Duurzaam vastgoed nieuwskrant - november 2010

947 views
863 views

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
947
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
3
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Duurzaam vastgoed nieuwskrant - november 2010

  1. 1. Duurzaam VastgoeDNieuwskraNtNajaarseditie november 2010 Duurzaam iNkopeN 60% 50% Energielabels 2010 Rgd (huur) 60% 50% Energielabels 2020 Rgd (huur) FOTO JO DAEMEN kaNtoreN werkt! 40% 30% 20% 40% 30% 20% 10% 10% Sinds 1 januari 2010 huurt de Rijksoverheid alleen kantoren met minimaal 0% 0% A++ A+ A B C D E F G A++ A+ A B C D E F G energielabel C. Onderzoeker Nils Kok van de Universiteit van Maastricht voorspelde op de PROVADA 2009 dat dit Duurzaam Inkoop-beleid van de Impact van de Duurzaam Inkoop-criteria op de verdeling van energielabels van gehuurde Naar eeN Duurzame grootste individuele eindgebruiker van kantoren in Nederland – de kantoorpanden van de Rijksgebouwendienst. VastgoeDsector Rijksgebouwendienst heeft 11% van alle kantoren in gebruik – effect zou sorteren. DHV-onderzoek: 16% energie- en CO₂-reductie haalbaarDuurzaamheid in de vastgoedsector Het Duurzaam Inkoopbeleid voor kantoorgebouwen kan leiden tot een aanzienlijkeblijkt geen hype maar een trend. Energielabel C wordt de norm energiebesparing en CO2-reductie. In 2010 hebben Agentschap NL en Rijksgebouwen-Bevestiging hiervan kreeg ik onder­ Duurzaam Inkopen is nu ruim 10 maanden een feit en uit de markt blijkt dat de dienst samen opdracht gegeven aan DHV om het energie- en CO2-reductiepotentieelmeer tijdens de laatste PROVADA label C eis van de Rijksoverheid de kantorenmarkt daadwerkelijk in beweging brengt. van Duurzaam Inkopen te berekenen voor de gebouwenvoorraad van de Rijks-waar duurzaamheid hét thema was. Energielabel C is geleidelijk aan de norm aan het worden voor kantoren op de gebouwendienst, op basis van de criteria voor huur en aankoop en renovatie.De uitdaging is dat duurzaamheid zogenoemde A-locaties. DTZ Zadelhoff, Jones Lang LaSalle en meerdere IVBN-leden Hieruit blijkt dat het reductiepotentieel zo’n 16% bedraagt, oftewel 31.000 ton CO2vanzelfsprekend wordt. bevestigen dit beeld. ten opzichte van 2010. Het aantal gebouwen met label C neemt toe, en de labels F en G verdwijnen.De aanpak van Agentschap NL is Alex Vermeulen, Rijksgebouwendienst: ‘Enorme piek in de C-klasse’ De Duurzaam Inkoop criteria staan op www.agentschapnl.nl/duurzaaminkopen.gericht op het versterken van trends Ook de Rijksgebouwendienst zelf onderschrijft deze positieve marktbeweging. De Het DHV-rapport is beschikbaar op www.duurzaamvastgoedportal.nl.en marktmechanismen die duur­ Rijksgebouwendienst gebruikt circa 4 miljoen m2 kantoorgebouwen. En is al jarenzaamheid versterken. Wij onder­ bezig met duurzaamheid, bij nieuwbouw, renovatie en beheer van alle rijksgebouwen. Checklist Duurzaam Inkopen Kantorensteunen verduurzaming financieel Alex Vermeulen, directeur Advies en Architecten: “Duurzaam Inkopen werkt! Met Agentschap NL heeft een checklist opgesteld voor de aankoop of aanhuur van kantorenvanuit de EIA, MIA en de Groen­ Duurzaam Inkopen kunnen we in een periode van tien jaar een majeure stap maken in door overheden. Deze bundelt de criteria voor de EPBD en Duurzaam Inkopen.regeling. We laten onderzoek doen CO2-uitstoot en verduurzaming. We nemen afscheid van de F en G labels en zien een Zie www.duurzaamvastgoedportal.nl. Meer informatie over Duurzaam Inkopen bijom de meerwaarde van duurzaam enorme piek in de C-klasse.” Verhuurders grijpen deze kans aan om gebouwen te Irma Thijssen, irma.thijssen@agentschapnl.nl.vastgoed te onderbouwen. Want verduurzamen. Bij een meerderheid van de contractverlengingen waar de Duurzaamwil verduurzaming echt vaste voet Inkoop-criteria van kracht zijn, zijn gebouweigenaren bereid zelfs ver boven de eis vankrijgen bij ontwikkeling, bouw, energielabel C te gaan. En ook bij aanhuren van een gedeelte van een gebouw, waarrenovatie en beheer, dan moet het de Duurzaam Inkoop-criteria niet verplicht zijn, wordt een C-label aangehuurd.financiële plaatje kloppen. Ook Bekijk het interview met Alex Vermeulen op de PROVADA in juni 2010 op eNergiezuiNig kaNtoor Voor upcvolgen we de koplopers, zoals de www.duurzaamvastgoedportal.nl en zie ook het Jaarverslag 2009 van de15 NESK­projecten. Zo verkrijgen wij Rijksgebouwendienst op www.rgd.nl/actueel/publicaties. Kabel­ en mediabedrijf UPC laat een nieuw kantoor bouwen in Leeuwarden.een schat aan kennis en informatie Het wordt een energiezuinig gebouw met ‘groene longen’ om het personeel eenen die stellen we breed beschikbaar aangename werkomgeving te bezorgen. Architectenbureau Paul de Ruiter heeftaan de markt. het 7.800 m2 omvattend pand ontworpen. In het gebouw zal veel daglicht zijn. Op het dak komen groen, zonnepanelen en regenwateropvang. Het gebouwHet komend jaar gaan we door met scoort BREEAM Excellent. De bouw is gestart in juni 2010, de oplevering isonze missie om duurzaamheid te gepland eind 2011.helpen verankeren in de primairebedrijfsprocessen van vastgoed­partijen. We stimuleren gebouw­gebruikers om de Duurzaam Inkoopcriteria te hanteren, werken aannieuwe input voor de afwegingrenoveren versus sloop en nieuw­bouw, we stimuleren de markt voorenergiediensten en we ondersteunenhet nieuwe Platform DuurzameHuisvesting. Wij rekenen op u omdaadwerkelijk duurzame gebouwente realiseren. Alex Vermeulen, directeur Advies en Architecten bij de RijksgebouwendienstJo Daemen, ManagerEnergiebesparing Utiliteitsbouw Wie volgt?Agentschap NL Nu is de vraag of andere (grote) kantoorgebruikers het goede voorbeeld van de Rijksoverheid volgen. Hierbij valt bijvoorbeeld te denken aan banken en verzekeraars, samen de grootste gebruikers van kantooroppervlakte in Nederland en al langere tijd trendsetters op het gebied van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen. www.duurzaamvastgoedportal.nl Een dergelijke breed gedragen markteis helpt vastgoedeigenaren het ingezette ondersteunt u met informatie over verduurzamingsbeleid van hun vastgoedportefeuilles te versnellen. rendement, techniek en wetgeving agentschap NL Duurzaam VastgoeDkraNt 1
  2. 2. De NooDzaak VaN Duurzaam LeiDraaD prestatiecoNtract VastgoeD Bij veel opdrachtgevers en financiers in Nederland is de werking van ESCo’s en energieprestatiecontracten nog onbekend. Ter ondersteuning van deze Vastgoedbeheerder Hans Copier (ING REIM) stelt dat het marktpartijen heeft Agentschap NL een vastgoedestablishment duurzaamheid heeft omarmd. Leidraad Prestatiecontract Beheer en Uit maatschappelijke verantwoordelijkheid, maar ook Onderhoud Gebouwen laten opstellen. omdat het niet anders kan. Copier: “Als ik het niet doe, Hierin vindt u onder meer tools voor diskwalificeer ik mezelf bij mijn beleggers en huurders.” monitoring, het definiëren van Key Performance Indicatoren (KPI’s) enCopier, sinds kort voorzitter van de Vereniging van Institutionele het gebruikersgedrag in relatie totBeleggers in Vastgoed (IVBN) maakt duidelijk dat de werelden gebouwprestaties. U kunt de leidraadvan de grote beleggers en duurzaamheid al lang niet meer op gratis downloaden viagespannen voet met elkaar staan. Zelf formuleert Copier het www.duurzaamvastgoedportal.nl.kraakhelder: “Zou ik niet in duurzaamheid zitten dan zou ik mijzowel ten opzichte van mijn aandeelhouders als ten opzichtevan mijn huurders diskwalificeren. Het is bedrijfseconomischheel verantwoord om vooruit te lopen op de dingen die tochgaan komen.” Nieuwe oNtwikkeLiNgeN: esco’s eN Duurzaam taxeren eNergieprestatiecoNtracteNDuurzaamheid mag dan zijn plek in het vastgoed hebbenverworven, in taxaties is dat nauwelijks zichtbaar. “Maar dat zal Er zit schot in de ontwikkeling van energiediensten of Energy Service Companiesin de toekomst veranderen”, verwacht Copier, “niet duurzame (ESCo’s) in Nederland. Energiediensten bieden organisaties de mogelijkheid om,gebouwen zullen afgestraft worden in taxatie, omdat de met gesloten beurs, een gegarandeerde energiebesparing te realiseren. De basishuurders ze niet meer zullen accepteren”. Copier praktiseert voor deze samenwerking vormt het energieprestatiecontract. De ESCo isdaarbij wat hij preekt: “Voor de kantorenmarkt werken wij nu verantwoordelijk voor de investeringen en voor het realiseren van eenal met taxateurs aan een duurzaamheidparagraaf.” waarde van het pand. Dan heb je al twee budgetten. Voeg daar gegarandeerde besparing.Copier voelt hierbij ongetwijfeld de zachte dwang van zijn nog het geld bij dat vrijkomt door energiebesparing; dat is je Recente ontwikkelingen in Nederland laten het succes zien van deze manier vanaandeelhouders. Het afgelopen jaar hebben de Nederlandse derde budget. Ik durf te beweren dat als je die drie delen samen samenwerken aan energiebesparing. Zo laat de gemeente Rotterdam al haarpensioenfondsen onder aanvoering van PGGM en APG een neemt, je een redelijk budget hebt om echt te verduurzamen: publieke gebouwen verduurzamen door de inzet van ESCo’s, te beginnen metduidelijk signaal richting verduurzaming van de portefeuille bij verlenging van het huurcontract met vijf à tien jaar, zijn ten de zwembaden waar veel energiebesparing valt te behalen. Bouwfonds REIMafgegeven. Invulling geven aan de wensen van zijn investeerders minste twee labelsprongen realiseerbaar.” ING REIM benadert zijn tekende in mei van dit jaar een intentieverklaring met de ESCo Honeywelldoet Copier het liefst door verduurzaming van zijn bestaande huurders daarom actief om uit te leggen hoe ze zich duurzamer Building Solutions voor de verduurzaming van een Haags kantoorpand met deportefeuille: “Ik kan ook cynisch verduurzamen, namelijk door kunnen huisvesten terwijl hun totale lasten gelijk blijven. Fijn Rijksgebouwendienst als huurder. En in Zeist garandeert de installateur bij hetmijn portefeuille van 2,3 miljard te verkopen en om te wisselen voor de huurder die in zijn jaarrapportage kan laten zien nieuwe kantoor van CBW­Mitex dat dit energieneutraal wordt op basis van eenvoor nieuwe panden. Ik vind dat dat niet mag gebeuren; het maatschappelijk verantwoord te ondernemen, maar ook fijn voor energieprestatie­ en onderhoudscontract. Agentschap NL initieert en onder­enige dat je daarmee creëert is meer leegstand op voorraad- ING REIM. Copier tenslotte: “Toen ik aan duurzaamheid begon, steunt bovengenoemde initiatieven.niveau en schijnduurzaamheid. De opgave is juist om dat wat we dacht ik aanvankelijk ‘dat is alleen maar goed geld naar kwaadal in gebruik hebben maximaal te laten renderen. Dat is echt geld brengen’. En wat blijkt: dat is helemaal niet aan de orde. Er isduurzaam!” financiële ruimte, je verbetert je gebouw, je verbetert je concur- rentiepositie, je houdt je huurders tevreden. En je investeerders Drie budgettenVerduurzamen van de bestaande bouw geniet dus de voorkeur zijn blij omdat ze zien dat je verstandige dingen doet.” trioDos VastgoeDfoNDs haNteertboven nieuwbouw. Copier liet al eerder zien dat bij upgraden Jan Sijbrandij heeft dit interview gehouden in opdracht van greeN Lease coNtractvan G naar C label, zowel de huurder als de eigenaar financieel Agentschap NL, in het kader van de Circle of Blame. Het artikelquitte kunnen spelen. Voor de huurder blijft de total housing heeft gestaan in Property Day van 10 juni 2010 en is te lezen op Triodos Vastgoedfonds heeft een nieuwe service- en huurcontractvorm ontwikkeldcost gelijk. Uiteraard moeten eigenaar en huurder het wel eens www.circle-of-blame.nl. die het energieverbruik van gebouwen zal beperken: het Green Lease contract.worden over de verschuivingen van de aandelen huur en energie Normaal betaalt een huurder het energiebedrijf voor zijn energieverbruik. In dein de totale huurlasten. Copier: “Aan het eind van het huur- nieuwe contractvorm wordt de energierekening aan Triodos Vastgoedfondscontract kunnen er twee dingen gebeuren: de huurder vertrekt betaald. Dat heeft daardoor als verhuurder belang bij investeringen in energie-of de huurder blijft. Rekening houdend met vertrek moet je als besparing. De huurprijs per m2 is hoger. Omdat de waarde van een pand sterkeigenaar een reservering maken voor de kosten die dat met zich samenhangt met de huurprijs, gaat de taxatiewaarde van het pand omhoog.meebrengt.” Copier somt op: “Leegstand, makelaarskosten van Het Green Lease contract is voor het eerst in Nederland toegepast bij eenzestien à twintig procent van de huurwaarde, herinvestering- kantoorpand van het Triodos Vastgoedfonds in Amersfoort. Ronald Bausch vankosten omdat de huurder opnieuw moet inhuizen. Je hebt dan vastgoedexpert Jones Lang LaSalle taxeerde het pand. Bausch: “Dit uniekeeen aardig budget, dat beschikbaar komt bij daadwerkelijke huurcontract is een nieuwe dimensie op het gebied van waarderingen. Hethuurcontractverlenging. Op het moment dat een huurcontract verhoogt de waarde van het pand.”met meer dan vijf jaar wordt verlengd, geeft dat een lift aan de Bron: Triodos BouwfoNDs ware kopLoper watertoreN VerDuurzamiNg BestaaNDe Bussum geopeND kaNtoreN September 2010 is de Watertoren in Bussum geopend, het duurzaamste Jean Klijnen: “Beleggers zouden moeten kiezen kantoor van Nederland op basis van voor duurzame panden” GreenCalc. Het pand is CO2­neutraal en heeft geen gasaansluiting, geen Alleen duurzame panden zullen in de toekomst nog voor rioolaansluiting, en wekt zelf energie een goed rendement zorgen. “Beleggers die nu in op via een windmolen, zonnepanelen niet­duurzame panden zitten of stappen, stellen zich en bio­WKK. Warmte wordt ook bloot aan een behoorlijk groter “risico op waardedaling”. gewonnen door het stoken van Dat stelt Jean Klijnen, directievoorzitter van Bouwfonds plantaardige afvalolie zoals frituurvet REIM. Vooral oudere kantoren voldoen niet meer aan de van horecabedrijven in de omgeving. wensen van huurders op het gebied van energiezuinigheid De huidige eigenaar, accountants­ en bereikbaarheid. “Huurders kunnen verduurzaming kantoor Meeuwsen Ten Hoopen, afdwingen, we hebben immers een huurdersmarkt”, stelt huurt een deel van de nieuwbouw; Klijnen. Panden die niet voldoen, worden lege panden. “Als je panden eerst tot het skelet moet strippen, is de NIBE houdt kantoor bovenin de toren. De niet­duurzame kantorenvoorraad zal op die manier investering de opbrengst waarschijnlijk niet waard. NB: Kees van Kooten en Wim de Bie volgens Klijnen een enorme klap aan beleggers uitdelen. Dan moet je je afvragen of sloop niet beter is.” noemden de Bussumse Watertoren Beleggers zullen snel moeten investeren in het duurzaam (Bron: Property NL, Telegraaf en ooit het middelpunt van de wereld, en maken van hun portefeuilles. Maar een groot deel van de www.duurzaamgebouwd.nl). de top van de toren een horlogeknopje. De Watertoren heeft een GreenCalc-score panden zal niet opgeknapt kunnen worden, vreest Klijnen. Zie www.watertorenbussum.nl. van 1026. agentschap NL Duurzaam VastgoeDkraNt 2
  3. 3. kopLopers DoorBrekeN De circLe of BLame BestaaNDe BouwGuus Berkhout Robert Kuppens Bram Adema Huib Boissevain Gerard Jacobs Peter JägersTriodos Vastgoedfonds Cisco Systems Corporate Facility Partners Annexum AT Osborne RijksgebouwendienstHet gelijk van Get Concreet en Groene deals Niet duurder De overheidde pionier Connected klantgericht met huurders wel beter neemt hetTriodos Bank levert maat­ ICT­leverancier Cisco Benchmark en scan Gezonde commercie Waarom huurder initiatiefwerk met duurzaam Systems maakt vastgoed CO2­uitstoot helpen bij combineert fraai met AT Osborne kiest voorvastgoedportefeuille slim en duurzaam verduurzamen van vastgoed maatschappelijke duurzame huisvesting Rijksgebouwendienst koopt verantwoordelijkheid duurzaam in voor een verbeterslag van de gebouwenvoorraad ?Eugene Grüter Norbert van Gisbergen Hans Copier Luc Smits Uw naamDHV Wereldhave ING REIM en IVBN LSI project investment Uw bedrijfVan G naar A Een duurzaam Investeren in Renovatie Komt hier uwzonder gebouw moet duurzaamheid Central Post quote?meerkosten waarde is bedrijfs- tot duurzaam economischDHV verdient de investering toevoegen verantwoord kantoorin een integraal ontwerp­proces terug: zowel Wie wil er straks nog langs de Onze huurders vragen Economische aanjager voorfinancieel als in een betere snelweg zitten? Wij bouwen het; onze aandeelhouders Rotterdam Central Districtwerkomgeving alleen nog binnenstedelijk willen hetOnder de titel ‘Duurzaam vastgoed; hype of blijvertje?’ heeftAgentschapNL vanaf januari 2008 een serie interviews metkoplopers in duurzaam vastgoed gemaakt. Het uitgangspuntvoor deze interviews was dat de zogenaamde Circle of Blame inde vastgoedsector een grootschalige duurzame (her)ontwikkelingin de weg zou staan. De interviewserie is nu afgerond.Zie voor alle interviews: www.Circle-of-Blame.nl. agentschap NL Duurzaam VastgoeDkraNt 3
  4. 4. VoorBeeLDprojecteN ukp Nesk Naar eNergieNeutraLe schoLeN eN kaNtoreNHet ministerie van VROM-WWI heeft via het Unieke KansenProgramma UKP NESK in totaal 6,5 miljoen euro subsidiebeschikbaar gesteld voor zeer energiezuinige praktijkprojecten.Met deze tender wil het ministerie van VROM de sectorstimuleren in de omslag naar energieneutraal bouwen.Een belangrijk doel van de NESK is om te leren van ervaringen– technisch, procesmatig en financieel – met verdergaandenergiezuinig bouwen. Agentschap NL zorgt voor begeleiding,monitoring, communicatie en publiciteit.Meer informatie over de projecten vindt u opwww.agentschapnl.nl/ukp_nesk en opwww.agentschapnl.nl/energieneutraalbouwen. Optimalisatie zoninval PV panelen PV panelen Centrale data server met Optimalisatie glaspercentage warmtepompboiler PV panelen op gevel Gebalanceerde ventilatie met WTW Driedubbel glas Thin client Betonkernactivering HF verlichting Aanwezigheidsdetectie en daglichtafhankelijke regeling Hoge luchtdichtheid Zware bouw Zeer goede isolatie Waterpomp Geen koudebruggen Compacte bouw Nieuwbouw Nieuwbouw Nieuwbouw Nieuwbouw bakeN Poort so/vso school vMbo huygeNs basisschool iN hart alMere oDyZee college eN De vaN oijeN Amarantis goes Polsstok oijeN Onderwijsgroep Stichting Emergis heerhugowaarD Eco-Maat Project De Amarantis Onderwijsgroep Odyzee is een orthopedische en Gemeente Energieneutrale school in het Hart wil een energieneutraal college orthodidactische onderwijsinstelling Heerhugowaard van Oijen in de gemeente Lith. neerzetten met een gezonde voor leerlingen met gedrags­ of Energieneutrale school in stations­ Samenwerking van zes partijen met leer­ en werkomgeving. Dit wordt psychiatrische problemen. Nieuw gebied zal huisvesting bieden aan veel expertise. De kracht zit in de gerealiseerd door goede schoolgebouw wordt gebouwd twee scholen. Dankzij PPS construc­ koppeling van technieken, zoals afstemming van technieken. volgens het Passief Bouwen concept tie is expertise en inventiviteit van biogas­WKK, zonnepanelen, drie Een dubo­auditor zal de integrale en zal voldoen aan de vijf eisen van marktpartijen optimaal benut. Ook collectieve warmtepompen, LTV. duurzaamheid en prestaties Frisse Scholen. lokaal energiebedrijf is betrokken. Het biogas komt van een nabij waarborgen. Veel aandacht voor kwaliteitscon­ gelegen mestvergister. trole en inregeling installaties. agentschap NL Duurzaam VastgoeDkraNt 4
  5. 5. Nieuwbouw Nieuwbouw Nieuwbouw Nieuwbouw hoofDkaNtoor tNt greeN office tweeDe huis villa flora cbw-Mitex hoofDDorP goriNcheM veNlo Zeist Triodos / OVG Ballast Nedam IPM Gemeente Venlo Kropman Triodos en OVG bouwen een nieuw Ballast Nedam wil een eigen Villa Flora wordt eerst hoofd­ CBW­Mitex ontwikkelt een nieuw hoofdkantoor voor TNT, met energieneutraal en futuristisch gebouw voor de binnenexpo hoofdkantoor. Via een energiepres­ ambitie GreenCalc 1017 en LEED kantoor bouwen, een boegbeeld van Floriade 2012, later kantoor. tatie­ en onderhouds­contract met Platinum. Architect Paul de Ruijter van duurzaamheid, met ambitie Architect Kristinsson en adviseur bonus­malusregeling voor 15 jaar ontwierp een compact gebouw met Breeam Excellent. Innovatieve Volantis hebben in opdracht van beoogt Kropman Installaties te veel daglicht en atrium. Energie­ combinatie van duurzame energie Regio Venlo technieken van garanderen dat dit energieneutraal concept via WKO en bio­WKK. technieken: koude opslag, de energieleverende kas en wordt. Octalix levert een innovatief Realisatie en beheer in innovatieve warmtepomp, energiedak, PV, C2C­principes toegepast. energiemanagementsysteem met contractvorm. zonnecollector en windmolens. Energiezuil met MyWorkplace. Archi­ tect Rau past C2C­materialen toe. reNovatie reNovatie Nieuwbouw ProviNciekaNtoor De teMPel kaNtoor ZeswegeN NoorD-hollaND DeN haag heerleN haarleM Aurelius Monumenten BV IPMMC Provincie Noord-Holland Aurelius Monumenten, dochter van IPMMC ontwikkelt een tweede Noord­Holland wil met forse Motonic, heeft rijksmonument De kantoor binnen duurzame gebieds­ renovatie EPC van Provinciekantoor Tempel in Den Haag gerenoveerd ontwikkeling Zeswegen Heerlen. Houtplein in Haarlem verlagen van van label G naar A. WarmBouwen Gevels zijn optimaal op de zon 1,7 naar 0,5. Dit kan door integrale zorgt ervoor dat beperkte bijver­ gericht. Het gebouw wordt gekoeld benadering architect Kraaijvanger• warming en ­koeling nodig is, en verwarmd met mijnwater en Urbis, adviseur Cauberg­Huygen en reguleert vocht en maakt natuurlijke krijgt PV­cellen en betonkern­ ontwerpteam. Het project heeft o.a. ventilatie mogelijk. De afdeling activering. Met aandacht voor het veel daglicht, driedubbelglas, WKO, Archeologie van de Gemeente Den energiegebruik van huurders. EPC is LTV/HTK, groen dak en wanden, Haag gaat De Tempel 10 jaar huren. 0,56, ruim 60% CO2­vermindering. gebruik regenwater. GPR­score: 9.Nieuwbouw reNovatie Nieuwbouw NieuwbouwMfc breDe school obs wilgeNstaM kliMaatNeutraal het klaverblaDwestergeest rotterDaM Dsk-ii aMsterDaMtrieMeN schiebroek haarleM Janssen de Jong Gemeente Kollumerland Stichting Boor Stichting Spaarnesant Projectontwikkeling BVDe gemeente wil een energie­ Stichting BOOR verduurzaamt OBS Gemeente Haarlem heeft Stichting Stichting Bijzonderwijs en Stadsdeelneutraal MultiFunctioneel Centrum De Wilgenstam (PO). De school Spaarnesant gevraagd om twee Zuidoost hebben via een tenderbouwen, ingepast in het Friese krijgt een isolerende schil, een klimaatneutrale basisscholen DSK II Janssen de Jong geselecteerd voorlandschap. Corporatie Woon­ klasse A binnenklimaat en koeling te bouwen. Adviseur Merosch heeft turn key ontwikkeling van energie­Friesland treedt op als ontwikkelaar via vloersysteem, een gesloten een maatregelpakket ontwikkeld zuinige en frisse school Heten gaat het MFC exploiteren en WKO­installatie met een warmte­ met WKO, 1000 m2 PV en veel Klaverblad (combi met apparte­beheren. De duurzaamheid is pomp en lokale energieopwekking aandacht voor daglicht en ventila­ menten). Integraal ontwerp vanuitgewerkt volgens de Breeam met 300 m2 PV­panelen en tie. Via uitgestelde oplevering zal binnenklimaat, ventilatie, gebouw­methodiek. windenergie. Opschalingspotentieel een dubo­auditor de aannemer en schil en licht. Exploitatie van PV in Rotterdam is groot. installateur afrekenen op energie­ door ontwikkelaar, zonder budget­ prestaties. verhoging voor opdrachtgever. agentschap NL Duurzaam VastgoeDkraNt 5
  6. 6. kopLopers DoorBrekeNDe circLe of BLameNieuwBouwFlip Verwaaijen Annemarie van Doorn Jack de Leeuw Jaap Gillis Kees Norman Bas NieseTNT Real Estate ABN­AMRO SBR Redevco Europe Delta Development Group FacilicomDe klant is Meer dan Van push Wat is Cradle to Eerherstelkoning alleen naar pull duurzaam Cradle landt in voor de facilityHuurder TNT stelt duurzame DGBC neemt initiatief vastgoed? Nederland managerduurzaamheideisen aande markt stenen tot duurzaam vastgoed Belegger en ontwikkelaar Delta ontwikkelt eerste Facilicom over de rol van Redevco op zoek naar de Cradle to Cradle­kantoren­ facilitair beheerder in Gezondheid, groen, goede pan­Europese norm park in Hoofddorp duurzaam vastgoed voorzieningen, kunst en inspiratie horen erbijMarlon Huysmans Leon Thier Anne-Marie Rakhorst Adri Duivesteijn René Buck Syb van BredaOVG Projectontwikkeling Studio Leon Thier Search Gemeente Almere BCI Architect, Haagse Hogeschool DelftWinnen De innerlijke Search and Van eend tot Duurzaam Duurzaamstezonder strijd kracht van de create zwaan vastgoed: school vanOVG mikt op bouwmeester Anne­Marie Rakhorst van Almere kiest hype en/of Nederlandkwaliteitsbewuste klant Hoe ver reikt de invloed van Search bv over duurzaam vastgoed duurzame route naar 2030 blijvertje? Dankzij compacte bouw en de architect op het duur­ vraaggestuurd gebouwbeheer zaam bouwproces René Buck over de duur­ zaamheid van duurzaam vastgoed agentschap NL Duurzaam VastgoeDkraNt 6
  7. 7. Nieuws! Studie CO₂-neutraal, energie- Energiebesparingsverkenner neutraal of klimaatneutraal? Utiliteitsbouw eerste DuurzaamheiDs- eerste zwemBaD met De termen CO2-neutraal, energie-nul en Speciaal voor gebouwbeheerders en keurmerk Voor a++ LaBeL klimaatneutraal zijn in korte tijd populair facilitair managers heeft Agentschap NL NieuwBouwwoNiNgeN geworden. Lang niet altijd is duidelijk wat de Energiebesparingsverkenner Utiliteits- Half september 2010 is zwembad Symposium over duurzame huis- er precies mee wordt bedoeld en op welke bouw (EBVU) laten ontwikkelen. De EBVU De Dutch Green Building Council Neptunus in Klazienaveen heropend vesting op 10 februari 2011 wijze deze doelen worden bereikt. geeft snel inzicht in het energieverbruik (DGBC) presenteerde op 30 september door de wethouder van de gemeen­Op 10 februari 2011 organiseert het Dit leidt tot misverstanden en inflatie van een gebouw, energiebesparingsopties een nieuwe versie van BREEAM­NL te Emmen. Dankzij een grondigePlatform Duurzame Huisvesting in van het begrip ‘energieneutraal bouwen’ en kosten- en milieubesparingen. Nieuwbouw, een keurmerk dat de renovatie wordt een besparing van’t Spant in Bussum een symposium over dat ondermeer in het Lente-Akkoord een Daarnaast geeft de EBVU een indicatie van duurzaamheidprestatie van nieuwe ruim 75% gerealiseerd. Dit is hethet verduurzamen van vastgoed door prominente rol speelt. het huidige energielabel en het mogelijke gebouwen bepaalt. Deze Versie 2.0 eerste zwembad in Nederland metsamenwerking van partijen in de vast- De studie ‘Uitgerekend Nul’ biedt klare label na het nemen van de voorgestelde beschikt over een volledig energielabel A++.goedketen. Het platform bestaat uit taal: energieneutraal is bruikbaar voor maatregelen. Zie www.slimme-energie.nl. geïntegreerd systeem voor departijen zoals IVBN, Vastgoedmanagement gebouwen; CO2-neutraal voor organisaties. beoordeling van woningen (zowelNederland, NeVaP, Facility Management Daarentegen is klimaatneutraal te weinig Schoon Licht Scan grondgebonden woningen alsNederland, CoreNet, TVVL en ISSO. Ook eenduidig. De studie is uitgevoerd door In utiliteitsgebouwen gaat ongeveer 22% appartementen). BREEAM­NLde Rijksgebouwendienst en Agentschap DHV in opdracht van Agentschap NL in van de energie op aan verlichting. Hierop Nieuwbouw 2.0 maakt het mogelijkNL zijn lid van het platform. samenspraak met relevante marktpartijen kan op eenvoudige wijze 30 tot 60% worden woningen voortaan volledig op eigen en is te vinden op bespaard. Of dat ook in uw kantoor, school niveau te beoordelen, in plaats van www.duurzaamvastgoedportal.nl. of bedrijfshal het geval is kunt u eenvoudig hun duurzaamheidsprestatie af te verkennen met de Schoon Licht Scan. leiden van een keurmerk dat tooLs Voor asset Duurzame retail Deze berekent voor u de mogelijke gebaseerd is op de beoordeling van maNagers De Nederlandse winkelvastgoedmarkt is energiebesparing, uw investering en de utiliteitsbouw. De DGBC verwacht verantwoordelijk voor 18% van het ener- terugverdientijd. tijdens het Nationaal Sustainability Handige tools voor gebouw­ giegebruik in de totale utiliteitsbouw. Zie www.slimme-energie.nl. Congres op 24 november het eigenaren en asset managers om de Hier zijn grote besparingen mogelijk. Een allereerste BREEAM­NL Nieuwbouw energie­efficiency en binnen­ complicerende factor is het grote aantal Toolkit Duurzaam ontwerpcertificaat voor een woning­ milieukwaliteit van gebouwen tePlatform Duurzame Huisvesting betrokken partijen met wisselende belan- Winkelvastgoed bouwproject te kunnen uitreiken. verbeteren en duurzaamheid te gen. De retail- en vastgoedsector hebben Corio, SCM Europe, Grontmij Vastgoed- Meer informatie: www.dgbc.nl stimuleren kunt u snel vinden op Recast EPBD hun krachten gebundeld. In maart 2010 is management, CBW-MITEX en BAM Advies onze websites www.duurzaam-De Europese richtlijn EPBD is herzien. het Platform ‘Koplopers Duurzaamheid & Engineering, hebben zich aangesloten vastgoedportal.nl enVanaf eind 2012 worden belangrijke in Retail’ van start gegaan. De initiatief- bij het initiatief van gebieds- en vastgoed- Energielabelposter www.slimme-energie.nl.wijzigingen doorgevoerd die gevolgen nemers zijn: Agentschap NL, Dutch Green ontwikkelaar AM om de Toolkit Duurzaam Agentschap NL heeft een energielabel- Een selectie:hebben voor energiebesparing in de Building Council, IVBN, NEPROM, NeVaP Winkelvastgoed te ontwikkelen. De poster ontwikkeld die in één oogopslag • Stappenplan verduurzaminggebouwde omgeving. De belangrijkste en NRW. Toolkit heeft als doel de duurzaamheid een (voorgenomen) energieprestatie- kantorenwijzigingen van deze ‘recast EPBD’ zijn: van winkelcentra structureel te verbeteren. verbetering van uw gebouw inzichtelijk • Energiebesparingsverkenner• Nieuwe gebouwen mogen na 2020 Interactieve website geeft maakt voor uw medewerkers en klanten. Utiliteitsbouw ‘nearly zero’ energie verbruiken. energiecijfers op maat Voorbeeldprojecten Op de poster staan ondermeer de label- • EPA­U Maatwerkadvies De energie die nog nodig is, moet De interactieve website Energiecijfers.nl Energieneutrale en zeer energiezuinige klasse voor en na de renovatie en de • EPCheck afkomstig zijn uit duurzame bronnen. levert een schat aan informatie over projecten utiliteitsbouw, woningbouw en vijf belangrijkste energiemaatregelen. • Installatie Performance Scan• Wijzigingen t.a.v. het energielabel. energieprijzen, energielabels en alle gebiedsontwikkeling zijn te vinden in de Meer informatie bij Albert Hulshoff, • Schoon Licht Scan• Er komen energieprestatie-eisen voor andere aspecten van energiegebruik in projectendatabase van Agentschap NL. albert.hulshoff@agentschapnl.nl. • Leidraad Prestatiecontract beheer nieuwe gebouwen en voor ingrijpende de gebouwde omgeving. Energiecijfers.nl U vindt deze via en onderhoud gebouwen renovatie, eisen voor technische biedt de mogelijkheid om zelf een grafiek www.duurzaamvastgoedportal.nl. • Maatregelendatabase voor gebouwsystemen en een periodieke of tabel samen te stellen waardoor het kantoren, zorg­ en onderwijs­ keuring van verwarming- en aircondi- gegevensaanbod altijd aansluit bij uw gebouwen tioningsystemen wordt vereist. specifieke wensen.Zie www.agentschapnl.nl/energielabel- Zie www.energiecijfers.nl.gebouwen. fiNaNciëLe regeLiNgeN Voor aanmerking. Bedrijven die in 2010 investeren in energiebesparing kunnen via de Energie-investeringsaftrek (EIA) in totaal 150 miljoen euro fiscaal terug krijgen. Voor meer informatie zie www.agentschapnl.nl/eia. Duurzame utiLiteitsBouw De fiscale regelingen EIA, MIA en Vamil zijn aantrekkelijk voor organisaties die inkomsten- of vennootschaps- belasting betalen en fiscaal eigenaar zijn van de bedrijfsmiddelen waarin zij hebben geïnvesteerd. Groenfinanciering en EIA of MIA zijn te combineren. Dit geldt niet voor MIA en EIA. GroenregelingOp 30 maart is de nieuwe Groenregeling van het ministerie VROM in werking getreden. Voor zeer ambitieuze EOS - Energie Onderzoek Subsidienieuwe gebouwen is het voordeel van de nieuwe regeling tot drie keer zo groot geworden. Het bedrag dat EOS is een programma van het ministerie van Economische Zaken voor innovatie en onderzoek naargroen gefinancierd kan worden is opgetrokken van € 400, - naar € 600, - per m2 bvo. Daarnaast is de beperking energie-efficiency en duurzame energie. Afhankelijk van het type project kan bij verschillende EOS-regelingentot 5.000 m2 per project geheel komen te vervallen. Nieuw in de regeling zijn de mogelijkheden voor een beroep worden gedaan op subsidie. Zie www.agentschapnl.nl/eos.duurzaam renoveren. Het voordeel neemt hierbij toe naarmate er meer energie wordt bespaard. Projectenmet een Groenverklaring komen bovendien ook in aanmerking voor de Milieu Investeringsaftrek (MIA). SDE - Stimulering Duurzame EnergieproductieDe eisen voor nieuwbouw en renovatieprojecten zijn te vinden op www.agentschapnl.nl/groenbeleggen, De SDE is een subsidieregeling van het ministerie van Economische Zaken. Zie www.agentschapnl.nl/sde.of neem contact op met het Secretariaat Groen Beleggen, 088 - 602 24 16 of groenbeleggen@agentschapnl.nl. NB: Dinsdag 21 september is de Miljoenennota 2011 aangeboden aan de Tweede Kamer. Hierin is aangegeven MIA – Milieu-investeringsaftrek dat de Subsidieregeling Maatwerkadvies, de Isolatieglasregeling en de EIA voor huurwoningen eindigen opDe MIA en Vamil (Milieu-investeringsaftrek en Willekeurige afschrijving Milieu-investeringen) zijn fiscale 31 december 2010.regelingen van de ministeries VROM en Financiën voor ondernemers die investeren in milieuvriendelijkebedrijfsmiddelen. Een zeer duurzaam utiliteitsgebouw, renovatie van een bestaand utiliteitsgebouw, maarook milieu-investeringen zoals een vegetatiedak of gevelbegroeiingssysteem, een installatie voor het gebruik ageNtschap NL stimuLeert Duurzaam VastgoeDvan regenwater, milieuvriendelijke verlichting, low NOx-branders, waterbesparende toiletten en infiltratie-systemen komen voor de regeling in aanmerking. Met ingang van januari 2010 komen ook utiliteitsgebouwen Agentschap NL voert het energiebesparing­ Agentschap NL biedt:met een BREEAM-NL certificaat in aanmerking voor de MIA. Bij een certificaat good of beter komt 15% van programma van het ministerie van VROM­ • kennis en instrumenten die hun effectiviteitde investering in aanmerking voor fiscale aftrek. WWI voor de gebouwde omgeving uit. in de praktijk bewezen hebben Wij ondersteunen koplopers die de Circle of • overzicht van fiscale regelingen en subsidies Tijdelijk extra budget voor MIA Blame doorbreken en energieneutraal • ondersteuning op maat, inzet van onsIn verband met de extra maatregelen van het kabinet voor de bestrijding van de kredietcrisis, is extra budget vastgoed bouwen en bestaande kantoor­ netwerkvoor de MIA en Vamil beschikbaar gesteld. Ondernemers kunnen in 2010 gebruik maken van 20 procent extra gebouwen sterk verduurzamen. Ons doel is het • publiciteit via publicaties, artikelen, beurzenMIA (tot een maximum van 500.000 euro extra steun per onderneming), mits zij vóór de economische crisis stimuleren en opschalen van nieuwe duurzame en congressenfinancieel gezond waren. Voor meer informatie zie www.agentschapnl.nl/miavamil. technieken en samenwerkingsvormen. Onze adviseurs duurzaam vastgoed zijn: EIA – Energie-investeringsaftrekDe EIA is een fiscale regeling van de ministeries van Financiën en Economische Zaken, vergelijkbaar met deMIA-regeling. De regeling is bedoeld voor ondernemers die investeren in energiebesparende maatregelenen duurzame energie. De aftrek van de fiscale winst bedraagt maximaal 44% van de investeringskosten.Gemiddeld levert dit een voordeel op van 11% op de investering. Op de EIA-lijst staan ondermeer warmte-pompen, WKO in de bodem, grondwarmtewisselaars, HR-pompen, PV-systemen, zonnecollectorsystemen,diverse installaties voor verlichting, klimaatbesparingssystemen en WTW-installaties. Sinds 2009 komenook investeringen voor het verbeteren van het energielabel van een bestaand utiliteitsgebouw voor EIA in Hans Korbee Selina Roskam Albert Hulshoff Irma Thijssen agentschap NL Duurzaam VastgoeDkraNt 7
  8. 8. spf VerDuurzaamt geBouw 15 kaNtoreN eN De bijeenkomst werd afgesloten met een rondleiding door friesLaNDcampiNa tot LaBeL a+ het TNT Green Office, een van de 15 NESK­projecten. schoLeN Nu aL Van alle 15 NESK­projecten zijn korte informatieve films gemaakt. U kunt ze bekijken via SPF Beheer bv heeft voor haar klant het Spoorwegpensioenfonds een leegstaand eNergieNeutraaL www.agentschapnl.nl/energieneutraalbouwen. kantoorgebouw uit 1973 nabij het Centraal Station in Amersfoort duurzaam gerenoveerd. Het gebouw heeft nu een energielabel A+ en is verhuurd aan FrieslandCampina. Door nauwe samenwerking kon er rendabel in duurzame Initiatiefnemers van zeven kantoren en acht scholen, voorzieningen worden geïnvesteerd. “Investeren in duurzaamheid verhoogt de die ervaring opdoen met energieneutrale utiliteitsbouw, huurwaarde en vermindert het risico op leegstand” stelt Jeroen Knoester, kregen op 23 september een NESK­certificaat uitgereikt manager bij SPF Beheer. Vaak komen dit soort initiatieven moeizaam van de door Frans van Ekerschot namens het ministerie van grond omdat huurder en eigenaar het niet eens kunnen worden over de VROM­WWI: “Dit zijn 15 zeer innovatieve projecten die nu verdeling van de kosten en opbrengsten. SPF Beheer heeft een model al voldoen aan de energie­eisen van 2020. Deze projecten ontwikkeld om duurzaamheid te laten renderen. en organisaties zullen een belangrijke rol spelen in het stimuleren van andere koplopers en de mainstream utiliteitsbouw in Nederland.” Doel van de NESK­regeling is te leren van ervaringen met verdergaand energiezuinig bouwen om uiteindelijk in 2020 energieneutraal te bouwen, conform de Rob Boerée, directeur van NL Energie en Klimaat, reikt een hazelaar, Innovatieagenda Energie en de afspraken uit het Lente­ symbool voor het doorgeven van kennis, uit aan Cees van der Spek van OVG, Akkoord. Op 23 september waren voor het eerst zo’n de projectontwikkelaar van het TNT Green Office. 60 vertegenwoordigers van de 15 NESK­projecten bijeen. Tijdens een themadiscussie over de initiatieffase, kwam naar voren dat enthousiasme en doorzettingsvermogen essentieel zijn om dergelijke ambitieuze projecten ook werkelijk te realiseren. Om verdergaand energiezuinig te bouwen of renoveren, zijn niet zozeer nieuwe technieken Nieuwe groeNregeLiNg nodig, maar juist ook nieuwe samenwerkingsvormen en financieringsconstructies. succes Voor Na afloop kregen de projectvertegenwoordigers een hazelnootboom uitgereikt door Rob Boerée, directeur van NL Energie en Klimaat. Boerée: “De boom staat voor het utiLiteitsBouw opslaan en doorgeven van kennis. Daar willen wij de NESK­projecten en deze groep koplopers dan ook graag voor inzetten!” Frans van Ekerschot reikt namens het ministerie van VROM-WWI certificaten kaNtoreN eNeco, upc eN Bosch siemeNs oNtVaNgeN groeNVerkLariNg uit aan de 15 vertegenwoordigers van de NESK-projecten. 50 nieuwbouw overige renovatie 50 45 nieuwbouw overige renovatie 45 40 VerVoLgstuDies ‘reNoVereN of Nieuw BouweN?’ 40 35 35 30 30 25 25 20 W/E adviseurs verrichtte voorjaar 2010 Integrale milieubelasting bij de vijf scenario’s 20 15 in opdracht van Agentschap NL 1. een pand in ongewijzigde vorm huren; 15 10 onderzoek naar de vraag: wat is beter 2. een pand na lichte renovatie huren 10 5 vanuit ‘Planet’ bezien: verduurzamen 3. een pand na ingrijpende renovatie huren 5 0 van een bestaand kantoor of nieuw­ 4. een nieuwbouwpand huren & slopen bestaande pand 0 2005 2006 2007 2008 2009 8 mnd 2010 bouw al dan niet in combinatie met 5. een nieuwbouwpand huren & slopen bestaande pand na leegstand. 2005 2006 2007 2008 2009 8 mnd 2010 sloop? Het onderzoek is begeleid door Groenvermogen beoordeelde aanvragen in m€ een klankbordgroep met vertegen­ Schaduwprijs in € per m2 BVO per jaar Groenvermogen beoordeelde aanvragen in m€ woordigers van IVBN, NEPROM, Rgd, Per 29 maart 2010 is de Groenregeling voor gebouwen gewijzigd. De limitering ING REIM, TNT Real Estate en DTZ Energie Materialen tot 5.000 m2 vloeroppervlak is vervallen. Nieuw in de regeling is een categorie Zadelhoff. Het rapport vindt u op 8,0 voor duurzame renovatieprojecten. Voor deze projecten neemt het voordeel toe www.duurzaamvastgoedportal.nl. 6,0 naarmate er meer energie wordt bespaard. De studie krijgt nu drie vervolgen, waaronder een aanvullende studie 4,0Eind augustus, 5 maanden na inwerkingtreding van de nieuwe regeling, is de eerste naar de ‘Profit’ en ‘People’ kant als­tussenbalans opgemaakt. In 2009 is het aantal ingediende projecten teruggelopen mede de gevolgen van deze afweging 2,0door de aanscherping van de energieprestatie-eisen in het Bouwbesluit en daarmee in op voorraadniveau. De resultaten 0 1 2 3 4 5 1 2 3 4 5 1 2 3 4 5de Groenregeling. In 2010 ligt het aantal beoordeelde utiliteitsprojecten nu al 50% komen voorjaar 2011 beschikbaar.hoger dan in heel 2009, terwijl de energie-eis in de Groenregeling vrijwel overeenkomt Bouwjaar 1980 Bouwjaar 1990 Bouwjaar 2000met het niveau dat in het Lente-Akkoord voor 2015 is afgesproken. Renovatie in opkomstIn 2009 was er nog geen categorie ‘Renovatie’. Drie bijzondere projecten met een proVaDa 2010: stabielere bezettingsgraad. Onmiskenbaar aspecten die het financieringsrisico verkleinen en die waardering verdienen. wie Durft testerke verduurzaming van bestaande gebouwen; de huisvesting van de Archeologischedienst van de gemeente Den Haag (De Tempel) en de hoofdkantoren van DHV en AT Objectieve gegevensOsborne zijn daarom in 2009 beoordeeld in de categorie ‘overige projecten’. In 2010 Natuurlijk is de Amerikaanse markt anders dan de Nederlandse. waarDereN?betreft al eenderde van de beoordeelde projecten renovatie. Agentschap NL laat soortgelijk onderzoek daarom nu uitvoeren naar de Nederlandse kantorenmarkt. Deze objectieve informatie Opmars duurzaam bouwen en renoveren is nodig om taxateurs op afzienbare termijn in staat te stellenHet schrappen van de limitering tot 5.000 m2 BVO per project betekent dat ook grotere Duurzaamheid, de PROVADA 2010 leek ermee doordrenkt. duurzaamheid op waarde te schatten, financiers te overtuigen vanprojecten volop gebruik kunnen maken van de groenfinanciering. De tabel toont de Vooraf in vaktijdschriften, op de beursvloer, tijdens de druk de risicos van niet-duurzaam vastgoed, en beleggers de kansen teeerste resultaten. Nu al is het projectvermogen dat ‘groen’ kan worden geleend hoger bezochte debatten van het Green Forum, en achteraf in de laten herkennen waarde te creëren door het verduurzamen vandan in het topjaar 2008, terwijl de energie-eisen bijna 25% hoger liggen. Opmerkelijk, landelijke media. Duurzaamheid is duidelijk hot in de hun vastgoedportefeuille. Zo kunnen alle partijen de Circle ofomdat het totale nieuwbouwvolume als gevolg van de recessie sterk terug is gelopen. vastgoedmarkt. Toch werd ook uit de PROVADA Green Forum Blame definitief doorbreken. Dan beseft iedereen: niets doen isDuurzaam bouwen en renoveren zit duidelijk in de lift. debatten duidelijk dat belangrijke vastgoedpartijen nog niet geen optie meer. zover zijn om waarde toe te kennen aan duurzaamheid. Robert Dit is een publicatie van: van Deelen (ABN Amro) waarschuwt dat de sector geen te Inspirerende films hooggespannen verwachtingen moet hebben van duurzaam- Voor en tijdens de PROVADA heeft Agentschap NL inspirerende Agentschap NL heid. Volgens Peter Göbel (ING Real Estate Finance) zien filmpjes laten maken over verduurzaming van vastgoed. U kunt NL Energie en Klimaat financiers wel kansen voor duurzaam vastgoed, maar zijn ze deze vinden op www.duurzaamvastgoedportal.nl. Croeselaan 15 daarin niet beslissend. Volgens hem staan de financiers Postbus 8242 | 3503 RE Utrecht achteraan de waardeketen. De markt bepaalt uiteindelijk de www.agentschapnl.nl waarde. Dat mag dan zo zijn, maar in een markt van vraag en aanbod spelen banken, taxateurs en beleggers een belangrijke © Agentschap NL |November 2010 rol als het gaat om waardebepaling van vastgoed. Er lijkt sprake Publicatie-nr. 2EGOU1015 te zijn van een zekere passiviteit. Terwijl de nieuwste gegevens van onderzoeker Nils Kok, die de Amerikaanse kantorenmarkt Hoewel deze publicatie met de grootst mogelijke zorg is samengesteld onderzoekt, bevestigen dat duurzaamheid leidt tot hogere kan Agentschap NL geen enkele aansprakelijkheid aanvaarden voor eventuele fouten. huurinkomsten, hogere verkoopprijzen en bijdraagt aan een agentschap NL Duurzaam VastgoeDkraNtkraNt 8

×