoteli, me teorinëe tij mbi virtytet etike. Ai dëshmon se drejtësia, si njëra prej të gjitha virtyteve, i përfshinnjëkohësisht drejtësinë edhe arsyeshmërinë, sepse kuptimi i këtij nocioni është e orientuardrejtpërdrejt në tjetrin, në atë që e shfrytëzon atë. E shpjeguar kështu, drejtësia nuk ështëpjesë e virtyteve, por është virtyt më vete. Drejtësia do të ishte vetëm virtyt qëmanifestohet në marrëdhënie me tjetrin ose me të tjerët. Së këndejmi, dallimi midisvirtytit dhe drejtësisë nuk ekziston, sepse në fakt janë identike.Kjo vlen edhe për marrëdhëniet midis rregullsisë dhe drejtësisë. Në të vërtetë, midiskëtyre të dyjave nuk ka kundërshti. E rregullta është njëkohësisht edhe e drejtë. e paraështë e njëjtë me të dytën dhe më e mirë sesa disa lloje të së dytë. P.sh. e rregullta ështëmë e mirë se e drejta ligjore e cila nuk përfshin diçka, për shkak të formulimit të saj tëpërgjithësuar. Raporti i rregullsisë dhe drejtësisë nxjerr dilema para Aristotelit. Përserregullsia duhet të jetë më e mirë se drejtësia, por nuk është diçka që i është kundërvënëdrejtësisë. Në vëllimin e pestë të librit të tij “Etika e Nikomahut”, Aristoteli paralajmëronzgjidhjen e këtij problemi. Ai thotë se e drejta dhe e rregullta nuk janë vlera të ndryshme,por të ndryshme janë vetëm rrugët e tyre që shpijnë te e njëjta vlerë. E drejta është evërtetë dhe e bukur. Ajo shënon një vlerë absolute, pra një vlerë që nuk mund tëdeduktohet as prej çfarëdo vlere tjetër. Kjo është ajo që e përbën esencën e pikëpamjes sëAristotelit për të drejtën.E drejta mund të kuptohet si formë manifestative e të mirës morale. Në të vërtetë ajo edheështë e tillë nëse vështrohet si virtyt. Por, ajo mund të kuptohet edhe nga një aspekt tjetër.
    • 59E drejtë mund të quhet zbatimi i ndonjë ligji, por e drejtë mund të quhet edhe vet ligji. Tëdy shembujt theksohen në librat e Aristotelit “Etika e Nikomahut” dhe “Politika”.Gabojnë ata që në teorinë e Aristotelit mbi të drejtën dhe drejtësinë, e sidomos mbinocioni mesotes (mes) e shohin tautologjinë apo përsëritjen e një mendimi me njëmendim të njëjtë apo me mendime të ndryshme dhe arsyeshmërinë e moralitetit pozitivdhe të së drejtës pozitive. Teza e tyre se mendimi i Aristotelit është “formulë e zbrazët”nuk ka kurrfarë mbulese.Siç kam thënë më sipër, Aristoteli dallon dy lloje te veçanta të së drejtës dhe barazisë:distributiven dhe korrektiven ose të drejtën komutative. E drejta distributive gjen shprehjeme rastin ndarjes së mirënjohjes, parave ose të mirave tjera të cilat kanë të drejtë t’igëzojnë pjesëtarët e shtetit. Parimi i tij është barazia proporcionale, e cila mund tëshprehet me formulë matematikore. Nëse e drejta a i ndahet personit A ndërsa e drejta bpersonit B, kërkesa e të drejtës distributive përmbushet nëse proporcioni i vlerës së a ndajvlerës së b është proporcion i barabartë i vlerës së A ndaj vlerës së B. Nëse personat Adhe B janë të barabartë, të drejtat që u jepen duhet të jenë gjithashtu të barabarta. E drejtakorrektive apo komutative është ajo formë e së drejtës që e ndan gjykatësi me rastin ezgjidhjes së kontesteve të ndryshme dhe nxjerrjes së aktvendimeve me të cilat sanksiononshkelësit e ligjit. Ai që i drejtohet gjykatësit mendon se po i drejtohet drejtësisë. Gjykatësidëshiron të jetë personifikim i drejtësisë. E drejta korrektive ose komutative vjen nëshprehje në punët ose marrëdhëniet vullnetare apo të kundërvullnetshme. Në këtë kuptimka përparësi një karakter krejt tjetër nga ai i distribuimit të barazisë dhe drejtësisë. Esencae të drejtës distributive gjatë ndarjes së të mirave të përgjithshme ka të bëjë meprocedurën e ndarjes sipas proporcionit gjeometrik. Kur bëhet fjalë për marrëdhënieafariste, të vullnetshme ose të pavullnetshme, atëherë zbatohet proporcioni aritmetik.Marrëdhëniet vullnetare bazohen në vendimin e marrë sipas vullnetit të lirë. Këtu bëjnëpjesë blerja dhe shitja, huazimi me interes, deponimi dhe pjesëmarrja. Në marrëdhëniet epavullnetshme bëjnë pjesë shkeljet e ndryshme: vjedhja, mashtrimi, plaçkitja, dëshmia errejshme si dhe dhuna fizike, vrasja, lëndimi, etj.Fshehtësia e të drejtës dhe veprimit të drejtë qëndron në formulën e Mesotesit, pra nëmesin e dy ekstremeve. Veprimi i drejtë paraqet mesin ndërmjet kryerjes së padrejtësisëdhe pasojës së padrejtësisë. E para do të thotë të kesh me shumë, ndërsa e dyta do të thotëtë kesh me pak se ajo që ke të drejtë. Drejtësia është ruajtja e mesit, por jo në të njëjtënmënyrë si të virtytet tjera. Thënë në mënyrë më të saktë, sipas Aristotelit, sjellja e drejtëgjendet në mes kryerjes së padrejtësisë dhe pasojës së padrejtësisë. çka paraqet e drejta nëkëtë rast? Përgjigja është e thjeshtë. E drejta është e kundërta e së padrejtës. Por, nëpyetjen çka është e padrejtë sipas formulës së mesit nuk është dhënë përgjigje. Mesotesiapo mesi i shndërruar në drejtësi ka qenë objekt sulmesh të rrepta të kritikëve të teorisë sëAristotelit. Mësimin e tij mbi të drejtën si mes midis kryerjes dhe pasojës të së padrejtësështë cilësuar nga kritikët e Aristotelit si shprehje figurative se e drejta nuk është epadrejta dhe as e padrejta që është bërë nuk është e padrejtë që pësohet, sepse të dyja janëtë padrejta të njëjta. Por, ata harrojnë së as vet Aristoteli nuk ka qenë shumë i kënaqur meteorinë e tij për të drejtën. Kjo shihet edhe në librin e shtatë të “Etikës së Nikomahut”, nëtë cilën ai e trajton virtytin e miqësisë dhe paralajmëron synimin që nëpërmjet idesë të
    • 60qetësisë substanciale ta kompensojë idenë e së drejtës, e cila nuk është “e zbrazët” siç eshohin disa interpreto dhe kritikë të teorisë të së drejtës të Aristotelit. Ky libër ekonsideron miqësinë si një lidhje që bashkon shtetet, kurse ligjvënësit e tyre më shumëkujdesen për shtetin sesa për drejtësinë. Aty ku mbretëron miqësia nuk është e nevojshmendërhyrja e së drejtës, ndërsa njerëzit që janë të drejtë ndaj njëri - tjetrit janë edhe miq.Kjo tregon se Aristoteli nuk e konteston se ligjvënësi e synon para së gjithash qetësinëdhe jo drejtësinë, sepse atje ku mbretëron qetësia nuk është e nevojshme drejtësia. Mefjalë të tjera, drejtësia nuk është e mjaftueshme. Këtu shtrohet një pyetje plotësisht earsyeshme: A është kjo e drejta e njëjtë për të cilën Aristoteli ka folur me kënaqësi nëfillim të hulumtimeve të tij mbi natyrën e këtij virtyti, të cilin e ka shpallur si virtytin mëtë lartë dhe më të plotë? Aristoteli thotë se drejtësia është nevojë e shtetit, sepse e drejtapërbën rendin e bashkësisë shoqërore, kurse ajo ka të bëjë me përcaktimin se çka është edrejtë19. Duhet të kihet parasysh se Aristoteli nuk e identifikon “të drejtën natyrore” me“të drejtën”.Teoria e Aristotelit mbi të drejtën dhe rregullsinë insiston në dallimin midis “të drejtësnatyrore” (physikon diksion) dhe “të drejtës ligjore” (nomikon diksion), të cilat janë dylloje te se drejtës politike. E drejta politike gjendet midis njerëzve që jetojnë me vetëdijenë një shtet. E drejta ekziston atje ku ekziston ligji i njohur reciprokisht. Ligji ekzistonaty ky ekziston mundësia e padrejtësisë. Kjo përbën dallimin midis asaj që është e drejtëdhe asaj që është e padrejtë.Aristoteli bën një dallim të çartë edhe ndërmjet “te drejtës natyrore” dhe “të drejtëspozitive”. Ai e konsideron të drejtë natyrore normën që gjithkund e ka të njëjtën rëndësidhe nuk varet nga ajo se kjo e drejtë është e miratuar apo jo. Ndryshe prej kësaj, e drejtapozitive është e drejtë e cila fillimisht ka qenë e diskutueshme, por tani nuk është e tillë,pasi është institucionalizuar me ligj. Por, kjo normë e paraqet “drejtësinë”. Aristoteli nukthotë se normën “ e së drejtës pozitive” duhet ta konsiderojë të vlefshme nëse ajo nukështë në përputhje me të drejtën natyrore. Gjithashtu ai nuk ka treguar se cilat kërkesaduhet t’i plotësojë norma e së drejtës pozitive që të jetë në harmoni me të drejtënnatyrore. Aristoteli megjithëse e pranon ekzistimin e së drejtës natyrore, nuk e konsideronkëtë si nocion kyç në “Etikën e Nikomahut”. Në këtë vepër ai ia kushton asaj vetëm disarreshta. Përveç kësaj, teoria e tij mbi të drejtën natyrore është vështirë të harmonizohetme qëndrimin se virtyti moral është prodhim i shprehisë. Sipas Aristotelit, tiparet moralenuk lindin në ne, as kundër natyrës, por sipas natyrës e kemi vetëm aftësinë që ta arrijmëkëtë virtyt dhe ta perfeksionojmë atë në shprehi.Shtrohet pyetja: Ku qëndron dallimi midis të drejtës dhe rregullsisë? I vetmi dallim ka tëbëjë me faktin se e drejta e vështron çdo rast të veçantë nga aspekti i normës sëpërgjithshme, ndërsa rregullsia në secilin rast e kërkon ligji e vet. Natyrisht, parimi i sëdrejtës, në kuptimin e barazisë para ligjit, nuk është i njëjtë me idealin e aksionit.Përkundrazi, midis tyre ka kundërshti. Duhet të vërehet se ideali i së drejtës qon kahsistemi normativ i moralit. Sipas Aristotelit, e drejta është virtyti më i lartë prej të gjithatë tjerave dhe ai është i përkryer dhe i plotë, është virtyt. Këtu qëndron gjithë esenca eteorisë së Aristotelit. Kush nuk e ka këtë në mendje nuk mund çlirohet nga paanshmëritë19 Shih: Aristotel, Politika, BIGZ, Beograd, 1975, f.6
    • 61dhe njëanshmëritë në interpretimin e teorisë së Aristotelit mbi të drejtën dhe mbi teorinë etij etikë në përgjithësi. Për të përcaktuar në mënyrë të qartë raportin midis drejtësisë dherregullsisë, është e nevojshme të dihet se cila është qenia reale e rregullsisë. Vetëm menjë përcaktim preciz është e mundur të nxirret kjo esencë. Në bazë të rregullsisë ekorrigjojmë ligjin aty ku ai është jo i plotë për shkak të përgjithësime të tij. Në këtëkuptim, nocioni rregullsi është çështje shumë e rëndësishme etike, sepse me ndihmën e tijështë e mundur të konkretizohet më shumë e drejta ligjore, e cila shpesh mund të jetë jo eplotë, për shkak të përgjithësimeve.Sipas Aristotelit, rregullsia është njëfarë forme e drejtësisë, prandaj ajo nuk paraqetndonjë qëndrim tjetër moral nga ai i drejtësisë. Ç’është e vërteta, njeriu nuk do të pranojëse drejta është thjeshtë identike me të drejtën ligjore. Libri i tij i pestë i ”Etikës sëNikomahut” i është kushtuar çështjes së drejtësisë. Por, ai nuk ka për qëllim që drejtësinëta vështrojë si virtyt në përgjithësi, por drejtësinë e trajton si virtyt specifik, të ndryshëmprej virtyteve tjera. Ai mund të përcaktohet si i tillë, duke pasur parasysh barazinë, siracionalitet në aksion. Bëhet fjalë për drejtësinë në kuptimin e gjerë dhe drejtësinë nëkuptimin e ngushtë. Thënë më saktë, Aristoteli insiston në dallimin midis të drejtës sivirtyt në përgjithësi dhe të drejtës si virtyt specifik. Në rastin e parë bëhet fjalë përveprimin e drejtë që i përmbahet ligjit dhe për sjelljen e barabartë ndaj të gjithëve, ndërsanë rastin e dytë bëhet fjalë për, p.sh. gjykatësit, i cili nga dhembshuria e liron të akuzuarinpër vepër penale. E drejta është sinonim për ligjoren dhe për një veprim që shpreh dhe emanifeston fatin në përgjithësi (Aristoteli), ndërsa drejtësia ka të bëjë me sjellje tëcaktuara dhe me rregulla të caktuara nga institucione të caktuara. Barazia ose drejtësia katë bëjë me ligjshmërinë e cila është pjesë e tërësisë. Në kuptimin e ligjshmërisë drejtësianuk është pjesë e virtytit por është virtyt i plotë.Me teorinë ë tij mbi rregullsinë, Aristoteli ka shkuar përtej mësimit metafizik të Platonit.Ai e ka kuptuar esencën e rregullsisë në mënyra të ndryshme, varësisht prej fazave në tëcilat ka kaluar. Mjafton të përmendet “Gorgi”, dialogu i fazës së dytë në të cilën ai ngritetkundër sofistëve dhe subjektivizmit të tyre, si edhe “Shteti”, veprën e cila i takon fazës sëtretë, në të cilën ai lason mësimet e tij mbi idetë, në bazë të ë cilave Aristoteli krijonmësimet e tij për njohurinë, metafizikën, psikologjinë, etikën, politikën dhe estetikën.Derisa në librin e parë, nën ndikim e mësuesit të tij , Platonit, e zhvillon teorinëindividualistike, në librin e dyttë e zhvillon teorinë e drejtësisë kolektive, në të cilënpadrejtësia është përcaktuar si akt kundër tërësisë apo shtetit dhe kundër stabilitetit dheharmonisë së tij, drejtësive dhe ligjeve të të cilit duhet t’u nënshtrohen individët. Kjopërbën fijen primare të “Ligjit”studimit të tijtë fazës së katërt mbi mësimin etik tëPlatonit, në të cilën trajtohen çështja e të bukurës dhe e të mirës, kënaqësisë e dhimbjes,të drejtës dhe të padrejtës. Shkurt, për Aristotelin në fazën e pjekurisë drejtësia nuk ështëasgjë tjetër veçse uniteti dhe harmonia e tërësisë, pra shteti. Është rregullsi që njerëzit t’ikryejnë veprimet në pajtim me prirjet dhe mundësitë e tyre.Trajtimet mbi pikëpamjet e ndryshme të drejtësisë dhe rregullsisë do të ishin të mangëtanë qoftë se do të anashkalohej etiko teologjia, pra teoria skolastike kristiane dhe islamembi moralin. Skoalstikët islam me prientim platonian, aristotelian dhe neoplatonian janëpërpjekur të barazojnë etikën dhe religjionin. Këto përpjekje i ka hedhur poshtë
    • 62energjikisht teologu ortodoks Al-Ghazzali. Kjo dëshmon për mospajtimet etike brendamendimit islam, brenda të cilit shfaqen dy variante. Njërin variant e përfaqësojnë atomësime përfaqësuesit e të cilave e ndjekin traditën e Platonit dhe Aristotelit. Ata ipajtojnë religjionin dhe etikën. Variantin e dytë e përbëjnë mendimet që ngritën kundërmendimeve platoniane, aristoteliane dhe neoplatoniane, duke i dhënë primat religjionitmbi etikën. Këtë mendim e zhvillon Al-Ghazzali.Friedrich Niçe i kritikon ashpër të gjitha teoritë mbi drejtësinë dhe rregullsinë si ato që ilidhin këto nocione me religjionin, ashtu edhe ato që e vështrojnë këtë problempavarësisht nga përcaktimi fetar i njeriut. Në qendër të amoralizmit të tij etik, gjegjësishtnihilizmit, qëndron konstatimi se rregullsia është vetëm “Vazhdim për ngritjen ehakmarrjes”. Kjo vlen për “tufën njerëzore”, siç e quan Niçe civilizimin perëndimor,ekzistenca i saj bazohet në dekadence, frikë, nënshtrim dhe respektim. Sipas niçes gjithëkjo i buron nga metafizika e religjionit dhe moralit, prandaj ajo duhet të rivlerësohet.b. ObligimiNocioni “obligim” i shoqëron teoritë etike, ndërsa në kuptimin praktik paraqet themelet ejetës së njeriut. Në bazë të kësaj, mund të thuhet se obligimi nuk është vetëm çështjeteorike, por edhe çështje praktike. Obligimi përbën alfën dhe omegën e jetës dhe simboline ekzistencës së saj. Duhet të kihet parasysh se ekzistojnë lloje të ndryshme tëobligimeve, të cilat karakterizohen për specifikat e tyre të veçanta. P.sh. ekzistojnëobligime morale, religjioze, prindërore, partiake, politik, gazetareske, etj. Në mendiminetik dominojnë dallime rreth llojeve të obligimeve dhe lidhur me rëndësinë dhe primatine ndonjërit prej tyre. Prandaj, juristi do të mendojë se respektimi i normave ligjore ështëbazë e sjelljes morale të njeriut, ndërsa politikani do të mendojë krejt ndryshe. Sipaspolitikanit, obligimi është themel për zbatimin e vendimit politik të institucionevepolitike, gjegjësisht se obligimi është parakusht themelor për detyrimet tjera. Në realitet,çka varet nga faktorët ekonomikë e politikë dhe nga shkalla e zhvillimit të vetëdijes,gjegjësisht ndërgjegjes dhe traditës demokratike, u nënshtrohen, para së gjithash,obligimeve politike, juridike dhe ekonomike. Nuk është vështirë të vërehet se gjithëhistoria ik prej dominimit të politikës mbi moralen, përkundër kundërshtimit energjik tëmendimtarëve të etikës. Kjo tregon të vërtetën se obligimet morale janë në kolizion meobligimet politike dhe juridike. Gjithashtu, nuk janë të rralla rastet e ekzistimit tëkundërshtive midis zonave të fundit të obligimeve. Ato, si edhe shumë obligime të tjera(arsimore, medicinave, kriminalistike, et.), të cilat janë varëse të obligimit profesional,nuk mund të paramendohen pa bazë morale. Mjeku është moralisht dhe profesionalishtobliguar t’i pranojë të sëmurët dhe t’ua japë terapinë e nevojshme, sikundër qëkriminalisti është i obliguar moralisht, juridikisht e profesionalisht që të mbrojë shtetindhe qytetarët e tij, gjegjësisht të zbulojë kryesit e veprimeve kriminale.Para se, së paku, të skicohen mendimet dhe shpjegimet e ndryshme mbi obligimin,bashkë me dobësitë e tyre, është e nevojshme të thuhet se në qoftë se dikush vepron ngaobligimi dhe e di se kështu duhet të jetë, atëherë shtrohet pyetja kardinale se a ështëveprimi i arsyeshëm. Përgjigjet në këtë pyetje janë diametralisht kundërthënëse midistyre. Platoni, Batleri dhe shumë filozofë të tjerë moralë kanë bërë përpjekje të mëdha që
    • 63të dëshmojnë se është në interesin e njeriut që të bëjë atë që është e rregullt. Por,përpjekjet e tyre janë orientuar gabimisht. Është gabim te mendohet se veprimi i rregulltështë gjithmonë në interes të vetvetes, hjë që mund të vërtetohet në këtë shembull: ështëobligim t’i lirohet vendi personit të vjetër e të pafuqishëm, por kjo nuk ka të bëjë meinteres ose dobi.Disa mendimtarë të shekullit 20 përpiqen me ngulm të mbështesin rregullsinë e njëveprimi, esenca e të cilit është mirësia, por veprimi mund të ketë edhe konsekuenca. Ata,pajtohen se e mira nuk mund të definohet. Xhorxh Eduard Mur, i cili i prin këtijmendimi, mendon se një veprim mund të fitojë mirësinë esenciale vetëm nëpërmjetmotivit prej të cilit është kryer, qoftë kur motiv është ndjenjë e obligimit apo manifestim indonjë virtyti, p.sh. zemërgjerësisë ose trimërisë. Muri mbron një tezë krejtësishtparadoksale. Sipas tij, veprimi nuk mund te jetë i drejtë me faktin se ai është kryer. Nëqoftë se ndjenja e obligimit është e arsyeshme, atëherë edhe veprimi duhet të jetë iarsyeshëm, pavarësisht prej motivit, i cili është në pajtim me dëshirat më të mira. Disaeticistë bashkëkohorë thonë se, e para, obligimi moral është obligim që gjithnjë të kryhetndonjë veprim që nuk diktohet nga ndonjë dëshirë dhe, e dyta, se neve nuk na detyrojnëdëshirat tona.Nocioni obligim është i vjetër sa edhe vetë etika. Ai është bërë pjesë përbërëse edhe emendimit të periudhës së kozmologjisë. Mendimtarët e atëhershëm ia parashtrojnë njeriutdetyrën që ta njohë veten e vet. Natyrisht, obligimi është bërë një prej problemevefundamentale të etikës, qysh në periudhën e antropologjisë e të mendimit grek e deri tëKanti dhe trashëgimtari i tij, Fihte.Qysh prej Protagorës, nocioni obligim është kuptuar dhe shpjeguar ose në kuptiminmetafizik ose në kuptimin empirik. Nuk ka asnjë drejtim ose sistem etik që nuk ështëmarrë me problemin e obligimit. Ekziston një mësim që bazohet në parimin e obligimit,të cilin unë e cilësoj si mësim deontologjik. Këtë teori e zhvillon Kanti. Ekzisrton njëdallim i madh midis mendimeve etikë që i paraprijnë Kantit dhe mësimit deontologjik tëKantit. Dallimi ka të bëjë me faktin se deri në shfaqjen e formalizmit etik të Kantit, ështëmenduar mbi obligime të ndryshme dhe të veçanta, të cilat nuk kanë pasur përmbajtje tëcaktuar. Derisa Sokrati ka menduar se obligim i tij është që pjesëmarrësit e dialogut tëmësojnë se sa e njohin problemin e caktuar, stoikët kanë menduar se njeriu është iobliguar të njohë natyrën dhe të vendosë marrëdhënie harmonike midis vetes së tij eharmonisë, por edhe të jetë indiferent moralisht ndaj ndryshimeve në botën e jashtme, përaq sa është ajo morale. Ngjashëm me stoikët, Spinoza e zhvillon konceptin për obligimete njeriut mbi njohjen e natyrës dhe ligjeve të saj, sepse falë këtyre jurive do të bëhen mëtë lirë, e kjo do të thotë edhe më të moralshëm.Përkundër pikëpamjeve të pararendësve të tij, Kanti ka bërë kthesë radikale në mendiminetik, pasi nuk i trajton obligimet e ndryshme me përmbajtje të ndryshme, por flet përobligimin në përgjithësi. Mësimi i tij mbi obligimin niset nga nacionaliteti ose parimet earsyes, që e ka statusin e parimit apriori. Kanti i hedh poshtë të gjitha mendimetmetafizike dhe empirike mbi obligimin, të cilat, siç kam thënë, i cilësoj etikapërmbajtjesore ose heteronome. Për të gjitha këto mendime është karakteristike
    • 64përcaktimi përmbajtjesor i disa veprimeve morale, të cilat kryhen nga obligimi që delmga përmbajtja e tyre. Jashtë parimeve të arsyes njeriu kryen obligime empirike apoheteronome dhe në bazë të tyre njeriu edhe është i përcaktuar në mënyrë heteronome.Ndryshe prej këtyre mendimeve, Kanti e kupton njeriun si qenie morale të arsyeshme, ecila duhe ttë veprojë qenësisht ndryshe prej siç vepron.Në mësimet e Kantit bëhet fjalë për atë “transin” empirik. Themeluesi i imperativit etik ezbaton parimin racional apo empirik. Për të obligimet morale nuk kanë kurrfarëpërmbajtjeje, sepse njeriu nuk i kryen obligimet e tij për shkak të ndonjë përmbajtjeje(interesi, nxitjeje, epshi, etj.), por nga respekti për obligimet e pastra, njësoj sikur tevetëdija morale.Sipas Kantit, disa veprime mund të ndahen nga pozicioni i obligimit si nevojë objektive.Sipas këtij kriteri ato ndahen në obligime morale ose etike dhe në obligime empirike oseheteronome. Të parat nuk kanë të bëjnë me atë që ndodh, por me atë që duhet të ndodhë,ndërsa të dytat kanë të bëjnë me atë që ndodh apo me atë që ekziston. Në rastin e parëbëhet fjalë për obligime te pastra, pa premisa empirike, ndërsa në rastin e dytë bëhet fjalëpër obligime empirike apo për obligime ngë jeta e përditshme empirike. Teorinë e llojit tëparë të obligimeve e krijon Kanti, gjegjësisht Fihte, ndërsa teorinë e llohit të dytë endëtojnë përfaqësuesit e etikës empirike antike, të cilët e arrijnë emanacionin e tyre tëvërtetë në kohën e re. Por, teoritë para Kantit dhe teoria e Kantit nuk janë në gjendje tëpërballojnë vërejtjet e shumta. Oblgimi i njeriut nuk buron nga detyrimi i prindërva ndajfëmijëve dhe i fëmijëve ndaj prindërve ose nga detyrimi që në luftën për drejtësi tërespektohet dinjiteti njerëzor. Gjithashtu, përmbajtja e obligimit nuk mund të zbulohetnga këndvështrimi i obligimet të pastër, koncept ky që bazohet në kuptimin abstrakt tënjeriut.Atë mendim që e konsideron obligimin si kriter suprem për kuptimin dhe shpjegimin epërmbajtjes së moralitetit unë e quaj mendim deontologjik (deon – çka duhet të jetë,logos - shkencë). Si i tillë, ky mendim përfshin një pjesë të etikës që merret me moralindhe me të gjitha veprimet morale e ligjore, nga obligimi i pastër. Pa obligim nuk mund tëmendohet qenia njerëzore dhe jeta e tij. Për këta arsye, mendimtarët etikë, secili prej tyrenë mënyrën e vet, më shumë apo më pak, merret me trajtimin e problemit të obligimit dheme çështje të tjera, si p.sh. me marrëdhëniet midis morales dhe religjiozes nga aspekti iobligimit. Në këtë kuptim, ekzsiton një dallim i madh midis moralistëve, p.sh. midismoiralistëve anglezë të shekujve 17, 18 e 19. Disa prej tyre e ndërtojnë konceptinteologjik mbi interesin moral – utilitarizmin teologjik, siç bën Batleri. Ka teza se obligimiështë tipari i fundit i moralitetit, derisa Zoti është tipari i parë, siç mendon Paleyevi.Natyrisht, midis mendimit etik dhe teologjik ekzistojnë dallime të mëdha. Kjo shihet nëdallimin e pikëpamjeve të Al-Ghazzalit kundrejt mendimtarëve të orientimit platonian earistotelian. Sipas pikëpamjes teologjike, njeriu është i obliguar t’u nënshtrohet urdhravetë Zotit, prandaj nuk mund të barazohen obligimet religjioze dhe morale, sepse këto tëdytat u nënshtrohen të parave.
    • 65Teoria materialiste i vështron marrëdhëniet midis religjiozes dhe morales ndryshe prejteorive teologjike. Kjo teori dallon esencialisht nga teoritë idealistike dhe variantet e sajobjektive e subjektive. Mendimi materialist karakterizohet gjithashtu për variantet e tij.Sikur edhe te mendimi idealistik, variantet e mendimit materialis janë kundërshtuesemidis tyre. Njëra prej tyrë është i ashtuquajturi materializëm vullgar, të cilin epërfaqësojnë materialistët francezë dhe gjermani Fojerbah. Variantin e dytë, i cili ështëquajtur materializëm historik, e ka zhvilluar Karm Marksi.Në të dyja rastet bëhet fjalë përvështrim ateistik të marrëdhënieve të Zotit dhe moralit. Sipas këtyre mendimtarëve, Zotiështë fryt i fantazisë njerëzore, frikës njerëzore nga të panjohurat e natyrës dhe ligjet esaj, kurse obligimi i njeriut ngad Zotit nuk është asgjë tjetër veçse obligim i njeriut ndajnjeriut. Mendimet e tilla kanë bërë kthesë, jo vetëm në raport me religjionin, por edhe nëraport me mësimet etikë, madje edhe me ato që nuk u përkasin teorive etikë, por merrenme problemin e etikës, siç është rasti me mendimin e Hegelit. Përfundimet që kanënxjerre Fojerbahi dhe Marksi tregojnë se në të gjitha teoritë pararendëse ka ekzistuar njëlidhje midis regjilionuit dhe etikës. Fojerbahu mendon se mendimi i Hegelit ështëmendimi i fundit teologjik.Duhet të kihet në mendje se teoritë më të rëndësishme mvi qenien, në kuptimin eobligimit, janë ato të mendimyarëve gjermanë klasisë, sidomos filozofia morale e Kantitdhe Fihtes. Para Kantit, obligimi ka qenë objekt i shqyrtimeve dhe mospajtimeve tëashpra midis eticistëve të shumtë. Ata i janë qasur në mënyra të ndryshme obligimit. Prejtë gjitha mendimeve antike, obligimit i ka vënë vulë sidomos Platoni dhe stoikët. SipasPlatonit, çdo qytetar është i obliguar që, sipas prirjeve të tij, të kontribuojë për harmoninëdhe stabilitetin e shtetit, ndërsa mendimi i stoikëve dallon atë që buron nga obligimi ngaajo që buron nga afinitetet për diçka. Ky mendim i dallon obligimet “më të larta” dheobligimet “më të ulëta”. Në esencë, karakteristika kryesore e të dy mendimeve qëndronnë trajtimin e obligimit si një prej normave supreme për rregullimin e jetës njerëzore. Nëkëtë kuptim, Kanti e ngrit mësimin mbi obligimin mbi të gjitha mendimet paraprake.Teoria e tij mbi obligimin ka qenë në shënjestër të shumë kritikëve, p.sh. të Herbartit dheShopenhauerit. I pari mendon se obligimi nuk mund të jetë koncept fundamental i etikës,sepse është koncept që nuk i përket parimeve themelore të flozofisë praktike. I dyti,përveç ligjit dhe nevojës, sheh një lidhje të drejtpërdrejt midis mendimit etik të Kantitdhe teologjisë së moralit, për çka kam folur në kapitujt paraprakë. Ky konstatim nukështë larg të vërtetës, në qoftë se kujtohen shkrimet e Kantit “Kritika e arsyes praktike”dhe “Religjioni në kufijtë e arsyes së thjeshtë”.Për dallim nga të gjitha mendimet para Kantit, vetë Kanti e konsideron si postullat tëarsyes praktike, karshi ekzistencës së Zotit dhe pavdekësisë së shpirtit. Sipas Kantit,obligimi është manifestim i respektit ndaj ligjit moral, pra nga veprimi i njeriut sipaspostullateve të arsyes praktike, ndërsa sipas teologëve obligimi buron nga nënshtrimi injeriut ndaj ligjit të Zotit. Shopenhaueri e kritikon ashpër mendimin e Kantit mbiobligimin. Pikëpamjet e tij mbi lidhjen midis religjionit dhe etikës nuk janë të vetmuara.Ato i mbështesin edhe mendimtarët isalamë, të cilat janë inspiruar nga mendimtarëtantikë.
    • 66Pa marrë parasysh se është pranuar apo është hedhur, qëndrimi kritik i Shopenhaueritndaj konceptit të konceptit të Kantit mbi obligimin dhe ndaj etikës së tij në përgjithësi,është e padiskutueshme se Kanti dëshiron të moralizojë krishterimin apo t’i japë shpirtmoral. Kjo shihet në veprën e tij “Religjioni në kufij të arsyes së thjeshtë”. Kështu, Kani ivendos i në lidhje shumë të drejtpërdrejt religjionin dhe etikën.Mësimet e Kantit tregojnë se obligimi zë vend qendror në teoritë etikë dhe teologjike.Kjo është arsye e mjaftueshme për të arritur në përfundim se obligimi, përveç nevojës,është indikatori më i mirë i lidhjes midis religjionit dhe etikës. Kjo lidhje është epranishme në gjithë historinë e zhvillimit të moralit dhe të religjionit. Në të vërtetë,religjioni thotë: je i obliguar dhe duhet të bësh kështu ose ashtu apo këtë apo atë.Nocioni obligim ka histori më të gjatë se sa etika deontologjike e Kantit. Shqyrtimet e tijgjenden qysh më mësimet e helenëve dhe latinëve. Për këtë është e mjaftueshme tëpërmendet mësimi i Demokritit. Sipas tij, kryerja e obligimit apo harmonizimit të sjelljessë njeriut me të njohurën racionale është një prej kushteve kryesore për eutemi osekthjelltësi shpirtërore. Mendimi i Sokratit se obligimi është detyrim që çdo njeri ta thotëtë vërtetën. Metafizika e Platonit niset nga fakti se arsyeja (pushtetarët), vullneti (rojtarët)dhe lakmia (prodhuesit) e kanë për obligim që të sigurojnë stabilitetin dhe harmoninë etërësisë. Stoikët, të cilët e ngrisin “të Urtin” mbi epsheve, afekteve, etj., kanë thënë senjeriu është i obliguar që të jetojë dhe ta rregullojë jetën sipas arsyes. Sipas Spinozës,njeriu e kryen detyrën në qoftë se arrin ta njohë natyrën dhe ligjet e saj. Pra të gjitha këtodhe mendimet tjera paraqesin pikëpamje të ndryshme mbi këtë problem.Ndryshe prej mendimeve heteronome etikë, Kanti mendon se obligimi nuk buron ngaqëllimi i veprimit, por nga respekti ndaj ligjit moral. Por, do të ishte e gabueshme tëmendohet se Kanti është mendimtari i parë që e përmend nocionin obligim. Ky nocionështë i pranishëm shumë para Kantit. Në mësimin e tij gjenden pikëpamjet më tëçmueshme mbi esencën e obligimit moral. Ato dallojnë esencialisht nga mësimet etikeparaprake, në të cilat obligimi kuptohet si detyrim për realizimin e ndonjë qëllimi. TeSokrati ky qëllim është arritja e së vërtetës, ndërsa te Platoni është interesi, përfitimi osevetpërmbajtja e njeriut. Këtë qëndrim e shprehin ehd eeticistët e kohës së re tëorientimeve të ndryshme.Ëhstë e nevojshme të bëhet dallimi midis kuptimit të obligimit si normë morale dhekuptimit të obligimit “pozitiv” që është i pranishëm në jetën e përditshmë të çdo njeriu.Ekzistojnë pikëpamje të ndryshme të njeriut mbi këtë raport. Përë këtë mjafton t’ikujtojmë dallimet në mes Sokratit dhe Kantit. Idea e Kantit për obligimin thotë se ai ështëiniciatori apo motivi i vetëm. Ky motiv ka të bëjë me prirjet, ndjenjat, instinktet dheinteresat më shumë se me vullnetin e arsyes që qëndron në nevojën e veprimit për shkaktë respektit të ligjit moral. Kanti e shpreh këtë në këtë mënyrë: “Obligimi është nevojë eveprimit për shkak të respektit ndaj ligjit moral. Sipas tij, obligimi nuk është veprim qëka vlerë morale, por maksimë për të cilën jemi përcaktuar. Kështu Kanti distancohet ngatë gjitha mësimet etike pararendëse. Duke e vështruar obligimin, si ligj etik dhe si nevojë,Kanti i përjashton të gjitha obligimet ligjore, gjegjësisht pozitive, pasi e abstrahon gjithë
    • 67përmbajtjen empirike. Ai e bën këtë për shkak se e konsideron empirizmin si faktorë mendikim negativ për pastërtinë çudibërëse, prandaj etika e tij imperative e përjashton çdoprimesh të ndonjë interesi apo dobie, në kuptimin e iniciatorit të veprimit moral.Nevoja dhe obligimi janë të afërta dhe pothuaj identike. Shqyrtimet e morales në formëimperative, pra mësimet mbi obligimin dhe kuptimin e vlerave morale të veprimevenjerëzore, si obligime të jryersa ose të pakryera, së bashku me nevojën, e kanë burimin nëteologjinë e moralit. Shopenhaueri mrekullohet me dallimin intelegibil dhe empirik tëbotës nga Kanti, të cilin e konsideron si meritën më të madhe të tij. Kanti e ka ndarëobligimin nga e mira e përgjithshme, gjë që nuk ka ndodhur me etikën e etë mirave apoetikën heteronome. Këtu Kanti dallon dukshëm nga sofistët, Sokrati, Spinoza, Hobsi dhemendimtarë të tjerë që kanë pikëpamje të ndryshme mbi obligimin si normë ligjore dhe sitipar etik.Në teori dhe në praktikë përdoret edhe sintagma “obligime pozitive”. Në këtë rast bëhetfjalë për obligimet që paraqesin bazën në të cilën mbështeten format objektive tëobligimit në jetën shoqërore, siç janë doket, zakonet, martesa, shoqëria dhe shteti. Meobligime pozitive rregullohen marrëdhëniet midis burrit dhe gruar, qytetarit ndajshoqërisë qytetare, qytetarëve ndaj shteti dhe shtetit ndaj qytetarëve, etj. Kjo është e huajpër mendimin etik të Kantit. Ajo e kupton obligimin në mënyrë krejtësisht abstrakte qëburon nga brendësia e qenies njerëzore, sipas së cilës duhet të veprojmë vetëm në pajtimmë normat ose parimet morale. Për dallim nga Kanti, Hegeli insiston në kuptimin pozitivtë obligimit. Ai i hedhë poshtë qëndrimet e ndryshme moralizuese e sidomos ato të Kantitdhe Fihtes, duke theksuar ngjashmëritë midis objektivës, të arsyeshmes dhe qenësores, tëcilat në shtet arrihet nëpërmjet normave kushtetuese dhe ligjore. Megjithëse nuk e kazhvilluar teorinë etike, Hegeli trajton tema etike dhe obligimin e vështron në rrafshin realhistorik, siç nuk ka ndodhur në mësimet e Kantit e të Fihtes. Nisur nga kjo, Hegeli i qasetshqyrtimit të obligimit në kontest të mbështetjes së tij pozitive në moralitet.Gjatë shqyrtimit të obligimit shtrohen dy pyetje të paevitueshme të cilat janë relevante jovetëm për teorinë morale, por edh për praktikën morale. Njëra prej këtyre pyetjeve thotë:A thua njeriu nuk është i moralshëm edhe atëherë kur udhëhiqet nga ndjenjat spontanepër të kryer një vepër të mirë? Pyetja e dytë mund të formulohet kështu: A ka të drejtëKanti kur e mohon vlerën morale të bazuar në ndjenja, si p.sh. dashurinë, simpatinë, etj.?Natyrisht, ndjenja e urrejtjes së njeriut ndaj njeriut e përjashton vlerën morale. Kanti iabstrahon të gjitha këto ndjenja. Ato, përveç ndjenjës së respektit ndaj ligjit moralracionalizmi etik, formalizmi, apriorizmi dhe imperativizmi i Kantit i shpall ato forma tëndryshme të egoizmit.Për dallim nga teoritë tjera mbi obligimin, Kanti e sheh në këtë nocion nënshtrimin ndajligjit moral. Sipas tij obligim është domosdoshmëria e veprimit praktik të pakushtëzuarqë vlen për të gjitha qeniet e arsyeshme. Kjo pikëpamje nënkupton qenien e përkryermorale të njeriut, e cila arrihet vetëm nëse njeriu e kryen detyrën e vet, jo për shkak tëprirjeve po për shkak të obligimit. Nga kjo del se ligji moral nuk është vetëm tërësirregullash, por edhe iniciator i veprimeve. Ky parim i veprimeve është i çliruar plotësishtnga çfarëdo përmbajtjeje dhe ndikimi empirik nxitës. Falë kësaj arrihet diçka që dallon
    • 68esencialsiht nga “llogaridhënia morale”, për të cilën flasin utilitaristët anglezë Benthamdhe Mill. Ajo që realizohet paraqet thjeshtë një interes pa ndjenja të arsyes praktike.Duke e falënderuar obligimin si nocion që duhet të përmbajë ligjin e veprimit tonë, i cilimund të shprehet edhe me imperativin kategorik, por jo edhe me imperativin hipotetik,Kanti ka qëndrim shumë kritik ndaj të gjitha teorive mbi arsyet e diçkaje që ndodh. Atij iintereson ligji për atë se çka duhet të ndodhë, madje edhe nëse nuk ndodh. Për këtë arsye,Kanti thekson dallimin midis parimit të mirësisë (fatit) dhe parimit të çudibërjes. Kjo nuknënkupton anashkalimin e mirësisë, por vetëm tërheq vërejtjen që njeriu të mos mbështetnë të kur bëhet fjalë ëpr obligimin. Kjo vlen edhe për të mirën më të lartë, e cila në etikëne Kantit është cilësuar si qëllimi më i lartë i vullnetit të caktuar moral. Thënë ndryshe,sipas Kantit, e mira më e lartë është objekt i arsyes së thjeshtë praktike. Për të shpjeguarpërmbajtjen e nocionit obligim, i cili përveç ligjit dhe nevojës, paraqet shtyllën e etikës sëKantit, ai mendon se për këtë duhet të imagjinohet imperativi kategorik si parim objektivose praktik, i cili vlen për të gjitha qeniet e arsyeshme. Në këtë parim objektiv subjekti“duhet të” veprojë. Kjo “duhet të” gjithmonë i kundërvihet “asaj që është”, gjegjësisht“asaj që duhet të ndodhë”. Kjo vlee edhe për të ardhmen.Meqenëse obligimi moral bazohet në imperativin si parim objektv, është e natyrshme qëtë mos mbështetet në parimet empirike, të cilat nuk mund të përfaqësojnë fondamentin embëhtetjes së ligjit moral. Prandaj, në etikën e Kantit i nënshtrohet ligjit, pra edhe vetobligimi. Për këtë arsye nuk është çudi që me nocionin obligim nënkuptohet njëfarënënshtrimi ndaj ligjit moral, por edhe njëfarë dinjiteti i karakterit të njeriut që i përmbushobligimet e veta. Në teorinë etike të Kantit, obligimi e ka kuptimin e diçkaje më të lartëdhe më të madhërishme. Respektimi dhe kryerja e obligimeve morale është obligimmoral ose imperativ kategorik i cili perceptohet si kërkesë apriore apo si urdhëresë earsyes sonë. Parimi i veprimit tonë duhet të jetë i tillë që të mund t pranohet ehd engapersonat tjerë. Pra që të bëhet rregull e përgjithshme njerëzore dhe të vlejë për të gjithaqeniet njerëzore.Për dallim nga mësimet tjera, ai i Kantit niset nga obligimi i pastër, i cili është liruar ngaveprimi real dhe përmbajtja e tij, si edhe nga një sërë obligimesh të veçanta. Midisobligimit të pastër dhe vetëdijes morale nuk ka asgjë të përbashkët. Kanti merret meobligimin e pastër, i cili është veprimtari mendore. Në vend të detyrave që subjekti ia jepvetvetes, subjekti i Kantit vetëm e imagjinon veprimin e nevojshëm si detyrë morale. Nëvend që të kryejë obligime reale që dalin nga realiteti jetësor, obligimi bëhet vetëmnjohuri e pastër ose vetëdije mbi veprimin. Obligimi i pastër shfaqet vetëm si mendimmbi atë se si do të duhet të veprohej, por pa përmbajtej të caktuar konkrete dhe paobligime të veçanta. Me që është “i pastër”, obligimi nuk qëndron në marrëdhëniepozitive me një sërë obligimesh të veçanta. Kjo paraqet vështirësitë më të mëdha nëteorinë e Kantit, në të cilën vetëdija mbi obligimin është përshkruar si qenie e vetëdijesmorale. Teoria e tij hasë në vështirësi të shumta nga të cilat nuk mund të dalë. Sikur egjithë etika e Kantit, teoria e tij mbi obligimin ka hasur në kritika të shumta ndër të cilatduhet të veçohen ato të hegelit, Shopenhauerit dhe Shelerit.
    • 69çështja e obligimit përbën një rpej çështjeve të rëndësishme të mendimeve etikebashkëkohore, sidomos atyre që mund të cilësohen si mendime jo të njëkohshme dhejoprezentuese ose, më qartë, mendimeve të ruajtjes nga etika e pëgjegjësisë për gjenerate ardhshme. Natyrisht, aja që e ka ofruar mendimin etik tradicional nuk mund tupërgjigjet frymës dhe nevojave të kohës sonë. Ndryshe prej mendimit të traditës, etikës sëpërgjegjësisë historike dhe planetare, problemi i obligimit vështrohet në një dritë tëveçantë. Ajo i qaset kësaj çështjeje ekskluzivisht nga aspekti i nevojës për ruajtjen egjithë asaj që e ka krijuar njeriu. Obligimi përfshin edhe përgjegjësinë e shkencëtarëvedhe novatorëve për pasojat që mund të shkaktojnë inovacionet e tyre, sikur edhepërgjegjësinë e politikanëve për pasojat e veprimeve të tyre për gjeneratat e ardhshme.Themeluesit dhe përfaqësuesit e përgjegjësisë etike historike dhe kolektive, në vend tëasaj “duhet të” e vendosin theksin te “është e domosdoshme të”. Këtu përveç tjerash,qëndron dallimi esencial midis mendimit etik tradicional dhe mendimit etik bashkëkohotmbi obligimin.2. Marrëdhëniet e moralit, të drejtës dhe religjionit a. Morali dhe e drejtaMarrëdhëniet midis të drejtës dhe moralit zënë vend të veçantë në mendimin etik. Ato epërcjellin mendimin etik qysh prej fillimeve të tij dhe deri në ditët e sotme. Kjo çështje zëvend të rëndësishëm edhe në filozofinë e orientimeve dhe preokupimeve të ndryshme.Natyrisht, në etikë janë të pranishme pikëpamje të lloj-llojshme dhe kontroverse. Mirëpo,përkundër pikëpamjeve të shkëlqyeshme të disa eticistëve të periudhave të ndryshmekohore, të cilët janë themelues të drejtimeve dhe orientimeve të ndryshme, sot gjithnjë emë shumë shfaqet nevoja për themelimin një teorie të veçantë për të drejtën, për tëashtuquajturën etikë e të drejtës. Kjo tregon se çështja e të drejtës nuk është vetëm çështjee filozofisë të së drejtës dhe e shkencës juridike, por për të interesohet edhe etika, siçdëshmojnë edhe mësimet e mendimtarëve helenë. Qysh prej tyre e deri në shekullin 18,çështja e marrëdhënieve midis të drejtës natyrore dhe të drejtës së arritur është bërë njëprej çështjeve më të rëndësishme, të cilat trajtohen në kontest midis marrëdhënieve midisetikës dhe politikës.E drejta natyrore po pavarësohet dhe po bëhet disiplinë më vete. Pavarësimi i saj ndodhvetëm atëherë kur ndodh ndarja e saj nga morali dhe politika. Fillet e kësaj ndarjegjenden te Hobsi. Ai ndan në mënyrë radikale religjionin nga morali dhe tërheq një vijë tëtrashë midis racionalizmit dhe egoizmit. Kjo ndarja bëhet fenomen i çdo mendimi që etrajton në mënyrë të veçantë vetëdijen njerëzore. Karakteristikë themelore e ndarjes të sëdrejtës nga politika se ajo bën dallimin midis të drejtës së shkruar dhe të drejtës natyrore.E drejta natyrore nuk mund të nxirret në mënyrë logjike nga faktet. Kjo teori është epranishme te Hjumi.Para se të paraqesë esencën e ndarjes së përmendur, duke abstrahuar dallimet midismendimeve të eticistëve tradicional dhe atyre bashkëkohorë, është e nevojshme të kihenparasysh dy momente. E para, morali dhe e drejta varen nga karakteri i marrëdhënieve
    • 70shoqërore, marrëdhënieve ekonomike, etj., marrëdhënieve të njeriut në shoqëri apo, mëmirë të thuhet të marrëdhënieve të njeriut me interesat e përditshme ideologjike. E dyta,është e domosdoshme të bëhet dallimi midis të drejtës natyrore dhe të drejtës së normuar.E drejat ligjore ose norma nënkupton të drejtën e shkruar që rregullon ose përcaktonsjelljen e njeriut në raport me të tjerët. Për dallim prej saj, normën morale njeriu iapërcakton vet vetes dhe e zbaton me sjelljen dhe veprimin e tij praktik. Në këtë kuptim,norma morale është e pajtueshme me normën e shkruar. Për këtë arsye flitet për norma“pozitive” dhe “negative”. Normat pozitive janë norma faktike, ndërsa normat negativebie ndesh me normat faktike. Të parat i përcakton shteti, ndërsa krijues i të dytave ështëindividi. Por, njeriu shpesh thirret në normat e para, ndonëse shpesh nuk i respekton ato,me vetëdije apo pa vetëdije. Normat juridike i rregullojnë marrëdhëniet midis anëtarëvetë kolektivitetit, gjegjësisht marrëdhëniet midis individit dhe kolektivitetit dhe anasjelltas.Me këto norma mbrohen interesat e caktuara të cilat përkufizohen si interesa tëpërgjithshme shoqërore. Ndërkaq normat morale dhe veprimet morale e nënkuptojnëdinjitetin e njerëzimit. Natyrisht, midis përfaqësuesve të teorive mbi të drejtat epërcaktuara ekzistojnë dallime të patejkalueshme, të cilat u takojnë dy grupacioneve tëmëdha. Të dy palën insistojnë në normativitet, por nga pozicione krejtësisht të ndryshme.Njëra insiston në normativietitn e së drejtës, kurse tjetra në normativitetin e morales. Kyështë kriteri në bazë të të cilit bëhet dallimi përmbajtjesor midis teorive që bazohen nërëndësinë absolute të ligjit natyror, të cilin e identifikojnë si ligj normativ. Njëri variant iteorisë të së drejtës së normuar e vështron problemi e së drejtës dhe morales nëpërmjetprizmit të normës juridike, e cila kërkon, ndalon ose lejon sjellje të caktuara të njeriut.Tjetra bazohet në normën morale nëpërmjet së cilës përcaktohet dhe kërkohet që njeriu tësillet sipas kërkesave të ligjit moral. Variantin e dytë e zhvillo Kanti, i cili e konsideronligjin moral të domosdoshëm objektivisht, ndërsa parimi kryesor është natyra subjektive.Ky mendim ka shkaktuar reaksione të ashpra për shkak të kundërshtive të tij.Është e palejueshme që norma juridike të vendosen nën normën morale, ashtu siç është epalejueshme që e drejta të identifikohet me minimumin etik, siç kanë thënë kirenistët.Kjo mund të dëshmohet në jetën e përditshme. Është e pamundur që nëpërmjet normësjuridike njerëzit të detyrohen që në komunikimin e tyre të jenë të sinqertë dhe të thonë tëvërtetën. Kështu dëshmohet se ekzistojnë dallime të thella midis normës juridike dhenormës morale. Derisa të parat shprehin atë që është, pra gjendjen ekzistuese, sipas sëcilës individi duhet ta harmonizojë sjelljen dhe veprimin e vet, e dyta tregon atë që duhettë jetë. Këtë kundërshti e nxjerrin në shesh teoritë e ndryshme etike, por prinë mendimietik i Kantit, i cili thekson dallimin e thellë midis moralitetit dhe legalitetit. Teoria e tij ekundërshton vendosshmërisht teorinë e të drejtës natyrore, por edhe teorinë e të drejtavenë përgjithësi. Kjo vërehet qartë ne qënrdimine tij, kur thotë që morali kërkon moralitet,kurse e drejta kërkon legalitet.Dallimin që e bën Kanti midis moratitetit dhe legalitetet Hegeli e ka shndërruar në themeltë filozofisë juridike. Derisa në të drejtën formave nuk bëhet fjalë për ndonjë interes tëveçantë, por për një normë të veçantë të vullnetit, në të drejtën morale shtrohet çështja evetëpërmbajtjes dhe nxitësit të vullnetit. Ndryshe prej pikëpamjes mbi legalitetin, të cilinHegeli e formulon në formë të këshillës: “bëhu njeri dhe respektoji edhe të tjetër sinjerëz”, pikëpamja moralizuese niset me “përcaktimi i brendshëm”, nga tiparet subjektive
    • 71dhe vullneti subjektiv, prandaj vlera e njeriut përcaktohet në bazë të veprimit të tij tëbrendshëm. Hegeli e cilëson strukturën e normave juridike ose shtetërore si “mbretëri tëlirisë serioze”. Duke u distancuar nga pozicioni abrastrakt i Kantit, Hegeli ka në mendjekuptimin e dallimit që e bën Kanti midis morales dhe legales. Por, në ligjëratat e tij mbifilozofinë, Hegeli vëren se e drejta, e përditshmja, qeveria, kushtetuta, et., duhet tëpërcaktohen në mënyrë të përgjithshme, në mënyrë që të jenë të arsyeshme, në pajtim mevullnetin e lirë. Nga ky pozicion, del se Kanti nuk ka mundur të anashkalojë dualizmin emoralitetit të brendshëm dhe realitetit të jashtëm, sepse e para i kundërvihet të dytës. TeKanti, moralitetoi nuk mund të nxirret nga realiteti dhe mbetet në kornizën e “nevojave”.Përfundimet e Hegeli mbi marrëdhëniet modos të drejtës dhe moralitetit tregojnë senevoja ka shkaktuar ndarjen e filozofisë praktike nga konteksti i filozofisë juridike,ndërsa dallimi që e kishte bërë Kanti midis moralitetit dhe legalitetit ka mbetur jashtëfilozofisë.Hegeli e pranon teorinë e Kantit që e ka përjashtuar të drejtën natyrore, e cila zë vend tërëndësishëm te mendimtarët para Kantit. Në të vërtetë. çështja e të drejtës natyrore kaqenë një prej çështjeve të rëndësishme të interesimit të mendimtarëve klasikë (Sokratit,Platonit dhe Aristotelit). Këtij problemi i kanë kushtuar rëndësi të veçantë edhe stoikëtdhe Toma Akuinski. Midis këtyre mendimtarëve ekzistojnë dallime të mëdha lidhur mekëtë çështjes. Mendimet e stoikëve kanë qenë plotësisht të kundërta me mendimet eklasikësve. Por, më në fund, qëndrimet e të gjithë këtyre mendimtarëve dallojnë qenësishtnga mendimet e mendimtarëve të shekullit 17.Duhet të kihet parasysh se mësimet mbi të drejtën janë të vjetra pothuaj po aq sa edhefilozofia politike. Ato, bashkë me teoritë mbi moralin, shënjojnë filozofinë praktike. Meproblemin e të drejtës dhe me çështje të veprimin moral dhe politik janë marrë pothuaj tëgjithë mendimtarët e përmendur. Por, me interes të veçantë janë mësimet dhe klasikëve(Sokratit, Platonit dhe Aristotelit), të cilat dallojnë shumë nga mendimi i pararendësve tëKantit. Në këto pikëpamje çështjes morale dhe politikë vështrohen nga pozicioni ipërkryerjes së qenies njerëzore, të cilën nuk mund ta arrijë çdo njeri. Natyra nuk ua kadhuruar të gjithë njerëzve të gjitha mundësitë që të bëhen të përkryer. Esenca e këtyrepikëpamjeve mund të përmblidhet në konstatimin se njerëzit nuk janë të barabartë nëkuptimin më të rëndësishëm, në kuptimin e aftësive për të arritur të përkryerën, prandaj tëdrejtat që janë të barabarta për të gjithë nuk janë asgjë tjetër veçse të drejta më të drejta.Pra, njerëzit nuk janë të barabartë në kuptimin biologjik dhe moral. Disa janë superiorëndaj të tjerëve, prandaj, sipas natyrës së gjerave, i sundojnë të tjerët. Kjo pikëpamjehidhet poshtë nga stoikët, sidomos nga Ciceroni, i cili thekson se të gjithë njerëzit janë tëngjashëm me njeri-tjetrin. Qëndrim edhe më kritik ndaj teorisë klasike mbi të drejtën dhemoralin kanë mbështetësit e teorisë që i vështron njerëzit barabar të lirë. Në këtopikëpamje insistohet në të drejtën natyrore, e cila konsiderohet si mbrojtëse e lirisë dhebarazisë natyrore.Dallimet esenciale midis moralit dhe të drejtës së normuar qëndrojnë në faktin se moralika objekt sjelljen individuale të njeriut me tiparet e tij etike, sepse Sokrati dhe njënëzit etij: Epikuri, Platoni, stoikët dhe Aristoteli, si edhe ky i fundit dhe nxënësit e tij: Hobsi,Hjumi, Lloku, Spinoza, Kanti, Fihte e të tjerë u drejtohen individit. Për këtë arsye,
    • 72mësimet e tyre mund të cilësohen si teori individualistike apo si teori mikroetike. Këtomësime nuk mund t’i përgjigjen frymës dhe nevojave të kohës së sotme, të cilat po bëhengjithnjë e më shumë objekt i mikroetikës. Në anën tjetër, objekt i së drejtës është jeta epërbashkët e individëve dhe marrëdhënieve reciproke midis tyre. Kjo zë vend tërëndësishëm në teorinë e përgjegjësisë planetare dhe historikë dhe i mësimit ekoetik.Objekti i sjelljes së njeriut si individ shprehet edhe në etikën imperaive të Kantit,gjegjësisht në mësimin e tij mbi imperativin kategorik, ndërsa objekti i të drejtës së ketëssë përbashkët të individit si pjesëtar i shoqërisë qytetare merre kuptimin e plotë nëmësimet e Hegelit mbi themelimin pozitiv të moralitetit. Këto mësime të Kantit janëshoqëruar me kundërshti të rrepta të mësimeve mbi të drejtën natyrore. Kjo shihet teteoria e së drejtës e Hegelit, e cila është bërë mendim mbi identitetin e arsyes dhe realesdhe anasjelltas.Përveç dallimeve të përmendura, ekzistojnë edhe një karakteristikë qenësore e dallimitmidis moralit dhe të drejtës. Ajo qëndron në faktin se morali ka karakter të brendshëm,ndërsa e drejta ka karakter të jashtëm. Cila është esenca e karakterit të jashtëm të sëdrejtës, e cila mund të shprehet në mënyra heteronome dhe mund të ketë rëndësiheteronome? Përgjigja në këtë pyetje mund të shprehet në konstatimin e mëposhtëm: edrejta u qaset së jashtmi atyre që janë varës dhe manifestohet si ndonjë vullnet i huaj, icili është i obligueshëm për të gjithë varësit, me qëllim që të sigurohet dhe të ruhetstabiliteti i tërësisë. Kundërvënia e karakterit të “jashtëm”të së drejtës ndaj karakterit “tëbrendshëm” të morales detyrimisht shpie deri të dallime në mënyrën e trajtimit tëobligimit. E drejta e imponon obligimin ligjor dhe detyrimit në bazë të normave tësanksionuara me dispozita juridike, ndërsa obligimi moral nuk ka kurrfarë obligimi ndajnormave juridike, por është thjeshtë obligim moral.Dallimi midis të drejtave të shkruara dhe të drejtave morale qëndron në faktin se njeriuështë i obliguar t’ia respektojë normat e shkruara pasi për mosrespektimin e tyre ai duhettë përgjigjet, ndërsa normat morale duhet të respektohen, ndonëse mosrespektimi i tyrenuk nënkupton përgjegjësinë. E drejta e shkruar e ka karakterin e detyrimit të “jashtëm”,ndërsa moralja e ka karakterin e obligimit të brendshëm. Ligji i morales nuk impononkurrfarë detyrimesh të jashtme, por ato ia përcakton vetvetes personaliteti i zhvilluarmoral. Thënë me fjalërt re Kantit, qenia e arsyeshme morale ngritet mbi gjithçka që ështëempirike, pra edhe mbi normativitetin e faktitetit. Por, përveç dallimeve të mëdha,ekzistojnë edhe disa lidhje të caktuara reciproke, të cilat nuk mund të shprehen nëkuptimin e teorive sipas të cilave e drejta është minimum etik gjegjësisht maksimum etik.Kjo është e natyrshme, pasi e drejta juridike e forcën fizike për imponimin e rregullavejuridike, ndërsa morali nuk e ka këtë forcë.Në anën tjetër, duhet të kihet parasysh se e drejta dhe morali i kanë kërkesat e tyre.Prandaj, mund të ndërtohet një tezë, ndonëse paradoksale, e cila thotë se e drejta dhemoralja pajtohen në disa pika që kanë të bëjnë me kërkesat e tyre. Por, derisa nga normatjuridike mund të nxirret ajo që “duhet”, normat morale nuk bazohen në ndonjë detyrim.Megjithatë, disa filozofë bashkëkohorë e konsiderojnë lidhjen midis të drejtës dhemorales si zonë normative. Kjo lidhshmëri ka të bëjë me faktin se morali është qëllim i tëdrejtës, ndërsa vetë qëllimi i së drejtës është bazë e kuptimit detyrues. Sipas filozofëve
    • 73bashkëkohorë, për norma juridike, të drejtën në fuqi dhe të drejtën e obligueshme mundtë bëhet fjalë vetëm atëherë kur vetëdija e individit bazohet në imperativin e drejtësisë, icili, natyrisht, është obligues. Këtë tezë eticistët mund të vënë në pikëpyetje me shumëargumente. Filozofët e të drejtës vështirë se mund të përballen me sukses me imperativinetik të Kantit. Përkundër tezës së përmendur, ekziston një tezë tjetër me të cilën mund tëdëshmohet më mirë lidhja midis moralit dhe të drejtës. Autorët e kësaj teze kanë njëemërues të përbashkët, e ky është ligji normativ. Ai është një tërësi normash, rregullash,ndalesash dhe urdhëresash apo një tërësi rregullash, të shkruara e të pashkruara. Në bazëtë tyre rregullohet, ndalohet ose kërkohet të jetë sjellja ose veprimi ynë. Kjo tezë kanatyrë tjetër prej interpretimeve paraprake. Ajo është e pranishme me mësimet endryshme etike, të cilat mundësojnë klasifikimin në disa grupe. Grupin e parë e përbëjnëpikëpamjet të cilat mund të emërtohen me emërtimin e përbashkët – natyralizmi etik,elementet e të cilit hasen në veprat e poetit Pindar e sidomos te sofistët, Antifoni dheHipi. Me gjithë dallimet midis tyre, element i përbashkët i këtij grupi është mendimi sipastë cilit normat e sjelljes së njeriut dalin nga ligji natyror. Karakteristika themelore imendimit të këtij grupacioni qëndron në identifikimin e ligjit natyror më ligjin normativ,pa marrë parasysh se a bëhet fjalë për rregulla apo për këshilla morale. Grupin e dytë epërbëjnë dy variante: njëra që bazohet në këshillat morale dhe tjetra që e vështronçështjen e morales dhe të drejtës nga pozicioni i rregullave juridike, me të cilatpërshkruhet sjellja dhe veprimi i njeriut. Varianti i dytë i këtij grupi, i cili mund tëcilësohet si pozitivizëm. Përfaqësues tipik i këtij mendimi është Komti, me pozitivizmin etij klasik.Ekzistojnë variante të ndryshme të pozitivizmit etik, tipar i përbashkët i të cilit është semarrëdhënia e rregullativës ligjore dhe normës morale mund të përshkruhen në bazë tëfakteve. Duke eliminuar dallimet midis mësimeve pozitiviste, duket të vërehet se esenca epozitivizmit etik qëndron në fatin se ai niset nga teza se ekzistojnë norma morale, të cilatmund të përshkruhen si të gjitha faktet tjera. Kështu kontestohet normativiteti moral.Për dallim nga morali, normat juridike e përcaktojnë sjelljen e njeriut. Ato duhet të jenënë harmoni me ligjet që janë në fuqi. Në qoftë se njeriu nuk e respekton normën juridike,është e pashmangshme që t’iu nënshtrohet sanksioneve. Falë tyre bëhet njësimi i arsyesdhe objektives dhe anasjelltas. Këtë teori e zhvillon Hegeli, në filozofinë e tij të sëdrejtës. Ai vë në dyshim aftësitë e individit që të vlerësojë esencën e tërësisë së normave,pra shtetin. Në të vërtetë, esenca e çështjeve qëndron ndryshe. Individi duhet të vlerësojënë bazë të rregullave të cilat janë përcaktuar nga shteti, i cili është ndërmjetës midisnjeriut dhe lirisë së tij. Liria e individit mund të kufizohet nga ndërmjetësimi i shtetit, nëqoftë se liria e individit e cenon ose e kufizon të drejtën e shtetit.b. Morali dhe religjioniMorali dhe religjioni, bashkë me të drejtën, janë simbolet e ekzistencës së njerëzimit. Atojanë probleme të përhershme të mendimit, qoftë ai teologjik apo apo ateistik, idealist apomaterialistik. Raporti midis tyre sot është objekt i shqyrtimeve dhe dialogut midismendimtarëve të etikës dhe të teologjisë, të cilët kanë pikëpamje plotësisht
    • 74kundërthënëse. Ky raport bëhet gjithnjë e më aktual për shkak të krizës së moralit dheproblemeve në sistemin e vlerave, të cilat janë të dukshme në të gjitha segmentet dhe nëtë gjitha nivelet e shoqërisë. Kjo u jep rast mendimtarëve teologjikë që të dalin me tezënmbi nevojën që njerëzit t’i kthehen fesë si njërës prej parakushteve për tejkalomin ekrizës morale.Historia e mendimit etik ofron përgjigje plurale dhe të lloj-lloshme në pyetjen lidhur meraportin midis moralit dhe religjionit. Kjo vlen edhe për etikoteologjinë, sidomos përskolastikën islame dhe atë kristiane. Në kuadrin e skolastikës janë formur shumë shkolla,të cilat i qasen në mënyrë specifike kuptimit të marrëdhënieve midis religjionit dhemoralit. Natyrisht, mendimi skolastik ka ndikuar dukshëm jo vgetëm në mendimin eAristotelit, por edhe në mendimin e pararendësve të tij, në rend të parë Sokratit, Platonitdhe neoplatonistëve. Për ndikimet e mendimtarëve të mëdhenj grekë te skolastikëttregojnë mësimet e Toma Akuinskit dhe ato të aristotelistëve islamikë. Mirëpo, epërbashkët për të gjitha këto shkolla është burimi i moralit, të cilin e shohin te religjioni.Sipas tyre, nuk ka moral pa religjion, pa të cilin as nuk mund të kuptohet morali. Kjo tezëështë sidomos e pranishme te Toma Akuinski dhe Al-Ghazzali, i cili konsiderohet simendimtar kulminant i skolastikës islame.Esenca e të gjitha mësimeve teologjike qëndron në faktin se ato konsiderojnë se religjionika kuptim pozitiv dhe funksion pozitiv te morali. Kjo pikëpamje bie ndesh me disamësime etike themeluesit dhe përfaqësuesit e të cilave shohin dallime të pakapërcyeshmemidis morales dhe religjiozes, etikës dhe religjionit. Ato thonë se religjioni ka funksionnegativ për moralin. Në këtë kontekst mund të përmenden eticistët anglezë (Hobsi,Bejkoni dhe Hjumi) dhe mendimtar me orientim fenomenologjik, Hartmani. Ndonësepikëpamjet e tyre etike dallojnë dukshëm në aspektin empirik e fenomenologjik, dukemarrë parasysh parimin nga i cili nisen, ata e kanë të përbashkët qëndrimin negativ ndajreligjionit. Për këta eticistë anglezë, religjioni ka ndikim negativ në moralin. Sipas tyre,religjioni e prish njeriun. Raporti rigoristik ndaj religjionit manifestohet edhe tëHartmani. Ai mendon se religjioni është i orientuar kah njëanshmëria dhe transcendenca,ndërsa etika niset nga dyanshmëria dhe përfundon te ajo. Religjioni niset prej Zotit,ndërsa etika niset nga njeriut dhe drejtohet gjithnjë njeriut. SDipas Hartmanit, vleratmorale në religjion nuk kanë status të vlerave të pavarura, ndërsa në etikë vlerat janëautonome, sepse prapa tyre nuk qëndron asnjë autoritet, asnjë zotërues i borës dhe asnjëzotërues i njohurive dhe të vërtetës absolute. Pra, autoritet gjendet në vetë etikën. Në bazëtë kësaj, Hartmani nxjerr përfundimin se religjioni, me ligjëratat e tij, e dëmtin fenomenine moralitetit dhe themelet e tij – lirinë.Qëndrim kritik ndaj vlerave etike të religjionit kultivon edhe dr Branko Boshnjak, nëveprën “Filozofia dhe krishterimi”. Ai, sikur edhe Hartmani dhe Fojerbahu, insiston nëinkompatibilitetin e morales dhe religjiozes, ertikës dhe religjionit. Në mësimin eFojerbahut religjioni shpjegohet si “çështje e imagjinuar”. Sipas tij, Zotin e ka krijuarvetë njeriu. Njeriu e ka krijuar Zotin për të kompensuar pafuqinë e tij karrshi tëpanjohurave të natyrës.
    • 75Qëndrimet e Humit, Fojerbahit dhe Hartmanit nuk janë të vetmet qëndrime që insistojnënë pavarësinë e plotë të moralit nga religjioni apo në pavarësinë absolute të etikës. Në tëvërtetë, ekzistojnë mendime etike që i referohen subjektit autonom moral dhe theksojnëantinominë e religjionit në raport me pyetjen themelore etike – lirinë.Ekzistojnë shumë mendime, si tradicionale ashtu edhe bashkëkohore, të cilat e theksojnëpaqëndrueshmërinë re tezës mbi religjionin si burim të moralit. Por, tradita njeh edhemendime të kundërta. Në to shfaqen mendimtarë që insistojnë në lidhjen midis etikës dhereligjionit, por edhe mendimtarë që angazhohen për antoniminë e etikës apo pavarësinë esaj nga religjioni.Pa marrë parasysh shumësinë e përgjigjeve kundërthënëse midis tyre që janë dhënë nëmendimin e traditës, duket t’i kthehemi teorisë së krijuesve të etikës, sidomos Aristotelit,i cili ka supremacinë jo vetëm në teorinë teologjike, por edhe në hulumtimet shkencore-sociale dhe për përshkrimin e morales.Pikëpamjet e mendimtarëve etikë mbi raportin midis moralit dhe religjionit dallojnëdukshëm nga pikëpamjet e mendimtarëve teologjikë. Por, kjo nuk do të thotë se të gjithëeticistët janë ngritur kundër religjionit. Në të vërtetë, shumica prej tyre e ka pranuarekzistencën e Zotit, ndonëse janë ngatërruar në çështjen e krijimit të botës. Pa marrëparasysh dallimet në qëndrimet e tyre rreth raportit të etikës dhe religjionit, të cilat janësheshuar në mësimet e Al-Farabit dhe Ibën Sininit, në njërën anë, dhe në mendimin e Al-Ghazzalit, në anë tjetër, është i padiskutueshëm fakti se religjioni është pjesë përbërëse ekëndvështrimit të njeriut ndaj botës. Megjithatë, religjioni dallon nga etika. Kjo vërehetnë faktin se religjioni mbështetet në bindjet e veta. Esenca e tij nuk është në mendim, pornë bindje.Shpresa në tipin e ri të njeriu dhe sjelljen e veprimin e tij, e cila është ngritur mbiegoizmin, utilitarizmin, dobinë, etj., paraqet karakteristikë qenësore të disa mendimeveetikë, sidomos të atyre që e mbështesin indiferencën formale në raport me ndryshimet nëvotën e jashtme, si edhe mësimet morale sipas të cilave shkencëtarët, teknikët dhepolitikanët u nënshtrohen përgjegjësisë historike e planetare për veprimin e njerëzimit.Nga sa u tha më sipër, tregon dallimin jo vetëm midis moralit dhe teologjikes, por edhedallimin midis mendimit etik dhe mendimit shkencor. Gjithashtu mendimi religjioz oseteologjik dallon esencialisht nga mendimi etik. Dallimi midis këtyre dy teorive qëndronnë faktin se objekt i mendimit teorik nuk është diçka që do të mund të besohej.Përkundrazi, objekti i saj shrehet në rekomandimet se si duhet të sillet dhe të veprojënjeriu. Veprimi i tij duhet të jetë bazë për vendosjen e rendit human në botë. Ndrysheprej kësaj, objekti i mendimit religjioz qëndron në besimin dhe shpresën për një botëmë të mirë dhe për jetën tjetër. Natyrisht, mendimin religjioz dhe etik e kundërshtonmendimi shkencor. Ai përqendrohet në dije, sepse ajo është objekt i saj. Problemi iraportit midis dijes dhe besimit ka qenë objekt i racionalizmit kritik të Kantit.
    • 76Sokrati ka bërë gabim kur e ka identifikuar dijen me moralitetin. Njeriu mund të ketëdije të mëdha, por kjo nuk do të thotë se është njeri i moralshëm, gjë që mund tëdëshmohet me shumë shembuj të jetës së përditshme. Me fjalë të tjera, për moralitetinnuk ka rëndësi primare dija. Ç’është e vërteta, ekzistojnë teori të cilat i vendosin nëlirshmëri dijen dhe moralin. Kështu ndodh me intelektualizmin etik të Sokratit, meracionalizmin etik të Platonit dhe me disa teori metafizike të shek. XVII, si p.sh. meracionalizmin etik të Spinozës.Moralin dhe religjionin është e pashmangshme t’i vështrojmë në kuptiminpërmbajtjesor dhe funksional. Duke pasur parasysh këtë problem, ekzistojnë dallimemidis shkencëtarëve dhe eticisëve. Të parëve u intereson lidhja funksionale, ndërsa tëdytët shprehin interesim për dimensionin përbajtësor të këtij simboli të ekzistencësnjerëzore. Disa prej mendimeve bashkëkohore, si p.sh. të shkollës neokantiste tëKasirerit, përpiqen që moralin, religjionin dhe format e tjera të ekzistencës së njeriut(mitin, artin, shkencën, arsyen etj.) t’i vështrojnë në kuptimin funksional të tyre. Kjoqasje ka hasur në kritika. Ky raport mund të kuptohet drejt nëse insistohet nëpërmbajtje e jo në funksion. Më në fund, karakteristikë qenësore e të gjitha teorivedhe drejtimeve etike është pikërisht kjo.Një prej çështjeve më kontradiktore ka të bëjë me prejardhjen e moralit. Këtokontradikta janë të pranishme edhe sot e këdaj dite. Kjo qështje ka histori tepër tëgjatë dhe dominon në drejtimet dhe sistemet e ndryshme të mendimit etik dhenobjektin e shkencave empirike-sociale, qëndrimi i të cilave është dëshmuar më i dobëtsesa ai i teorive etike. Për dallim nga pikëpamjet shkencore, mendimi etik ofron njëpamje më të plotë të këtij raporti. Por, te eticistët nuk ka një mendim të harmonizuar.Në anën tjetër nuk janë të rralla rastet kur mendimtarët etik i kundërvihen mendiminteologjik, i cili është përpjekur që të vendosë dominimin e religjionit mbi mendimitetik. Disa prej tyre janë përpjekur ta shpjegojnë religjionin dhe moralin nga pikëpamjae funksionit të tyre instrumental. Pikëpamjet e tilla, si dhe ato që e shpjegojnëreligjionin si fenomen, janë shfaqur për shkak të frikës nga vdekja. Ato nuk prekin nëesencën e problemit. Gjithashtu të papranueshme janë edhe mendimet sipas të cilavereligjioni është “formë e shtrembëruar e vetëdijes shoqërore” apo shprehje e rrejshmee realitetit objektiv.Religjioni, sikurse edhe etika, është pjesë përbërëse e vështrimit mbi botën, e cilaështë pjesë e pashkëputshme e jetës njerëzore. Nga pozicioni i religjionit njeriu ështëqenie e besimit dhe shpresës, ndërkaq për nga aspekti etik njeriu është qenie emendimit dhe e veprimit të orientuar kah humaniteti. Më në fund, filozofia praktike ekupton njeriun si qenie racionale dhe qenie e veprimit praktik. Kjo ështëkarakteristika kryesore e mësimit etik të Aristotelit dhe të Kantit. Dallimi midismësimeve të tyre dhe disa mësimeve të tjera, p.sh. të Shkollës Neokantiste dhe
    • 77mësimeve instrumentalistike dhe funksionalistike, qëndron në faktin se neokantistët,si Kasireri dhe mendimtarët e orientimit instrumentalistik dhe finksionalistik çështjessë raportit midis moralit dhe religjionit i qasen nga aspekti i instrumentalizmit dhefunksionaliteit të tyre, duke e anashkaluar qenien e tyre.Raporti midis moralit dhe religjionit zë një vend të rëndësishëm në teorinë etike tëKantit. Këtë e dëshmojnë dy kritikat e para të Kantit dhe vepra “Religjioni në kufi tëarsyes së shëndoshë”. Ç’është e vërteta, teoria e Kantit e çon botën drejt antinomisë,falë Zotit, pavdekësisë së shpirtit dhe lirisë.Pavarësisht prej dallimeve të pakapërcyeshme mbi raportin e religjionit dhe moralitdhe burimin e moralit, midis një sërë teorish, drejtimesh dhe sistemesh, është fakt ipamohueshëm se liria është bazë e moralitetit. Pikëpamje të rëndësishme për këto ishfaq edhe Hegeli me formën e tij dialektike të paraqitjes. Kjo shihet në fjalimin tij sirektor i Universitetit të Berlinit (1930), ku niset nga liria e besimit, si liri e njeriut. Nëkëtë dritë shqyrtohet çështja e krishterimit dhe lirisë. Sipas tij, ka ekzistuar vetëmfunksioni historik i ndërmjetësimit midis lirisë së grekëve dhe për disa njerëz dhelirisë gjermane për të gjithë njerëzit. Hegeli nuk ka lejuar që liria religjioze dhe liriapolitike të shkrihen në një. Mendimi i tij në raport me religjionin dhe moralin,gjegjësisht religjionin dhe liritë dallon dukshëm nga mendimet e të tjerëve për shkakse ai e kundërshton rreptësishtë etikoteolgjinë, por jo edhe krishterimin, liria e të cilitka marrë formën e vet të plotë juridike dhe politike me lindjen e shoqërisë moderne.Por Hegeli, në teoritë e tij, siç thekson Lukaçi, ka dashur të shkatërrojë religjionin ekrishterë. Prandaj, përpjekjet e mëvonshme të Hegelit konsiderohen si transformimradikal i tij. Kjo mund të vërehet në librin e tij “Enciklopedia e njohurive filozofike”,ku zhvillohet mendimi panteist që përmblidhet në vlerësimin se religjioni nuk e njehabsoluten, por vetëm e krijon idenë për të. Pra, thënë ndryshe, ai paraqet argumentimtë jashtëm. Thënë ndryshe, kristianizmi u ka ardhur njerëzve prej së jashtmi. SipasHegelit, në religjion bëhet bashkimi i natyrores dhe shpirtërores. Ky është mendim injohur panteistik, i cili është shfaqur bashkë me Hegelin. Ideja panteistike, si një prejkarakteristikave themelore të mendimit të Fihtes, është pjesë përbërëse e mësimitmetafizik të Spinozës. Esencën e tij e paraqet teorema “Deus sive natura” (Zoti osenatyra). Sipas disa interpretëve dhe kritikëve, p.sh Shopenhaverit, kjo teori ështëkundërshtare e hapur e moralit dhe religjionit ose, thënë më ndryshe, një formë erafinuar e ateizmit.Te disa përfaqësues të idealizmit etik gjerman ekziston përpjekja e universumit dhe eraportit të njeriut ndaj tij konsiderohet të ketë të njëjtin objekt me religjionin,metafizikën dhe moralin. Religjioni nuk nënkupton shpjegimin teorik të botës, siçbën metafizika, e as nuk vendos norma dhe qëllimet e veprimit, sikurse bën etika. Përdallim prej mendimtarëve të tjerë etikë, Shlajermateri konsideron se metafizika dhe
    • 78morali i nënshtrohen religjionit. Jo vetëm ky mendimtar, por edhe shumë eticistë tëtjerë dhe filozofë nuk kanë arritur të evitojnë sfidën që paraqet raporti midis moralitdhe religjionit. Kjo çështje paraqet alfën dhe omegën e trajtimeve të panumërtamijëvjeçare, dhe të përgjigjeve kundëthënëse e të papajtueshme midis tyre. Gjithëmendimin historik, etik, filozofik, teologjik dhe shkencor e përcjell ky problem. Aiështë i pazgjidhur, siç është e pazgjidhur edhe vetë qenia e qenies njerëzore. Pra, ende nuk ka një përgjigje që do të vlente përgjithmonë, siç nuk ka as një qëndrim tëharmonizuar mbi këtë problem kompleks. Prandaj, nuk është e çuditshme që janëthemeluar drejtime dhe sisteme të ndryshme, pikëpamjet e të cilave qëndrojnë edhesot.Duke abstrahuar një sërë pikëpamjesh të ndryshme, çdonjëra prej të cilave ka“argumente të palëkundshme” për mbrojtjen e tezave të veta, është e domosdoshme tëtheksohet se relacioni midis moralit dhe religjionit mund të shihet më së miri meshembullin e mesazhit filozofik dhe teologjik, i cili është objekt i shqyrtimeve tëshumanshme, sidomos në skolastikën islame dhe kristiane. Duke lënë pas dorepikëpmajet e atyre mendimtarëve që prejardhjen e moralit e kanë kërkuar tereligjioni, mesazhi filozik mund të formulohet kështu: arsyeja nuk ka nevojë përkurrfarë “mbulese” dhe as për kurrfarë mësimi nga jashtë. Zoti nuk është asgjë tjetërveçse njeri që e ngushton arsyen e tij. Përkundër kësaj, kuptimi i mesazhit religjiozmund të shprehet kështu: gjithçka që ne krijojmë është e gjykuar të zhduket, sepsezhduket edhe vetë njeriu, si qenie kulmore. Sipas kësaj teorie, njeriu pa religjion nukmund të jetë i vetëdijshëm për vullnetin, vetëkënaqësitë dhe dobësitë e tij ontologjikedhe morale.Trajtimi dhe kuptimi i marrëdhënieve midis moralit dhe religjionit vetvetiu përfshijnëdetyrimisht jo vetëm etikën, por edhe religjionin, mendimin etik e teologjik midis tëcilave ekziston një lidhshmëri. Por, mendimi kritik i liruar nga paragjykimet dhekurthat e ndryshme, çon në nevojën e domosdoshme për dallim e këtyre dy simbolevetë ekzistencës së njerëzimit. Një prej dallimeve të tilla është edhe ai që ka të bëjë memoralin si fenomen, që varet nga hiret e kohës. Thënë më saktë, morali si faktiempirik, gjatë ndryshimeve ekonomike, politike dhe kulturore të shoqërisë,detyrimisht pëson transformim, si në kuptimin përbajtjesor, ashtu edhe në kuptiminformal. Kjo mund të shihet në shembullin moralit të ish shoqërive socialiste, si cilinë kuptimin përbajtejesor dhe formal nuk ka qenë i njëjti pas transformimeveradikale, ekonomike dhe sociale.Ndryshe nga morali, religjioni u përballon hireve të kohës dhe ndryshimeveekonomike, sociale dhe politike të shoqërisë. Në qoftë se kjo merret parasysh, lehtëmund të argumentohet teza sipas së cilës prejardhja e moralit nuk është në religjion,por në vetë natyrën njerëzore, sepse kjo e fundit i nënshtrohet vazhdimisht procesit
    • 79dinamik. Në kundërshtim më këtë tezë, teologët dhe jo një numër i vogël i eticistëvemendojnë se morali e ka prejardhjen e tij nga religjioni. Ata e mohojnë lidhjenantrolopogjike midis moralit dhe religjionit. Para atyre që e mohojnë këtë lidhje,shtrohet një pyetje esenciale: a mund të sillen jobesimtarët në mënyrë më tëmoralshme sesa besimtarët. Përvoja e deritashme historike jep përgjigje pozitive. Tëjesh besimtar, në momente të caktuara historike, për shkak të interesit personal apopërfitimit personal në dëm të tjetrit, nuk do të thotë të jesh i moralshëm. Të jesh imoralshëm do të thotë të respektosh dinjitetin e tjetrit. Kjo ka të bëjë edhe mereligjionin. Si njëra ashtu edhe tjetra, nuk karakterizohen për mendim, por veprim.Vlerësimi se a është dikush i moralshëm apo religjioz nuk mund të bëhet në bazë tëpikëpamjeve të tij dhe të përshkrimit të mendimit të tij, por në bazë të veprimitpraktik të tij. Mendimi, kuptimi, shpjegimi dhe përshkrimi i asaj se ç’është morale dhereligjioze, gjegjësisht çka është veprim moral dhe veprim religjioz, dhe çka e përbëngjenezën e tyre, u takojnë etikës, teologjisë, filozofisë, historisë dhe gjenetikës. Secilaprej këtyre, në mënyrë specifike, japin përgjigjet e veta. Midis tyre ekzistojnë dallimetë pakapërcyeshme dhe atë jo vetëm mbi raportin midis etikës dhe teologjisë, poredhe përmbajtjen e vetë etikës. Gjegjësisht drejtimeve dhe sistemeve të saj të së njëjtësperiudhë kohore. Mjfato9n te përmendim këtu dallimet midis mendimeve etike tëshekujve XVII, XVIII dhe XIX. Disa prej tyre e kërkojnë prejardhjen e moralit nëreligjion, ndërsa disa të tjerë e kërkojnë atë në njeriun. Një prej mbrojtësve më tëfuqishëm të tezës se prejardhja dhe kuptimi i moralit duhet të kërkohet te njeriu ështëpërfaqësuesi i idealizmit etik gjerman Emanuel Kant. Me përcaktimin e njeriut siqenie morale, Kanti dëshiron t’ia imponojë formulën e tij mbi moralin gjithënjerëzimit. Mendimi i Kantit ka të bëjë me moralin që nuk ka lindur, por që duhet tëlindë. Kjo teori i hedh poshtë të gjitha teoritë etike pararendëse, sepse qenia e moralitkërkohet në përmbajtjen, qëllimin ose veprimin e njeriut. Përkundër tyre, Kantiinsiston në aspektin formal të moralitetit, duke e hedhur poshtë përmbajtjen oseqëllimin. Këtu qëndron esenca e pikëpamjes së tij etike mbi moralin. Ai nuk eanashkalon as çështjen e raportit midis moralit dhe religjionit. Kjo duket ne tezat e tijse besimi ne Zotin është i nevojshëm për arsye morale e praktike. kjo ide e shprehurnë librin e tij “Kritika e arsyes së thjeshtë” përcillet edhe në librin “Kritika e arsyespraktike”.Kritikët e Kantit e imponojnë pyetjen se ai (Kanti), si bartës i kthesave radikale nëmendimin etik, a është kundërshtar i religjionit apo e vë atë në lidhshmëri memoralin. Kjo pyetje e rëndësishme është bërë objekt trajtimi i shumë mendimtarëveetikë, te të cilët janë shfaqur dilema të mëdha. Duke lënë mënjanë interpretimetkundërthënëse, pikëpamja specifike e Kantit mbi raportin midis morales dhereligjiozes, qëndron në rrëzimin e të gjitha teorive zyrtare teologjike, që kanëdominuar për shekuj me radhë, apo të teorive të Toma Akuinskit. Në të vërtetë Kantiduke u ngritur kundër teologjisë dhe dogmatikës zyrtare, përpiqet që t’ia bashkëngjesë
    • 80arsyen, duke menduar se në këtë mënyrë do të ndikojë në përmirësimin e sjelljes sënjerëzve apo, thënë më qartë, duke u përpjekur ta moralizojë religjionin. Për këtëarsye ai ka thënë se ne këmi vetëm koncept moral mbi Zotin, i cili na është dhënënëpërmjet mendjes së shëndoshë praktike.Ndryshe prej përpjekjeve të Kantit për moralizmin e religjionit, disa eticistë anglezë ekonsiderojnë religjionin si të dëmshëm për moralin. Pikëpamjet e të parit dhe të dytitnuk mund të pranohen në mënyrë të njëanshme. Në të vërtetë për religjionin sireligjion nuk është i nevojshëm kurrfarë moralizimi. Gjithashtu, religjioni parimishtnuk e dëmton moralin. Përkundrazi, libri i shenjtë i cilitdo religjion i këshillonnjerëzit për sjellje dhe veprime njerëzore. Librat e shenjtë nuk thonë “vrite” njeriun,por ”respektoje” njeriun. Në këtë pikë nuk ka dallime midis etikës dhe religjionit. Megjithë dallimet e thella që ekzistojnë midis teorive të ndryshme etike, pikëpamjet etyre mbi raportin midis religjionit dhe moralit, çojnë në përfundimin se këto janëfenomene shumë të rëndësishme të ekzistencës njerëzore dhe të veprimit të njeriut.Për kompleksitetin e marrëdhënieve midis religjionit dhe moralit tregojnë edheshqyrtimet që vazhdojnë të bëhen nga mendimtarët bashkëkohorë. Pikëpamjet e tyrenxjerrin në shesh nevojën e zbulimit të esencës së problemit, i cili është krijuar nërrethana të tjera, dukshëm më të komplikuara në raport me rrethanat në të cilat ështëshfaqur mendimi etik tradicional.Nuk është vështirë të konstatohet se as në mendimin bashkëkohor nuk mund tëgjendet një qëndrim i harmonizuar mbi shkaqet e krizës morale, si sëmundjetplanetare dhe mbi ndikimin e religjionit në të. Me këtë problem merren jo vetëmetika dhe teologjia, por edhe shkencat e ndryshme sociale e empirike. Përfaqësuesit ekëtyre shkencave i shpallin rezultatet e hulumtimeve të tyre, si të vetmet rezultate tësakta dhe të qëndrueshme. Ata ofrojnë “argumente të palëkundshme”, me ndihmën etë cilave i mohojnë të gjitha mendimet e ndryshme prej mendimeve të tyre. Por, kypohim, sikur edhe pikëpamjet e disa mendimeve etike, si p.sh. pikëpamja panteistike eSpinozës nuk mund të pranohen. E para, për shkak se shkencat sociale empirikemerren me moralin vetëm si me një fakt ekzistues, ndërsa e dyta, shkencat i qasenmoralit ekskluzivisht nga aspekti shkencor intelektualistik. Të dyja këtokarakterizohen nga fakti se nuk shprehin interes për atë që duhet të jetë. Natyrishtedhe sot është vështirë të gjenden përgjigje të përafërta të hulumtimeve shkencorerreth problemit të raportit midis moralit dhe religjionit. Kjo vështirësi u paraqetprobleme të mëdha si teologëve ashtu edhe eticistëve dhe shkencëtarëve të sferësshpirtërore e historike.Besimi dhe arsyeja morale, religjioni dhe filozofia praktike, merren me të njëjtinproblem – problemin e së vërtetës dhe veprimit praktik. Rrugët dhe mjetet e trajtimittë këtij problemi dallojnë plotësisht. Natyrisht, ka pasur përpjekje që këto tëharmonizohen, por nuk është arritur kurrfarë suksesi. Në skolastikën islame këtë
    • 81është përpjekur ta bëjë Ibën Ruzhd, ndërsa në skolastikën kristiane, Abelardi, i cili iqetëson nominalizmin dhe realizmin në debatin rreth universales.Religjioni, më shumë sesa morali, duhet të kuptohet si përcaktim afatgjatë i natyrësnjerëzore. Ai karakterizohet për funksionin e vet koherent dhe integrativ. Në tëvërtetë, ky funksion mund të ketë pasoja shumë negative për njeriun dhe për gjithëshoqërinë njerëzore. Mendimin mbi religjionin si përcaktim afatgjatë të qeniesnjerëzore e kundërshton Kanti me filozofinë e tij praktike.Në qoftë se qëllim i filozofisë praktike është që të këshillojë njeriun të veprojë nëharmoni me ligjin moral dhe veprimi njerëzor manifestohet si veprim nga respekti përkëtë ligj, atëherë sipas teologëve, qëllimi i religjionit është krijimi i jetës së përtejme,më të pasur dhe më të lumtur. Këtë koncept e kundërshtojnë jo vetëm përfaqësuesit emendimit materialistik, por edhe përfaqësuesit e idealizmit etik. Për Stoikët Zoti ështëmaterial. “I Urti” është Zoti dhe Mbreti i jetës. Në anën tjetër, meqë mendimi teorikdhe spekulativ nuk kanë arritur ta mohojnë as ta argumentojnë ekzistimin e Zotit,shpirtit të pavdekshëm dhe lirisë. Kanti, sipas të cilit çdo religjion ka pikënisje faktinse Zotin e trajton si ligjvënës të të gjitha obligimeve tona që duhet t’i respektojmë,konsideron se njeriu pushon vetëm së besuari.
    • 82KAPITULLI I DYTËÇËSHTJE THEMELORE TË ETIKËSl. Vetëdija dhe ndërgjegjjaa. Vetëdija morale - ndërgjegjjaMë parë është theksuar (shih “Parakushtet subjektive të moralitetit) se vetëdija nëpërgjithësi ose aftësia për vendim të vetëdijshëm dhe vetëdija moralë paraqesinkomponentët kryesorë të subjektivitetit moral. Prandaj është e nevojshme të theksohet sevetëdija paraqet bazën e jetës njerëzore. Pa të jeta është e paimagjinueshme. Midisvetëdijes dhe aftësisë për veprim të vetëdijshëm ekziston një lidhshmëri, ndonëse ajo nukmund të identifikohet. Në të vërtetë, njeriu mund ta ketë vetëdijen, por kjo nuk do të thotëse ka edhe ndërgjegje. Nuk ka deklaratë më të moralshme dhe më madhështore se sa kurnjeriu thotë “Do të veproj në pajtim me ndërgjegjen time”. Dinjiteti i njeriut matet mendërgjegjen e tij. Ai mund të bëjë veprime të mira dhe të këqija dhe të jetë i vetëdijshëmpër të dyja. Kryesin e veprës së keqe mund ta brejë ndërgjegjja, por kjo nuk vlen për tëgjithë. Shembulli më i mirë është agresioni në Bosnjë e Hercegovinë, projektuesit dhekryesit e të cilit nuk do t’i brejë ndërgjegjja për krimet e kryera.Përveç lidhjes, ekziston edhe një dallim midis vetëdijes dhe ndërgjegjes. Ky dallim ështëi pashmangshëm. Ai nuk ka të bëjë vetëm me pikëpamjet teorike, por edhe me jetënpraktike. Në rastin e parë, pra në kuptimin teorik, historia e mendimit etik dhe mendimitfilozofik në përgjithësi, ka pasur qasje të ndryshme dhe pikëpamje kundërthënëse. Kyproblem trajtohet edhe nga eticistët bashkëkohorë, p.sh. mbështetësit e përgjegjësisë etikehistorike dhe planetare dhe ekoetikës ose përkrahësit e racionalizmit etik. Për dy grupet epara të eticistëve është karakteristike se e vendosin në plan të parë imperativin eekzistimit të njeriut dhe të biosferës. Grupit të tretë i takojnë mendimtarët që çështjen evetëdijes morale (ndërgjegjes) e vendosin në kontekst të veprimit racional të njeriut nëkohën e shkencës dhe teknologjisë. Themeluesit e përgjegjësisë etikë historike dheplanetare nuk e pranojnë këtë pikëpamje për zgjidhjen e çështjeve morale të së sotmes.Esenca e vetëdijes morale – ndërgjegjes nuk është çështje thjesht teorike, por ka të bëjëme veprimit moral, në kuptimin e diferencimit të së mirës nga e keqja. Ajo paraqetkriterin suprem për vlerësimin e gjykimit dhe të morales dhe veprimin praktik. Kanti i kaidentifikuar vetëdijen dhe ndërgjegjen, ndërsa Fihte ka bërë një rrafshim midis vetëdijes endërdijes dhe ndërgjegjes. Këtë e ka kontestuar fuqishëm Hegeli. Në vend të vetëdijesabstrakte të Kantit dhe Fihtes, Hegeli thekson se individum është ajo që ekziston, sepsenjeriu në përgjithësi nuk ekziston, por vetëm eksiton njeriu i caktuar. Sipas Hegelit,pranimi i njeriut konkret në bashkësi nuk është pranim i të folurit të tij moral, por ajoburon nga përcaktimi i njeriut.
    • 83Problemi i vetëdijes morale – ndërgjegjes dhe vetëdijes në përgjithësi është imponuar jovetëm në mendimin etik, por edhe në mendimet tjera disiplinare, në rashë të parë tëantropologjisë filozofike, gnoseologjisë, filozofisë së religjionit dhe filozofisë së artit.Asaj i kushtojnë rëndësi edhe përfaqësuesit e shkencave sociale-empirike. Por, ekzistojnëdallime të pakapërcyeshme midis pikëpamjeve të tyre. Dallimet qëndrojnë në faktin seetika e kupton dhe e shpjegon vetëdijen morale, ndërsa shkenca e përshkruan atë. E paranuk i shfrytëzon hipotezat, siç bën e dyta.Duhet të kihet parasysh se vetëdija morale – ndërgjegjja është fenomen kompleks. Ajo ika ndarë në eticistët, për shkak të subtilitetit dhe kompleksitetit të saj. Aktualiteti i saj sotvjen plotësisht në shprehje, për shkak të krizë morale dhe vlerave morale, e cila e kaarritur kulmin. Prandaj sot nuk është i nevojshëm mendimi, por veprimi. Në kuptimin evetëdijes subjektive mbi të mirën dhe të keqen dhe mbi vlerat morale të punës she sjelljesvetjake ka rol dominant në motivimin moral20.Më herët kam theksuar se vetëdija morale – ndërgjegjja është një prej çështjevefundamentale të etikës. Ajo ngitet mbi përshkrimet shkencore të vetëdijes morale, pasinuk jep hipoteza dhe parashikime, por insiston që vetëdija morale të vërtetohet nëpërmjetveprimeve morale.Çështja e vetëdijes morale u ka interesuar teorive, drejtimeve dhe sistemeve të ndryshmeetike. Në mësimet e tyre janë dhënë shumë përgjigje kundërthënëse. Mjafton tëpërmendin tri mësime plotësisht kontradiktore: mësimin e eticistëve anglezë (Batler dheSmith), të Kantit dhe Shelerit. Batleri e ka identifikuar ndërgjegjen me synimin për tëbërë mirë, ndërsa Smithi e ka gjetur qenien e ndërgjegjes në ndjenjat tona për të tjerët dhereagimin tonë ndaj miratimit ose refuzimit. Për dallim prej tyre, Kanti e ka ndarëndërgjegjen nga të gjitha përmbajtjet, duke e identifikuar atë me ndjenjën e obligimit siobligim. Sheleri, me mësimin e tij mbi emocionalen a priori, konsideron se vetëdijamorale është shprehje e gjykimit nëpërmjet ndjenjave dhe jo nëpërmjet arsyes.Siç u tha më sipër, etika e Kantit vështron njëfarë ngjashmërie midis vetëdijes dhendërgjegjes, ndërsa mësimi i Fihtes identifikon vetëdijen, ndërdijen dhe vetëdijen morale.Kjo teori përpiqet të ta çlirojë vetëdijen morale nga parimet etike përmbajtjesore, poredhe ta hedhë poshtë mendimin e Kantit, sipas të cilit vetëdija është nevojë që inënshtrohet parimeve universale të obligimit si detyrim për veprim nga respekti ndaj ligjitmoral. Identifikimi i vetëdijes, ndërdijes dhe ndërgjegjes që e bën Fihte mund të shihetmë së miri në qëndrimin e tij se vetëdija morale e përbën vetëdijen e cila ka të bëjë mevetveten dhe se çdo vetëdije e përcaktuar në ndërdije. Sipas tij, jashtë ndërdijes nuk kambështetje për vetëdijen. Vetëdija që ka të bëjë me vetveten nuk është vetëdije e arsyes,por është vetëdije morale, para së gjithash. Fihte ka pranuar se pararendësi i tij, Kanti, kakonstatuar se çdo vetëdije është e kushtëzuar nga ndërdija. Përkundër përpjekjeve të tij qëtë ngrihet mbi Kantin, Fihte nuk ka arritur të çlirohet prej prangave të pararendësit të tij.Kanti, siç bën edhe Fihte, e redukton vetëdijen morale në shqyrtim të mundësive tëveprimit pa veprimin vetjak. Kjo është treguesi më i mirë i qëndrimit abstrakt mbi20 Shih: Rasim Muminović, Ethos i ljudsko bivstvovanje, “Veselin Masleša“, Sarajevo l989, f.226
    • 84vetëdijen morale, ndërdijen dhe ndërgjegjen. Ky qëndrim është bërë objekt i kritikës sëashpër të Hegelit.Nuk mund të pranohen mendimet që e identifikojnë vetëdijen për përgjithësi me vetëdijenmorale, gjegjësisht ndërgjegjen. Kjo e mjegullon përmbajtjen e vërtetë të kësaj çështjevefundamentale etike. Identifikimi nuk është i arsyeshëm logjikisht, sepse aftësia përveprimin e ndërgjegjshëm dhe njohuria mbi vetveten dhe vlerat vetjake është një, ndërsavetëdija morale, me ndihmën e së cilës diferencohen e mira dhe e keqja, është diçka krejttjetër.Mund të thuhet se çështja e vetëdijes morale paraqet nyjën gordiane për të gjitha mësimetetikë, pa marrë parasysh se kanë pasur ato apo ji bazë religjioze dhe pa marrë parasysh sea bëhet fjalë për etikën përmbajtjesore dhe për vlerësimet e saj se a është diçka mirë apokeq, e rregullt apo e parregullt, e drejtë apo e padrejtë, e vërtetë moralisht apo gënjeshtër,etj. ose mbi etikën informative-praktikë të llojit të Kantit. Në pyetjen se ku qëndronesenca e vetëdijes kanë dhënë përgjigje të shumta. Këto dalin nga mendime të ndryshme,përfaqësuesit e të cilave i janë qasur në mënyrë të njëanshme këtij problemi, duke ereduktuar përmbajtjen e saj në njohuri ose në diçka tjetër. Atyre u kundërvihet mendimiqë vetëdijen morale e vështron si obligim të respektit ndaj ligjit moral.Çështja e vetëdijes morale – ndërgjegjes është bërë objekt i kritikës së ashpër të Hegelit.Në të vërtetë, Hegeli e ndan nocionin e vetëdijes nga çështjet etikë. Ai mendon jashtëkornizës së mendimit etik, sepse e trajton vetëdijen si problem ontologjik. Përfundimi iteorisë së tij tregon se vetëdija vepron ashtu që e shndërron përmbajtjen individuale nënjë formë adekuatë të kolektivit – shoqërisë. Nga pikëpamja e mbështetjes pozitive tëmoralitetit, Hegeli e konteston vetëdijen e pastër morale si realitet. Ajo nuk ështëverifikuara historikisht, sepse gjithmonë sillet në rreth. Ky pranim i takon vetëm vetëdijessë problem ontologjik. Është gabim të mendohet se te Hegeli bëhet fjalë për ndonjërekonstruksion ose plotësim të pikëpamjeve etike. Përkundrazi, bëhet fjalë për mohimradikal të çdo qëndrimi moralizues.Ndryshe prej mendimit të Kantit – Fihtes mbi vetëdijen morale, fenomenologjia endërgjegjes së Hegelit qëndron para një prove historike të potencës bivalente tësubjektivitetit, para testit të dualizmit, kundërvënies ndaj lirisë dhe arbitraritetit, lirisë dhedetyrimit, të qenit dhe nevojës. Në të vërtetë, në mësimet e Kantit – Fihtes vetëdija epastër morale është indiferente ndaj objektivitetit, ndërsa te Hegeli vetëdija, si problemontologjik, i ekspozohet objektivitetit, shoqërisë njerëzore dhe shtetit, gjegjësisht ligjevedhe normave ligjore. Ajo e njeh objektivitetin për të qenë vetë e njohur. Për këtë arsye,Hegeli e analizon në mënyrë kritike dhe e hedh poshtë vendosmërisht qëndrimin etik tëKantit – Fihtes, sipas të cilit vetëdija dhe ndërgjegjja paraqiten si determinonte të arsyespraktike, gjegjësisht imperativit praktik. Pra, Hegeli e hedh poshtë qëndrimin mbisubjektivitetin e brendshëm të cilin përfaqësuesit e etikës së përgjegjësisë historikeplanetare dhe të eko-etikës e transformojnë në qëndrim të imperativit të ekzistencës. Nëvend të maksimës së Kantit “ti duhet të”, përfaqësuesit e kësaj teorie e vendosinmaksimën “njeriut duhet të”.
    • 85Ndryshme prej teorisë së Kantit mbi vetëdijen e pastër morale, e cila paraqet bazën enevojës, Hegeli e sheh në vetëdijen e detajuar bazën e ndërgjegjes. Në hipostazën e lirisë,arsyes praktike ose vetëdijes së pastër të Kantit, Hegeli e ka parë pafuqinë për kryerjen edetyrës morale. Siç nuk e zgjedh problemin e vetëdijes morale teoria e Kantit – Fihtes,sepse bartësi i saj e abstrahon objektivitetin, ashtu edhe kritika e Hegelit është largpërgjigjes së drejt, me që dialektisti i paarritshëm e ka identifikuar si ekzistuese dhe tëmenduar. Ky identifikim është theksuar më vonë te Hegeli.Mendimet etikë që e identifikojnë vetëdijen në përgjithësi dhe vetëdijen morale –ndërgjegjen nuk e qëllojnë esencën e problemit. Gabimi i tyre qëndron në faktin se njeriumund të ketë vetëdije mbi veten e tij ose mbi diçka tjetër, por jo edhe vetëdije morale –ndërgjegje, nëpërmjet të cilës përgjigjet para vetes së tij dhe para të tjerëve. Në të vërtetë,njeriut mund të jetë i vetëdijshëm për të bërat e tij të këqija, por nuk do të thotë se e brenndërgjegjja për këtë. Për këtë arsye mund të përmendet si shembull njeriu që nëvetëmbrojtje e kryen një vrasje dhe për këtë nuk e bren ndërgjegjja.Bartës i vetëdijes së përgjithshme mund të jetë çdo njeri, por kjo nuk vlen edhe përvetëdijen morale. Këtë të dytën mund ta ketë vetëm një person i zhvilluar moralisht dhe ipërgjegjshëm. Dallimi i vetëdijes në përgjithësi dhe vetëdijes morale ka rëndësi primarejo vetëm për teorinë etike, por edhe për njeriun si të tillë. Pra, kjo nuk është vetëm çështjee teorisë mbi moralin, por edhe alfa dhe omega e jetës praktike. Kjo mund të dëshmohetnë shembullin vijues. Shumë shkencëtarë, teknikë dhe politikanë janë të vetëdijshëm përpasojat e aplikimit të zbulimeve të tyre dhe të veprimeve të tyre politike, por nuk do tëthotë se ata do t’i brejë ndërgjegjja për këtë. Ata nuk do të thotë se do t’i brejë ndërgjegjjapër vdekjen e njerëzve, për shkatërrimin e ë mirave materiale dhe vlerave shpirtërore.Ndryshe prej tyre, personalitetet e zhvilluara moralisht e dallojnë të mirën nga e keqja, tëdrejtën nga e padrejta, të vërtetën nga gënjeshtra, të bukurën nga e shëmtuara, etj. Vetëmnjë personalitet i tillë mund të jetë i vetëdijshëm për veprimet e veta dhe të jetë ipërgjegjshëm moralisht për atë që bën. Personaliteti i zhvilluar moralisht paraqet qenien efisnikëruar me dije, e cila është e aftë të bëje veprime çudibërëse. Ky mendim i Aristotelitpo bëhet gjithnjë e më aktual në teoritë e ndryshme etike bashkëkohore. Një personalitet itillë dallon dukshëm nda individi. I pari bëhet shembull që i dyti të veprojë moralisht dhetë ndjehet i përgjegjshëm për veprimet dhe sjelljet e tij. Këtu vjen plotësisht në shprehjeimperativi kategorik i Kantit. Mirëpo, çdo individ nuk do të thotë se duhet të jetëpersonalitet i zhvilluar moralisht.Më herët kamë thënë se vetëdija dhe ndërgjegjja i përkasin zonës së komponentëve tëmoralitetit. Ato janë alfa dhe omega e teorive dhe drejtimeve të ndryshme etike, në tëcilat shprehet më fuqishëm apo më dobët anashkalimi i esencës së problemit. Prandaj,nuk është e çuditshme të thuhet se çështja e vetëdijes në përgjithësi dhe vetëdijes moralebëjnë pjesë më çështjet më të errëta dhe më abstrakte të mendimit etik. Zgjidhjet qëofrojnë mendimet etike, pa dyshim, dëshmojë dallimet e pakapërcyeshme të teorive dhedrejtimeve të ndryshme. Ato e artikulojnë përjashtimin e tyre reciprok. Ekziston dallim ipatejkalueshëm midis pikëpamjeve të Spinozës dhe Kantit. Ky dallim del drejtpërdrejtnga pikënisjet e tyre. Thënë ndryshe, ajo prej nga niset mendimi etik natyralistik iSpinozës dallon esencialisht nga etika e Kantit. Dallim i pakapërcyeshëm ekziston edhe
    • 86midis tyre dhe etikës së përgjegjësisë historike e planetare mbi moralen në kohën eshkencës e teknologjisë. Protagonistët e këtyre të dytave mendojnë se mendimi etiktradicional është i pamjaftueshëm për kuptimin e subtilitetit të vetëdijes dhe ndërgjegjessë njeriut të sotshëm. Natyrisht, midis tyre ekzistojnë papajtueshmëri të caktuara lidhurme marrëdhëniet midis vetëdijes në përgjithësi dhe vetëdijes morale - ndërgjegjes.Me ndihmën e vetëdijes normale zbatohen ne jetë normat morale. Por, vetëdija moraledhe normat morale nuk mund të kërkohen në faktet ekzistuese. Është gabim tëkonsiderohet se normat morale mund të nxirren nga faktet ekzistuese, siç është gabim qëvetëdija morale të vështrohet si vetëdije ne përgjithësi. Me një veprim të tillë harrohet senormat morale të personave bien ndesh me gjendjen ekzistuese dhe vetëdija në përgjithësinuk është njësoj sikurse vetëdija morale. Në të vërtetë, njeriu i vetëdijshëm ndjehetpërgjegjës për veprat e tij, ndërsa njeriut të pavetëdijshëm i mungon përgjegjësia.Në mendimin etik të traditës njihen dy tendenca: në të parën vetëdija morale trajtohet nëkuadrin e vetëdijes në përgjithësi, kurse në të dytën insistohet ne theksimin më të madh tërolit të vetëdijes morale. Teoria racionalistike e stoikëve dhe Spinozës paraqet njëshembull ku dominon vetëdija në përgjithësi, gjegjësisht problemi i vetëdijes morale futetnë tërësinë e problemit në përgjithësi. Për dallim prej tyre, Kanti e identifikon vetëdijennë përgjithësi si ndërgjegje. Ky identifikim del nga karakteri i mësimit etik të tij.Pavarësisht, se racionalizmi etik tradicional është objekt i kritikës së mendimit etikbashkëkohor, hallkë e tij është vetëdija morale. Ajo është shprehje e shqetësimit kritik tëshpirtit mbi krizën morale dhe vlerave morale planetare. Ka shumë shembuj që edëshmojnë këtë. Për fat të keq deri tash nuk ka shenja për tejkalimin e saj. Për këtë arsye,është shumë e arsyeshme vërejtja e protagonistëve të teorive etike bashkëkohore sipas tëcilëve problemi i vetëdijes morale është alfa dhe omega për mendimin konstruktiv dhe tëdrejtë dhe për veprim moral e politik. Ata e rehabilitojnë mësimin e Aristotelit në të cilinjanë shprehur idetë mbi etikën dhe politikën si edhe kuptimin e veprimit politik, duke ipërsëritur çështjet fundamentale të etikës së Kantit (imperativin kategorik, vepriminmoral dhe karakterin universal të maksimës së veprimit të njeriut si qenie morale).Përpjekje të tilla kanë bërë edhe përfaqësuesit e përgjegjësisë etike dhe planetare. Në tëvërtetë para tyre, rekonstruksionin e mendimit të Kantit e kanë bërë neokantistët, sidomosVindelbandi. Ai e ka përdorur nocionin “vetëdijet normative” si sinonim për vetëdijen nëpërgjithësi.Nga pikëpamja e sotme, rëndësi vendimtare ka kuptimi i drejtë i përmbajtjes dherëndësisë së vetëdijes morale – ndërgjegjes. Sipas kësaj pikëpamjeje mund të njihenobjektivat dhe kufijtë e çdo teorie etike. Kuptimi i drejtë i kësaj çështjeje ofron pikëpamjetë tilla etike që nisen nga vlerësimi i njëllojshëm i vetëdijes dhe ndërgjegjes, me kusht qëe para të veprojë për mirëqenien dhe fatin e njeriut. Vetëdija mund të jetë e orientuar nëdrejtim të krijimit të mirëqenies së njeriut dhe të vlerave dhe idealeve të tij. Ajo mund tëjetë e orientuar edhe kundër këtij objektivi kur njeriu, me veprimin e tij atavistik, ishkakton fatkeqësi një njeriu tjetër, që do të thotë e lëndon dinjitetin e tij. Derisa vetëdijanë përgjithësi është bazë e jetës, vetëdija morale është reaksion i njeriut ndaj sjelljeve tëtij. Ajo është zëri i unit që na thërret të bëhemi çfarë jemi potencialisht, pra të bëhemi
    • 87mbrojtës jo vetëm të integritetit tone për edhe mbrojtës të integritetit të të tjerëve. ç‘ështëe vërteta, zëri i ndërgjegjes sot është aq i dobët sa as nuk dëgjohet dhe as nuk veprohetsipas tij. Po të fliste gjithmonë me zë të qartë dhe të lartë vetëdija atëherë nuk do tëndodhte ajo çfarë po ndodh sot. Një prej shpjegimeve të mosfunksionimit relativ tëvetëdijes sonë është refuzimi ynë që të dëgjojmë dhe që të mësojmë si të dëgjojmë. Për tëdëgjuar zërin e ndërgjegjes sonë duhet të jemi të aftë ta dëgjojmë vetveten por shumica enjerëzve sot has në vështirësi të mëdha pikërisht kur duhet ta dëgjojë veten. Ne edëgjojmë gjithkënd por jo edhe vetveten. Në anën tjerr, në qoftë se kemi të bëjmë me atëformë të vetëdijes që e orienton njeriun drejt krijimtarisë, humanes dhe dinjitetit njerëzor,atëherë vetëdija jonë e përjeton emanaconin e plotë në praktikë. Forma më reale dhe mëautentike e kësaj praktikë është moraliteti të cilin Kanti e konsideron si kusht që qenia earsyeshme mund të jetë qëllim për vetvete. Ky është fondamenti i etikës së Kantit, e cila edallon atë prej të gjitha teorive etike tradicionale.Vetëdija merr aktualitetin e vet të veçantë në etikën e përgjegjësisë historike e planetare.Kjo çështje është objekt i teorive, drejtimeve dhe sistemeve të ndryshme etike pothuajnuk ka mësim etik që do ta anashkalonte problemin e vetëdijes në përgjithësi dhevetëdijes morale si edhe marrëdhëniet midis tyre. Se çfarë rëndësie ka vetëdija moraletregon shembulli i fitores së Sokratit ndaj realitetit politik të kohës së tij.Jemi dëshmitarë se vetëdija morale nuk ka qenë kurrë më aktuale dhe më e nevojshmesesa sot. Ajo prek te njeriu dhe veprimet e tij, me të cilat e vë në pikëpyetje ekzistencën enjeriut dhe të natyrës së shëndetshme. Eticistët e përgjithësisë historike dhe planetare metë drejtë theksojnë se është e domosdoshme të krijohet klimë në të cilën veprimishkencor, teknik dhe politik i njeriut do të respektojë jetën e njeriut dhe dinjitetin e tij.Mësimet e tyre janë shembulli më i mirë se vetëdija në përgjithësi dhe vetëdija moralejanë objekt i shqyrtimeve të teorive tradicionale dhe bashkëkohore. Këto dy çështje epërbëjnë bazën mbi të cilën ngrihet kritika bashkëkohore ndaj teorisë etike tradicionale.Siç kam theksuar mendimi historik njeh tendenca që e absolutizojnë rolin dhe rëndësinë evetëdijes në përgjithësi në favor të ndërgjegjes, gjë që është shprehur sidomos nëmësimin racionalistik të stoikëve dhe Spinozës. Ndryshe prej kësaj ekzistojnë edhepikëpamje etike që i japin përparësi vetëdijen morale ndaj vetëdijes në përgjithësi. Dukeabstrahuar këto dy pikëpamje, është e nevojshme të merret parasysh se vetëdija nëpërgjithësi dhe vetëdija morale janë probleme shumë komplekse. Është e tepërt të thuhetse njeriu mundet dhe duhet të ketë vetëdije dhe vetëdije morale.Vetëdija është vazhdimisht objekt i interpretimeve kontroverse. Ajo i ka lajthitur jovetëm shumë përfaqësues të mësimeve, teorive dhe drejtimeve etike, por edhe shumëmendimtarë që përmenden këtu herë pas here. Kjo është e pranishme te mendimtarët që eshpallin vetëdijen si dhuratë të zotit, siç bëjnë Protagora, Shaftesberi dhe përfaqësuesit etë ashtuquajturës teori naturalistike, të cilët e konsiderojnë vetëdijen si element të lindurtë natyrës njerëzore. Këto pikëpamje kanë hasur në kritika të rrepta të Kantit, Murit dhepërfaqësuesve të etikës fenomenologjike, Shelerit dhe Hartmanit. Kështu Muri, nëpërmjetanalizës së kujdesshme sinjalizon caqet dhe kufijtë e hedonizmit, eudaimonizmit dheutilitarizmit. Edhe Kantit i janë bërë kritika për shkak të ftohtësisë dhe mungesës së
    • 88përmbajtjes në trajtimet e tij mbi moralin. Për këtë e kanë tërhequr vërejtjen Sheleri dheHartmani por edhe Muri. Ky i fundit mendon se Kanti nuk ka qenë i vetëdijshëm se ngateoria e tij morale del se ligji moral varet nga liria në një kuptim shumë më tërëndësishëm sesa ai sipas të cilit liria varet nga ligji moral. Por, kjo kritikë nuk e godetesencën e konceptit të Kantit mbi vetëdijen në përgjithësi. Më parë do të mund të thuhejse kjo kritikë është e dështuar për shkak se liria është themel dhe shprehje e moralitetit,thënë më mirë, liria shprehet në vetëdije. Ndryshe mund të thuhet se nëse njeriu nuk kaautonomi, pra liri, ai është i penguar që të veprojë në mënyrë morale dhe sipasndërgjegjes.Diskutimet thjesht teorike dhe abstrakte mbi vetëdijen dhe vetëdijen morale nuk çojnëvetvetiu te vetëdija morale as te veprimi moral që nënkupton përgjegjësinë. Njeriu nuk kanevojë apriori për shqyrtim teorik që të bëhet i vetëdijshëm moralisht për veprimet e tijndaj njerëzve të tjerë. Prandaj, zëri i ndërgjegjes ngrihet kundër gjithë asaj që e cenondinjitetin njerëzor, vlerat njerëzore dhe krijimtarinë njerëzore. Vetëm mendimi qëinsiston në artikulimin e plotë të njerëzisë e shpreh rëndësinë e zërit të ndërgjegjes dhe tëkuptimit të saj në jetën e njeriut. Prandaj janë të gabuara mendimet që i identifikojnëvetëdijen morale dhe vetëdijen autoritare. Nën presionin e saj të fundit njeriu ndërtonmekanizmat e ikjes dhe çlirimit, siç do të thoshte Erih From.Disa mendimtarë të shekullit 20 kanë bërë përpjekje që ndërgjegjen ta kuptojnë sishprehje të aftësisë për ekzistencë njerëzore. Kjo vjen në shprehje në mendimet epërfaqësuesve të mendimit negativo-ekzistencialistik dhe pozitivo-ekzistencialistik, tëcilët i vë para dilemave të mëdha nocioni i vetëdijes. Mjafton të përkujtohet shkrimi i N.Abanjanit “Mundësia dhe liria”. Nga dilemat nuk është liruar as Hegeli, i cili ka gjetur tevetëdija paqen e realitetit dhe arsyes. Ai nuk e pranon vetëdijen e pastër morale, sepse ajonuk është e verifikuara historikisht.Teoritë mbi vetëdijen morale – ndërgjegjen ofrojnë pikëpamje të ndryshme. Mjafton tëpërmendet Platoni, në mësimin e tij vetëdija mbi idenë e të mirës është edhe vetëdijemorale, mandej Spinozën, i cili e vështron dijen mbi vetëmbrojtjen e njeriut njësoj sivetëdijen morale, Maks Shelerin, sipas të cilit ndërgjegjja qëndron “në renditjen eligjshme të qëllimeve të drejtpërdrejta”21. Teoria e Shelerit qëndron plotësisht nëkundërshtim me etikën e Kantit. Midis saj dhe mendimit të Fihtes mbi vetëdijen dhevetëdijen morale ekzistojnë dallime. Fihte thekson rolin e refleksionit të vetëdijes mbivetveten. Së këndejmi ka dalë edhe nocioni vetë-vetëdijësim. Thënë ndryshe, vetëdijamorale në esencën e saj është vetë-vetëdije. Ajo ka të bëjë me vetveten dhe i kthehetvetvetes. “Çdo vetëdije është e drejtuar nga vetëvetëdija apo gjithë çka gjendet nëvetëdije është e themeluar në kushtet e vetëvetëdijes se dhënë a të të prodhuar, ndërsajashtë vetëvetëdijes nuk ekziston ndonjë themel i saj”22. Prandaj, vetëdija e cila ështëvetëmbrojtje, sipas Fihtes, është vetëdije morale. Kjo reflekton në vetveten më shumë seçdo refleks shkencor, pra edhe filozofik. Ndryshme nuk do të ishte vetëdije morale, e cilae bën vetveten objekt të vlerësimeve morale.21 Max Scheler,Formalismus in der Ethik und die materiale Ëartethik, Berlin l954, f.11122 Fihte,Učenje o nauci,BIGZ,Beograd l976,str.149
    • 89Duke i nisur nga liria si fillim, gjegjësisht si themel i moralitetit, Fihte e shpall vetëdijensi parim absolut, prej të cilit buron çdo gjë. Derisa Kanti me vetëdije nënkupton vetëdijennjerëzore si përmbledhje të vlerësimit praktik të botës, Fihte zbulon te vetëdija forcënabsolute të njeriut. Për Fihten vetëdija është absolute. Uni, si bartës i vetëdijes, është ajoqë vepron dhe është produkt i veprimit. Mendimin e Dekartit “mendoj, pra jam”, ai eshndërron në “veproj, pra jam”. Nga mendimi primar i Fihtes del: “Unë jam shprehje eveprimit”. Duke falënderuar kësaj, Fihte vendos shenjën e barazimit midis vetëdijesmorale, ndërdijes dhe ndërgjegjes.Jo vetëm Kanti dhe Fihte, por edhe i gjithë mendimi klasik gjerman, i ka dhënë mendimittë ardhshëm pikëpamje të shkëlqyeshme problematikës së vetëdijes morale, kur bëhetfjalë mbi kritikën e moralitetit abstrakte. A ka pikëpamje më të çmueshme se sa refleksikritik i Hegelit mbi vetëdijen morale? Në shembullin e vetëdijes së pastër morale ai evështron thellësinë dhe kundërshtinë e brendshme të pozicionit moral të Kantit-Fihtes.Dualizmin e Kantit mbi qenien dhe nevojën, lirinë dhe domosdoshmërisë Hegeli epercepton duke thënë se vetëdija kërkon të jetë e pranuar nga vetë realiteti dhe ta pranojërealitetin.Do të ishte gabim të mendohet se problemi i vetëdijes morale ka qenë objekt vetëm imendimit klasik gjerman. Kjo temë është trajtuar nga grekët e vjetër, në rend të parë ngaSokrati, të cilët kanë insistuar në autonominë e vetëdijes moralë. Hegeli thotë se te grekëtka pasur zakone, siç janë virtyti moral, obligimi, etj. Sokrati është përpjekur t’i mësojëato. Njeri i moralshëm nuk është ai që vetëm do dhe bën, por edhe ai që është ivetëdijshëm për veprimin e vet. Përkundër “vendlindjes dhe zakoneve”, Sokrati e kakonsideruar subjekt atë që vendos. “ Derisa Sokrati as vetë nuk i ka përmbushurobligimet e tij si qytetar, atdhe i tij i vërtetë nuk kanë qenë shteti dhe religjioni ekzistues,por vetëdija mendore”23.Ky mendim i Hegelit, i cili i jep dimension historik fenomenit normal, tregon qartë seraportin e Hegelit ndaj mendimit moral e ka karakterizuar mbisundimi i subjektivitetit tëpastër të moralitetit. Së këndejmi rrjedhe se duke analizuar në mënyrë kritike mësimetmorale të Kantit dhe Fihtes, ku është përmbledhur e gjithë qenia e moralitetit, Hegeli nëbrendinë e subjektit moral, si bartës i disa veprimeve mendore e praktike, i gjen kufijtë emorales. Ai vjen në përfundim se ndërgjegjja është “negativitet absolut i gjithçkaje tëcaktuar”.Sipas shembullit të vetëdijes morale, Hegeli e vlerëson mendimin e grekëve të vjetër,sidomos raportin e Sokratit ndaj traditës helene. Analiza e mendimit dhe kuptimit tëdiamonionit, atij zërit të brendshëm që Sokrati e cilëson si frymëzim hyjnor, i cili iatërheq vërejtjen që të mos bëjë diçka që do të ishte e padrejtë, e padobishme ose e keqe,shpie në përfundim se daimonioni zë vendin e parë në përcaktimin e vetëdijes në raportmë konceptin modern mbi vetëdijen. Së këndejmi Hegeli e mbron qëndrimin mbivetëdijen e pastër morale. Kjo shihet në librin e tij “Historia e filozofisë”. Sokrati memësimin e tij paralajmëron aftësinë e vendimit dhe përcaktimit të pavarur për veprim. Me23 Hegel, Filozofija povijesti, “Kultura“, Zagreb l95l, f. 298
    • 90këtë pikëpamje ai dallon dukshëm nga mendimtarët e periudhës së parasokratit. Te ata kadominuar “pavetëdija e vendimmarrjes” (Hegeli).Sipas Hegelit, daimonioni i Sokratit është forme kalimtare nga e jashtmja drejt tëbrendshmes. Me që vetëdija është “shfaqje” e individualitet të përgjithshëm të shpirtit, icili është i sigurt në vetën e vete dhe, njëkohësisht, është e vërtetë e përgjithshme,daimoniaoni i Sokratit bart në vete një “joperfenksion” të veçantë, i cili e bën atë kalimtarnë raport me nocionin real të vetëdijes. Sipas kritikëve të teorisë etikë të Sokratit,daimonioni nuk është vetëdije, por është pavetëdije apo besëtytni e cila nuk është më ejashtme, sepse është bartur në brendi, si forma specifike e subjektivitetit të zgjuar.Megjithatë, daimonioni ka diçka prej elementeve të konceptit modern të vetëdijes. Këtubëhet fjalë për dëshirën për vendimmarrje. Falë dëshirës për vendimmarrje dhe përcaktimtë veprimit, Sokrati del nga bashkësia e zakonshme, në të cilën individi nuk ka pasurvetëdije as dëshirë për vendime individuale mbi çështjet themelore jetësore. Prandaj,Hegeli thotë “demoni i tij qëndron në mes, midis profecive të jashtme dhe shpirtit tëpastër të brendisë”24. Ky qëndrim në mes tregon instiktin e shndërruar në një vetëdija teveçantë. Bëhet fjalë për zëvendësimin e institucionit të profecisë me “vetëvetëdijenvetjake të njeriut”. Gjykimin e tij për Sokratin Hegeli e përfundon me këtë konstatim:“Sokrati në vetëdije e ka brendinë si të ndarë. Sokrati na ka mësuar se njeriu nuk duhet tëqëndrojë pranë autoritetit të përditshëm, por vetë vetës t’ia sigurojë bindjen dhe tëveprojë sipas bindjes së tij”25. Por, kjo bindje, gjegjësisht subjektivitet i brendshëm, ështëajo që e pengon teorinë e Hegelit mbi bazën e moralitetit pozitiv, i cili, në shtetin modern,arrihet nëpërmjet normave juridike të tij.Nga pozicioni i bazës pozitive të moralitetit Hegeli i drejton kritikë të ashpër pikëpamjessë Kantit-Fihtes të vetëdijes morale të pastër me të cilën nuk mund të arrihet te kurrfarëobjektivieti të zakonshëm, sepse absolutizimi i bindjeve subjektive dhe individuale e bëntë përkulshëm gjithçka që mund të konsiderohet si e përgjithshme. Me tezën “vepronvetëm njeriu i arsyeshëm”, Hegeli e shpreh raportin e dyfishtë ndaj vetëdijes:“Dykuptimësia në aspektin e vetëdijes qëndron në faktin se ajo imagjinohet në kuptimin eatij identiteti të dijes, dëshirës subjektive dhe të mirës reale, prandaj ajo kështu vërtetohetdhe pranohet si diçka e shenjtë, kurse vetëm si refleks subjektiv i vetëvetëdijes nëvetvete, ajo megjithatë kërkon të drejtën e cila i takon vetë identitetit të saj vetëm përshkak të përmbajtjes së saj të arsyeshme që vlen vetvetiu26.Këtu bëhet fjalë për një dialektikë të vërtetë të vetëdijes. Ajo i pranon të dy dimensionet:vetëdijen mbi veprimin e mirë dhe vetëdijen mbi veprimin e keq. Me fjalë të tjera,ndërgjegjja shfaqet dhe vepron, kështu që është larg më e vlefshme se sa vetëdija e pastëre Kantit, por veprimi i saj mund të shpie në çoroditjen e ligjit, sepse lajthitja e sajindividuale, subjektive ose arbitrare, konsiderohet si më e vërteta dhe e vetmja e mundur.Hegeli niset nga shpjegimi dhe paraqitja dialektike e çështjes së vetëdijes dhe problemevetjera etikë, për ç‘arsye përpiqet ta shpjegojë në mënyrë kritike dhe ta hedhë24 Hegel, Filozofija povijesti, pjesa II, “Kultura“, Zagreb l95l, f. 29825 Hegeli, po aty26 G.Ë.F.Hegel, Osnovne crte filozofije prava, “Veselin Masleša-Svjetlost“, Sarajevo l989, f.239
    • 91vendosmërisht abstraksionin dhe kundërthënien e vetëdijes së pastër morale, e cila, sipasKantit, është e paskajshme, në kuptimin hapësinor dhe kohor. Duke e kundërshtuarmendimin e Kantit, Hegeli e shtron pyetjen: a është zbatuar ndaj vetëdijes së individit tëcaktuar ideja e vetëdijes sipas kuptimit të mendimit etik të Kantit apo të kujtdo tjetër?Përgjigja është negative, sepse mësimi i Kantit mbi vetëdijen e pastër morale nuk e kanjeriun reale e konkret, por vetëm në mënyrë mendore i bën apel njeriut që të sillet sipasarsyes. Bëhet fjalë për qenie njerëzore abstrakte e të imagjinuar, vetëdija e pastër moralee të cilit sillet në rreth deri në pafundësi. Por, koncepti i Hegelit mbi vetëdijen enënkupton individin i cili bie në konflikt me ekzistencën e tij reale dhe me individë tëtjerë. Kritika e tij në adresë të mësimit moral të Kantit ka për qëllim të tregojë se dëshirae madhe morale (obligimi i pastër) është e mirë, për shkak se është jovepruese, nukprodhon asgjë të mirë. Sipas kësaj teorie, në esencën e veprimeve morale nuk qëndrojnëmotivet morale as jomorale, por qëndron vullneti i natyrshëm, si diçka që është jashtëzonës së vlerësimit moral. Mbi këtë bazë Hegeli e kundërshton ashpër mendimin eJakobievit mbi njohurinë e drejtpërdrejtë.Në mësimet e tij mbi ndërgjegjen, Hegeli insiston në dallime të mëdha midis veprimitdhe atij që e kryen, gjegjësisht midis korrigjimit të ndërgjegjes dhe ndërgjegjes si të tillë.Nga kjo pikëpamje ai e kritikon ashpër tezën e Sokratit se dija e arsyeton çdo veprim tëkryer, madje edhe veprimin e keq.Përfaqësuesit e etikës së përgjegjësisë historike planetare theksojnë energjikisht seshqyrtimi i të ashtuquajturës etikë e arsyes mbi vetëdijen morale dhe ndërgjegjen nukmund të kënaqë frymën dhe problemet e së sotmes. Prandaj, ajo e konkretizon qartëçështjen e ndërgjegjes dhe përgjegjësisë historike të shkencëtarëve, teknikëve dhepolitikanëve, gjegjësisht të çdo njeriut. Protagonistët e saj e vështrojnë vetëdijen moralesi margaritar të njerëzisë së njeriut. Ata kërkojnë që njeriu të ndërtojë vetëdije morale dhemarrëdhënie humane midis njeriut dhe njeriut, por edhe midis njeriut dhe natyrës. Mekëtë rast ata ia bëjnë një analizë të detajuar kritike gjithë historisë së mendimit mbimoralen.Qëndrueshmëria e mendimeve mvi vetëdijen morale mund të vlerësohet vetëm nëse zëri iarsyes ia tërheq vërejtjen njeriut për veprat e tij. Ajo nënkupton jo vetëm masën dhedinjitetin e ndjenjave të njeriut, por edhe orientimin e tyre atje ku është i pamundur oseku janë të vogla mundësitë për shprehjen e tyre. Në këtë insiston mendimi që e kërkonnjë fije shprese për vetëdije morale dhe për përgjegjësinë e të gjithë njerëzve në tokë,“nënën e jetës dhe veprimit” (Xhon Hobs). Këtij mendimi as që i shkon ndërmend tëplotësojë vështrimin mësimeve etike paraprake, por përpiqet të dëshmojë se qëllimet etyre janë të kushtëzuara nga rrethana krejtësisht të tjera (ekonomike, sociale, politike,kulturore, shkencore dhe religjioze) dhe paralajmëron domosdoshmërinë që të mendohet“jashtë” kornizës së mendimit etik tradicional.Morali, si tërësi e dëshirave dhe nevojave, është masë subjektive e sjelljes dhe veprimitmoral. Prandaj mund të thuhet se çdo njeriu që i mungon vetëdija morale nuk e brenndërgjegjja për veprimet e tij. Ekziston një lidhshmëri e pashkëputshme midis vetëdijesmorale dhe lirisë. Kjo e dyta është themel i të parës. Sipas teorisë së Kantit, mbi vetëdijen
    • 92e pastër morale, liria është postulat i arsyes praktike, si kategori morale që apelon tenjeriu që të veprojë në mënyrë morale. Natyrisht, teoria e Kantit mbi vetëdijen e pastërtmorale dhe kritika e Hegelit ndaj kësaj teorie kanë parashenja të ndryshme. Te Kantiekziston subjektivizmi etik, ndërsa te Hegeli idealizimi objektiv, i cili manifeston vetëmvetëdijen historike si problem fenomenologjik dhe ontologjik, por edhe çështje të tjera, si:interesi, e mira, e keqja, liria dhe vullneti i lirë. Hegeli interesohet për problemin evetëdijes morale si problem i mendimit moral vetëm për aq sa i nevojitet të vështrojë nëmënyrë kritike teorinë etike të Kantit, duke e vështruar problemin e morales si fenomenhistorik.Çka paraqet vetëdija në përgjithësi, ndërdija dhe vetëdija morale-ndërgjegjja? Vetëdija nëpërgjithësi është dije, apo njohuri mbi veten dhe dije mbi të tjerët, gjegjësisht, dije osenjohje për çfarëdo qoftë; ndërdija paraqet vetëdijen mbi vlerat vetjake; ndërsa ndërgjegjjaështë kriteri suprem i vlerësimit dhe veprimit moral27, pra formën më të dukshme tënjerëzisë. Së këndejmi del se të kesh vetëdije nuk do të thotë të kesh edhe vetëdijemorale, si edhe të kesh ndërgjegje është e domosdoshme të kesh vetëdije morale. Në tëvërtetë, karakteristikë kryesore e vetëdijes morale është përgjegjësia e subjektit ndajvetvetes dhe njerëzve të tjerë. Ajo i sugjeron që të sillet dhe të veprojë në mënyrënjerëzore-të moralshme. Prandaj, vetëdija morale bazohet në vetëdijen e individit mbipërgjegjësinë vetjake për veprimet e veta dhe për marrëdhëniet e tij nda tjetrit, apo tëtjerëve dhe ndaj shoqërisë në përgjithësi. Me vetëdijen morale manifestohet ajo formë eraportit të njeriut me njerëzit tjerë, të cilën ne e quajmë respekt ndaj tjetrit. Shembull përkëtë është këshilla “respekto tjetrin, siç kërkon të të respektojnë të tjerët”. Njeriu në jetëmund të dojë gjëra të ndryshme, siç mund të respektojë edhe njeriun tjetër. Këtë çështjeKanti e shpjegon në kontekst të teorisë së tij etike. Burimin e këtij raporti ai e kërkon në“vullnetin e pastër”, esenca e të cilit qëndron në respektimin e Kodit moral, i cili thotë sekjo maksimë mund të vlejë si rregull për të gjithë njerëzit. Bëhet fjalë për maksimënuniversale, për karakterin planetar të saj, gjegjësisht për obligimin e njeriut që të veprojësipas ligjit moral, i cili është imperativ kategorik. Vetëm me një veprim të tillë vendosetajo marrëdhënie me njerëz të tjerë në të cilën njeriu nuk është vetëm mjet për njeriuntjetër, por edhe qëllim i tij.Dallimi midis vetëdijes në përgjithësi, ndërdijes dhe vetëdijes morale-ndërgjegjes, përbënesencën e mendimit teorik që merr në konsideratë pikëpamje të shkëlqyeshme tëmendimit tradicional, por edhe të mendimit etik bashkëkohor. Ai niset nga kuptimi më ithellë i jetës njerëzore, pra nga e vërteta morale e cila ndriçohet vetëm duke falënderuarpërgjegjësinë morale të njeriut për veprimet e tij. Kjo përgjegjësi ka të bëjë me çdo njeri,pavarësisht nga shkalla e zhvillimit të tij intelektual dhe karakteri i veprimit të tij.Vetëdija është një tërësi parimesh, normash, kriteresh dhe qëndrimesh, në bazë të tëcilave njeriu mund të vlerësojë aktet e tij të kryera ose aktet e ardhshme, si të mira ose tëkëqija, si të mira moralisht apo të këqija moralisht. Vetëm personaliteti me vetëdije27 Shih: Rasim Muminović, Ethos i ljudsko bivstvovanje-Moralno etičko otrežnjavanje, bot.i Filozofskifakultet u Tuzli,Tuzla l997, f.309
    • 93morale bën diferencimin e të mirës morale prej të keqes morale. Natyrisht, ky diferencimnuk është çështje e teorisë, por edhe praktikës.Vetëdija morale ka të bëjë me gjithçka që e rrezikon dinjitetin e njeriut. Ajo qëndron nëlidhje të pashkëputshme me obligimin moral dhe me përgjegjësinë morale. Kjo mund tëverifikohet në praktikën e përditshme. Mbi lidhjen e pashkëputshme midis këtyre dykategorive qysh moti Demokriti ka thënë: “Mos u frikëso nga frika, por nga obligimet,nga gabimet”. Ky mendim është i rëndësishëm, sepse Demokriti në trajtimet e tij dhe nëdialogët me pararendësit e tij e ka inicuar çështjen e vetëdijes morale. Në teorinë e tijvetëdija morale paraqet instancën kulmore. Me këtë çështje Demokriti paralajmëron edhenjë problem tjetër të rëndësishëm-fenomenin e pendimit, të cilit etika emocionale eShelerit i kushton rëndësi të veçantë.a. a. Koncepti mbi vetëdijen morale-ndërgjegjenE gjithë historia e mendimit etik dëshmon për ekzistimin e trajtimeve dhe polemikave tëshumta, qasjeve dhe përgjigjeve kontradiktore mbi vetëdijen morale. Kjo çështje shtrohetnë një formë më serioze qysh prej Sokratit dhe nxënësit e kritikut të tij, Platonit. Nëmësimet e këtij të fundit vetëdija mbi idenë e së mirës është njëkohësisht vetëdije moraleqë është e aftë ta njohë ekzistencën e bashkësisë, por edhe të kënaq psiken e individit28.Teori, drejtime dhe sisteme të ndryshme merren me shqyrtimin e marrëdhënieve midisvetëdijes në përgjithësi dhe vetëdijes morale. Pikëpamjet e tyre dallojnë dukshëmndërmjet veti. Cili do përfaqësues i mësimit etik para Kantit mendon krejt ndryshe prejKantit. Disa e identifikojnë vetëdijen morale me dijen ose njohurinë, gjë që është epatolerueshme. Gabime bëjnë edhe ata eticistë që vetëdijen morale e konsiderojnë si dijeose njohuri, në qoftë se atë e reduktojnë vetëm në vetëdijen e përgjithshme. Vetëdija epastër morale, sipas Kantit e anashkalon dhe e abstrahon gjithë atë që është, prandaj edhepërmbajtjen empirike të jetës së njeriut. Së këndejmi, teoria e Kantit, meqë niset nganjeriu i menduar është një kritikë radikale për të gjitha pikëpamjet pararendëse. Gjithëpërfaqësuesit, duke përfshirë edhe Kantin, i shpallin pikëpamjet e tyre, si të vetmepikëpamje të drejta, Ndryshe vepron Hegeli. Ai nuk dëshiron ta ndërtojë teorinë mbivetëdijen morale ose mbi cilën do çështje etike, e sidomos jo mbi vetëdijen e pastërmorale. Sipas tij nuk ka vetëdije të pastër morale, sepse ajo abstrahon gjithë çka është.Kjo është një prej dimensioneve të subjektivitetit moral, ndaj të cilit Hegeli ka qëndrimnegativ. Hegeli e trajton vetëdijen si çështje ontologjike, e cila e pranon realitetin dhekërkon që të pranohet nga realiteti. Mirëpo, etika e pastër morale e Kantit nuk e njehrealitetin dhe nuk kërkon nga realiteti që ta pranojë vetëdijen e pastër morale. Madje edheatëherë kur merret me trajtimin e vetëdijes morale, te Hegeli shprehet pozitiviteti imoralitetit, pra moralit të bazuar në normat pozitive, në Kushtetutë dhe në ligje.Mendimtarët bashkëkohorë e shtrojnë çështjen e vetëdijes morale në baza krejt tjera.Sipas tyre dallohen nga mendimi etik tradicional, duke përfshirë edhe pozicionin e28 Më gjerësisht mbi dualizimin etik të Platonit dhe vendin e vetëdijes morale shih: Rasim Muminović,vepra e përmendur f.ll0
    • 94Kantit-Fihtes. Vetëm i urti stoik është i aftë të bëjë diferencimin moral ose atraksinë,njeriu i Spinozës mund të mbijetojë vetëm në qoftë se i njeh ligjësitë e natyrës, ndërsanjeriu i menduar i Kantit nuk ka nevojë t’i japë llogari vetës as të tjerëve, sepse vepronsipas arsyes praktike, gjegjësisht Kodit moral.Përfaqësuesit e etikës së përgjegjësisë historike dhe planetare dallojnë dukshëm jo vetëmnga përfaqësuesit e mësimit tradicional, por edhe të shumë përfaqësuesve të mendimitbashkëkohor, siç është Sartri me etikën e tij të angazhimit dhe situatës. Themeluesit ekësaj teorie e shtrojnë problemin e vetëdijes morale nga pozicione krejt të ndryshme.Përgjigjet që ofrojnë nuk janë thjeshtë teorizime, por kanë të bëjnë edhe me zbatimin nëvepër të asaj që trajtohet. Pikëpamjet e tyre mbi vetëdijen morale dhe përgjegjësinëmorale janë diametralisht të kundërta me konstatimet e të gjithë pararendësve, si edhe tëdisa mendimtarëve etikë bashkëkohorë. Në të vërtetë, ata konsiderojnë se mësimi etiktradicional mbi vetëdijen morale dhe disa variante të mendimit bashkëkohor qëproblemin e vetëdijes morale e vështrojnë pavarësisht nga realiteti dhe ndodhitë, ofrojnëzgjidhje që e kanë vendin në “muze”. Thënë ndryshe, etika e pranisë ose mikroetika,meqenëse merret vetëm me individin, nuk mund t’i përgjigjet frymës dhe nevojave tëkohës sonë, që përfshihet në zonën makroetike apo etikën e përgjegjësisë planetare dhehistorike. Për përfaqësuesit e saj, rëndësi primare nuk ka vetëm vetëdija e zhvilluarmorale e njeriut ndaj njeriut, por edhe bashkëndjenja e zhvilluar morale e njeriut ndajnatyrës.Gjithë kjo shumësi pikëpamjesh reciprokisht kundërshtuese mbi problemin e vetëdijes nëpërgjithësi dhe vetëdijes morale mund të ndahet në disa rrathë, pa pretendime që kyproblem të shterohet në tërësi. Dallimet janë evidente, jo vetëm midis disa rrathëve, poredhe brenda vetë rrathëve dhe varianteve të tij që largohen nga amza e vet. Rrethi i parëmendor shfaqet te grekët, me shfaqjen e intelektualizmit dhe individualizmit të Sokratit,idealizimin etik të platonit dhe realizimin etik të Aristotelit. Rrethit të dytë i përkasinteoritë empirike të eticistëve angalezë dhe francezë të shekujve 17 e 18, me një sërëvariantesh kundërshtuese midis tyre. Rrethi i tretë konceptual është idealistik. Historia etij, si edhe historia e rrethit të parë, fillon me mendimin e grekëve të vjetër dhe zgjat derite teoritë bashkëkohore meta-etike dhe meta-aksiologjike. Anaksagora e ka kundërshtuarmendimin e këtij rrethime teoremën e tij se arsyeja e udhëheqë botën. Kjo teoremë gjenshprehje të plotë te idealizimi objektiv i Platonit. Në grupin e katërt bëjnë pjesë mendimetantike dhe të kohës së re, por edhe mendimet bashkëkohore që në kuptimin emarrëdhënieve midis vetëdijes në përgjithësi dhe vetëdijes morale nisen nga ratia(arsyeja, mendja, mendimi). Ky qark është racionalistik. Gjatë historisë së zhvillimit tëmendimit etik ai është manifestuar në variante të ndryshme.një prej tyre, përveç mendimitstoik dhe Spinozës, është edhe racionalizmi kritik i Kantit, i cili është bërë objektkritikash të ashpra të Hegelit, Shopenhauerit, Shelerit dhe mendimtarëve tjerë gjermanë.Qarkut apo rrethit të pestë konceptual i përket etika emocionale e Shelerit, i cili ikonsideron emocionet apriore ne raport me arsyen, çka e dallon mendimin e tij ngamendimet që në arsye e shohin bazën e moralitetit.Megjithëse në interpretimin e moralitetit nisen nga ndjenjat, ekzistojnë dallime të mëdhamidis emocionalistëve anglezë(Haçson, Smith dhe Hjum) dhe eticistit gjerman Shaler.
    • 95Derisa të parët konsiderojnë se ndjenjat janë bartëse reale të vetëdijes morale, Shelerimendon se emocionet janë përcaktuese të sjelljeve morale, veprimeve morale dhegjithçkaje morale.Qarkut të gjashtë konceptual i përkasin mendimtarët etikë që mund të ndahen në dygrupe. Grupin e parë e përbëjnë ata që përpiqen ta rehabilitojnë filozofinë praktike tëAristotelit, kurse grupin e dytë e përfaqësojnë ata që dëshirojnë ta transformojnëimperativin moral të Kantit në imperativ të ekzistencës. Këtij qarku i përkasin edhemësimet mbi mundësitë e konstituimit të veprimet etike racionale e komunikative nëkushte të zhvillimit shkencor e teknologjik, gjegjësisht të konstituimit të etikës normativeuniversale, e cila do të vlejë për bashkësinë planetare, pavarësisht nga largësitëgjeografike dhe dallimet sociale, politike, ekonomike, kulturore, fetare dhe nacionale.Konceptete e përmendura etike karakterizohen për pikëpamje të ndryshme mbi kuptimine vetëdijes morale dhe vetëdijes në përgjithësi. Disa prej tyre i përkasin të ashtuquajturësetikë e të tashmes ose etikë e të njëkohshmes. Disa eticistë e quajnë etikë “epandjeshmërisë, ftohtësisë” (Sheleri), ndërsa, disa të tjerë e quajnë etikë të ndjeshmërisëose ngrohtësisë, kurse të tretët e cilësojnë si etikë të ardhmërisë ose perspektivës. Marrëindividualisht ose në tërësi, ato nuk janë në gjendje të përballojnë kritikat që insistojnë nëtezën se vetëdija, ndjenja dhe vullneti janë pjesë konstituive të ndërgjegjjes29. Ngapozicionet e kritikës së tillë përcaktohen kufijtë dhe objektivat e të gjitha mësimeve, tëcilat janë marrë me trajtimin e komponentës subjektive të moralitteit. Kjo kritikë insitonse vetëdija është shprehje e lirisë dhe moralitetit, ndërsa liria dhe moraliteti janë bazë evetëdijes. Nga kjo del se esenca e lirisë assesi nuk mund të kuptohet në tërësi, pazbulimin e esencës së lirisë në kuptimin etik. Prandaj është plotësisht e kuptueshme qëçështja e lirisë të jetë model shkaktare e shfaqjes së një sërë pikëpamjesh kontradiktore.Liria etike, edhe sot e kësaj dite, është objekt i trajtimeve dhe diskutimeve të shumta tëmendimtarëve të drejtimeve të ndryshme.Obligimi moral dhe aktiviteti i personalitetit të zhvilluar moralisht paraqesin fondamentine vetëdijes morale, por jo në kuptimin abstrakt, i cili kundërshtohet ashpër nga Hegeli. Aie hedh poshtë teorinë mbi vetëdijen e pastër morale dhe problemin e ndërgjegjjes eballafaqon me realitetin dhe ligjet objektive të tij. Hegeli e vendosë vetëdijen morale nëterren “konkret” dhe “historik” që do të thotë se e pranon realitetin.Vlerësimi i disa mendimtarëve tradicionalë dhe bashkëkohorë mund të formulohet nëkëtë mënyrë: problemi i esencës së vetëdijes morale mund të zgjidhet vetëm nëpërmjetmendimit dhe vendimmarrjes. Kjo është karakteristikë kryesore e konceptit etik të Sartrittë angazhimit dhe situatës. Sipas këtij koncepti njeriu përjeton vetëdije morale. Kymendim është i paqëndrueshëm. Kundër tij është shfaqur teza se esenca e vetëdijesmorale qëndron në veprimin moral, i cili e dallon të mirën morale nga e keqja morale.Siç është e patolerueshme të bëhet indetifikimi i vetëdijes në përgjithësi me vetëdijenmorale, është e gabueshme që të mos merret parasysh diferencimi aksiologjik midisvetëdijes në përgjithësi dhe vetëdijes morale. Zbulimi i këtij dallimi do të thotë depërtim29 Prof. dr. Rasim Muminović. Vepra e cituar, f.309
    • 96në thellësi të qenies së problematikës etiko-aksiologjike. Natyrisht, pikëpamjet etiko-aksiologjike dëshmojnë epërsinë e tyre në raport me rezultatet shkencore empirike. Nëkëtë kontekst mjafton të theksohet dallimi midis pikëpamjeve sociologjike dhepikëpamjes së Hartmanit.Dallimi midis vetëdijes aksiologjike dhe vetëdijes së përgjithshme zbulohet vetëm nga aimendim që e konsideron njeriun si vlerën më të lartë. Sipas tij, përballë vetëdijes sëpërgjithshme, të padiferencuar, qëndron forma aksiologjike e vetëdijes, e cila tregon sediçka duhet të bëhet. Kjo formë e vetëdijes është implikuar në nevojën që transcendonpyetjen e sa do të na kuptojnë të tjerët për atë që bëjmë me bindje të plotë, a do ta fitojmëbesimin e tyre, do të kalojë në mënyrë të vërejtur ose do të “hidhemi”30. Me insistimin evet në dallimin e përmendur dhe në dallimet tjera kruciale të problemeve etike dheaksiologjike, kjo pikëpamje përballet me sukses me pikëpamjet e teorive të ndryshmeetike dhe aksiologjike, të cilat nuk janë në gjendje t’i përgjigjen frymës së kohës sonë dherolit të intelektualëve. Kjo pikëpamje mbështetet në zërin e arsyes, sepse edhe vetë ështëkonsituuar në këtë zë, dhe kërkon energjikisht që arsyeja të sillet jo vetëm në mënyrë tëarsyeshme, por edhe të moralshme. Thënë ndryshe, kjo pikëpamje kërkon të respektohetdinjiteti i njeriut dhe tiparët e tij morale. Sipas tij, vetëdija është vetëdije subjektive,nëpërmjet së cilës diferencohet e mira morale nga e keqja morale. Këtu shprehet vleradhe forca e madhe e kësaj teorie në raport me hiret e kohës. Ajo i kundërvihet çdo formetë vetëdijes autoritare, sikur edhe ideologjizimit të moralit dhe vetëdijes morale, siç kandodhur në shumë shoqëri. Përkundër ideologjizimit të tillë, kjo pikëpamje hulumton atëfije të shpresës për zërin e arsyes – ndërgjegjen. Ajo nxjerr në shesh lajthitjet e të gjithëmendimtarëve që konsiderojnë se shkenca ka funksion neutral dhe tregon rrugët përartikulimin e zërit të arsyes për transedencës së relacionit midis meje dhe të tjerëve.2. EmocionetEmocionet, së bashku me vetëdijen, ndërgjegjen dhe dëshirën, përbëjnë premisatsubjektive të moralitetit. Ato, së bashku me komponentët tjerë subjektivë, i kontribuojnëndriçimit të esencës së morales. Prandaj, është e papranueshme që emocionet tëkonsiderohen kriter absolut i moralitetit. Por, ka mendime të ndara lidhur me atë se sakanë vend ato në zonën e morales.Ekzistojnë dy grupe të eticistëve, të cilët shprehin qëndrimet e tyre lidhur me emocionet.Njërin grup e përbëjnë mendimtarët që e hedhin plotësisht rëndësinë e emocioneve nëkuptimin dhe shpjegimin e moralitetit. Këtij grupi i përkasin mësimet e mendimtarëveantikë, pastaj Spinoza, Lajbnici, Kanti dhe Fihte. Grupin e dytë e përbëjnë mendimtarëtqë i konsiderojnë emocionet si bazë të moralitetit. Këtu bëjnë pjesë eticistët anglezë,Shaftesberi, Haçsoni, Hjumi dhe Smithi. Por, emocioneve i japin status absolut edheeticistët gjermanë të orientimit fenomenologjik, Sheleri dhe Hartmani.Në dekadat e parë të shekullit të kaluar ka ndodhur një kthesë radikale në qasjen ndajrëndësisë së emocioneve, kur ato konsideroheshin si themel i moralitetit. Këtë kthesë eparalajmëroi Sheleri, më veprën e tij “Formalizmi në etikën dhe vlerësimin e etikës30 Rasim Muminović, vepra e cituar, f.3l8
    • 97materiale”. Ai themeloi një drejtim të ri në mendimin etik ose etikën emocionale, në tëcilën emocionet bëhen parim suprem i moralitetit. Me etikën e tij emocionale, Sheleri ikundërvihet ashpër çdo mësimi racionalistik e sidomos formalizmit etik të Kantit, në tëcilin statusin e parimit aprior e ka arsyeja.Sipas mendimit të Shelerit, emocionet përbëjnë themelin e personalitetit. Për këtë arsyeteorinë e tij i cilësoj si teori personalistike. Ajo e vë në qendër të vëmendjes personalitetinose personin. Natyrisht, teoria e tij ka dhënë pikëpamjet më të qarta mbi rëndësinë eemocioneve për sjelljen dhe veprimin moral të njeriut. Për këtë dallohet prej të gjithamendimeve paraprake, në të cilat emocionet ose janë kontestuar plotësisht ose kanë pasurstatus jo shumë të rëndësishëm në sjelljet dhe veprimet morale të njeriut. Gjithashtu, ajoka theksuar qartë se çështja e emocioneve është shumë komplekse.Duke shprehur qëndrime kritike ndaj mendimit etik tradicional dhe qasjes së tij ndajemocioneve, Sheleri i ka ndarë orientimet e tij në dy grupe. Grupin e parë e përbëjnëmendimet që i hedhin poshtë emocionet. Këtij grupi i përkasin mësimet antike dhe teoritëmetafizike të shekullit 17, midis të cilave edhe formalizimi etik i Kantit. Grupin e dytë epërbëjnë mendimet e eticistëve anglezë. Këto grupe dallohen midis tyre. Grupi i parëthjeshtë i hedhë poshtë emocionet në raport me arsyen, kusre grupi i dytë theksonrëndësinë e emocioneve në sjelljen ose veprimin moral. Sheleri ka qëndrim negativ ndajkëtyre grupeve të mendimit etik. Ai përpiqet të tregojë se emocionet e kanë statusin eparimit apriori dhe jo arsyeja. Këtë pikëpamje e përqafon plotësisht edhe nxënësi i tijHartmani.Të gjitha teoritë etike para Kantit, me përjashtim të teorisë angleze, bashkë me etikënrigoristike dhe formalistike të Kantit e kanë shprehur animozitetin ose qasjen enjëanshme ndaj emocioneve. Këtu edhe qëndron esenca e dobësive të të gjitha këtyremendimeve etike. Refuzimin e emocioneve dhe kuptimit si dhe interpretimit tënjëanshëm të tyre në raport me premisat subjektive të moralitetit e hedhë poshtë Sheleri,duke nxjerrë në shesh gabimet e mendimit modern. Duke pasur parasysh qëndrimin e tijndaj emocioneve, ai ka kalura nëpër dy faza. Faza e parë zgjatë deri në fillim të shekullit19. Përfaqësues të saj janë Dekarti, Spinoza, Lajbnici dhe racionalistët tjerë. Në teoritë etyre emocionet janë konsideruar si nivel më i ulët i mendimit. Ata nuk i pranojnëemocionet në kuadrin e mendimit etik. Faza e dytë e teorive të gabueshme mbi emocionetshfaqet pas Kantit. Bëhet fjalë për atë periudhë të zhvillimit të mendimit etik, në të cilëneticistët i konsiderojnë emocionet si sferë të rëndësishme të jetës. Sikur edhe pararendësite tyre, ata e kontestojnë mundësinë që emocionet të ngrihen në shkallë të inteligjencësdhe të intelektualitetit. Natyrisht, Sheleri i hedh poshtë të gjitha pikëpamjet epërfaqësuesve të këtyre dy fazave. Në to dominon njëanshmëria racionalistike. Përkundërkëtyre, Sheleri mendon se emocionet me ndihmën e analizës fenomenologjike mund tëngrihen në të njëjtën shkallë me racionalen. Kjo analizë paraqet fundamentin ethemelimit të etikës, prandaj mësimi i saj mbi moralitetin paraqet etikën e orientuarfenomenologjike. Ajo niset nga aprioriteti i jetës emocionale. Në të vërtetë, sipas Shelerit,përjetimet emocionale sipas shkallës të ndikimit të tyre nuk dallohen nga përjetimetracionale.
    • 98Shumë konteste dhe mendime kontradiktore e kontroverse mbi rëndësinë e arsyes dheemocioneve e përbëjnë karakteristikën e mendimit evropian. Në anën tjetër, me shekuj kadominuar iluzioni se vetëm mendimi perëndimor merret me këtë komponentë subjektivetë moralitetit dhe se pikëpamjet e tij, megjithëse dalluese midis tyre, janë të vetmetpikëpamje të qëndrueshme. Kjo tezë del drejtpërdrejt nga paragjykimet se e gjithë ajo qëgjendet jashtë saj nuk ka ndonjë vlerë dhe nuk meriton ndonjë rëndësi. Natyrisht, njëformë e tillë e mendimit shovinist dhe imperialist nuk ka asnjë bazë. Për shkak të tyreështë dashur të kalojë një kohë e konsiderueshme që edhe vetë mendimi perëndimor tëbindet se edhe jashtë mendimit perëndimor ka pasur mendimtarë që e kanë trajtuarçështjen e emocioneve. Këtë e vërteton edhe mendimi islam i periudhës pas Al-Ghazzalit.Me emocione është marrë mendimtari Iben Arabi, pikëpamjet e të cilit dallojnë dukshëmnga pikëpamjet e mendimtarëve islamë, Al-Kindit, Al-Farabit dhe Iben Sinit, të cilët,duke qenë në ndikimin e frymës helene, e kanë hedhur rëndësinë e emocioneve nëgjykimin dhe vlerësimin e moralitetit. Pavarësisht prej paqëndrueshmërisë sëshovinizimit dhe imperalizimit mendorë të perëndimit, është e sigurt se mendimtarëtaksidentalë kanë dhënë mendime të shkëlqyeshme mbi vendin dhe rëndësinë eemocioneve në sjelljen dhe veprimin e njerëzve.Lajbnici, si themelues i iluminizmit gjerman, i ka kundërshtuar ashpër teoritë që u kanëdhënë emocioneve rëndësi në kuptimin dhe interpretimin e moralitetit. Sipas tij, njeriunuk lind me dije por me instikte. Ato, me ndihmën e nxitjeve dhe kënaqësive tëdrejtpërdrejta, na shpien në drejtime të caktuara, në të cilat shfaqet moraliteti i vërtetë.Lajbnici, si përfaqësues i mësimit metafizik të shekullit 17, shumë qartë manifestonqëndrimin e tij tepër negativ ndaj ndjenjave ose formave konkrete të ndjenjave, siç ështëmëshira, e cila përbën strukturën e një teorie të mëvonshme etike – teorisë sëShopenhauerit. Në këtë teori mëshira vështrohet si cilësi e lindur e qenies njerëzore. Përthemeluesin e kësaj teorie nuk është vetëm mëshira virtyt i lindur i njeriut, por ka edhevirtyte të tjera. Kështu ai i kundërvihet çdo mësimi racionalistik, pra edhe atij tëLajbnicit. Sipas Lajbnicit ndjesitë njerëzore, nxitja për shoqërim dhe për krenari janëinstikte morale “primitive”. Qëndrimi i tij kritik ndaj emocioneve, i cili ka lindur nëmendimin helen, vazhdon për një periudhë mjaft të gjatë. Sipas këtij qëndrimi emocioneti nënshtrohen arsyes. Kjo shihet psh. te Aristoteli. Sipas tij, komponenti racional ështëgjithmonë në kundërshtim me komponentin emocional, prandaj midis tyre mbretëronparimi i kundërshtisë. Por, Aristoteli ofron zgjidhje dhe kundërshti. Ajo zgjidhje ështëmbisundimi i vullnetit të veprimit. Teoritë racionalistike e vështrojnë si burim tëmoralitetit arsyen ose mendjen. Ky qëndrim është më i theksuar te racionalistët antikë,p.sh. Epikuri, Platoni dhe stoikët, pastaj te përfaqësuesit e sistemeve metafizike tëshekullit 17, Spinozës dhe Lajbnicit dhe, më në fund te përfaqësuesit e mendimit etikidealist të gjermanëve apo idealizimit subjektiv, Kanti dhe Fihte.Çështja e emocioneve është shumë komplekse. Ato janë bërë objekt i interesimeve tëdisiplinave shkencore empirike, sociologjisë së moralit dhe psikologjisë së sjelljeve. Këtuduhet të theksohen mësimet e filozofit dhe psikologut francez Zhan Pjazhe. Ai i kushtonrëndësi të jashtëzakonshme çështjes së sjelljes psikologjike të personalitetit, e cila paraqetnjë prej çështjeve themelore të teorisë personalistike të Shelerit. Gjithashtu, problemi iemocioneve dhe përshkrimi i tyre bëhet objekt i shumë sociologëve. Rezultatet e
    • 99rëndësishme japin hulumtimet e Maks Veberit dhe sociologëve të tjerë. Por, në esencë tëtë gjitha hulumtimeve sociologjike dhe hulumtimeve tjera shkencore qëndronnjëanshmëria e vështrimit të problemit. Ajo tregon dallimin fundamental midis eticistëvedhe shkencëtarëve. Ky dallim ka të bëjë me kureshtjen e shkencëtarëve që të mësojnë sesa dhe si mund të ndikojnë emocionet në sjelljen dhe veprimet e njeriut. Njohuritë mbikëto shkencëtarët i fitojnë në bazë të fakteve. Me këtë rast, ata shfrytëzojnë mjete dhemetoda të ndryshme në bazë të grumbullimit të kujdesshëm të materialit ata japinzgjidhje të caktuara, të cilat i konsiderojnë si zgjidhje të vetme të qëndrueshme.Hulumtimi i tillë është përshkrimi sistematik. Ndryshe prej shkencëtarëve, eticistët eshpjegojnë dhe e kuptojnë ndikimin e emocioneve në gjykimin dhe veprimin moral tënjeriut. Kjo do të thotë se ata e pranojnë ose e refuzojnë qëndrimin se emocionet janëburim dhe themel i moralitetit si moralitet. Thënë ndryshe, eticisti insiston në atë “duhettë”, e cila është oponencë e gjendjes ekzistuese të gjërave. Shkenctari ka për qëllim tëketë njohuri mbi ndonjë fenomen, ndërsa eticisti ka për qëllim të përshkruajë sjelljen dheveprimin e njeriut.Çdo hulumtim shkencor i emocioneve e anashkalon tërësinë e së vërtetës apo, më mirë tëthuhet, mundësinë e vështrimit të faktit se qenia e moralitetit si moarlitet qëndron nëkundërshti me ekzistuesen. Ky është fati i paevitueshëm i çdo shkencëtari, sado që ai tëpërpiqet të kryej detyrën teorike. Ai nuk përcakton se sa ndikojnë emocionet te veprimete njeriut, por mbledh fakte për të ardhur deri te njohuritë në bazë të të cilave i përshkruanemocionet. Natyrisht, kjo nuk ndodh me eticistët.Teoritë etike e tejkalojnë cilën do shkencë, së paku për dy arsye: e para sepse atoemocionet i kuptojnë dhe i shpjegojnë dhe nuk i përshkruajnë, kurse e dyta sepse eticistëtnuk i definojnë emocionet, ndërsa shkencëtarët japin definicione. Megjithëkëtë,përparësia e teorive etike nuk nënkupton se ato nuk kanë mangësi dhe se ato nuk janëimune ndaj kritikave. Ndaj kësaj nuk është imune as teoria e Kantit, sipas të cilit çështja eemocioneve nuk meriton kurrfarë rëndësie, sepse është plotësisht irelevante për moralen.Ndryshe prej shumë pikëpamjeve etike, disa prej të cilave e kanë hedhur ose e kanë marrëshumë pak parasysh rolin e emocionit, ka mendime që bazohen në pohimet se njeriu, falintelektit, vullnetit dhe emocioneve, arrin pavarësinë veprimin e tij31. Nga kjo pikëpamjeështë e drejtë kritika e të gjitha mendimeve që nuk i marrin parasysh këto që u thanë mësipër. Ato i zhvlerësojnë barabar mendimet pozitiviste dhe mendimet subjektive mbiproblemin e emocionales. Për këto pikëpamje emocionet nuk janë as premisa apriore dheas aposteriore.Është e saktë se emocionet mund të ndikojnë fuqishëm në sjelljen dhe veprimin e njeriut.Në teorinë etike të Shelerit ato konsiderohen si i vetmi kriter në bazë të të cilit mund tëvlerësohet dhe të vetë-vlerësohet sjellja e njeriut, veprimi dhe vlerësimi i disa sjelljevedhe veprimeve të tij. Ato mund të jenë gjithashtu indikatorë validë për njohjen epersonalitetit të njeriut. Sheleri e ndriçon këtë problem nëpërmjet etikës së personalitetit,në të cilën bën dallim midis individit dhe personalitetit. Por, teorisë së tij etike nëpërgjithësi mund t’i bëhen vërejtje. Ajo energjikisht kërkon që emocionet të barazohenme arsyen ose mendjen, madje edhe të fitojnë statusin aprioiri. Prej njëanshmërive të tilla31 Shih: Rasim Muminović,Ethos i ljudsko bivstvovanje,”Veselin Masleša”,Sarajevo l989, f.234
    • 100ose të ngjashme nuk është çliruar as etika empirike angleze. E përbashkëta midiseticistëve anglezë dhe Shelerit është se esencën e moralit e shohin në emocione, me ç’rasti jepet rëndësi më e vogël komponentëve tjera të moralitetit. Për këtë arsye, që të dy këtopikëpamje bëjnë gabime kardinale. Gabime kanë bërë edhe përfaqësuesit e etikësracionalistike dhe, sidomos Kanti me teorinë e tij formalistike dhe rigoristike.Duhet pasur parasysh se pjesa më e madhe e filozofisë morale bazohet në primatin earsyes ndaj ndjenjave dhe afekteve. Përfaqësuesit e saj nisen nga ajo se çdo qënie earsyeshme është e obliguar që t’i orientojë veprimet e veta sipas arsyes. Në qoftë sendonjë parim tjetër e vënë në pikëpyetje orientimin e sjelljes së arsyeshme, arsyeja duehtt’i kundërvihet ashpër deri në momentin që ta sundojë plotësisht ose deri në momentin qëta përvetësojë. Protagonistët e këtij mendimi epërsinë e arsyes ndaj ndjenjave dheafekteve e shohin si shumë të lehtë. Sipas tyre epshet dhe afektet, pra emocionet, janëjostabile dhe variabile. Këto pikëpamje i hedh poshtë energjikisht Hjumi. Sipas tij,emocionet janë të ngarkuara me lajthitje notore, gjë që dëshmohet në mënyrë të dyfishtë.E para, vetë arsyeja kurrë nuk mund të jetë dëshirë për ndonjë veprim të vullnetshëm. Edyta, arsyeja kurrë nuk mund t’u kundërvihet ndjenjave dhe dëshirës. Pra, Hjumi i hedhposhtë energjikisht lajthitjet e të gjitha teorive metafizike, sipas të cilave ndjenjat(shpresa, frika, malli, gëzimi, zhgënjimi, besimi, dashuria, simpatia, etj) janë tëpakuptueshme. Ai mendon se është e pamundur që arsyeja dhe ndjenjat të ballafaqohenme njëra–tjetrën, ose ta kontestojnë ndikimin e njëra-tjetrës në drejtimin e dëshirës dheveprimeve.Siç është theksuar, pikëpamjet më të rëndësishme për emocionet i ka dhënë Maks Sheler.Ç’ është e vërteta, atyre mund t’u bëhet kritikë me arsye për së paku dy arsye: e para,sepse bëhet fjalë për pikëpamje metaetike të morales dhe, e dyta, sepse është epapranueshme që emocionet të absolutizohen në dëm të parakushteve të subjektivitetitmoral. Sheleri mendon se njohuritë morale e kanë bazën e tyre në atë që ështëemocionale. Kjo paraqet bazën prej së cilës Sheleri i drejton kritikë të ashpër Kantit,themeluesit të formalizmit etik dhe apriorizmit të arsyes. Sipas Kantit statusin e premisësapriori e ka vetëm ajo që del prej arsyes dhe mendjes, ndërsa emocionet e kanë statusin epremisës aposteriore. Ndërkaq, Sherleri e ngrit teorinë e prioritetet të jetës emocionale,duke pohuar se emocionaliteti, në parim, ekziston pavarësisht prej organizimit psiko-fiziktë mendimit. Sipas teorisë së tij, dashuria, urrejtja, simpatia, antipatia dhe emocionet tjerae kanë po atë vend që Kanti ua ka dhënë “formave të pastra” të njohurive. Sheleri reagonnë mënyrë kritike lidhur me vendin e arsyes dhe kërkon nga etika që emocionalen tangrish në nivel të racionales. Kështu, ai bën një hap më tutje në raport me gjithëmendimin etik tradicional, sepse i vendos bazat për një etikë të re, sipas së cilësemocionaliteti paraqet parimin suprem të moralitetit.Siç mund të thuhet për Kantin se ka bërë kthesë që në vend të përmbajtjes e vënë formëne moralitetit, ashtu mund të thuhet se Sheleri ka bërë kthesë duke i vendosur emocionet,të cilat ishin anashkaluar gabimisht ose ishin interpretuar pamjaftueshëm gjatë historisësë mendimit etik. Por, mësimi i tij etik mund të lavdërohet dhe të kritikohet njëkohësisht.Mund të lavdërohet për shkak se i merr parasysh emocionet, ndërsa mund të kritikohet
    • 101për shkak se i konsideron ato burim dhe themel të moralitetit, gjegjësisht parim suprem tëmoralitetit. Se çfarë rëndësia u jep emocioneve kritiku i formalizmit etik dhe apriorizmittë arsyes shihet në këtë qëndrim të tij: “Në fund të fundit, apriorizmi në dashuri dheurrejtje është themeli i fundit të çdo apriorizmi tjetër dhe, vetvetiu, edhe themel i çdonjohjeve apriori të të qenit, si edhe përmbajtjes apriori të dëshirës. Në të dhe jo nëprimatin e cilëson arsye teorike apo praktike, gjenden sferat e teorisë dhe praktikës sëthemeleve të veta të fundit”32.Në qoftë se përcillet zhvillimi i mendimit etik, që prej fillimeve të tij e deri të Sheleri,lehtë mund të konstatohet se emocionet janë hedhur ose janë shpjeguar tepër pak dhe nëmënyrë të njëanshme. Ç’ është e vërteta, ka pasur mendimtarë që e kanë trajtuar çështjene jetës afektive, në të cilën hyjnë emocionet – afektet dhe epshet. Në të vërtetë, interespër emocionet kanë shprehur edhe disa përfaqësues të sistemeve të mëdha metafizike tëshekullit 17 dhe empiristët anglezë të shekujve 17 e 18. Të parët i kanë hedhur plotësishtemocionet, ndërsa të dytët i kanë dhënë këtij komponenti vend të rëndësishëm nëpërmbajtjen e moralitetit, ndonëse jo në atë masë sa e ka bërë këtë etika emocionale eShelerit.çështjen e emocioneve, megjithëse në mënyrë sipërfaqësore dhe në kontekst të karakterittë tij e trajton edhe Fische, duke falënderuar ndikimit të ndikimit të racionalizmit absolutte Spinozës, i cili ka ndikuar te Hegeli me tezën e tij mbi lirinë, si domosdoshmëri enjohur. Mësimi i Spinozës ka pasur ndikim të dukshëm edhe të mendimtarët e tjerëgjermanë (Fojerbahu, Shlajermaheri dhe Hartmani). Por, teoria racionalistike ka qenëobjekt i kritikës së ashpër të racionalizmit të Shopenhauerit.Midis mendimtarëve të mësimeve të ndryshme, p.sh. Dekarti, Spinozës, Lajbnicit,Shaftezberit, Haçsonit, Hjumit, Kantit, Fihtes dhe të tjerëve kanë ekzistuar dallime tëmëdha, si për nga pikënisja ashtu edhe nga rezultatet. Prarendësi i Hjumit nuk ka pasurbesim të arsyeja, prandaj ka gjurmuar për ndjenjat. Ndryshe prej tij, Kanti ka menduar senjë njeri nuk mund ta gjykojë tjetrin sipas ndjenjave të tij. Prandaj, ai e var shpresën tesistemi i tij etik mbi arsyen. Këtu qëndron dallimi kardinal midis etikës së tij dhe etikësteologjike ose mësimit empirik të Aristotelit, sipas të cilit çdo njeri nuk mund të jetëmendimtarë, por secili mund të shpreh mendimin e tij lidhur me ndjenjat dhe rrethanat.Me që mbi emocionet flitet në një kapitull të veçantë, të cilin ia kushtoj etikës emocionaletë Shelerit, këtu do të flas vetëm për esencën e disa qëndrimeve midis të cilave ekzistojnëdallime të pakapërcyeshme. Me këtë rast do të lë më një anë radhitjen historike. Do tëfilloj me Spinozën, pasi ai sikurse edhe Lajbnici mendon se emocionet nuk kanë kurrfarëndikimi në moralen. Këtu nuk ka dallime midis racionalistëve, Platonit, stoikëve,Spinozës, Lajbnicit, Kantit, Fihtes, Shelingut. Ajo që e dallon Kantin, para së gjithashnga Spinoza është fakti se ai fare nuk merret me problemin e emocioneve, ndërsa Spinozai kushton rëndësi afekteve dhe epsheve njerëzore, ndonëse përfundimet e tij janë produkti racionalizmit të tij etik absolut. Në të vërtetë, Spinoza mendon se afektet nuk unënshtrohen vlerësimit dhe arsyetimin moral. Obligim i njeriut është që t’i kuptojë ato nëmënyrë që të ngrihet mbi to. Pra, mund të thuhet se ky mendimtarë është kundërshtarë i32 Max Scheler, Formalismus in der Ethik und die materiale Verethik, Bern l954, f.26l
    • 102rreptë i teorive që emocionet i shpallin si parim të rëndësishëm dhe kriter themelor përkuptimin e esencës së moralitetit.Spinoza ka lansuar tezën se arsyeja është fuqia e vetme çliruese e njeriut nga veprimi iemocioneve të veta dhe nga ndikimi i faktorëve të jashtëm. Nëse njeriu është i arsyeshëmdo të mund të kontrollojë ndjenjat e veta. Spinoza vendosmërisht thekson pafuqinë enjeriut në raport me afektet, për arsye se njerëzit nuk udhëhiqen nga arsyeja. Mbiemocionet mund të ngrihet vetëm filozofi ose i urti. Kjo nuk është pikëpamje autentike eSpinozës, sepse ka qenë e pranishme qysh te stoikët.Mendimi i Kantit dallon prej mendimeve paraprake për shkak se e vendos në planë tëparë njohurinë, e cila dominon në mësimin e stoikëve dhe Spinozës. I gjithë problemiqëndron në faktin se njeriu, me ndihmën e njohurive të veta mund të kontrollojë afektetdhe ndjenjat e veta. Këtë mund ta bëjë vetëm me kusht të imagjinimit të paqartë, pra qëndjesitë t’i zëvendësojë me ide të qarta të arsyes. Se çfarë roli ka njohuria në raport me tëmirën dhe të keqen shihet te mendimi i Spinozës, sipas të cilit dija nuk është asgjë tjetërveçse afekt i gëzimit dhe pikëllimit me kusht që njeriu të jetë i vetëdijshëm.Duke mohuar emocionet dhe duke i dhënë karakter absolut arsyes, Spinoza konstaton semundësia e kontrollit të afekteve gjendet në aftësitë e arsyes. Nëse njeriu e kupton këtëmund të kontrollojë afektet. Por, ç’është e vërteta këtu shfaqet një problem i madh. Përracionalistin e rreptë forca njerëzore është e kufizuar karshi forcës së faktorëve tëjashtëm. Prandaj, njeriu nuk ka forcë absolute që t’i rregullojë ato sipas nevojave të veta.Në këtë rast njeriu e ka të vetmen mundësi të përballojë gjithë çfarë i ndodh, pavarësishtse a është ajo kundër interesit të tij apo jo. Gjithçka që ndodh është e përcaktuar jashtëlirisë, vullnetit dhe dëshirës së njeriut. Mendimi racionalistik i Spinozës i konsideronafektet relevante. Qenia e afekteve nuk mund të shpjegohet vetëm me përmbajtjennjerëzore, sepse është e përcaktuar edhe nga faktorët e jashtëm natyror, të cilët nuk inënshtrohet vullnetit të lirë të njeriut. Për këtë arsye, mendimi i Spinozës nuk ëhstë vetëmracionalistik dhe deterministik, por edhe natyralistik. Mendimi i Kantit dallon dukshëm,ndonëse të dyja mendimet e përjashtojnë rëndësinë e emocioneve.Spinoza dallon dukëshëm nga Dekarti, i cili i jep rol dominant vullnetit të lirë absolut.Sipas mendimit të tij, vullneti mund t’i drejtojë emocionet, madje edhe t’i kontrollojë atonëse është e nevojshme. Ndryshe prej tij, Spinoza mendon se një afekt mund tëkontrollohet ose të kufizohet apo edhe të eliminohet vetëm më një afekt më të fortë dhe tëkundërt. Spinoza nuk ka mundur të çlirohet nga Dekarti. Mendimet e të dyve janëndërtuar mbi mendimin metafizik për botën, me ç‘rast nuk i kanë lënë pas dore as disaçështje, si p.sh. afektet ose epshet të cilat mund të ndikojnë në moralin.Në kuptim krejt tjetër çështjes së emocioneve dhe vendit e rëndësisë së tyre me kuptimindhe shpjegimin e moralitetit i qasen përfaqësuesit e mendimit etik anglezë. Ata e shohinbazën e morales te psikologjia. Ata e kanë konsideruar si bazë të morales arsyen,mendjen gjegjësisht mendimin. Por, duhet të kihet parasysh se edhe midis eticistëveanglezë ekzistojnë dallime. Por, nëse abstrahohen ato, mund të thuhet se ata kanë dhënëkontributin më të madh për ndriçimin e përmbajtjes së emocioneve dhe rëndësisë së tyre
    • 103me veprimin moral të njeriut. Bazë e mendimit të tyre, sidomos Smithit, është ideja sepër emocionet e njeriut nuk mund të flitet në mënyrë të izoluar prej njeriut. Deri teshfaqja e etikës emocionale të Shelerit, kontributin më të madh në pasqyrimin eproblematikës emocionale e kanë dhënë Shftesburi, Haçsoni, Hjumu dhe Smithi. P.sh.Mësimi i Hjumit, i cili bazohet në qëndrimin se rrënjët e vlerësimit moral qëndrojnë nësferën nxitëse emocionale ose në ndjenjat morale (moral sense”). Ai mendon se mendihmën e hulumtimit të afekteve, ndjenjave dhe vendimeve të vullnetshme mund tëkuptohet jeta morale e njeriut, ndërsa ndjenjat dhe simpatia nuk janë vetën arsye përgjykime morale, por edhe motive të veprimeve. Së këndejmi del se arsyeja është e vetmjabazë dhe burim i moralit. Thënë ndryshe, Hjumi konsideron se moraliteti përcaktohet ngandjenjat. Ai është përpjekur të plotësojë mësimin e pararendësve të tyre, Shafteberit dheHaçsonit, mbi bazën e moralitetit. Në bazë të mësimeve të Hjumit qëndron simpatia.Sipas tij, ajo është themel i qenies njerëzore dhe parim i veprimit të njeriut.Duke falënderuar simpatinë, njerëzit komunikojnë reciprokisht. Këto pikëpamje tëHjumit i zhvillon më tutje Smithi, Në veprën e tij”Teoria e ndjenjave morale” ai zhvillonteorinë e tij mbi ndjenjat, me të cilën bën korrektimin dhe plotësimin e pararendësve tëtyre, Haçsonit dhe Hjumit. Njeriu i Smithit dalon bindshëm nga ai i Platoni, stoikëve oseSpinozës. Ky dallim, para së gjithash, ka të bëjë me faktin se ai “bashkon sjelljen më tëpërkryer me veten e tij dhe me ndjenjat e tij personale, sensibilitetin e jashtëzakonshëm,ndjenjat e lindura dhe bashkënjenjën për të tjetër”33Për Smithin, sikur edhe për Hjumin, simpatia themelohet në natyrën e njeriut. Sipas tij,njeriut i është dhuruar aftësia e simpatisë. Falë kësaj, ai i ndjen ndjenjat e njerëzve tëtjerë. Në qoftë se kjo kihet parasysh, atëherë nuk është vështirë të vërehet se nukekzistojnë dallime midis mësimeve të Hjumit dhe Smithit. Siç është thënë, Smithi bënkorrigjimin e pikëpamjeve të Hjumit. Smithi, sikur edhe pararendësi i tij, e lansonmësimin sistematik mbi simpatinë, të cilën e konsideron si bazë shpirtërore të jetës së tijmorale.Ideja e Smithit mbi simpatinë e bashkëndjenjës morale mund të pranohet pjesërisht,ndonëse nuk mund të përmbajë kritikë serioze, për shkak të reduktimit të morales nëfenomenin e simpatisë. Ky reduktim është karakteristikë e eticistëve anglezë. Ky veprimnuk është i pranueshëm, siç nuk është i pranueshëm as qëndrimi i eticistëve që eabsolutizojnë arsyen ose mendjen. Megjithatë, gabim është edhe abstrahimi i rëndësisë sësimpatisë dhe vendit të saj në veprimin moral midis njerëzve.Se sa janë morale ndjenja e njeriut për njeriut dhe ballafaqimi i njeriut me natyrën tërëndësishme për mendimin etik mund të tregojë edhe shembulli i disa mendimevebashkëkohore, të cilat qëndrojnë mbi themelet e moralit ekologjik. Ato kërkojnë jo vetëmqasje të re ndaj njeriut ndaj njeriut, por edhe një qasje shumë më humane të njeriut ndajnatyrës, sepse bëhen dëshmitarë të pasojave negative të zbatimit të disa shkencave dheteknikave për gjininë njerëzore dhe biosferën e tij. Por këtë arsye insistojnë nëfidefinimin e imperativit kategorik të Kantit.33 Sajmon Blekburn,Oksfordski filozofski rječnik, Novi Sad l999, f.398
    • 104Simpatia, si një prej afekteve të jetës emocionale, është shembull i ekzistencës sëdallimeve të mëdha, jo vetëm midis mendimtarëve modernë dhe Shelerit mbi aporiorenemocionale, por edhe dallimet midis vetë përfaqësuesve të mendimit para Kantit.Emocionales i përket një vend i rëndësishëm në kuptimin e esencës së morales. Këtë etregojnë një sërë shembujsh nga jeta e përditshme. Në të vërtetë, duhet të kohet parasyshse moralja nuk lejon që afektet të shpërthejnë në mënyrë të pakontrolluar mbi moralin, icili e mat forcën e përgjegjësisë së njerëzisë dhe lirisë”34. Shpërthimit të tillë i ështëkundërvënë imperativi moral i Kantit, gjegjësisht pikëpamja e tij ndaj njeriut si qeniemorale e arsyeshëm që e eliminon çfarëdo elementi përmbajtjesor moral. Sipas këtijmendimi, moralja si morale duhet të çlirohet nga çdo lloj i përmbajtjes.Sipas këtij mendimi, moralja si morale duhet të jetë e çliruar nga çdo përmbajtje. Kjovlen jo vetëm për atë njeri që është i arsyeshëm moralisht, por edhe për të gjithë njerëzittë cilëve u mungon arsyeja e moralit. Prandaj, kjo teori përpiqet që të gjithë njerëzit t’ibëjë të arsyeshëm moralisht, nëpërmjet këshillave morale apo imperativit moral.Së këndejmi del se mendimi etik është përballur në mënyra të ndryshme, por gabimisht,ndaj vendit të emocionales. Ajo ofron përgjigje kundërthënëse dhe përjashtuesereciprokisht. Natyrisht, shumë prej tyre u mungon vështrimi i dimensionit ontologjik,gnoseologjik dhe aksiologjik dhe funksioni i emocioneve në jetën e njeriut. Ajo paraqetkomponentë të rëndësishme subjektive të moralitetit.Duke iu falënderuar eticistëve anglezë, emocionet fitojnë vendin që u takon në vështrimindhe kuptimin e përmbajtjes së moralitetit. Me pikëpamjet e tyre ata kanë krijuarparakushte optimale që në mendimin bashkëkohor të mbështetet drejtimi i veçantë, etikaemocionale. Duke iu falënderuar atyre dhe Shelerit, ana shpirtërore e njeriut është bërëobjekt i mendimit bashkëkohor, i cili nuk merret në mënyrë të drejtpërdrejtë me temën emorales, por me çështjen e përmbajtjes së qenies njerëzore. I tillë është rasti i M. Pontitt.Nga sa u tha del se duhet të kihet në mendje se është e palejueshme që emocionet tëndahen nga komponentat tjera subjektive të moralitetit dhe as të nënçmohet marrëdhëniandaj tyre, siç është e palejueshme edhe të absolutizohet rëndësia e tyre në kuptimin esjelljes dhe veprimit të njeriut. Gjithashtu, emocionet nuk janë vetëm trajtime thjeshtëteorike, por janë pjesë përbërëse e jetës praktike të njeriut.34 Shih: Rasim Muminović, Ethos i ljudsko bivstvovanje, ”Veselin Masleša”, Sarajevo l989, f.235
    • 1053. Vullneti i lirë dhe liriaa. Vullneti i lirë“Vullneti i lirë dëshiron vullnet të lirë”(Hegeli).“Vullneti i lirë orientohet drejt kodit moral, të cilin e konsituon dhe e zbulon vetëdijamorale, me vështrimin e mundësive të veprimit praktik, me qëllim të ndryshimevehumane”(Rasim Muminoviq).Këtu përmenda dy mendime plotësisht kundërthënëse për së paku dy arsye. E para, dua tëtheksoj se vullneti i lirë, ashtu siç e ka konceptuar Kanti, sipas kritikut të tij Hegelit, ështëe barabartë me arbitraritetin, i cili sipas teorisë së Kantit duhet të flaket. Në të vërtetë,vullneti i lirë duhet të pranohet nga realiteti ekzistues, që është në kundërshtim memendimin e Kantit, sepse ai realitet është subjekt abstrakt. Themeluesi i teorisë sëformalizmit etik apelon për sjellje morale. Ndryshe prej Kantit, Hegeli e konsideronvullnetin e lirë si tërësi të teorisë dhe praktikës. Arsyeja e dytë është e motivuar ngamendimi tjetër, karakteristikë themelore e së cilës është veprimi praktik, i cili eanashkalon qenien ekzistuese, në qoftë se ajo pozicionohet kundër njerëzisë së njeriut.Falë kësaj, qëndrimi i qytë qëndron në mënyrë të papajtueshme karshi “izmave” tjerëetikë që e mohojnë vullnetin e lirë ose e vlerësojnë në mënyrë joreale. Ato e hedhinqëndrimin determinues, së pari, për shkak se nuk e pranon vullnetin e lirë dhe, së dyti,sepse në perceptimin e vullnetit të lirë niset nga ajo se ajo mund të orientohet në mënyratë ndryshme, në të njëjtat kushte.Mendimet e mësipërme plotësisht kontradiktore tregojnë se çështja e vullnetit të lirë dhelirisë është një prej çështjeve më komplekse, më abstrakte dhe me kontroverse, jo vetëmtë mendimit tradicional, por edhe mendimit bashkëkohor, i cili, sipas vokacionit të tij nukështë mësim etik disiplinar, por i kushton rëndësi çështjeve etike. Asnjë çështje mbinjeriun dhe veprimin e tij nuk ka nxitur më shumë diskutime, debate dhe përgjigjekontradiktore, sa problemi i vullnetit të lirë dhe lirisë. Kjo haset pothuaj në të gjithamësimet etike, pa marrë parasysh qe e kanë pranuar nocionin vullnet i lirë ose kanëshprehur animozitet kundër tij.Një prej problemeve dominuese për mendimin etik dhe përgjigja në pyetjen se a mund tëdëshirojë njeriu atë që do. Kjo pyetje u është imponuar Aristotelit, Zenonit, Dekartit,Spoinozës, Lajbnicit, përfaqësuesve te etikës empirike angleze, Kantit dhe Fihtes, si edheShelingut, Hegelit dhe mendimtarëve bashkëkohorë.Problemi i vullnetit të lirë ose lirisë së vullnetit nuk është vetëm çështje thjesht teorike,por edhe çështje praktike. Ajo ka të bëjë me raportin e njeriut ndaj njeriut tjetër. Thënëmë qartë, vullneti i lirë është manifestim i vullnetit të njeriut ndaj njeriut tjetër. Kjo mundtë shprehet në kuptim të dyfishtë: e para, në kuptimin e veprimit moral të njeriut, nëkuptimin e respektimit të dinjitetit të njeriut; dhe, e dyta, në kuptim të kundërt, apo nënënçmimin ose mohimin e dinjitetit të njeriut. Sipas Kantit, veprimi i lirë i njeriut ka tëbëjë me atë që do të bëhet rregull për të gjithë njerëzit si qenie të arsyeshme morale. Por,
    • 106pikëpamjet e Kantit konfrontohen me pikëpamjet e pararendësve të tij. Gjithashtu, çështjae lirisë bëhet një prej çështjeve qendrore të mendimit bashkëkohor. Përfaqësuesit e këtijmendimi japin përgjigje të ndryshme.Trajtimi i problemit të vullnetit të lirë dhe lirisë morale është i paimagjinueshëm paKantin. Ai është mendimtari i parë që vullnetin e lirë e mendon në kuptim të pastërmoral. Natyrisht, mendimi i tij mbi vullnetin e lirë dhe lirinë është abstrakt. Ai e shtynpër një kohë të ardhshme realizimin e vullnetit të lirë. Mësimi i tij mbi vullnetin e lirëgjegjësisht mbi kodin moral si diçka “objektivisht e domosdoshme” ka shumë kundërshtitë pazgjidhura.Pyetje e rëndësishme etike është: a e nënkupton liria domosdoshmërinë? Në teoridominojnë dy përgjigje. Disa mendojnë se liria nënkupton domosdoshmërinë, ndërsa tëtjerët e mohojnë këtë. Përgjigjen mbi lirinë si domosdoshmëri të njohur e kanë thënëstikat, Spinoza dhe Hegeli, ndërsa në mendimin bashkëkohor Hartmani. Sartri dheAbagnamo mendojnë se liria është mungesë e të domosdoshmes. Të parët e zhvillojnëteorinë negative ekzistencialiste, ndërsa të dytët teorinë pozitive ekzistencialiste.Konsiderohet se vullneti i lirë është bërë objekt i shqyrtimeve dhe diskutimeve vetëm meshfaqjen e etikës autonome të Kantit. Ky përfundim është plotësisht i gabueshëm, sepsekjo çështje trajtohet në mësimet etikë shumë para shfaqjes së mendimit moral të Kantit.Me këtë çështje është marrë Aristoteli, sipas të cilit dashja është orientuar ndaj një qëllimiose caku. Për këtë mendimtar, çdo veprim duhet të jetë i destinuar, pra të kryhet sipasvullnetit të lirë. Mësimi etik i Aristotelit, sikur edhe mësimet e eticistëve të mëvonshëm,nuk i japin të drejtë këshillës së Shopenhauerit që më shumë t’i kushtohet rëndësi jetësnjerëzore.Aristoteli është shembulli më i mirë se mendimi helen e romak paraqet pikën e nisjes sëhulumtimit për përgjigje në çështje fundamentale të mendimit dhe veprimit praktik tënjeriut. Ai mendon se çdo veprim duhet të jetë i destinuar, pra të kryhet sipas vullnetit tëlirë35.Në mendimi e tij vullneti i lirë ka të bëjë me kryerjen e veprimeve të rregullta, euparhisë,me të cilën arrihet qëllimi përfundimtar. Vullneti nuk mund të synojë tjetër përveçrealizimit të këtij qëllimi. Falë tij realizohet e mira. Këtë qëndrim e mbron TomaAkvinski, i cili i jepe bazë religjioze mendimit të Aristotelit. Por, midis këtyre mësimeveekziston një dallim i madh. Ai ka të bëjë me faktin se mësimi i Aristotelit nuk ështëthemeluar në Zotin, siç ka ndodhur te Akvikski. Zoti i Aristotelit nuk është krijues, porështë shkaku i fundit. Akvinski insiston në lidhjen midis metafizikës dhe etikës, ndërsaAristoteli insiston në përvojën e çdo individi në jetën e tij private dhe ne përvojën eligjdhënësit.Ekziston dallim i madhe midis etikës së qëllimi dhe sistemit etik të Kantit. Sipas Kantit,nuk është e mundur të vërtetohet teorikisht ekzistenca e Zotit, pavdekësisë së shpirtit dhelirisë. Me që kjo është e pamundur, Kanti tregon se njeriut i ka ngelur vetëm të besojë,35 Shih: Aristotel, Nikomahova etika, BIGZ, Beograd l980, f.61-62
    • 107edhe atë për arsye praktike. Në “Kritikën e arsyes praktike”, Kanti e trajton përmbajtjen e“skandalit” të etikës teologjike ose etikës përmbajtjesore, gjegjësisht etikës së të mirës, ecila bëhet objekt i kritikës së tij të ashpër. Mësimi i tij mbi vullnetin e lirë është bërëobjekt edhe i kritikës radikale të Hegelit, sipas se cilës Kanti i ka barazuar vullnetin e lirëdhe arbitraritetin.Vullneti i lirë ose liria e vullnetit mund të tekë kuptim të dyfishtë: ekzistencial dhe etik.Shembull për kuptimin ekzistencial është pikëpamja e Sartrit, ndërsa shembull për kuptimetik është etika autonome e Kantit. Duke pasur parasysh këtë, teorinë e Kantit unë e quajteori mbi lirinë morale. Sipas saj, liria është bazë e moralitetit. Ajo i ka dhënë shpjegimetmë të qarta mbi vullnetin e lirë. Prandaj, mund të themi se kuptimi etik i vullnetit të lirëshprehet në pohimin se nuk ka moralitet atje ku nuk ka liri për veprim të lirë.Mësimi i Kantit për vullnetin e lirë i nënshtrohet imperativit kategorik dhe moral, i cilingrihet mbi zonën empirike nxitëse të njeriut, mbi format individuale e sociale të jetësgjegjësisht mbi jetën reale. Ky vullnet i lirë i nënshtrohet një forme specifike të detyrimit,e cila e dallon dukshëm teorinë e Kantit nga teoritë e mëvonshme të Sartrit. Kjoshqyrtohet si çështje e lirisë personale ose individuale. Kjo nuk ndodh me përfaqësuesit emendimit bashkëkohor. Mangësitë e mësimit të Kantit i theksojnë edhe mendimtarët mëbashkëkohorë, siç është Hartmani, sipas të cilit liria që i nënshtrohet nevojës (Solleni),pavarësisht se bëhet fjalë për nevojë që del nga “kodi moral” ose nevojën si “vlerëideale”, është dhe mbetet liri e përgjithshme ose, siç e quan Hartmani, liri kategoriale. Përkëtë kritik të rreptë të mësimit të Kantit liritë nuk janë liri të dashjes së individit.Mësimi mbi vullnetin e lirë paraqet përcaktuesin primar të idealizmit etik subjektiv tëKantit. Ai paraqet një risi të rëndësishme në raport me mendimin etik të eticistëve paraKantit. Në të vërtetë, derisa në mësimin metafizik të Platonit liria individuale ështëshkrirë në tërësinë, pra në shtetin, për Kantin vullneti i lirë është ligjvënës moral, iobligueshëm për të gjithë njerëzit si qenie morale. Thënë ndryshe, vullneti i lirë paraqetbazën e veprimit moral, gjegjësisht mundësinë që subjekti i veprimit moral t’unënshtrohet kërkesave të arsyes morale. Kjo është ajo që e përbën qenien primare tëmendimit të Kantit. Vullneti i lirë ose liria e vullnetit i zbulon të gjitha fshehtësitë dhekundërshtitë. Falë saj, imperativi moral duhet të ketë karakter kategorik, pra tëpakushtëzuar.Rëndësi vendimtare për problemin fundamental të njerëzisë ose morales, pra vullnetit tëlirë, kanë çështjet që e përcjellin mendimin etik, të cilave u kushtojnë rëndësi shumëmendimtarë bashkëkohorë. Ato mund të përmblidhen në tri pyetje. E para, çka do të thotëvullneti i lirë në kuptimin moral të fjalës? E dyta, a mund të jetë i lirë vullneti? E treta, aka rrezik që vullneti i lirë të shndërrohet në arbitraritet?Para se t’i vështrojmë dallimet midis mendimeve etike që dalin nga pyetjet e mësipërme,është e nevojshme të shtrohet edhe një pyetje tjetër, esenciale për përmbajtjen e vullnetittë lirë: çka domethënë vullnet i lirë? Përgjigjja në këtë pyetje është e thjeshtë: vullneti ilirë është bërthama më e thellë e qenies njerëzore, gjegjësisht e përmbajtjes së tij. I
    • 108kuptuar kështu, vullneti i lirë nuk nënkupton pengimin e lirisë së vullneteve tjera, nëqoftë se vullneti i lirë i tjetrit i kontribuon dinjitetit njerëzor.Për vullnetin e lirë nuk është e nevojshme kurrfarë përsiatjeje dhe teoritizimi. Aipasqyron forcën dhe aftësinë për veprim praktik me të cilin ndërrohet gjegjësishthumanizohet gjendja ekzistuese e gjerave në dobi të njeriut si njeri, dinjitetit dhehumanumit të tij, pra realizimi i vlerave më të larta të kësaj bote. Në qoftë se vullneti ilirë i mohon këto premisa të njerëzisë, atëherë ai e mohon veten e vet. Vullneti nuk ështëi lirë në qoftë se njeriu e mohon dinjitetin e njeriut tjetër, popullit tjetër ose e vë nëpikëpyetje në çfarëdo mënyre. Në këtë rast, vullneti i lirë shfaqet si arbitraritet. Natyrisht,për aftësinë e veprimit praktik të gjithë asaj që mundëson krijimin e botës më humanedhe më të moralshme janë të nevojshme predispozitat subjektive dhe objektive. Në qoftëse nuk ekzistojnë të para ose të dytat, atëherë mungojnë aftësitë për ndryshimin egjendjen ekzistuese të gjërave dhe për krijimin e marrëdhënieve më humane midisnjerëzve.Etika e Kantit, por edhe e Startrit, i kushton rëndësi të jashtëzakonshme vullnetit të lirë, eabstrahojnë zonën e premisave objektive. Hegeli nuk ka mundur të pajtohet me Kantin eFihten për shkak se teoria e tyre ka lëvizur në një qark të mbyllur dhe të pafundmë.Prandaj, ai insiston në procesualitetin historik edhe ashtu që vullnetin e arsyes e vë nëprovë, jo vetëm si dashje por edhe si vullnet të arsyes.Vullneti i lirë në kuptimin etik paraqet vullnetin moral, ndërsa vullneti moral paraqetveprimin moral të personalitetit të zhvilluar moralisht. Por, ekziston mundësia që vullnetii lirë të shndërrohet në arbitraritetin si negacion i vetvetes. Kjo shfaqet kur arbitrariteti emohon ose e nënçmon personalitetin e njeriut ose substancën shpirtërore të tij. Këtë nuk eka parashikuar mendimi i Kantit, sikundër nuk e e ka parashikuar as kritika e Hegelit ndajmendimit etik të Kantit.Është e palejueshme që vullneti i lirë të identifikohet në kuptimin e veprimit moral melirinë si akt të njohjes. Dallimi absolut qëndron në faktin se vullneti i lirë ose vullnetimoral paraqet bazën e jetës morale, por paraqet njëkohësisht edhe përgjegjësinë morale tësubjektit të vet ndaj vetvetes dhe të tjerëve. Ajo që e bën përmbajtjesor vullnetin e lirë,por e dallon sencialisht nga liria si akt i njohurisë, qëndron në faktin se ai përbënthemelin e jetës morale. Në këtë rast, vullneti i lirë paraqet përgjegjësinë morale tësubjektit të vet. Kjo e përbën bazën e shumë mosmarrëveshjeve, diskutimeve dhedilemave, jo vetëm në mendimet e mëhershme, por edhe me mendimin e sotëm etik. Nëqoftë se nuk merret parasysh fakti se pa përgjegjësi morale të subjektit moral nuk kavullnet të lirë, atëherë fshihen mundësitë për zbulimin e qenies së vërtetë të tij, kuptimitdhe rëndësisë së tij. Kritika e Hegelit ndaj subjektivitetit abstrakt të Kantit është edhekritikë ndaj mësimit të Kantit mbi vullnetin e lirë. Sipas Hegelit, vullneti i lirëshndërrohet në arbitraritet.Arbitrariteti dallon dukshëm nga vullneti i lirë. I pari nënkupton lirinë e subjektit që tëbëjë çfarëdo që dëshiron, pra pa kurrfarë përgjegjësie. Ai nuk e respekton dinjitetinnjerëzor, prandaj kjo nuk është vullnet i lirë në kuptimin etik, por mohim i tij. Për këtë
    • 109arsye themi se arbitrariteti nuk është vullnet i lirë. Vullneti i lirë ose vullneti moral nuknënkupton çfarëdo veprimi. Vullneti i lirë është i lirë vetëm nëse veprimi i subjektit të tijparaqet bazën e njerëzisë dhe moralitetit.Në pyetjen se as mund të bëjë njeriu çfarë dëshiron, Hegeli jep një përgjigje që tregon sevetëpërcaktimit abstrakt i kundërvihet përmbajtja. Prandaj, sipas tij, arbitrariteti ështëmashtrim. Këtu shihet më së miri dallimi midis vullnetit të lirë dhe arbitraritetit. Sipaskësaj vullneti është i lirë vetëm nëse është i orientuar nga arsyeja, gjegjësisht qëllimi ipërgjithshëm ose objektiv. Kritika e Hegelit ndaj qëndrimeve të ndryshme moralizuese, tëcilat parimi suprem i moralitetit i sheh në epshe, nxitje, kënaqësi, etj., insiston nëkufizimin e epsheve, nxitjeve, lakmisë, etj., të cilat i përkasin individid “oartikular”. Nëkëtë mënyrë, Hegeli i kundërvihet ashpër mendimeve që nisen nga pohimi se kufizimi i“partikularitetit” do të thotë njëkohësisht edhe kufizim i vullnetit të lirë.Liria e bën njësimin e vullnetit të arsyes dhe realitetit dhe anasjelltas. Sipas Hegelit,mendimi është substanca e vullnetit. Pa mendim nuk ka vullnet. Pra, njeriu ka vullnetvetëm në qoftë se mendon. Për dallim prej kësaj, teoria e Kantit mbi vullnetin e lirë kapara vetes subjektin e imagjinuar abstrakt me vetëdije të pastër morale. Ajo ështëantinomike dhe lëviz në qarkun e mbyllur, prej të cilit nuk mund të dalë asnjëherë. Fihtenuk ka arritur të çlirohet nga kjo pikëpamje, megjithëse ka bërë përpjekje të mëdha.Hegeli i kundërvihet vullnetit të lirë në kuptimin etik, por jo edhe vullnetit të lirë sisubstancë, e cila është e paskajshme. Por, midis mendimit të tij dhe mësimit të Kantit –Fihtes dhe të përfaqësuesve tjerë të idealizmit gjerman, përkundër dallimeve të mëdha,ekziston njëfarë ngjashmërie, e cila duket në përcaktimin e vullnetit si vullnet i arsyes oseinteligjencës së lirë, dhe jo si dashje e rastit. Natyrisht, ideja e tillë ekziston edhe nëmësimet e përfaqësuesve të sistemeve të mëdha etikë të shekullit 17, Dekartit, Spinozësdhe Labnicit, të cilët insistojnë në njësimin e vullnetit dhe arsyes. Hegeli ka qëndrimpozitiv ndaj këtyre mësimeve. Njësimi i vullnetit dhe arsyes vjen plotësisht në shprehje teFihte, Hegeli dhe idealistët tjerë gjermanë, në mësimet e të cilëve donimon mendimi seliria dhe moraliteti janë të mundura vetëm me bashkimin e arsyes dhe vullnetit.Çështja e marrëdhënieve midis vullnetit dhe arsyes paraqet dallimin themelor midisteorive empirike dhe racionalistike. Në teoritë empirike, shembull i të cilave ështëpikëpamja e Llokut, është e pranishme ideja mbi vullnetin si dashje. Sipas Llokut dhepërfaqësuesve tjerë të etikës empirike anglezë, vullneti është forcë e dashjes. Ata ecilësojnë të pakuptimtë pyetjen se a është i lirë apo jo vullneti i njeriut, siç e konsiderojnëtë pakuptimtë edhe pyetjen se a është e shpejtë ëndrra e njeriut. Nga këto pyetje tëpakuptimta ata nxjerrin përfundimin se liria mund të zbatohet te vullneti sikur edheshpejtësia e lëvizjes së njeriut në gjumë. Prandaj, në mësimet e tyre, problemi imarrëdhënieve midis vullnetit dhe lirisë zgjidhet me pyetjen se a është njeriu i lirë dhe joa është vullneti i lirë. Sipas kësaj teorie, njeriu nuk mund të jetë i lirë në kuptimin edashjes. Kjo teori paraqet themelet në të cilat Lloku e ndërton teorinë e tij mvimarrëdhëniet e dashjes ose vullnetit dhe lirisë së njeriut. Sipas tij, njeriu është i lirë nëdashjen e tij as sa është i lirë edhe në veprimin e tij, sepse liria është forca e veprimit dhemosveprimit. Në këtë rast, njeriu nuk ka forcë nga aspekti i vullnetit. Në pyetjen se a
    • 110është njeriu i lirë të dëshirojë diçka gjegjësisht a është i lirë vullneti i tij, empiristëtanglezë japin përgjigje negative.Pyetjet e mësipërme i ndajnë dhe i konfrontojnë medimin epirik dhe mendiminracionalistik. Ky i fundit niset nga qëndrimi se vullneti i lirë është vullnet i arsyes, sepsearsyeja është parim kryesor apo apriori, ndërsa empirizmi është parim sekondar apoaposterior. Për mendimin racionalistik ekzsiton një lidhje e pandashme midis vullnetitdhe arsyes. Kritiku i ashpër i kësaj teorie, Shopenhaueri, i ndan arsyen dhe vullnetin,duke u dhënë përparësi vullnetit. Për këtë arsye, mësimi i tij është iracionalistik dhevoluntaristik.Çështja e vullnetit të lirë zë vend qendror në mësimet e mendimtarit bashkëkohor ZhanPol Sartër, i cili mendon se liria është vetëdeterminuese ose vetëpërcaktuese. Mësimi i tijmbi lirinë dhe vullnetin e lirë paraqet teorinë indeterministike. Pikënisje e tij ështëvullneti i lirë absolut. Ajo e abstrahon plotësisht lirinë si dëshmi të veprimit të njeriut nëkushte të caktuara reale ose, më mirë të thuhet, i anashkalon rrethanat e caktuarahistorike, sociale, ekonomike e të tjera, në të cilat vepron njeriu. Kjo teori kundërshtonpikëpamjet e mendimtarëve si stoikët, Dekarti, Spinoza dhe Hegeli. Për këta mendimtarëvullnet i lirë janë veprimet e vetëdijshme të subjektit, mendimi i të cilit e ka funksionin eudhëheqësit kryesor.Siç është theksuar, pikëpamjet më të shkëlqyeshme mbi qenien e vullnetit të lirë i kanëdhënë përfaqësuesit e idealizmit etik gjerman. Ata janë ngritur energjikisht kundërdeterminizmit universal, i cili dominon në sistemet metafizike të shekujve 17 dhe 18.Duhet të kihet parasysh se problemi i vullnetit të lirë nuk është objekt vetëm i eticistëvegjermane – Kantit, Fihtes dhe të tjerëve, por edhe i Hegelit, pikëpamjet e të cilit dallojnëdukshëm. Hegeli, siç është thënë, nuk e pranon vullnetin e lirë në kuptimin etik. Këtuqëndron dallimi midis tij dhe Kantit, i cili e ngrit vullnetin e lirë sipas realitetit. Kanti, siçkam thënë, i hedh poshtë njëanshmëritë e determinimit teleologjik dhe kauzal, të cilit ikushtojnë rëndësi disa teori etike para Kantit.Sipas mendimit të Kantit, vullneti i lirë duhet të jetë në pajtim me kodin moral, kategorikapo imperativ. Determinimi i vullnetit të lirë bëhet krejt ndryshe në krahasim medeterminizmin kauzal të natyrës. Kjo është arsye e mjaftueshme që të dëshmohet separimi i mësimit të Kantit qëndron në kundërshti me të gjitha parimet që i përkasin etikësheteronome ose përmbajtjesore, teorisë teologjike. Mirëpo, emëruesi i përbashkët imendimit idealistik gjerman shprehet në pikëpamjet se liria dhe moraliteti janë tëmundura vetëm në bazë të njësimit të mendimit dhe vullnetit. Natyrisht, midispërfaqësuesve të tij ekzistojnë dallime të mëdha, të cilat kanë të bëjnë me kriteret në tëcilat bazohet mësimi mbi vullnetin e lirë.Ndryshe prej njëanshmërive të teorive të shumta etike, të cilat esencën e lirisë e shohin nëmotivin ose dëshirën për të bërë këtë apo atë të mirë në përgjithësi, shfaqet mendimi qëesencën e vullnetit të lirë ë sheh në arsye. Ai operon me nocionin e vullnetit të lirë dheparaqet atë problem që e bashkon gjithë idealizmin gjerman. Vullneti i lirë nuk bënkurrfarë trusnie. Ai nuk është shprehje as e urdhërdhënësve të brendshëm (nxitjes,
    • 111prirjes, dëshirës, etj) dhe as e atyre të jashtëm (autoritetit të babait, urdhërdhënësit,opinionit publik, edukatës, etj.). Vullneti është i lirë në kuptimin që ai që vendos nukvendos nën presionin e disa faktorëve variabilë. Ai është plotësisht i pavarur prej çfarëdopresioni, sepse ai i përcakton vetvetiu ligjet. Kanti thotë se këto ligje universale duhet tëjenë formale. Helegi thotë se themel i këtij universialiteti është arsyeja, gjegjësishtmendimi, inteligjenca e lirë, e cila, si “arsye e pastër praktike” dhe si vullnet i lirë, ështënë gjendje të shfrytëzojë lirinë që e posedon dhe kështu e siguron të qenit e “realitetitobjektiv”.Gjatë trajtimit të vullnetit të lirë është e domosdoshme të bëhet dallimi midis lirisë nëkuptimin pozitiv apo lirisë “për diçka” dhe lirisë në kuptimin negativ apo lirisë “prejdiçka”. Të dy kuptimet e lirisë kanë rëndësinë e tyre. Liria “prej diçka” nënkuptontransedencën e gjithë të dhënës ose reales. Kanti e mendon lirinë e tillë, e cila qëndron nëkundërshti absolute kundrejt ekzistueses ose empirikes. Ajo manifestohet në dy raste. Nërastin e parë theksohet dallimi midis lirisë transcendentale, pra lirisë që qëndron sipërgjithë të dhënës, prandaj thuhet “... liria transcendentale që duhet të imagjinohet si epavarur prej shumë-çkaje që është empirike, pra edhe natyrës në përgjithësi, qoftë nëseajo mendohet si lëndë e ndjesive të brendshme, vetëm në kohë, apo e ndjesive të jashtme,në kohe dhe në hapësirë njëkohësisht”36. Në rastin e dytë, kur theksohet dallimi midiskauzalitetit si domosdoshmëri natyrore dhe kauzalitetit të lirisë: “... domosdoshmëria nëmarrëdhënie kauzave në asnjë mënyrë nuk lejon të bashkohet me të lirën, por qëndron nëpozicione kontradiktore”37.Analiza e pohimeve të mësipërme shpie në kundërthënie të mendimit të Kantit mbi lirinëdhe vullnetin e lirë. Në të vërtetë, në pohimin e parë liria është shkrirë në gjendjenekzistuese të gjithë-pranishmen, pra në gjendjen empirike, ndërsa në pohimin e dytë liriaqëndron në kundërshti absolute kundrejt gjithë asaj që ekziston. Në anën tjetër, në rastin eparë mundësia që liria te jetë plotësisht kundër ekzistueses është reduktuar në të dhënën,ndërsa në rastin e dytë ajo që është e lirë është e vetmja e mundshme. Kjo do të thotë se elira është e lirë vetëm nëse është e pavarur prej ekzistueses, pra e pavarur nga kauzaliteti inatyrës, nga e domosdoshmja. Vetëm në kundërshti me ekzistuesen liria mund tëkonstituohet si liri, gjë që në kuptimin etik konsiderohet si liri morale. Me që liria ikundërvihet gjithçkaje ekzistuese, për ç‘ arsye nuk ekziston në të, atëherë bëhet fjalë përfaktin se vetëm atëherë “duhet të” jetë. Duke pasur parasysh këtë, ajo është postulat iarsyes praktike, të cilën arsyeja nuk mund ta dëshmojë në mënyrë teorike. Ajo, sikundërshti absolute me ekzistuesen, gjendet jashtë fushëveprimit të arsyes teorike. Pra,arsyeja teorike nuk ka mundësi ta arrijë lirinë morale, e cila nuk e gjen mundësinë e vetnë ekzistuesen, sepse përballet me absoluten e kundërt. Vetëm në kundërshti të gjithëekzistueses ajo e sheh mundësinë e saj. Natyrisht, Hegeli e hedh poshtë energjikisht këtëmendim. Duke e refuzuar idenë abstrakte të Kantit mbi lirinë “prej diçkaje”, ai epërcakton lirinë në kuptimin e saj pozitiv, si liri “për diçka”.Kjo që u tha, tregon dallimin e qartë midis mësimit të Hegelit dhe Kantit mbi lirinë. Ështëdëshmuar se Kanti e përcakton lirinë negative, apo lirinë “prej diçkaje’, duke u nisur nga36 Kanti, Kritika praktičkog uma, Botimi i dytë, ”Naprijed”, Zagreb l974, f.l4237 Kanti, i njëjti botim, f. 137
    • 112e dhëna dhe e domosdoshmja. Këtu shihet qartë dobësia e tij. Por, mësimi i tij ka meritatë mëdha. Ai tregon se liria nuk është as nuk mund të jetë vetëm çështje teorike ose earsyes spekulative, por është çështje e arsyes praktike. Në vend të lirisë negative tëKantit, Hegeli e shpjegon çështjen duke u nisur nga liritë pozitive, liri kjo të cilën erealizon shteti si “vullnet substancial”.Teoria e Kantit mbi lirinë e vullnetit ka nxitur diskutime dhe dilema të shumta. Interpretëtdhe kritikët e kanë shtruar një pyetje të rëndësishme: a është sipas Kantit vullneti i lirë ideterminuar apo i padeterminuar? Përgjigja është dhënë në trajtimin e tri parimeverregullative që e ka bërë Kanti: Zotit, pavdekësisë së shpirtit dhe lirisë. Duhet të kihetparasysh se për Kantin, vullneti i lirë është determinim specifik i vullnetit, i cila dallondukshëm nga determinimi kaozal i natyrës. Thënë me qartë, Kanti e dëshiron lirinë earsyes morale dhe jo lirinë si domosdoshmëri të njohur, çfarë e shohin stoikët dheSpinoza, dhe jo liri e papërcaktuar, siç e shohin mendimtarët bashkëkohorë, më saktëSartri.Esenca e mendimit të Kantit mbi lirinë dhe vullnetin e lirë ka të bëjë me arritjen e lirisë,sipas Kodeve morale. Ajo që e bën këtë liri të pamundur është dallimi midis ligjit moraldhe ligjit natyror, të cilët u përkasin sferave dukshëm të ndryshme të jetës. Shopenhauerii vlerëson lartë meritat e Kantit, sepse ai insiston në ekzistencën e përbashkët të lirisë dhedomosdoshmërisë.Kam thënë më sipër se vullneti te Kanti, Fihte dhe përfaqësuesit tjerë të idealizimitgjerman mbi moralen është perceptuar si vullnet. Kanti ka pikëpamje më radikale. Aithotë se “forma ligjore e maksimës është e vetmja që mund të shërbejë si ligj”, përvullnetin38. Në të vërtetë vullneti i lirë e përkufizon dukshëm njeriun si qenie e arsyeshmemorale. Ai përcaktohet sipas Kodit moral. Prandaj vullneti i lirë i Kantit ështëdeterminuar dukshëm ndryshe nga deteterminimi kauzal i natyrës. Te të gjithë idealistëtgjermanë liria është kuptuar si vullnet, bazë e të cilit është konsideruar veprimtariamendore.Teorive të përmendura mbi lirinë duhet t’u kundërvihet ajo teori e cila e vështron lirinë siveprim të domosdoshëm dhe universal dhe vlerën më të lartë të universumit. Vlerësimi itillë mbi këtë çështje esenciale etike pa dyshim i kompenson të gjitha mangësitë emendimeve të shumta, protagonistët e të cilave u përkasin orientimeve të ndryshme. Aiprek në çështjet esenciale jo vetëm mbi lirinë dhe vullnetin, por edhe mbi çështjet tjeraetike dhe filozofike në përgjithësi. Gjithashtu ajo më së miri dëshmon se liria është edhedomosdoshmëri subjektive dhe vlerë objektive. Këtë pikëpamje e kundërshton Kanti mevullnetin e subjektit të imagjinuar abstrakt, por edhe Hegeli me pajtimin e të arsyeshmesdhe ekzistues.Identifikimi i vullnetit të lirë dhe arbitraritetit paraqet momentin esencial të pikëpamjesindeterministe të Sartrit. Shembulli i njeriut të tij, i cili ndjehet i lirë edhe në burg, edëshmon më së miri këtë identifikim, por arbitrariteti është mohim i lirisë. Në qoftë seajo që bëj unë e rrezikon lirinë e tjetrit, kjo nuk është liri, por anarki. Në anën tjetër, çdo38 Kant,Kritika praktičkog uma, botimi i permendur, f.6l
    • 113veprim duhet të nënkuptojë përgjegjësinë e caktuar dhe sanksionet morale ose juridike.Përveç teorisë indeterministike, e cila e pranon vullnetin e lirë absolut e pa kurrfarëkufizimesh, identifikimi i vullnetit dhe arbitaritetit gjendet në teorinë anarkiste të MaksShtirnerit. Kësaj i kundërvihet ashpër teoria që niset nga humanumi dhe dinjiteti njerëzordhe nuk e pranon arbitaritetin e njeriut. Pranimi i arbitaritetit do të thotë mohim i lirisë.Hegeli ka tërhequr vërejtjen se në qoftë se njeriu mendon se është i lirë të bëjë çfarëdoqoftë kur i jepet rasti, në të vërtetë nuk është i lirë. Lirinë time e realizojë, sepse ajo nukbie nga qielli askush nuk ma dhuron, atë e arrij nëpërmjet praktikës krijuese. Problemin evullnetit të lirë Hegeli e ka shpjeguar shumë më qartë në qëndrimin e tij se gjasatabstrakte të dëshirës mbi lirinë, pra vullnetin e lirë, nuk kanë ndonjë përmbajtje oseqëllim vetvetiu. Vullnet i lirë i tillë është dëshira si kundërshti. Kanti dhe Hegeli nukgabojnë kur thonë se vullneti i lirë nuk është vetëm çështje teorike. Por, Hegeli bëngabim kur mendon se teoria e Kantit mbi vullnetin e lirë është teori e arbitraritetit,ndonëse me të drejtë thekson se është paqëndrueshme që vullneti të reduktohet nëarbitraritet. Përkundrazi, ai mendon se është i domosdoshëm të bëhet dallimi midis këtyredy nocioneve. Ajo që e bën specifik gjithë idealizimin gjerman, është përcaktimi ivullnetit si vullnet të arsyeshëm. Për përfaqësuesit e kësaj teorie vullneti është mënyrëspecifike e të menduarit. Sipas Hegelit nuk ka liri pa mendim dhe as mendim pa liri,ndërsa vullneti i lirë është një njësim i frymës teorike dhe praktike. Hegeli i mohon atopikëpamje që i vështrojnë vullnetin e lirë dhe arbitraritetin si mundësi të rastit.Teoria dogmatike kristiane i kushton rëndësi të veçantë problemit të vullnetit të lirë.Pikëpamjet e kësaj teorie i kritikon ashpër përfaqësuesi i teologjisë racionale, Abelardi,duke e ndjekur mendimin stoik sipas të cilit në forcën e njeriut qëndron vullneti, frymadhe mendimi i tij, ndërsa gjithçka tjetër qëndron jashtë tij, prandaj konsiderohet sevullneti ekziston gjithmonë në vetëdije 39.Ekziston një dallim i madh midis teorisë së Hegelit dhe pikëpamjes teologjike mbivullnetin e lirë. Hegeli e vështron vullnetin e lirë nga prizmi i procesualitetit historik,ndërsa mendimi teologjik niset nga dogma, e cila qëndron jashtë procesit dialektik.Prandaj pikëpamjet e Hegelit mbi vullnetin e lirë janë kontradiktore jo vetëm mepikapmjet e Kantit, por edhe me mendimin teologjik, prej të cilit Kanti ka nxjerrëelementet për teorinë e tij etike.Është e palejueshme të mendohet se mendimi bashkëkohor e trajton shumë pakproblemin e lirë dhe vullnetin e lirë. Përkundrazi, mendimtarët bashkëkohorë kanëqëndrim negativ ndaj mendimtarëve tradicionalë për shkak se konsiderojnë që ata nuk ekanë trajtuar në mënyrë shteruese këtë çështje komplekse mbi të cilën janë dhënëpërgjigje kontradiktore. Si brenda mendimit tradicional, ashtu edhe brenda mendimitbashkëkohor formohet dy grupe pikëpamjesh: përfaqësuesit e grupit të parë e mohojnëvullnetin e lirë, ndërsa përfaqësuesit e grupit të dytë e njohin vullnetin e lirë absolut, tëpakufizuar nga asgjë. Grupit të parë i përkasin deterministët, ndërsa grupit të dytëindeterministët. Siç kam theksuar Sartri është një prej mendimtarëve bashkëkohorë që ikushton rëndësi të jashtëzakonshme çështjeve të lirisë dhe vullnetit të lirë. Ai niset ngaliria absolute dhe vullneti i lirë. Sipas tij, liria do të thotë autonomi e zgjedhjes. Kjo e39 Petar Abelard,Povijest i nevolja-Etika-Pisma Abelarda i Helioze,Naprijed,Zagreb l992,f.54
    • 114shpreh esencën dhe karakterin e mësimit të tij, i cili insiston në angazhimin dhepërgjegjësinë e njeriut, sepse njeriu është i gjykuar të jetë i lirë, për botën dhe veten e tij.Mendimi i tij është shembull eklatant që tregon se problemi i lirë dhe vullnetit të lirë nukështë vetëm objekt i qëndrimeve moralistike, por edhe temë fundamentale e mendimitbashkëkohor të ekzistencializimit negativ dhe ekzistencializimit pozitiv. Mirëpo, midiskëtyre dy varianteve të ekzistencializimit, përveç përgjasimeve të caktuara, ekzistojnëedhe dallime të mëdha. Ato kanë të bëjnë me faktin se ekzistencializimi pozitiv kërkonqë të hidhet poshtë besimi absolut në fe. Një konceptim i tillë i lirisë dhe vullnetit të lirë epercepton lirinë si parim kozmik dhe jo si problem të jetës së përditshme të njeriut. Ështëdëshmuar se koncepti romantik nuk mund të jetë i qëndrueshëm për jetën e njeriut sovrandhe më së paku për besimin e tij në sigurinë dhe garantimin e lirisë.Esenca e problemit të përmendur qëndron në faktin se njeriu e krijon lirinë, por mbetetçështje e hapur se si të mos cenohet liria e tjetrit. Për të arritur këtë njeriu duhet të vetë-kufizohet. Kjo tregon qartë se njeriu vullnetin e vet e drejton në drejtim të krijimit tëpremisave për një mënyrë të jetës më humanistike dhe më të dinjitetshme. Në këtëkuptim mund të thuhet se vullneti i lirë i njeriut “në zinxhir” i Sartrit nuk është i lirë,sepse nuk ka premisa të lirisë dhe vullnetit të njeriut tjetër. Në anën tjetër, liria e Sartritnuk është prodhim i praktikës krijuese, por është liri “e imagjinuar”. Ndryshe prej kësajteorie problemi real qëndron në lirinë reale të veprimit të njeriut. Anën vepruese të lirisëdhe vullnetit e kanë theksuar përfaqësuesit të idealizimit gjerman. Natyrisht, sipas tyre,aspekti veprues i lirisë përfundon në mendim.Duhet të kihet parasysh se esenca e lirisë dhe vullnetit nuk mund të arrihet me lirinëabsolute, të kushtëzuar nga asgjë, sikur as me lirinë e cila është e gjykuar dhe e garantuarvetëm me domosdoshmërinë. Mendimet e stoikëve, Spinozës dhe përfaqësuesve tjerë tësistemeve të mëdha metafizike të shekullit 17, si edhe mësimet e Hegelit dhe kritika eKantit mbi vullnetin e lirë, e po ashtu mendimi marksist mbi lirinë nuk mund të pranohenpër arsyen e thjeshtë se esencën e lirisë e kanë reduktuar në njohjen e saj.Qënia e lirisë dhe e vullnetit të lirë gjendet në krijimtarinë autonome të njeriut, nëmanifestimin e vullnetit të tij dhe në aktivitetet e tij, nëpërmes të cilave njeriu mund tëjetë zot i vetvetes, si parakusht për dinjitetin dhe humanitetin e njeriut. Këtë e kanë lënëpas dore mendimtarët e përmendur më sipër, pikëpamjet e të cilëve janë plotësishtkundërthënëse, qoftë kur bëhet fjalë për mendime tradicionale, qoftë për mendimebashkëkohore. Dallimi midis Abanjanit, Sartrit dhe Hartmanit, qëndron në dallimet e tyrenë raport me pikëpamjet bashkëkohore.Problemet e lirisë dhe vullnetit janë çështje praktike të subjektit veprues. Me këtë rastduhet të respektohen këto qëndrime: e para, veprimi i saj nuk guxon të ngulfatëautonominë e njeriut tjetër, por duhet të niset nga afrimi i saj, dhe e dyta vullneti i lirë i tijnuk do të thotë arbitaritet, por afirmim dhe verifikim i dinjitetit dhe humanitetit njerëzor.Vetëm në këtë kuptim mund të flitet mbi kontributin e mendimit etik mbi moralitetin dhevullnetin e lirë të personalitetit, në të cilin vullneti e ka kuptimin e lirisë së vullnetshme tëbashkësisë që e përbëjnë personalitetet dhe individët.
    • 115Nga sa u tha më sipër mund të konstatohet se vullneti i lirë assesi nuk mund të jetë vetëmçështje teorike, por, para së gjithash, çështje praktike, Çdo teori etike që e ka shtruarproblemin si çështje thjeshtë teorike pashmangshëm është ballafaquar me kundërshti tëthella dhe njëanshmëri të patejkalueshme dhe do të huqin përgjigjen esenciale në pyetjense çka është vullneti i lirë. Kanti ka menduar se liria dhe vullneti i lirë nuk janë problemeteorike, por çështje të veprimit. Mirëpo, në teorinë e tij bëhej fjalë për veprimtarinëmendore dhe jo për veprimtarinë praktike reale. Si e tillë, ajo ka rënë në antinomi, pra nëkundërshti të pazgjidhshme. Eticistët me orientim fenomenologjik, Sheleri dhe Hartmani,e orientojnë kritikën e tyre ndaj mësimeve të Kantit për shkak të formalizmit të tij. Sëkëndejmi, sipas Shelerit dhe Hartmanit, burojnë edhe dobësitë tjera të sistemit etik tëKantit. Prandaj, Hartmani thekson vendosmërisht se liria, të cilën e ka vullneti i pastër iKantit nuk është liri, sepse nuk ka tjetër “arsyeje përcaktuese” të ndërdijes personale40.b. Liria“Liria e do lirinë”(Hegeli)Njeriu është qenie e lirisë. Pa të nuk ka njeri dhe, anasjelltas, pa liri nuk njerëzi. Lirinë etyre e, bashkë me të edhe përgjegjësinë, njerëzit e ndjejnë si barrë të rëndë. Liria ështëideali më i lartë etik. Ajo paraqet sekretin e pazgjidhur të njeriut dhe qenies së tij. Përshkak të këtij ideali, gjatë historisë, kanë rënë shumë viktima. Ajo është proklamuar aqshumë herë, por kurrë nuk është realizuar deri në fund. Revolucioni francez ka theksuarse ky ideal është në plan të parë. Ideali i lirisë as sot e kësaj dite nuk është realizuar.Midis këtij ideali dhe realitetit me të cilin ballafaqohet njeriu gjithmonë qëndron njëhumnerë e cila nuk mund të kalohet.Duhet të kemi parasysh se liria është veprimtaria më madhore, por edhe më e rrezikshme.Liria fitohet me shumë mund e sakrifica, por shumë lehtë mund të humbet. Për këtëdëshmojnë shembuj të shumtë nga historia e personaliteteve, popujve dhe shoqërive nëpërgjithësi. Ajo nuk dhurohet, por gjithnjë realizohet me punë të vazhdueshme dhe tëmundimshme. Madje, ajo mund të kihet, por edhe të humbet saora. Të jesh i lirë nuk dotë thotë të mohosh lirinë e tjetrit. Me fjalë të tjera, secili duhet ta kufizojë lirinë e vet nëraport me lirinë e tjetrit. Në të kundërtën, do të krijohej gjendje anarkike dhe liria do tëshndërrohej në arbitraritet. Për pengimin e kësaj, Hegeli thekson domosdoshmërinë ekufizimeve ligjore, të cilat i përcakton shteti41. Midis mendimtarëve që e konceptojnëlirinë në kuptimin etik të saj ekzistojnë dallime të patejkalueshme. Kjo shihet më së mirinë dallimin e pikëpamjeve të Kantit dhe Hegelit. Për Kantin liria paraqet bazën emoralitetit ose forcën e veprimit që është e kushtëzuar nga vetja e saj. Mendimi i tijdallon esencialisht nga mendimet që insistojnë ne karakterin gnoseologjik dhe ontologjiktë lirisë, siç kanë bërë stoikët, Spinoza dhe Hegeli.Liria është vetëzotërim i liruar nga të gjitha pengesat që qëndrojnë para vullnetit vetjak tënjeriut, qoftë kur bëhet fjalë për rezistencë ndaj natyrës apo për rezistencë ndaj epshevepersonale të papërmbajtura, afekteve dhe të gjitha veprimeve irracionale, qoftë kur bëhet40 Hartmann,Ethik,Berlin und Leipzig l935,f.l02-10441 Hegel,Enciklopedija filozofijskih znanosti, botimi i përmendur, f.438
    • 116fjalë për rezistencë ndaj vullneteve dhe sjelljeve të të tjerëve, të cilat bien ndesh mevullnetin dhe sjelljen tonë. Ç’është e vërteta, njeriu mund të modelojë natyrën, mendihmën e mjeteve teknike dhe ta formësojë sado pak në pajtim me vullnetin e tij. Nëkuptimin etik të fjalës shtrohen dy pyetje të rëndësishme: e para, si duhet të veprojë njeriundaj njerëzve të cilët i kundërvihen ose nuk i kundërvihen?, dhe, e dyta, a është e mundurqë njeriu t’ia imponojë tjetrit vullnetin e tij apo ta modelojë sipas vullnetit të tij dhe, nësepo, si dhe në ëçfarë mënyre mund ta bëjë këtë? Këto pyetje janë objekt i shqyrtimeve tëthemeluesve dhe përfaqësuesve të mendimeve të ndryshme etikë dhe kritikëve të tyre. Nëmësimet e tyre hasen, siç është thënë, dy kuptime dalluese të nocionit të lirisë: a) kuptimipozitiv dhe b) kuptimi negativ. Të dy kuptimet gjenden në mësime të ndryshme etike, poredhe në qëndrimet që kundërshtojnë mendimet moralistike. Pikëpamjet e mendimtarëvetë periudhave të ndryshme kohore kanë pikënisje të ndryshme dhe janë diametralisht tëkundërta.Çka do të thotë kuptimi negativ i lirisë? Ky kuptim mund të tregohet nëpërmjet përgjigjesnë pyetjen: cila është fusha që është lënë apo duhet t’i lihet subjektit që të bëjë ose të jetëajo për çka është e aftë të bëjë, por pa ndërhyrjen e njerëzve të tjerë? Përgjigjja në këtëpyetje është e dyfishtë. Në njërën anë, kufizohet fusha e veprimit tim ndërsa në anëntjetër kontestohet ndërhyrja e tjetrit në veprimin tim të lirë. Këtë kuptim të lirisë embrojnë disa përfaqësues të etikës empirike. Ata konsiderojnë se njeriu mund të veprojelirisht vetëm për aq sa i lejon norma ligjore.Kuptimi pozitiv i lirisë qëndron në maksimën e mëposhtme: dëshiroj që jeta ime, veprimiim dhe vendimet e mija të varen prej meje dhe jo prej ndonjë force të jashtme. Nukdëshiroj të jem mjet për zbatimin e vullnetit të huaj. Dëshiroj të jem subjekt dhe jo objekt.Dëshiroj që të më lëvizin objektivat e mija të vetëdijshme. Përmbajtjes së lirisë ikundërvihet ashpër formalizmi etik i Kantit. Sipas tij, jam i lirë sepse jam autonom.Mendimtarët që nocionin e lirisë e vendosin mbi baza racionale pashmangshëmballafaqohen me pyetjen se si mund të brehen njerëzit racional. Sipas tyre njeriu mund tëjetë më i lirë në qoftë se është më i arsimuar dhe ne qoftë se është më intelektual. Në këtëmënyrë njeriu i arsimuar mund të bëhet i aftë t’i kuptojë objektivat e mësuesve të tij.Ndryshe prej tij, njeriu i paarsimuar është i prirur të jetë më irracional ose më heteronom.Njeriu është i lirë në atë masë sa nuk ka kurrfarë ndikimesh në veprimin e tij: Kam aq lirisa të tjerët të mos përzihen në gjërat e mija. Kjo është karakteristikë e rëndësishme e disapërfaqësuesve të mendimit klasik anglez. Por, midis tyre ka edhe dallime. Ato janëevidente duke pasur parasysh pyetjen se sa mund të jetë dhe do të duhej të ishte hapësirae lirisë. Këta mendimtarë etik nisen nga teza se hapësira nuk do të mund të ishte epakufizuar. Në qoftë se liria do të ishte e pakufizuar atëherë do të shkaktohej një gjendjekaotike ne të cilën nuk do të plotësoheshin as nevojat minimale të njeriut. Sipas tyre,objektivat njerëzore dhe veprimet njerëzore nuk do të ishin një pajtim me njëra tjetrën.Por, këta mendimtarë i kanë vlerësuar lartë objektivat e tyre si: drejtësinë, fatin dhebarazinë. Kanë qenë të gatshëm të zvogëlojnë kuptimin e lirisë në favor të këtyre vleravedhe ne favor të vetë lirisë. Prandaj, mendojnë se zona e veprimit të lirë të njeriut duhet tëjetë e kufizuar me ligj. Pikëpamjet e tilla kanë zhvilluar Lloku, Benthami dhe Milli. I pari
    • 117mendon se atje ku nuk ka ligj nuk ka as liri, për shkak se ligji racional është orientim përrealizimin e interesave të vërteta të njeriut dhe të mirës së përgjithshme, ndërkaq sipasBenthamit, ligjet nuk duhet të lirojnë, por duhet të kufizojnë lirinë e veprimit të njeriut.Kanti mendon se vetëm liria e vërtetë shfaqet kur individi lirohet nga liria e tij “e egërdhe e paligjshme” dhe përsëri është në gjendje të varësisë ligjore, sepse kjo varësi ështëvepër e vullnetit ligjor “vetjak”. Karakteristikë e përbashkët e të gjitha këtyrepikëpamjeve është individualizmi i rreptë. Megjithatë midis këtyre pikëpamjeve dhepikëpamjeve të Kantit ekziston një dallim radikal sepse njeriu, sipas Kantit, duhet të silletnë harmoni me ligjin e arsyes. Pararendësit e Kantit theksojnë se shoqëria duhet të jetë endërtuar në harmoni me ligjet racionale, sepse vetëm në këtë mënyrë njeriu mund tërealizojnë objektivat e veta, pra interesat dhe dobitë e tij.Në esencë të teorive mbi rëndësinë e ligjit racional qëndron kjo: ligji i themeluarracionalist ndalon që ne të bëjmë atë që si njerëz të arsyeshëm nuk do të dëshironim tëbënim, prandaj ligji nuk është kufizim i lirive tona. Në qoftë se kjo kihet parasysh atëherështrohet pyetja se si qëndron çështja me ata njerëz të cilave u mungon arsyeja apo mendjae shëndoshë. Eticistët angleze nuk e kan pasur këtë parasysh. Liria si simbol dialektik iqenies njerëzore nënkupton mungesën e çfarëdo presioni apo detyrimi, prandaj duhet tëkuptohet si shenjë primare e ekzistencës së njerëzisë apo humanumit. Një rezonim i tillënënkupton se liria ose mundësia e lirisë nuk mund të përcaktohet nga qëndrimet njohësetë vetë domosdoshmërisë siç kanë menduar stoikët, Spinoza dhe Hegeli. Për Hegelinështë karakteristikë se insiston në njësimin e domosdoshmërisë dhe lirisë, të vullnetitnatyrore dhe vullnetit të lirë. Kjo pikëpamje e bënë Hegelin superior në krahasim memendimtarët që e vështrojnë moralin si morale. Nëpërmjet kritikës së vetëdijes morale aika treguar domosdoshmërinë e transcendimit të themelit dhe objektivit të etikës si etikëapo të vetëdijes morale si të tillë.Është e palejueshme që liria të kuptohet ndryshe veçse si mundësi që njeriu të bëhetsundimtarë i ekzistencës dhe fatit të vet. Liria nënkupton mungesën e pengesave osekufizimeve për ndonjë ngjarje apo veprim, gjegjësisht mungesë e censurës që njeriu tëshprehë lirisht mendimet e tij. Liria është mundësia e njeriut që ta identifikojë veten nëkuptimin nacional, religjioz ose politik. Pra liria është aksion i njeriut për njohjen eqenies vetjake. Ajo është kuptimi më i thellë i qenies njerëzore, i jetës së tij dhe iveprimit të tij. Liria implikon dimensionin përmbajtjesor të ekzistencës, dijes dheveprimit të njeriut. Këto aspekte të saj kanë qenë objekt i trajtimit të mendimtarëve tëdrejtimeve të ndryshme.Duhet të kihet parasysh se liria është një prej çështjeve etike me të komplikuara, mëshumëdimensionale dhe më kontradiktore. Ajo ka shkaktuar dhe vazhdon të shkaktojëdilema të shumta. Në qoftë se lirinë e vështrojmë nga aspekti etik, atëherë ajo duhet tëketë forcë nxitëse e veprimit moral. Ky mendim bie ndesh me mendimin deterministikdhe indeterministik. Natyrisht, liria është çështje primare jo vetëm për mendimetradicionale por edhe për mendimet bashkëkohore. Të dyja këto mendime kanë ardhurderi te qëndrimet diametralisht të kundërta. Ato i qasen në mënyra të ndryshme këtijproblemi, për shkak se nuk e njohin njeriun sa duhet. Mendimin tradicional ekarakterizojnë pikëpamje kontradiktore, por kjo velen edhe për mendimin bashkëkohorë.
    • 118Si mendimi tradicional ashtu edhe mendimi bashkëkohorë kanë shumë njëanshmëri. Njëprej këtyre mendimeve bashkëkohore është edhe ai i ekzistencializmit i cili ështëzhvilluar në tri variante: religjioz, negativ dhe pozitiv. Themeluesit dhe përfaqësuesit ekëtyre teorive nuk e kanë zhvilluar etikën, por e shqyrtojnë lirinë si çështje primare etike.Të tria ngrihen kundër esencës së nocionit liri. Mendimtarët bashkëkohorë nisen ngaqëndrimi se mendimi esencialit nuk kërkon përgjigje në pyetjen lidhur me problemin elirisë. Ekzistenciali është konsideruar e vetmja teori meritore që mund të përcaktojëpamjen e plotë mbi lirinë. Mirëpo, kjo nuk është dëshmuar. Përfaqësuesit e kësaj teorie ekanë transformuar lirinë në instrument të transcendencës, prandaj e kanë identifikuardomosdoshmërinë në këtë aspekt mund të thuhet se nuk ekziston dallimi midispërfaqësuesve të saj: Kirkegorit, Xhasperit, Hajdegerit dhe Sartrit.Çështja e lirisë ka histori shumë të gjatë me qasje të ndryshme lidhur me këtë çështjekruciale etike. Këto qasje karakterizohen për pikëpamje konkrete dhe të përgjithshme.Përcaktimet më të përgjithshme të lirisë janë të pranishme te mendimtarët që nisen ngaqëndrimi se liria ka të bëjë me përmbajtjen e diçkaje. Sipas tyre, ekzistojnë dy lloje tëlirisë: i pari ka të bëjë me situatat ku njeriu e bënë veten të lirë për liri, kurse i dyti lirinë eparaqet si rast kur njeriu mund ta bëjë veten jo të lirë për liri. Shembullin e parqe epërfaqëson Aristoteli me teorinë e tij mbi veprimin e rregullt (euparhinë). Kjo teori lidhetme përmbajtjen e lirisë. Sipas Aristotelit, njeri i lirë është ai njeri i cili jeton për vetvetendhe jo për të tjerët. Shembullin e dytë e përfaqëson teoria e stoikëve mbi qetësinëshpirtërore ose ataraksinë, të cilën e arrin i Urti, sepse ai arrin ta ngrisë atë sipërrrethanave të ndryshueshme përreth tij. Shembulli i tretë është teoria e Spinozës mbivetëpërmbajtjen si virtyt njeriut që arrihet me ngritjen intelektuale. Diskutimi mbi lirinëpërfshin nevojën e kthimit te mendimi etik i traditës. Mendimtarët e kësaj periudhe ekanë kuptuar lirinë si: e para, si të vërtetë dhe si njohuri mbi të vërtetën; e dyta, sidomosdoshmëri e njohur. Perceptimi i lirisë si e vërtetë është karakteristikë e etikësintelektualistike të Sokratit sipas së cilës çdo veprim jo i rregullt moralisht buron ngakuptimi jo i drejtë i lakmisë së topitur. Ai që vepron kështu nuk e di çfarë bënë, prandajvepron në mënyrë jo të lirshme. Sokrati mendon se zgjidhja e problemit të lirisë,gjegjësisht problemit të vullnetit të lirë, varet nga pasqyra që ka njeriut për lirinë. Nëqoftë se njeriu ka pasqyrë të drejtë atëherë vepron “lirisht”, ndërsa në qoftë se ka pasqyrëtë gabuar veprohet “jolirisht”.Duke u distancuar nga teoria intelektualistike e Sokratit, Aristoteli i qaset kuptimitpsikologjik të nocionit të lirisë. Sipas tij, kualifikimi i lirisë vjen në shprehje vetëm te“veprimet vullnetare”, prandaj vullnetit moral i cakton kufizime të ndryshme, të cilat ipërjeton si pasoja të presioneve të jashtme ose të brendshme ose të mosnjohjes së gjërave.Prandaj, problemi etik i lirisë dhe vullnetit të lirë, sipas Aristotelit, bazohet në lirinë ezgjedhjes, e cila i përcakton format dhe qëllimet e veprimeve. Së këndejmi, teoria eAristotelit paraqet teorinë teleologjike mbi lirinë. Me etikën e tij empirike, Aristoteli ethekson tezën se është i lirë vetëm ai veprim që e ka burimin në vetë personalitetin,bashkë me njohjen e rrethanave të caktuara.Një mendim tjetër antik mbi lirinë është ai i stoikëve. Ai është i rëndësishëm për shkak seka ndikim të konsiderueshëm te racionalizmi absolut i Spinozës dhe teoria e Hegelit mbi
    • 119lirinë. Ky mësim e përjashton mundësinë e vullnetit të lirë. Spinoza e përcjell plotësishtdeterminizmin e ashpër të stoikëve.Në qoftë se problemi i lirisë vështrohet nga distanca e sotme, shtrohet një pyetje erëndësishme, ajo se kush e ka shtruar në mënyrë të drejtë dhe e ka zgjidhur problemin elirisë: Sokrati, stoikët, Spinoza, Hegeli, Lloku, iluministët francezë apo Kanti? Nëmësimet e tyre çështja e lirisë së vend të rëndësishëm. Për teoritë bashkëkohore,pikëpamjet e tyre nuk u përgjigjen nevojave të kohës sonë. Në të vërtetë, këtamendimtarë nuk kanë arritur të imagjinojnë pasojat e zhvillimit shkencor e teknik i cili eka zhvilluar arsyen e njeriut dhe nga i cili ka përfituar gjithë shoqëria njerëzore.Njeriu mund të ketë liri vetëm në shoqërinë e lirë. Liria e shoqërisë mund të realizohetvetëm nëpërmjet vetëpërmbajtjes së njeriut. Në këtë mënyrë mund të njihen orientimet ebashkësisë njerëzore. Asgjë nuk na thotë kur thuhet se anëtarët e ndonjë shoqërie erealizojnë, p.sh. vetëm lirinë ekonomike ose vetëm lirinë politike, nacionale ose fetare.Të realizosh vetëm një formë ose një përmbajtje të lirisë do të thotë të realizosh vetëmpjesërisht lirinë ose të zgjedhësh vetëm pjesërisht problemin e lirisë. Po kjo vlen edhe përteorinë etike. Nuk janë të rralla rastet që shumë mendimtarë e kanë zbuluar, por nuk ekanë zgjidhur enigmën e lirisë. Mendimtarët antikë kanë menduar se liria, si ideal etik,duhet të realizohet vetëm në politikë, si institucion moral. Asokohe është theksuar nevojaqë veprimtaria politike të zhvillohet në pajtim me qëllimin primar.Sot, sikur edhe më herët, liria nënkupton rëndësinë që diçka të jetë ndryshe nga ë‘ështëapo, më saktë, liria nënkupton mundësinë e krijimit të realitetit dukshëm ndryshe ngarealiteti ekzistues. E transferuar në zonën e morales, kjo do të thotë krijim i normave osekritereve morale në bazë të të cilave respektohet personaliteti moral.Çështja e lirisë pashmangshëm e shtron edhe çështjen e përgjegjësisë. Për mungesën elirisë njeriu nuk i përgjigjet askujt. Vrasësi nuk i përgjigjet askujt nëse është në burg,kurse njeriu që është i lirë i përgjigjet vetes së tij dhe të tjerëve. Se sa është tema e lirisëtemë e rëndësishme e çdo mendimi teorik, pa marrë parasysh periudhën kohore osedrejtimin e secilit prej tyre, tregon edhe interesimi i përfaqësuesve të drejtimeve tëndryshme të mendimit bashkëkohor. Tema e lirisë është një prej temave kryesore jovetëm të përfaqësuesve të mendimit etik bashkëkohor, por edhe të mendimtarëve të cilëtnuk e kanë mendimin etik sferë primare të interesit të tyre. Të dy palët, ndonëse ngapozicione të ndryshme, konsiderojnë se pikëpamjet e mendimtarëve të antikës mbi lirinëdhe përgjegjësinë nuk kanë dhënë përgjigje të drejta e të plota. Por, pikëpamjet e eticistëtbashkëkohorë apo mendimtarët në përgjithësi kanë dallime diametralisht të ndryshme. Kydallim shprehet shumë mirë midis Hartmanit dhe Sartrit. I pari e zhvillon konceptindeterministik, ndërsa i dyti qëndron prapa konceptit indeterministik të lirisë. Prej këtyredallon teoria mbi përgjegjësinë historike dhe planetare. Nga një pozicion krejt tjetër iqaset problemit të lirisë teoria e etikës racionalistike.Për të gjitha konceptet e përmendura problemi i lirisë përbën një temë të rëndësishme.Midis tyre ekzistojnë dallime lidhur me rrugët dhe mjetet për arritjen e lirisë ose përruajtjen e saj. Dallimet janë kryesisht rezultat i pikënisjeve të protagonistëve të tyre.
    • 120Pikëpamja e Satrit dallon dukshëm nga pikëpamja e përfaqësuesve të etikës sëpërgjegjësisë planetare ose e përfaqësuesve të etikës racionalistike në kohën e bumitshkencor e teknologjik. Sartri, si mbështetës i lirisë absolute, e cila mund të cilësohet siliri e përjetuar, nuk mendon në përgjegjësinë reale, për shkak se “nuk jam përgjegjës përpërgjegjësinë vetjake, sepse nuk jam themel i qenies42.Pikëpamja e tillë është prodhim i ontologjisë fenomenologjike, e cila largohet ngapërmbajtja reale e problemit dhe zgjidhjes adekuate të tij. Natyrisht, pikëpamja e Sartritmbi lirinë si prodhim i dualizmit të tij dallon esencialisht nga dualizmi i Kantit. Te Sartribëhet fjalë për dualizmin midis qenies më vete dhe për vetveten. Dualizmi i tij mbi lirinëshprehet në mënyrën më të plotë në veprën “Ekzistenca dhe hiçi”.Liria, si akt i veprimit dhe sjelljes njerëzore, ka formën dhe përmbajtjen e saj. Historia katreguar se liria mund të ndërrojë formën dhe përmbajtje, varësisht prej rrethanave. Ajo katreguar gjithashtu se përmbajtja e lirisë begatohet vazhdimisht. Pa përmbajtje të reja nukka as forma të reja të lirisë, por, çdo formë e lirisë nënkupton çlirimin prej diçkaje.Historia e mendimit etik jep përgjigje të ndryshme lidhur me formën dhe përmbajtjen elirisë. Po ashtu, ajo jep edhe pikëpamje kontradiktore. Disa mendimtarë e kanë menduarlirinë në kuptimin dhe rëndësinë absolute të saj, kurse disa të tjerë kanë menduar se liria,sikur edhe gjithçka tjetër, i nënshtrohet determinizmit të natyrës. As mendimi i parë dheas mendimi i dytë mund të kalojnë pa vërejtje e kritika. Në të vërtetë, nuk ka liri absolutenë kuptimin që e ka perceptuar Sartri. E dyta, mendimi deterministik bën gabime nëkuptimin se ligjshmërinë e njeriut dhe specifikën e tij e redukton në ligjshmëri dhe tipartë natyrës. Pikëpamjet mbi lirinë absolute e vështrojnë lirinë pavarësisht prej rrethanavesociale, politike, ekonomike e të tjera, në të cilat jeton e vepron njeriut. Thënë ndryshe,Sartri e lanson konceptin e lirisë abstrakte e të papërcaktuar. Ndryshe prej tij, pikëpamja eHartmanit e redukton esencën e lirisë në njohjen e botës reale, e cila nuk mund të njihetkurrë, sepse prapa asaj që është e njohur qëndron gjithmonë diçka e panjohur.Liria duhet të kuptohet si proces i realizimit të atyre mundësive që e bëjnë njeriutsundimtar (zot) të vetvetes, të ekzistencës dhe të veprimit të tij. Vetëm me këtë kushtnjeriu mund të veprojë si njeri, të jetë i përgjegjshëm para vetes dhe para të tjerëve. Kjoështë tema kruciale e disa mendimtarëve etikë. Megjithatë, prej tyre veçohet Kanti, i cilimendon se natyra nuk ia ofron njeriut të përkryerën. Njeriu e zhvillon lirinë dhe jonatyrën. Në lirinë dhe nëpërmjet lirisë njeriu e realizon qenien e tij njerëzore. Liria ështëqenia më sublime e gjinisë njerëzore. Ajo realizohet nëpërmjet ndryshimeve tëvazhdueshme. Kuptimi i saj qëndron në krijimin e vazhdueshëm të parakushteve për jetëhumane. Këtu qëndron esenca e saj reale. Kjo është ajo që nuk u ka shkuar ndërmendpërfaqësuesve të pikëpamjeve deterministike dhe indeterministike.Pa marrë parasysh pikëpamjet kontradiktore, të cilat kanë dalë nga pikënisjet dhe qasjet endryshme mbi lirinë, duhet të kihet parasysh se liria, ashtu siç manifestohet dhe siëmanifestohet qenia e saj, nuk është vetëm problem teorik, por edhe problem etik. Ajobëhet çështje fondamentale e të gjitha teorive etike, por secila prej tyre e percepton dhe eshpjegon në mënyrë specifike. Është gabim të mendohet se çështja e lirisë shfaqet vetëm42 Sartri, Ekzistenca dhe hiçi, II, botimi i përmendut, f.544
    • 121te Kanti, mësimi i të cilit dallon dukshëm nga mësimet e pararendësve të tij. Ai e kakuptuar lirinë si liri të pastër morale, kështu që e ka kundërshtuar ashpër teorinëintelektualistike të Sokratit, e cila, siç kam theksuar, i ka rrafshuar dijen, lirinë dhemoralitetin. Sipas tij njeriu është moral në qoftë se ka më shumë dije, që do të thotë edhese në qoftë se është i lirë. Teorinë e tij e hedhin poshtë p.sh. Aristoteli dhe Kanti. Ky ifundit nuk është pajtuar as me racionalizmin absolut të Spinozës. Për këtë arsye, teoritëofrojnë përgjigje të ndryshme në pyetjen se ku qëndron esenca e lirisë. Themeluesit dhepërfaqësuesit e tyre akuzohen reciprokisht dhe i hedhin poshtë mendimet e pararendësvetë tyre.Për mendimin etik liria është alfa dhe omega e veprimit moral të njeriut. Për këtë e kanëtërhequr vërejtjen sidomos eticistët gjermanë. Ata kanë menduar në lirinë normale. Ata ekanë kundërshtuar determinizmin universal, i cili ka dominuar në sistemet e shekujve 17e 18. P.sh. Fihte e ka cilësuar këtë determinizëm si njëfarë robërimi të njeriut. Ai e kapërqafuar me kënaqësi teorinë e Kantit mbi antinominë si çlirim i njeriut nga ky robërim.Sartri i qaset krejt ndryshe problemi të lirisë. Derisa për Kantin dhe Fihten liria ështëesenca dhe përmbajtja e qenies së arsyeshme dhe moralitetit të tij, për Sartrin liria ështëpa esencë, prandaj ajo është bazë e të gjitha esencave dhe, si e tillë, nuk i nënshtrohetkurrfarë domosdoshmërie logjike43, prandaj ajo duhet të kuptohet si strukturë ebrendshme e vetëdijes. Në të vërtetë, njeriut e zbulon përmbajtjen e brendshme tëvetëdijes, duke e përshtatur botën me mundësitë e tij personale. Përkundër përpjekjeve qëta kundërshtojë mendimin idealistik mbi problemin e lirisë, mendimi i Sartrit mbetet në tënjëjtin nivel të mendimit që e konteston, në nivel të mendimit të idealizmit gjerman.Idealizmi gjerman e sheh lirinë në esencën e qenies njerëzore, ndërsa Sartri, duke u nisurnga liria, e zbulon në të kushtin fondamental të ekzistencës së njeriut.Kjo tregon se zhvillimi historik i mendimit etik, ka nxjerrë në pah qasje krejtësishtkundërshtuese lidhur me përmbajtjen e lirisë dhe me esencën e saj. Kjo duket jo vetëm temendimtarët e periudhave të ndryshme, por edhe te mendimtarët e të njëjtës periudhë.Dallimet janë aq të mëdha sa e përjashtojnë çfarëdo mundësie të dialogut midis disadrejtimeve dhe teorive. Dallimet të më mëdha ekzistojnë midis mësimeve të Spinozës dheSartrit, midis Sartrit e Hajdegerit dhe Abanjonit, etj., si edhe midis Kirkigorit dheAbanjanit.Liria nuk është proces statik, por është proces shumë dinamik dhe dialektik, i cilizhvillohet dhe perfeksionohet vazhdimisht. Kështu liria paraqet bazën për vlerësimin earsyeshmërisë së kritikës së Kantit ndaj intelektualizmit rigoristik. Kritika e Kantit nukpajtohet me dualizmin e papajtueshëm midis nevojës dhe të qenit, midis lirisë dhedomosdoshmërisë. Me mendimin e tij mbi lirinë dhe zhvillimin e perfeksionimin epërhershëm të saj, Niçe ka bërë një ndarje të mendimeve të vjetra prej mendimevebashkëkohore. Shembull për këtë mund të shërbejnë dallimet midis teorive të Sokratitdhe Spinozës, Kantit dhe Hartmanit. Për dallim nga Sokrati i cili e vështron lirinë si kulmtë dijes, stoikët dhe Spinoza e perceptojnë lirinë si domosdoshmëri të njohur. Këta tëdytët insistojnë në bashkimin në përshkimin e lirisë dhe domosdoshmërisë. Ky përshkim43 Sartri: Ekzistenca dhe hiçi, botimi i përmendur, f.436-437
    • 122arrihet me ndihmën e arsyes e cila qëndron midis lirisë së njeriut dhe domosdoshmërisëuniversale. Spinoza ia përcakton atij rolin e arbitrit të pagabueshëm. Nënshtrimi ndajdomosdoshmërisë për njohjen e natyrës vlen për gjithçka dhe për secilin. Posedoj liri nëseposedoj dije mbi natyrën dhe ligjet e saj, ka thënë Spinoza. Përshkimi i dy ekstremeve tëkundërta lirisë dhe domosdoshmërisë, gjegjësisht harmonizimi i tyre realizohet nëpërmjetarsyes dhe falë arsyes. Esenca e teoremës mbi lirinë dhe njohjen e domosdoshmërisëpërmblidhet në këtë qëndrim: ”Naturam nihil frustra agere, hoc est, quod in usumhominum non sit”(“Natyra nuk bën asgjë kot, kjo është asgjë që njerëzve nuk u është edobishme”)Kanti e ka kundërshtuar ashpër determinizmin universal. Në veprën e tij “Kritika e arsyessë shëndoshë” ai thekson se arsye diskurseve i ka dy objekte: natyrën dhe lirinë. Natyra ikundërvihet lirisë, pasi ajo është e definuar si fenomen kohor e hapësinor, ndërsa liriaështë definuar si fenomen jo-natyror ose jo-kohor e jo-hapësinor, gjegjësisht si fenomenpër vetveten. Shopenhauri e ka shpallur këtë pikëpamje si më të bukurën dhe më tëthellën që është krijuar ndonjëherë në historinë e mendimit njerëzor. Ky kritik i mendimitetik të Kantit dhe kundërshtarë i rreptë i normativitetit në etikë e pranon dallimin që e bënKanti midis botës fenomenologjike dhe botës inteligibile. Karakteristikë kryesore eteorisë së Kantit mbi lirinë është kundërshtimi i metafizikës tradicionale. Mirëpo ai e kaabsolutizuar lirinë, arsyen ose vetëdijen e pastër, duke pasur parasysh qëndrimin moralndaj botës. Hegeli thotë se kjo teori mbetet në nivel të detyrës së pastër morale dhe eparealizuar. Këtu qëndron gabimi i Kantit. Sipas Hegelit, mundësia e tejkalimit tëkundërshtive të lirisë morale dhe domosdoshmërisë natyrore është i mundur vetëm mendërmjetësimin e lirisë dhe domosdoshmërisë, arsyes dhe emocioneve, vetëdijes sëthjeshtë dhe vetëdijes individuale.Kuptimi i lirisë si diçka që i takon njeriut, si diçka që nuk arrihet, por fitohet, ose, siçthotë Hegeli, si mundësi e zhvillimeve historike apo si proces i ndërmjetësimit të veprimitdhe përpjekjeve mendore, mendimit dhe dijes, do të thotë të kuptohet esenca e njeriut dheforma e ndërhyrjes midis njeriut dhe qenies së tij. Kjo paraqet bazën e pikëpamjes sëHegelit mbi procesualitetin e lirisë, të cilin nuk mund ta kontestojë asnjë mendim. Ajo kavlerë për shkak se e thekson përmbushjen e lirisë së njeriut, gjegjësisht shpirtin e tij.Hegeli thekson se lirinë e dëshiron individi i lirë. Ai mendon se lirinë e dëshiron edheshoqëria si tërësi, sepse shoqëria e lirë është parakusht për individin e lirë dhe anasjelltas.Shteti, nëpërmjet mekanizmave të tij institucional, e siguron lirinë e individëve dheshoqërisë në tërësi, të cilën e arrin me ndihmën e ligjeve dhe normave juridike.Duke u nisur nga qëndrimi se liria është procesualitet i domosdoshëm dialektik, Hegelikonsideron se ajo ka të bëjë me veprimin. Këtu teoria e tij dallon esencialisht nga teoria eKantit. Ndryshe prej Kantit e Fihtes, Hegeli mendon se liria arrihet dhe fitohet meveprim. Liria e cila nuk do ta kishte në vetvete mendimin mbi domosdoshmërinë do tëishte liri e imagjinuar dhe abstrakte. E vërteta e domosdoshmërisë është liria, ndërsakalimi nga domosdoshmëria drejt lirisë është shumë i mundimshëm44. Robi nuk ka liri jovetëm për shkak se është i robtuar, por për shkak se nuk ka njohuri mbi lirinë.44 Rasim Muminović: Ljudskost i povjesnost,”Svjetlost”,Sarajevo l978, f.358
    • 123Hegeli është i pari mendimtarë që e interpreton lirinë në kuptimin e kundërshtimit tëvullnetit të huaj dhe veprimit të paligjshëm të njeriut në raport me të tjerët. Liria e tillërealizohet nëpërmjet normave juridike. Vetëm në domosdoshmëri njeriu e gjen lirinë tij,ashtu sikur edhe domosdoshmëri mbështet në lirinë e saj. Ajo është rezultat i veprimit tënjeriut. Pra, liria është veprim mendor i subjektit. Këtë tezë e hedhë poshtë Sartri, sipas tëcilit liria nuk është rezultat, por është kusht primar i veprimit.Sikur edhe mendimi tradicional, mendimi bashkoëkohor ka dhënë pikëpamje të ndryshmembi kuptimin dhe rëndësinë e lirisë, të cilat dallojnë dukshëm nga ato të sistemitmetafizik të shekullit 17 dhe të përfaqësuesve të idealizmit gjerman. Mjafton tëpërmenden dallimet midis Dekartit, Spinozë, Kantit dhe Fihtes, dhe sidomos midis Kantite Fihtes dhe Hegelit dhe të të gjithë këtyre bashkë dhe Sartrit. Sipas racionalistëve tëshekullit 17 veprimet e lira janë ato veprime që njeriu i paramendon. Ndërkaq, sipasSartrit, liria ekziston në kontekstin e mendimit të tij se ekzistenca i paraprin esencës.Sipas Sartrit, liria nuk është asgjë tjetër veçse ekzistenca e dëshirës sonë ose ndjenjavetona, por vetëm me kusht që kjo ekzistencë të jetë ndryshim i fakticitetit45. Por, nëesencën e teorisë së tij qëndron pikëpamja e se liria është aktivitet spontan, prandaj mundtë thuhet se kjo teori bazohet në identifikimin e lirisë si spontanitet. Sartri, në teorinë e tij,fut nocionet “qenie në vete” dhe “qenie për veten”, me qëllim që të eliminojë terminëtsubjekt dhe objekt, të cilat i kishte futur dhe i kishte përdorur teoria metafizike.Sartri e identifikon lirinë si realitet dhe si mundësi. Sipas tij, liria dhe qenia e saj (qeniepër veten) nuk mund të deduktohen nga faktet. çka do të thotë liria për një qenie të tillëshihet në fjalët e Sartrit: “Të thuash se qenia për vete do të jetë ajo që është, të thuash seajo është çka nuk është meqë nuk është ajo që është, të thuash se në të ekzistenca eparaprin esencës ose e kundërta..., do të thotë një gjë, të jesh i vetëdijshëm se njeriu ilirë”46. Këtu qëndron esenca e dallimit të teorisë ekzistencialiste të Sartrit nga çdo teoritjetër ekzistencialiste. Ato e huqin problemin e vërtetë të lirisë, por njëanshmëria e teorisësë Sartrit manifestohet me mosrespektimin e rrethanave reale, të cilat janë pengesë përarritjen e lirisë. Kjo është pasojë e pikëpamjes voluntaristike të Sartrit. Thënë ndryshe,teoria e Sartrit nuk i ka pasur parasysh mundësitë reale të lirisë, prandaj ajo kritikohet ngashumë mendimtarë bashkëkohorë.Siç është theksuar, teoria e Sartrit angazhohet për liria absolute të njeriut. Ajo ekundërshton mendimin mbi arsyen e shëndoshë, me konstatimin se shprehja të jesh i lirënuk do të thotë “të fitosh atë që është dashur”, por më me qejf ”jam përcaktuar për atë qëdëshiroj (në kuptimin e gjerë: të zgjedh)”. Kjo do të thotë se suksesi nuk është fare irëndësishëm për lirinë. Natyrisht koncepti mbi lirinë absolute insiston në përgjegjësinëabsolute. Ky koncept thekson se njeriu është i gjykuar të jetë jashtë esencës së vet, jashtëmotiveve të veta dhe nxitjeve të aktit të vet. Mendimi mbi gjykimin e njeriut që të jetë ilirë thekson se liria varet nga vullneti i njeriut. Kjo tregon se teoria e Sartrit mbi vullnetin45 Sartri: Ekzistenca dhe hiçi,II, botimi i përmendur, f.44246 Sartri: Ekzistenca dhe hiçi,II, botimi i përmendur, f.448
    • 124e pranon lirinë absolute dhe vullnetin absolut. Teoria e Sartrit insiston se njeriu nuk mundtë jetë herë i lirë e herë rob. Se a mund të jetë njeriu rob apo i lirë varet nga zgjedhja e tij.Ekziston një dallim i madh midis teorisë ekzistencialiste negative dhe asaj pozitive mbilirinë dhe teorisë, përfaqësuesit e së cilës insistojnë në përgjegjësinë historike dheplanetare. Esenca e pikëpamjes së tij qëndron në faktin se ajo thekson se liria e njeriutparaqet edhe përgjegjësinë e tij për gjeneratat e reja, qoftë njeriu shkencëtar, teknik apopolitikan. Prandaj, këto teori i hedhin poshtë teoritë tradicionale, teoritë e Spinozës oseHegelit ose teorinë e Sartrit.Nga sa u tha më sipër mund të konstatohet se për lirinë dhe vullnetin e lirë japin përgjigjetë ndryshme dhe kontradiktore teoritë ose orientimet e ndryshme. Kjo varet nga pikënisjete themeluesve dhe përfaqësuesve të teorive të ndryshme.4. Gjykimi moral, e mira morale dhe e mira e përgjithshme dhe e keqja moralea. Gjykimi moralGjykimi moral bën pjesë në korpusin e çështjeve me rëndësi jetike. Asnjë problem mbimoralin nuk mund të mendohet e le më trajtohet pa gjykimin moral. Ky nocion është njëprej nocioneve të të gjithave teorive, drejtimeve ose sistemeve etike. Ai ka vlerë tëjashtëzakonshme për diferencimin e të mirave morale nga të këqijat morale. Me qëekziston dallim i madh midis aktit të pavetëdijshëm dhe të keqes morale, është edomosdoshme të bëhet dallimi midis të mirës morale dhe të mirës në përgjithësi. Pra, emira e përgjithshme nuk do të thotë se është edhe e mirë morale. Njeriu mund të ketëndonjë të mirë, por mund t’i mungojë e mira morale. Kjo e dyta ka të bëjë mepersonalitetin e zhvilluar moral.Na historinë e mendimit etik ekzisotojnë mjaft mësime, teori ose sisteme që eidentifikojnë të mirën morale me të mirën në përgjithësi. Kanti e kundërshton ashpër këtëidentifikim. Sipas tij, e mira në përgjithësi nuk ka të bëjë me dobinë, fatin ose interesin,prandaj e ka statusin aposterior. Ndërkaq e mira morale e ka statusin apriori, sepse buronnga kodi moral, pra nga imperativi kategorik si parim suprem i moralitetit. Kështu për tëbërë dallimin midis të mirës morale dhe të keqes morale është i nevojshëm gjykimimoral. Ai nuk mund të paramendohet pa rregulla ose kritere të caktuara, gjegjësisht paparime morale, të cilat paraqesin bazën e gjykimit tonë moral. çdo eticist niset nga ndonjërregull, në bazë të së cilës e bën gjykimin moral mbi ndonjë çështje. Kjo ka qenë çështjee rëndësishme e mësimeve të ndryshme, me përjashtim të mësimit skeptik, prandajgjykimi moral paraqet alfën dhe omegën e teorive, drejtimeve ose sistemeve etike.Ekzistojnë mendime kundërshtuese mbi atë se çka është vendimtare për gjykimin moralose për vlerësimin e sjelljes dhe veprimit të njeriut. Si edhe për atë se cili parim e kastatusin e parimit suprem në bazë të të cilit bëhet gjykimi moral. Këtu shtrohet një pyetjeesenciale: e para, a bazohet gjykimi moral në parimet morale apo e kundërta, a është edomosdoshme që parimet morale të mbështeten në gjykimin moral. Të gjithëmendimtarët etik, përveç Shopenhauerit, arrijnë te qëndrimi i përbashkët se gjykimi
    • 125moral duhet të bazohet në parimet morale. Shopenhaueri nuk pajtohet me të gjithamendimet etike që përcaktojnë parime morale për vlerësimin e ndonjë veprimi.Pikëpamja e tij është opozitare ndaj gjithë traditës etike. Me që niset nga mëshira dhedrejtësia, të cilat i konsideron si tipare të lindura të njeriut. Ndërkaq Kanti e vështronndryshe prej eticistëve anglezë dhe përfaqësuesve tjerë të etikës përmbajtjesore çështjen egjykimit moral. Sociologët e kundërshtojnë teorinë etike mbi gjykimin moral. Ata pa tëdrejtë reagojnë ndaj teorisë së Kantit mbi atë se maksima e veprimit tonë gjithmonë mundtë jetë edhe rregull për ligjin universal. Sociologu frances Levi-Bril mendon se gjykimimoral është më i sigurt sesa parimet morale. Sipas tij, gjykimi moral dëshmon mungesëne parimeve adekuate. Ai e konsideron të tepërt mbështetjen në parimet morale. Kjo teorika shkaktuar reagime të ashpra të mendimtarëve që bazohen në parimet morale. Në vendtë parimeve morale Levi-Bril insiston në gjyqet morale që bëhen në bazë të fakteveekzistuese.Historia e mendimit etik njeh qasje dhe pikëpamje të ndryshme kontradiktore mbigjykimin moral. Kësaj çështjeje i është qasur në mënyra shumë të ndryshme, prandajedhe janë shprehur pikëpamje shumë të ndryshme. Pothuaj, ekzistojnë po aq qasje dhepërgjigje sa ekzistojnë edhe mendime, teori dhe drejtime etike. Dallimet midis tyre janëaq të mëdha sa që nuk ekziston asnjë mundësi për dialog midis tyre. Këtu mjafton tëpërmendet dallimi i pakapërcyeshëm midis teorive para Kantit dhe teorisë etike të Kantit.Prej teorive të traditës veçohet skepticizmi helen dhe romak, sipas të cilit parimet e funditmorale nuk mund të jenë as të vërteta dhe as të rrejshme dhe nuk mund t’i arsyetojë asnjëarsye. Ato mund të jenë të përshtatshme për dëshmimin apo për arsyetimin e veprimevemorale. Ndryshme mendon Platoni, i cili shpreh qëndrimin se një formë e gjykimit tërrejshëm lind me ngatërrimin e dy objekteve të ndryshme: një objekti ekzistues dhe qëështë fryt i vrojtimeve me shqisa dhe i një tjetri që është pasqyrim i mbamendjes. Platonipërpiqet të shpjegojë se si mund të shfaqen gjykimet të rrejshme dhe vjen në përfundimse problemi i gjykimit të gabuar nuk mund të shqyrtohet në mënyrë të rregullt, gjithnjëderisa nuk përcaktohet natyra e dijes. Këtë problem Platoni e shpjegon në mënyrë më tëdetajuar në shkrimin “Sofisti”. Platoni konsideron se vetëm filozofët mund të bëjnëgjykim të drejtë moral. Në shkrimin e tij “Protagora”, ai e pranon mësimin e Protagorësmbi relativitetin e vrojtimeve që bazë të shqisave, por e hedh plotësisht poshtërelativizmin e përgjithshëm. Për dallim prej këtij, skepticistët dyshojnë në gjithçka qëekziston, prandaj përmbahen nga çfarëdolloj gjykimi, pra edhe nga gjykimi moral.Disa teori etike para Kantit e vështrojnë gjykimin moral nga aspekti i dijes. Kjo vlensidomos për Sokratin dhe nxënësin e kritikun e tij Platonit. Sipas Sokrattit gjykimi moralmund të jetë i vërtetë vetëm me kusht që të ketë dije, ndërsa vërtetësia e gjyqit nënkuptondijen mbi atë që gjykohet. Intelektualizmit të Sokratit i kundërvihet ashpër Aristoteli,sipas të cilit çdo njeri nuk mund të jetë filozof, por mund të veprojë dhe gjykojëmoralisht.Mangësia kryesore e disa teorive etika mbi gjykimin moral qëndron në faktin sepërfaqësuesit e tyre harrojnë se me gjykimin moral i heqin të gjitha dilemat rreth dallimitmidis të mirës morale dhe të keqes morale. Nëpërmjet gjykimit moral vlerësojmë se aështë diçka e drejtë apo e padrejtë, e vërtetë apo e rreme, e vlefshme apo e pavlefshme,
    • 126morale ose imorale, e bukur apo e shëmtuar. Të gjitha këto janë pyetje që i shtrojnëmendimet e ndryshme etike. Për disa drejtime të mendimit të ri, sidomos përpragmatizmin, esenca e vërtetësisë së gjykimit moral qëndron në “dobinë” e tij.Nëpërmjet gjykimit moral e shprehim qëndrimin tonë mbi atë se çka është “e dobishme”dhe çka është “e dëmshme”. Një vështrim i tillë i njëanshëm i përmbajtjes së gjykimitmoral del jashtë kornizave të moralitetit të Platoni, Aristotelit ose Kantit. Por, ajo qëduhet të kihet në mendje është pamundësia e definimit preciz të gjykimit moral. Nuk kaeticist që do të ofronte një definicion të saktë mbi këtë nocion. Prandaj ekzistojnë dallimeekstreme midis eticistëve dhe shkencëtarëve (p.sh. sociologëve dhe psikologëve). Përeticistët është e pamundur që ta mbështesin dhe vërtetojnë teorikisht gjykimin moral, gjëqë nuk vlen për përfaqësuesit e shkencave shoqërore.Gjykimi moral është një prej komponentëve subjektiv të moralitetit. Ai nuk mund tëimagjinohet pa relacionin subjekt – objekt. Për të bërë një gjykim moral duhet tëekzistojë subjekti i cili e bën gjykimin dhe objekti me të cilin ka të bëjë gjykimi.Nëpërmjet gjykimit moral ne shprehim qëndrimin se është e pranueshme apo epapranueshme ndonjë sjellje apo ndonjë veprim.Nëpërmjet gjykimit moral ne nuk e gjykojmë vetëm vjedhjen ose cenimin e personalitetitapo dinjitetit të njeriut, por sugjerojmë se vjedhja ose lëndimi i personalitetit a dinjitetit tënjeriut është shkelje e normave ligjore dhe morale. Kjo dëshmon se nëpërmjet gjykimitmoral nuk shprehen vetëm emocione, siç insistojnë përfaqësuesit e etikës emocionale.Me që gjykimi moral nuk e nënkupton vetëm subjektin (Sheleri e konsideron subjektin egjykimit moral si personalitet, ose si kryes të veprimit), por edhe objektin me të cilin katë bëjë gjykimi moral, prandaj shtrohet një pyetje e rëndësishme: si mund të ruhetvaliditeti i gjykimit moral? çdo formë e gjykimit bazohet në këtë relacion, prandaj edheproblemi i gjykimit mbetet jo preciz, nëse nuk imagjinohet.Përmbajtja e gjykimit moral nuk shprehet vetëm me sugjerimin e ndonjë qëndrimi, poredhe me pasqyrimin se ndonjë veprim i përgjigjet apo jo kritereve në bazë të të cilavelejohet apo ndalohet ndonjë veprim. Nëpërmjet gjykimit se një njeri apo një popull kakryer ndonjë krim (p.sh. pastrim etnik, gjenocid) shprehet qëndrimi gjykues ndaj këtijakti, i cili është i orientuar kundër njeriut, pa marrë parasysh përkatësinë e tij nacionale,fetare po tjetër. Me gjykimin moral tregohet se pastrimi etnik dhe gjenocidi paraqesinshkeljen e normave ndërkombëtare dhe të të drejtave njerëzore, siç është e drejta përekzistencë. Natyrisht, gjenocidi dhe pastrimi etnik, si fenomen neonacist i fundit tëshekullit 20, i nënshtrohet jo vetëm gjykimit moral, por edhe gjykimit ndërkombëtar,juridik e politik dhe të gjitha sanksioneve tjera.Etika emocionale, e cila absolutizon rolin e emocioneve nuk e shteron qenien e vërtetë tëgjykimit moral. Duke hiperbolizuar vetëm një dimension të moralitetit, ajo bëhet enjëanshme dhe e papranueshme. Si e tillë bëhet objekti kritikës së përfaqësuesve të etikëssë përgjegjësisë historike dhe planetare. Roli i emocioneve në gjykimin moral shprehetsidomos te Sheleri dhe Hartmani.
    • 127Emocionet, përveç përgjegjësisë morale dhe vetëdijes morale, paraqesin komponentë tërëndësishme të gjykimit moral. Por, ato nuk mund të kenë rol absolut. Përveç Ajerit dheStivensonit, kontribut të rëndësishëm mbi rolin e emocioneve në gjykimin moral kanëdhënë edhe Shaftzberi, Haçsoni dhe Hjumi. Ata i kundërshton Kanti, i cili nuk u jepkurrfarë rëndësie emocioneve. Herbarti mendon se për etikën nuk është primareurdhërimi i arsyes praktike e ligjdhënëse, por edhe gjykimi i lejimit ose moslejimit tëvullnetit të lirë. Së këndejmi del detyra për gjykimin e vullnetit, i cili është plotësisht ipavarur nga realiteti. Në bazë të kësaj gjykojmë mbi atë se çka është e mirë dhe çka ështëe keqe. Kësaj çështjeje i ka kushtuar më së shumti rëndësi Hjumi, i cili i ka dhënë rëndësimotiveve të gjykimit moral, të cilat shpallen si objekt i vlerësimit moral.Gjykimi moral vjen në shprehje sidomos në rrethanat e sotme sociale, ekonomike,politike, etj. të cilat kanë shkaktuar krizën e moralit dhe të vlerave morale. Kjo krizë kamarrë karakter universal, prandaj gjykimi moral është sfidë e jashtëzakonshme përmendimin etik bashkëkohor. Kjo, pa dyshim tregon se sa i rëndësishëm është gjykimimoral mbi të gjitha çështjet etike, para së gjithash mbi të drejtën dhe të padrejtën, tëmirën morale dhe të keqen morale, të vërtetën dhe të rrejshmen, vetëdijen morale dhepërgjegjësinë morale. Pikëpamjet e teorive etike bashkëkohore dëshmojnë se mendimietik tradicional nuk mund të jap përgjigje në pyetje që kanë të bëjnë me njeriun dheshoqërinë njerëzore sot.Siç është thënë, gjykimi moral është një prej çështjeve primare për mësimet, teoritë,drejtimet dhe sistemet e ndryshme etike. Ajo i ka preokupuar përfaqësuesit e etikëspërmbajtjesore ose etikës teleologjike, por ka zënë vend qendror edhe te përfaqësuesit etë ashtuquajturave etikë emocionale dhe etikë e përgjegjësisë historike e planetare,sikundër edhe përfaqësuesit e eko-etikës.Në qoftë se përcillet zhvillimi i mendimeve të ndryshme etikë vihet në përfundim se nukekziston një pikëpamje unike mbi përmbajtjen e gjykimit moral. Në të vërtetë,mendimtarët etikë nuk pajtohen lidhur me qasjen ndaj kuptimit dhe shpjegimit të kësajçështjeje të rëndësishme etike. Pikëpamjet e tyre janë aq kundërshtuese sa e përjashtojnënjëra-tjetrën. Secili prej tyre e konsideron të drejtë e meritore vetëm qasjen e vet.Shembulli më i mirë për këtë është dallimi midis përfaqësuesve të etikës së orientuarfenomenologjike, Sheleri dhe Hartmani. Ata e hedhin poshtë etikën përmbajtjesore tëKantit dhe theksojnë rëndësinë e ndjenjave në gjykimin moral. Sipas tyre, gjykimi moralpërcaktohet me ndjenja ose emocione. Derisa Kanti konsideronte se kodi moral ështëobjektivisht i domosdoshëm dhe apriori, Hartmani mendon se gjykimi moral ështëobjektiv. Të dyja këto pikëpamje karakterizohen për njëfarë apriorizmi dhe subjektivizmi.E para niset nga arsyeja apriori, vetëdija e pastër morale dhe objektiviteti edomosdoshmëria e kodit moral, ndërsa e dyta niset nga vlerësimi se gjykimi moral ështëobjektiv.Në pyetjen se cili është statusi i gjykimit moral, mendimi etik jep përgjigjekundërthënëse. Në mendimi e Platonit gjykimi moral e ka statusin e racionales –objektives. Te Kanti gjykimi moral e ka statusin e racionales-subjektives, ku arsyeja ështëapriori, ndërsa të Sheleri është apriori emocional. Emërues i përbashkët i këtyre
    • 128pikëpamjeve është fakti se gjykimi moral nuk bëhet në bazë të fakteve të caktuaraempirike. Ç’është e vërteta, ekzistojnë edhe mendime të tjera etikë (hedonizmi,utilitarizmi, egoizmi, pesimizmi, nihilizmi, etj.), të cilat kanë qasje dhe kritere krejt tëtjera për gjykimin ose vlerësimin moral. Të tilla janë pikëpamjet e meta-eticistëve dhemeta-aksiologëve, në radhë të parë Ajerit dhe Stivensonit. Ata i qasen problemit tëgjykimit moral nga subjektivizmi i pastër, duke i dhënë vend primar emocioneve. Ata ereduktojnë gjykimit moral në funksionin ekspresiv (shprehës) të emocioneve kundrejtdisa veprimeve dhe fakteve. Kjo vlen sidomos për Ajerin, i cili thotë se gjykimi moraldhe gjykimi vlerësues kanë “kuptim të pastër emocional”. Natyrisht, teoritë e tilla nukmund t’i rezistojnë kritikës, sepse gjykimi moral dhe gjykimi vlerësues nuk mund të jenëvetëm emocionalë. Pikëpamja e Ajerit mbi gjykimin moral paraqet bazën e enti-kognitivizmit emocional.Pikëpamjet mbi gjykimin moral artikulojnë dallime të pakapërcyeshme midis tyre. Atojanë pasojë e pikënisjeve të ndryshme etike. Disa prej tyre janë të njëanshme, ndërsa tëtjerat janë abstrakte dhe kundërthënëse. Dallimet midis teorive etike tregojnë se fenomenii gjykimit moral është çështje shumë komplekse. Si e tillë, ajo është sfidë jo vetëm përmendimin etik tradicional, por edhe për mendimin e sotëm. Duke lënë mënjanë dallimetmidis mendimeve të ndryshme etike, është e nevojshme të kihet parasysh se pa qenien evullnetshme e emocionale nuk mund të bëhet fjalë për gjykimin moral. Gjykimi nukmund të reduktohet në përshkrime, shprehje ose ndjenja individuale, siç dëshirojnëpërfaqësuesit e etikës individualistike, të cilët e reduktojnë gjykimin moral në gjykimmoral të individit. Gjykimet morale ose vlerësimet morale nuk janë çështje e individit.Përkundrazi, ato janë pasqyrim i marrëdhënieve shoqërore dhe varen nga këtomarrëdhënie. Kjo do të thotë se ato u nënshtrohen ndryshimeve historike. Rëndësia e tyrevaret nga faktorët e jashtëm, së paku aq sa edhe nga vetëdija e bartësve të tyre.Rëndësi të madhe kanë edhe marrëdhëniet midis gjykimit moral dhe vlerësimit juridik.Në shikim të parë këto marrëdhënie nuk duken aq të komplikuara. Natyra e tyrekomplekse mund të pasqyrohet në shembullin e marrjes së vendimit gjyqësor. Në tëvërtetë, gjykatësi nuk udhëhiqet vetëm nga normat juridike, por edhe nga normatpërkatëse morale, ndjenjat, vetëdija dhe ndërgjegjja. Natyrisht, është e palejueshme qëgjykimi moral të identifikohet me gjykimin juridik. Ky i dyti i jep përparësi dimensionitobjektiv, ndërsa gjykimi moral i jep përparësi dimensionit subjektiv. Nëpërmjet gjykimitjuridik sanksionohet veprimi i njeriut, gjë që nuk ndodh me gjykimin moral.b. E mira morale dhe e mira në përgjithësiNocioni “e mira” ka kuptim plural. Në jetën e përditshme ky nocion përdoret përgjendjen e rregulluar materiale të njeriut, statusin e tij në shoqëri, shëndetin e mirë, etj.Po ashtu, përdoret për një njeri që bën vepra të mira. Ky dhe kuptimet tjera për të mirënkanë qenë objekt i trajtimeve të teorive të ndryshme etike. Ato japin përgjigje tëndryshme në pyetjen se cili është kuptimi dhe rëndësia e të mirës. Disa mendimtarë tëetikës e reduktojnë këtë nocion në nocionin e së vërtetës ose dijes. Sipas tyre, njeriu ështëi mirë në qoftë se e thotë të vërtetën ose në qoftë se i njeh të fshehtat e natyrës. Por,asnjëra prej këtyre pikëpamjeve nuk e prek esencën e problemit.
    • 129Në pyetjen se çka është e mirë janë dhënë përgjigje të ndryshme, jo vetëm nga eticistët eperiudhave të ndryshme kohore, por edhe brenda të njëjtës periudhë. Shembull i mirë përkëtë janë mendimtarët e vjetër, Sokrati, Platoni dhe Aristoteli. Sokrati e identifikon tëmirën me dijen, ndërsa Platoni insiston në tërësinë e së vërtetës, të bukurës dhe masës, kue mira (agathon) është ide kulmore. Idealizmit dhe dualizmit etik të Platonit i kundërvihetAristoteli, me etikën e tij realistike dhe imanente, e cila e redukton të mirën në virtyt.Natyrisht, ekzistojnë dallime të mëdha midis asaj që Aristoteli e shpreh në “Metafizika”dhe asaj që e trajton ne “Etikën e Nikomahut”. Në të vërtetë, në librin XI të“Metafizikës”, Aristoteli pyet se si tërësia e natyrës e posedon të mirën dhe të mirën mëtë lartë (?), a qëndron si diçka e mirë vetvetiu (?) ose qëndron si vetë rendi, d.m.th. aështë vlera e mirë vlerë transcedente e realitetit empirik apo është imanencë e realitetitempirik (?) dhe e jep përgjigjen: “në të dyja mënyrat njëkohësisht”47. Për të treguarpërmbajtjen e vërtetë të kësaj pyetjeje, Aristoteli e krahason tërësinë me ushtrinë dheshtetet: “E mira e ushtrisë qëndron në rendin e saj, kurse eprori që e drejton është e mira esaj”48. Ky kuptim nuk ka ndikim përmbajtjesor të “Etika” e Aristotelit, e cila merret me tëmirën njerëzore dhe përpiqet ta definojë atë.Aristoteli e ka parë në të mirën qëllimin e fundit për të cilin përcaktohemi gjithmonë, përshkak të vetë atij qëllimi. E mira më e lartë përket atij qëllimi. Këtu pajtohen të gjithëfilozofët e morales. Mirëpo, Aristoteli nuk e pranon teorinë e Platoni mbi idenë e sëmirës. Qëllim i kësaj teorie është e mira absolute, e cila, sipas saj, paraqet objektin edijes. Ndaj të mirës nuk është orientuar vetëm mendimi, por, para së gjithash, dëshira efilozofëve të morales.Kanti i hedh poshtë energjikisht të gjitha teoritë mbi të mirën ose etikën e të mirës.Formalizmi etik i tij nuk e njeh përmbajtjen ose qëllimin e veprimit moral. Etikës së tëmirës i kundërvihet ashpër edhe emocionalizmi hipostazues dhe idealizues i Shelerit.Çështja e të mirës morale ka qenë një problem i rëndësishëm etik në të gjitha periudhat emendimit etik. Atij i kushtojnë rëndësi të jashtëzakonshme edhe mendimtarëtbashkëkohorë. Interes për këtë problem ka shprehur eticisti amerikan Xhon Rolls. Sipastij, person i mirë ose person moral është ai që i ka tiparet e karakterit moral. Ky personkarakterizohet për dy veti: e para, ai është i aftë të ketë njohuri të për mirën dhe, e dyta, aiështë i aftë të ketë dhe ta arrijë ndjenjën për drejtësi, të aplikojë parimet e drejtësisë dhetë veprojë në bazë të tyreMësimet etike, të cilët nocionin e mira e shndërrojnë në idenë për të mirën, kënaqësinë,dijen, fatin, interesin, etj., e shpallin princip suprem ose parim moral, e paraqesin etikën etë mirës ose të mirave. Me që insistojnë në përmbajtjen e të mirës, këto teori konsiderohetsi etikë përmbajtjesore. Asaj i takojnë hedonizmi, eudaimanizmi dhe utilitarizmi,natyralizmi, etj. Sinonim i etikës së të mirës ose etikës përmbajtjesore është etikateleologjike, sepse esenca e moralitetit gjendet në qëllimin ose objektivin e veprimitnjerëzor. Këto pikëpamje etike dominojnë deri te formalizmi etik i Kantit.47 Aristoteli, Metafizika, XI, l075a48 Aristotel, Metafizika, XI, l076a
    • 130Duhet të kihet parasysh se nocionet e mira e përgjithshme dhe e mira morale nuk janëvetëm fryt i mendimit sistematik gjegjësisht i logjikës së menduar dhe etikës themelore tëSokratit, me të cilën lidhet edhe idealizmi etik i Platonit dhe etika empirike e Aristotelit.Në të vërtetë, çështja e të mirës shfaqet qysh me etikën parasistematike, më saktë, teDemokriti, i cili me sensit e tij të veçantë të të vërejturit të disa problemeve themeloreetike i ka kontribuuar zhvillimit të mendimit etik. Për këtë arsye, koncepti i tij për tëmirën nuk mund të nënçmohet dhe as të konsiderohet si pikëpamje kolosale. Mendimi itij përputhet plotësisht me etikën e të mirave. Siç kam thënë më sipër, mendimtarëthelenë mbi moralen pajtohen se e mira më e lartë gjendet në fat dhe mirësi. Ata ibarazojnë të mirën dhe të mirën më të lartë.Disa mendimtarë antikë merren me trajtimin e çështjeve që dominojnë në mësimin etik tëdekadave të para të shekullit 20. P.sh. Empedokli i konsideron dashurinë si bazë të sëmirës, ndërsa te urrejtja e sheh bazën e së keqes. Esencat e të mirës morale dhe të keqesmorale, të cilat gjenden te dashuria ose urrejtja, zënë mend të rëndësishëm në etikën eorientuar fenomenologjike të Maks Shelerit, si edhe të përfaqësues të tjerë të etikësemocionale.Në kuptimin etik nocioni e mira nuk mund të definohet. Por, përfaqësuesit e etikëspërmbajtjesore ose etikës teleologjike janë përpjekur ta përcaktojnë këtë nocion.Përpjekjet e tilla kanë nxitur reaksione të ashpra. Kritikë përmbledhëse mbi definimin enocionit e mira ka bërë Muri, i cili konsideron se e mira është tipar që nuk mund tëanalizohet. Eticistët që e identifikojnë të mirën si kënaqësi, dobi ose interes bëjnë“gabime naturalistike”. Ndaj gabimeve nuk janë imunë as ata mendimtarë që eidentifikojnë të mirën me disa cilësi metafizike, gjegjësisht që përpiqen që etikën tanxjerrin nga metafizika. Gabime të tilla bëjnë edhe mendimtarët që konsiderojnë se janëtë mira vetëm ato veprime të cilat do të kenë pasojat më të mira. Mirëpo, me që pasojatshtrihen pa fund në ardhmëri, ne kurrë nuk mund të dimë se cilat veprime janë të drejta.Natyrisht, ekzistojnë gjasat që ne të veprojmë drejt kur i respektojmë rregullat egjithëpranueshme.Nocionin për të mirën përpiqen ta definojnë edhe përfaqësuesit e teorive racionalistikedhe empirike, si edhe të hedonizmit, eudaimonizmit, utilitarizmit, egoizmit, natyralizmit,etij. Sipas mendimit të Murit, ata jetojnë në lajthitje, sepse nuk dinë se sa shumë gabojnëgjatë përpjekjeve që të përcaktojnë nocionin dhe përmbajtjen e të mirës.Përkundër dallimeve, përfaqësuesit e teorive etike pajtohen se të mirat burojnë nganatyra njerëzore, por nuk pajtohen rreth çështjes çka është e mirë në përgjithësi,gjegjësisht e mirë morale. Te disa mendimtarë e mira morale del nga e mira epërgjithshme ose e mira e përgjithshme reduktohet në të mirën morale, ndërsa disamendimtarë të tjerë i barazojnë këto dy kategori. Identifikimi i këtyre nocioneve ështëkarakteristikë qenësore e etikës përmbajtjesore ose teleologjike. Kjo është një prejlajthitjeve më të mëdha të teorive etike deri te Kanti, sepse ekziston një dallim i madhmidis kuptimit të të mirës në përgjithësi dhe të mirës morale. Karakteristikë kryesore e tëmirës morale është lidhshmëria e saj me ndjenjën e nderit dhe ndjenjën e përgjegjësisë. E
    • 131mira morale është njëkohësisht dhe e bukur49. Me fjalë të tjera, nuk ka të mirë morale pandjenjën e nderti, përgjegjësisë dhe bukurisë. Këto janë tri elementet konstituive të saj.Siç po shihet, mendimi etik ka dhënë përgjigje kontradiktore në pyetjen se çka është emirë. Kontradiktat janë të pranishme jo vetëm te mendimtarët e periudhave të ndryshme,por edhe te mendimtarët e të njëjtave periudha. Disa teori etike nuk kanë insistuar nëdallimin midis të mirës në përgjithësi dhe të mirës morale. Vetëm Kanti me teorinë e tijmbi moralin e thekson këtë dallim, madje e hedh poshtë vendosmërisht etikën e së mirësose e të mirave. E mira morale, sipas kësaj teorie, përcaktohet me kodin moral dhe lindpas këtij kodi. Ajo zë vend të rëndësishëm edhe në etikën emocionale të Shelerit, sipas sëcilës e mira morale i paraprin kodit moral. Kjo del nga qëndrimi kritik i Shelerit ndajmendimeve etike që nisen nga arsyeja (ratia). Problemit të të mirës, gjegjësisht të të mirësmorale i qasen ndryshe eticistët bashkëkohorë, të cilët nisen nga imperativi i ekzistencëssë njeriut dhe shtron kërkesa për lansimin e ndjenjave morale kundrejt natyrës dheresurseve të saj. Këtu qëndron esenca e etikës së përgjegjësisë historike dhe planetare.Identifikimit të të mirës së përgjithshme dhe të mirës morale dhe ndarjes së të dytës nga epara ose reduktimit të së dytës në të parën i është kundërvënë rreptë Kanti. Ai është nisurnga arsyeja, jo vetëm si kriter i së vërtetës, por edhe si qendër e autonomisë morale tënjeriut. Për protagonistin e etikës deontologjike, arsyeja është kriter i së vërtetës, të mirësdhe të bukurës.Drejtimet e ndryshme etike nuk i janë shmangur njëanshmërive të shumta. Ato shfaqenpër shkak së përfaqësuesit e tyre nuk kanë marrë parasysh se e mira morale e nënkuptonvullnetin e lirë të subjektit të aftë që me dashjen e tij të kontrollojë ekzistencën vetjake nëaktin moral me të cilin e realizon qenien e tij gjenerike50. Sipas kritikëve, Kanti e kamjegulluar esencën e të mirës morale, ndonëse i është afruar më së shumti. Këtë qëndrimmbi pikëpamjen e Kantit e shpreh Sheleri. Sipas tij, me mijëra morale mund tupërshkruhet vetëm personaliteteve të cilat mund të jenë bartës të vlerave morale. Me fjalëtë tjera, ai mendon se vlerat etike nuk u takojnë gjërave, por vetëm personaliteteve dheveprimeve të tyre51. Për këtë arsye Sheleri e hedh poshtë pikëpamjen e Kantit mbi tëmirën morale, sipas të cilit ajo arrihet vetëm në qoftë se veprohet sipas maksimës që do tëbëhet universale. Formuluar në mënyrë më precize, Kanti e mendon se njeriu i doveprimet e mira vetëm për mirësinë e tyre, por, Muri e kritikon identifikimin e shprehjes“Të jesh i mire” me shprehjen “Të dukesh i mirë”. Këtu shprehet esenca e pikëpamjes sëMurit mbi “gabimet” e teorive meta-fizike dhe empirike.Për dallim nga të gjitha teoritë etike para Kantit, Kanti e kupton nocionin “e mira” nëkuptimin e vullnetit të mirë. Sipas tij, e mira është “E mirë vetvetiu”. Sipas Kantit, përveprimet të drejta morale nuk është e rëndësishme që të përcaktohen qëllime, por ështëprimare që njeriu të ketë vullnet, të bëjë gjithë çfarë është në fuqinë e tij. Nga ky pozicionKanti i denoncon dhe i hedh poshtë energjikisht mësimet etike mbi qëllimet dheobjektivat. Në to e mira ka të bëjë me gjithçka që realizon ndonjë kënaqësi apo fat, ndërsa49 Rasim Muminović,Ethos i ljudsko bivstvovanje,”Veselin Masleša”,Sarajevo l989, f.259 dhe 26250 Rasim Muminović,Ethos i ljudsko bivstvovanje,”Veselin Masleša”,Sarajevo l989, f.259 dhe 26251 Max Scheler,Formalismus in der Ethik und die Ëerethik,Bern l954,f.23 dhe 82
    • 132eliminon vuajtjen dhe dhembjen. Ndryshe prej tyre, Kanti mendon se “të mirën morale ebëj për shkak se duhet ta bëj nga obligimi ndaj kodit moral”. E mira është objekt i koditmoral. Ky është kriteri i vlerësimit të së mirës. Pa kod moral nuk do të kishte as të mirëmorale. Kanti e kupton të mirën në dy kuptime: së pari, në kuptimin e jashtëm ose ndajlegalitetit dhe ndaj veprimeve (i mirë është ai maksimat e të cilit janë universale), dhe sëdyti, në kuptimin e brendshëm ose sipas parimit të moralitetit. Kjo do të thotë sipasbindjes në përmbajtje (i mirë është ai parimi themelor i të cilit është që të veprojë vetëmsipas maksimave që janë universale). Prandaj, esencialisht i mirë është ai që veprimet emira i dëshiron për shkak të mirësisë së tyre, gjegjësisht ai që i do maksimat universalepër shkak të universalitetit të tyre, ose thënë më shkurt e dëshiron të mirën për shkak të tëmirave. Kjo do të thotë se sipas Kantit e mira ose e keqja kanë të bëjnë me veprimet eindividit dhe jo me gjendjen emocionale të tij. Për Kantin veprimi ose akti është personal,akt i qenies së lirë dhe racionale. Dëshira e subjektit të veprimit moral, nuk mund tëvlerësohet moralisht në bazë të pasojave që dalin nga aktivitetet e njeriut, por në bazë tëarsyes së tij. Pikëpamjen e tij mbi të mirat ose të këqijat e hedh poshtë vendosmërishtSheleri. Ai mendon se e mirë ose e keqe mund të cilësohet ajo që e bart vlerën e “tëmirës” ose “të keqes”, pavarësisht nga çdo veprim individual. Sipas tij, e mira dhe e keqjajanë vlera të personalitetit.Siç është thënë më sipër, sipas formalizmit etik, e mira morale del nga obligimi ndajkodit moral dhe nga respektimi i tij. Me këtë nocion Kanti nënkupton ato veprime qëshfaqen në bazë të respektimit të plotë të kodit moral, për shkak të të cilit duhet të bëhetmirë. Ai nocionin e aktit ose të veprimit i definon si akt të qenies racionale dhe të lirë.Kjo nënkupton se vullneti i qenies morale nuk mund të vlerësohet në bazë të pasojave qëdalin nga veprimet e tij, por në bazë të arsyes së tij. Njeriu bën mirë moralisht vetëm nëqoftë se maksima e veprimit të tij bëhet ligj i përgjithshëm për të gjitha qeniet earsyeshme. Thënë në mënyrë më të saktë, formalizmi etik ia parashkruan të mirën moralesjelljes që buron nga maksima. Kodi moral është njerëzor dhe lind në njeriun, kështu qëjep dimensionet e dinjitetit, ndjenjave dhe ngritjes mbi të gjitha.E mira i takon njeriut dhe ajo është vepër e tij. Këtu pajtohen përfaqësuesit e teoriveetike. Pikëpamjet e tyre mund të klasifikohen në dy grupe të mëdha. Secila prej këtyregrupeve i ka nëngrupet e veta. Grupin e parë e përbëjnë ato mësime sipas të cilave e miramorale është e lindur me qenien njerëzore dhe ajo është konstante sepse natyra njerëzoreështë konstante. Grupin e dytë e përbëjnë mendimet sipas të cilave e mira morale ështëprodhim i zhgënjimit të qenies njerëzore, natyra e së cilës është dinamike. Të dyja këtopikëpamje i kanë kundërshtarët e vet. Ato janë në konflikt me teorinë teologjike, e cilaniset nga teza se e mira është dhuratë e Zotit për njeriun.Siç kam paralajmëruar, e mira është një prej nocioneve më të vjetra dhe qendrore teteorive etike heteronome. Ato e reduktojnë përmbajtjen e saj në kënaqësi (hedonizëm),fat (eudaimonizëm) osë në interes apo dobi (utilitarizëm). Ekzistojnë mendimtarë etikë qëpa arsye e deduktojnë të mirën morale nga e mira në përgjithësi, siç ka edhe mendimtarëqë bëjnë gabime kardinale, kur të mirën materiale e reduktojnë në të mirë tëpërgjithshme. Të dyja grupet e mendimtarëve e vështrojnë në mënyrë të njëanshme dhe tëngurtë atë që nuk mund të definohet. Për këtë arsye teoritë e tyre u janë nënshtruar
    • 133kritikave të ashpra të mendimtarëve etikë të mëvonshëm, përfaqësuesve të idealizmitgjerman dhe themeluesve të etikës së përgjegjësisë historike dhe planetare.Sokrati është mendimtari i parë etik që përcakton esencën e të mirës. Ai e identifikon tëmirën me dijen. Kjo është në pajtim me etikën e tij individualistike dhe intelektualistike.Me ndihmën me Majeutikës, shkathtësisë ose metodave, Sokrati mendon se arrihet dijapër të mirën e përgjithshme. Ai e ka vështruar të mirën si qëllimin ose si objektivin më tëlartë jetësor. Nën ndikimin e etikës së tij intelektualistike, pionieri i idealizmit objektiv,Platoni, e ngrit terinë mbi idenë e së mirës. Sipas tij ajo qëndron mbi botën dhe asaj inënshtrohen të gjitha idetë tjera. Në teorinë e tij e mira paraqet tërësinë e të vërtetës,bukurisë dhe masës. Ky është qëllimi i jetës. Mendimtarët stoikë konsiderojnë se e miranuk mund të realizohet nga gjithkush. Për ta arritur këtë njeriu duhet të ngrihet mbinivelin e jetës së përditshme dhe mbi lakmitë dhe nxitjet. Këtë, sipas tyre mund ta bëjëvetëm “i urti”.Aristoteli në teorinë e tij thekson se e mira arrihet nëpërmjet veprimeve të ndryshme-emira në medicinë është shëndeti, ndërsa në strategji fitorja. Çdo veprim njerëzor ka njëqëllim të caktuar, i cili detyrimisht e paraqet të mirën që duhet të arrihet. Duke pasurparasysh këtë, sipas tij, etika ka për qëllim mënyrën e veprimit, gjegjësisht praktikën. Emira është prodhim i veprimtarisë praktike të njeriut. Aristoteli e kundërshton idenë e sëmirës të Plantonit, duke theksuar se edhe po të ekzistonte një e mirë e tillë e njeriut nukdo të mund të realizohej. Në vend të transcendencës së të mirës të Platonit, Aristoteli engrit imanencën strikte.Duhet të kihet parasysh se nocionet e mira e përgjithshme dhe e mira morale janëaktuale edhe në teoritë etike më bashkëkohore. Disa përfaqësues të tyre konsiderojnë se emira mund të njihet vetëm me intuitë.E mira në përgjithësi është universale dhe ka natyrë shumë komplekse. Prandaj, asnjëteori etike nuk mund ta shpjegojë në tërësi strukturën komplekse të saj. Çdo mendimtaretik niset nga një aspekt i së mirës, me ç’rast e përcakton në mënyrë një-dimensionale çkaështë e mirë është e pamundur të përcaktohet. Nisur nga kjo, Muri bën dallimin midis “tëmirës vetvetiu” dhe “të mirës si mjet”. Ai vështron në mënyrë kritike nocionin “e miranë vetvete”, duke e shpallur si gabim të etikës metafizike. Mirëpo, as kritika e tij nukmund t’i qëndrojë vërejtjeve të shumta, për shkak se ajo është prodhim i metafizikësintuitive. Merita e kritikës së Murit ka të bëjë me insistimin se etika racionale, mendihmën e termineve racionalistike, të përpiqet të shpjegojë dhe të kuptojë nocionin e tëmirës më të lartë ose absolute. Natyrisht, këto përpjekje kanë qenë të pranishme jo vetëmnë mësimet antike, por edhe në mësimet metafizike të shek. XVII, në racionalizmin kritiktë Kantit dhe në disa mendime bashkëkohore, sipas të cilave më e mira është ajo teorietike që bazohet në metafizikë.Me problemin e të mirës dhe të keqes dhe marrëdhëniet e tyre dialektike merret Hegeli.Ai e hedh poshtë energjikisht perceptimin e natyrës njerëzore të formuar në shek. XVIIdhe XVIII. Hegeli niset nga teza se njeriu “sipas natyrës është i mirë” gjegjësisht “sipasnatyrës është i lirë”. Për dallim nga pararendësit e tij, sipas Hegelit, liria i takon njeriut si
    • 134qenie e vetëdijshme, e cila të gjitha specifikat e veta i merr falë përpjekjeve të vetamateriale dhe shpirtërore. Mendimi i tij insiston në dallimin midis natyrores dheshpirtërores. Njeriu, si idealistet ose totalitet, sipas përcaktimit esencial të tij, nukekziston si diçka e drejtpërdrejt, natyrore ose e drejtpërdrejtë e dhënë në ekzistencën e tijempirike. Përkundrazi, ai duhet ta arrijë veten e tij, të fitojë dhe të luftojë. Kështu ështëshprehur domosdoshmëria e ekzistencës historike të njeriut, pra ndërmjetësimet midisveprimtarisë dhe luftës së tij, midis mendimit dhe dijes. Falë kësaj, njeriu bëhet i mirë osei keq. Hegeli, konsideron se këto tipare të njeriut zhvillohen gjatë zhvillimit historik. Nëkëtë kuadër lëviz mendimi i Hegelit mbi të mirën e të keqen. Ai e ndan subjektivitetinmoral nga moraliteti në kuptimin objektiv: “E mira është ajo objektivja”. Ajo ështëprodhim i ngjarjeve dhe veprimeve historike dhe jo i ndonjë urdhërese morale. E miraduhet ta pranojë realitetin dhe anasjelltas, realiteti duhet ta njohë të mirën. Nga këtopozicione Hegeli e vështron në mënyrë kritike abstraksionin e pozicionit moral të Kantit-Fihtes, në të cilin e mira është shtyrë në kohë pafundësisht. Ai i analizon në mënyrëkritike përfundimet që dalin nga moraliteti abstrakt dhe kundërshtitë e tij të brendshme, tëcilat nuk ka arritur t’i evitojë Kanti dhe as Fihte. Hegeli nuk dëshiron që nga jashtë tëmohohet idealizmi subjektiv i moralitetit, por dëshiron ta hedhë në bazë të argumentimittë kundërshtive të brendshme të tij.Ndryshe prej të mirës së përgjithshme, ku përfshihen disa nevoja, interesa dhe kënaqësinjerëzore, qëndron e mira morale e cila arrihet jo me fjalë, por me veprim konkret. Tëbësh ndonjë të mirë, p.sh. materiale, nuk është njësoj sikur të bësh ndonjë të mirë morale.E para është e kufizuar në kohë dhe hapësirë, ndërsa e dyta nuk njeh kufi kohorë dhehapësinorë. Kjo mund të dëshmohet me një shembull shumë të thjeshtë: palltoja mund tëbartet vetëm në një kohë të caktuar, por përdorimi i saj është i pakufizuar. Pra, e miramorale nuk diktohet nga asnjë faktor i jashtëm empirik, siç nuk ndodh me të mirën epërgjithshme. Mirëpo, bartja e palltos është kushtëzuar nga të ftohtit. Njeriu bën të mirëmorale, jo për interes ose dobi, për fat ose ndjesi, por nga respektimi i kodit moral(Kanti). Dijetarët para Kantit kanë menduar se objektiv i veprimit të njeriut është arritja ekënaqësisë materiale ose shpirtërore, fatit etj. sipas tyre, veprimi njerëzor ka njëpërmbajtje të caktuar, gjë që është kundërshtuar ashpër nga Kanti. Mendimet që eidentifikojnë të mirën e përgjithshme dhe të mirën morale, ose e shkrijnë të mirën moralenë të mirë të përgjithshme ose reduktojnë të mirën morale në të mirë të përgjithshme janëtë gjykuara të dështojnë përgjigjet e tyre mbeten të pakryera, të mangëta dhe abstrakte.Prandaj, është shfaqur mendimi i bazuar mbi idealin, i cili implikon qenien eparealizueshme të njeriut. Ai bën një dallim të qartë midis të mirës së përgjithshme dhe tëmirës materiale, me çka me sukses përballon mendimet etike kritike në të cilat nuk njihetdallimi midis këtyre dy nocioneve. Protagonistët e saj mendojnë se esenca e të mirës nëpërgjithësi ose të mirës universale qëndron në faktin se ajo u përgjigjet qëllimeve, ndërsae mira morale i përgjigjet veprimeve dhe sjelljeve të subjektit moral.b. a. Grupet kryesore të koncepteve mbi të mirënHistoria e mendimit etik ka dëshmuar se e mira është trajtuar në mënyrë të dyfishtë: epara, si çështje e mëvetësishme dhe plotësisht e pavarur nga temat e tjera etike relevantedhe, e dyta në kuadrin e marrëdhënieve midis të mirës dhe të keqes. Lidhur me këtë janë
    • 135shprehur pikëpamje të ndryshme, të papajtueshme midis tyre. Të gjitha këto mund tëndahen në katër grupe të mëdha. Grupin e parë e përbëjnë ato koncepte, protagonistët e tëcilëve nisen nga qëllimet fondamentale. Etika teleologjike e nxjerr konceptin e të mirësnga ndonjë qëllim i caktuar dhe nga realizimi i tij. Kjo përbën bazën e hedonizmit,eduaimonizmit, utilitarizmit, egoizmit, naturalizmit etj. të gjitha këto kanë qenë nëshënjestër të kritikëve të shumtë, në radhë të parë të Kantit si dhe të mendimtarëve tëmëvonshëm të orientimeve të ndryshme, si Muri, Sheleri, Hartmani etj.Grupit të dytë i përkasin ato mendime, përfaqësuesit e të cilit e mbështesin të mirën nënjohuritë mbi ligjësitë natyrore dhe në vendosjen e harmonisë midis jetës me natyrës.Përfaqësuesit më tipikë të kësaj teorie janë stoikët dhe Spinoza.Grupin e tretë e përbëjnë konceptet që e vënë theksin mbi nocionin vlerë. Këto teopri izhvillojnë Sheleri dhe Hartmani. Sipas tyre, e mira morale përcaktohet para kodit moral.Kjo pikëpamje e të mirës morale hidhet poshtë nga Kanti, i cili konsideron se e miramorale është objekt i kodit moral dhe i nënshtrohet këtij kodi. Për Shelerin dheHartmanin kodi moral është i përcaktuar nëpërmjet të mirave, gjegjësisht kodi moral delnga akti vullnetar. Së këndejmi, ai nuk mund të jetë përmbajtje e këtij akti.Grupin e tretë e përbën teoria e Kantit. Ajo niset nga parimet, të cilat njeriu e ndjen seduhet t’i respektojë. Këto parime kanë kuptimin e imperativit ose të obligimit të pakusht.Prejardhja e parimeve morale gjendet në arsyen njerëzore, mendon Kanti. Sipas tij,arsyeja apriore kërkon që të veprojë ashtu që parimi të mund të bëhet ligj universal.Nga sa u tha më sipër mund të përfundohet se ekzistimi i pikëpamjeve të llojllojshme mbitë mirën buron nga kriteret ose masat dhe qasjet e ndryshme ndaj saj. Për këtë arsyekoncepteve të përmendura mund tu bëhen vërejtje të shumta, sa për përpjekjet, definimindhe përcaktimin e të mirës së përgjithshme, struktura e së cilës është komplekse dhekuptimi i së cilës është universal, aq edhe për shkak të mungesës së dallimit midis tëmirës së përgjithshme dhe asaj morale. Të bësh mirë për ndonjë qëllim të caktuar nuk dotë thotë të arrish një të mirë morale. Për shembull, të ruash shëndetin ose të jesh i lumturduhet të dish si t’i arrish këto, ndërsa sjellja ose veprimi i orientuar drejt të mirës moralenuk nënkupton edhe të kesh dije. Kjo është një prej dallimeve qenësore midis të mirës nëpërgjithësi dhe të mirës morale.c. E keqja moraleNë jetën e përditshme thuhet se “ky njeri është i mirë”, sepse bën vepra të mira ose “kynjeri është i keq” sepse bën vepra të këqija. Njeriu i moralshëm sipas natyrës së gjëraveështë i prirur të afirmojë të mirat morale, ndërsa ai që nuk është i moralshëm është i prirurtë bëjë keq. Veprimet morale të të parit bazohen në respektimin vlerave më të lartanjerëzore- dinjitetit dhe humanumit njerëzor. Është detyrë e mendimtarëve etikë që tëmbrojnë vlerat universale që vlejnë për të gjithë njerëzimin. Këtu vjen në shprehjemendimi i Haserlovit “ne, në punën tonë filozofike, jemi zyrtarë të njerëzimit”. Është emirë gjithçka që dëshirohet, por është e keqe ajo që evitohet. Natyrisht, e mira moralenuk është kurrfarë dhurate, por është cilësi të cilën njeriu e arrin falë vetëdijes së tij
    • 136morale. E keqja morale është shenjë e mungesë së vetëdijes morale. Kanti e konsideron“të përkryer” njeriun maksima e veprimit të të cilit do t’i obligojë të gjithë njerëzit eplanetit. Për këtë arsye kritika e formalizmit etike të Shelerit nuk mund të jetë epranueshme. Të dy teoritë, e Kantit dhe Shelerit, paraqesin konstruksionin idealistik të tëmirës morale dhe të së keqes morale. Mendimi qe i dallon qartë dhe i vlerëson saktë tëmirën morale dhe të keqen morale qëndron mbi çdo pikëpamje tjetër, sepse insistonkategorikisht në dinjitetin njerëzor apo, siç thotë Bllohu në “ecjen vertikale” të njeriut.Duke u nisur nga këto premisa, kjo pikëpamje i ndan qartë subjektivitetin ngaobjektiviteti, pra edhe nga veprimi moral ose veprimi njerëzor.Veprimi i njeriut është i lirë dhe si i tillë nuk u nënshtrohet modeleve natyrore. Ai duhettë vlerësohet, siç vepron B. Boshnjak sipas vullnetit të tij52. Prandaj, e mira është vepër elirisë. E mira dhe e keqja kanë kuptimin e normale universale kulmore ose supreme. Kjodëshmohet në këshillën: “puno mirë, vepro mirë dhe evito të keqen”. Këto parimeparaqesin çështjet themelore etike. Mendimi etik u është qasur atyre në mënyra tëndryshme, prandaj ka dhënë mendime të ndryshme. Këto çështje kanë qenë objekt ishumë shqyrtimeve dhe dialogëve brenda dhe jashtë mendimit etik dhe kanë prodhuarkonflikte dhe kundërshtime midis eticistëve dhe shkencëtarëve, por edhe midis vetëeticistëve të drejtimeve të ndryshme. Pothuaj nuk ka mendimtar etik, i cili nuk e katrajtuar fenomenin e të keqes morale dhe nuk i ka shtruar pyetjen se cili është burimi i saj.Nuk janë ta rralla pikëpamjet që burimin e së keqes e gjejnë në natyrën njerëzore, poratyre u kundërvihet Rusoi me tezën se njeriu sipas natyrës është i mirë, por e prishininstitucionet. Sipas shumicës së mendimtarëve e keqja e njeriut nuk mund të eliminohetme kurrfarë mjetesh. Thënë ndryshe, njeriu i cili është i prirur të bëjë keq nuk mund tëtransformohet në njeri që mund të bëjë mirë. Dija ose arsimi nuk janë garanci përtransformimin e natyrës së njeriut, përkundrazi. Ata nuk mund ta evitojnë, por vetëmmund ta shtojnë të keqen morale. Kjo mund të vërtetohet me pastrimin etnik dhegjenocidin ndaj një populli vetëm për shkak se ai është i një besimi tjetër, dhe në dobi të“ortdoksizmit” dhe “Serbisë së Madhe”. Në të vërtetë autorëve të “memorandumit” nuk uka munguar dija ose arsimi, por janë bërë bashkëpjesëmarrës në të keqen më të madhe tëshek. XX53.Disa eticistë e lidhin të keqen morale me mungesën e disa ndjenjave ose emocioneve. Atakonsiderojnë se dominimi i simpatisë dhe dashurisë ndaj antipatisë dhe urrejtjes paraqetbazën e veprimit të mirë moral dhe e eliminon të keqen morale. Sipas kësaj teorie ndodhedhe e kundërta. Pavarësisht se sa janë të pranueshme këto pikëpamje, duhet të kihetparasysh se e keqja është nocion që kualifikon përmbajtjen e ndonjë sjelljeje ose veprimidhe përmbajtjen e ndonjë objektivi. Ajo është veprim i menduar me qëllim të shkeljes sëdinjitetit të njeriut, shkatërrimit biologjik dhe shpirtëror të substancës së popujve ose tëshoqërive. Natyrisht, kjo duhet të dallohet nga veprimet e pavetëdijshme.52 Branko Bošnjak,Filozofija i kršćanstvo,”Naprijed”,Zagreb l966, f.334-33653 Bëhet fjalë për Memorandumin e Akademoisë Serbe të Shkencave, i cili paraqet projeksionin enacionalistëve serbë për krijimin e “Serbisë së Madhe” dhe për dominimin e popullit serb ndaj popujvejoserbë në ish-RSFJ.
    • 137Çdo shqyrtim, sqarim dhe kuptim i të mirës dhe të keqes duhet të marrë parasysh rolinvetëdijes. Ajo mund të jetë themel si i të mirës morale, ashtu edhe themel i të keqesmorale. Roli i vetëdijes nuk ka të bëjë vetëm me mendimin e thjeshtë dhe me shqyrtimine pyetjes çka është e mirë morale dhe çka është e keqe morale. Përmbajtja e saj shprehetnë përkufizimin e qartë të të mirës dhe të së keqes, gjegjësisht në ndërtimin dhezhvillimin e përhershëm të së mirës dhe në refuzimin praktik dhe shkatërrimin e së keqesmorale. Gjithashtu është e nevojshme të dallohen afirmimi deklarativ i të mirës moraledhe kundërshtimi deklarativ i të keqes morale. Rëndësia e dallimit të tillë ka të bëjë mejetën e përditshme praktike. Shembull për këtë mund të shërbejë gjykimi moral vetëmdeklarativ i agresionit të kryer në Bosnje e Hercegovinë.Vetëdija morale-ndërgjegjja është faktori më relevant i ndarjes së të mirës morale nga ekeqja morale. Ajo ndërtohet, ajo e diferencon të mirën morale nga e keqja morale, për çkanuk është folur më herët në këtë tekst. Zëri i ndërgjegjes së njeriut është mbrojtësi më imirë i të mirës morale dhe kundërshtari më i ashpër i të keqes morale.Para se të ndalemi në trajtimin e pikënisjeve dhe përfundimeve të teorive të ndryshmeetike, është e nevojshme të theksohet se për njeriun ose popullin “e sëmurë” është emoralshme të bëjë të këqija morale. Këtu keqpërdoren mësimet e librit të shenjtë meqëllim të realizimit të objektivave politike, të cilat janë të natyrës iracionale. Por, midisetikës dhe religjiozes duhet të ekzistojë një harmoni. Përpjekjet për vendosjen eharmonisë hasen te mendimtarët islamë, të cilët janë të ndikuar nga fryma emendimtarëve antikë.Gjithë historia e mendimit etik, qysh prej zanafillës e deri më sot, është bërë arenë eshqyrtimeve dhe mospajtimeve të thella mbi përmbajtjen dhe shpjegimin e së keqesmorale. Mirëpo, edhe pas kaq shekujsh, ende nuk ka një përgjigje definitive mbi bazëndhe burimin e të mirës morale, dhe të së keqes morale. Mospajtimet lidhur me bazën dheburimet e së keqes morale janë të pranishme janë si në teoritë para Kantit, ashtu edhe nëteoritë pas Kantit. Ekzistojnë dallime midis përfaqësuesve të varianteve të ndryshme tëmendimit etik bashkëkohor, gjegjësisht midis themeluesve të etikës fenomenologjike,etikës së përgjegjësisë historike dhe planetare, etikës së komunikimit universal tëbashkësisë dhe ekoetikës. Përkundër mospajtimeve dhe kundërshtive prej të cilave nukkane mundur të lirohen vetëdija abstrakte dhe problemi i të mirës morale dhe të keqesmorale, pas Kantit nuk është e mundur të mendohet moralja si morale. Për këtë arsye,etika e tij është udhërrëfyes për shqyrtimet e të gjitha problemeve morale të kohës sonë.Shembulli më i mirë për këtë është etika e përgjegjësisë historike dhe planetare,protagonistët e së cilës nuk e hedhin imperativin etik të Kantit, por përpiqen vetëm taridefinojnë.Qëllime të njëjta tregojnë edhe protagonistët e ekoetikës të cilët nisen nga imperativi iekzistencës së njeriut si vlerë më e lartë. Natyrisht nga pikëpamjet e disa teorivebashkëkohore mbi të keqen morale janë të njëanshme. Sipas Murit burim i së keqesmorale janë epshet, interesat, idealet iracionalistike e të ngjashme. Pra ta kërkosh këtëburim në natyrën e njeriut do të thotë se e ke huqur problemin. Por ky pohim i Murit nukështë i mbështetur, gjë që mund të vërtetohet me shembuj të shumtë. Shembulli më i
    • 138freskët për këtë është e keqja e agresorit serb dhe gjenocidi e pastrimi etnik i kryer prejkëtij “populli hyjnor”. E keqja e cila kryhet ndaj një populli tjetër nuk është vetëm çështjee lakmisë, epsheve dhe interesave, por, para së gjithash, prodhim i lidhshmërisë sënatyrës së ortodoksizmit dhe mitologjisë së saj mbi betejën e Kosovës. Së këndejmikritika e Murit ndaj imperativit të Kantit nuk është e arsyeshme për shkak se njeriu iKantit nuk njeh kurrfarë epshesh, lakmish, interesash, etj. Ai e njeh vetëm imperativinmoral, prandaj veprimet e tij duhet t’ia nënshtrojë këtij imperativi. Në të vërtetë Kantikërkon që njeriu të veprojë apriori sipas arsyes morale, në drejtim të së mirës morale dhejo në drejtim të së keqes morale.Pikëpamja e Sokratit se njeriu mund të bëjë keq nga dija nuk ëhtë i pranueshëm, sepsenga mosdija nuk bëhet e keqja morale por gabimi i pavetëdijshëm. E keqja dhe gabimi ipavetëdijshëm nuk e kanë të vetmin kuptim as të njëjtën përmbajtje e as të njëjtat pasoja.Prandaj, këtu mund të shihet paradoksaliteti i mendimit të Sokratit se me mirë është tëbëhet keq me dije se sa të bëhet mirë nga mosdija. Se ky mendim i Sokratit është ipasaktë tregon edhe ky shembull: njeriu i paarsimuar mund të jetë më i prirur ndaj tëmirës morale dhe e kundërta, ai që është i arsimuar mund të bëjë të këqija. Së këndejmidel se gabimi i Sokratit qëndron në faktin se ai ka identifikuar të dijen deh të keqen, poredhe mosdijen dhe të mirën. Në anën tjetër stoikët mendojnë se vuajtjet dhe dhimbjet nukjanë kurrfarë e keqeje. Ata theksojnë se kurrfarë të këqijash të jashtme nuk mund taprishin qetësinë e brendshme të njeriut ose ataraksinë. Këtë mund ta arrijë vetëm “i urti”.Katro mësime janë bërë objekt i kritikës së Hegelit.Për dallim nga pikëpamjet para Kantit, mendimi i Kantit mbi imperativin morale evështron kodim moral si kriter absolut për përcaktimin e të mirës morale dhe të keqesmorale. Me fjalë të tjera, Kanti i qaset këtij problemi në kontekst të teorisë së tij mbiligjin praktik. Ajo që është esenciale për mendimin e tij është pikëpamja se e keqjamorale është e huaj për të gjitha qeniet e arsyeshme gjegjësisht qenie që veprojnë sipasurdhrit të arsyes. E keqja morale është mohim i të mirës morale. Në qoftë se njeriu nukvepron sipas këtyre urdhrave atëherë ai mbetet në nivelin e “kafshës së papërkryer” siç dotë thoshte Niçe, i cili beson vetëm në nevojat nxitëse.Në sistemet etike vjen deri të evoluimi i kohëpaskohshëm. Këtë nuk ka arritur ta evitojëas mendimi i Kantit mbi të mirën morale dhe të keqen morale. Në shkrimin e tij tëvonshëm “Religjioni në kufij të arsyes së pastër”, Kanti e ka ngritur përsëri çështjen e tëkeqes morale. Këtu duket evoluimi i mendimit të tij në kuptimin që ai shpjegon se baza esë keqes nuk mund të kërkohet në prishjen e arsyes morale, siç kushte thënë në librin“Kritika e arsyes praktike”. Prirja ndaj të keqes mund të vërtetohet me fakte praktike nëkohën e kundërshtimit të ligjit. Kjo prirje duhet të kërkohet në vullnetin vetjak të njeriut.Problemit të të mirës morale dhe të keqes morale i ka kushtuar rëndësi ë jashtëzakonshmeShelingu, në kuadrin e teorisë së tij mbi identitetin e natyrës dhe shpirtit, gjegjësisht mbitërësinë absolutë të gjithçkajes. Ai e mendon të keqen si “fuqi kozmike” dhe si “akt tëlirisë”. Në veprën e tij “Filozofia dhe religjioni”, Shelingu e kupton të keqen si“vetëzbulim” të hyjnores. Sipas kësaj teze e keqja nuk buron nga mungesa e moralitetit tëqenies njerëzore. Ndryshe prej kësaj Shelingu mendon se themeli i së keqes nuk duhet të
    • 139kërkohet në përmbajtjen e natyrës por në absoluten ose hyjnoren. Mirëpo, Shelingutregon qartë dallimin midis të mirës dhe të keqes. E keqja ekziston vetëm si lakmishtazore, pra qëndron në ndjenjat shtazarake. Kjo shfaqje nuk është pasojë e natyrshme emësimit, sipas të cilit liria paraqet sundimin e parimit inteligibil ndaj ndjenjave dheprirjeve ndjesore. Këtu Shelingu e analizon pikëpamjen e Platonit dhe tërheq vërejtjen sedobësia ose mosefikasiteti i parimit të arsyes mund të jetë shkak për i mungesës sëveprimeve të mira ose veprimit që është në pajtim me virtytin, por nuk mund të jetë bazëe veprimit të keq në kuptim të kundërt dhe me atë që është e kundërt me virtytin. Ai ukundërvihet tezave, sipas të cilave parimi i arsyes mbi të keqen është joveprues. Në këtoobservime kritike kundër teorive mbi të keqen dhe të mirën, lirinë dhe vullnetin bazohettrajtesa e tij: ”Hulumtime filozofike mbi përmbajtjen e lirisë njerëzore dhe mbi materietqë janë të lidhura me të, ku merret me analizën e atyre mësimeve mbi të mirën, të keqen,lirinë dhe vullnetin, të cilat e shohin arsyen si kriter suprem të moralitetit. Idetë eShelingun të shprehura në librin “Filozofia dhe religjioni” janë kritikuar ashpër ngapërfaqësuesit e kishës por edhe nga përfaqësuesit me mendimit racionalistik. Kisha e kaakuzuar Shelingun për “njollosjen e zotit” ndërsa racionalistët i kanë cilësuar pikëpamjete Shelingut si marrëzi mistike. Teoria e tij mbi identitetet nga e cila buron qëndrimi mbitë keqen morale, e hedh poshtë kriticizmin e Kantit, pra kritikën e arsyes së pastër,kritikën e arsyes praktike dhe kritikën e forcës shkatërruese së errët. Racionalizmi kritik iKantit, sipas Shelingut nuk ka asnjë arsyetim.Të gjitha këto tregojnë dallimet midis mendimtarëve të periudhave të ndryshme dhemendimtarëve të të njëjtës periudhë. Te Platoni dhe Kanti vjen në shprehje dualizmi. Te ipari shprehet si kundërshti midis idesë së të mirës dhe realiteti, ndërsa te i dyti sikundërshti midis domosdoshmërisë dhe lirisë, qenies dhe nevojës. Mirëpo sipasthemeluesve dhe përfaqësuesve te etikës së përgjegjësisë historike dhe planetare, këtojanë pikëpamje plotësisht relevante për njeriun e sotëm, sepse pikëpamjet e etikëstradicionale nuk janë të mjaftueshme për ndriçimin e shkaktarëve të së keqes morale.Bota e sotme është me plot pasoja negative të shkaktuara nga shkenca, teknika dhepolitika, të cilat paraqesin një burim të pashtershëm për hulumtimin e gjithë asaj që e kakrijuar njeriu dhe që i përket zonës etike. Së këndejmi, mund të thuhet se në historinë evet 25 shekullore mendimi etik nuk ka pasur kurrë kaq shumë angazhime sa sot, kurdominon kriza morale planetare, kriza e vlerave morale, e vetëdijes morale dhe epërgjegjësisë morale. Për këtë tërheqin vërejtjen mendimtarët bashkëkohor, sidomospërfaqësuesit të etikës së përgjegjësisë historike e planetare, etikës së komunikimit tëbashkësisë dhe etikës së veprimit racional. Në teoritë e tyre pashmangshëm depërtondiskutimi mbi problemin e së keqes morale, sëmundjes së botës bashkëkohore.Përfundimet e tyre janë diametralisht të kundërta me përfundimet e shumta të etikëstradicionale.Ekzistojnë dallime në perceptimin, kuptimin dhe shpjegimin e të keqes morale. Ato duhettë kërkohen në kriteret e ndryshme mbi bazat e të keqes morale. Intelektualizmi iSokratit, metafizika e Platonit dhe stoikëve dhe etika racionaliste e Spinozës nuk kanëdhënë përgjigje të drejtë në pyetjen se si të lirohemi nga e keqja morale. Teoria e Kantitmbi imperativin moral ka një përparësi ndaj tyre, me kusht që ajo të ridefinohet, siçinsistojnë protagonistët e etikës së përgjegjësisë historike dhe solidare dhe të ekzistencës
    • 140së njeriut. Ata theksojnë domosdoshmërinë e vendosjes dhe formësimit të imperativit mbiekzistimin dhe veprimin e njeriut dhe zhvillimin e përgjegjësisë së tij morale, jo vetëmkundrejt gjeneratave të ardhshme, por edhe biosferës. Pavarësisht prej përgjigjeve,merita e pikëpamjeve të protagoinistëve të përgjegjësisë historike qëndron në faktin se tëkeqen morale dhe çështjet e tjera morale të njeriut bashkëkohor i vështron si problemmakroetik, për dallim prej mendimit tradicional që i konsideron këto si problememikroetike.Përfaqësuesit e përgjegjësisë historike dhe planetare nuk arrijnë të sigurojnë zgjidhjekonkrete e të bindshme për tejkalimin e krizës së moralit dhe të së keqes morale. Kjomangësi mundëson krijimin e hapësirës dhe klimës së përshtatshme për shfaqjen emendimit teologjik. Sipas këtij mendimin e keqja ndaj njeriut, popullit ose popujve ështëvërejtje e Zotit ose dënim i tij për shkak të pabesisë dhe mosrespektimit të parimeve tëLibrit të Shenjtë. Këtu nuk është e nevojshme të bëhet një analizë më e detajuar mbiqëndrueshmërinë e këtij konstatimi. Në vend të kësaj duhet të theksohet se Kanti ështëpërpjekur ta moralizojë kristianizmin. Ndryshe prej tij, Niçe e ka vështruar kristianizmin,metafizikën dhe moralin si burim të çdo të keqeje dhe si themel të dekadencës sëbashkësisë njerëzore.Në rrafshin e pasqyrimit dialektik të historisë, Hegeli i zbulon konturat e kundërshtivemidis të mirës dhe të keqes dhe e vështron rolin e tyre të vërtetë dhe rolin e mundshëm nëhistori. Ai është i pari mendimtarë që e ka zbuluar kuptimin dhe rëndësinë e rolit të sëkeqes jo vetëm në jetën individuale, por edhe në jetën shoqërore. Falë kësaj Hegeli ështëngritur sipër zonës së gjykimit të moralitetit abstrakt. Pasqyrimin e dinamikës sëbrendshme të marrëdhënieve midis të mirës dhe të keqes, si forca inicuese të zhvillimithistorik, Hegeli e fillon me raportin kritik ndaj teorisë etike te Kantit dhe pamundësisë qëta mbizotërojë dualizmin e qenies dhe nevojës. Ai nuk flet mbi të mirën morale dhe tëkeqen morale, sepse konsideron se moraliteti është i brendshëm, çështje e natyrëssubjektive.Për Hegelin e keqja morale dhe mira morale nuk janë dy kundërshti që përjashtohenreciprokisht, por dy kundërshti që kanë qëndrim kritik ndaj njëra tjetrës. Thënë më qartë,Hegeli i ka relativizuar të mirën dhe të keqen reciprokisht. Në të vërtetë Hegeli ështëpajtuar me pikëpamjet që kanë pasur pikënisje tezën se njeriu është i lirë nga natyra, duketheksuar se kjo nënkupton qenien e përgjithshme, historike dhe shpirtërore të njeriut.Sipas tij, liria i përket natyrës së vullnetit njerëzor. Natyrisht Hegeli e kundërshtonvendosmërisht teoremën sipas së cilës njeriu është i lirë sipas natyrës në ekzistencënnatyrore “empirike”. Për të liria, si ideal i drejtpërdrejtë dhe i natyrshëm, nuk ekziston sidiçka e drejtpërdrejt dhe e natyrshme, por duhet të arrihet dhe të fitohet me ndihmën edijes, vullnetit dhe veprimit. Kështu, Hegeli i kundërvihet energjikisht identifikimit tëgjendjes natyrore dhe lirisë. Siç është thënë më sipër, ai mendon se liria është qeniahistorike dhe shpirtërore e njeriut.Problemi i së keqes morale dhe i së mirës morale është bërë objekt trajtimi edhe përteologët. Shembull për këtë mund të përmendet teoria mbi “ndriçimin” e mendimtaritskolastik iranian Al-Suhravardi. Në teorinë e tij dominojnë dy nocione: “drita” dhe
    • 141“terri”. Drita është sinonim i të mirës, të vërtetës dhe të drejtës, ndërsa terri është sinonimi të keqes, gënjeshtrës dh padrejtësisë.
    • 142KAPITULLI I TRETËNORMAT DHE VLERAT MORALE 1. Nocioni i normave moraleSikurse edhe për nocionet tjera etike, ashtu edhe për nocionin e normave moraleekzistojnë pikëpamje të ndryshme. Nuk ka drejtim etik ose eticistë që është pajtuar mepararendësit lidhur me këtë nocion. Midis etikës dhe religjionin ekzistojnë dallime tëthella lidhur me burimin deh bazën e normave morale. Etika e kërkon burimin e tyre nënjeriun dhe në qenien e tij natyrore, ndërsa religjioni i kërkon jashtë njeriut dhe qenies sëtij. Por, përfaqësuesit e të dyja mendimeve insistojnë se njeriu sillet në pajtim me normatmorale, gjegjësisht me normat religjioze. Por, dallimet lidhur me këtë nocion kanë edhevet mendimtarët etik, sikundër kanë edhe mendimtarët religjioz. Përfaqësuesit e mendimitislam, kristian dhe hebre pajtohen se nuk ka moral dhe as norma morale pa religjion.Sipas tyre morali as nuk mund të paramendohet pa religjionin.Gjatë historisë së mendimit etik janë zhvilluar shumë shqyrtime dhe janë shfaqur shumëmosmarrëveshje mbi problemin e normës morale. Më në fund, para mendimit etik ështështruar gjithmonë pyetja themelore se a duhet të konsiderohen morale të gjitha mundësitëqë i jepen njeriut. Prandaj ka kaq shumë përgjigje të ndryshme. Njeriut mund t’i krijohetmundësia që të realizojë ndonjë interes, të ketë ndonjë dobi ose të ketë fat në jetë, por kjonuk mund të konsiderohet si mundësi morale. Kjo dallon esencialisht nga të gjitha këtoqë u përmendën, sepse mundësitë morale nënkuptojnë mundësitë e lirisë për veprimnjerëzor.Gjatë trajtimit të problemit të normave morale shtrohen këto pyetje: Çka arrihet me këtonorma? Cilat janë marrëdhëniet midis veprimit moral formal e përmbajtjesor? Çfarë janëmarrëdhëniet midis normave morale dhe realitetit empirik? Cila është rëndësia e normavemorale për sjelljen dhe veprimin e njeriut ndaj njeriut tjetër ose ndaj shoqërisë? Gjatëhistorisë së zhvillimit të mendimit etik janë dhënë shumë përgjigje kundërshtuese,kontradiktore dhe kontroverse. Këto pyetje i kanë shtruar përfaqësuesit e teorive tëndryshme etike. Me to është marrë edhe etika e përgjegjësisë historike dhe ekoetika. Mekëtë problem merret edhe mendimi bashkëkohor, objekt i të cilit nuk është kuptimi moral,por kuptimi ekzistencial. P.sh. teoria e Sartrit mbi situatën dhe angazhimin merret mekëtë çështje fundamentale etike.Përgjigjet në pyetjet e përmendura tregojnë humnerën, jo vetëm midis etikëspërmbajtjesore dhe formalizmit etik të Kantit, por edhe midis teorisë së Kantit mbinevojën, obligimin dhe imperativin dhe teorisë së Shopenhauerit i cili i kundërvihetfunksionit normativ në etikë ose sistemit të Kantit dhe pikëpamjes moralë të Hartmanit.Ky i fundit është ngritur energjikisht kundër qëndrimit negativ të Shopenhauerit ndajfunksionit normativ të etikës.çka paraqet norma morale? Me nocionin normë morale nënkuptohet kriteri ose masa përvlerësimin dhe gjykimin e veprimit të lirë të njeriut. Me këto norma, pavarësisht se për
    • 143çfarë veprimtarie bëhet fjalë, përcaktohen “mënyrat e respektimit dhe vlerës, manifestimitdhe prezantimit të vlerave, dhe, duke pasur parasysh karakterin e tyre, pozitive osenegative, lejimin ose moslejimin dhe ndalimin dhe gjykimin54. Normat morale, sikurseedhe masat tjera të veprimtarisë së njeriut, u nënshtrohen ndryshimeve të domosdoshme.Mendimtarët e kanë shpjeguar në mënyrë të ndryshme përmbajtjen e normave morale.Ata i janë qasur kësaj teme varësisht prej parimit suprem të moralitetit. Shembull për këtëmund të përmendet mësimi i stoikëve. I Urti i tyre e realizon normën morale ashtu qëngrihet mbi ndryshimet e jashtme të botës dhe e vendos qetësinë shpirtërore oseataraksinë. Ndryshe prej stoikëve, skepticistët konsiderojnë se esenca e normave moraleka të bëjë me vetëpërmbajtjen nga gjykimi i çfarëdo qoftë. Mendimi racionalist iSpinozës mbi normat morale bazohet në njohjen e natyrës. Nga të gjitha pikëpamjetpararendëse dallon bindshëm teoria etike e Kantit, sipas të cilës normave morale iu janëcaktuar paraprakisht format e veprimit të subjektit veprues. Norma morale ose maksimaështë parim subjektiv i veprimit të subjektit i cili bëhet universal. Ky parim te Kanti efiton statusin e vlerës absolute, e cila është shtyrë ëpr një pafundësi. Sipas përcaktimit tëmësipërm, norma morale nuk mund të nxirret nga faktet empirike. Por, disa mendimtarë ekundërshtojnë këtë, siç janë p.sh. përfaqësuesit e pozitivizmit klasik dhe neopozitivizmitbashkëkohor. a. Kontroverse mbi qëndrueshmërinë e normave moraleNjë prej pyetjeve më të rëndësishme që janë shtruar para mendimit etik është ajo mbiqëndrueshmërinë e normave morale. Ajo ka nxitur një sërë shqyrtimesh, dialogësh dheqëndrimesh kontradiktore, të cilat vazhdojnë edhe sot e kësaj dite. Teoritë ose drejtimetetike ofrojnë pikëpamje të paharmonuzuara. Dallimet janë të dukshme jo vetëm midisteorive laike dhe teologjike, por edhe midis vetë teorive laike. Me fjalë të tjera, historia emendimit etik dëshmon për një sërë përgjigjesh në pyetjen e mësipërme. As mendimi isotëm nuk ka arritur te një qëndrim i përbashkët. Dallimet e pikëpamjeve janë shprehje e,siç është thënë, pikënisjes së mendimtarëve ose parimit suprem prej të cilit janë nisur atagjatë trajtimit të kësaj çështjeje. Në favor të kësaj mund të veçohet dallimi midis etikës sëKantit dhe teorisë së Shopenhauerit. E para bazohet në kuptimin dhe qëndrueshmërinëabsolute dhe universale të normave morale, ndërsa e hedh poshtë normativizmin në etikë.Ekzistojnë dallime edhe midis të gjithë teorive etike pararendëse dhe etikës sëpërgjegjësisë historike dhe planetare, e cila insiston në përgjegjësinë e gjeneratave tësotme për fatin e gjeneratave të ardhshme.Kjo që u tha tregon se të gjitha pikëpamjet mbi qëndrueshmërinë e normave morale mundtë ndahen në dy grupe të mëdha. Grupit të parë i përkasin pikëpamjet, përfaqësuesit e tëcilave mendojnë se normat morale kanë qëndrueshmëri relative. Thënë më thjesht,normat morale i përgjigjen periudhës së caktuar kohore. Ato ka kanë qëndruar në tëkaluarën nuk qëndrojnë sot dhe në të ardhmen. Mendimi mbi relativitetin e normavemorale është i pranishëm edhe te sofistët. Përfaqësues te këtij mendimi janë pozitivistëtklasikë, Marksi dhe Niçe, si dhe neopozitivistët. Gtupin e dytë e përbëjnë mendimet që54 Rasim Muminović,Ethos i ljudsko bivstvovanje,“Veselin Masleša“,Sarajevë l989, f.145
    • 144normave morale u japin rëndësi absolute. Brenda këtij grupi mund të dallohen tri variantemendimesh, Njërën e përbën idealizmi etik objektiv i Platonit, i cili çështjen e normavemorale e vështron në kuadrin e teorisë mbi Idenë e së mirës, e cila është e përjetshme.Variantin e dytë e përbën teoria teologjike mbi moralin, sipas së cilës normat moraleburojnë nga religjioni. Sipas këtij varianti normat morale nuk mund të shqyrtohen dhe tëkuptohen jashtë religjionit. Variantin e tretë e përfaqësojnë teoritë e neokantistëve të“shkollës së Badenit”, Vindelbandi dhe Rikerti. Në esencë të mësimit të Kantit qëndronpikëpamja se qëndrueshmëria universale dhe absolute e normave morale nuk është e bëra,por idealja, gjegjësisht ajo që nuk ka të bëjë me kufijtë kohorë dhe hapësinorë. Sëkëndejmi, me norma morale krijohet një hulli midis asaj që është dhe asaj që duhet tëjetë. Për Kantin dhe neokantistët normat morale janë diçka joempirike, diçka që ështëprodukt i mendimit veprues. Ato janë apriori. Aprioriteti i tyre nuk ka të bëjë me entitetinnatyror, por me entitetit mbinjerëzor ose monumental të qenies njerëzore. Me këtë tëdytin merren kritikat e arsyes së pastër praktike. Prandaj, sipas Kantit dhe neokantistëve,normat morale janë tej-historike. Sipas Kantit, këto kanë krijuar një hulli midis “nevojësdhe qenies, normave morale dhe normave pozitive ose ekzistuese. Kësaj teze ikundërvihet vendosmërisht Hegeli.b. Mësimet mbi mundësitë ose pamundësitë e nxjerrjes së normave morale ngapërmbajtja e jetësA ekzistojnë apo nuk ekzistojnë mundësitë për nxjerrjen e normave morale ngapërmbajtja e jetës? Kjo është një prej pyetjeve të rëndësishme që e përcjell mendimin etiktradicional si edhe atë bashkëkohor. Përgjigjet në këtë pyetje dallojnë shumë jo vetëmmidis mendimtarëve të teorive e periudha të ndryshme kohore, por edhe midismendimtarëve të të njëjtës periudhë. Ato burojnë nga karakteri i mësimeve dhe teoriveose drejtimeve që u takojnë mendimtarët. Thënë në mënyrë më precize, përgjigjja në këtëpyetje varet nga fakti se bëhet fjalë për mësim racionalistik apo empirik, gjegjësisht ngafakti se bëhet fjalë për mësime etike, të cilat nuk mund të kënaqin grymën dhe nevojat enjeriut të sotëm, apo bëhet fjalë për mësime që insistojnë në përgjegjësinë historikeplanetare.Çështja e mundësive ose pamundësive të nxjerrjes së normave morale nga përmbajtja ejetës zë vend të rëndësishme më mësimin e empiristëve anglezë. Më saktë të Llokut dheHjumit, si edhe në teoritë e disa përfaqësuesve të mendimit etik anglez dhe francez. Dukepërjashtuar disa mendimtarë me orientim teologjik, sidomos përfaqësuesit e tëashtuquajturit utilitarizëm teologjik, karakteristikë qenësore e teorive etike angleze dhefranceze është ideja se njeriu i harmonizon normat e sjelljes së vet më realitetin, i cili ipërcakton rregullat e sjelljes dhe të veprimit.Përkundër idesë mbi mundësitë (të gjitha mundësitë e njeriut nuk duhet të jenë morale)për nxjerrjen e normave morale dhe sjelljes morale nga përmbajtja e jetës, historia emendimit etik njeh edhe mendimtarë që e idealizojnë njeriun. Ideja për pamundësitë enxjerrjes së normave morale nga përmbajtja jetësore ka qenë objekt i trajtimit tëpërfaqësuesve të mësimeve etike tradicionale dhe i disa eticistëve bashkëkohorë, sidomos
    • 145Shelerit dhe Hartmanit. Kjo ide e arrin kulmin e saj në etikën imperative dhedeontologjike ta Kantit. Natyrisht, përkundër asaj që është e pranishme si te disa eticistëtradicionalistë ashtu edhe te disa eticistë bashkëkohorë, ekzistojnë dallime tëpakapërcyeshme midis Kantit dhe të gjithë mendimtarëve të përmendur. Te mësimetparakantiste bëhet fjalë për përmbajtjen e veprimit moral, ndërsa te Kanti për formën e tij.Sipas mësimit racionalistik baza e moralitetit qëndron në arsyen, ndërsa sipas mësimitemocional burim i moralitetit janë emocionet. Sipas Kantit normat morale apriori ipërcakton arsyeja. Ai i kërkon ato jashtë qenies njerëzore konkrete dhe empirike. 2. Nocioni i vlerave moraleNocioni i vlerave ka kuptim plural. Në jetën e përditshme vlera mund të ketë të bëjë mediçka që është e mirë, e drejtë, e vërtetë, e bukur, etj. E para dhe e dyta hyjnë në zonën eetikës, e treta hyn në zonën e logjikës, ndërsa e katërta i përket zonës së estetikës. Duhettë kihet parasysh se nocioni vlerë paraqet emëruesin e përbashkët për gjithë atë që epërbën formën dhe përmbajtjen e veprimtarisë së caktuar. Vlera është pjesë përbërëse e tëgjitha mësimeve që i kanë prirë aksiologjisë, gjegjësisht teorisë mbi vlerat. Ajo ështëformësuar në teorinë e Maks Shelerit, por rëndësi të konsiderueshme i ka kushtuar ehdeAristoteli, sipas të cilit njeriu e arrin ndonjë vlerë falë shkathtësisë së tij praktike. Vleranënkupton aftësinë e veprimit me gjykimin e drejtë të njeriut mbi atë se çka është e mirëdhe çka është e keqe. Kjo ka të bëjë me vlerën morale. Nga sa u tha më sipër, del seçështja e vlerave morale ka qenë objekt i shqyrtimeve të mendimtarëve etikë. Perceptimi ityre për vlerat morale qëndron në lidhshmëri të drejtpërdrejt prej parimeve supreme tëtyre, në bazë të të cilave ata e kuptojnë dhe e shpjegojnë esencën e morales.Vlerat mund të kenë motive që qëndrojnë në themelet e veprimit tonë, pritjeve dheshpresave për gjithë atë që e përjetojmë, e mendojmë ose e përcaktojmë si të mirë apo tëkeqe, si të vlefshme apo të pavlefshme, si të bukur apo të shëmtuar, si të drejtë apo9 tëpadrejtë, si të lirë ose jo të lirë, etj. Ato janë prodhim i marrëdhënies praktike të njeriut,gjegjësisht i veprimit praktik të tij. Pa kuptimin e esencës së vërtetë të vlerës nuk është emundur të kuptohet qenia e saj, e cila është e paimagjinueshme pa vullnetin e lirë. Nëpyetjen se çfarë janë marrëdhëniet midis vlerave morale dhe vullnetit të lirë jepet kjopërgjigje: Vullneti i lirë vendos mbi vlerat morale kur ato janë të hapura ndaj tij. Është epalejueshme që vlerat morale të identifikohen me cilindo lloj tjetër të vlerave. Të gjithavlerat, pra edhe vlerat morale e shoqërojnë jetën dhe veprimin e njeriut. Ato unënshtrohen hireve të kohës. Disa prej tyre kanë të bëjnë me dijen ose njohjen, ndërsavlerat morale janë produkt i veprimit moral të njeriut. Vlerat morale kuptohen dheshpjegohen në bazë të veprimit të personalitetit të zhvilluar moralisht. Për dallim ngashkenca, etika nuk i definon ato. Kështu, vlerat morale nuk mund të përcaktohenteorikisht. Këtë e kanë theksuar Kanti dhe Hartmani.Një pyetje e rëndësishme që e prek mendimin etik ka të bëjë me burimin e vleravemorale. Përgjigjet në këtë pyetje janë kundërthënëse. Ato e kanë vendin në qenienmorale, pra në qëndrimin ose sjelljen dhe veprimin moral të personalitetit të zhvilluar.Mbi ndarjen e funksioneve të anëtarëve të shtetit ideal, Platoni konsideron se vleratmorale të drejtuesit dhe rojtarit të shtetit janë ruajtja e harmonisë.
    • 146Siç është paralajmëruar, nocioni vlera morale është bërë objekt i shqyrtimevekundërthënëse. Karakteri i përfundimeve të tyre varet nga, siç kam theksuar, parimetsupreme prej të cilave nisen themeluesit dhe përfaqësuesit e mësimeve ose teorive,drejtimeve dhe sistemeve të ndryshme. Natyrisht, problemit të vlerave morale, nëmënyrën më sistematike i janë qasur themeluesit e aksiologjisë, Sheleri dhe Hartmani.Është e palejueshme që të mos kihet parasysh pikëpamja e mendimtarëve të traditës,sidomos ajo e Kantit. Në kritikat e tij ai ka kërkuar tri lloje të vlerave: vlerën e së vërtetës(“Kritika e arsyes së shëndoshë”), vlerën e së mirës (“Kritika e arsyes praktike”) dhevlerën e së bukurës (“Kritika e fuqisë së gjykimit”). Theksimi i primatit të arsyes praktikembi arsyen spekulative ose teorike, sipas Kantit, paraqet bazën për kuptimin epërmbajtjes së vlerave morale. Arsyeja praktike nuk buron nga themelet racionale tënjohjes, por nga parimet morale që e artikulojnë autonominë e njeriut. Teorisë së tij mbivlerat morale i mungon theksimi i rëndësisë historike e praktike të marrëdhënieve tësubjektit mendor e veprues. Sipas tij, vlera morale, e cila është prodhim i vullnetit tënjeriut, nuk kushtëzohet nga të mirat e përgjithshmeose nga qëllimet për arritjen eobjektivave të tjera. Sheleri e hedh poshtë teorinë e Kantit se e mira dhe e keqja janëfundamentalist të lidhura me aktet e vullnetit, duke thekuar se vlera e vullnetitpërcaktohet në bazë të vlerave të personalitetit dhe tipareve të tij, të cilat lëvizin varësishtnga mirësia e personalitetit55. Personaliteti moral është bartës i vlerave morale, të cilatjanë vlerat më të larta. Duke pasur parasysh këtë, nuk ka dallime midis Shelerit dheKantit. Të dy këta mendimtarë i kundërvihet çdo përpjekjeje për nxjerrjen e vlerave ngakarakteristikat empirike, gjegjësisht sociale e psikologjike të njeriut, me të vetmin dallimqë Kanti i nxjerr vlerat morale nga kërkesat e arsyes, sepse ajo është themel i moralitetitnë tërësi, ndërsa Sheleri i nxjerr vlerat morale nga emocionet, sepse sipas tij ato e aknestatusin apriori.Është e nevojshme të dallohet vlerat morale prej vlerave jomorale. Të parat janë shprehjee harmonisë ose të bashkimit të subjektit me vetveten, ndërsa të dytat janë shprehje emungesës së bashkimit të tillë. Këtij problemi i kushtojnë kujdes teoritë dhe drejtimetetike të të gjitha kohërave dhe ato shprehin pikëpamje kontradiktore. Duke lënë mënjanëdallimet midis tyre, është e nevojshme të theksohen dy lloje të karaktereve të vlerave.Njëri ka karakter dikotomm, si p.sh. gëzim – hidhërim, këndshëm – pakëndshëm,dobishëm – dëmshëm, bukur – shëmtuar. Në kundërshtim me to janë vlerat me kuptimpozitiv. Ato përbëjnë të mirat pavarësisht prej përmbajtjeve të tyre heterogjene, si p.sh. tëmirat materiale, trupore, logjike, estetike dhe etike.Vlerat morale janë themeluar mbi normat morale të subjektit dhe habitusit të tij. Ato kanëtë bëjnë me atë që “duhet të jetë” dhe jo me atë që është. Me ndihmë e tyre dhe nëpërmjettyre projektohet vetëdija mbi lirinë njerëzore. Ato qëndrojnë në kolizion me të gjitha atovlera që janë themeluar mbi normat pozitive ose juridike. Për dallim prej tyre, vleratmorale shfaqen si projekte të lira ose autonome ose si ideale. Këto projekte, të cilat janëbazë e humanumit, mund të realizohen vetëm në kuadrin e mundësive reale.55 M.Scheler,Der Formalismus in der Ethik und die materiale Ëertethik, Berlin l954, f.83
    • 147Kontributin më të madh për shqyrtimin e përmbajtjes së vlerave morale, përveç Kantitdhe neokantistëve (Vindelband dhe Rikert), e kanë dhënë Sheleri dhe Hartmani, dythemeluesit e aksiologjisë. Detyra e kësaj teorie ka të bëjë me ndriçimin e problemit tëvlerave. Sipas Shelerit, ato janë të dhëna, por jo të dhuruara. Sheleri konsideron se vleratjanë tërësi të veçanta, por nuk paraqesin kurrfarë detyrimi për subjektin transcendentempirik – unin. Kanti dhe Sheleri ofrojnë zgjidhje kundërthënëse për marrëdhëniet midisuniversalitetit të vlerave dhe individualitetit të vlerave. Sipas Shelerit, vlerat më të lartaburojnë nga akti (dashuria, simpatia) dhe kurrsesi nga obligimi. Për Kantin, personi arrinvlerën morale duke realizuar vlerat e gjithëpranueshme, gjegjësisht duke iu nënshtruarkodit moral të gjithëpranueshëm. Teoria e tij e lë pas dore nevojën individuale. Për dallimprej Kantit, i cili e thekson vlerën e së vërtetës, vlerën e së mirës dhe vlerën e së bukurës,Hartmani insiston në vlerën morale, vlerën estetike dhe vlerën e njohurisë. Në anën tjetër,sipas Hartmanit, ndonjë veprim konsiderohet si i moralshëm vetëm për shkak se i jetësonvlerat, ndërsa bartësit moral dhe jomoral të vlerave janë ekskluzivisht personat ose aktet.Vlerë morale ka vetëm ajo sjellje që nuk është e detyruar të jetë e tillë çfarë është,thekson Hartmani.Këtyre pikëpamjeve mbi përmbajtjen e vlerës morale u kundërvihet pikëpamja, që ekonsideron të pakuptueshme qëndrimin për ekzistencën e vetvetishme të vlerës. Kjopikëpamje është e drejtë me që thekson se vlerat paraqesin relacionin midis subjektit dheobjektit. Pa këtë relacion vlerat nuk kanë asnjë përmbajtje dhe asnjë kuptim56 Koncepti aprioristik i normave dhe vlerave moraleKoncepti aprioristik i normave dhe vlerave morale nuk është trashëgimi e mësimeve oseteorive, drejtimeve ose sistemeve etike para Kantit. Ky koncept shfaqet vetëm mesistemin etik të Kantit. Përveç konceptit aprioristik të Kantit, ekziston edhe një teoriaprioristike e vlerave morale, ajo e Shelerit. Midis këtyre dy koncepteve ekzistojnëdallime të pakapërcyeshme. Në të vërtetë Kanti e nxjerr përcaktimin e apriores ngapërcaktimi i vullnetit si arsye e pastër praktike dhe jo nga ndonjë përmbajtje e veprimitmoral. Thënë më saktë, për Kantin vullneti i përcaktuar apriori mund të jetë i drejtuarvetëm nga ligji i arsyes. Kështu prioriteti i Kantit reduktohet në domosdoshmërinë dheuniversalitetin e gjyqeve. Ky veprim është në pajtim me qëndrimin e tij subjektiv –idealist mbi moralen apo, më mirë të thuhet me formalizmin e tij etik. Sipas mendimit tëShelerit kjo ka për pasojë mohimin e plotë të karakterit objektiv të vlerës.Ndryshe prej interpretimit aprioristik të Kantit, i cili ka të bëjë vetëm me arsyen osemendjen, Sheleri mendon se edhe ndjenjat mund të jenë apriore. Me fjalë të tjera, aprioretemocionale janë apriore vlerësuese. Sheleri niset nga fakti se vlera përfshin pikëpamjenaprirore ose intuitën apriore të emocionalitetit. Për ta shpjeguar këtë është e nevojshmeqë, së paku në pika të shkurta, të përshkruhen karakteristikat t yre themelore. Te Kantiapriorizmi shprehet ashtu që veprimi moral, gjegjësisht vlera morale, vendoset jashtëkushteve konkrete, të jashtme dhe empirike dhe mbi impulset njerëzore. Në të vërtetë,56 Dr. Rasim Muminović: ”Ethos i ljudsko bivstvovanje”, botimi i përmendur, f. 252
    • 148veprimi moral, me të cilin krijohet vlera morale,nxitet nga vetëdija mbi obligimin.Vetëdija mbi obligimin e nxit njeriun që të veprojë sipas këshillës “duhet të” bësh këtëdhe atë. Ndjenja e obligimit të tillë nuk buron nga përmbajtja e jetës së individit, por ngandjenja e obligimit ndaj kodit moral, gjegjësisht imperativit moral ose ligjit praktik“duhet të punosh, sepse mund të veprosh”. Këtu qëndron esenca e konceptitaposterioristik të Kantit mbi vlerat.Sipas teorisë së Kantit, vlera morale gjendet vetëm në parimin e vullnetit dhe në mënyrëtë pavarur nga qëllimi i cili mund të realizohet në veprim. Sipas kësaj, konceptiaprioristik i Kanti mbi vlerat morale bazohet në vullnetin e qenies së arsyeshme. Sipas tij,vlera morale e veprimit nuk qëndron në pasojat që priten nga veprimi dhe as të ndonjëparimi të veprimit, për të cilin është e nevojshme që nxitja vetjake të fitohet nga pasojat epritura. Vlera më e lartë, gjegjësisht vlera moralë, buron nga kodi moral i cili ështëapriori. Ai është i pacenueshëm dhe i shenjtë, prandaj bëhet objekt i arsyes dhe i vullnetittonë, i cili është plotësisht i pavarur nga përjetimet, fati, mirëqenia, interesi dhe dobia.Kodi moral është objektiv dhe ka karakter universal. Teoria e Kantit bazohet nëuniversitetin e vlerave morale. Ato gjenden në ne, gjegjësisht në vullnetin tonë të mirë.Vullneti është i mirë vetëm me kusht që të veprojë në harmoni me kodit moral. Kjo teoriështë formalistike. Përmbajtja e saj qëndron në normën e saj morale. Ajo është abstraktedhe e paraqet parimin e pakusht që nuk duron kurrfarë kompromisi me çfarëdopërmbajtje të realitetit dhe jetës. Sheleri e kritikon qëndrimin e Kantit, i cili identifikongjithçka me formalen, kurse materialen me objektiven ose aposterioren. Pavarësisht seështë e qëndrueshme apo e paqëndrueshme kritika e Shelerit, duhet pasur parasysh se nëteorinë e Kantit mbi moralin vlerat universale kanë statusin e normave dhe ligjeve tëgjithëpranueshme.Llojin e dytë të konceptit apriorisitk të vlerave morale e përfaqëson teoria emocionale eShelerit. Duhet të theksohet se Sheleri, me etikën e tij personalistike, e përcaktondihotominë, gjegjësisht dallimin midis personit, si bartës i vlerës, e cila konstituohet nëveprimet e vlefshme dhe individit, i cili formohet në marrëdhëniet funksionale. Sheleri nëvend të apriorizmit të mendjes, e vendos apriorizmin e ndjenjave. Kështu dukekundërshtuar teorinë mbi mendjen apriori, Sheleri tregon se njeriu nuk krijon vlera, porvetëm të mira vlerësuese dhe materie vlerësuese. Për këtë arsye, ai e bën dallimin midismetodave apriore dhe racionalizmit, të cilat deri të Sheleri janë konsideruar tëpandashme. Sipas tij, “nuk është aspak e domosdoshme që etika motive, për dallim ngaetika racionale të jetë edhe etikë empirike, në kuptimin e përpjekjes që vlerat morale tëpërcaktohen në bazë të vrojtimin dhe induksionit57. Ndjenjat kanë përmbajtje apriore dhejanë të pavarura nga përvojat induktive, siç janë të pastra ligjet e mendimit. Në të dyjarastet është e mundur vështrimi i esencës së akteve dhe përmbajtjes së tyre, mbështetjessë tyre dhe lidhjes reciproke midis tyre58. Të gjitha vlerat morale ose njerëzore janë tëbazuara në vlerat e një fryme dhe bote të paskajshme të vlerave që qëndronin para njeriut.Vlerat nëpërmjet të cilave artikulohet përmbajtja e frymës njerëzore janë përmendur mëparë.57 M.Scheler: Der Formalismus in der Ethik und die materiale Ëertethik,Berlin l954, f.25658 M.Scheler: vepra e cituar, f 84
    • 149Siç shihet, koncepti i Shelerit mbi vlerat është kundërthënës me etikën formalistike tëKantit. Prej këtij koncepti mund të zgjidhen vërejtjet kryesore ndaj teorisë së Kantit. T’ipërmendim disa regj tyre: E para, Sheleri e hedh poshtë mendimin e Kantit se prioritetiështë prodhim i subjektivitetit, që në rrafshin praktik ia jep vetvetes ligji. Sheleri mendonse apriorizmi përcakton raportin përmbajtjesor që bie në “vrojtimin e të dhënës vetvetiu, ecila figuron pavarësisht nga tiparet e atij që mendon; E dyta, Sheleri e kritikon teorinëetikë të Kantit për shkak se ajo nuk e përfshin problematikën emocionale. Ai e kontestonmundësinë që arsyeja të dijë çka është vlerë; E treta, Sheleri thekson se çdo njohuriparaqet bazën për gjithë atë që është emocionale. Kritikës së tillë mund t’i bëhen shumëvërejtje nga pikëpamja e etikës autonome të Kantit, sipas të cilës vlerat morale nuk mundtë imagjinohen pa vullnetin e lirë. Personaliteti i zhvilluar moralisht është alfa dhe omegae vlerës morale. Vetëm personalitetit të tillë i përket vlera morale. Ai e vendos atë ose eplotëson kuptimin e saj sipas asaj që duhet të jetë. Kjo “duhet të jetë” ka kuptimin eparakushtit të vullnetit të lirë që të dëshmojë zbatimin e vendimeve të lira kur bëhetbashkimi i qenësisë dhe vlerësimit59. Vetëm ai mendim që niset nga vlera morale ekuptuar në këtë mënyrë mund të krijojë pikëpamjen e drejtë të këtij problemi dhe tëkrijojë hapësirë për një kritikë apriore të konceptit të vlerave morale.59 Rasim Muminović: Ethos i ljudsko bivstvovanje,”Veselin Masleša”, Sarajevë l989, f.255
    • 150PJESA E TRETËBAZAT E ETIKËS KRIMINALISTIKE1. Lënda dhe detyra e etikës kriminalistikeNë jetën e përditshme hasen nocionet etika e kriminalistit, mjekut, profesorit, gjyqtarit,sportistit, gazetarit, etj. Të gjitha profesionet kanë kodekset e tyre morale. Morali i tyre,për dallim nga parimi suprem i morales si morale në teorinë e etikes, përcaktohet me ligj.Për këtë arsye, moralin e disa profesioneve e përbën tërësinë e rregullave ose kritereveprofesionale që e përcaktojnë mënyrën e sjelljes dhe të veprimit të bartësve të tyre. Nëanën tjetër, veprimtaritë profesionale dhe mënyrat e sjelljes dhe veprimeve profesionalebazohen në parimet ose normat ligjore, të cilat janë të pavarura nga komponentet emoralitetit.Etika që merret me çështje morale të profesionit të kriminalistëve ose të policëvecilësohet si etikë kriminalistike ose etikë policore. Ajo përfshin tërësinë e rregullave osekritereve të moralitetit të profesionit të kriminalistikës. Objekti i këtij lloji të etikës janëtë gjithë aspektet subjektive të moralitetit. Ajo ua propozon subjekteve kriminalistikenormat dhe rregullat e sjelljes dhe të veprimit. Prandaj, etika kriminalistike, midis tjerash,përfshin kodekset etike, rregullat e kriteret dhe normat e shkruara e të pashkruara tësjelljes dhe të veprimit profesional. Ajo ka për detyrë që të kuptojë dhe të shpjegojëmarrëdhëniet midis moralitetit dhe rrethanave shoqërore në të cilat veprojnë kriminalistët.Për të bërë këtë me sukses, etika kriminalistike mbështetet në pikëpamjet e shumta tëmendimit disiplinar dhe në përfundimet e hulumtimeve sociale-empirike mbi moralendhe në përshkrimin psikologjisë së personalitetit dhe të moralit, sociologjisë së moralit,sociologjisë së vrasjes (homocidium), vetëvrasjes (sucidium) dhe të drejtësisë e të bio-medicinës. Lidhja e saj me teorinë etike, shkencat sociale-empirike dhe etikat e tjeraprofesionale mund të dëshmohet sipas shembullit të nocionit mbi të keqen. Për ta kuptuardhe shpjeguar përmbajtjen e saj (gjë që është detyrë e mendimit disiplinar etik), për tëzbuluar, hulumtuar dhe përshkruar motivet e së keqes (gjë që bie në domenin eprofesioneve të caktuara), është e nevojshme të përfshihet analiza psikologjike epersonalitetit të kryesit të së keqes (me çka merret psikologjia e personalitetit), analizasociologjike e mungesës së integrimit shoqëror ose dezintegrimit dhe normativitetitshoqëror ( e cila është objekt i sociologjisë së moralit) dhe ekspertiza mjeko-ligjore (ecila i takon etikës juridike dhe mjekësore).Asnjë veprimtari profesionale, pra as veprimtaria e kriminalistikës, nuk mund tëimagjinohet për format përkatëse të moralitetit, pas normat përkatëse profesionale, ligjoree morale ose pa rregulla të sjelljes e të veprimit të kryesve të kësaj veprimtarie. Midisnormave profesionale dhe standardeve morale duhet të ekzistojnë marrëdhëniekomunikatave ose më mirë të thuhet bashkim. Në të vërtetë, subjekti i tyre duhet të sillennë mënyrë të vetëdijshme dhe në pajtim me profesionin e përcaktuar në bazë tërregullativës ligjore.
    • 151Çdo etikë profesionale ose e aplikuar e ka objektin e vet, Ai e shpjegon përmbajtjen,qëllimin ose objektivin e caktuar moral e profesional në sektorin e caktuar të veprimit. Sëkëndejmi, objekt i etikës kriminalistike është përmbajtja ose qëllimi i sjelljes morale eprofesionale të kriminalistit gjatë kryerjes së detyrës dhe obligimeve, të cilat janë tëpërcaktuara sipas specifikave të profesionit të tij. Kryerja ose moskryerja e tyre varet nganjë sërë faktorësh të natyrës objektive dhe subjektive. Për këtë do të përdor një shembull.Disa veprime kriminale mund të identifikohen me kohë ose të parandalohen falë cilësivemorale e profesionale të personalitetit të kriminalistit, por edhe falë rrethanave objektive,të cilat mund të jenë përshtatshme ose të papërshtatshme.Duke pasur parasysh objektin e saj, etika kriminalistike ka referenca të drejtpërdrejtë meato teori etikë që nisen nga përgjegjësia e shkencëtarëve, teknikëve dhe politikanëve dhee njeriut si qytetar. Në këtë nocion bazohen të gjitha etikat profesionale ose aplikative.Objekti i saj ka të bëjë me shpjegimin e komunikimit profesional, por edhe moral, tëpërfaqësuesve të sistemit, dhe sidomos me shpjegimin e komunikimit etik midis policisëdhe qytetarëve dhe me informimin e policëve nga qytetarët dhe anasjelltas. Kykomunikim dhe informim duhet të jetë: 1. objektiv, 2. i paanshëm dhe 3. autentik. Kjoparqet parakushtin themelor të punës së drejt dhe efikase të kriminalistit. Këto elementenuk mund të ndahen nga njëri-tjetri, sepse kanë status të njëjtë. Natyrisht, profesionalizmii kriminalistit është i paimagjinueshëm pa ekzistimin dhe veprimin e rregullativës sëcaktuar juridike të një shoqërie. Njësimi i normave morale, vetëdija-ndërgjegjja, normatligjore dhe zbatimi me përpikëri i tyre paraqet esencën e profesionit të kriminalistit.Rëndësi të veçantë për profesionin e kriminalistit ja profesionalizmi etik. Nëkriminalistikë ai është i pazëvendësueshëm pa nocionet themelore me të cilat shërbehetmendimi etik. Së këndejmi, për shpjegimin e përmbajtjes së saj është i domosdoshëmrespektimi i teorisë etikë, p.sh. teorisë së Millit mbi kodeksin moral. Në të vërtetë, objektii kësaj teorie nuk është vlerësimi i motiveve, por i pasojave.Karakteristika kryesore e kodeksit etik të kriminalistit qëndron në faktin se me realizimine saj sigurohet harmonia midis normatives dhe reales. Kjo do të thotë se morali ikriminalistit përfshin sistemin e rregullave të orientuara në stabilitetin dhe sigurinëmaksimale të të gjithë pjesëtarëve të shoqërisë. Zbatimi me përpikëri i kodeksit etik ështënjë prej treguesve më të mirë të karakterit të moralit dhe vlerave morale. Sado që të jetë eshprehur harmonia midis normatives dhe reales, gjegjësisht harmonia midis etikësprofesionale dhe zbatimit të saj në praktike. Kjo nuk është arritur deri më sot dhe duhet tëjemi të vetëdijshëm se asnjë teori etike nuk mund të zbatohet plotësisht në jetë. Kjondodh për shkak se asnjë teori nuk ka arritur të parashikojë me saktësi se çfarë do tëzbulojnë shkencëtarët e teknikët dhe cilat mund të jenë pasojat e tyre. Për këtë duhet tëjenë të vetëdijshëm jo vetëm kriminalistët, por edhe biologët, teknikët, politikanët,juristët, ekonomistët, etj. Së këndejmi shtrohet një pyetje e pashmangshme esenciale: Aështë kriminalisti i vetëdijshëm për mundësitë e përdorimit joadekuat dhe joprofesional tëteknikës, gjatë zbulimit të ndonjë vrasjeje ose vetëvrasjeje; apo a e aplikon mjekuterapinë adekuate për shërimin e pacientit dhe a e pranon pikëpamjen eutanazistike, sipassë cilës mjeku, për arsye njerëzore, dëshiron t’ia shkurtojë vuajtjet një pacienti që vuannga një sëmundje e pashërueshme, nëpërmjet mjeteve që ia lehtësojnë vdekjen.
    • 152Etika kriminalistike ka vlerë të paçmueshme për profesionin e kriminalistikës. Vlera e sajka të bëjë me pyetjet fundamentale të mendimit disiplinar mbi moralin, të cilat i aplikonnë veprimtarinë përkatëse. Kjo mund të shihet në shembullin e insistimit të saj nëzhvillimin e vetëdijes, gjegjësisht ndërgjegjes, mbi sjelljen racionale e të drejtë në të miretë njeriut dhe shoqërisë në përgjithësi, në të mirë të rregullimit shoqëror dhe të vlera të tij.Prej saj burojnë dy imperativë: imperativi i ekzistencës së rendit e qetësisë (“Vepro ashtuqë maksima e veprimit tënd të jetë premisa e rendit e qetësisë shoqërore”) dhe imperativimoral, analog me imperativin kategorik të Kantit (“Vepro ashtu që maksima e veprimittënd të jetë shembull për veprimin e të tjerëve”). Këta dy imperativë nuk janë nivelizuar,por e përbëjnë një tërësi të pashkëputshme, gjë që u mungon shoqërive të cilat vendosinsistem të ri vlerash.Profesionalizmi i kriminalistikës është aq i rëndësishëm dhe me vlerë sa udhëhiqet ngaparimet rregullative. Vetëm atëherë ka mundësi dhe gatishmëri që të përballet me tëgjitha problemet potenciale dhe reale, të cilat bëjnë presion mbi çdo shoqëri, sidomos mbishoqëritë që zhvillohen pas shthurjes së sistemit të vlerave. Në rrethana të tilla duhet t’ikushtohet vëmendje e veçantë ndërtimit të vetëdijes ose vlerësimit të kulturësdemokratike dhe përgjegjësisë morale e profesionale. Duke marrë parasysh këto,profesionalizmi etik në kriminalistikë paraqet pasqyrën e shoqërisë. Me ndihmën e sajdhe në bazë të saj krijohen mundësi për vështrimin dhe kuptimin e karakterit të shoqërisëdhe shtyllat e vlerave të saj. Profesionalizmi etik është tregues i normave shoqërore dhezbatimit të tyre në praktikë. Për këtë arsye, profesionalizmi etik është fushë e gjerë për tëcilën shprehin interes jo vetëm mendimet bashkëkohore disiplinare mbi moralen, esidomos etika e përgjegjësisë historike dhe eko-etika, por edhe shkencat si: antropologjia,historia, psikologjia, sociologjia, e drejta, ekonomia, medicina, etj.Ndërtimi i profesionalizmit të drejtë etik, kulturës demokratike e profesionale dhepërgjegjësisë morale e profesionale, të gjithat e begatojnë kriminalistikën, varet nga njësërë faktorësh: stabiliteti ekonomik dhe juridik e politik i sistemit shoqëror, shkalla ezhvillimit të sistemit të saj demokratik, vetëdija, të drejtat dhe liritë themelore të njeriut,etj. Në të vërtetë, shoqëritë me sistem stabil ekonomik, social, juridik e politik, mevetëdije e përgjegjësi të lartë, me kulturë të zhvilluar dhe me të drejta dhe liri themeloredhe universale njerëzore të garantuara janë të afta të luftojnë me sukses të gjitha dukuritëdevijante, siç janë mito dhe korrupsioni.Etika e kriminalistikës përbën një spektër të gjerë të arsimit dhe përgatitjes profesionale.Parakusht për këtë është shkalla arsimore, kulturore e profesionale. Prej asaj se sa është izhvilluar profesionalizmi etik varet veprimi i kriminalistit. Moraliteti i tij pasqyron vlerënmorale dhe sistemin e vlerave morale të një shoqërie. Etika e kriminalistit buron nga etikae shoqërisë, e cila është pasqyrë e parë e saj. Ato qëndrojnë në lidhshmëri tëpashkëputshme midis tyre. Terrorizmi, kontrabandimi i drogës, kriminaliteti ekonomikdhe të gjitha aktet kriminale përbëjnë “sëmundjen” planetare të shoqërisë së sotme.Profili më kompetent dhe më meritor për luftimin e këtyre fenomeneve është ai ikriminalistit. Ai është i mbrojtës i pazëvendësueshëm i shoqërisë dhe të gjitha vlerave tësaj, në rend të parë njeriut, të drejtave dhe lirive të tij dhe dinjitetit të tij.
    • 153Rëndësi të veçantë ka sjellja dhe veprimi i kriminalistit. Sjellja e tij duhet të jetë shembullpër sjelljen dhe veprimin e secilit anëtar të shoqërisë, gjë që, për fat të keq, nuk ndodhkështu. Veprimtaria e tij përbën themelin e shoqërisë, stabilitetin e saj dhe të gjithavlerave shoqërore. Së këndejmi, nuk thuhet rastësisht se kriminalisti me tipare morale eprofesionale është pengesë për krizën morale e profesionale të shoqërisë dhe pengesë përmiton dhe korrupsionin, këtyre sëmundjeve të rrezikshme të botës bashkëkohore.Prandaj, rënia morale e profesionale e kriminalistit paraqet thyerjen e sistemit moral të tëgjitha profesioneve tjera. Për këtë arsye, kriza e moralit dhe vlerave morale të profesionittë kriminalistikës pashmangshëm reflekton në krizën e moralit të shoqërisë në tërësi dheanasjelltas.Teoria dhe shkenca i japin shumë pak hapësirë dhe i kushtojnë shumë rëndësiproblematikës së etikës profesionale ose aplikimit të saj. Për këtë arsye janë shumë tëpakta dhe të mangëta vështrimet mbi çështjet e moralit, vlerave morale, përgjegjësivemorale, vetëdijes morale – ndërgjegjes dhe kodekseve morale të të gjitha profesionevedhe veprimtarive profesionale. Kjo ka të bëjë posaçërisht me hulumtime më seriozeteorike mbi përmbajtjen, rëndësinë dhe vendim e kodit etik në kriminalistikë. Këtëzbrazëti e përmbush vetëm deri diku etika e të drejtës dhe etika e shkencore. Ato,përkundër dallimeve, kanë pika të përbashkëta me etikën e kriminalistikës, etikën eorganizimit të punës, etj. Dallimet kanë të bëjnë me atë se etikë e të drejtave dhe etikashkencore paraqesin orientimin drejt mendimit bashkëkohor, derisa të ashtuquajturatetika profesionale ose aplikative nuk janë mendime disiplinare ose të orientuara. Mirëpo,ato, bashkë me etikat pararendëse, janë pjesë përbërëse të etikës sociale, objektet dheqëllimet e hulumtime të së cilës është definuar qartë qysh nga themeluesi i idealizmitetik, Platoni. Me teorinë e tij mbi shtetin, Platoni ka përcaktuar qartë se si duhet të sillendhe të veprojnë anëtarët e shtetit të ardhshëm.Problemet e shoqërisë bashkëkohore, për shkak të natyrës së tyre, tregojnë se mendimietik i Aristotelit nuk mund t’u përgjigjet nevojave dhe frymës së saj. Rëndësia e etikëskriminalistike qëndron në faktin se ajo i vështron dhe i kupton sfidat morale të profesionittë caktuar. Kjo nuk është objekt i drejtimeve dhe sistemeve, teorive ose mësimeve etike.Ai që nuk e kupton këtë nuk e di se: çka nënkupton etika profesionale ose etikaaplikative, çka është filozofia praktike, cila është lënda e etikës profesionale dhe cilaështë lënda e filozofisë praktike. Në të vërtetë, një prej dallimeve kryesore midis ndonjëteorie etike dhe etikës kriminalistike qëndron në faktin se kjo e dyta, përveç moralitetit, evendos në plan të parë profesionalizmin dhe respektimin e rregullativës ligjore. Sëkëndejmi del se përmbajtja e profesionalizmit në kriminalistikë qëndron në lidhje tëpashkëputshme të moralitetit, profesionalitetit dhe ligjshmërisë. Përkundër kësaj, teoritëracionalistike në përgjithësi nuk merren me shqyrtimin e problemit të profesionalizmitdhe ligjshmërisë. Në anën tjetër, Aristoteli ka konsideruar se gjithkush nuk mund të jetëfilozof, por mund të jetë i moralshëm.Pra, ekzistojnë dallime të konsiderueshme midis teorive etike dhe etikës profesionale oseaplikative. Kjo mund të dëshmohet me shembullin e marrëdhënieve midis teorisë sëKantit mbi moralitetin dhe cilësdo etikë profesionale, p.sh. etikës kriminalistike. Dallimi i
    • 154parë midis tyre qëndron në faktin se dija përbën shtyllën kryesore të kryerjen e detyravedhe obligimeve në mënyrë profesionale. Dallimi i dytë qëndron në faktin se çdo teorietike ka qëndrim të kundërt me atë që është, gjegjësisht me moralen si fakt, sepse nisetnga ajo “duhet të”, kurse ajo që duhet të jetë qëndron jashtë dhe sipër ekzistueses. Nëkriminalistikë, etika nënkupton obligimin moral, profesional e ligjor për parandalimin edukurive eventuale që e rrezikojnë moralin ekzistues dhe të normuar juridikisht. Dallimi itretë qëndron në faktin se teoria etike e shpreh mendimi subjektiv të themeluesit të saj,ndërsa etika profesionale bazohet në kriteret ose normat e përcaktuara shoqërore. Dallimii katërt qëndron në faktin se ideal i teorisë etike është personaliteti perfekt moral, ndërsaideal i etikës profesionale është harmonia, moraliteti, profesionizmi dhe ligjshmëria, tëcilat mund të konsiderohen si alfa dhe omega e etikës profesionale. Dallimi i pestëqëndron në faktin se teoria etike nuk u nënshtrohet hireve të kohës, ndërsa koha epikëpamjeve teorike nuk mund matet mekanikisht, si matje e kohës me akrepat e orës. Nëkëtë kontakt do të përmend shembullin e teorisë etike të Kantit, pikëpamjet e të cilit janëaktuale edhe sot, kur kriza morale e ka arritur pikën kulmore. Megjithatë, etikaprofesionale nuk është imune ndaj hireve të kohës, sepse puna e kriminalistit është e tillëqë kërkon ngritjen e vazhdueshme profesionale të tij. Obligimet e profesionalistit sot nukjanë të njëjta me ato të kriminalistit para 20 vjetësh.Cili është kuptimi i etikës profesionale? Një definim absolut dhe gjithëpërfshirës është ipamundur të të jepet, për shkak të hireve të kohës. Prandaj, është e nevojshme të bëhetnjë fleksibil. Në të vërtetë, etika profesionale ose etika e thirrjes përbën një sërë kritereshose normash etike, të shkruara e të pashkruara, gjegjësisht normash morale, intelektuale,profesionale, kulturore, arsimore, komunikatave, etj. Etika profesionale paraqet pasqyrënmorale e profesionale të bartësit të veprimit profesional. Ky përcaktim ka të bëjë mecilëndo etikë profesionale ose aplikative.Rëndësi vendimtare për etikën kriminalistike ose etikën aplikative në kriminalistikë kanëedhe marrëdhëniet midis normave profesionale dhe normave morale, gjegjësisht raportimidis vlerësimit moral dhe atij profesional dhe gjykimi moral i vlerave të punës, detyravedhe obligimeve të personave profesional. Në këtë mënyrë realizohet në praktikë etikaprofesionale kriminalistike, e cila përbën një tërësi parimesh dhe normash shoqërore mbitë mirën si vlerë e veçantë, të cilën pjesëtarët e kriminalistikës e përvetësojnë si kriter osesi rregull të sjelljes, duke pasur parasysh tiparet e tyre profesionale60. Me këtë përcaktimnuk shterohet në tërësi përmbajtja e vërtetë e etikës profesionale. Ajo është tepër engushtë për shkak se e redukton problemin në një “tërësi të parimeve njerëzore” dhe“normën mbi të mirën”. Nga ky definicion nuk shihet se për çfarë të mire bëhet fjalë, përtë mirën e përgjithshme apo për të mirën morale. Ajo nuk i përfshin parametrat tjerë, tëcilët janë të rëndësishëm për etikën profesionale, e cila është shumë më komplekse se saqë përshkruhet në këtë definicion. Ai është i njëanshëm si për refleksionin teorik mbimoralin, ashtu edhe për cilindo lloj të etikës profesionale. Njëanshmëria e tij shihet nëfaktin se të gjitha parimet dhe normat etike profesionale reduktohen në parimet dhenormat mbi të mirën. Nuk janë vetëm parimet dhe normat mbi të mirën kriteret e vetmepër përcaktimin e etikës profesionale, por ekzistojnë edhe parime të tjera po aç të60 Dr. Bogoljub Milosavljević: ”Nauka o policiji”, Policijska akademija, Beograd l997, f.593
    • 155rëndësishme për moralen në profesionin e kriminalistikës, siç janë obligimet, vetëdijamorale, përgjegjësia, ndershmëria, paanshmëria dhe kualitetet tjera morale.Në anën tjetër definicioni i mësipërm i etikës profesionale e harron rolin dhe rëndësinë edijes, zhvillimit intelektual e kulturor, kulturës së komunikimit të bartësit të veprimtarisëprofesionale. Të gjitha këto janë parametra të rëndësishëm të etikës profesionale. Thënëndryshe këto parametra kanë rëndësi shumë të madh për etikën profesionale, për të cilënnuk mund të thuhet se ka kuptim absolut, sepse moraliteti profesional në kuptimin formale përmbajtjesor përjeton ndryshime të pashmangshme, prandaj varet nga një sërëfaktorësh. Në mënyrë më precize mund të thuhet se profesionalizmi etik ka karakterrelativ. Ai vlen për një vend dhe për një periudhë kohore, sepse nuk mund të jetë i njëjtipas një periudhe disa vjeçare dhe për të gjitha shoqëritë. Profesionalizmi etik ështëshprehje dhe manifestim i rrethanave sociale, ekonomike, politike, kulturore, etj. të njëshoqërie dhe traditës së saj demokratike.Siç është thënë më sipër, të gjitha çështjet teorike të etikës profesionale janë nënçmuarose janë lënë pas dore. Këtu qëndron dobësia kryesore e hulumtimeve shkencore ngafusha e mjekësisë, kriminalistikës, politikës, ekonomisë, arsimit, gjyqësisë, etj. Siç kamthënë, kjo kompensohet deri diku me etikën e të drejtës, e cila hulumton dhe shpjegonaspektet etike të të drejtave elementare të njeriut, si dhe nga etika shkencore, e cila i qasetmoralitetit nga aspekti i pasojave të zhvillimit shkencor, i cili prodhon jo vetëmamoralitet, por edhe vë në pikëpyetje substancën biologjike dhe shpirtëror të njeriut.Përkundër faktit se etika kriminalistike është teori relativisht e re mbi moralen dhepraktikën kriminalistike, ajo nuk mund të identifikohet me teorinë etike. Një përpjekje etillë do të ishte absurd. Duhet të theksohet se kriteret, rregullat ose parimet dhe çështjetfundamentale të moralitetit të subjektit të profesionit kriminalistik duhet të kërkohen dhetë gjenden në vet teorinë etike. Për këtë arsye ajo duhet të mbështet në pikëpamjet ederitashme etike. Vetëm me këtë parakusht ajo mund të arsyetoje dhe të shpjegojë atë qëe bën morale ose amorale gjithë përmbajtjen e profesionit kriminalistik.Ky tekst ka për qëllim të tregojë se esencën e të gjitha çështjeve që hyjnë në objektin eetikës kriminalistike, të theksojë se çfarë vendi kanë në profesionin kriminalistik dheçfarë ofron ky lloj i etikës profesionale. Natyrisht, të gjitha këto janë të parat subjektivedhe objektive.Sipas shembullit të veprimtarisë kriminalistike mund të duket më së miri cili është raportimidis normatives dhe reales. Ajo paraqet shembull shkollor jo vetëm të kundërshtivemidis teorive mbi moralin profesional dhe mohimin e asaj të cilën e shqyrton, por edheshkeljen e normave ligjore, si pasojë e krizës së moralit dhe kualiteteve morale. Pra, nukka asnjë çështje kriminalistike që nuk mund të tregohet me shembuj nga praktika epërditshme. Thënë ndryshe, në profesionin e kriminalistikës mund të shihet më së miridallimi midis normave ligjore dhe zbatimit të tyre në praktikë. Mungesa e bashkimit tëmendimit dhe veprimit, normave dhe praktikës, vjen në shprehje si te eprorët ashtu edhete vartësit, gjë që shprehet negativisht, para së gjithash, në marrëdhëniet midis tyre, siedhe në eliminimin e gjithë asaj që e dëmton dinjitetin e profesionit të kriminalistikës.
    • 1563. Çështjet esencialea. Kodeksi etikRëndësi të veçantë për çdo etikë profesionale ose etikë aplikative kanë kodekset etike.çdo profesion ka kodeksin e vet etik specifik. Ai është i paimagjinueshme pa këtë kodeks,sepse ai përbën themelin e tij. Kodeksi është një tërësi e normave etike të përcaktuara meligj. Kodeksi kriminalistik ose policor përcaktohet me ligjin mbi policinë. Në të gjithaveprimtaritë profesionale kodeksi etik është i normuar. Thënë me fjalët e Hegelit, kodeksiështë i themeluar pozitivisht. Duihet të bëhet dallimi midis kodeksit etik të veprimtarisëprofesionale, p.sh. i kriminalistikës, dhe kodeksit etik të ndonjë shoqate apo asociacioniprofesional. Dallimi qëndroin në faktin së kodeksi në profesionin e kriminalistikës është inormuar dhe i sanksionuar me ligj, gjë që nuk ndodh me kodekset e asociacioneve dheshoqatave. Disa eticistë më shumë interesohen për hulumtime etike të kodeksit të disaasociacioneve dhe më pak për kodeksin etik të kriminalistikës. Për këtë lloj kodeksi kashprehur interesim eticisti amerikan Xhon Roll, gjë që dëshmohet në studimin e tij“Teoria e të drejtës”.Kodeksi etik i profesionit të kriminalistikës nuk guxon të shkelet. Kriminalisti nuk guxontë marrë mito dhe të korruptohet, as të merret me drogë e prostitucion. Për shkeljen erregullave ai u nënshtrohet sanksioneve ligjore. Këtyre sanksioneve u nënshtrohet ehdepër shkak të moskryerjes së detyrës ose për shkak të mosrespektimit të detyrave në punë.Ndërkap anëtarët e ndonjë asociacioni ose shoqate për shkeljen e normave etike nuk unënshtrohet saksioneve ligjore, por vetëm atyre morale. Në anën tjetër, është vështirë qëkriminalisti të pranojë vet se i ka shkelur rregullat etike të profesionit të tij, siç ndodhshpesh me anëtarët e asociacioneve. Ka shembuj që tregojnë se anëtarët e asociacionit endjejnë fajin që e kanë bërë dhe turpërohen për gabimet e bëra, gjë që shpie deri tekërkimi i faljes te asociacioni i tij. Ata mund të këkrojnë falje te asociacioni që i përkasindhe të vazhdojnë të jenë përsëri anëtarë të tij.Çka janë kodekset etike në kriminalistikë? Është e kotë të pritet një definicion absolut përkodeksin etik në këtë profesion. Ato u nënshtrohen ndryshimeve dhe dallojnë nga njëshoqëri në tjetrën. Thënë në mënyrë të përgjithësuar, kodekset etike në kriminalistikëduhet të nënkuptojnë tërësinë e parimev ose rregullave me të cilat rregullohet sjellja dheveprimi i kriminalistit gjatë kryerjes së detyrave dhe përgjegjësive të tij të përcaktuara meligj. Ai duhet tu përmbahet të gjitha këtyre normave dhe rregullave, të cilat i lejojnë apo indalojnë veprimet e kriminalistit.Etika kriminalistike e trajton kodeksin etik nga pikëpamja e përcaktimit të tyre ligjor dhedomosdoshmëria e zbatimit në praktikë. Rregullat etike ose morale të profesionit tëkriminalistikës nuk janë vetëm çështje e teorisë mbi moralin, por edhe çështjefundamentale e profesionit të kriminalistit. Me fjalë të tjera, ato janë jo vetëm çështjeteorike, por edhe praktike. Por, ekziston një distancë e madhe midis asaj që përcaktohetme normë ligjore mbi kodeksin etik të kriminalistikës dh zbatimit në praktikë të asaj qëështë përcaktuar. Sa i përket teorive etike dhe pikëpamjeve të tyre mbi veprimin moral,
    • 157nuk ekziston harmoni mbi përmbajtjen e kësaj çështjeje. Shembull për këtë mund tëpërdoret dallimi midis teorisë së Kantit dhe etikës historike dhe përgjegjësisë solidare. Epara nuk merret me trajtimin e rregullave të veçanta të sjelljes morale, por me vepriminmoral në përgjithësi.Ekziston një dallim i madh midis etikës kriminalistike dhe ndonjë teorie etike. Derisaobjekt i ndonjë teorie etike është ndonjë nevojë, etika kriminalistike niset nga ajo “duhettë”. E para merr parasysh kriteret e pashkruara të sjelljes dhe veprimit dhe i kupton dhe ishpjegon marrëdhëniet midis morales dhe rregullat e caktuara të sjelljes.Dallim i madh ekziston gjithashtu edhe midis shkencës kriminalistike dhe etikëskriminalistike. Shkenca synon të japë një definicion gjithëpërfshirës dh absolut tëkodeksit etik. Kjo është lajthitje, për shkak se ajo bazohet në kodeksin e themeluar mbinormat pozitive ose ligjore. Këto norma ndryshojnë me kohë dhe kodeksi etik nuk mundtë jetë i njëjtë për të gjitha shoqëritë.Nëse bëhet fjalë për hulumtim serioz shkencor të kodeksit etik, rezultatet nuk do tëmungojnë vetëm me kusht që çdo shkencë të hulumtojë qenien e aspektit të vet teorik dhetë komunikojë me shkencat tjera. Natyrisht, çdo hulumtues serioz e di mirë se pa kodeksetik është e pakuptimtë të diskutohet për cilindo aspekt etik në profesionin ekriminalistikës. Në të vërtetë, etika kriminalistike përmban të gjitha çështjet të cilat ajnëtrajtuar nga teoria etike gjatë historisë shumëshekullore të saj, të cilat janë të pranishmeedhe në mendimin e sotëm etik, pa marrë parasysh vështrimin e tyre të përgjithshëm.Mund të merret shembull mendimi i eticistëve që u përkasin periudhave të ndryshmekohore dhe teorive të ndryshme etike. Sokrati parim suprem i të cilit është intelekti etik,kërkon nga bashkëbiseduesi i tij që të jetë i dijshëm. Shumë më vonë Jonasi dhe Henrihuinsistojnë në vetëdijen morale dhe përgjegjësinë moral të subjektit, në radhë të parë,shkencëtarit, teknikut dhe politikanit.çështjet e mësipërme, duke përfshirë edhe shumë të tjera, si p.sh. virtytet morale, normatdhe vlerat morale, detyrat morale, etj., i përkasin asaj që është cilësuar si etikëprofesionale në kriminalistikë. Ato nuk mund të mendohen pa kodeks etik, sepse janëzemra dhe shpirti i tij. kriminalisti duhet të ketë parasysh gjithmonë kodekset e tijetike,sepse ato kanë rëndësi vendimtare për veprimtarinë e tij. Për të kuptuar esencën ekodekseve etike është e domosdoshme të dihet se çka nënkuptojnë ato. Përpjekja për njëpërcaktim të tillë nuk pretendon të japë një përgjigje që do të ishte e qëndrueshmeabsolute. Ekzistojnë dy arsye për këtë. Kodekset etike janë të ndryshueshme dhe, e dytakodekset etika janë shumë komplekse dhe dinamike. Gjatë zhvillimit të profesionit tëkriminalistikës kodekset pësojnë transformime të domosdoshme. Ato plotësohen dheperfeksionohen, si në aspektin përmbajtjesor ashtu edhe në aspektin formal. Për këtëarsye kodekset etike të kriminalistit sot nuk janë ato që kanë qenë dje.Me nocionin kodeks etik duhet të nënkuptohet tërësia e normave dhe rregullave tëshkruara me të cilat janë përcaktuar sjelljet, liritë dhe të drejtat, detyrat dhe përgjegjësitëjo vetëm të kriminalistit, por edhe të pjesëtarëve tjerë të profesionit të kriminalistikës.Atyre u përkasin edhe imperativët, siç është imperativi i mbrojtjes së të drejtave dhe
    • 158lirive themelore njerëzore, i mbrojtjes së të mirave materiale e kulturore të individit dhetë shoqërisë në tërësi. Shkelja e standardeve etike ka pasoja të dyfishta: juridike dhemorale. Sanksionet juridike zbatohet kur kriminalisti merr mito ose i shkel rregullat epunës. Këto sanksione mund të jenë penale dhe disiplinore, por edhe materiale. Natyrisht,sanksionet morale dallohen nga sanksionet penale, sepse ato nuk kanë forcë ligjore dhemanifestohen kryesisht me humbjen e besimit të kriminalistit.Zbatimi praktik i plotë ose i pjesshëm, konsekuent ose jo-konsekuent, i rregullavestandardeve etike tregon se çfarë është klima në profesionin e kriminalistikës, e cila ështëshprehje dhe manifestim i rrethanave shoqërore. Kodekstit etik kriminalistik i përkasin evërtetë, e paanshmja, parimorja dhe korrektësia. Së këndejmi moraliteti i profesionitkriminalistik është shprehje dhe manifestim i fatit të moralit dhe vlerave morale tëshoqërisë.Kodekset etike në profesionin kriminalistik themelohen me norma ligjore. Thënëndryshe, ato janë të themeluara pozitivisht. P.sh. njeriu nuk und të privohet nga liria pabazë ligjore. Siç kam thënë më sipër, me kodekseve etike të kriminalistikës, përveç lirivedhe të drejtave “të kufizuara” me ligj, u përkasin edhe çështje të tjera etike dheprofesionale në rend të parë obligimi dhe përgjegjësia. Me fjalë të tjera, kodekset etikeimperativisht duhet t’i plotësojnë këto kërkesa: a) të ofrojë informacione të sakta mbi veprimin e caktuar kriminal, jo vetëm të dyshuar; b) të respektojë të vërtetën gjatë përcaktimit dhe dëshmimit të përgjegjësisë së kryesit të ndonjë vepre të paligjshme; c) t’i mbrojë ata që kanë dhënë informacione mbi veprën e kryer; d) të respektojë normat morale gjatë përdorimit të mjeteve që shfrytëzohen për zbulimin e autorëve të veprave penale; dhe e) të mos aplikojë metoda dhe mjete të pandershme e ta palejueshme gjatë grumbullimit të informacioneve mbi veprimet kriminale.Siç është theksuar, kodekset etik në kriminalistikë nënkuptojë edhe imperativët qëpërcaktojnë mënyrën e sjelljes së kriminalistëve. Në këtë rast nuk thuhet “duhet të silleshashtu që ta respektosh ligjin”, por duhet të thuhet “kërkohet të sillesh ashtu që tarespektosh ligjin”. Po ashtu, nuk thuhet “duhet ta ruash sekretin shtetëror”, por “kërkohetta ruash sekretin shtetëror”. Me realizimin e këtyre dhe imperativëve të tjerë realizohetpërmbajtja dhe arrihet qëllimi i veprimit.Nuk është vështirë të vërehet se kodekset etike përmbajnë në vetë ato çështje që kanëqenë objekt i trajtimit të teorive të ndryshme etike. Së këndejmi, ekzistondomosdoshmëria që etika kriminalistike te ketë njohuri për teoritë dhe drejtimet etike.Ajo interesohet për raportet midis premisave subjektive dhe objektive të moralitetit, dhese a ka mungesë harmonie midis kodeksit etik dhe zbatimit të tij në praktikë.Kriminalisti e mbështet veprimtarinë e tij në respektimin e normave ligjore, jo sipas asaj“duhet të”, por “të kërkohet të”. Ekziston një sërë shembujsh që tregojnë konfliktin midisnormës morale dhe realitetit të profesionit të tij. Ajo “duhet të” qëndron jashtë dhe mbi
    • 159ekzistuesen dhe është në konflikt të vazhdueshëm me të. Ndërkaq “të kërkohet të” tregonse kodekset etike në kriminalistikë duhet të harmonizohen me normën ligjore ekzistuese.Kjo është e huaj për teoritë dhe drejtimet etike, sepse në to dominon disharmonia midisasaj që është dhe asaj që duhet të jetë.Me përcaktimin e përmendur të kodeksit etik në kriminalistikë i jepet atij kuptim më igjerë sesa nënkuptohet nga deklaratat e ndryshme të bashkësisë ndërkombëtare ose ngapikëpamjet e disa autorëve që merren me problematikën e kriminalistikës. Këta autorë evështrojnë shumë ngushtë këtë problematikë shumë komplekse, përmbajtjen e së cilësnuk mund ta shterojë asnjë dokument ndërkombëtar dhe asnjë teoricist që merren me këtëçështje. Shkenca e kriminalistikës nxjerr përfundime të njëanshme mbi kodekset etike,sepse ky fenomen i rëndësishëm i profesionit kriminalistik trajtohet në mënyrë të pavarurnga hulumtimet e tjera shkencore. Është e palejueshme që një prej këtyre pikëpamjeve tësaj ta shpall absolutisht të saktë dhe meritor.Në bazë të kësaj që u tha konstatohet me arsye se kodekset etike në kriminalistikëparaqesin bazën e veprimit të saj. Ato e përmbajnë dhe e shprehin specifikën dhepozicionin e kriminalistikës në shoqëri. Aplikimi ose mosaplikimi praktik i tyre epasqyron karakterin dhe gjendjen e shoqërisë nga aspekti ekonomik, social, kulturor,politik etj. kodekset etike, si baza të profesionit kriminalistik, tregojnë më së mirimungesën ose praninë e krizës morale dhe vlerave morale në një shoqëri. Në rrethanataktuale, në të cilat është thurur sistemi i vlerave dhe vlen parimi “ti mua, unë ty” apo “sakushton ky shërbim” puna e kriminalistëve është shumë e vështirë. Natyrisht, në rrethanatë tilla, kriminalisti është i obliguar që të respektojë me konsekuencë parimet e kodeksitetik të profesionit të tij dhe që të veprojë në bazë të tyre. Në këtë mënyrë ai e kryen punëne tij dhe lufton sëmundjet më të rrezikshëm të shoqërisë bashkëkohore, siç janë mito dhekorrupsioni, vjedhja, kontrabandimi i drogës, prostitucioni ose larja e parave. Për fat tëkeq, nuk janë të rralla rastet që zyrtarët e organeve të punëve të brendshme tëkorruptohen dhe të marrin mito jo vetëm në formë të parave, por edhe në formë tëshërbimeve, sipas togfjalëshit “unë ty, ti mua”. Kjo është plotësisht në kundërshtim mekodeksin etik të kriminalistikës.Midis kodeksit etik si normë dhe zbatimit të tij në praktikë duhet të ekzistojë një harmonie plotë, në mënyrë që të sigurohen parakushtet e domosdoshme të veprimit kriminalistik.Parakushtet kryesore për punë kriminalistike janë 5:Parakushti i parë ka të bëjë me format e ndryshme të vlerësimit mbi pasojat e mundshmetë trendeve të ndryshme negative në botën e sotme. Nëpërmjet procesit të vlerësimitmund të zbuten deri diku pasojat negative të dukurive dhe veprimeve kriminale, ndonëseato nuk mund të konsiderohen absolute. Kriminalisti mund të bëjë vlerësimin, por të mose respektojë kodeksin e profesionit të tij.Parakushti i dytë është kontrolli i vazhdueshëm dhe intensiv i punës së kriminalistit ngaeprori i tij.Parakushti i tretë, ndoshta edhe më i rëndësishmi, është zgjidhja e çështjes materiale dhebanesore e kriminalistit, sepse në qoftë se ai ka rrogë solide dhe e ka zgjidhur çështjen ebanimit janë më të vogla gjasat që të marrë mito ose të korruptohet, kështu që do tëkryejë me efikasitet më të lartë detyrat dhe përgjegjësitë e tij.
    • 160Parakushti i katërt ka të bëjë me faktin se si pranohet kriminalisti nga qytetarët oseshoqëria në përgjithësi. Në qoftë se shoqëria e vështron atë me nënçmim, atëherë puna etij do të jetë e kundër-efektshme.Parakushti i pestë ka të bëjë me karakterin e personalitetit të kriminalistit. Në qoftë sebëhet fjalë për personalitet të fortë dhe të vetëdijshëm për detyrat dhe obligimet e tij,atëherë ekzistojnë mundësi reale që në mënyrë të ndërgjegjshme t’i kryejë detyrat e tij.ndërkaq, në qoftë se kriminalisti nuk ka personalitet të fortë, ai do të jetë i prirur përsjellje të pamoralshme.Natyrisht këto parakushte nuk duhet të perceptohen në kuptimin e ngushtë dhe absolut.Nuk janë të rralla rastet se jo vetëm vartësit, por edhe strukturat komanduese nëprofesionin e kriminalistikës kanë qenë të prirur për mito dhe korrupsion. Këtë edëshmon në Bosnje e Hercegovinë pas përfundimit të luftës. Mungesa e moralit mund tëshihet më së miri në shembullin e punësimit, kur absolventët e ndonjë fakulteti tjetërgjejnë punë, ndërsa kriminalistët e diplomuar vazhdojnë të jenë të papunë. Po ashtu,njerëzit me shkollë të mesme zënë vende të cilat, sipas sistematizimit të vendeve tëpunës, kërkojnë përgatitje të lartë ose superiore profesionale. Në këto raste, bëhet fjalëose për mito dhe korrupsion, ose për lidhje familjare, miqësore etj. të gjitha këto janëargumente për shthurjen e kodeksit etik të kriminalistëve.Duhet të kihet parasysh se gabojnë ata që identifikojnë kodeksin moral me kodeksinprofesional të kriminalistikës, për shkak se përgjegjësia morale e kodeksit profesionalburon nga obligimi i përcaktuar me norme ligjore. Për të bërë dallimin e qartë midiskëtyre dy kategorive do të paraqes dy argumente: i pari, kriminalisti është i obliguar t’irespektojë normën ekzistuese ligjore mbi rendin e qetësinë e një sistemi dhe që në bazë tëfakteve objektive dhe së vërtetës, siç kërkohet me normë ligjore, të përcaktojë dhe tëdëshmojë veprimin kriminal, edhe kur ai nuk është i obliguar me ligj, që ndaj dikujt tëshpreh simpati ose dashuri, ose t’ia lirojë vendin personit më të vjetër në autobus,gjegjësisht t’ia pamundësojë ndihmën materiale personit të varfër. Rasti i parë ka të bëjëme normën ligjore, ndërsa rasti i dytë buron nga moraliteti subjektiv. Në rastin e parë,thënë me gjuhën e Kantit, bëhet fjalë për imperativin hipotetik, ndërsa në rastin e dytëpër imperativin moral. Gjithashtu, në rastin e parë bëhet fjalë mbi vetëdijen përpërgjegjësinë ligjore, ndërsa në rastin e dytë mbi vetëdijen morale apo ndërgjegjen.Nga kjo që u tha deri më tash del se e palejueshme që kodeksi etik të identifikohet mekodeksin pozitiv në kriminalistikë. Identifikimi i tyre është dëshmi e mungesës sënjohurive mbi atë që trajtohet nga teori dhe sisteme të ndryshme etike qysh prej 25shekujsh. Së këndejmi, kodeksi etik në përgjithësi është diçka krejt tjetër nga kodeksi iobligimit në profesion. Një shembull: gjatë procedurës penale ose civile gjykatësi ështëmoralisht indiferent ndaj akuzuesit dhe të akuzuarit. Pra, ai është neutral. Për të është erëndësishme vetëm se i akuzuari e ka shkelur ligjin. Mund të përmenden shembuj tëshumtë edhe në profesionet tjera. P.sh. mjeku është i obliguar ligjërisht ta pranojë dhe takontrollojë pacientin, por kujdesi mjekësor ndaj tij nuk është çështje e normës ligjore, porçështje e kodit moral të mjekut-betimin e Hipokratit.
    • 161Nga sa u tha më sipër mund të përfundohet se dallimet midis kodeksit moral dhe kodeksitprofesional të kriminalistit janë të pashmangshme. Nuk janë të rralla rastet që njëkriminalist të respektojë plotësisht kodeksin profesional, por të mos respektojë kodeksinmoral. Kodeksi profesional i tij është përcaktuar me ligj, ndërsa kodeksi moral nuk ështëi tillë. Ekziston dallim midis deontologjisë kriminalistike, e cila flet mbi obligimet eveçanta, dhe teorisë së Kantit mbi obligimin e pastër. Teoria e Kantit abstrahon gjithçkaqë ekziston, ndërsa deontologjia kriminalistike flet për obligimet dhe përgjegjësitë qëdalin nga profesioni dhe janë të paracaktuara me norma ligjore. Njeriu i Kantit vepron jopër shkak se “duhet të”, ndërsa kriminalisti është i obliguar të veprojë sipas urdhrit “tëkërkohet të”. Njeriu i Kantit është i obliguar të veprojë sipas nënponstulateve oseurdhrave të arsyes praktike. ai nuk njeh kurrfarë ligjesh, përveç ligjit moral. Ndërkaq,kriminalisti është i obliguar të zbatojë normat e përcaktuara me ligj gjatë kryerjes sëdetyrave dhe përgjegjësive të tij.Përkundër faktit se detyrat dhe përgjegjësitë e kriminalistit janë të përcaktuara me ligj,kriminalisti duhet t’i respektojë parimet etike gjatë veprimtarisë së tij. në bazë të këtyreparimeve ai bën vlerësimin moral të veprimit. Vlerësimi i tij moralo-etik arrihet vetëmme kusht të respektimit të plotë të parimeve morale dhe të parimeve morale.Për personalitetin e zhvilluar moralisht të kriminalistit është shumë e rëndësishme edhepërgatitja e tij arsimore e profesionale. Kriminalisti i aftë dhe i përgatitur profesionalishtbëhet i përgjegjshëm edhe moralisht dhe vlerëson në mënyrë morale e profesionaleveprimet e tij dhe të të tjerëve, duke i respektuar të drejtat dhe liritë themelore të tëtjerëve. Së këndejmi, kriminalisti me personalitet të zhvilluar moral, gjatë kryerjes sëdetyrave dhe përgjegjësive të tij vepron në pajtim me normat morale dhe me kodeksin eetikës profesionale. Ç’është e vërteta obligimet e tij të përcaktuara me ligj janë apriore,ndërsa të gjitha obligimet tjera janë aposteriore. Ato e përjashtojnë çdo formë tësubjektivizmit dhe njëanshmërisë. Mirëpo, ekziston një dallim midis obligimeve tëpërcaktuara me ligj dhe zbatimit të tyre në praktikë.Shembujt e përmendur tregojnë gabimin që e bëjnë ata që e identifikojnë kodeksin moralnë përgjithësi me kodeksin profesional. Natyrisht, ata kanë të drejtë flasin për pasojatnegative të mungesës së harmonisë midis etikës profesionale dhe zbatimit të saj në punëne përditshme praktike të kriminalistikës. Në esencë këto janë dy anët e të njëjtës medalje:e para është çështje e natyrës së brendshme të subjektit, ndërsa e dyta është çështje epozitivitetit ose normës ligjore.Gabime kardinale bëjnë ata që përmbajtjen, kuptimin dhe rëndësinë e kritereve oserregullave morale e reduktojnë në kodeks të veçantë deontologjik apo në kodeks tëobligimit. Kjo është e papranueshme, për shkak se etika kriminalistike ose etikaaplikative e bën dallimin midis parimeve dhe kritereve etike dhe kodeksit të obligimeveprofesionale. Ky dallim është evident dhe ka të bëjë me faktin se kodeksi i obligimitprofesional është i përcaktuar në mënyrë laksative me norma ligjore, të cilave kriminalistiduhet t’u përmbahet përndryshe u nënshtrohet sanksioneve ligjore. Po përmend njëshembull: me normë ligjore përcaktohet se kur dhe në çfarë rastesh mund ta arrestojënjeriun personi zyrtar ose kur dhe si mund të përdorë mjetet e detyrimit.
    • 162b. Vetëdija dhe ndërgjegjja, virtytet dhe sistemi i obligimeveb. a. Vetëdija dhe ndërgjegjjaAsnjë bisedë problemin etik nuk mund të imagjinohet pa çështjen e vetëdijes dhevetëdijes morale – ndërgjegjes. Siç kam thënë më herët (kapitulli “Vetëdija moral-ndërgjegjja”), vetëdija e paraqet bazën e ekzistencës njerëzore dhe vlerave të saj, ndërsavetëdija morale është masë supreme për vlerësimin moral, gjegjësisht për dallimin e tëmirës morale nga e keqja morale. Vetëdija moral-ndërgjegjja është një prej çështjevefundamentale etike, e cila e përbën shtyllën e teorisë etike. Kjo çështje e rëndësishme eka vendin përkatës edhe në etikën kriminalistike. Më sipër kam theksuar se vetëdija ështënjohuri mbi vetveten dhe të tjerët, ndërsa vetëdija morale është shprehje e lirisë dhemoralitetit dhe formë më transparente e njerëzisë. Derisa duke falënderuar vetëdijen, si“dukuri subtile subjektive”61, subjekti i kontrollon ndjenjat dhe instinktet gjatëpërmbushjes së normave shoqërore dhe obligimeve morale. Pra, zëri i ndërgjegjes ështëshenjë që tërheq vërejtjen për atë që duhet të bëjë subjekti në mënyrë që të mos ezhgënjejë veten, prandaj duhet t’i përmbahet atij. Prandaj, nuk është thënë rastësisht sekjo çështje kardinale e teorisë etike duhet të jetë shtyllë e profesionit kriminalistik, eteorisë kriminalistike dhe e praktikës kriminalistike. Në qoftë se profesioni ikriminalistikës përfshihet në krizën morale, atëherë vetëdija morale do të mbetet si “trup ihuaj”.Se sa është e rëndësishme çështja e vetëdijes morale për etikën kriminalistike dëshmojëedhe shumë shqyrtime dhe diskutime midis njerëzve të zakonshëm dhe atyre që merrenme çështje nga fusha e kriminalistikës. Kësaj çështjeve i kushton rëndësi të veçantë edheeticistik amerikan Xhon Rolls. Ai thekson se grishja e ndërgjegjes është përkujtues iparimeve që u përkasin veprimeve të ndryshme të moralitetit62. Në jetën e përditshmeshpesh mund të dëgjohen edhe deklarata të tilla: ”ky kriminalist është i ndërgjegjshëm nëpunë” dhe “këtë kriminalist e bren ndërgjegjja”. Vetëdija e tij nuk ka të bëjë me njohjenose mosnjohjen e ligjit ose me interpretimin e normave ligjore me të cilat rregullohenveprimet e tij, por ka të bëjë me karakterin e personalitetit të tij apo, më mirë të thuhet,me subjektivitetin e tij moral.Sado që të duket paradoksale, vetëdija si dije mbi veten dhe të tjerët dhe vetëdija moraleparaqesin lidhjen më të drejtpërdrejtë midis teorisë etike dhe etikës kriminalistike mestandardet morale të kriminalistit. Ky paradoksalitet relativizohet kur kihet ndërmend sedetyrë e etikës kriminalistike është të zbulojë të vërtetën se: çka është e drejtë dhe epadrejtë, e mirë dhe e keqe, e rregullt dhe e çrregullt. Ajo duhet ta kuptojë dhe tashpjegojë çështjen përse veprimi i tij moral e profesional është në kundërshti me të drejtatformale para ligjit dhe përse vjen deri te shkëputja midis asaj që është ligjore dheveprimit të tij profesional.61 Rasim Muminović,Ethos i ljudsko bivstvovanje-Moralnoetičko otrežnjavanje, Filozofski fakultet nëTuzla, 1997 f. 31562 Džon Rols,Teorija pravde,Beograd-Podgorica, botimi i përmendur, f.432
    • 163Siç ekziston dallim i madh midis teorisë etike dhe shkencave mbi moralin, ekzistondallim i madh edhe midis etikës kriminalistike dhe shkencës kriminalistike. Derisa e paraadapton norma ose rregulla ideale specifike për këtë profesion, e dyta e përshkruanharmoninë ose mungesën e harmonisë midis normave ligjore dhe zbatimit të tyre. Këtë ebën në bazë të fakteve të disponueshme. Shkenca tregon shkaktarët dhe pasojat edistancës midis normave juridike dhe zbatimit të tyre në praktike. asaj nuk i interesonproblemi i vetëdijes morale si çështje etike. Natyrisht vetëdija morale përbën një prejçështjeve të rëndësishme etike. Ajo dallon dukshëm nga “vetëdija autoritare e inkarnuarnë individin”. Duhet të kihet parasysh se nuk ekzistojnë dallime qenësore midis“vetëdijes autoritare” dhe frikës nga dënimi apo shpresës për shpërblim. Ngjashmëria mëe rëndësishme midis tyre qëndron në faktin se normat e vetëdijes autoritare nukpërcaktohen nga gjykimi vetjak i dikujt, por nga fakti se me urdhra dhe me ndalesë janëshpallur si të tilla nga ndonjë autoritet. Ky raport paraqet një çështje të rëndësishme tëanalizës së Fromit mbi dallimet kardinale midis vetëdijes morale autoritare dhe vetëdijesmorale humanistike. Shkencën e kriminalistikës nuk e intereson më raporti midisvetëdijes autoritare dhe vetëdijes morale, por as vetë vetëdija morale dhe kuptimi i saj.Kjo tregon dallimin e madh midis etikës kriminalistike dhe teorisë etike. Teoriakriminalistike nuk tregon se “çka duhet” në të cilën bazohet mendimi etik. Ai vetëmmerret me atë se çfarë distance mbretëron midis disiplinës e cila kërkon ndonjë sistemshoqëror dhe në bazë të kësaj i përshkruan përfundimet dhe pasojat e sanksionuara menormat ligjore ekzistuese dhe me obligimet që imponohen. Për këtë arsye ajo nuk merretme trajtimin vetëdijes morale dhe as me grishjen e ndërgjegjes, kështu që harron sevetëdija morale zhvillohet lirisht dhe se ajo është diçka gjë buron nga brendia osesubjektiviteti i njeriut dhe nuk e njeh dhe as nuk e pranon asnjë shenjë detyrimi.Vetëdija morale e nxit kriminalistin që t’i kryejë me vetëdije detyrat dhe obligimet e tij.Çështja e vetëdijes dhe veprimit të ndërgjegjshëm janë tema të rëndësishme tëshqyrtimeve dhe të dialogut midis eticistëve amerikanë dhe anglezë. Emërues ipërbashkët i pikëpamjeve të tyre është se të dy palët e abstrahojnë vetëdijen ideale, tëcilën e trajton teoria etike. Eticistët amerikane dhe anglezë e abstrahojnë realitetinekzistues të shoqërisë dhe ia përshtatin specifikave jetësore dhe profesionale. Prandaj, atamerrem me trajtimin e veprimeve: a) të vetëdijshme, b) gjysmë të vetëdijshme dhe c) tëpavetëdijshme. Veprim i vetëdijshëm është ai kur, p.sh. vepruesi “duhet” ta kryejë njëveprim për të cilin, në momentin e kryerjes, beson se është i drejtë ose më i drejti prej tëgjitha veprimeve të mundshme në atë moment. Por, në shumicën e rasteve, kjo nuk ka tëbëjë me profesionin e kriminalistit, për shkak të ngurtësisë që e karakterizon.Vetëdija morale – ndërgjegjja ka natyre subtile. Ajo i ka hutuar jo vetëm eticistët dhekritikët e pikëpamjeve të tyre, por, madje edhe më shumë, edhe shkencëtarët e profilevetë ndryshme. Për këtë arsye, shkencëtarët nuk i japin ndonjë rëndësi ne kompleksitetin emorales. Shembull për këtë është sociologu francez E. Dyrkema dhe nxënësi i tij L. Bryldhe qëndrimet e tyre ndaj parimit të vullnetit të lirë. Ata nuk e pranojnë lirinë endërgjegjes. Ky i fundit, në veprën e tij “Morali dhe shkenca mbi karakteret”, e lasontezën se gjykimi moral, në secilën epokë dhe në secilën hapësirë, është shumë më i sigurtse sa teoritë morale dhe parimet morale. Sipas kësaj pikëpamjeje, te morali nuk ka vendpër parimin e vetëdijes së lirë.
    • 164Parimin e lirisë së vetëdijes e refuzojnë edhe më fuqishëm ata që problemin e përmbajtjessë morales e trajtojnë nga pikëpamja e teorisë dhe praktikës kriminalistike. Hutia e këtyrepikëpamjeve buron nga fakti se ajo e “mat” vetëdijen morale sipas asaj se e zbaton ajo atëqë është e përcaktuat me norma ligjore. Prandaj, për ta nuk ka kurrfarë roli as rëndësia aszëri i ndërgjegjes.b. b. VirtytetNë etikën kriminalistike, virtytet meritojnë një vëmendje të veçantë. Në teorinë dhepraktikë kriminalistike ato përbëjnë një komponentë të rëndësishme. Në të vërtetë, teoriakriminalistike gjithmonë duhet të ketë parasysh rëndësinë e virtyteve intelektuale, të cilatfitohen me mësimin e virtyteve morale. Këto të fundit janë rezultat i veprimit reciprok tëarsyes dhe shpirtit (Aristoteli). Natyrisht, njerëzit dallojnë midis tyre sipas konstruksionitfizik dhe sipas virtyteve intelektuale e morale. Njeriu mund të ketë virtyte intelektuale,por kjo nuk do të thotë se ai ka njëkohësisht edhe virtyte morale, ose anasjelltas. Me fjalëtë tjera, zgjidhja më optimale për profesionin e kriminalistit është njësimi i virtyteveintelektuale dhe morale. Këto janë raste të rralla. Më së shpeshti ekziston distancë midistyre. Në të vërtetë, kriminalisti mund të ketë dije dhe përvojë të madhe, por mund t’imungojnë virtytet morale. Por, ndodh edhe kundërta. Kriminalisti mund të ketë virtyte tëlarta morale, por të jetë i padijshëm. Shkakun e mungesës së virtyteve morale apo të dijesduhet kërkuar në mangësitë e sistemit arsimor dhe në dobësitë tjera të gjithë shoqërisë, qënga familja e deri te sistemi i qeverisjes dhe mekanizmat e tij. As situata e mirëekonomike, sociale e politike nuk është garanci për njësimin e virtyteve morale dheintelektuale. Kjo manifestohet negativisht në punën profesionale të kriminalistit. Ja njëshembull: kriminalisti mund të jetë i ndershëm dhe i moralshëm, por mund të mos ketëdije të mjaftueshme për të kryer punën e vet me sukses. Po ashtu, kriminalisti mund tëketë dije mbi çështjet e rëndësishme nga fusha e profesionit të tij, por mund të mos ketëcilësi morale. Të dyja rastet janë të pranishme në shoqëri, sidomos në periudhat e krizës.Po aq sa janë të rëndësishme virtytet intelektuale, janë të rëndësishme edhe virtytetmorale. Të para nuk janë të përcaktuara që më parë, siç mendon Platoni dhe disamendimtarë të tjerë. Ato fitohen dhe zhvillohen me zhvillimin e njeriut. Kjo vlen edhepër virtytet morale. Njeriu i fiton ato gjatë jetës së tij. Në të vërtetë, njeriu para lindjesnuk është i përcaktuar që të bëjë keq, por ndryshon nga ndikimi i faktorëve të ndryshëm,në rend të parë nga edukimi, rrethanat politike e kulturore, etj. Vështruar nga aspekti ikriminalistikës, kjo do të thotë se nga shkalla e zhvillimit intelektual, tipareve moraledhe aftësive për aplikimin e tipareve të para varet edhe efikasiteti dhe cilësia e kryerjes sëdetyrave që shtrohen para kriminalistëve. Me fjalë të tjera, njësimi i virtyteve intelektualedhe virtyteve morale përbën parakushtin primar për punën e suksesshme të kriminalistit.Për të ka rëndësi fundamentale njësimi i gjykimit racional dhe gjykimit objektiv, tëvërtetë e të drejta gjatë ndriçimit të veprës penale. Kjo e fisnikëron personalitetin ekriminalistit. Ky ideal has në pengesa të shumta, objektive dhe subjektive.Siç është thënë më parë, qenia e virtyteve intelektuale manifestohet me dije dhe mevlerësimin e disa veprimeve të kryera, ndërsa qenia e virtyteve morale manifestohet ne
    • 165veprimin e drejtë në zbulimin e shkaqeve të veprimeve të këqija. Gjithashtu, ciç ështëtheksuar më herët, prej të gjithë mendimtarëve grekë Aristoteli ka kushtuar rëndësiçështjes së virtyteve.Çka është virtyti? Janë dhënë përgjigje të ndryshme në këtë pyetje. Siç kam thënë nëkapitullin VII, virtyti është një prej nocioneve fundamentale etike, për të cilin janëzhvilluar teori të ndryshme etike, përmbajtjesore ose teologjike, si Platoni, Aristoteli dhemendimtarët e tjerë grekë dhe përfaqësuesit e teorisë racionalistike të shek. XVII, siSpinoza. Në teoritë e tyre është dhënë përcaktimi i virtytit dhe përmbajtjes së tij. Mirëpo,virtyti, sidomos drejtësia dhe guximi, paraqet një prej çështjeve të rëndësishme të etikëskriminalistike. Varësisht prej virtytit ekzistojnë dallime midis pjesëtarëve të profesionit tëkriminalistikës. Në të vërtetë disa janë të guximshëm, kurse disa të tjerë më pak tëguximshëm apo disa janë të urtë dhe të drejtë, ndërsa të tjerët nuk i kanë këto cilësi. Atadallohen si për nga arsyeja, ashtu edhe për nga veprimi moral.Virtytet njohëse dhe vlerësuese kanë qenë objekt i teorive etike, por edhe i etikëskriminalistike. Falë virtyteve kriminalisti mund të vlerësojë më lehtë shkaktarët, motivetdhe nxitjet e disa veprimeve të palejueshme. Ato i mundësojnë kriminalistit që të gjejëdhe të zbatojë mjetet përkatëse për arritjen e qëllimit të caktuar. Për profesioninekeiminalistikës rëndësi të madhe kanë edhe shkathtësitë e tjera, si durimi, drejtësia etj.Disa eticistë bashkëkohorë, si Xhon Rolls, i kushtojnë vëmendje të veçantë drejtësisë. Kyvirtyt është specifik në kuptimin që kërkon eliminimin e dallimeve arbitrare që mund tëjenë prodhim i subjektivitetit dhe vendosjes së baraspeshës së përcaktuar me ligj në tëgjitha strukturat institucionale63. Në secilin rast drejtësia është vlerë universale. Si e tillëajo është çështje etike primare, pa marrë parasysh se a trajtohet nga ndonjë teori etike aponga etika kriminalistike. Aristoteli i dallon dy lloje të drejtësisë: drejtësinë distributivedhe drejtësinë komutative. Më herët, kur është folur për këtë temë, është theksuar sedrejtësia është trajtuar nga të gjithë eticistët tradicionalë, por në mënyrën më sistematikee ka shpjeguar përmbajtjen e saj fundamentale Xhon Rolls.Të dy llojet e drejtësisë kanë zbatim universal se pse mund te zbatohen në të gjithaveprimtaritë, profesionet dhe nivelet shoqërore. Ato janë bërë objekt i trajtimeve tëshumë eticistëve dhe shkencëtarëve bashkëkohorë, meqë kanë vend të rëndësishëm nëetikën aplikative, e sidomos në etikën e së drejtës. Në këtë rast mjafton të përmendenpikëpamjet e Rollsit, i cili thekson se parimet e drejtësisë sigurojnë ndarjen e të drejtavedhe obligimeve themelore të individit në shoqëri. Të drejtën, si aplikim të paanshëm tëligjit dhe institucionit, pa marrë parasysh parimet materiale, Rollsi e cilëson si të drejtëformale, e cila kërkon që ligji të zbatohet në mënyrë të barabartë për të gjithë64. Zbatimime konsekuencë i ligjit ka rëndësi të veçantë për kriminalistikën. Detyrë e kriminalistitështë që ta zbatojë ligjin në mënyrë konsekuente dhe sipas përmasave të veprës. Kjo eparaqet bazën për të ashtuquajturën të drejtë distributive, e cila mund të shihet në këtëshembull: është e drejtë që polici ta dënojë barabar mjekun dhe punëtorin, të cilët janëfajtor të barabartë për aksident trafiku. Në këtë rast bëhet fjalë për veprimin e drejtë. ngapikëpamja e teorisë së Rollsit zbatimi i drejtë i drejtësisë është model i lojës së drejtë në63 Xhon Rols,Teorija pravde,Beograd-Podgorica,l998,f.28,65-90,l26-l29.64 Xhon Rolls. E njëjta vepër. f .68
    • 166praktikën shoqërore. Thënë në mënyrë më precize, sipas kësaj teorie loja e drejtë nëpraktikën shoqërore përbën fondamentin e drejtësisë. Në bazë të kësaj që u tha është enevojshme të jepet një përcaktim më fleksibil i virtytit në kriminalistikë. Me nocioninvirtyt nënkuptohet lidhja e pashkëputshme e cilësive intelektuale dhe morale tëkriminalistit. Se sa do të shprehet kjo lidhje në punën e kriminalistit varet nga shumëfaktorë. Për këtë arsye kjo lidhshmëri midis virtyteve intelektuale dhe morale nuk duhettë vështrohet në kuptimin statik, por në kuptimin dinamik sepse u nënshtrohetndryshimeve.b.c. ObligimetEkzistojnë loje të ndryshme obligimesh. Ato nuk mund të imagjinohen pa përmbajtjen evet, me shprehjen e të cilave arrihet qëllimi apo objektivi i caktuar. Kriminalistët,nëpërmjet kryerjes së obligimeve të veta arrijnë rezultate të caktuara. Natyrisht, kryerja edrejtë dhe e arsyeshme e obligimeve varet nja një sërë faktorësh. Një prej parakushteveqenësore për këtë është vetëdija mbi përgjegjësinë, sanksionet juridike dhe turpin moral.Falë kësaj, sipas rregullit, kriminalistët duhet të sillen në mënyrë etike dhe profesionale.Kjo është në pajtim me profesionin tyre. Në kryerjen e detyrave të tij, kriminalisti duhettë jetë i vetëdijshëm për obligimet e tij. nëse ai nuk i përmbush ato u nënshtrohetsanksioneve. Kryerja e rregullt e obligimeve nënkupton realizimin e njësisë së asaj qëështë ligjore, veprimit moral dhe profesional.Ata që merren me çështje të ndryshme të kriminalistikës duhet të jenë të vetëdijshëm përrolin e barabartë të vetëdijes, ndërgjegjes dhe drejtësisë. Këto çështje përbëjnë esencën eteorive të ndryshme etike. Eticisti anglez Hjum konsideron se njeriu sipas natyrës së tij kaarsye të mjaftueshme që të sillet si duhet, pa nevojë për ndikimet e jashtme. PërveçHjumit, rëndësi dhe kujdes të jashtëzakonshëm i kushtojnë motivit të zyrtarëve tëinstitucioneve publike edhe eticistët bashkëkohorë. Me esencën e këtij problemi ështëmarrë Xhon Rolls, i cili e ka zhvilluar teorinë e tij neo-utilitariste, që e thekson rëndësinëe motivit në sferën e institucioneve publike.Obligimet janë një prej çështjeve qendrore të etikes kriminalistike dhe deontologjisë. Pakëto nuk mund të imagjinohet profesioni i kriminalistit. Ato janë specifike dhe dallojnënga obligimet e profesioneve të tjera.Për të treguar se cila është natyra specifike e obligimit të kriminalistit, e cila është objekti deontologjisë kriminalistike, është e nevojshme që më parë të tregohet se ç’ështënocioni deontologji. Fjala Deontologji rrjedh prej fjalës greke “deontos” obligim dhe“logos” mësim. Pra deontologjia është teori mbi obligimet. Çdo deontologji i kaspecifikat e veta, prandaj është e papranueshme që të identifikohen deontologjitë eveprimtarive të ndryshme. Të flasësh për deontologjinë kriminalistike do të thotë tëflasësh për obligimet e kriminalistit. Ç’është e vërteta çështja e obligimeve në profesionine kriminalistikës është e përcaktuar me ligjin që e rregullon këtë fushë.Midis teorisë etike mbi obligimet në përgjithësi dhe midis deontologjisë kriminalistikeekzistojnë dallime të pakapërcyeshme. Teoria etike mbi obligimet niset nga njeriu i
    • 167imagjinuar, pra nga njeriu që ekziston dhe vepron në mendime, ndërsa deontologjiakriminalistike ka të bëjë me njeriun konkret dhe ekzistues. Me gjithë faktin se ekzistojnëdallime kaq të thella midis tyre është e nevojshme të theksohet se deontologjiakriminalistike nuk mund ta kuptojë drejt objektin e vet pa njohjen e teorisë etike mbiobligimin. Për këtë arsye deontologjia kriminalistike duhet të mbështetet në mendiminetik, filluar prej Sokratit e deri të Kanti, në sistemin etik të të cilit obligimet në përgjithësikanë vend dominant. Për fat të keq autorëve që merren me problemin e deontologjisë sëveçantë ose aplikative u mungojnë pikëpamjet e teorive etike tradicionale dhebashkëkohore. Eticisti i parë që ka zhvilluar idenë mbi obligimet e veçanta ka qenëBenthami, përfaqësuesi i utilitarizmit etik anglez. Natyrisht, koncepti i tij dallonesencialisht nga teoria e obligimit e Kantit. Ai niste nga përmbajtja e obligimit me qëllimtë arritjes së interesave të individit ose të shoqërisë. Teoria e Benthamit niset nga ideja seme kryerjen e rregullt të obligimeve arrihet interesi i individit ose shoqërisë, gjë që sipastij paraqet burimin e moralitetit.Para se të përmend obligimet e kriminalistit, më duket e nevojshme të kujtoj eticistët që itrajtojnë obligimet natyrore, njerëzore ose etike. Teoritë e këtyre eticistëve ndahen në dygrupe: pozitive dhe negative. Obligimet pozitive burojnë nga nevoja për të ndihmuar tëtjerët, ndërsa obligimet negative nuk i shkaktojnë dëm askujt, pra nuk i bëjnë asgjë tëkeqe.Në çdo shoqëri ekzistojnë norma të përcaktuara ligjore që i rregullojnë obligimet ekriminalistit me qëllim të kuptimit më të qartë të kësaj problematike do të përmend disaprej obligimeve të tyre: a) të zbulojë me kohë, në mënyrë efikase dhe profesionale vrasjet, vjedhjet,kontrabandimin me drogë, prostitucionin etj dhe t’i ndjekë kryesit e tyre;të raportojë në mënyrë objektive e të paanshme te organet tjera të pushtetit m,e qëllim tëprocedurës së mëtejshme; b) i mbron të drejtat dhe liritë themelore të qytetarëve; c) e ruan pasurinë shoqërore dhe të qytetarëve; d) punon për ruajtjen e gjithë asaj që është e nevojshme për ruajtjen e renditpublik dhe qetësisë; e) punon në fitimin besimit të qytetarëve dhe institucioneve të shoqërisë dhe merrinformacione të besueshme mbi dukuritë negative; f) i zhvillon me sinqeritet marrëdhëniet e bashkëpunimit dhe besimit me kolegë; g) e respekton dinjitetin dhe personalitetin e njeriut dhe h) e ruan sekretin shtetëror.Gjatë kryerjes së këtyre dhe obligimeve të tjera, kriminalisti është i obliguar që të shprehvendosmërinë, guximin, drejtësinë dhe respektin moral. Të gjitha këto së bashku efisnikërojnë personalitetin e kriminalistit. Obligim i tyre moral e profesional është që tëparandalojnë dhe shkatërrojnë dukuritë negative, siç janë mito, korrupsioni etj. në qoftëse kriminalisti nuk i kryen obligimet dhe përgjegjësitë ashtu siç është përcaktuar merregulla ligjore, ai duhet të japë përgjegjësi ligjore dhe morale.
    • 168Përveç obligimeve të përmendura, ekzistojnë edhe obligime të tjera. Një obligim i tillëështë përcaktuar me ligjin mbi Ministrinë e Punëve të Brendshme të Federatës së Bosnjëse Hercegovinës. Në këtë ligj thuhet se personi i autorizuar se punët dhe detyrat ngafushëveprimi i e tij t’i kryejë edhe në rastin kur kryerja e këtyre punëve dhe detyrave e vënë rrezik edhe jetën e tij65Trajtimet e mësipërme se nocioni obligime është shumë i rëndësishëm për profesionin ekriminalistit. Ky nocion i nënkupton dy kuptime: moral dhe profesional. Obligimetmorale e fisnikërojnë kriminalistin me humanizëm, respekt dhe tipare të tjera morale, tëcilat janë shumë të rëndësishme gjatë veprimtarisë së tij për parandalimin dheshkatërrimin e veprimeve kriminale. Në kuptimin profesional, obligimi ka të bëjë mevlerësimin adekuat, gjegjësisht dallim midis së vërtetës dhe gënjeshtrës, të ndershmesprej të pandershmes, të rregulltës prej të parregulltës, të drejtës prej të padrejtës etj. Mekëtë kuptim obligimi i përfshin edhe gjindshmërinë në zbulimin dhe zbatimin e mjeteveracionale me qëllim të arritjes së objektivave të caktuara. Me fjalë të tjera, nocioniobligime në këtë kuptim paraqet kryerjen e detyrave në mënyrë profesionale.Për kryerjen e rregullt, të plotë, racionale dhe efikase të obligimit ka rëndësi primarevetëdija morale, përgjegjësia profesionale dhe ligjore. Mungesa e vetëdijes mbipërgjegjësinë negative shprehet në realizimin e detyrave. Kjo tregon se pa vetëdije mbipërgjegjësinë nuk mund të arrihet me sukses objektivi i caktuar. Prandaj, ekziston njëlidhje e pashkëputshme midis obligimeve morale dhe profesionale dhe midispërgjegjësisë morale e profesionale.Teoria etike e konsideron obligimin të tillë “çfarë duhet të jetë”. Por, obligimi ikriminalistit është i përcaktuar me ligj. Ai i imponohet subjektit të veprimit nga jashtëdhe kundër vullnetit të tij. Kriminalisti është i obliguar të respektojë rregullat ligjore, poredhe të shprehë vullnetin tij të lirë, në qoftë se këtë e lejojnë normat ligjore. Por, ajonënkupton përgjegjësinë morale dhe ligjore. Kjo është ajo që e përbën strukturën epashkëputshme të obligimit moral dhe profesional të kriminalistit. Kjo përgjegjësi vlen jovetëm për kriminalistët, por edhe për profesionet e tjera. Për të gjitha profesionetnormativja është përcaktuar që bartësit e këtyre profesioneve të udhëhiqen nga parimet esë vërtetës dhe drejtësisë. Pa këto parime është e paimagjinueshme veprimtaria morale eprofesionale e cilitdo profesion.Zbatimi në praktikë i normave ligjore paraqet bazën në të cilën ndërtohet dhe ngjitetprofesionalizmi kriminalistik. Zbatimi me konsekuencë i obligimeve kriminalistikeparaqet pengesë për zhvillimin e dukurive devijante. Këtu vijnë në shprehje edhe tiparet etjera profesionale e etike të njeriut dhe respektimi i personalitetit dhe dinjitetit të tij.Respektimi i normave ligjore, këmbëngulësia në kërkimin e së vërtetës dhe së drejtëskontribuon për ngritjen e autoritetit të kriminalistit dhe gjithë shërbimit kriminalist teqytetarët. Kjo është shumë e rëndësishme për kryerjen e obligimeve dhe përgjegjësivemorale e profesionale të kriminalistëve. Në qoftë se mungon njëra prej tyre, atëherë as qëmund të bëhet fjalë për autoritetin e kriminalistëve. Krejt kjo e dëshmon pozicionin dhe65 Zbirka propisa Ministarstva unutrašnjih poslova Federacije Bosne i Hercegovine,član 3l,stav 2,Sarajevol997
    • 169funksionin e kriminalistikës në shoqëri. Prania ose mungesa e drejtësisë, respektit,paanshmërisë dhe komunikimi e bashkëpunimi me qytetarë reflektohen në punën ekriminalistëve. Këto janë parametra për efikasitetin një sistemi institucional. Rëndësinë ekësaj e theksojnë shumë mendimtarë etikë bashkëkohorë, siç dëshmon analiza e teorisë sëRollsit mbi të drejtën dhe veprimin e drejtë në institucionet publike. Natyrisht, jeta realetregon distancën midis obligimeve të përcaktuara me ligj dhe realizimit të tyre nëpraktikë. Kjo distancë manifestohet sidomos në kohë krizash për shoqëritë. Në shoqërinëtonë kjo duket në të gjitha nivelet dhe në të gjitha institucionet. Profesioni i kriminalistitmund të ketë ndikim shumë negativ në shoqëritë në rastet kur subjektet e tij veprojnë nëkundërshtim me normat ligjore dhe morale. Për kriminalistin rëndësi vendimtare kakuptimi i drejtë i përmbajtjes, pasqyrimi i qartë dhe i plotë i asaj që përbën sistemin eobligimeve të profesionit të tij. Pa këtë nuk ka kryerje me sukses të obligimeveprofesionale. Mirëpo, subjekti mund të gjejë rrugën drejt kuptimit të plotë të obligimevetë tij nëpërmjet ngritjes arsimore dhe profesionale. Pikëpamjet gjithëpërfshirëse mbiobligimin profesional nuk mund të formohen vetëm me veprim praktik, por edhe mengritjen shkencore e arsimore në aspektin teorik. Kjo deri më tash është lënë pas dore paasnjë arsye. Gjithashtu duhet të kihet parasysh se ndikim të rëndësishëm në formiminvetëdijes mbi obligimin ka edhe procesi i edukatës familjare. Pikërisht në këtë insistojnëdisa teori praktike. Çdo ide mbi mundësin e ofrimit të një definicioni absolut e precizmbi obligimet në kriminalistikë është e gjykuar të dështojë. Ekzistojnë një sërë arsyeshpër këtë, prej të cilave duhet të veçohen: e para, obligimi është një fenomen shumëkompleks, në kryerjen e të cilit ndikojnë një sërë faktorësh dhe e dyta, obligimet nëkuptimin ligjor dhe profesional nuk janë statike, por ndryshojnë varësisht prej kohës errethanave dhe varësisht prej shoqërisë. Thënë më qartë, dallimet midis obligimeve tëkriminalistit te ne dhe obligimeve të kriminalistit në ndonjë shoqëri tjetër janë shumë tëmëdha. Nëse merret kjo parasysh, atëherë është gabim të mendohet për një definicionabsolut mbi obligimet e kriminalistit ose një definicion që do të ishte absolutisht i saktedhe absolutisht i zbatueshëm për të gjitha kohët dhe shoqëritë.Në bazë të kësaj që u tha mund të shtrohet pyetja se çka paraqesin obligimet ekriminalistit. Ato janë një tërësi rregullash ose kriteresh të përcaktuara me ligj ose meparime morale për kryerjen e obligimeve ligjore. Zbatimi me konsekuencë i këtyre dyllojeve të obligimeve pasqyron në mënyrën më të qartë profesionalizmin e kriminalistitdhe personalitetin e tij moral. Natyrisht, ky definicion nuk duhet të perceptohet nëkuptimin absolut.Duhet të kihet parasysh se deontologjia kriminalistike e përfshin jo vetëm përmbajtjen,por edhe formën e obligimeve dhe përgjegjësive të bartësve të profesionit kriminalistik.Përcaktimi ligjor i obligimeve nënkupton edhe obligimin moral të subjektit të këtijprofesioni.Ekzistojnë disa premisa të rëndësishme për zbatimin e obligimeve të kriminalistit tëpërcaktuara me ligj: a) trendi pozitiv i rrethanave sociale, ekonomike, politike, kulturore etj tëshoqërisë; b) situata e mirë financiare;
    • 170 c) zgjidhja e çështjes së banimit; d) vetëdija e zhvilluar mbi obligimin, përgjegjësinë dhe kulturën profesionale; e) pranimi i duhur në mjedisin e punës dhe f) besimi dhe bashkëpunimi i qytetarëve.Këto dhe obligimet tjera të kriminalistit duhet të zbatohen në mënyrë imperative.Imperativi i kriminalistit mund të shprehet me formula, njëra prej të cilave është “duhet ëveprosh gjithmonë ashtu që me kryerjen e obligimeve dhe përgjegjësive ta siguroshrendin dhe qetësinë në shoqëri” ose “duhet të veprosh ashtu që ta respektoshpersonalitetin tjetrit në mënyrë që ti të jesh i respektuar”. Këtu bëhet fjalë përimperativin profesional dhe moral. Premisat e përmendura duhet të vështrohen dhe tëkuptohen në lidhje të ngushtë dhe të pashkëputshme midis tyre. Ato përbëjnë bazën përveprim të paanshëm dhe të ligjshëm. Mungesa e cilësdo prej tyre krijon hapësirë përshkeljen e ligjit dhe obligimeve e përgjegjësive të përcaktuara me ligj, gjë që nënkuptonpërgjegjësinë për sjellje të pahijshme të kriminalistit. Kjo i shkon për shtati krijimit tëklimës për distancë midis normatives dhe praktikes ose midis normës dhe aktit.c. Vlerat morale dhe profesionale, përgjegjësitë morale dhe profesionale dhe gjykimimoral dhe profesional. Të drejtat dhe liritëc. a. Vlerat morale dhe profesionaleVlerat morale dhe profesionale kanë rëndësi të jashtëzakonshme për etikënkriminalistike. Natyrisht, ekzistojn dallime midis teorisë etike dhe etikës kriminalistikeapo etikës aplikative. Dallimet qëndrojnë, para së gjithash, në fatin se teoria eetikerekomandojnë se çfarë do të duhej të ishin vlerat morale, të cilat janë të pavarura ngarealiteti ekzistues, ndërsa kriminalistët i zbatojnë në praktikë vlerat e tyre morale. Menorma ligjore është përcaktuar se çka është morale dhe çka nuk është morale nëveprimtarinë e kriminalistëve.Është e palejueshmë të mendohet se vlerat profesionale të kriminalistit janë plotësisht tëpavarura nga vlerat morale të tij. Etika kriminalistike insiston në një tërësi të përbashkëttë normave morale dhe normave profesionale, e cila nuk mund t’i shpëtojë procesitdialektit. Me fjalë të tjera, vlerat morale dhe profesionale në profesionin e kriminalistikëspërjetojnë transformime, në kuptimin e plotësimit dhe perfeksionimit të vazhdueshëm.Ç’është e vërteta, ky proces qëndron në lidhjer të drejtpërdrejt me ritmin e ndryshimevesociale, ekonomike, politike dhe kulturore. Në qoftë se një shoqëri i zgjedh më shpejtproblemet e shumta dhe bëhet në efikase në përballimin e krizës, atëherë vlerat morale dotë kenë ndikim më të madh, ndërsaq, në qoftë se shoqëria nuk mund të zgjidhjë shpejtproblemet e saj ekonomike dhe sociale, atëherë kriminalistët do të kenë më shumë gjasareale që të shprehin aftësitë dhe vlerat e tyre profesionale.Nuk janë të rralla rastet që vlerat profesionale të kriminalistit të vështrohen dhevlerësohen në mënyrë krejt të pavarur nga vlerat e tij morale ose vlerat profesionale tëpërparësi absolute ndaj vlerave morale. Ky veprim është plotësisht i papranueshëm. Aitregon mosnjohjen dhe moskuptimin e kësaj problematike shumë të rëndësishme.
    • 171Preferenca e vlerave profesionale përpara vlerave morale është pasojë e mungesës sëprocesit edukativo-arsimor dhe vlerave të tij, të cilat janë të domosdoshme për gjithëstrukturën e shërbimit kriminalistik, pa marrë parasysh se bëhet fjalë për strukturënkomanduese apo për strukturën operative. Në të vërtetë, format e ndryshme edukative-arsimore kanë rëndësi të madhe si për hierarkinë e lartë ashtu edhe për atë të ulët tëkriminalistikë: për të parën, për shkak se ata bëhen të vetëdijshëm për respektimin epersonalitetit të tjetrit dhe efektet apo pasojat e veprimeve të ndryshme, ndërsa për tëdytët, për shkak se me kualitetet morale e profesionale mund të kryejnë me efikasitet mëtë madh obligimet e tyre dhe mund të realizojnë me sukses detyrat e tyre për të zbuluardhe shkatërruar veprimet e ndryshme jomorale. Tejkalimi i kësaj mangësia është një prejdetyrave primare të profesionit të kriminalistikës.Procesi edukativo-arsimor paraqet bazën e ofrimit të dijes se çka është e mirë morale,vlerë morale, obligim dhe përgjegjësi morale, vetëdija morale, gjykimi moral, drejtësia,etj. Po ashtu, ofron mundësi për ndohjen e rëndësisë së kulturës, edukimit dhe traditësdemokratike si edhe se si artikulohet zbatimi në praktikë i normave të gjithëpranueshme.Nuk janë të rralla rastet kur insistohet të dominimin e vlerave profesionale ndaj vleravemorale. Ky insistim është shprehje e krizës morale, kur profesionalizmi merr karakterutilitar. Aty ku ka lidhshmëri midis profesionales dhe morales ekzistojnë mundësi përkapërcimin e të gjitha anomalive dhe fenomeve negative, dhe anasjelltas. Së këndejmi,nuk kanë të drejtë ata që janë të prirur të mbivlerësojnë vlerat profesionale karshi vleravemorale. Me një veprim të tillë nënçmohet fakti se dikush mund të ketë vlera të përkryeraprofesionale, por i mungojnë vlerat dhe virtytet morale. Në të vërtetë, kriminalisti mundtë jetë i përkryer profesionalisht dhe i aftë të zbulojë p.sh. keqpërdorimet materiale, por,duke marrë mito për mos-zbulimin e autorit të keqpërdorimeve ai tregon se nuk ka vleramorale dhe i mohon njëkohësisht edhe vlerat profesionale. Një profesor mund të jetënjohës i shkëlqyeshëm i fushës së tij, por, nëse merre para nga studentët, ai nuk kakurrfarë vlerash morale. Për fat të keq, të dyja rastet janë të pranishme në shoqërinë tonë.Kjo është pasojë e mosfunksionimit të shtetit ligjor dhe e veprimit joefikas tëinstitucioneve dhe mekanizmave shtetërore. Vlerat profesionale arrihen gjatë procesit tëarsimit dhe aftësimit profesional dhe gjatë punës praktike, ndërsa vlerat morale krijohenme përfshirjen e përmbajtjeve etike në këtë proces dhe me edukatë familjare. Këto dyelemente qëndrojnë në lidhshmëri të pandashme midis tyre. Pa këtë lidhje është epaimagjinueshme veprimtaria e suksesshme e kriminalistit.Në kriminalistikë ekziston një distancë midis vlerave morale dhe profesionale. Përveçtjerash, ajo është pasojë e mungesës së kontrollit dhe traditës demokratike. Por, mungesae të dytës nuk është rregull. Këtë e dëshmon fakti se edhe në shoqëritë me traditë të gjatëdemokratike ka distancë midis vlerave profesionale dhe vlerave morale.Vlerat morale dhe profesionale e pasqyrojnë personalitetin e kriminalistit, por edhekarakterin e shoqërisë në të cilën veprojnë. Në kushtet e dominimit të hipokrizisëshoqërore është e pashmangshme hullia midis vlerave morale dhe profesionale. Nuk ështëas morale dhe as profesionale që një “shkencëtar” t’i mbledhë disa punime të huaja dhet’i publikojë si të tijat. Në anë tjetër, është joprofesionale që njeriu të zë pozitë të lartë në
    • 172strukturën kriminalistike për të cilën nuk ka përgatitje të mjaftueshme profesionale. Nëqoftë se kësaj i shtohet deklarata “ndihmoni vëllait tim t’i mbarojë studimet, kurse unë dot’jua shpërblej do t’ua punësojë ndonjë të afërm”, atëherë mund të shihet se çfarë janëmarrëdhëniet midis përgjegjësisë morale dhe profesionale në profesionin ekriminalistikës dhe deri në ‘masë është e shprehur kriza e përgjithshme shoqërore, e cilakarakterizohet për shkallë të ulët të vlerave. Ky shembull tregon se sa serioze është njëshoqëri që nuk ka mekanizma të zhvilluar juridikë e institucionale për tejkalimin e krizësmorale që e ka përfshirë atë.Vlerat profesionale të kriminalistit kanë kuptim shumë më të gjerë se sa përgatitje e tijprofesionale. Ato reflektohen edhe në vlerat e tij morale. Për këtë arsyes, nuk është eçuditshme që ne jetën e përditshme dyshohet vlerësimet se çfarë është shoqëria i tillëështë edhe moralo, e tillë është edhe policia e saj dhe morali i saj ose çfarë është policiaështë edhe shoqëria dhe morali i saj. Këto vlerësime kanë kuptim të thellë dhe nuk janë tërastit. Në esencën e tyre ato janë plotësisht të sakta. Për këtë arsye, është e drejtë të thuhetse nëse shoqëria është e shëndoshë edhe kriminalistët do të veprojnë në baza të shëndoshadhe anasjelltas, në qoftë se shoqëria është e sëmurë atëherë edhe veprimi i kriminalistëvedo të jetë i sëmurë. Pra, marrëdhëniet midis “të shëndoshës” dhe “të sëmurës” në shoqërireflekton pashmangshëm edhe në profesionin e kriminalistikës. Po ashtu, statusi i vleravemorale të një shoqërie është plotësisht i ngjashëm me statusin e tyre në profesionin ekriminalistikës, gjegjësisht karakteri i vlerave morale në shoqëri e kushtëzon statusin etyre në profesionin e kriminalistikës. Në këtë status ndikojnë një sërë rrethanashspecifike.Kriminalisti duhet të jetë personalitet me vlera të larta morale dhe profesionale. Vetëmnjë personalitet i tillë mund t’i kryejë detyrat dhe përgjegjësitë e profesionit të tij. Dukepasur parasysh këtë, është plotësisht e paarsyeshme të flitet për profesionist të mirë tëkriminalistikes, në qoftë se ai nuk ka vlera të larta morale. Për fat të keq, te ne nuk i ështëkushtuar kujdes i mjaftueshëm këtij fakti, gjë që mund të ketë pasoja tëpaparashikueshme.Siç është thënë, vlerat e personalitetit të zhvilluar moralisht të kriminalistit nënkuptojnënjësinë e cilësive të tij morale e profesionale. Vetëm me këtë parakusht mund të evitohetçdo lloj i njëanshmërisë dhe vetëm në këtë mënyrë kriminalisti mund të zhvillojë cilësitëe tij morale e profesionale. Në anën tjetër, veprimtaria e tij, e cila detyrimisht duhet tëbazohet në njësinë e këtyre cilësive, mund të pranohet jo vetëm nga qytetarët, por edheshoqëria në tërësi. Por, parakushtet i njësimit të tillë nuk varen vetëm nga kriminalistët,por edhe nga shoqëria, e cila është e obliguar të sigurojë gjithë atë që është e rëndësishmepër kushtet e jetës dhe të punës së kriminalistit. Mungesa e njësisë së përmendur krijonkushte të përshtatshme për veprime amorale dhe joprofesionale të kriminalistit. Kjo ështëe shprehu në realitetin tonë aktual, ku gjysmë-profesionistët dhe njerëzit me moral tëdyshimtë mbajnë funksione shumë të rëndësishme në shoqëri.c. b. Përgjegjësitë morale dhe profesionale
    • 173Përveç cilësive morale e profesionale, një çështje shumë të rëndësishme për profesionin ekriminalistit paraqesin edhe përgjegjësitë morale dhe profesionale. Në këtë profesion,përgjegjësia nuk ka vetëm kuptim normativ, por edhe rëndësi praktike. Ky profesion nukmund të mendohet pa përgjegjësi, e cila mund të ketë forma të ndryshme (morale,profesionale, materiale dhe ligjore). Disa drejtime të mendimit etik i kushtojnë rëndësi tëmadhe përgjegjësisë morale dhe profesionale. Bëhet fjalë sidomos për etikën epërgjegjësisë historike dhe planetare. Përfaqësuesit e saj insistojnë në përgjegjësinëmorale dhe në çdo përgjegjësi tjetër të shkencëtarëve, teknike dhe politikave. Sipas tyre,ata duhet të jenë të vetëdijshëm për pasojat që mund të shkaktojnë zbulimet dheinovacionet e tyre ose veprimet e tyre politike për shoqërinë njerëzore dhe sidomos përgjeneratat e ardhshme. Por, ekziston një dallim i dukshëm midis përgjegjësisë së teorisëetike dhe përgjegjësisë së etikës aplikative, në këtë rast etikës kriminalistike. Kjo e funditpërpiqet të kuptojë dhe shpjegojë marrëdhëniet midis përgjegjësive të caktuaraprofesionale, të cilat janë të përcaktuara me ligj, dhe përgjegjësive morale. Ma saktë,etika kriminalistike përpiqet t’i bashkojë përgjegjësitë profesionale dhe përgjegjësitëmorale. Shumë mendimtarë, para lindjes së etikës së përgjegjësisë historike dhe planetarejanë marrë me trajtimin e përgjegjësive dhe obligimeve të bartësve të funksioneve nëshoqëri, sepse nga kryerja me sukses e obligimeve dhe përgjegjësive varet rendi dheqetësia.Së këndejmi del se çdo veprimtari profesionale bazohet në përgjegjësinë morale dheprofesionale. Kjo vlen edhe për etikën kriminalistike, Pa këto as nuk mund të imagjinohetasnjë profesion. Thënë në mënyrë më të përmbledhur, përgjegjësitë morale dheprofesionale janë alfa dhe omega e çdo veprimtarie profesionale. Për gjithçka që bën njëprofesionist i nënshtrohet përgjegjësisë morale e profesionale. Mungesa e njërës osetjetrës ose mungesa e njësisë së tyre të përbashkët është tregues i karakterit dhe gjendjessë shoqërisë. Kjo, shpesh, është treguesi më i mirë për gjendjen kaotike që mbretëron nëshoqëri ose për krizën e përgjithshme të saj. Kjo shprehet sidomos në shoqëritë kudominojnë interesat personale apo grupore, mito dhe korrupsioni, lidhjet familjare emiqësore, etj. Në të vërtetë nuk janë të rralla rastet kur për para ose për ndonjë shërbimtjetër të kryhet ndonjë provim pranues apo ndonjë provim në fakultet, të bëhet zgjedhja endonjë asistenti, të lejohet dhe të mbrohet ndonjë tema magjistrature apo doktorature, etj.Kjo është karakteristikë për shoqëritë të cilat nuk kanë arritur të ndërtojnë institucione emekanizma të shëndoshë e profesionalë që i luftojnë dukuritë negative dhe aktetkriminale. Në situata të tilla askush askujt nuk i jep përgjegjësi për veprimet e veta. Secilipër secilin është “ujk” dhe secili i frikësohet secilit. E vetmja vlerë funksionale eshoqërisë është interesi ose paraja.Çdo bisedë mbi profesionin kriminalistik që abstenon përballë çështjes së përgjegjësisë ehumb kuptimin dhe vlerën. Ashtu siç nuk mund të imagjinohet trajtimi i vlerave morale eprofesionale pa lidhjen e tyre të pashkëputshme, ashtu është e pakuptimtë të flitet përpërgjegjësinë morale e profesionale pa njësimin e të dyja këtyre përgjegjësive. Vetëmduke u vështruar në një tërësi të vetme përgjegjësinë morale dhe profesionale mund tëkuptohet esenca e përgjegjësisë kriminalistike. Sjellja dhe veprimi i saj mund tëverifikohet më së miri nga prizmi i përgjegjësisë morale dhe profesionale, gjegjësisht ngaraportet e tyre reciproke.
    • 174Vështruar nga njësia e këtyre përgjegjësive konstatohen dallime midis shkencës sëkriminalistikës dhe teorisë etike në profesionin e kriminalistikës. Ky dallim manifestohetpara së gjithash në faktin se shkenca e kriminalistikës shpreh para së gjithash interesvetëm për problemin e përgjegjësisë profesionale e ligjore, ndërsa çështjes sëpërgjegjësisë morale dhe njësimit të saj më përgjegjësinë profesionale e ligjore i kushtonshumë pak rëndësi. Për këtë arsye, shkencës së kriminalistikës mund t’i bëhen kritika tëashpra. Ajo mund të kritikohet edhe për shkak se nuk merret me përmbajtjen dherëndësinë e njësimit substancial të përgjegjësisë morale dhe përgjegjësisë profesionale.Ndryshe prej shkencës së kriminalistikës, teoria e etikës në kriminalistikë ose etikakriminalistike niset nga njësimi i morales dhe profesionales.Themel i çdo shoqërie dhe çdo profesioni paraqet raporti midis të proklamuarës dhereales. Se në çfarë raportesh do të jenë ato varet një karakteri i tyre, Praktika ka treguar semidis tyre nuk ka harmoni, madje ka edhe konflikt. Kjo mund të shihet në këtë shembull:njeriu që, me ndihmën e ndonjë miku apo nëpërmjet ndonjë lidhjeje tjetër, ka zënë njëvend pune për të kryer punë kriminalistike, pa përgatitje përkatëse shkollore eprofesionale, nuk mund t’i kryejë me sukses e në mënyrë profesionale detyrat e tij. Mefjalë të tjera, në profesionin e kriminalistikës ekziston një hulli e thellë midispërgjegjësisë morale e profesionale. Në shoqëritë e brishta ekzistojnë anomali të shumta.Mungesa e sanksionimit efikas të dukurive negative pasqyron dobësitë e sistemitekzistues për të parandaluar dhe për të eliminuar të gjitha këto dukuri. Ideale do të ishtegjendja kur mbretëron harmoni e plotë midis përgjegjësisë morale dhe përgjegjësisëprofesionale.Konflikti midis përgjegjësisë morale e profesionale të proklamuar dhe zbatimit të saj nëpraktikë është i shprehur në shoqëritë në të cilat është shthurur sistemi i vlerave,obligimeve dhe përgjegjësive. Në këto raste kriminalistët vlerësohen për gjithçka tjetërmë shumë se për cilësitë e tyre morale e profesionale. Ndarja e thellë midis të thënës e tëbërës është shumë e shprehur në shoqërinë tonë, kuadrit drejtues të kriminalistikës u ështëlejuar të veprojnë si të duan, pa i dhënë kurrkujt kurrfarë përgjegjësie, ndërsa varësit etyre u nënshtrohen vendimeve e urdhrave të tyre, madje as duke mos guxuar të paraqesinvërejtje apo të ankohen për arbitraritetin e eprorëve të tyre. Në këso rrethanash varësi e katë pamundur të shprehë aftësitë e tij profesionale dhe vlerat morale.Pyetje të rëndësishme për profesionin e kriminalistikës janë: A janë përgjegjësitë moralee profesionale të kriminalistit shprehje e karakterit të persoinalitetit të tij, i cili prek nëfushën e teorisë psikologjike e personalistike, ose janë shprehje e gjendjes objektive tëshoqërisë?; A e kryen kriminalisti punën e tij në mënyrë të drejtë dhe me drejtësi dhesipas cilit kriter vlerësohet?; Në çfarë raportesh qëndrojnë parakushtet subjektive dheobjektive të përgjegjësisë së tij morale e profesionale? Teoria kriminalistike ka dhënëpërgjigje të ndryshme e kundërthënëse në këto pyetje. Një grup mendimtarësh mendon sepërgjegjësitë morale e profesionale varen vetëm dhe ekskluzivisht nga gjendja objektive eshoqërisë dhe aftësia e saj për të zgjidhur çështjet kruciale për kriminalistin (pagën e mirëdhe zgjidhjen e problemit të banimit). Në qoftë se këto çështje janë zgjidhur në mënyrëadekuate, atëherë nuk ka frikë se kriminalistët do të korruptohen ose do të lënë padore
    • 175detyrat e tyre. Një grup tjetër mendon se përgjegjësitë morale e profesionale varen ngakarakteri i personalitetit. Ata paraqesin argumente se nëse kriminalisti është vetvetiu iprirur të korruptohet ai do të marrë mito pavarësisht prej gjendjes së tij financiare dhesituatës së banimit. Ky qëndrim është më real se sa ai paraprak. Për këtë mund tëpërmendet ky shembull: Me rritjen e pagës ose me zgjidhjen e problemit te banimit tëkriminalistit nuk do të eliminohet mundësia e korruptimit të tij, sepse edhe më tutje do tëketë njerëz që do të marrin mito e do të korruptohen, siç ka dhe do të ketë njerëz që nukdo të marrin mito e nuk do të korruptohen pavarësisht prej gjendjes së tyre financiare epozitës shoqërore. Megjithatë, përgjigja më adekuate në pyetjet e mësipërme është ajo qëi vlerëson njësoj faktorët objektivë dhe ata subjektivë dhe karakterin e personalitetit tëindividit që ndikojnë në përgjegjësinë morale e profesionale. Thënë në mënyrë më tëpërmbledhur, përgjegjësia morale dhe profesionale e kriminalistit varet barabar ngakarakteri i personalitetit të tij dhe rrethanat objektive dhe karakteri i shoqërisë. Ajo mundt’i afirmojë ose t’i çorientojë. Përgjegjësia morale e profesionale afirmohet sipas trendevepozitive të shoqërisë, traditës së saj demokratike dhe kulturore dhe zhvillimit të vetëdijessë pjesëtarëve të saj. Hipokrizia e shoqërisë e çorienton personalitetin dhe përgjegjësinë etij morale e profesionale. Kjo vlen edhe për përgjegjësinë morale e profesionale tëkriminalistit.Analiza e sistemit institucional të një shoqërie ose bartësve të veprimtarive profesionale,sidomos në profesionin e kriminalistikës, mund të ofrojë përgjigje në pyetjen: cila ështëmasa supreme e vlerësimit të përgjegjësisë morale e profesionale në sistemin ekzistues.Kjo pyetje bëhet e rëndësishme jo vetëm për etikën kriminalistike, por edhe për teorinëpolitike, si edhe për shumë eticistë bashkëkohorë. Njëri prej tyre, amerikani Xhon Rolls,e trajton çështjen e përgjegjësisë morale e profesionale në teorinë e tij të drejtësisë dheliberalizmit politik. Sipas tij, problem i rëndësishëm për etikën dhe teorinë politike ështëqë të tregojë se liberalizmi politik ndikon negativisht apo pozitivisht në përgjegjësinëmorale e profesionale të individëve të profesioneve të ndryshme. Pa hyrë më thellë nëanalizën e qëndrueshmërisë së teorisë së drejtësisë dhe liberalizmit politik të Rollsit dheinstitucioneve të tij e kuptimit të tij për etikën kriminalistike në përgjithësi dhe për etikënkriminalistike, duhet të merret parasysh se ajo i inicion problemet e rendit të sotëmkushtetues dhe sistemit politik amerikan. Shembull për këtë po e marr idealin e gjykatësittë drejtë. gjykatësi i drejtë do ë jetë i paanshëm, me që nuk është i lidhur me asnjërin prejature që u paraqet raport. Liberalizmi politik nuk e hedh asnjë teori mbi përgjegjësinëmorale e profesionale dhe asnjë teori mbi të vërtetën dhe gjykimin moral66.Siç është theksuar, duhet të ekzistojë lidhja e pashkëputshme midis përgjegjësisë moraledhe profesionale të kriminalistit. Me këtë rast duhet të kihet parasysh se nuk ka recepte tëgatshme e të përkryera për zgjidhjen e problemit të kësaj lidhjeje ose më saktë përzbutjen e dallimeve midis ideales dhe reales Bazë për vendosjen e harmonisë midis tyreështë krijimi i një sërë rrethanash objektive e subjektive, në njërën anë dhe punëskëmbëngulëse për krijimin e parakushteve për vendosjen e lidhjes midis tyre, në anëntjetër. Por, përgjegjësia morale është çështje e natyrës së brendshme të njeriut ndërsapërgjegjësia profesionale është e përcaktuar me norma ligjore. Mungesa e përgjegjësisëprofesionale nënkupton sanksione, ndërsa mungesa e përgjegjësisë morale nënkupton66 Džon Rols, Politički liberalizam, ”Filip Višnjić”, Beograd, l998, f.l8
    • 176turpin moral dhe përqeshjen. Midis këtyre dy llojeve të përgjegjësisë, siç është thënë,gjendet gjithmonë një distancë. Ajo është e pranishme sidomos në shoqëritë e përfshiranga kriza e përgjithshme.Në qoftë se abstrahohet gërshetimi i rrethanave subjektive dhe objektive, kriminalisti ijep përgjegjësi morale e profesionale: a) vetvetes për veprimin e tij dhe bindjeve dhe ndjenjave të tij morale, gjë që nënkupton vetëkritikën, b) institucioneve që me norma ligjore e përcaktojnë përgjegjësinë morale e profesionale, c) rregullave dhe normave të veprimtaruisë së tij profesionale, d) eprorëve të tij ose kometentëve dhe e) shtetit dhe shoqërisë në tërësi.Së këndejmi mund të bëhet specifikimi i mëtejmë i përgjegjësisë morale e profesionale nëprofesionin e kriminalistikës. Ato shprehen në formulën imperative të kriminalistit: “Përsjelljen dhe veprimin tënd bart përgjegjësi morale, profesionale dhe ligjore”. Me këtëformulë kriminalistët këshillohen të respektojnë rregullat e punës së proesionit të tyre.Kriminalisti duhet të jetë i vetëdijshëm për pasojat e shkeljes së këtyre përgjegjësive. Përfat të keq, shkeljet mund të jenë aq të theksuara sa t’i kalojnë kufijte e lejuar. Kjo ka tëbëjë sidomos kur bëhet fjalë për korrupsionin dhe për keqpërdorimin e detyrës e tëautorizimeve. Për shkak të këtyre dhe dormave tjera të shkeljes së obligimeveprofesionale dhe sjelljes amorale, kriminalisti jep pergjegjesi, e cila mund të jetë: penale,qytetare, disiplinore, materiale ose morale67.Nuk është vështirë të konstatohet se as në shoqëritë me teori të zhvilluar dhe me traditë tëgjatë demokratike nuk është vendosur lidhje absolute midis morales e profesionalesgjegjësisht midis përgjegjësisë morale e profesionale. Idenë për krijimin e një lidhjeje tëtillë e zhvillojnë disa mendimtarë bashkëkohorë, të cilët flasin për vendosjen e etikësunike planetare e komunikatave në kohën e shkencës e teknologjisë, gjë që është utopi.Kjo është e ngjashme me idenë e Platonit mbi shtetin e imagjinuar dhe me pikëpamjet eeticistëve bashkëkohorë, të cilët, përkundër kundërshtive të shumta të shoqërisë së sotme,insistojnë në përgjegjësinë morale planetare të bartësve të veprimtarisë profesionale përtë ardhmen e njeriut. Por, ideja mbi përgjegjësinë planetare morale e profesionale është eparealizueshme për shkak të popujve të ndryshëm dhe kulturave, traditave, ekonomivedhe politikave të ndryshme.Ashtu siç ekziston lidhja midis përgjegjësisë morale e profesionale të kriminalistit dhevetëdijes së tij morale, ekziston edhe distanca midis tyre. Në të vërtetë, përgjegjësiamorale e profesionale e kanë bazë vetëdijen – ndërgjegjen. Falë ndërgjegjes, kriminalistibëhet i përgjegjshëm për punën e tij dhe anasjelltas, në qoftë se kriminalisti nuk kavetëdije të zhvilluar atij i mungojnë përgjegjësitë morale e profesionale. Përgjegjësia osepapërgjegjësia paraqesin simbolet e pranisë ose mungesës së vetëdijes dhe ndërgjegjes.Të jesh i vetëdijshëm do të thotë të kesh vetëdije për vlerat vetjake, ndërsa të jesh i67 Dr Bogoljub Milosavljević, Nauka o policiji, botimi i përmendur, f. 608-611
    • 177vetëdijshëm do të thotë të japësh llogari para vetes dhe të tjerëve për atë që ke bërë.Vetëm personaliteti i zhvilluar moralisht ka vetëdije morale dhe ndërgjegje. Natyrisht,ajo, bashkë me veprimin dhe gjykimin e saj, e përbën shtyllën e etikës kriminalistike,ndërsa etika kriminalistike paraqet shtyllën e profesionit te kriminalistikes. Falë vetëdijessë vetë morale dhe ndërgjegjes, personi i zhvilluar moralisht vlerëson dhe e dallonmoralen nga amoralja, profesionalen nga jo profesionalja, të përgjegjshmen nga epapërgjegjshmja, të ligjshmen nga e paligjshmja, etj. Prandaj, aq sa personi e ka tëzhvilluar vetëdijen dhe ndërgjegjjen, eka të zhvilluar edhe ndjenjën e përgjegjësisëmorale e profesionale. Natyrisht, kjo vlen edhe për kriminalistin.Ka dallime të pikëpamjeve të disa teorive etike mbi nocionin e përgjegjësisë etike dhembi nocionin e përgjegjësisë në etikën kriminalistike. Këto dallime kanë të bëjnë mefaktin se teoria etike rekomandon çfarë “duhet të” jetë përgjegjësia e njeriut, sepse ajonuk pajtohet me përgjegjësinë çfarë është, ndërsa detyrë e etikës kriminalistike është ajoqë u tha më sipër. Mjafton të theksohet se ajo është e orientuar kah pikëpamjet e teoriveetike. Për fat të keq, ata që shkruaknë mbi shkencën në polici nuk e kanë këtë parasysh,gjë që është e pafalshme. Kjo është pasojë e anashkalimit të pikëpamjeve të teorisë etikedhe drejtimeve të saj.Falë përfundimeve të shumta të mendimit etik bashkëkohor, i cili merret me trajtimin erolit dhe rëndësisë së përgjegjësisë, kriminalisti mund të vijë deri te pikëpamje tëshkëlqyeshme mbi rëndësinë dhe nevojën e krijimin të lidhjes midis morales eprofesionales. Kjo duhet të kihet në mendje, sepse shkenca dhe vetëdija ndikojnëdukshëm në perceptimin e rëndësisë së përgjegjësisë morale e profesionale dhe lidhjesmidis tyre. Në qoftë se kjo kihet parasysh, atëgherë është e mundur të bëhet një përcaktimpërfaërsisht preciz i përgjegjësisë morale e profesionale të kriminalistit. Natyrisht, kypërcaktim duhet të kuptohet si relativ, sepse ai mund të plotësohet dhe të korrigjohetvarësisht prej ndryshimeve të strukturës së shoqërisë dhe rregullave e kritereve të sjelljese të veprimit të kriminalistit.Çka paraqet përgjegjësia morale e profesionale e kriminalistit? Përgjegjësitë morale tëkriminalistit burojnë nga brendia ose natyra subjektive e tij, ndërsa përgjegjësitëprofesionale dhe juridike janë të përcaktuara me rregulla profesionale dhe norma juridike.Është theksuar se veprimtaria e kriminalistit është e paimagjinueshme pa përgjegjësi.Vetë natyra e veprimtarisë së tij nënkupton tërësinë e tri formave të përgjegjësisë: ligjore,morale dhe profesionale. Në qoftë se shkelet njëra prej këtyre tri elementeve te njësisë,siç është theksuar, pasojnë sanksionet ligjore e profesionale ose turpi moral, apo ndjenja efajit. Por, ne qoftë se bëhet fjalë për afirmin e këtyre tri elementeve, atëherë pasojnëmirënjohjet dhe shpërblimet. Sa është e rëndësishme kjo tërësi tregojnë edhe shqyrtimetdhe pikëpamjet e eticistëve bashkëkohorë. Xhon Rolls insiston në rëndësinë e tyre nëinstitucionet publike. Natyrisht, teorisë së tij neo-utilitariste mund t’i bëhen kritika tërrepta, por ajo është e rëndësishme për shkak se e inicion rëndësinë e çështjes së ndjenjëssë fajit. Njeriu ndjehet fajtor duke e kuptuar veprimin e tij si cenim të kërkesave legjitimetë të tjerëve, të cilët do t’ia shohin për të madhe dhe do ta sanksionojnë në mënyra të
    • 178ndryshme. Dikush që ndjehet fajtor e kupton hidhërimin e të tjerëve dhe të panjohurën qëburon prej tij.Përkundër kësaj, njeriu që ndjehet i turpëruar e parashikon përqeshjen dhe nënçmimin,prandaj e kupton se nuk është i denjë për shoqëri me të tjerët që e kanë të njëjtin ideal.Natyrisht, ndjenja e fajit dhe turpit e kanë njëfarë kuptimi dhe tejkalohen në mënyra tëndryshme. Kundërshtitë midis tyre mund të jenë aq të theksuara sa përputhen medallimet midis pikëpamjeve të ndryshme mbi moralitetin68c. c. Gjykimi moralo-vlerësuesPërveç pyetjeve të shtruara më herët, çështje rëndësishme e etikes kriminalistike ështëgjykimi moral-vlerësues. Pa këtë gjykim vështirë se mund të kuptohet esenca e saj. Çkado të thotë gjykim moralo-vlerësues në teorinë kriminalistike ose në etikënkriminalistike? Një përgjigje më e thjeshtë mund të formulohet në këtë mënyrë: të bën njëgjykim moralo-vlerësues do të thotë të vlerësosh cilësitë moralo-vlerësuese tëkriminalistit, gjegjësisht respektimin e tyre ose të normave profesionale e ligjore tëobligimeve dhe detyrave të tij. Një gjykim i drejtë mund të nxirret nëpërmjet pyetjes: aështë e pranishme lidhja midis profesionales, morales dhe ligjores gjatë kryerjes sëobligimeve te kriminalistit(?), gjegjësisht a bëhet fjalë për zbatimin në vepër të normavetë caktuara shoqërore(?). Ata që merret me këtë profesion nuk insistojnë sa duhet nëtërësinë e morales, profesionales dhe ligjores, gjë që është një lëshim i madh. Atyre ushpëtojnë pikëpamjet deri të të cilat kanë arritur teori të ndryshme etike, ndërsa bëhetfjalë për çështje që kanë të bëjnë me të vërtetën dhe të pavërtetën, rregullsinë oseparregullsinë, të drejtën ose të padrejtën, gjykimin moralo-vlerësues dhe kuptimin e tijpër kriminalistin dhe për shoqërinë. Në të vërtetë, ata e vështrojnë gjykimin moralo-vlerësues vetëm dhe ekskluzivisht nga pikëpamja profesionale dhe ligjore. Gabimi i tyrekardinal qëndron në faktin se e konsiderojnë aplikimin e normës ligjore si mohim tëdinjitetit njerëzor. Një pikëpamje e tillë nuk paralajmëron e le më shteron, esencën egjithë asaj që përfshin gjykimi moralo-vlerësues në kriminalistikë. Ai është i rëndësishëmpor jo edhe absolut.Autorët e punimeve kriminalistike lënë pas dore pikëpamje të rëndësishme të mendimitetik bashkëkohor mbi këtë çështje. Këto pikëpamje i ofron p.sh. Gjon Rols, i cili e trajtonproblemin e gjykimit moralo-vlerësues të qytetarëve 69. Qytetari sipas tij është i prirur qënë sjelljet dhe veprimet e tij t’i vlerësojë ato sjellje dhe ti krahasojë me sjelljet e tëtjerëve, në këtë rast me pjesëtarët e veprimtarisë kriminalistike, për të vlerësuar cilësitë etij morale duke i krahasuar me cilësitë e të tjerëve. Këtu bie menjëherë në sy një lëshimqë ka të bëjë me dallimin e qytetarit të zakonshëm dhe kriminalistit. Ajo qëndron nëfaktin se qytetari “mundet” ndërsa kriminalisti “duhet” të bëjë gjykim moralo-vlerësuestë çështjeve nga domeni i profesionit të tij. në bazë të asaj që ofron Rollsi dhe shumëeticistë të tjerë bashkëkohor mund të arrihet të një përfundim shumë i rëndësishëm, i cilimund të formulohet në këtë mënyrë: gjykimi moralo-vlerësues ka rëndësi primare për çdoprofesion. Natyrisht ai i shpreh dallimet e pakapërcyeshme midis teorisë etike dhe etikës68 Džon Rols,Teorija pravde, botimi i përmendur. f.427, 430-43169 Džon Rols,Teorija pravde, botimi i përmendur. f.304
    • 179kriminalistike. Ky dallim ka të bëjë me faktin se etika kriminalistike e nënçmondefinicionin e gjykimit moralo-vlerësues, gjë të cilën nuk e bën teoria etike. Baza për këtënënçmim buron nga karakteri i profesionit dhe norma ligjore e tij.Përkundër faktit se në punimet kriminalistike i kushtohet pak vëmendje gjykimit moralo-vlerësues, ai përbën bazën në të cilën mbështetet profesioni i kriminalistikës. Duhet tëkihet në mendje se gjykimet moralo-vlerësuese në etikën kriminalistike nuk kanëkuptimin e çështjeve thjeshtë teorike, por e kuptojnë dhe e shpjegojnë esencën e tyre nekontekst të specifikave të profesionit të kriminalistikës, me të cilën mund të afirmohenose të mohohen varësisht nga karakteri i shoqërisë dhe vendi i vlerave të vërteta nëtabelën e vlerësimit. Mohimi apo afirmimi i gjykimit të vërtetë moralo-vlerësues varetnga karakteri i individit që kryen veprimtari kriminalistike. Në qoftë se bëhet fjalë përpersonalitet të zhvilluar moralisht dhe profesionalisht atëherë është e rëndësishme për tëqë të bëjë gjykim të drejtë moralo-vlerësues dhe të ketë qëndrim afirmativ ndaj tij.Siç kam theksuar, gjykimi moralo-vlerësues përbën njërin prej shtyllave të etikëskriminalistike. Ai është për të alfa dhe omega. Natyrisht, sado që e përbën komponentin esubjektivitetit të brendshëm të kriminalistit si person moral, gjykimi moralo-vlerësuesështë i lidhur ngushtë me specifikat e profesionit të tij, të cilat, për shkak të objektivave tëveta, janë shumë të ngurta.Me gjithë se etika kriminalistike nuk mund të mendohet pa çështjet mbi të cilatdiskutojnë teoritë etike, midis tyre megjithatë ekzistojnë dallime të thella. To shprehenpara së gjithash me faktin se teoritë etike nuk e definojnë gjykimin moralo-vlerësues.Sipas tyre morali dhe vlerat morale nuk mund të definohen. Kështu nuk ndodh me etikënkriminalistike. Dallimi tjetër midis tyre qëndron ën faktin se sipas teorive etike ne vet ebëjmë gjykimin moralo-vlerësues ose ngurrojmë ta bëjmë atë, ndërsa etika kriminalistike,siç nënkuptohet nga karakteri i saj, i qaset këtij nocioni ashtu që përpiqet ta kuptojë atë qëështë e gatshme dhe e imponuar nga jashtë. Dallimi midis etikës kriminalistike dehteorive ose sistemeve etike duket edhe në këtë shembull të skepticistëve: përmbahem tëbëjë çfarëdo gjyqi, ndërsa për etikën kriminalistike është karakteristikë kjo: në qoftë seme vlerësimin personal moralo-vlerësues i shkaktoj telashe kolegut mund të përgjigjempër këtë me masa disiplinore ose ligjore.Etika kriminalistike e definon gjykimin moralo-vlerësues në bazë të fakteve ekzistuese.Me këtë rast ajo merr parasysh normat e përcaktuara me ligj, me ndihmën e të cilavemund të verifikojë rregullsinë ose parregullsinë, vërtetësinë ose pavërtetësinë egjykimeve moralo-vlerësues. Thënë në mënyrë më të përmbledhur, etika kriminalistikebënë gjykimin moralo-vlerësues në bazë të fakteve objektive. Këtë nuk e bëjnë teoritëetike. Ato nisen nga parakushtet subjektive të moralitetit (vetëdija ose ndërgjegjja,virtytet, fati dhe vlerat morale, liria dhe vullneti i lirë, obligimet, të mirat morale, tëkëqijat morale etj.). Të gjitha çështjet e përmendura teoritë etike i shpjegojnë në bazë tësubjektivitetit moral ose vlerësues. Sipas intelektualizmit etik të Sokratit, esenca egjykimin moral ose vlerësues qëndron në vlerësimin ose gjykimin se sa dije posedonbashkëbiseduesi i Sokratit lidhur me çështjen që trajtohet. Ndërkaq sipas Stoikëve,gjykimi vlerësues ka të bëjë me gjithçka që është e varur nga kënaqësia materiale ose
    • 180trupore. Thënë ndryshe, teoritë etikë nisen nga subjektiviteti i brendshëm. {‘është evërteta, vlerësimi dhe gjykimi subjektiv nuk kanë vend në kriminalistikë, ky ështëtreguesi më i mirë midis etikës kriminalistike ose etikës aplikative dhe teorisë etike.Dallimi mund të vërehet në citatet e mëposhtme: “kriminalisti insiston në zbulimin e sëvërtetës në rastin e dhënë, sepse për këtë e obligojnë normat ligjore”, “kriminalisti i besonpasqyrimit të rrejshëm të gjendjes objektivë të gjërave”, “kriminalisti duhet të bartëpasoja për shkak të obstruksionit që të zbulojë aktet kriminale ose penale”, “kriminalisti ikryen detyrat e tij në mënyrë ligjore, profesionale dhe efikase”.Nga këta shembuj dalin në shesh dy çështje të rëndësishme: e para, gjykimi moralo-vlerësues mund të jetë çështje e natyrës subjektivë ose e mendimit subjektiv dhe, e dytagjykimi moralo-vlerësues mund të bazohet në faktet objektive dhe në respektimin enormës ligjore. Në qoftë se gjykimit tim i mungojnë treguesit e gjykimit objektiv atëherëbëhet fjalë për gjykim subjektiv. Në qoftë se gjykimi moralo-vlerësues i profesionit tëcaktuar bazohet në tregues të besueshëm objektiv dhe praktik, atëherë bëhet fjalë përgjykim profesional moralo-vlerësues. Meqë një gjykim i tillë niset nga gjendja ekzistueseose faktike, ai nuk e nënkupton nevojën e asaj “përtej”, në të cilën bazohet teoria etike.Gjykimi moralo-vlerësues në kriminalistikë bazohet në objektivitet dhe vërtetësi. Kjo dotë thotë se ai niset nga gjendja objektive dhe e vërteta e saj. Parimi i objektivitetit dheparimi i vërtetësisë janë alfa dhe omega e gjykimit moralo-vlerësues të kriminalistit. Nëbazë të këtyre parimeve ai vlerëson në mënyrë kritike ne vetëkritike punën e tij dhepunën e të tjerëve. Përveç parimeve objektive ekzistojnë edhe parimet subjektive. Edheato mund të jenë bazë e gjykimit moralo-vlerësues të sjelljes dhe veprimit te kriminalistitnë situata të caktuara.Përkundër nevojës për vendosjen midis morales dhe profesionales ekzistojnë dallime tëmëdha midis gjykimit moral e profesional dhe kriminalistikës. Mbi moralin gjithkushmund ta krijojë një mendim dhe ta shprehë një vlerësim. Me gjykimin moral mund tëlavdërohet ose të gjykohet sjellja e ndonjë individi. Kjo nuk ndodh me gjykiminkriminalistik. Kriminalistët në bazë të autorizimeve të tyre ligjore janë të obliguar që tëudhëheqin procedura për përcaktimin e p.sh. përgjegjësisë penale, duke zbatuar mekonsekuencë normat e caktuara ligjore. Në anën tjetër, dyshimi ynë moral në punën ekriminalistit mund t’i shkaktojë dëme reputacionit të tij, ndërsa akuzat kundër kryesit tëndonjë vepre penale mund të argumentohen në bazë të provave materiale, ndërsa e gjithëprocedura e dëshmimit duhet të zhvillohet sipas normave ligjore.Është gabim të mendohet se etika kriminalistike duhet të përjashtojë plotësishtautonominë ose subjektivitetin e gjykimit moralo-vlerësues. Thënë në mënyrë mëprecize, parimet e objektivitetit dhe vërtetësisë janë kritere të rëndësishme për gjykiminmoralo-vlerësues të punës së kriminalistit. Këto kritere e abstrahojnë teorinë etike,ndonëse etika kriminalistike nuk mundet pa këto pikëpamje mbi çështjet që u përmendën.Gjykimi moralo-vlerësues i kriminalistit varet jo vetëm nga normativa ligjore dheprofesionalizmi i tyre por edhe nga një sërë parakushtesh tjera. Ato shprehen në mënyratë ndryshme në shoqëri të ndryshme. Shoqëritë me traditë të gjatë demokratike dhe
    • 181popullore dallojnë dukshëm nga shoqëritë që u mungon demokracia. Midis këtyreparakushteve rëndësi të posaçme kanë vetëdija, kultura dhe edukata. Për këtë mund tëpërmenden shembuj të shumtë, të cilët vërtetojnë vërejtjet paraprake mbi pasojat që mundtë dalin nga mungesa e vetëdijes kulturës dhe edukatës. Katoi parakushte nuk janë vetëmtë natyrës teorike, por edhe praktike. Ato janë pjesë përbërëse edhe të parimeve supremetë mendimeve të ndryshme etike, përfaqësuesit e të cilave paraqesin pikëpamje tëndryshme dhe kontradiktore. Mjafton të përmendet dallimi midis mendimit të stoikëvedhe Spinozës mbi vetëdijen dhe teoria e Kantit mbi këtë problem ose teoria e Rusoit, i cilie thekson rëndësinë e kulturës në edukatën dhe sjelljen e njeriut.c. d. E drejta dhe liriaE drejta dhe liria u përkasin çështjeve themelore etike. Ato janë objekt i trajtimeve tëpërfaqësuesve të teorive, mësimeve, drejtimeve ose sistemeve të ndryshme etike. Atojapin përgjigje kundërshtuese dhe kontradiktore me njëra tjetrën. Natyrisht, këto çështjejanë edhe objekt i teorisë kriminalistike në përgjithësi dhe i etikës kriminalistike. Teorisëkriminalistike në përgjithësi mund t’i bëhen vërejtje të shumta: e para, për shkak së ofronrezultate shumë të varfra mbi të drejtat e lirisë së kriminalistit, dhe, e dyta, për shkak senë mënyrë sistematike nuk e nxjerr problemin i cili po trajtohet këtu. Disa eticistëkonsiderojnë se liria është burim dhe themel i moralitetit. Në fakt, ekzistojnë mësimeteleologjike që e dallojnë të vërtetën dhe lirinë morale, esenca e të cilave qëndron nënënshtrimin ndaj ligjit që e krijon njeriu, prej lirisë natyrore e cila i përgjigjet gjendjesnatyroren gjegjësisht gjendjes e cila karakterizohet me dominimin e epsheve. Ky dallim ilirisë theksohet nga përfaqësuesit e teorisë natyralistike. Etika kriminalistike çështjen e tëdrejtave dhe lirive e percepton nga pikëpamja pozitive pose norma ekzistuese, apo mëmirë të thuhet nga pikëpamja e ndalimit ose kufizimit të disa të drejtave dhe lirive.Meqë merret me çështjen e ndalimit dhe kufizimit të disa të drejtave dhe lirive, etikakriminalistike, siç është theksuar, dallon esencialisht nga disa teori dhe drejtime etike.Ajo nuk merret me esencën e të drejtave dhe lirive. Interesi i saj para së gjithashorientohet në pyetje që kanë të bëjnë me kufizimin dhe ndalimin e të drejtave dhe lirive.Përgjigja në këtë pyetje është sfidë për shumë autorë që merren me këtë problematikë. Nëbazë të analizës së karakteristikave kryesore të organizimit demokratik të shoqërisëbashkëkohore dhe mekanizmave të funksionimit të saj, autorët ofrojnë pikëpamje qëvazhdimisht bëhen objekt i diskutimeve lidhur me pyetjen esenciale: çka do të thotë t’iakufizosh ose ndalosh të drejtat dhe liritë kriminalistit profesional?Në këtë kontekst po përmend eticistin dhe teoricistin politik amerikan Gjon Rolls. Ai ishpreh pikëpamjet e tij mbi të drejtat dhe liritë në studimet: “Teoria e së drejtës” dhe“Liberalizmi politik”. Në studimin e parë thekson se ekzistojnë tri probleme të barabartatë lirisë: a) Liria e barabartë me ndërgjegjen, b) drejtësia politike dhe të drejtat e barabartapolitike dhe c) liritë e barabarta të personalitetit dhe marrëdhëniet e tij ndaj sundimit të tëdrejtave. Në studimin e tij të dytë Rollsi merret me trajtimin e statusit të veçantë të lirivethemelore, te cilat kanë vlerë të barabartë me të mirat publike dhe vlerat perfeksioniste 70.70 Džon Rols,Politički liberalizam, botimi i përmendur, f.338
    • 182Nga nocioni drejtësi dhe dy parimet e tij Rollsi i nxjerr nocionin e lirisë, obligimit dhedetyrës. Këtë pikëpamje e kritikon ashpër Milla me teorinë e lirisë. por pikëpamjes sëMillit mbi lirinë absolute të mendimit dhe vetëdijes, sipas të cilit kurrë nuk mund të jemitë sigurt se mendimi që duam të mos e ngulfasim është i gabuar, por edhe kur do të ishimtë sigurt kjo ngulfatje megjithatë do të ishte e keqe71. Pikëpamjes së Millit i kundërvihetRollsi me idenë e tij se liria e vetëdijes duhet të jetë e kufizuar me interesin e përbashkëtme rendin publik dhe sigurinë.Të drejtat dhe liritë, mbi të cilat themelohen shoqëritë bashkëkohore demokratike, janëshumë të rëndësishme për kriminalistikën. Më në fund asnjë profesion nuk mund të jetë ipërjashtuar nga ndalimi dhe kufizimi i të drejtave dhe lirive të njeriut. Këtu shtrohetpyetja: mbi çfarë baze ndalohen ose kufizohen të drejtat dhe liritë e caktuara(?), ose psenë profesionin e kriminalistikës është e përcaktuar me ligj shkalla e ndalimit osekufizimit të të drejtave dhe lirive, shkelja e të cilave dënohet me ligj(?). Përgjigja ështëkjo: profesioni kriminalistik dueht të jetë pasqyrë e shoqërisë.Ata që merren me çështjen e kufizimit dhe ndalimit të të drejtave dhe lirive nekriminalistikë mund të kritikohen ashpër. Siç kam thënë më sipër, ata i trajtojnë këtoprobleme vetën nga pikëpamja e normave të caktuara ligjore. Prandaj rezultateve të tyre umungon një analizë më e thellë dhe më e gjithanshme teorike.Pa hyrë në mënyrë më të detajuar në kuptimin e të drejtave dhe lirive të ndaluara ose tëkufizuara në profesionin e kriminalistikës, mund të përmenden disa sosh:a) e drejta për grevë – e cila buron nga roli specifik i kriminalistit,b) të drejtat politike – profesioni i kriminalistëve është inkompatibil me jetën politikë tëshoqërisë,c) e drejta e zgjedhjes në organet politike – ajo është inkompatibile me funksionetpolitike dhe punën në kriminalistikë,d) e drejta e përkatësisë partiake,e) e drejta e shprehjes së ndjenjave fetare në kohën e kryerjes së obligimevekriminalistikef) e drejta e kritikës ndaj sistemit qeverisës ekzistues,g) e drejta e bashkimit dhe organizimit politik e cila është e papajtueshme me karakterin ekriminalistikës dheh) liria e shprehjes dhe paraqitjes publike të mendimit.Duhet të theksohet se teoria e kriminalistikës nuk i pranon parimet teologjike tëperfeksionimit dhe utilitarizmit. Ajo nuk e pranon perfeksionimin për shkak të parimit tëtij mbi qëllimi fundor të veprimit moral. Autorët që janë marrë me teorinë kriminalistikejanë qasur në mënyrë të njëanshme këtyre çështjeve. Ata i vështrojnë ato në mënyrëpozitiviste në kornizat e normave ekzistuese ligjore, kështu që ata nuk pranojnë asgjëtjetër përveç asaj që është në kundërshtim me utilitarizmin dhe parimin e tij mbi lirinëabsolute të mendimit. Kjo ndodh për shkak se ky lloj i mendimit është inkompaktibil mekarakterin dhe përmbajtjen e profesionit të kriminalistikës.71 Džon Stjuart Mil, O slobodi, Beograd l998, f.48
    • 183d. Personaliteti moralo-profesionalNjë prej çështjeve më të rëndësishme të etikës kriminalistike është edhe çështja ezhvillimit moral e profesional të personalitetit. Kjo është e natyrshme, pasi personaliteti izhvilluar moralisht paraqet bazën e çdo profesioni, pra të kriminalistikës. Në pyetjenlidhur me raportin midis profesionalizmit dhe personalitetit moral në profesionin ecaktuar, jepet vetëm kjo përgjigje: ekziston një lidhje e pashkëputshme, pa të cilën nukmund të ekzistojë as njëra dhe as tjetra. Në të shumtën e rasteve ajo ose nuk shprehet osenuk ekziston fare. Madje as ata që më mënyrë teorike merren me profesionin ekriminalistikës shpesh e mënjanojnë ose e theksojnë pa zë rolin e personalitetit tëmoralshëm. Në këtë mënyrë ata bëhen rob të efikasitetit profesional, kështu që bëhet tëverbër përballë pikëpamjes se në çdo profesion është e domosdoshme të ekzistojë kodeksietik. Çështja e personalitetit të zhvilluar moralisht e lidh pashmangshëm etikënkriminalistike me teorinë etike mbi personalitetin ose teorinë personalistike. Problemi ipersonalitetit të zhvilluar moralisht trajtohet nga teoria etike, ndërsa me të nuk merret fareshkenca e kriminalistikës.Në qoftë se problemi i personalitetit të zhvilluar moralisht vendoset në kornizat ekriminalistikës lehtë mund të arrihet në përfundim se nuk janë të rralla rastet që tregojnëse një personalitet i tillë nuk mund të vijë plotësisht në shprehje në këtë profesion. Mefjalë të tjera, dominon mungesa e e lidhjes së domosdoshme midis personalitetit tëzhvilluar moralisht dhe veprimit të tij profesional. Kjo është provë e pakontestueshme ekrizës së moralit te profesionistët, e cila është shprehje e krizës së përgjithshme tëshoqërisë në tërësi. Në të vërtetë, atje ku kjo krizë është më e theksuar ka më pakprofesionistë për të cilët mund të thuhet se janë personalitete të zhvilluara morale.Ndërkaq, në shoqëritë që nuk janë përfshirë nga kriza, personaliteti i zhvilluar moralkonsiderohet personaliteti i zhvilluar profesionalisht. Ç’është e vërteta, është absurde tëpritet njësimi absolut moral e profesional i personalitetit të zhvilluar. Kjo më shumëngjan në utopi, kur bëhet fjalë për realitetin e sotëm shoqëror. Kjo vlen sidomos përprofesionin e kriminalistikës, ku manifestohen sëmundjen e pashërueshme të shoqërisëbashkëkohore: mito, korrupsioni, hajnia, droga, larja e parave, etj.Gjatë shqyrtimit të çështjes së personalitetit të zhvilluar moralo-profesional duhet të kihetparasysh kuptimi i fjalës “fytyrë”. Kjo paraqet margaritarin e morales dhe profesionales,ndërsa fjala “turp” është shprehje e gabimit të pavetëdijshëm. Por, kjo nuk do të thotë seduhet të jetë rregull për çdo profesionist, sepse ai nuk mund të orientohet ngushtë ndajvetvetes dhe të jetë i prirur për veprime të palejueshme, si: mitos, korrupsionit,mashtrimeve të ndryshme, montimeve, etj. nga të cilat nuk janë imunë as kriminalistët.Kriminalistët me prirje të tilla nuk kanë as fytyrë, as turp dhe as pendim. Atyre umungojnë këta parametra të dinjitetit të qenies njerëzore. Për persona të tillë mund tëpërmendet ky shembull: vrasësi kryen krim ndaj personit të pafuqishëm nga lakmia osepolici serb e ka vrarë taksistin e etnitetit tjetër për motive nacionalistike dhe materiale.Shembull edhe më drastik është kur kriminalisti merr pjesë në gjenocid ose në luftën përshfarosjen e një etniteti tjetër ose të një populli të një feje tjetër. Të tria rastet janë
    • 184shembuj eklatantë të mungesës së fytyrës, turpit dhe pendimit dhe i mohimit të dinjitetitdhe habitusi njerëzor.Një prej vërejtjeve kryesore në adresë të teorisë së kriminalistikës, përveç tjerash, ka tëbëjë me mënjanimin, madje edhe mohimin, e parametrave të përmendur të personalitetittë zhvilluar moral të kriminalistit. Kjo vërejtje i adresohet edhe sistemit arsimor dhe kreuttë shoqërisë, i cili bart përgjegjësinë më të madhe për të gjitha të këqijat që e kanëpërfshijnë shoqërinë gjithnjë e më shumë dhe i kanë prekur të gjitha segmentet dhe tëgjitha nivelet shoqërore.Disa eticistë bashkëkohorë e kanë e trajtuar çështjen e të drejtës, drejtësisë dheorganizimit të shoqërisë si dhe mjetet e arsyeshme për zgjidhjen e detyrë çështjeve që erëndojnë realitetin e sotëm shoqëror. Ata përpiqen të përcaktojnë saktë rëndësinë epersonalitetit të zhvilluar moralisht në çdo profesion. Por, ka edhe eticistë që nuk ikushtojnë ndonjë vëmendje këtij problemi. Shembull për këtë është Xhon Rolls, sipaspikëpamjes së të cilit nocioni i personalitetit është i papërcaktuar72. Ky qëndrim nukmund të pranohet.Me qëllim të kuptimit më të plotë të esencës së këtij nocioni, është e domosdoshme tëprezantohet edhe përcaktimi i tij i thjeshtuar. Nocioni i personaliteti moral, pavarësisht sepër çfarë profesioni bëhet fjalë, paraqet karakteristikat kryesore të njeriut, të cilatmanifestohen në tërësinë e mendimeve, fjalëve dhe veprave në favor të humanumit dhedinjitetit njerëzor. Nga ky pozicion lehtë mund të shihet se teza e Rollsit mbipapërcaktueshmërinë e nocionit personalitet është e papranueshme. Këtij qëndrimi ikundërvihet mendimi që personalitetin e vështron si burim të aktiviteteve tëshumëllojshme, si margaritar të vlerës, në të cilin bashkohen, thyhen dhe reflektohenvlerat ekzistuese dhe vlerat e mundshme të shoqërisë dhe botës73.Për të arritur deri te pikëpamje të qëndrueshme mbi atë se sa është i rëndësishëmkarakteri i personalitetit për veprimin kriminalistik, shkenca kriminalistike duhet tëbashkëpunojë me teori të ndryshme psikologjike dhe etike të personalitetit. Pabashkëpunim ajo nuk mund të hyjë në esencën e kuptimit të këtij nocioni dhe,rrjedhimisht, nuk mund të ofrojë pikëpamje të pranueshme për refleksionin teorik të kësajçështjeje. Mungesa e këtij bashkëpunimi është reflektuar edhe në pikëpamjet e teorisëkriminalistike të personalitetit, të cilat kanë mbetur nën pikëpamjet që i kanë dhënëteorike psikologjike dhe etike të personalitetit. Ekzistojnë dy arsye fundamentale përkëtë: e para, teoria e kriminalistikës ka histori relativisht të shkurtër dhe, e dyta, teoriakriminalistike i bazon shqyrtimet e saj ekskluzivisht në normat ligjore që profesioni ikriminalistikes duhet t’i respektojë patjetër. Teoria e kriminalistikës, nëpërmjetpërshkrimit, ofron atë që është normë ligjore e përcaktuar dhe e vërtetuar, e cila ipërshkruan pasojat e moszbatimit të normave ligjore në veprimtarinë profesionalekriminalistike, pa argumente valide teorike. Ajo insiston ne kufizimin dhe ndalimin elirisë absolute të mendimit, e cila ndalohet ose kufizohet me norma ligjore. Ndalimi me72 Džon Rols,Teorija pravde, vepra e përmendur, f.45273 Rasim Muminović,Ethos i ljudsko bivstvovanje-Moralnoetičko otrežnjavanje, botimi II, FilozofskiFakultet,Tuzla l997,f.306
    • 185“vetiniciativë” i disa të drejtave dhe lirive ose censura e qarqeve qeveritare e politike jepargumente të fuqishme valide për marrëdhëniet midis morales e profesionales, gjegjësishtpersonalitetin moral e profesional. Kjo është e pranishme në shoqëritë e përfshira ngakriza e përgjithshme dhe kaosi, ku eprorët bëjnë çfarë të duan, duke shkelur mbi vleratmorale e profesionale. Në rrethana të tilla personaliteti i zhvilluar moral i përgjigjetvetvetes dhe të tjerëve, bëhet përjashtim, i cili për shkak të kualiteteve të veta morale eprofesionale, nuk mund të realizojë të drejtat e veta elementare. Në qoftë se kihetparasysh kuptimi autentik i lirës së personalitetit të zhvilluar moralisht, atëherëpersonaliteti i zhvilluar moralisht, i vetëdijshëm për obligimet dhe përgjegjësitë e vetaprofesionale, vështirë e respektin kufizimin ose ndalimin e lirisë së mendimit dhe i shprehpikëpamjet e veta mbi marrëdhëniet e pushtetit ndaj vlerave morale e profesionale dhekrizës radikale të këtyre vlerave. Prandaj, personaliteti me cilësi të larta morale eprofesionale bëhet opozitë e trendeve negative jo vetëm për profesionin e tij, por edhe përshoqërinë në përgjithësi.Esenca e personalitetit moralo-profesional të kriminalistit qëndron në faktin se ai epranon personalitetin e tjetrit, por kërkon që edhe ai të pranohet nga të tjerët. Ky pranimose mospranim varet nga karakteri i shoqërisë dhe tradita e saj demokratike si edhe ngapredispozita të tjera, gjegjësisht nga komponentet objektive dhe subjektive. Vështruarparimisht, personaliteti moral e profesional verifikohet nëpërmjet përmbushjes së tëdrejtave dhe obligimeve të përcaktuara me ligj dhe kryerjes së obligimeve me interes përshoqërinë. Pranimi ose mospranimi i kësaj, duke përfshirë edhe lirinë e personalitetitmoral, duhet të jetë interes i teorisë së veprimtarisë kriminalistike. Për fat të keq, ajomerret me shqyrtimin e kësaj vetëm sa për të thënë.Personaliteti i lirë moral i ka dy cilësi qenësore: e para, personaliteti i lirë moralpërmbushjen e obligimeve të veta e rregullon sipas vlerësimit të vetë, gjegjësisht meparimet racionale, të cilat e respektojnë autonominë e tij, dhe, e dyta, personaliteti i lirëmoral është i aftë të pranojë përgjegjësinë morale dhe ligjorë për veprimin e tij. Kjo duhettë jetë rregull e përgjithshme për të gjitha veprimtaritë profesionale, gjegjësisht për tëgjithë personat e profesionit të kriminalistikës. Por, ekzistojnë kundërshti midis asaj që“duhet të” të jetë dhe asaj që “është”. Ky dualizëm nuk haset vetëm në teorinë etike, siçështë rasti i teorisë etike të Kantit, por është pjesë përbërëse e praktikës kriminalistike.Natyrisht, para etikës kriminalistike shtrohet pyetja esenciale se: në çfarë raporteshqëndrojnë moralja dhe profesionalja. Për profesionin e kriminalistikës ky raport varet ngarrethana shoqërore ose rrethanat sociale, ekonomike, kulturore, politike e të tjera. Nëqoftë se shoqëria ec në drejtim pozitiv dhe në qoftë se është e bazuar në respektimin e tëdrejtave dhe arrin të përballojë sfidat e shumta negative të kohës sonë, atëherëpërmbushen parakushtet për harmoni midis cilësive morale dhe profesionale tëpersonalitetit të kriminalistit dhe, anasjelltas, në qoftë se shoqëria është e përfshirë ngakriza e përgjithshme, që nënkupton shthurjen e sistemit të vlerave dhe shkeljen e tëdrejtave dhe lirive themelore njerëzore, si edhe shfaqjen e dukurive të ndryshme negativee devijante, ndaj të cilave nuk është imun as profesioni i kriminalistikës, atëherë nukbëhet fjalë vepër për amoralitet, por edhe për joprofesionalizëm. Në këtë rast etikëskriminalistike i hapen rrugët për ndriçimin e dualizmit dhe shpjegimit të mundësive të
    • 186tejkalimit të dualizmit midis të proklamuarës dhe realitetit. Natyrisht, siç është theksuar,kjo nënkupton bashkëpunimin e ngushtë të etikës kriminalistike me teorinë psikologjiketë personalitetit dhe teorinë etike të personit.e. Principet dhe parimetMidis çështjeve të rëndësishme të etikës kriminalistike bëjnë pjesë edhe principet dheparimet. Pa këto nuk mund të mendohet personaliteti moral e profesional i kriminalistit.Me fjalë të tjera, ato paraqesin fondamentin në të cilin mbështetet gjithçka që mund tëvlerësoje veprimin dhe sjelljen e kriminalistit gjatë kryerjes së detyrave dhe obligimeve.Kriminalisti është i obliguar që detyrat e veta t’i kryejë në mënyrë profesionale dhemorale. Në principe dhe parime shprehet më së miri lidhja midis morales dheprofesionales. Në anën tjetër, principe ose parime të kriminalistit janë ligjet. Moszbatimiose shkelja e tyre nënkupton sanksione. Natyrisht, duhet të kihet parasysh distancaradikale midis asaj që insiston çdo etike profesionale ose aplikative dhe rregullativesligjore dhe distanca midis normatives ligjore dhe reales.Midis principeve dhe parimeve të shumta të etikës kriminalistike, rëndësi të veçantë kanëkëto principe: l. Vërtetësia dhe drejtësia (pa to është e paimagjinueshme puna e kriminalistit.Ato janë të pazëvendësueshme në këtë profesion, sepse e përbëjnë bazën e tij); 2. Përgjegjësia (rëndësinë e këtij principi e kam theksuar në kapitullim mbipërgjigjen morale e profesionale, që nënkupton përgjegjësinë morale e profesionale dhelidhjen e tyre të pashkëputshme); 3. Autonomia (Kodeksi etik ia lejon kriminalistit që të ruajë autonominë e vetgjatë kryerjes së detyrave të tij të përcaktuara me ligj edhe atëherë kur ngurtësia eprofesionit të tij e pengon këtë. Liria e tij mundësin vlerësimin e drejtë të çështjeve tëcaktuara); 4. Besimi (kriminalisti mund t’i kryejë me sukses detyrat e tij vetëm me kusht qëtë ketë ndërtuar besimin, i cili manifestohet si: besim midis kriminalistit dhe subjektevetjera të profesionit të tij dhe besim i qytetarëve dhe institucioneve të ndryshme ndaj tijdhe anasjelltas); 5. Humanizmi (kriminalisti duhet të respektojë personalitetin dhe dinjitetin enjeriut, në qoftë se dëshiron të jetë i respektuar); 6. Barazia (kriminalistim, gjatë kryerjes së detyrave, duhet të jetë i barabartë përtë gjithë qytetarët, pa marrë parasysh dallimet sociale, nacionale apo fetare); 7. Aftësimi i vazhdueshëm profesional (kriminalisti duhet të përgatitetprofesionalisht vazhdimisht, nëpërmjet formave të ndryshme të aftësimit); 8. Solidariteti me kolegë (ky parim ka rëndësi të veçantë për profesionin ekriminalistit. Ai e manifeston moralitetin dhe profesionalitetin e tij nëpërmjet dyprincipeve: principit të karakterit lokale dhe principit të karakterit planetar);
    • 187BIOGRAFIA E AUTORITProf. Dr. Muslija Muhović është lindur në Tërpezë te Berane. Shkollën fillore e ka kryernë vendlindjen e tij, ndërsa gjimnazin në Prishtinë. Ka diplomuar në degën e sociologjisëtë Fakultetit të Shkencave Politike. Disertacionin e parë të doktoratës e ka mbrojtur nëFakultetin e Shkencave Politike (1978). Doktoratën në shkencat filozofike e ka mbrojturnë fund të nëntorit të vitit 1995. I ka botuar mbi 60 punime (artikuj, trajtime dherecensione) nga fusha e filozofisë social-politike dhe filozofisë së antropologjisë. Fushatë tij të ngushtë janë filozofia e moralit dhe antropologjia filozofike.Sot është profesor i rregullt i “Etikës” dhe Antropologjisë sociale” në Fakultetin eShkenca Kriminalistike në Sarajevë.
    • 188VEPRAT E BOTUARA74l. Dr. Muslija Muhović, Marksizam i antropologija, »Svjetlost», Sarajevë, l987.2. Dr. Muslija Muhović etj. Osnovi marksizma (tekst universitar), »Veselin Masleša»,Sarajevë, l988.3. Dr. Muslija Muhović, Etika(tekst universitar, Fakultet Kriminalističkih Nauka,Sarajevë, l997.4. Dr. Muslija Muhović, Filozofija, »Compact-Publishing House Sarajevo», Sarajevë,l997.5. Dr. Muslija Muhović, Suvremena filozofska antroplogija - Tri glavna koncepta očovjeku, Fakultet Kriminalističkih Nauka, Sarajevë, 1998.6. Dr. Muslija Muhović, Etika – Botimi i dytë i plotësuar, Fakultet KriminalističkihNauka, Sarajevo, 2000.74 Këtu nuk janë përfshirë dy tekste shkollore për klasën 3 dhe 4.të shkollës së mesme, bashkë me Dr. OmerIbrahimagić, botim i “Svjetlost“, Sarajevo l981 dhe „Veselin Masleša“, Sarajevo, l983.