Your SlideShare is downloading. ×

Menegeriin gariin avlaga

3,648

Published on

0 Comments
2 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total Views
3,648
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
9
Actions
Shares
0
Downloads
0
Comments
0
Likes
2
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. ßïîíû ßäóóðëûã Áóóðóóëàõ Ñàí áîëîí Àçèéí Õºãæëèéí Áàíêíû áóöàëòã¿é òóñëàìæààð õýðýãæèæ áóé “Õºäººãèéí, í¿¿äýë÷èí áîëîí øèëæèí ñóóðüøñàí èðãýäèéí õ¿¿õä¿¿äýä ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîë îëãîõ” òºñºëÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ãàðûí àâëàãà Áîëîâñðóóëñàí: Í.Àìàðáàÿñãàëàí À.̺íõ-Îðãèë Þ.Àëòàíòóÿà
  • 2. Ãàð÷èãÎðøèë............................................................................................................................................................5Ñóóðü ìýäýýëýë öóãëóóëàõ áîëîí òºëºâëºëò õèéõýä àíõààðàõ àñóóäëóóä..............................................6Íýãæ áàéãóóëëàãûí ìýäýý òàéëàí ãàðãàëò áîëîí ìýäýýëëèéí óðñãàëûí á¿ä¿¿â÷.................................7Ñóóðü ìýäýýëëèéã öóãëóóëàõ, íýãòãýñýí ìýäýýëëèéã ãàðãàõ, ìýäýýëëèéíñàí á¿ðä¿¿ëýõ íü..........................................................................................................................................8Àëáàí ¸ñíû ìýäýýëýë ѪÁ-1 Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãûí á¿ëãèéí òîî,õàìðàãäàã÷äûí òàéëàí...............................................................................................................................11Çàõèðãààíû ìýäýýëýë ѪÁ-2à Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãûí õýâ øèíæ, ºì÷èéíõýëáýð, àëñëàãäñàí áàéäàë, õàÿã, á¿ëãèéí òîî, õ¿÷èí ÷àäàë, õàìðàãäàã÷äûí òàéëàí..........................13Çàõèðãààíû ìýäýýëýë ѪÁ-2á Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãûí õýâ øèíæ,áàðèëãûí õ¿÷èí ÷àäàë, õàìðàãäàã÷äûí òàéëàí.......................................................................................15Àëáàí ¸ñíû ìýäýýëýë ѪÁ-3 Öýöýðëýãèéí àæèëëàã÷äûí òàéëàí........................................................17Çàõèðãààíû ìýäýýëýë ѪÁ-3à Öýöýðëýãèéí óäèðäàõ àæèëòàí, áàãø íàðûí òàéëàí...........................19Çàõèðãààíû ìýäýýëýë ѪÁ-3á Öýöýðëýãèéí áóñàä àæèëëàã÷äûí òàéëàí.............................................21Çàõèðãààíû ìýäýýëýë ѪÁ-4 Öýöýðëýãèéí ýðõëýã÷, ¿íäñýí áàãøèéí øèëæèëòõºäºë㺺íèé òàéëàí...................................................................................................................................23Çàõèðãààíû ìýäýýëýë ѪÁ-5 Öýöýðëýãèéí ñóðãàëòûí îð÷íû ..................îíûõè÷ýýëèéí æèëèéí òàéëàí.........................................................................................................................25Àëáàí ¸ñíû ìýäýýëýë ѪÁ-6 Öýöýðëýãèéí òºñâèéí îðëîãî, çàðëàãûí òºëºâëºãºº,ã¿éöýòãýëèéí òàéëàí..................................................................................................................................27Àëáàí ¸ñíû ìýäýýëýë ѪÁ-6.1 Öýöýðëýãèéí íèéò õºðºíãèéí òàéëàí..................................................29Òºñâèéí òºñëèéí åðºíõèé ìýäýýëýë.........................................................................................................33Òºñºâ, ñàíõ¿¿ãèéí íýð òîìü¸îíû òàéëáàð...............................................................................................38Ñóóðü ìýäýýëýëä ¿íäýñëýí òºñâèéí òºëºâëºëòèéã õèéõ òàëààð............................................................42Çóðàã 1. Õ¿¿õäèéí öýöýðëýãèéí òºñâèéí òºñëèéí í¿¿ð........................................................................43Òºñâèéí òîâ÷îî, øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò...........................................................................................................43Çóðàã 2. Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí òºñâèéí òîâ÷îî, øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò....................................44Öàëèí õºñíèé á¿òöèéí òóõàé....................................................................................................................45Çóðàã 3. Õ¿¿õäèéí öýöýðëýãèéí áàãø, àæèëòíóóäûí öàëèíãèéí á¿ðýëäýõ¿¿í...................................46Ýõ ñóðâàëæ: ÁÑØÓß..................................................................................................................................46Çóðàã 4. Õ¿¿õäèéí öýöýðëýãèéí áàãø, àæèëòíóóäûí îðîí òîîãîîð òºëºâëºõ õ¿ñíýãò ......................47Áàðàà ¿éë÷èëãýýíèé áóñàä õóâüñàõ çàðäëûã òºëºâëºõ...........................................................................50Çóðàã. Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãûí öàëèíãèéí ñàí,õóâüñàõ çàðäëûã òîîöîõ............................................................................................................................51Õ¿ñíýãò. Áóñàä õóâüñàõ çàðäàë áîëîí çàðäëóóäûí ýçëýõ õóâü õýìæýý..................................................51Çóðàã. Èíòåðíýòèéí çàðäëûã òºëºâëºõ ìàÿãò...........................................................................................55Öýöýðëýãèéí õ¿¿õäèéí õîîëûã òºëºâëºõ................................................................................................55Çóðàã. Öýöýðëýãèéí õ¿¿õäèéí õîîëûã òºëºâëºõ.....................................................................................56Çóðàã. Íèéò õè÷ýýëëýõ õîíîãèéí òîîöîî 2012 îíû òºñâèéí æèë..........................................................5624 öàãèéí ¿éë àæèëëàãààòàé öýöýðëýã, õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õäèéí ¿éë÷èëãýýáîëîí õóâèëáàðò ñóðãàëòûí çàðäëûã òºëºâëºõ íü..................................................................................56Íèéãìèéí áàòàëãààíû çàðäëûã òºëºâëºõ................................................................................................57Òîãòìîë çàðäëûã òºëºâëºõ........................................................................................................................59¯éë àæèëëàãààíû îðëîãûã òºëºâëºõ........................................................................................................73Çóðàã. Õ¿¿õäèéí öýöýðëýãèéí îðëîãûã òºëºâëºõ ìàÿãò.........................................................................73ÕÀÂÑÐÀËÒ ..............................................................................................................................................3352 ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  • 3. Îðøèë Ìîíãîë Óëñûí ¯íäýñíèé õºãæëèéí öîãö áîäëîãî, Áîëîâñðîëûí ñàëáàðûã 2006-2015 îíäõºãæ¿¿ëýõ Ìàñòåð òºëºâëºãºº, Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí ¿éë àæèëëààíû õºòºëáºð, Ýäèéíçàñàã, íèéãìèéã õºãæ¿¿ëýõ ¿íäñýí ÷èãëýë çýðýã áîäëîãûí áè÷èã áàðèìòàä ¿íäýñëýí ìýäýýëëèéí ñàíá¿ðä¿¿ëýõ, äóíä õóãàöààíä òºñâèéã òºëºâëºõ, ¿ð àøãèéã òîîöîõ çîðèëãîîð íýãæ áàéãóóëëàãûíñàíàë, òýäíèé ¿éë àæèëëàãààíû ñóóðü ìýäýýëëèéã ¿íýí çºâ, áîäèòîé öóãëóóëàõ, ò¿¿í äýýð ¿íäýñëýñýíòºñâèéí òºëºâëºëòèéã õèéæ ñóðàõ, áîëîâñðîëûí òºñâèéí òàëààðõ ìýäýýëëèéã óäèðäàõ àæèëòíóóäàäîéëãîìæòîé õ¿ðãýõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëýõýä ãàðûí àâëàãûí à÷ õîëáîãäîë îðøèíî. Òà ýíýõ¿¿ íîìûã õýðýãëýñíýýð ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí ñóóðü ìýäýýëëèéã ¿íýí çºâöóãëóóëàõ, ìýäýýëëèéí ñàí á¿ðä¿¿ëýõ, ¿ð àøãàà òîîöîîëæ, ò¿¿íòýé óÿëäóóëàí òºñâèéí òºëºâëºëòººáîëîâñðóóëàõ ¿éë ÿâöàä òàíü òóñëàõ áîëíî. ̺í öààøèä èë¿¿ èõèéã á¿òýýõ, ñóðàõ õ¿ñýë ýðìýëçëèéãòàíü áàäðààæ ÷àäâàë ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãûí à÷ òóñ îðøèíî. ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 3
  • 4. Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí ºíººãèéí áàéäëûí òàëààðõ òîâ÷ ñòàòèñòèê ìýäýýëýë Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãà (áàéðøèë, ºì÷èéí õýëáýð, àíãèëàë) Ìîíãîë Óëñûí õýìæýýíä 2011-2012 îíû õè÷ýýëèéí æèëä íèéò 879 õ¿¿õäèéí öýöýðëýã ¿éëàæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéíà. ¯¿íýýñ òºðèéí ºì÷èéí 734 öýöýðëýã (27 òºìºð çàìûí õàðüÿà õ¿¿õäèéíöýöýðëýã), õóâèéí 145 öýöýðëýã ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéíà (Õ¿ñíýãò 1). Õ¿ñíýãò 1. Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãà (òîîãîîð) Òîîíû ººð÷ëºëò 2010-2011 2011-2012 ªì÷èéí õýëáýð (+ ºñºëò, -áóóðàëò) Òîî % Òîî % Òîî %ä Á¿ãä 839 100.0 879 100.0 +40 +4.6 Òºðèéí 722 86.0 734 83.5 +12 +1.6 Òºìºð çàìûí 26 3.1 27 3.1 +1 +3.7 õàðüÿà öýöýðëýã1 Õóâèéí 117 13.9 145 16.5 +28 +23.9 Õ¿¿õäèéí öýöýðëýã1-èéí òîî 2010-2011 îíû õè÷ýýëèéí æèëòýé õàðüöóóëàõàä 40-ººðíýìýãäñýí áºãººä ¿¿íýýñ òºðèéí ºì÷èéí 12, õóâèéí öýöýðëýã 28-ààð òóñ òóñ íýìýãäñýí áàéíà. Íèéòöýöýðëýãèéí 34.0 õóâü íü íèéñëýë Óëààíáààòàð õîòîä íîîãäîæ áàéíà. Õóâèéí öýöýðëýãèéí 27 áóþó96.4 õóâü íü Óëààíáààòàð õîòîä øèíýýð áàéãóóëàãäñàí áàéíà. Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûí á¿ëýã, õ¿¿õäèéí òîî (ºì÷èéí õýëáýð,àíãèëàë) 2011-2012 îíû õè÷ýýëèéí æèëä 5,253 á¿ëýã õè÷ýýëëýæ áàéãàà íü ºìíºõ îíòîé õàðüöóóëàõàä55-ààð áóþó 1.1 õóâü íýìýãäñýí. ¯¿íýýñ 225 á¿ëýã íü 24 öàãèéí ¿éë àæèëëàãààòàé á¿ëýã áºãººäóëñûí õýìæýýíä á¿ëýã ä¿¿ðãýëò2 äóíäæààð 31.3 áàéãààãààñ òºðèéí öýöýðëýãò á¿ëýã ä¿¿ðãýëò 32.2,õóâèéí öýöýðëýãò á¿ëýã ä¿¿ðãýëò äóíäàæààð 21.5 áàéíà. (Õ¿ñíýãò 2). Õ¿ñíýãò 2. Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãûí á¿ëýã (òîîãîîð) 2010-2011 2011-2012 Òîîíû ªì÷èéí õýëáýð Òîî Öýöýðëýã Õóâèëáàðò Òîî Öýöýðëýã Õóâèëáàðò ººð÷ëºëò Á¿ãä 5,198 3,972 1,226 5,253 4,223 1,030 +55 Òºðèéí 4,775 3,591 1,184 4,801 3,780 1,021 +26 Õóâèéí 423 381 42 452 443 9 +29 Õ¿ñíýãò 3. Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëä õàìðàãäñàí õ¿¿õýä (òîîãîîð) Íàñíû á¿ëãýýð Õè÷ýýëèéí æèë Òîî 2 õ¿ðòýëõ 2 íàñ 3-5 íàñ 6 íàñ 2010-2011 157,181 7,010 27,551 119,614 3,006 2011-2012 164,263 5,383 30,937 124,442 3,5011 “Õ¿¿õäèéí öýöýðëýã” ãýæ 2 íàñíààñ ñóðãóóëüä ýëñýõ õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õäèéã àñðàõ, õàìãààëàõ, õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ, ñóðãàõ öîãö ¿éëàæèëëàãààãààð õ¿¿õäèéí áèå áÿëäàð, îþóí óõààí, íèéãýìøèõ¿éí õºãæëèéã äýìæèõ ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûã îéëãîíî. ѪÁ-èéí òóõàéõóóëèéí 1 á¿ëýã 4.1.12 “Á¿ëýã ä¿¿ðãýëò” íýã á¿ëýãò ñóðàëöàæ áàéãàà õ¿¿õäèéí äóíäàæ òîîã õýëíý.4 ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  • 5. Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëä õàìðàãäñàí õ¿¿õäèéí 133,351 áóþó 81.2 õóâü íü öýöýðëýãèéíºäðèéí, 24 öàãèéí ¿éë àæèëëàãààòàé3 áîëîí ýíãèéí ñóðãàëòàä, ¿ëäñýí 30,912 áóþó 18.8 õóâü íüõóâèëáàðò ñóðãàëò4-ä õàìðàãäàæ áàéíà. ¯¿íýýñ 8,328 õ¿¿õýä ýýëæèéí á¿ëýãò5, 17,454 õ¿¿õýä í¿¿äëèéíá¿ëýãò6, 5,130 õ¿¿õýä ÿâóóëûí áàãøèéí7 ¿éë÷èëãýýãýýð äàìæóóëàí ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûãõ¿ðòýæ áàéíà. Öýöýðëýãèéí ºäðèéí àíãèä õàìðàãäàæ áàéãàà õ¿¿õäèéã á¿ëãýýð íü àâ÷ ¿çâýë: ÿñëèéí á¿ëýãò3,647 áóþó 2.7 õóâü, áàãà á¿ëýãò 28,349 áóþó 21.3 õóâü, äóíä á¿ëýãò 32,249 áóþó 24.2 õóâü, àõëàõá¿ëýãò 32,423 áóþó 24.3 õóâü, áýëòãýë á¿ëýãò 31,301 áóþó 23.5 õóâü, õîëèìîã á¿ëýãò 5,382 áóþó 4.0õóâü íü õàìðàãäàæ áàéíà. Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëä õàìðàãäñàí íèéò õ¿¿õäèéí 26,062 áóþó 15.9 õóâü íü ìàë÷äûíõ¿¿õýä, 1,161 áóþó 0.7 õóâü íü õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õýä, 1,176 áóþó 0.7 õóâü íü õàëàìæ ýäýëäýã,94 áóþó 0.06 õóâü íü á¿òýí ºí÷èí õ¿¿õýä áàéíà. Ýíý õè÷ýýëèéí æèëä 44,856 áóþó 27.3 õóâü íü öýöýðëýãò øèíýýð ýëñýí îðñîí áàéíà. Õ¿ñíýãò 4. Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëä õàìðàãäñàí ìàë÷äûí õ¿¿õýä Íàñíû á¿ëãýýð Õè÷ýýëèéí æèë Òîî 2 õ¿ðòýëõ 2 íàñ 3-5 íàñ 6 íàñ 2010-2011 22,277 419 2,445 18,467 946 2011-2012 26,062 285 3,069 21,259 1,449 Ìàë÷äûí õ¿¿õäèéí ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëä õàìðàãäàëò ºìíºõ æèëýýñ 14.5 ïóíêòýýðºññºí áàéíà. Áàãøëàõ áîëîâñîí õ¿÷èí 2011-2012 îíû õè÷ýýëèéí æèëä óëñûí õýìæýýíä 17,626 áàãø, àæèëëàã÷èä àæèëëàæ áàéãààãààñ4,905 áóþó 27.8 õóâèéã ¿íäñýí áàãø íàð ýçýëæ áàéíà. Íèéò áàãø àæèë÷äûí 16,022 áóþó 90.9 õóâü íüòºðèéí öýöýðëýãò, ¿ëäñýí 1,604 áóþó 9.1 õóâü íü õóâèéí öýöýðëýãò àæèëëàæ áàéíà. 2010-2011 îíûõè÷ýýëèéí æèëòýé õàðüöóóëàõàä òºðèéí ºì÷èéí öýöýðëýãò àæèëëàæ áóé áàãø, àæèë÷äûí òîî 967-îîð áóþó 5.5 õóâèàð íýìýãäñýí áàéíà. Õ¿ñíýãò 5. Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãàä àæèëëàæ áàéãàà ¿íäñýí áîëîíòóñëàõ áàãø ¯¿íýýñ: Õè÷ýýëèéí æèë ¯íäñýí áàãø Òóñëàõ áàãø Á¿ëãèéí Äóó õºãæìèéí Ýýëæèéí ßâóóëûí 2010-2011 4,651 3,987 433 138 93 4,082 2011-2012 4,907 4,241 479 94 93 4,326 Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãàä àæèëëàæ áàéãàà ¿íäñýí áàãø ºìíºõ æèëýýñ5.2 õóâèàð ºññºí áàéíà. Õ¿ñíýãò 6. Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãàä àæèëëàæ áàéãàà ¿íäñýí áàãøèéíáîëîâñðîëûí ò¿âøèí3 “24 öàãèéí àæèëëàãààòàé” ãýæ ýöýã, ýõ, àñðàí õàìãààëàã÷èéí õ¿ñýëòèéí äàãóó îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãàà, ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãûíõàìòðàñàí øèéäâýðýýð àæëûí 5 ºäºð òàñðàëòã¿é ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áóé öýöýðëýã áîëîí á¿ëãèéã õýëíý.4 “Õóâèëáàðò ñóðãàëò” ¿íäñýí ñóðãàëòàä õàìðàãäàæ ÷àäàõã¿é áàéãààã õ¿¿õäýä ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîë ýçýìø¿¿ëýõ ñóðãàëòûíçîõèîí áàéãóóëàëòòàé ¿éë àæèëëàãààã õýëíý.5 “Ýýëæèéí á¿ëãèéí ñóðãàëò” áîëîâñðîëûí ñòàíäàðòûã áàðèìòëàí òàíõèìûí õýëáýðýýð õ¿¿õäýä ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëýçýìø¿¿ëýõ ñóðãàëòûí çîõèîí áàéãóóëàëòòàé ¿éë àæèëëàãààã õýëíý.6 “Í¿¿äëèéí á¿ëãèéí ñóðãàëò” áîëîâñðîëûí ñòàíäàðòûã áàðèìòëàí ãýð á¿ë, õ¿¿õäýä ¿éë÷ëýõ ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëýçýìø¿¿ëýõ ñóðãàëòûí çîõèîí áàéãóóëàëòòàé ¿éë àæèëëàãààã õýëíý.7 “ßâóóëûí áàãøèéí ñóðãàëò” áîëîâñðîëûí ñòàíäàðòûã áàðèìòëàí ãýð á¿ëä ò¿øèãëýæ, õ¿¿õäýä ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëýçýìø¿¿ëýõ ñóðãàëòûí çîõèîí áàéãóóëàëòòàé ¿éë àæèëëàãààã õýëíý. ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 5
  • 6. Õè÷ýýëèéí ¯¿íýýñ: Ìýðãýæëèéí áàãøèéí õàíãàëò æèë Äîêòîð Ìàãèñòð Áàêàëàâð Äèïëîì Áóñàä 2010-2011 93.0 1 186 2,587 1,552 325 2011-2012 93.6 0 204 2,929 1,460 314 2011-2012 îíû õè÷ýýëèéí æèëä ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãàä àæèëëàæáàéãàà ¿íäñýí áàãøèéí 4.2 õóâü íü ìàãèñòð, 59.7 õóâü íü áàêàëàâð, 29.8 õóâü íü äèïëîì, 6.4 õóâü íüáóñàä áîëîí á¿ðýí äóíä áîëîâñðîëòîé áàéíà. Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãûí ìýðãýæëèéí áàãøèéí õàíãàëò 93.6 õóâüáîëñîí íü ºìíºõ îíîîñ 0.6 ïóíêòýýð ºññºí áàéíà. Íèéò ¿íäñýí áàãøèéí 1,923 áóþó 39.2 õóâü íü ìýðãýæëèéí çýðýãòýé áºãººä ¿¿íýýñ 8 áóþó0.2 õóâü íü çºâëºõ, 297 áóþó 6.1 õóâü íü òýðã¿¿ëýõ, 1,618 áóþó 33.0 õóâü íü çààõ àðãà÷ çýðýãòýé áàãøíàð áàéíà. Öýöýðëýãèéí ìýäýý òàéëàí ãàðãàëò áîëîí ìýäýýëëèéí óðñãàëûí á¿ä¿¿â÷ Çàñãèéí ãàçàð ¯íäýñíèé Ñàíãèéí ÿàì ñòàòèñòèêèéí õîðîî Áóñàä ÿàì, àãåíòëàã ÁÑØÓß Èðãýä, èðãýíèé íèéãýì Àéìàã, íèéñëýëèéí Áîëîâñðîë, ñî¸ëûí ãàçàð Ä¿¿ðãèéí Áîëîâñðîëûí õýëòýñ Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãà6 ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  • 7. Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí ñóóðü ìýäýýëëèéã öóãëóóëàõ, íýãòãýñýí ìýäýýëëèéã ãàðãàõ, ìýäýýëëèéí ñàí á¿ðä¿¿ëýõ íü Ìîíãîë óëñûí Ñòàòèòèñòèêèéí õóóëü áîëîí Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí òóõàé õóóëèéíäàãóó ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí ñàëáàðûí ñòàòèñòèêèéí ìýäýýëëèéã ãàðãàíà. “Ñòàòèñòèêèéí òóõàé” 2008 îíû õóóëüä çààñíû äàãóó ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí õîðîîíîîñáàòàëñàí àðãà÷ëàë, ¿ç¿¿ëýëòýýð ñòàòèñòèêèéí ¿éë àæèëëàãààíû õºòºëáºðò òóñãàãäñàí ìýäýýëëèéã“Àëáàí ¸ñíû ìýäýýëýë”, ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí õîðîîíîîñ áàòàëñàí çºâøººðñºí àðãà÷ëàë,¿ç¿¿ëýëòýýð ÿàì, Çàñãèéí ãàçðûí àãåíòëàã, òºðèéí áóñàä áàéãóóëëàãà, íóòãèéí çàõèðãààíûáàéãóóëëàãûí õýðýãöýýíä çîðèóëæ öóãëóóëñàí ìýäýýëëèéã “Çàõèðãààíû ìýäýýëýë” ãýíý. “Àëáàí ¸ñíû ñòàòèñòèêèéí ìýäýýëýë” ãýæ ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí õîðîîíîîñ áàòàëñàíàðãà÷ëàë, ¿ç¿¿ëýëòýýð Ñòàòèñòèêèéí òóõàé õóóëèéí 6 äóãààð ç¿éëä çààñàí ýäèéí çàñàã, õ¿í àì,íèéãýì, áàéãàëü îð÷íû õîëáîãäîëòîé ¿ç¿¿ëýëòýýð ãàðãàñàí ìýäýýëýë, ñòàòèñòèêèéí ¿éë àæèëëàãààíûõºòºëáºðò òóñãàãäñàí ìýäýýëëèéã õýëýõ áºãººä ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí ñàëáàð íü àëáàí¸ñíû 6 ìýäýýëýëòýé áîëíî. “Çàõèðãààíû ñòàòèñòèêèéí ìýäýýëýë” ãýæ Yíäýñíèé ñòàòèñòèêèéí õîðîîíîîñ áàòàëñàí,çºâøººðñºí àðãà÷ëàë, ¿ç¿¿ëýëòýýð ÿàì, Çàñãèéí ãàçðûí àãåíòëàã, òºðèéí áóñàä áàéãóóëëàãà, íóòãèéíçàõèðãààíû áàéãóóëëàãûí õýðýãöýýíä çîðèóëæ öóãëóóëñàí ìýäýýëëèéã õýëýõ áºãººä ñóðãóóëèéíºìíºõ áîëîâñðîëûí ñàëáàð íü çàõèðãààíû 5 ìýäýýëýëòýé áîëíî. Ñòàòèñòèêèéí ìýäýýëëèéã ãàðãàõäàà äàðààõ çàð÷ìûã áàðèìòàëíà. 1/ àëáàí ¸ñíû ñòàòèñòèêèéí ¿éë àæèëëàãàà íü õàðààò áóñ, áèå äààñàí áàéõ; 2/ øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñëýë á¿õèé íýãäìýë àðãà ç¿éòýé áàéõ; 3/ ìýäýýëýë ¿íýí, áîäèòîé áàéõ; 4/ ìýäýýëýë øóóðõàé áàéõ; 5/ ñòàòèñòèêèéí ìýäýýëýë íü íèéòýä õ¿ðòýýìæòýé, õóóëèàð çºâøººðºãäñºí õýìæýýíä èë òîäáàéõ; 6/ ñòàòèñòèêèéí ¿ç¿¿ëýëò, àðãà ç¿é íü îëîí óëñûí ñòàòèñòèêèéí ñòàíäàðò, àðãà ç¿éòýé íèéöñýíáàéõ; 7/ ñòàòèñòèêèéí ìýäýýëëèéã áàãà çàðäëààð, ìýäýýëýã÷èä à÷ààëàë áàãàòàé àðãà, õýëáýðýýðöóãëóóëàõ. Ìîíãîë óëñûí íóòàã äýâñãýð äýýð ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîë ýçýìø¿¿ëýõ ñóðãàëòûí¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà ºì÷èéí á¿õ õýëáýðèéí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãà íü ñóðãóóëèéí ºìíºõáîëîâñðîëûí ñàëáàðûí ñòàòèñòèêèéí ìýäýýëëèéã áàòëàãäñàí ìàÿãòóóäàä ÿìàð íýãýí ººð÷ëºëò,õÿëáàðøóóëàëò õèéõã¿éãýýð õóóëáàðëàí àâ÷, òýäãýýðèéã ¿íýí çºâ ãàðãàíà. Ñòàòèñòèêèéí ìýäýýëëèéí ìàÿãòûí “àíêåòûí õýñýã”-èéã íºõºõ人 ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûíðåãèñòðèéí äóãààð, àéìàã, íèéñëýë ãýñíèé àðä àéìàã, íèéñëýëèéí íýðèéã ¿íýí çºâ, á¿ðýí ã¿éöýäáè÷èæ, ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûí çàõèðàë, ýðõëýã÷ íü õÿíàëò òàâüæ, ãàðûí ¿ñýã çóðæ, òýìäãýýðáàòàëãààæóóëíà. Àéìàã, íèéñëýëèéí Áîëîâñðîë, ñî¸ëûí ãàçàð ñóðãàëòûí íýãæ áàéãóóëëàãààñ ìýäýýëëèéãá¿ðýí ã¿éöýä àâ÷, ¿íýí çºâ ýñýõèéã øàëãàæ, íýãòãýí áîëîâñðóóëæ, Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíûÿàìàíä áàòàëñàí õóãàöààíä öàõèì áîëîí ìàÿãò õýëáýðýýð èð¿¿ëíý. Ñòàòèñòèêèéí ìýäýýëëèéã ¿íýí çºâ, áàòàëñàí õóãàöààíä íü èð¿¿ëýýã¿é áîë òóõàéí àéìàã,íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãà, ÁÑØÓ-íû ñàéäòàé áàéãóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿í íèéë¿¿ëýëòèéí ãýðýýíä çààñàí“Ñòàòèñòèêèéí òîî, ìýäýý, òàéëàíã òîãòîîñîí õóãàöààíä íü ¿íýí çºâ ãàðãàæ õîëáîãäîõ ãàçàðò íüõ¿ðã¿¿ëýõ, ò¿¿íèéã áóðóó, òàøàà ãàðãàñàí òîõèîëäîëä Çàõèðãààíû õàðèóöëàãûí òóõàé õóóëèéí 43.2äóãààð çààëòûí äàãóó àðãà õýìæýý àâàõ” ãýñýí çààëòûí äàãóó õýðýãæ¿¿ëíý. ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 7
  • 8. ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÑÒÀÒÈÑÒÈÊÈÉÍ ÌÝÄÝÝËÝË Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîë (ѪÁ) -ûí ñòàòèñòèêèéí ìýäýýëëèéã àëáàí ¸ñíû 6, çàõèðãààíû6, íèéò 12 ìàÿãòààð ãàðãàíà. Òóõàéí õè÷ýýëèéí æèëä ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîë ýçýìøèæ áàéãààõ¿¿õýä, öýöýðëýãèéí àæèë÷äûí áîëîí ñóðãàëòûí îð÷èí, òºñâèéí îðëîãî, çàðëàãûí òºëºâëºãºº,ã¿éöýòãýëèéí òóõàé ìýäýýëëèéã õ¿ëýýí àâ÷ íýãòãýõ, ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí õîðîîíä õ¿ðã¿¿ëýõýäöýöýðëýã, Áîëîâñðîë, ñî¸ëûí ãàçàð, Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû ÿàìíû ã¿éöýòãýõ ¿éëàæèëëàãààíû ¿å øàò, õóãàöààã äîîð õàðóóëëàà. Õ¿ñíýãò 7. Ñòàòèñòèêèéí ìýäýýëëèéí áàòàëñàí õóâààðü Ìýäýýëýë èð¿¿ëýõ ýöñèéí õóãàöàà Ñòàòèñòèêèéí ìýäýýëëèéí àíãèëàë, íýð Ä¿¿ðýã, öýöýðëýãýýñ ÁÑØÓß ¯ÑÕ Àéìàã, íèéñëýëä À-ѪÁ-1, ѪÁ-ûí áàéãóóëëàãûí á¿ëýã,À¨Ì ѪÁ-1 õàìðàãäàã÷äûí æèëèéí òàéëàí À-ѪÁ-1À ѪÁ-ûí áàéãóóëëàãûí á¿ëýã,À¨Ì õàìðàãäàã÷èä ѪÁ-ûí áàéãóóëëàãûí á¿ëýã, ÇÌ ÑªÁ-2 õàìðàãäàã÷äûí æèëèéí òàéëàí / çàäàðãàà/À¨Ì À-ѪÁ-ѪÁ-3 Öýöýðëýãèéí àæèëëàã÷äûí òàéëàíÀ¨Ì À-ѪÁ-2À Öýöýðëýãèéí óäèðäàõ àæèëòàí 10-ð ñàðûí 01 11-ð ñàðûí Öýöýðëýãèéí óäèðäàõ àæèëòàí, 10-ð ÇÌ ÑªÁ-3À 25 áàãø íàðûí òàéëàí ñàðûí 15 Öýöýðëýãèéí áóñàä àæèëëàã÷äûí ÇÌ ÑªÁ-3Á òàéëàí Öýöýðëýãèéí ýðõëýã÷, ¿íäñýí ÇÌ ÑªÁ-4 áàãøèéí øèëæèëò õºäºë㺺í 11-ð ñàðûí 25 ÇÌ ÑªÁ-5 Öýöýðëýãèéí ñóðãàëòûí îð÷èí õ À-ѪÁ-3 Öýöýðëýãèéí îðëîãî, çàðëàãûíÀ¨Ì ѪÁ-6 òºëºâëºãºº ã¿éöýòãýëèéí òàéëàí À-ѪÁ-3àÀ¨Ì Çàðäëûí ã¿éöýòãýëèéí íýãòãýë 2-ð ñàðûí 18-20 ѪÁ-6.1 2-ð ñàðûí 3-ð ñàðûí 25 05 Õóâèéí õýâøëèéí öýöýðëýã¿¿äèéíÀ¨Ì À-ѪÁ-3à òºñâèéí îðëîãî, çàðëàãûí ìýäýý Õóâèéí õýâøëèéí öýöýðëýã¿¿äèéíÀ¨Ì À-ѪÁ-3.1à õºðºíãèéí òàéëàí Òàéëáàð: ÇÌ – Çàõèðãààíû ìýäýýëýë À¨Ì-Àëáàí ¸ñíû ìýäýýëýë8 ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  • 9. Àëáàí ¸ñíû ìýäýýëýë ѪÁ-1. Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãûí á¿ëãèéí òîî, õàìðàãäàã÷äûí òàéëàí Öýöýðëýãèéí íýð................... Íàñààð Íàñàà𠯿íýýñ: ýìýãòýé Á¿ëãèéí òîî 2 õ¿ðòýëõ 2 3 4 5 6 Á¿ãä Yç¿¿ëýëò ÌÄ Á¿ãä Á¿ãä Á¿ãä Á¿ãä Á¿ãä Á¿ãä Ýì Ýì Ýì Ýì Ýì Ýì À Á 01 02 03 04 05 06 07 08 09 10 11 12 13 14 15 1. ѪÁ-ä õàìðàãäàæ 01 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 áàéãàà õ¿¿õäèéí òîî Ìàë÷äûí õ¿¿õýä 02 0 0 õ 1.1 Öýöýðëýãèéí 03 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 õ¿¿õäèéí òîî ßñëè 04 0 0 Áàãà 05 0 0¯¿íýýñ : Äóíä 06 0 0 Àõëàõ 07 0 0 Áýëòãýë 08 0 0 Õîëèìîã 09 0 0 Øèíýýð ýëññýí õ¿¿õýä 10 0 0 Õàëàìæ ýäýëäýã õ¿¿õýä 11 0 0 Á¿òýí ºí÷èí õ¿¿õýä 12 0 0 Õºãæëèéí áýðøýýëòýé 13 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 õ õ¿¿õýä Õàðàõ ýðõòýíèé 14 0 0 õ Ñîíñîõ ýðõòýíèé 15 0 0 õ¯¿íýýñ: Õýë ÿðèàíû ýðõòýíèé 16 0 0 õ Îþóí óõààíû 17 0 0 õ Áèå ýðõòýíèé 18 0 0 õ Õàâñàðñàí õýëáýðèéí 19 0 0 õ 1.2 Õóâèëáàðò ñóðãàëòàä õàìðàãäàæ áàéãàà 20 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 õ¿¿õäèéí òîî Ýýëæèéí á¿ëýãò 21 0 0¯¿íýýñ : Í¿¿äëèéí á¿ëýãò 22 0 0 ßâóóëûí áàãøèéí ñóðãàëòàíä 23 0 0 õàìðàãäàã÷èä Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãûí á¿ëãèéí áîëîí õàìðàãäàã÷äûã ñóðãàëòûíõýëáýð, ºì÷èéí õýëáýðýýð õàðóóëíà. ѪÁ-ä õàìðàãäàæ áàéãàà õ¿¿õäèéí ìýäýýëëèéã íàñ, á¿ëãýýðáîëîí øèíýýð ýëññýí, õàëàìæ ýäýëäýã, á¿òýí ºí÷èí, õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õäèéí ìýäýýëëèéãìºí ãàðãàíà. ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 9
  • 10. Ìàÿãò íºõºëò 02-ð ìºðºíä: ѪÁ-ä õàìðàãäñàí ìàë÷äûí õ¿¿õäèéí òîîã íàñ, õ¿éñýýð íºõíº. 04-09-ð ìºðºíä: Öýöýðëýãò õàìðàãäñàí õ¿¿õäèéí òîîã á¿ëýã8-ýýð àíãèëàí íàñ, õ¿éñýýð íºõíº. 04-ð ìºðºíä: ßñëèéí á¿ëýã9-ò õàìðàãäñàí õ¿¿õäèéí òîîã íàñ, õ¿éñýýð íºõíº. 10-ð ìºðºíä: Òóõàéí õè÷ýýëèéí æèëä øèíýýð ýëññýí õ¿¿õäèéí òîîã íàñ, õ¿éñýýð íºõíº. 11-ð ìºðºíä: Îëîí óëñûí áàéãóóëëàãà, òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãààñ ÿìàð íýã õàëàìæ ýäýëäýã õ¿¿õäèéí òîîã íàñ, õ¿éñýýð íºõíº. 12-ð ìºðºíä: Ýöýã, ýõ íü õî¸óëàà íàñ áàðñàí, á¿òýí ºí÷èí õ¿¿õäèéí òîîã íàñ, õ¿éñýýð íºõíº. 13-ð ìºðºíä: Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õýä10-èéí òîîã íàñ, õ¿éñýýð ãàðãàíà. 20-ð ìºðºíä: Õóâèëáàðò ñóðãàëòàä õàìðàãäñàí õ¿¿õýä11-èéí òîîã íàñ, õ¿éñýýð ãàðãàíà.Áàëàíñûí øàëãàëò: ìºð(01)=ìºð(03+20); ìºð(03)=ìºð(04+...+ 09); ìºð(13)=ìºð(14+...+ 19); ìºð(20)=ìºð(21+ 22+ 23); áàãàíà(13)=áàãàíà(01+03+05+07+09+11); áàãàíà(14)=áàãàíà(02+04+06+08+10+12);Ìàÿãòûí õîîðîíäûí õîëáîî: [Ìàÿãò ѪÁ-1.ìºð(01) ]= [Ìàÿãò ѪÁ-2à.áàãàíà(02)]; [Ìàÿãò ѪÁ-1.ìºð(03) ]= [Ìàÿãò ѪÁ-2à.áàãàíà(03+04)]; [Ìàÿãò ѪÁ-1.ìºð(20) ]= [Ìàÿãò ѪÁ-2à.áàãàíà(05)]; Çàõèðãààíû ìýäýýëýë ѪÁ-2à Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãûí õýâ øèíæ, ºì÷èéí õýëáýð, àëñëàãäñàí áàéäàë, õàÿã, á¿ëãèéí òîî, õ¿÷èí ÷àäàë, õàìðàãäàã÷äûí òàéëàí Õýâ 23 òàòàí áóóãäñàí, õýâ øèíæ, àíãèëàë ªì÷èéíÕàìðàí ñóðãàõ áàã, õîðîîíû 2-5 Áàéðøèë (ñóì/ä¿¿ðýã, áàã/õîðîî), Òàéëáàð (øèíýýð áàéãóóëàãäñàí, ¯¿íýýñ: ¿¿íýýñ: Öýöýðëýãèéí áàðèëãûí õ¿÷èí øèíæ õýëáýð Àéìãèéí òºâººñ àëñëàãäñàí ѪÁ-ä õàìðàãäààã¿é õ¿¿õýä ѪÁ-èéí á¿ëãèéí òîî ¯¿íýýñ: ¿¿íýýñ: ѪÁ-ä õàìðàãäàã÷è䪺ð áàã, õîðîîíû öýöýðëýãò Òóõàéí áàã, õîðîîíûõîî Öýöýðëýãèéí íýð Õóâèëáàðò ñóðãàëòàíä áàéäàë /êì-ýýð/ Õóâèëáàðò ñóðãàëòûí íàñíû õ¿¿õýä ººð÷ëºãäñºí) óòàñ, ôàêñ Òºðèéí ºì÷èéí Õóâèéí ºì÷èéí ßâóóëûí áàãøèéí Öýöýðëýãèéí Í¿¿äëèéí á¿ëýã ÷àäàë Àñðàìæèéí Ýýëæèéí á¿ëýã Ñóâèëëûí õàìðàãäàã÷èä ÌÄ öýöýðëýãò ñóðãàëòàíä Åðäèéí Í¿¿äëèéí Ýýëæèéí 01 02 03 04 05 06 07 08 09 10 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 11ÀÁ 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 Òóõàéí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûí ºì÷èéí õýëáýð, õýâ øèíæ, õàÿã, áàéðøèë, á¿ëýã, ñóðãàëòàäõàìðàãäàã÷äûí òîîã ñóðãàëòûí õýëáýðýýð ìºí õàðüÿàëàëòàé òîéðîãò õàìààðàëòàé ýñýõ ìýäýýëëèéããàðãàíà. Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãûí ñóðãàëòàä õàìðóóëàõ õàìðàí ñóðãàõ òîéðãèéííèéò õ¿¿õäýýñ õàðüÿàëàõ ººðèéí òîéðãèéí áîëîí ººð òîéðãèéí õ¿¿õäèéã õàìðóóëæ áàéãààããàðãàíà.8 Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí òóõàé õóóëü 3-ð á¿ëýã 9.69 Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí òóõàé õóóëü 3-ð á¿ëýã 9.710 Áîëîâñðîëûí òóõàé õóóëü 1-ð á¿ëýã 3.1.911 Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí òóõàé õóóëü 1-ð á¿ëýã 4.1.910 ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  • 11. Ýíýõ¿¿ ¿ç¿¿ëýëòèéã ¿íäýñëýí áîëîâñðîëûí õ¿ðòýýìæèéã òîîöîõ, öààøèä õè÷íýýí õ¿¿õýäõàìðóóëàõ øààðäëàãàòàé ýðýëòèéã òîîöîõîä ñóóðü ìýäýýëýë áîëíî.Ìàÿãò íºõºëò À-ð áàãàíàä: Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãà áóþó õ¿¿õäèéí öýöýðëýã12-èéí àëáàí ¸ñíû íýðèéã íºõíº. Á-ð áàãàíàä: ̺ðèéí äýñ äóãààðûí íºõíº. 01-ð áàãàíàä: Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãûí õàìðàí ñóðãàõ òîéðãèéí ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí íàñíû õ¿¿õäèéí /õ¿í àìûí òîî/ òîîã íºõíº. 03-ð áàãàíàä: Òóõàéí öýöýðëýãò ººðèéí òîéðãîîñ õàìðàãäñàí õ¿¿õäèéí òîîã íºõíº. 04-ð áàãàíàä: Òóõàéí öýöýðëýãò ººð òîéðãîîñ õàìðàãäñàí õ¿¿õäèéí òîîã íºõíº. 09-ð áàãàíàä: Òóõàéí öýöýðëýãèéí õàìðàí ñóðãàõ òîéðãîîñ ѪÁ-ä õàìðàãäààã¿é õ¿¿õäèéí òîîã íºõíº. 15-ð áàãàíàä: Öýöýðëýãèéí áàðèëãûí õ¿÷èí ÷àäëûã13 /îðíû òîî/ íºõíº. 16-18-ð áàãàíàä: Öýöýðëýãèéí õýâ øèíæ14-èéã íºõíº. 19-20-ð áàãàíàä: Öýöýðëýãèéí ºì÷èéí õýëáýðèéã íºõíº. 21-ð áàãàíàä: Öýöýðëýãèéí àéìãèéí òºâººñ àëñëàãäñàí áàéäëûã êì-ýýð íºõíº. 22-ð áàãàíàä: Öýöýðëýãèéí áàéðøèë, õàÿãèéã íºõíº. 23-ð áàãàíàä: Öýöýðëýãèéí òàëààðõ òàéëáàðûã íºõíº.Áàëàíñûí øàëãàëò: áàãàíà(01)=áàãàíà(02+09); áàãàíà(02)=áàãàíà(03+04+05); áàãàíà(05)=áàãàíà(06+07+08); áàãàíà(10)=áàãàíà(11+12); áàãàíà(12)=áàãàíà(13+14); áàãàíà(16+17+18)=áàãàíà(19+20);Ìàÿãòûí õîîðîíäûí õîëáîî: [Ìàÿãò ѪÁ-2à.áàãàíà(02)]= [Ìàÿãò ѪÁ-1.ìºð(01)]; [Ìàÿãò ѪÁ-2à.áàãàíà(03+04)]= [Ìàÿãò ѪÁ-1.ìºð(03)]; [Ìàÿãò ѪÁ-2à.áàãàíà(05)]= [Ìàÿãò ѪÁ-1.ìºð(20) ];Íóóöëàë: Ñòàòèñòèêèéí ìýäýýëëèéí íóóöëàëûã õàíãàõ òàëààð “Ñòàòèñòèêèéí òóõàé” õóóëèéí 22-ð ç¿éëèéí äàãóó ìýäýýëëèéí íóóöëàëûã õàäãàëíà. Çàõèðãààíû ìýäýýëýë ѪÁ-2á Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãûí õýâ øèíæ, áàðèëãûí õ¿÷èí ÷àäàë, õàìðàãäàã÷äûí òàéëàí Õýâ øèíæ ¯¿íýýñ: ¯¿íýýñ: Áàðèëãûí õ¿÷èí Õ¿¿õäèéí òîî Á¿ëãèéí òîî áàéðíû òîî Õè÷ýýëèéí Àñðàìæèéí Àñðàìæèéí Àñðàìæèéí Ñóâèëàëûí Ñóâèëëûí Ñóâèëëûí 24 öàãèéí 24 öàãèéí ÷àäàë Öýöýðëýãèéí Åðäèéí Åðäèéí Åðäèéí Òóñãàé Òóñãàé íýð À 01 02 03 04 05 06 07 08 09 10 12 13 14 15 16 17 1112 Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí òóõàé õóóëü 1-ð á¿ëýã 4.1.113 Öýöýðëýãèéí áàðèëãûí õ¿÷èí ÷àäëûã áàðèëãà àøèãëàëòûí äýâòðýýñ íºõºëò õèéíý.14 Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí òóõàé õóóëü 2-ð á¿ëýã 8.1 ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 11
  • 12. Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãûã åðäèéí, òóñãàé, ñóâèëëûí, àñðàìæèéíöýöýðëýãýýð ìýäýýëëèéã ãàðãàõààñ ãàäíà 24 öàãèéí àæèëëàãààòàé öýöýðëýã áîëîí á¿ëãèéí òîîããàðãàí, ò¿¿íä õàìðàãäàæ áàéãàà õ¿¿õäèéí òîîã ãàðãàíà.Ìàÿãò íºõºëò À-ð áàãàíàä: Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãûí íýðèéã íºõíº. 01-03-ð áàãàíàä: Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãûí õýâ øèíæèéã íºõíº. 04-ð áàãàíàä: Öýöýðëýãèéí áàðèëãûí òîîã íºõíº. 05-ð áàãàíàä: Öýöýðëýãèéí áàðèëãûí õ¿÷èí ÷àäëûã /îðíû òîî/ íºõíº. 07-11-ð áàãàíàä: Öýöýðëýãèéí á¿ëãèéí òîîã íºõíº. 13-17-ð áàãàíàä: Öýöýðëýãò õàìðàãäàæ áàéãàà õ¿¿õäèéí òîîã íºõíº.Áàëàíñûí øàëãàëò: áàãàíà(06)=áàãàíà(07+08+09+10+11); áàãàíà(12)=áàãàíà(13+14+15+16+17);Ìàÿãòûí õîîðîíäûí õîëáîî: [Ìàÿãò ѪÁ-2á.áàãàíà(01) ]= [Ìàÿãò ѪÁ-2à.áàãàíà(16)]; [Ìàÿãò ѪÁ-2á.áàãàíà(02)]= [Ìàÿãò ѪÁ-2à.áàãàíà (17)]; [Ìàÿãò ѪÁ-2á.áàãàíà(03)]= [Ìàÿãò ѪÁ-2à.áàãàíà (18)]; [Ìàÿãò ѪÁ-2á.áàãàíà(05)]= [Ìàÿãò ѪÁ-2à.áàãàíà (15)];Íóóöëàë: Ñòàòèñòèêèéí ìýäýýëëèéí íóóöëàëûã õàíãàõ òàëààð “Ñòàòèñòèêèéí òóõàé” õóóëèéí 22-ð ç¿éëèéí äàãóó ìýäýýëëèéí íóóöëàëûã õàäãàëíà. Àëáàí ¸ñíû ìýäýýëýë ѪÁ-3 Öýöýðëýãèéí àæèëëàã÷äûí òàéëàí ¯¿íýýñ: Òýòãýâýðýý Ãýðýýãýýð Òºðèéí Õóâèéí òîãòîîëãîîä ÁYÃÄ àæèëëàæ Yç¿¿ëýëò ÌÄ ºì÷èéí ºì÷èéí àæèëëàæ áàéãàà * öýöýðëýãò öýöýðëýãò áàéãàà Á¿ãä Ýì Á¿ãä Ýì Á¿ãä Ýì Á¿ãä Ýì Á¿ãä Ýì À Á 01 02 03 04 05 06 07 08 09 10 Á¯ÃÄ 01 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 Ýðõëýã÷ 02 0 0 Àðãà ç¿é÷ 03 0 0 ¯íäñýí áàãø 04 0 0 Á¿ëãèéí 05 0 0 Äóó õºãæìèéí 06 0 0 ¯¿íýýñ: Ýýëæèéí 0 0 á¿ëãèéí 07 ßâóóëûí 08 0 0 Òóñëàõ áàãø 09 0 0 Íÿãòëàí áîäîã÷ 10 0 0 Íÿðàâ 11 0 0 Ýì÷ 12 0 0 Òîãîî÷ 13 0 0 Ñàíòåõíèê÷ 14 0 0 Öàõèëãààí÷èí 15 0 0 Ìóæààí 16 0 0 ¯éë÷ëýã÷ 17 0 0 Ìàíàà÷, æèæ¿¿ð 18 0 0 Óóðûí çóóõíû ãàë÷ 19 0 0 Áóñàä 20 0 0Öýöýðëýãò àæèëëàæ áàéãàà àæèëëàã÷äûí òîîã õ¿éñ, ºì÷èéí õýëáýðýýð íü íºõíº.12 ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  • 13. Ìàÿãò íºõºëò 01-ð áàãàíàä: Òºðèéí áîëîí õóâèéí ºì÷èéí öýöýðëýãò àæèëëàæ áàéãàà íèéò àæèëëàã÷äûí òîîã ãàðãàíà. 02-ð ìºðºíä: Öýöýðëýãèéí ýðõëýã÷-èéí òîîã íºõíº. Ýðõëýã÷ ãýæ “Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí òóõàé” Ìîíãîë Óëñûí õóóëèéí 4-ð á¿ëãèéí 11-ð ç¿éëèéí 11.1, 11.2-ð çààëòàä òóñãàãäñàí ýðõ, ¿¿ðãèéã õýðýãæ¿¿ëýã÷ ýòãýýä áàéíà. 03-ð ìºðºíä: Àðãà ç¿é÷èéí òîîã õ¿éñýýð íºõíº. 04-ð ìºðºíä: Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãûí ¿íäñýí áàãøèéã òîîã íºõíº. Áàãø ãýæ “Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí òóõàé” Ìîíãîë Óëñûí õóóëèéí 5-ð á¿ëãèéí 12-ð ç¿éëèéí 12.1- 12.8-ð çààëòàä òóñãàãäñàí ýðõ, ¿¿ðãèéã õýðýãæ¿¿ëýã÷ ýòãýýä áàéíà. 07, 09-ð áàãàíàä: Íèéò àæèëëàã÷äûí òîîíîîñ ãýðýýò áîëîí òýòãýâðýý òîãòîîëãîí àæèëëàæ áàéãàà àæèëëàã÷äûí òîîã ñàëãàæ ãàðãàíà. “Ãýðýýãýýð óëñûí ñåêòîðò àæèëëàæ áàéãàà” ãýñýí ¿ç¿¿ëýëòýä Çàñãèéí ãàçðûí 2003 îíû 233 äóãààð òîãòîîëûí äàãóó ãýðýýãýýð àæèëëàæ áóé àæèëëàã÷äûí òîîã áè÷íý. 09-ð ìºðºíä: Òóñëàõ áàãø15-èéí òîîã íºõíº.Áàëàíñûí øàëãàëò: ìºð(01)=ìºð(02+03+04)+ìºð(09+...+20); ìºð(04)=ìºð(05+06+07+08); áàãàíà(01)=áàãàíà(03+ 05); áàãàíà(02)=áàãàíà(04+ 06);Ìàÿãòûí õîîðîíäûí õîëáîî: [Ìàÿãò ѪÁ-3.ìºð(02) ]= [Ìàÿãò ѪÁ-3à.áàãàíà(01)]; [Ìàÿãò ѪÁ-3.ìºð(03) ]= [Ìàÿãò ѪÁ-3à.áàãàíà(03)]; [Ìàÿãò ѪÁ-3.ìºð(04) ]= [Ìàÿãò ѪÁ-3à.áàãàíà(05)]; [Ìàÿãò ѪÁ-3.ìºð(05) ]= [Ìàÿãò ѪÁ-3à.áàãàíà(07)]; [Ìàÿãò ѪÁ-3.ìºð(06) ]= [Ìàÿãò ѪÁ-3à.áàãàíà(09)]; [Ìàÿãò ѪÁ-3.ìºð(07) ]= [Ìàÿãò ѪÁ-3à.áàãàíà(11)]; [Ìàÿãò ѪÁ-3.ìºð(08) ]= [Ìàÿãò ѪÁ-3à.áàãàíà(13)]; [Ìàÿãò ѪÁ-3.ìºð(09) ]= [Ìàÿãò ѪÁ-3à.áàãàíà(15)]; Çàõèðãààíû ìýäýýëýë ѪÁ-3à Öýöýðëýãèéí óäèðäàõ àæèëòàí , áàãø íàðûí òàéëàí ¿¿íýýñ: Àðãà ¯íäñýí Òóñëàõ Ýðõëýã÷ Äóó Ýýëæèéí ßâóóëûí ç¿é÷ áàãø Á¿ëãèéí áàãø Yç¿¿ëýëò ÌÄ õºãæìèéí á¿ëãèéí áàãø Á¿ãä Á¿ãä Á¿ãä Á¿ãä Á¿ãä Á¿ãä Á¿ãä Á¿ãä Ýì Ýì Ýì Ýì Ýì Ýì Ýì Ýì 01 02 03 04 05 06 07 08 09 10 12 13 14 15 16 11 À Á ÁYÃÄ 01 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 Áîëîâñðîëûí ò¿âøèí Äîêòîð 02 0 0 Ìàãèñòð 03 0 0 Áàêàëàâð 04 0 0 Äèïëîì 05 0 0 Á¿ðýí äóíä 06 0 0 Áóñàä 07 0 0 Á¯ÃÄ 08 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 Ìýðãýøëèéí Ǻâëºõ 09 0 0 çýðýã Òýðã¿¿ëýõ 10 0 0 Çààõ àðãà÷ 11 0 015 Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí òóõàé õóóëèéí 1-ð á¿ëýã 4.1.13 ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 13
  • 14. Á¯ÃÄ 12 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 Óëñàä àæèëëàñàí æèë 0-5 æèë 13 0 0 6-10 æèë 14 0 0 11-15 æèë 15 0 0 16-20 æèë 16 0 0 21-24 æèë 17 0 0 25, ò¿¿íýýñ äýýø 18 0 0 Á¯ÃÄ 19 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 ÀíõíûÒóõàéí àëáàí òóøààëä æèë 20 0 0 àæèëëàñàí æèë 1-5 æèë 21 0 0 6-10 æèë 22 0 0 11-15 æèë 23 0 0 16-20 æèë 24 0 0 21-24 æèë 25 0 0 25, ò¿¿íýýñ äýýø 26 0 0 Á¯ÃÄ 27 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 29 õ¿ðòýë 28 0 0 30-39 29 0 0 40-49 30 0 0 Íàñ 50-59 31 0 0 60, ò¿¿íýýñ äýýø 32 0 0 Á¿ãä 33 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0ìýðãýæèë äýýøë¿¿ëñýí áàéäàë Òàéëàíãèéí õóãàöààíä Ãàäààäàä 34 0 0 Óëñûí õýìæýýíä 35 0 0 Á¿ñèéí õýìæýýíä 36 0 0 Îðîí íóòàãò 37 0 0 Öýöýðëýãèéí óäèðäàõ àæèëòàí, ¿íäñýí áîëîí òóñëàõ áàãøèéí ìýäýýëëèéã áîëîâñðîëûíò¿âøèí, ìýðãýøëèéí çýðýã, óëñàä àæèëëàñàí æèë, òóõàéí àëáàí òóøààëä àæèëëàñàí æèë, íàñíûá¿òýö, ìýðãýæèë äýýøë¿¿ëñýí áàéäëààð íü íºõíº.Ìàÿãò íºõºëò 01-02-ð áàãàíàíä: Öýöýðëýãèéí ýðõëýã÷èéí òîî, õ¿éñèéã íºõíº. 03-04-ð áàãàíàíä: Öýöýðëýãèéí àðãà ç¿é÷èéí òîî, õ¿éñèéã íºõíº. 07-14-ð áàãàíàíä: Öýöýðëýãèéí ¿íäñýí áàãøèéí òîî, õ¿éñèéã íºõíº. 15-16-ð áàãàíàíä: Òóñëàõ áàãøèéí òîî, õ¿éñèéã íºõíº. 08-ð ìºðºíä: Ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãàä àæèëëàæ áàéãàà áàãø, óäèðäàõ àæèëòíû ìýðãýæëèéí çýðãèéí ìýäýýëëèéã “Áàãøèéí ìýðãýæëèéí çýðýã îëãîõ, õàñàõ æóðàì áàòëàõ òóõàé” ÁÑØÓ-íû ñàéäûí 2008 îíû 73 äóãààð òóøààëûí õàâñðàëòûí äàãóó íºõíº.Áàëàíñûí øàëãàëò: ìºð(01)=ìºð(02+03+04+05+06+07); ìºð(08)=ìºð(09+10+11); ìºð(12)=ìºð(13+14+15+16+17+18);14 ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  • 15. ìºð(19)=ìºð(20+21+22+23+24+25+26); ìºð(27)=ìºð(28+29+30+31+32); ìºð(33)=ìºð(34+35+36+37); áàãàíà (05)=áàãàíà(07+09+11+13); áàãàíà (06)=áàãàíà(08+10+12+14);Ìàÿãòûí õîîðîíäûí õîëáîî: [Ìàÿãò ѪÁ-3à.áàãàíà(01)] =[Ìàÿãò ѪÁ-3.ìºð(02) ]; [Ìàÿãò ѪÁ-3à.áàãàíà(03)]=[Ìàÿãò ѪÁ-3.ìºð(03) ] ; [Ìàÿãò ѪÁ-3à.áàãàíà(05)]=[ [Ìàÿãò ѪÁ-3.ìºð(04)] ;Íóóöëàë: Ñòàòèñòèêèéí ìýäýýëëèéí íóóöëàëûã õàíãàõ òàëààð “Ñòàòèñòèêèéí òóõàé” õóóëèéí 22-ð ç¿éëèéí äàãóó ìýäýýëëèéí íóóöëàëûã õàäãàëíà. Çàõèðãààíû ìýäýýëýë ѪÁ-3á Öýöýðëýãèéí áóñàä àæèëëàã÷äûí òàéëàí ¯¿íýýñ: ¯¿íýýñ: çóóõíû ãàë÷ Ñàíòåõíèê÷ ¯éë÷ëýã÷ Á¯ÃÄ Ìàíàà÷, Ìóæààí æèæ¿¿ð ãààí÷èí Öàõèë- Óóðûí Òîãîî÷ Íÿðàâ Íÿ-áî Áóñàä Ýì÷ ÌÄ Yç¿¿ëýëò Á¿ãä Á¿ãä Á¿ãä Á¿ãä Á¿ãä Á¿ãä Á¿ãä Á¿ãä Á¿ãä Á¿ãä Á¿ãä Á¿ãä Ýì Ýì Ýì Ýì Ýì Ýì Ýì Ýì Ýì Ýì Ýì Ýì 01 02 03 04 05 06 07 08 09 10 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 11 À Á Á¿ãä 01 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 Áîëîâñðîëûí ò¿âøèíãýýð Ìàãèñòð 02 0 0 Áàêàëàâð 03 0 0 Äèïëîì 04 0 0 Á¿ðýí äóíä 05 0 0 Áóñàä 06 0 0 Á¿ãä 07 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 Óëñàä àæèëëàñàí 0-5 æèë 08 0 0 6-10 æèë 09 0 0 æèë 11-15 æèë 10 0 0 16-20 æèë 11 0 0 21-24 æèë 12 0 0 25, ò¿¿íýýñ äýýø 13 0 0 Á¿ãä 14 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 29 õ¿ðòýë 15 0 0 Íàñààð 30-39 16 0 0 40-49 17 0 0 50-59 18 0 0 60, äýýø 19 0 0 Á¿ãääýýøë¿¿ëñýí áàéäàëõóãàöààíä ìýðãýæèë 20 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 Ãàäààäàä Òàéëàíãèéí 21 0 0 Óëñûí õýìæýýíä 22 0 0 Á¿ñèéí õýìæýýíä 23 0 0 Îðîí íóòàãò 24 0 0 ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 15
  • 16. Öýöýðëýãèéí óäèðäàõ àæèëòàí áîëîí ¿íäñýí áàãø, òóñëàõ áàãøààñ áóñàä àæèëëàã÷äûíäýëãýðýíã¿é ìýäýýëëèéã ãàðãàíà.Ìàÿãò íºõºëò 03-04-ð áàãàíàíä: Öýöýðëýãèéí íÿãòëàí áîäîã÷èéí òîî, õ¿éñèéã íºõíº. 05-06-ð áàãàíàíä: Öýöýðëýãèéí íÿðàâûí òîî, õ¿éñèéã íºõíº. 07-08-ð áàãàíàíä: Öýöýðëýãèéí ýì÷èéí òîî, õ¿éñèéã íºõíº. 09-10-ð áàãàíàíä: Öýöýðëýãèéí òîãîî÷èéí òîî, õ¿éñèéã íºõíº. 11-12-ð áàãàíàíä: Öýöýðëýãèéí ñàíòåõíèê÷èéí òîî, õ¿éñèéã íºõíº. 13-14-ð áàãàíàíä: Öýöýðëýãèéí öàõèëãààí÷èí òîî, õ¿éñèéã íºõíº. 15-16-ð áàãàíàíä: Öýöýðëýãèéí ìóæààíû òîî, õ¿éñèéã íºõíº. 17-18-ð áàãàíàíä: Öýöýðëýãèéí ¿éë÷ëýã÷èéí òîî, õ¿éñèéã íºõíº. 19-20-ð áàãàíàíä: Öýöýðëýãèéí ìàíàà÷, æèæ¿¿ðèéí òîî, õ¿éñèéã íºõíº. 21-22-ð áàãàíàíä: Öýöýðëýãèéí óóðûí çóóõíû ãàë÷èéí òîî, õ¿éñèéã íºõíº. 23-24-ð áàãàíàíä: Öýöýðëýãèéí áóñàä ¿ëäñýí àæèëëàã÷äûí òîî, õ¿éñèéã íºõíº.Áàëàíñûí øàëãàëò: áàãàíà(01)=áàãàíà(03+05+07+09+11+13+15+17+19+20+21+23); áàãàíà(02)=áàãàíà(04+06+08+10+12+14+16+18+20+22+24); ìºð(01)=ìºð(02+03+04+05+06); ìºð(07)=ìºð(08+09+10+11+12+13); ìºð(14)=ìºð(15+16+17+18+19); ìºð(20)=ìºð(21+22+23+24);Ìàÿãòûí õîîðîíäûí õîëáîî: [Ìàÿãò ѪÁ-3á.áàãàíà(03)]= [Ìàÿãò ѪÁ-3.ìºð(10) ]; [Ìàÿãò ѪÁ-3á.áàãàíà(05)]= [Ìàÿãò ѪÁ-3.ìºð(11) ]; [Ìàÿãò ѪÁ-3á.áàãàíà(07)]= [Ìàÿãò ѪÁ-3.ìºð(12) ];Íóóöëàë: Ñòàòèñòèêèéí ìýäýýëëèéí íóóöëàëûã õàíãàõ òàëààð “Ñòàòèñòèêèéí òóõàé” õóóëèéí 22-ð ç¿éëèéí äàãóó ìýäýýëëèéí íóóöëàëûã õàäãàëíà. Çàõèðãààíû ìýäýýëýë ѪÁ-4 Öýöýðëýãèéí ýðõëýã÷, ¿íäñýí áàãøèéí øèëæèëò õºäºë㺺íèé òàéëàí ¯íäñýí Ýðõëýã÷ Yç¿¿ëýëò ÌÄ áàãø Á¿ãä Ýì Á¿ãä Ýì À Á 01 02 03 04 ªìíºõ òàéëàíãèéí ¿åèéí àæèëëàã÷èä 011. Òàéëàíãèéí õóãàöààíä õàñàãäñàí 02 0 0 0 0 ªºð àéìàã, õîòûí öýöýðëýãò øèëæñýí 03 Òóõàéí àéìàã, õîòûíõîî öýöýðëýãò øèëæñýí 04 Áàéãóóëëàãà äîòðîî àëáàí òóøààëàà ººð÷èëñºí 05 Áîëîâñðîëûí áóñ áàéãóóëëàãàä øèëæñýí 06 ¯¿íýýñ: Õóâèàðàà àæèë ýðõëýõ 07 Òýòãýâýðò ãàðñàí 08 Íàñ áàðñàí 09 Îðîí òîîíû öîìõîòãîëä îðñîí 10 Ãýìò õýðýãò òàòàãäñàí 11 Áóñàä 1216 ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  • 17. 2. Òàéëàíãèéí õóãàöààíä íýìýãäñýí 13 0 0 0 0 Ñóðãóóëü òºãññºí 14 ªºð àéìàã, õîòîîñ øèëæèæ èðñýí 15 ¯¿íýýñ: Òóõàéí àéìàã, õîòûíõîî öýöýðëýãýýñ øèëæèæ èðñýí 16 Áàéãóóëëàãà äîòðîî àëáàí òóøààëàà ººð÷èëñºí 17 Áîëîâñðîëûí áóñ áàéãóóëëàãààñ øèëæèæ èðñýí 18 Áóñàä 19 Òàéëàí ãàðãàõ ¿åä àæèëëàæ áàéãàà àæèëëàã÷èä 20 0 0 0 0 ªìíºõ õè÷ýýëèéí æèëýýñ ýðõëýã÷, ¿íäñýí áàãø òóõàéí òàéëàíä õàñàãäñàí áîëîí íýìýãäýæèðñýí áîë øàëòãààíààð íü íºõºí òàéëàíò õè÷ýýëèéí æèëèéí ýðõëýã÷, ¿íäñýí áàãøèéí òîîã ãàðãàíà.Ýíýõ¿¿ ìýäýýíä ãàðãàñàí ýðõëýã÷, ¿íäñýí áàãøèéí òîî íü àæèëëàã÷äûí íýãòãýñýí ìýäýýëýë áîëîíàæèëëàã÷äûí äýëãýðýíã¿é ìýäýýëýëèéí òîîí ¿ç¿¿ëýëòòýé òààðàõ ¸ñòîé.Ñàíàìæ: ªìíºõ õè÷ýýëèéí æèëä àæèëëàæ áàéñàí ýðõëýã÷, ¿íäñýí áàãøèéí òîî áîëîí õ¿éñ íü ºìíºõ æèë ãàðãàæ áàéñàí ѪÁ-3 áîëîí áóñàä ìýäýýòýé òîîí ä¿í èæèë òààð÷ áàéõ ¸ñòîéã àíõààðíà óó.Ìàÿãò íºõºëò 01-02-ð áàãàíàíä: Öýöýðëýã÷èéí ýðõëýã÷èéí òîîã, õ¿éñýýð íºõíº. 03-04-ð áàãàíàíä: Öýöýðëýã÷èéí ¿íäñýí áàãøèéí òîîã, õ¿éñýýð íºõíº. 01-ð ìºðºíä: ªìíºõ õè÷ýýëèéí æèëä àæèëëàæ áàéñàí ýðõëýã÷, áàãøèéí òîîã, õ¿éñýýð íºõíº. 03-ð ìºðºíä: ªºð àéìàã, õîò ðóó øèëæèæ ÿâñàí áîë íºõíº. 04-ð ìºðºíä: Òóõàéí àéìàã, õîò äîòðîî ººð öýöýðëýã ð¿¿ øèëæñýí áîë íºõíº. 05-ð ìºðºíä: Áàéãóóëëàãà äîòðîî àëáàí òóøààë ººð÷ëºãäñºí áîë íºõíº. 06-ð ìºðºíä: Áîëîâñðîëûí áóñ áàéãóóëëàãà ðóó øèëæñýí áîë íºõíº. 07-ð ìºðºíä: Õóâèàðàà àæèë ýðõëýõýýð ãàðñàí áîë íºõíº. 08-ð ìºðºíä: Òýòãýâýðò ãàðñàí áîë íºõíº. 09-ð ìºðºíä: Íàñ áàðñàí áîë íºõíº. 10-ð ìºðºíä: Îðîí òîîíû öîìõîòãîëîîð ãàðñàí áîë íºõíº. 11-ð ìºðºíä: Ãýìò õýðýãò òàòàãäñàí áîë íºõíº. 12-ð ìºðºíä: Äýýðõýýñ áóñàä øàëòãààíààð ãàðñàí áîë íºõíº. 14-ð ìºðºíä: Ñóðãóóëü òºãñºæ èðñýí áîë íºõíº. 15-ð ìºðºíä: ªºð àéìàã, õîòîîñ øèëæèæ èðñýí áîë íºõíº. 16-ð ìºðºíä: Òóõàéí àéìàã, õîò äîòðîî ººð öýöýðëýãýýñ øèëæèæ èðñýí áîë íºõíº. 17-ð ìºðºíä: Áàéãóóëëàãà äîòðîî àëáàí òóøààë ººð÷ëºãäñºí áîë íºõíº. 18-ð ìºðºíä: Áîëîâñðîëûí áóñ áàéãóóëëàãààñ øèëæèæ èðñýí áîë íºõíº. 19-ð ìºðºíä: Äýýðõýýñ ººð øàëòãààíààð øèëæèæ èðñýí áîë íºõíº.Áàëàíñûí øàëãàëò: ìºð(20)=ìºð(01)-ìºð(02)+ìºð(13); ìºð(02)=ìºð(03+04+05+06+07+08+09+10+11+12); ìºð(13)=ìºð(14+15+16+17+18+19);Ìàÿãòûí õîîðîíäûí õîëáîî: [Ìàÿãò ѪÁ-4.ìºð(01) ]=ºìíºõ õè÷ýýëèéí æèëèéí [Ìàÿãò ѪÁ-3 .ìºð(02)]= [Ìàÿãò ѪÁ- 3á.áàãàíà(01)]; [Ìàÿãò ѪÁ-4.ìºð(20) ]=ýíý õè÷ýýëèéí æèëèéí [Ìàÿãò ѪÁ-3.ìºð(02)]= [Ìàÿãò ѪÁ-3á. áàãàíà(01)];Íóóöëàë: Ñòàòèñòèêèéí ìýäýýëëèéí íóóöëàëûã õàíãàõ òàëààð “Ñòàòèñòèêèéí òóõàé” õóóëèéí 22-ð ç¿éëèéí äàãóó ìýäýýëëèéí íóóöëàëûã õàäãàëíà. ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 17
  • 18. Çàõèðãààíû ìýäýýëýë ѪÁ-5 Öýöýðëýãèéí ñóðãàëòûí îð÷íû ..................îíû õè÷ýýëèéí æèëèéí òàéëàí Áàðèëãà, áàéãóóëàìæ ¯¿íýýñ áàðèëãûí òîî Öýöýðëýãèéí õ¿÷èí ÷àäàë / ªºðèéí áàéð Àøèãëàëòàä õèéãäñýí îí Óóðûí çóóõ Ò¿ðýýñèéí Áàðèëãûí Èõ çàñâàð Öýöýðëýãèéí îðñîí îí Ñòàíäàðòûí Ñòàíäàðòûí îðîîð/ ÌÄ Áóñàä áàéð Ãýð íýð áóñ À Á 01 02 03 04 05 06 07 08 09 10 11 01 0¯ðãýëæëýë Ìàøèí, òåõíèê õýðýãñýë, òîíîã òºõººðºìæ Òºâëºðñºí ýð÷èì õ¿÷íèé ñèñòåìä õîëáîãäñîí /24 Òîîñ ñîðîã÷ öàãèéí/ 1-ð õîîëíû 2-ð õîîëíû Öàõèëãààí Òåëåâèçîð öàõèëãààí öàõèëãààí Õºë人ã÷ Óãààëãûí Òºãºëäºð Õºðãºã÷ ïèéøèí ìàøèí Öýöýðëýãèéí íýð òîãîî òîãîî õóóð À 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21¯ðãýëæëýë Ìàøèí, òåõíèê õýðýãñýë, òîíîã òºõººðºìæ ¯¿íýýñ: ¯¿íýýñ: Ñóðãàëòàä àøèãëàæ õîëáîãäñîí êîìïüþòåð áàéãàà êîìïüþòåð Ïðîæåêòîð (LCD) Ïðèíòåð (áýõýí) Âèäåî êàìåð Ïðèíòåð (ëàçåð) Ïèíüòèóì IV áà Èíòåðíåòýä Ïèíüòèóì I áà ò¿¿íýýñ äîîø ò¿¿íýýñ äýýø Ïèíüòèóì III Êîäîñêîï Õóâèëàã÷ Ïðèíòåð Öýöýðëýãèéí Ïèíüòèóì II Ñêàííåð êîìïüþòåð Ǻºâðèéí íýð 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 À 36 0 0¯ðãýëæëýë Òóñëàõ àæ àõóé Áóñàä Æîðëîíãèéí Àíãèéí ñàìáàð Ýäýëáýð ãàçàð/ Óãààëòóóð Ìàë àìüòàä / ñóóëòóóð Õ¿¿õäèéí Õ¿¿õäèéí Õ¿¿õäèéí òîîãîîð/ òîãëîîì ñàíäàë ãà-ààð/ øèðýý Öýöýðëýãèéí íýð äîòîð äîòîð ãàäíà ãàäíà À 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46Ìàÿãò íºõºëò Áàðèëãà, áàéãóóëàìæèéí õýñýã: Òóõàéí áàðèëãûí áàðèëãà àøèãëàëòûí äýâòðýýñ ìýäýýëëèéã íºõºæ áè÷íý. 01-ð áàãàíàíä: Òóõàéí öýöýðëýãèéí áàðèëãà, áàéãóóëàìæ òîîã ñòàíäàðò, ñòàíäàðò áóñààð íü íºõºëò õèéí íèéëáýð ä¿íã ãàðãàíà.18 ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  • 19. 06-ð áàãàíàíä: Òóõàéí öýöýðëýãèéí áàðèëãûí õ¿÷èí ÷àäëûã íºõíº. Õýðýâ òóõàéí öýöýðëýã 2áàéðòàé áîë õ¿÷èí ÷àäëûã áàéð òóñ á¿ðýýð íýìýí íèéëáýðèéã áè÷íý.Æèøýý íü: 2 áàéðòàé öýöýðëýãèéí 1-ð áàéð 800, 2-ð áàéð 1000 õ¿¿õäèéí õ¿÷èí ÷àäàëòàé áîëíèéò 1800 ãýæ íºõºëò õèéíý.07, 08-ð áàãàíàíä: Òóõàéí öýöýðëýãèéí áàðèëãûí àøèãëàëòàä îðñîí îíûã íºõíº. Õýðýâ òóõàéíöýöýðëýã 2 áàéðòàé áîë îí òóñ á¿ðèéã òàñëàëòàéãààð áè÷íý.Æèøýý íü: 2 áàéðòàé öýöýðëýãèéí 1-ð áàéð 1979, 2-ð áàéð 1983 îíä áàðèãäñàí áîë 07-ð áàãàíàä1979, 1983 ãýæ íºõºëò õèéíý.09-ð áàãàíàíä: Òóõàéí öýöýðëýã ñóðãàëòûí ¿éë àæèëëàãààíä ãýð àøèãëàäàã áîë ãýðèéí òîîãíºõíº.10-ð áàãàíàíä: Òóõàéí öýöýðëýã òºâëºðñºí õàëààëòàä õîëáîãäîîã¿é óóðûí çóóõààð õàëäàã áîëóóðûí çóóõíû òîîã íºõíº.12-ð áàãàíàíä: Òóõàéí öýöýðëýãèéí áàðèëãà, áàéãóóëàìæ òºâëºðñºí ýð÷èì õ¿÷íèé ñèñòåìäõîëáîãäñîí áîë öýöýðëýãèéí òîîãîîð 1 ãýæ íºõíº.13-21-ð áàãàíàíä: Òóõàéí öýöýðëýãèéí òîíîã òºõººðºìæèéí òîîã íºõíº.22-ð áàãàíàíä: Òóõàéí öýöýðëýãèéí ñóðãàëòàä àøèãëàæ áàéãàà êîìïüþòåðûí òîîí íèéëáýðä¿íã ãàðãàíà.23-27-ð áàãàíàíä: Òóõàéí öýöýðëýãèéí ñóðãàëòàä àøèãëàæ áàéãàà êîìïüþòåðûí òîîã ¿ç¿¿ëýëòýýðíü íºõíº. Õýðýâ òóõàéí êîìïüþòåð àæèëëàäàãã¿é áºãººä àêòëàãäààã¿é áîë íèéò ¿ç¿¿ëýëòèéíäàãóó òîîã íºõíº. Àêòëàãäñàí òîõèîëäîëä òîíîã, òºõººðºìæèéã õàñàëò õèéí íºõíº.28-ð áàãàíàíä: Òóõàéí öýöýðëýãèéí ¿éë àæèëëàãààíä àøèãëàæ áàéãàà êîìïüþòåðààñ èíòåðíýòýäõîëáîãäñîí áîë èíòåðíýòýä õîëáîãäñîí êîìïüþòåðóóäûí òîîã íºõíº.37-ð áàãàíàíä: Òóõàéí öýöýðëýã íü òóñëàõ àæ àõóé ýðõýëäýã áîë ìàë, àìüòäûí òîîí íèéëáýðýýðíºõºëò õèéíý.39-ð áàãàíàíä: Òóõàéí öýöýðëýãèéí ñóðãàëòàä õýðýãëýæ áàéãàà òîãëîîìûí òîîã òºðºëæ¿¿ëýíáàãöàëæ, áàãöèéí íèéëáýð ä¿íãýýð íºõºëòèéã õèéíý.Æèøýý íü: Òîãëîîìóóäûã äàðààõ áàéäëààð áàãöàëæ áîëíî. Ýíýõ¿¿ áàãöèéí íèéò òîîãîîð 39-ðáàãàíàä íºõºëò õèéíý.Ä/ä Òîãëîîìûí áàãöûí íýð Òîî øèðõýã1 Áàãàæ, õýðýãñýë à÷ààíû ìàøèí 22 Òîî òîîëîã÷3 Òîîòîé áàéøèí4 Ýâë¿¿ëäýã òîãëîîì5 Ìîäîí ñàìáàð6 Äýëõèéí áºìáºðöºã7 Õ¿¿õýëäýéí ãýð á¿ë Ñýäýâò òîãëîîìûí áàãö 8 Òîãîî÷ 9 Ýì÷10 Ìóæààí11 Öýâýðëýã÷12 Õ¿¿õýä àñðàã÷13 Øàãøóóð14 Áºìáºã15 Öàãèðàã16 Ãåîìåòðèéí ä¿ðñí¿¿ä17 Çîõèîí á¿òýýõ áàãö18 Ìîíòåññîðèéí ãåîìåòðèéí ä¿ðñí¿¿ä ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 19
  • 20. Áàëàíñûí øàëãàëò: áàãàíà(01)=áàãàíà(02:03)= áàãàíà(04)+áàãàíà(05); áàãàíà(22)=áàãàíà(23:27); áàãàíà(29)=áàãàíà(30:31);Íóóöëàë: Ñòàòèñòèêèéí ìýäýýëëèéí íóóöëàëûã õàíãàõ òàëààð “Ñòàòèñòèêèéí òóõàé” õóóëèéí 22-ð ç¿éëèéí äàãóó ìýäýýëëèéí íóóöëàëûã õàäãàëíà. Àëáàí ¸ñíû ìýäýýëýë ѪÁ-6 Öýöýðëýãèéí òºñâèéí îðëîãî, çàðëàãûí òºëºâëºãºº, ã¿éöýòãýëèéí òàéëàí Òºðèéí ºì÷èéí Õóâèéí ºì÷èéí Á¿ãä öýöýðëýãò öýöýðëýãò ¯Ç¯¯ËÝËÒ ÌÄ Áàòëàãäñàí Áàòëàãäñàí Áàòëàãäñàí ÿéöýòãýë ÿéöýòãýë ÿéöýòãýë òºñºâ òºñºâ òºñºâ A 01 02 03 04 05 06̺íãºí õºðºíãèéí ýõíèé 01 x 0 x x¿ëäýãäýëÍýã. Çàðäëûãñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ ýõ ¿¿ñâýð 02 0 0 0 0 0 0(ìÿí.òºã)1.1 Óëñûí òºñâèéí 03 0 0ñàíõ¿¿æèëò1.2 Õºòºëáºð, òºñëèéí 04 0 0ñàíõ¿¿æèëò1.3 ¯íäñýí ¿éëàæèëëàãààíû îðëîãî 05 0 0/õ¿¿õäèéí õîîëíû òºëáºð/1.4 Òóñëàõ ¿éë 06 0 0àæèëëàãààíû îðëîãî1.5 Áóñàä 07 0 0Õî¸ð. Íèéò çàðäëûí íèéò 08 0 0 0 0 0 0ä¿í (ìÿí.òºã)2.1. Óðñãàë çàðäëûí íèéò 09 0 0 0 0 0 0ä¿í (ìÿí.òºã)2.1.1. Õóâüñàõ çàðäëûí 10 0 0 0 0 0 0ä¿í:Öàëèí õºëñ, íýìýãäýë 11 0 0óðàìøóóëàë Áàãøèéí ¿íäñýí öàëèí 12 0 0¯¿íýýñ Áàãøèéí íýìýãäýë, 13 0 0 íýìýãäýë õºëñÍèéãìèéí äààòãàëûí 14 0 0øèìòãýëÁè÷èã õýðýã 15 0 0Øóóäàí õîëáîî 16 0 0Íîì, õýâëýë õóäàëäàí àâàõ 17 0 0Õè÷ýýë ïðàêòèê 18 0 0Æèæèã ýä õîãøèë 0 0õóäàëäàí àâàõ 19Íîðìûí õóâöàñ, 纺ëºí 0 0ýäëýë àâàõ 20Ýì, áîîõ ìàòåðèàë 21 0 0Óðñãàë çàñâàð 22 0 020 ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  • 21. Áèåèéí òàìèðûí óðàëäààí 0 0òýìöýýí 23Òîìèëîëòûí çàðäàë 24 0 0Ìýðãýæëèéí /ãàäíû/ áàéãóóëëàãààð 25 0 0ã¿éöýòã¿¿ëñýí àæèë,¿éë÷èëãýýíèé òºëáºðÁóñàä çàðäàë 26 0 02.1.2.Òîãòìîë çàðäëûí 0 0 0 0 0 0ä¿í: 27Ãýðýë öàõèëãààíû çàðäàë 28 0 0Ò¿ëø, õàëààëòûí çàðäàë 29 0 0Öýâýð, áîõèð óñíû çàðäàë 30 0 0Òýýâýð (øàòàõóóí)-èéí 0 0çàðäàë 31Áàéðûí ò¿ðýýñèéí òºëáºð 32 0 02.1.3.Õ¿¿õäèéí õîîëíû 0 0çàðäàë 332.2. Íýã óäààãèéí òýòãýìæ 0 0óðàìøóóëàë 342.3. Áàãø íàðûí òýòãýìæ 0 0/5 æèë/ 35Ãóðàâ. Õ¿¿õýä ºäðèéí òîî 36 0 0̺íãºí õºðºíãèéí ýöñèéí x 0 x 0 x 0¿ëäýãäýë 37Ìàÿãò íºõºëò 11-ð ìºðºíä: Òóõàéí áàéãóóëëàãûí íèéò àæèëëàã÷äûí öàëèí õºëñ, íýìýãäýë óðàìøóóëëûã íºõíº. 12, 13-ð ìºðºíä: Òóõàéí áàéãóóëëàãûí áàãøèéí ¿íäñýí öàëèí, áàãøèéí íýìýãäýë, íýìýãäýë õºëñèéã íºõºæ áè÷íý. Ñàíàìæ: 12 áîëîí 13-ð ìºðíèé íèéëáýð 11-ð ìºðòýé òýíöýõã¿é. Ó÷èð íü íèéò öàëèí õºëñíººñ 12, 13-ð ìºðºíä áàãøèéí öàëèí õºëñíèé ìýäýýëëèéã ñàëãàæ íºõíº.Áàëàíñûí øàëãàëò: áàãàíà(01)=áàãàíà(03)+ áàãàíà(05); áàãàíà(02)=áàãàíà(04)+ áàãàíà(06); ìºð(02)=ìºð(03:07); ìºð(10)=ìºð(11)+ ìºð(14:26); ìºð(27)=ìºð(28:32); ìºð(09)=ìºð(10)+ ìºð(27) )+ ìºð(33); ìºð(08)=ìºð(09)+ ìºð(34)+ ìºð(35); ìºð(37)=ìºð(01)+ ìºð(02)- ìºð(08); ªìíºõ îíû òàéëàíãèéí ìºð(37)=òóõàéí îíû òàéëàíãèéí ìºð(01);Íóóöëàë: Ñòàòèñòèêèéí ìýäýýëëèéí íóóöëàëûã õàíãàõ òàëààð “Ñòàòèñòèêèéí òóõàé” õóóëèéí 22-ð ç¿éëèéí äàãóó ìýäýýëëèéí íóóöëàëûã õàäãàëíà. Àëáàí ¸ñíû ìýäýýëýë ѪÁ-6.1 Öýöýðëýãèéí íèéò õºðºíãèéí òàéëàí Íýìýãäñýí Õàñàãäñàí îíû ýöñèéí îíû ýõíèé õºòºëáºðººð øèëæ¿¿ëñýí ¿ëäýãäýë ¿ëäýãäýë Õóäàëäñàí õºðºí㺺ð òºëáºðã¿é óñòãàñàí Òºñâèéí ªºðèéí Àêòàëæ Òºñºë Áóñàä Áóñàä ¯ç¿¿ëýëò ÌÄ ¯íý À Á 01 02 03 04 05 06 07 08 09 10Yíäñýí õºðºí㺠01 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 21
  • 22. Áèåò õºðºí㺠02 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0Îðîí ñóóöíû áàðèëãà 03 0Áóñàä áàðèëãà, 04 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0áàéãóóëàìæóóäîðîí ñóóöíû áóñ áàðèëãà 05 0áóñàä áàéãóóëàìæóóä 06¿¿íýýñ: àâòî çàì 07 0Èõ çàñâàð, ºðãºòãºë,øèíý÷ëýëò, ñýðãýýí 08 0áîñãîëòûí àæèëÌàøèí, òîíîã 09 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0òºõººðºìæòýýâðèéí õýðýãñýë 10 0áóñàä ìàøèí, òîíîã 11 0òºõººðºìæÝä õîãøèë, òàâèëãà 12 0ªñºæ ¿ðæäýã õºðºí㺠13 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0Àæëûí áîëîí àøèã 14 0øèìèéí ìàë, àìüòàíÎëîí íàñò óðãàìàë 15 0Áèåò áóñ õºðºí㺠16 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0Ãåîëîãè, õàéãóóë, çóðàã 17 0òºñëèéí àæèëÊîìïüþòåðèéí ïðîãðàìì 18 0õàíãàìæÓòãà çîõèîë, óðëàãèéí ýõ 19 0á¿òýýëÁóñàä áèåò áóñ ¿íäñýí 20 0õºðºíãºÌàòåðèàëëàã ýðãýëòèéí 21 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0õºðºíãºÒ¿¿õèé ýä, ìàòåðèàë 22 0Äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýë 23 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0ºñºæ ¿ðæäýãá¿òýýãäýõ¿¿íýýñ òîîöñîí 24 0äóóñààã¿é ¿éëäâýðëýëáóñàä äóóñààã¿é 25 0¿éëäâýðëýëÁýëýí á¿òýýãäýõ¿¿í 26 0Äàõèí áîðëóóëàõààðõóäàëäàæ àâñàí 27 0á¿òýýãäýõ¿¿íYíýò ç¿éëñ 28 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0Yíýò ìåòàëë, ÷óëóó 29 0Ýðòíèé ýäëýë, á¿òýýë 30 0Áóñàä ¿íýò ç¿éëñ 31 0ժЪÍÃÈÉÍ ÍÈÉÒ 32 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0ÕÓÐÈÌÒËÀËÕºðºíãèéí íèéò õóðèìòëàë íü òàéëàíò õóãàöààíä ¿éëäâýðëýã÷ýýñ øèíýýð ýçýìøñýí ¿íäñýíõºðºíãèéí íèéò ºðò㺺ñ àøèãëàëòààñ õàñàãäñàí ¿íäñýí õºðºíãèéí ºðòãèéã õàñ÷, äýýð íü àæ àõóéííýãæ, áàéãóóëëàãà ººðºº ¿éëäâýðëýýã¿é áîëîâ÷, ¿éë àæèëëàãààíûõ íü ¿ð ä¿íä áèé áîëñîí ºðòãèéãíýìñýí ä¿íãýýð òîäîðõîéëîãäîíî.¯íäñýí õºðºí㺠íü õºðºíãèéí õóðèìòëàëûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã áºãººä ¿éëäâýðëýëèéí ¿éëàæèëëàãààíû ¿ð ä¿íä áèé áîëñîí, íýã æèëýýñ äýýø õóãàöàààíä ¿éëäâýðëýëèéí ¿éë àæèëëàãààíä22 ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  • 23. äàâòàí ýñâýë ¿ðãýëæëýí àøèãëàãääàã áèåò áà áèåò áóñ õºðºí㺺ñ á¿ðäýíý. Íèéò õºðºíãèéí õóðèìòëàëäáýëýãëýñýí, ¿íý òºëáºðã¿é øèëæ¿¿ëñýí õºðºíãèéã îðóóëæ òîîöíî.Ìàÿãò íºõºëò ̺ð¿¿äýä: Òóõàéí áàéãóóëëàãûí õºðºíãèéí ¿íèéí ä¿íã íºõíº. 06-ð ìºðºíä: Áóñàä áàéãóóëàìæ ãýñýí õýñýãò îðîí ñóóöíû áîëîí îðîí ñóóöíû áóñ áàðèëãààñ áóñàä áàéãóóëàìæóóä, òóõàéëááàë ãóäàìæ, ñóâàã øóóäóó çýðýã áàéãóóëàìæóóä îðíî. 07-ð ìºðºíä: 06-ð ìºðíèé áóñàä áàéãóóëàìæààñ àâòî çàì ãýñýí ¿ç¿¿ëýëòèéã ñàëãàæ íºõíº. 14-ð ìºðºíä: Àæëûí áîëîí àøèã øèìèéí ìàë, àìüòàí ãýñýí õýñýãò õóâü õ¿í, áàéãóóëëàãûí õÿíàëò, óäèðäëàãûí äîð á¿òýýãäýõ¿¿íèéã äàâòàí ¿éëäâýðëýõ çîðèëãîîð ºñãºæ áóé ¿ðæëèéí, ñ¿¿íèé ÷èãëýëèéí ìàë, àæëûí ìàë, íýã æèëýýñ äýýø õóãàöààíä àøèã øèìýý ºãäºã ìàë, àìüòíûã îðóóëíà. Òóõàéí æèëä áîéæóóëñàí òºëººñ áóñàä ìàë, àìüòíûã ºñºæ ¿ðæäýã õºðºíãºä òîîöíî. 15-ð ìºðºíä: Îëîí íàñò óðãàìàë ãýñýí õýñýãò íýã æèëýýñ äýýø õóãàöààíä óðãàö àâàõ çîðèëãîîð óðãóóëæ áàéãàà æèìñ, æèìñãýíèé ìîä áîëîí áóñàä òàðèìàë, ìîäûã îðóóëíà. 17-ð ìºðºíä: Ãåîëîãè, õàéãóóë, çóðàã òºñëèéí àæèë ãýñýí õýñýãò ãàçðéí òîñ, áàéãàëèéí õèé çýðýã àøèãò ìàòëìàëûí ãåîëîãè, õàéãóóëûí àæëûí ºðòºã îðíî. Ýíýõ¿¿ ºðòºãò ëèöåíç àâàõûí ºìíºõ çàðäàë, ëèöåíçèéí áîëîí îðä ýçýìøèõ çàðäàë, õàéãóóëûí ºðºìäëºã, öîîíîã ãàðãàõ, àãààðûí çóðàãëàë õèéõ çýðýã çàðäëóóä îðíî. 20-ð ìºðºíä: Áèåò, áèåò áóñ õºðºí㺠ãýñýí õýñýãò ¿éëäâýðëýëèéí õýðýãëýý íü õÿçãààðëàãäìàë, çºâõºí òóõàéí íýãæèä ºì÷ëºõ ýðõ íü õàäãàëàãääàã, ýñâýë ººð íýãæèä ëèöåíçýýð ýçýìø¿¿ëñýí õºðºí㺠îðíî.Áàëàíñûí øàëãàëò: áàãàíà(10)=áàãàíà(01)+áàãàíà(02:05)-áàãàíà(06:09); ìºð(01)=ìºð(02)+ ìºð(15); ìºð(02)=ìºð(03)+ ìºð(04)+ ìºð(08)+ ìºð(09)+ ìºð(12)+ ìºð(13); ìºð(04)=ìºð(05:06); ìºð(09)=ìºð(10)+ ìºð(11); ìºð(13)=ìºð(14)+ ìºð(15); ìºð(16)=ìºð(17:20); ìºð(21)=ìºð(22)+ ìºð(23)+ ìºð(26)+ìºð(27); ìºð(23)=ìºð(24:25); ìºð(28)=ìºð(29:31); ìºð(32)=ìºð(01)+ ìºð(21)+ ìºð(28); ªìíºõ îíû òàéëàíãèéí áàãàíà(10)=òóõàéí îíû òàéëàíãèéí áàãàíà(01);Íóóöëàë: Ñòàòèñòèêèéí ìýäýýëëèéí íóóöëàëûã õàíãàõ òàëààð “Ñòàòèñòèêèéí òóõàé” õóóëèéí 22-ð ç¿éëèéí äàãóó ìýäýýëëèéí íóóöëàëûã õàäãàëíà. Ñòàòèñòèêèéí àëáàí ¸ñíû áîëîí çàõèðãààíû ìýäýýëëèéã öàã õóãàöààíä íü ¿íýí çºâ ãàðãàí, ìýäýýëëèéã æèë á¿ð øèíý÷ëýí áàÿæóóëñíààð òóõàéí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûí ìýäýýëëèéí ñàí á¿ðäýíý. Ýíýõ¿¿ ñóóðü ìýäýýëýëä ¿íäýñëýí òóõàéí ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãûí áîëîâñðîëûí õ¿ðòýýìæ, ¿ð àøèã, ÷àíàðûã òîîöîõîîñ ãàäíà îéðûí áîëîí õýòèéí òºëºâëºëòèéã õèéõ áîëîìæ á¿ðäýíý. ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 23
  • 24. Òºñâèéí òºñëèéí òóõàé åðºíõèé ìýäýýëýë Ìîíãîë óëñàä òºñâèéí çàðëàãûí óäèðäëàãûã øèíý÷ëýõ ¿çýë ñàíàà 1990-ýýä îíû äóíä ¿åýñÿðèãäàæ, “Òºñâèéí áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãà, ñàíõ¿¿æèëòèéí òóõàé” õóóëèéã áàòàëæ, 2003 îíîîñõýðýãæ¿¿ëñíýýð òºñâèéí øèíý÷ëýë ýõýëñýí. Øèíý÷ëýëèéã õýðýãæ¿¿ëýõäýý “Çàñãèéí ãàçðûí òºñâèéãäóíä õóãàöààãààð òºëºâëºæ, óäèðäàõ çàð÷ìûã áàðèìòëàõ”-ààð õóóëü÷èëñàí. Ìîíãîë óëñûí òºñâèéí øèíý÷ëýëèéí õýðýãæèëò, ò¿¿íèé ¿ð ä¿íä ñóäàëãàà õèéæ, ä¿ãíýëò ºãºõ,òºñâèéí çàðëàãûí óäèðäëàãûí îíîâ÷òîé òîãòîëöîîã á¿ðä¿¿ëýõ ¿¿äíýýñ òºñâèéí çàðëàãûí óäèðäëàãà,òºëºâëºëòèéí ¿íäýñëýëèéã ñàéæðóóëàõàä ÷èãëýñýí áîäëîãî, àðãà ç¿éã òîäîðõîéëîõ íü ÷óõàë.Ò¿¿í÷ëýí Ìîíãîë Óëñàä òºñâèéí çàðëàãûí óäèðäëàãûã øèíý÷ëýõýä òºñâèéí çàðëàãûí òºëºâëºëòèéíã¿éöýòãýõ ¿¿ðãèéã òîäîðõîéëîõ, òºñâèéí çàðëàãûã äóíä õóãàöààíä ¿ð ä¿íä ÷èãë¿¿ëýí òºëºâëºõ îíîë,àðãà ç¿éí ¿íäýñëýëèéã áîëîâñðóóëàõ áîäèò õýðýãöýý áàéãàà þì. Îäîî ÿâàãäàæ áóé òºñâèéí øèíý÷ëýë¿¿ä íü òºñâèéí òºëºâëºëòèéí ÿâöûã ººð÷èëæ òºñâèéí¿íäñýí òîãòîëöîîã ñàéæðóóëñíààð òºñâèéí õóâààðèëàëò áîëîí çàðëàãûí ¿ð àøèã, ¿ð ºãººæèéãíýìýãä¿¿ëýõ çîðèëãîòîé. Ìîíãîë Óëñ çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñàãò øèëæèõ ÿâö íü óëñûí õºðºíãèéíçàðöóóëàëòûí óäèðäëàãûí øèíý÷ëýë õèéãäýõ ãîë õ¿÷èí ç¿éë áîëñîí áºãººä îäîî õèéãäýæ áóéòºñâèéí øèíý÷ëýë íü 1996 îíîîñ Çàñãèéí ãàçðààñ õýðýãæ¿¿ëæ ýõýëñýí òºðèéí çàõèðãàà, óäèðäëàãûíòîãòîëöîîã øèíý÷ëýõ øèíý÷ëýëèéí îëîëò àìæèëò äýýð òóëãóóðëàñàí áîëíî. Òºñâèéí òºëºâëºëòèéí øèíý÷ëýë íü óäèðäëàãûí çàð÷ìûã áàðèìòëàí óëñûí ñàëáàðûí áîëîíòºðèéí àëáàíû øèíý÷ëýëòýé óÿëäààòàé áàéõ øààðäëàãàòàé. Òóõàéëáàë: • Îðöîîñ ãàðöàä/á¿òýýãäýõ¿¿íä – óëñûí õºðºíãèéã çàðöóóëàõàä ¿ð ä¿í áóþó á¿òýýãäýõ¿¿íèéãáèé áîëãîõûã äýìæèõ íü îðöûã õÿíàñíààñ èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé; • Ýðõ ìýäýëä õàðèóöëàãà íîãäóóëàõ – òºñâèéí ìåíåæåð¿¿äèéã õ¿ðýõ ¿ð ä¿íãèéíõýý òºëººõàðèóöëàãà õ¿ëýýäýã áîëãîõûí òóëä îðöûí õÿíàëòûí õàíãàëòòàé ìýäýë îëãîõûí çýðýãöýý ýðõ ìýäëèéãçîõèõ ò¿âøèíä îëãîõ õýðýãòýé. Õàðèóöëàãûí òîãòîëöîî íü ¿¿ðýã õàðèóöëàãûí çààã ÿëãààã òîäîðõîéáîëãîñîí ¿åä ë áèåëýãäýíý. ÒÁÓÑÒÕ-ààð òºñâèéí òºëºâëºëòèéí øèíý÷ëýëèéã òºðèéí àëáàíû øèíý÷ëýëòýé óÿëäóóëàõòºñâèéí õºðºíãèéí çàðöóóëàëòûí óäèðäëàãûí õýðýãñëýëèéã áèé áîëãîñîí. Òóõàéëáàë: • á¿òýýãäýõ¿¿íä ñóóðèëñàí òºñºâëºëò (ãýðýýíä òóëãóóðëàí ñàíõ¿¿æèëò àâàõ) • ¿ð ä¿íãèéí ãýðýý • ¿éë àæèëëàãààíû õýòèéí òºëºâëºãºº • ã¿éöýòãýëèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã áàãòààñàí ¿ð ä¿íãèéí òàéëàí • íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýëèéí îëîí óëñûí ñòàíäàðòàä íèéöñýí íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýëèéí ñòàíäàðòóóä • áàéãóóëëàãóóäûí ¿¿ðýã, õàðèóöëàãà (ÿàìä, àãåíòëàãóóä, àéìàã, íèéñëýë, ñóì áîëîí ä¿¿ðã¿¿ä). Òºñâèéí øèíý÷ëýëèéí äàðààãèéí ¿å øàò íü Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðàë 2011 îíû 12 äóãààðñàðûí 23-íä Òºñâèéí òóõàé õóóëèéã áàòàëñàí ÿâäàë þì. Ýíýõ¿¿ õóóëü íü òºñâèéí øèíý÷ëýëèéíõî¸ð äàõü øàòíû õ¿ðýýíä Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé õóóëèéí äàðàà ãàð÷ áàéãàà ïðîöåññèéíøèíæòýé òîìîîõîí ýðõ ç¿éí àêò þì. 2010 îíä áàòëàãäñàí Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé õóóëèàð ìàêðî ò¿âøèí äýõ òºñâèéííèéò îðëîãî, çàðëàãà, óëñûí ºð òºëáºðèéí çîõèñòîé õýìæýýã òóñãàé ä¿ðìèéí äàãóó òîãòîîæõóóëü òîãòîîõ áîëîí ã¿éöýòãýõ çàñàãëàë òýðõ¿¿ òóñãàé øààðäëàãóóäûã õýðõýí äàãàæ ìºðäºõ õýìõýìæýýã çààñíû çýðýãöýý óóë óóðõàéí áàÿëàãààñ áèé áîëñîí îðëîãûí òîäîðõîé õýñãèéã òºñâèéíòîãòâîðæóóëàëòûí ñàíä õóðèìòëóóëàõòàé õîëáîîòîé õàðèëöààã çîõèöóóëàõ þì. Õàðèí Òºñâèéí òóõàé õóóëü íü Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé õóóëèàð òîãòîîñîíõÿçãààðàëàëòóóäûí õ¿ðýýíä òºñâèéí öàãëàáàðûí äàãóó òºñºâ á¿ðä¿¿ëæ çàõèðàí çàðöóóëàõòàéõîëáîãäñîí ¿éë ÿâöûã áóþó òºñºâ áîëîâñðóóëàõ, áàòëàõ, ã¿éöýòãýëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ, òàéëàãíàõ áîëîí24 ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  • 25. õÿíàëò òàâèõ õàðèëöààíä òºñâèéí ¿éë ÿâöàä îðîëöîã÷ ñóáüåêò¿¿äèéí ýðõ ¿¿ðãèéã òîäîðõîéëæ ºã÷áàéíà. ¯¿íèé çýðýãöýý òºñºâ ãýæ þó áîëîõ ò¿¿íèé á¿òýö, àíãèëàë ÿìàð áàéõ, îðëîãî á¿ðä¿¿ëýã÷ ýõ¿¿ñâýðèéã óëñ áîëîîä îðîí íóòãèéí òºñºâò õýðõýí õóâààðèëàõ õèéãýýä ìºíãºí õºðºíãèéí áîëîíºð òºëáºðèéí óäèðäëàãûí òîãòîëöîî, òºâ áîëîí îðîí íóòãèéí òºñâèéí õàðèëöàà, òºñâèéí èë òîäáàéäëûã õýðýãæ¿¿ëýõ çýðýã õàðèëöààã øèíý÷ëýí çîõèöóóëàõààð çààñàí. ̺í îðîí íóòãèéí ýðõìýäëèéã íýìýãä¿¿ëýõ, òºñâèéí ¿ð àøèãèéã äýýøë¿¿ëýõ, ñàõèëãà õàðèóöëàãûã ÷àíãàòãàõ àñóóäëûãøèíý÷ëýí çîõèöóóëíà. Òºñâèéí òóõàé õóóëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ öàã õóãàöààã 3 ¿å øàòòàé áàéõààð òîãòîîñîí áºãººä ýäãýýð¿å øàòíû äàãóó Íýãäñýí òºñâèéí òóõàé õóóëü, Òºñâèéí áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãà, ñàíõ¿¿æèëòèéíòóõàé õóóëèóäûí çîõèöóóëàëòóóä ¿å øàòòàé õ¿÷èíã¿é áîëíî. ¯¿íä: 1. Õºðºí㺠îðóóëàëòûí òºñºë àðãà õýìæýýã îí äàìæóóëàí ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ õàðèëöààã 2011 îíû12 äóãààð ñàðûí 30-íû ºäðººñ, 2. Òºñâèéí êàëåíäàðûí äàãóó 2013 îíû äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýë áîëîíýäèéí çàñàã íèéãìèéã õºãæ¿¿ëýõ ¿íäñýí ÷èãëýë áîëîâñðóóëæ áàòëàõ, æèëèéí òºñâèéí òºñºëáîëîâñðóóëàõ, ºðãºí ìýä¿¿ëýõ, áàòëàõ áîëîí 2011 îíû òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéí òàéëàí ãàðãàõ, ò¿¿íèéãàóäèòààð áàòàëãààæóóëàõ õàðèëöààã çîõèöóóëñàí çààëòóóä 2012 îíû 2 äóãààð ñàðûí 1-íèé ºäðººñ, 3. Õóóëèéí áóñàä ç¿éë çààëòóóäûã õýðýãæ¿¿ëýõ õóãàöààã 2013 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 1-íèéºäðººñ ýõëýí ìºðäºõººð òóñ òóñ òîãòîîñîí. Òºñâèéí áàéãóóëàëòûí óäèðäëàãà ñàíõ¿¿æèëòèéí òóõàé õóóëü, Íýãäñýí òºñâèéí òóõàéõóóëèéí ¿éë÷ëýëèéã ìºí õóãàöààíä óÿëäóóëàí õ¿÷èíã¿é áîëãîñîíû çýðýãöýý 28 õóóëü, òîãòîîìæèäíýìýëò, ººð÷ëºëò îðñîí áàéíà. Ñàíãèéí ÿàì õóóëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûí òºëºâëºãºº ãàðãàæ, õîëáîãäîõ çààâàð, æóðìûãáîëîâñðóóëàõ, á¿õ øàòíû òºñºâ çàõèðàã÷ áîëîí òýäãýýðèéí íÿãòëàí áîäîã÷, èðãýíèé íèéãìèéíáàéãóóëëàãóóäàä ñóðãàëò, ñåìèíàð õèéõ àæëûã ýõë¿¿ëæ áàéíà. Áîëîâñðîëûí ñàëáàðûí óðñãàë òºñâèéí òºëºâëºëò. Áîëîâñðîëûí ñàëáàðûí óðñãàë òºñºâ íü äýýð äóðäñàí÷ëàí òºñâèéí òºëºâëºëòèéí øèíý÷ëýëèéíäàãóó á¿òýýãäýõ¿¿íä ñóóðèëàí òºëºâëºãäºæ áàéãàà áºãººä ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí òºñâèéíòºëºâëºëò íü Òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èéí áàãöûí íýãýí á¿òýýãäýõ¿¿í áºãººä äîòðîî Çóðàãò ¹-ò õàðóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã àãóóëíà. Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí Ãàçàð 2008 îíä äóíä õóãàöààíû òºñâèéí òºëºâëºëòèéã õºòºëáºðòñóóðèëàí òºëºâëºæ ýõëýõýýð ÍÕÕß, ÁÑØÓß, ÕÕÀÀÕ¯ß-ûã ñîíãîí òóðøèëò õèéæ òºðººñáîëîâñðîëûí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëæ áóé ¿éë÷èëãýýíèé òºðºë, ñóðãàëòûí õýëáýð òóñ á¿ðýýð õºòºëáºð,àðãà õýìæýý, á¿òýýãäýõ¿¿íèéã äàðààõ áàéäëààð òîäîðõîéëîí òîìü¸îëñîí. Ñõåì 1 . Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí õºòºëáºð, àðãà õýìæýý, á¿òýýãäýõ¿¿í 1. ÁÎËÎÂÑÐÎË 1.1 ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎË Á¯ÒÝÝÃÄÝÕ¯¯Í 1.1.1 ÖÝÖÝÐËÝÃÈÉÍ ¯ÉË×ÈËÃÝÝ 1.1.1.1 Áàãà íàñíû õ¿¿õäèéã àñðàí õàìãààëàõ õºãæ¿¿ëýõÀðãà õýìæýý 1.1.1.2 Õîîë õ¿íñýýð õàíãàõ 1.1.1.3 Ñóðãàëòûí õýâèéí ¿éë àæèëëàãààã õàíãàõ 1.1.1.4 Íèéãìèéí áàòàëãààã õàíãàõ ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 25
  • 26. Á¯ÒÝÝÃÄÝÕ¯¯Í 1.1.2 24 ÖÀÃÈÉÍ ÖÝÖÝÐËÝÃÈÉÍ ¯ÉË×ÈËÃÝÝ 1.1.2.1 Áàãà íàñíû õ¿¿õäèéã àñðàí õàìãààëàõ õºãæ¿¿ëýõÀðãà õýìæýý 1.1.2.2 Õîîë õ¿íñýýð õàíãàõ 1.1.2.3 Ñóðãàëòûí õýâèéí ¿éë àæèëëàãààã õàíãàõ 1.1.2.4 Íèéãìèéí áàòàëãààã õàíãàõ Á¯ÒÝÝÃÄÝÕ¯¯Í 1.1.3 ÕÓÂÈËÁÀÐÒ ÑÓÐÃÀËÒÛÍ ¯ÉË×ÈËÃÝÝ 1.1.3.1.1 Ýýëæèéí á¿ëýãò õàìðóóëàõ ¿éë÷èëãýý 1.1.3.1.2 Ýýëæèéí á¿ëãèéí õîîë õ¿íñýýð õàíãàõÀðãà õýìæýý 1.1.3.2.1 Í¿¿äëèéí á¿ëýãò õàìðóóëàõ ¿éë÷èëãýý 1.1.3.2.1 Í¿¿äëèéí á¿ëãèéí õîîë õ¿íñýýð õàíãàõ 1.1.3.3 ßâóóëûí áàãøèéí ¿éë÷èëãýýíä õàìðóóëàõ Á¯ÒÝÝÃÄÝÕ¯¯Í 1.1.4 ÕªÃÆËÈÉÍ ÁÝÐÕØÝÝËÒÝÉ Õ¯¯ÕÄÝÄ ¯Ç¯¯ËÝÕ ¯ÉË×ÈËÃÝÝ 1.1.4.1 Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õäèéã ñóâèëàõ, õºãæ¿¿ëýõÀðãà õýìæýý 1.1.4.2 Õîîë õ¿íñýýð õàíãàõ Á¯ÒÝÝÃÄÝÕ¯¯Í 1.1.5 ÒªÐÈÉÍ ÁÓÑ ÖÝÖÝÐËÝÃÈÉÍ ¯ÉË×ÈËÃÝÝÀðãà õýìæýý 1.1.5.1 Áàãà íàñíû õ¿¿õäèéã àñðàí õàìãààëàõ õºãæ¿¿ëýõ Áàéãóóëëàãûí òºëºâëºëòèéí ¿éë àæèëëàãàà íü “¯éë àæèëëàãààíû õýòèéí òºëºâëºãºº”-íä òóñãàãäñàí ñòðàòåãèéí çîðèëòûã õýðýãæ¿¿ëýõ, á¿òýýãäýõ¿¿íèéã íèéë¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãààòàéõîëáîãäîí ãàðàõ çàðäëóóä, òýäãýýðèéã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ îðëîãûã òºñºâëºõ ¿éë àæèëëàãàà þì. Òºñºâòáàéãóóëëàãûí ñàíõ¿¿ãèéí óäèðäëàãûí øèíý÷ëýë íü á¿òýýãäýõ¿¿íä ñóóðèëñàí óäèðäëàãà õÿíàëòûíòîãòîëöîî ó÷ðààñ òºñºâò áàéãóóëëàãà íü “¯éë àæèëëàãààíû õýòèéí òºëºâëºãºº”-íä òóñãàñàíá¿òýýãäýõ¿¿íýý íèéë¿¿ëýõýä çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé õýðýãëýý áóþó íººöºº òîäîðõîéëæ, çºâõóâààðèëàõ, îðöûí õîñëîëûã çºâ ñîíãîõ, íèéë¿¿ëæ áóé á¿òýýãäýõ¿¿í òóñ á¿ðèéí ºðòãèéã òîäîðõîéëîõøààðäëàãàòàé. Õ¿¿õäèéí öýöýðëýãèéí óðñãàë òºñâèéã òºëºâëºëòèéí õýëáýðýýð íü - Õóâüñàõ çàðäàë - Àøèãëàëòûí çàðäàë - Õîîëíû çàðäàë - Øóóä áóñ çàðäàë - Íèéãìèéí áàòàëãààíû çàðäàë Õóâüñàõ çàðäàë ãýäýã íü á¿òýýãäýõ¿¿íèé íèéë¿¿ëýëòýýñ øóóä õàìààðàëòàé áóþó õ¿¿õäèéíöýöýðëýãèéí õóâüä õ¿¿õäèéí òîîíîîñ øóóä õàìààðàí õóâüñàõ çàðäëóóä áàãòàíà. Ìîíãîë Óëññóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîí åðºíõèé áîëîâñðîë îëãîõ ¿éë÷èëãýýíèé òºñâèéã “Áîëîâñðîëûí òóõàé”õóóëüä çààñíû äàãóó “ÍÝà կ¯ÕÄÝÄ ÍÎÃÄÎÕ ÍÎÐÌÀÒÈÂÒ ÇÀÐÄÀË”-ä ¿íäýñëýí ñ¿¿ëèéí10 ãàðóé æèë çîõèîí òºëºâëºæ èðñýí. Ýíý òîìü¸îëîë íü Ìîíãîë óëñûí òºð “Õýíä, õýíèéã, þóíäñóðãàõààð õýäýí òºãðºã õóâààðèëàõ, ¿ð ä¿íã õýðõýí òîîöîõ âý?” ãýñýí àñóóëòûí õàðèóëòûã òîäîðõîéáàéëãàõ áîëîìæèéã á¿ä¿¿ëñýí. Îëîí óëñûí ïðàêòèêò “Ñàíõ¿¿æèëòèéí òîìü¸î áóþó íîðìàòèâò àðãà” íü áîëîâñðîëûíýäèéí çàñãèéí áîäëîãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä õàìãèéí äºõºìòýé àðãà áºãººä áîëîâñðîëûí ¿íäñýí áîäëîãî,çîðèëòóóäûã õýðýãæ¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí áàéäàã. ¯¿íä: – Øóäàðãà, òýãø áàéäëûã õàíãàõ – ¯ð àøèãòàé áàéäëûã õàíãàõ – Õýðýãæ¿¿ëýõýä çàõèðãààíû õýò èõ çàðäàëã¿é áàéõ – Ñóðãàëòûí ÷àíàðûã õàíãàõ – Àëü áîëîõ îëîí õ¿¿õäèéã õàìðóóëàõ áîäëîãûí õºø¿¿ðýã áîëæ áàéõ – Õýðýãëýã÷äýä îéëãîìæòîé, òîäîðõîé áàéõ çýðýã øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéõ26 ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  • 27. Øóäàðãà, òýãø áàéäëûã õàíãàõ çîðèëò íü: • Õ¿¿õýä á¿õýí òýãø õýìæýýãýýð íèéãìèéí áàÿëãààñ õ¿ðòýõ áîëîìæèéã îëãîõ áóþó – Íýã õ¿¿õäèéã õàðüöàíãóé èæèë õýìæýýíèé çàðäëààð ñóðãàíà. • Èæèë ò¿âøíèé áîëîâñðîë ýçýìøèõýýð ñóð÷ áóé õ¿¿õä¿¿ä ÿìàð ñóðãóóëüä ñóð÷ áóéãààñàà ¿ë õàìààðàí èæèë ò¿âøíèé õºðºíãèéí õóâààðèàëòûã õ¿ðòýíý. • ßëãààòàé áîëîâñðîëûí ïðîãðàìì õýðýãëýæ áàéãàà õ¿¿õä¿¿äèéã ñóðãàõàä ÿëãààòàé çàðäàë ãàðãàíà. • Õ¿¿õä¿¿äèéã àíãè äàâõàðãà, øàøèí, õ¿éñýýð ÿëãàõã¿é áàéõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëäýã. Ìîíãîë óëñàä õýðýãëýæ áàéãàà íýã õ¿¿õäýä îíîãäîõ çàðäëûí òîìü¸î íü õàðüöàíã¿é õÿëáàðáºãººä íýýëòòýé þì. Ýíý òîìü¸îíû äàâóó òàë íü õýò îëîëí îðîëöîã÷ã¿é áàéõ ÿâäàë þì. Íýã õ¿¿õäýäíîîãäîõ çàðäëûí òîìü¸î õýðýãëýñýí îëîí óëñûí òóðøëàãààð áîë òîìü¸î íü ýíãèéí áàéõ òóñìààíýýëòòýé áàéäàë íü íýìýãäýõ àæýý16. Íýýëòòýé òîìü¸î íü ñàíõ¿¿æèëòèéí õýìæýý íü èë òîäîðõîéó÷èð áîäëîãî òîäîðõîéëîã÷èä, ñóðãóóëèéí îðîëöîã÷ òàëóóäàä õÿëáàð îéëãîìæòîé áàéæ, áàðèìòöóãëóóëàõ, øèíæèëãýý õèéõ çàðäëûã áàãàñãàí, îðîí íóòãèéí ò¿âøíèé õàðèóöëàãûã íýìýãä¿¿ëäýãáàéíà. Æèë á¿ðèéí òºñâèéí æèëä ìºðäºãäºõ íýã õ¿¿õäýä íîîãäîõ õóâüñàõ çàðäëûí äóíäàæíîðìàòèâûã Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí òîãòîîëîîð áàòàëäàã áºãººä õàìãèéí ñ¿¿ëä17 áàòëàãäñàí“Çàðäëûí äóíäàæ íîðìàòèâ áàòëàõ òóõàé” Çàñãèéí ãàçðûí 2012 îíû 94 òîãòîîëûí18 äàãóó ñóðãóóëèéíºìíºõ áîëîâñðîë ýçýìø¿¿ëýõýä çàðöóóëàõ õóâüñàõ çàðäëûí äóíäàæ íîðìàòèâ íèéò àæèëëàã÷äûíöàëèíãèéí áîëîí ò¿¿íä íîîãäîõ íèéãìèéí äààòãàëûí øèìòãýëèéí çàðäàë, áàðàà ¿éë÷èëãýýíèéáóñàä õóâüñàõ çàðäàë áàãòñàí. Áàðàà ¿éë÷èëãýýíèé áóñàä õóâüñàõ çàðäàëä äàõèí äàâòàãäàõ çàðäëóóä(àðèóòãàë öýâýðëýãýýíèé ìàòåðèàë, áîäèñûí çàðäàë, íîì ñóðàõ áè÷èã, øóóäàí õîëáîîíû çàðäàë ãýõìýò) áàãòàíà. Àøèãëàëòûí çàðäàë ãýäýã íü áàéãóóëëàãûí õýâèéí ¿éë àæèëëàãààã õàíãàõòàé õîëáîãäîíãàðàõ õ¿¿õäèéí òîîíîîñ èë¿¿ òóõàéí áàéãóóëëàãûí áàðèëãà áàéãóóëàìæèéí õ¿÷èí ÷àäàë, ºìíºõîíû çàðäëûí õýìæýýíä òóëãóóðëàí òîãòîîñîí õàëààëò, öýâýð áà áîõèð óñ, öàõèëãààíû çàðäàë ãýõ ìýòõàðüöàíãóé òîãòìîë çàðäëóóä õàìààðíà. Õîîëíû çàðäàë ãýäýãò õ¿¿õäèéí öýöýðëýãèéí õîîë õ¿íñýýð õàíãàõ á¿òýýãäýõ¿¿íèé õ¿ðýýíäõîîëíû áàðàà, ìàòåðèàëûí çàðäàë îðíî. Øóóä áóñ çàðäàëä òîäîðõîé íýã á¿òýýãäýõ¿¿íä øóóä õîëáîãäîí ãàðàõã¿é áîëîâ÷ áàéãóóëëàãûíõýâèéí ¿éë àæèëëàãààã õàíãàõ, çîðèëãî, çîðèëòîî õýðýãæ¿¿ëýõýä òóñëàõ øèíæòýé íºëºº ¿ç¿¿ëäýãçàðäëóóä áàãòàíà. ªºðººð õýëáýë óäèðäëàãà, çàõèðãàà, ñàíõ¿¿, àæ àõóéí ¿éë÷èëãýýíèé çàðäëûãýíä áàãòààäàã. Õ¿¿õäèéí öýöýðëýãèéí òºñâèéí çàðäëûí òóõàéí ¿¿íä õóâüñàõ çàðäëààð òîîöîõã¿éçàðäëóóäûã õàìààðóóëæ áàéãàà áºãººä ºíººãèéí áàéäëààð19 èíòåðíýòèéí òºëáºð, òýýâýð øàòàõóóíûçàðäëûã õàìààðóóëàí îéëãîæ áàéíà. Íèéãìèéí áàòàëãààíû çàðäàëä óëñûí òºñ⺺ñ òºëºõ òýòãýâýð, òýòãýìæ ãýõ ìýò áàéãóóëëàãûíõ¿íèé íººöèéí íèéãìèéí áàòàëãààíä ÷èãëýãäñýí õóóëèéí äàãóó îëãîõ íýã óäààãèéí øèíæòýéøèëæ¿¿ëæ áàéãàà ìºíãºí õºðºíãº, çàðäàë áàãòàíà. Äýýð äóðäñàíû äàãóó õ¿¿õäèéí öýöýðëýãèéí òºñâèéí òºëºâëºëòèéã õóâüñàõ çàðäëûí òîìü¸îëîëáîëîí áóñàä õóâüñàã÷èéã àøèãëàí õýðõýí òºëºâëºõ òàëààð äýëãýðýíã¿é çààâàð÷èëãààã áýëòãýëýý.16 Äýëõèéí áàíê. 2006.17 Ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãûã áýëòãýæ áàéõ õóãàöàà áóþó 2012 îí.. Çîõèîã÷18 Òîãòîîëòîé õàâñðàëòààñ òàíèëöàíà óó.19 Ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãûã áýëòãýæ áàéõ õóãàöàà áóþó 2012 îí.. Çîõèîã÷ ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 27
  • 28. Òºñºâ, ñàíõ¿¿ãèéí íýð òîìü¸îíû òàéëáàð Òºñºâ ñàíõ¿¿ãèéí ¿éë àæèëëàãààíä õýðýãëýãääýã ò¿ãýýìýë íýð òîìü¸îã äîîðõ áàéäëààðòàéëáàðëàäàã. Äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýý” (ÄÕÒÕ) ãýæ ìàêðî ýäèéí çàñàã, ñàíõ¿¿ãèéí äóíä õóãàöààíûòààìàãëàëò òîîöîîí äýýð ¿íäýñëýí òºñºâ çîõèîõîä áàðèìòëàõ òºñâèéí äóíä õóãàöààíû çîðèëòîò¿ç¿¿ëýëò¿¿ä, çàðëàãûí íèéò õÿçãààðûã òîãòîîæ, ÓÈÕ-ààñ çºâøººðñºí áàðèìò áè÷ãèéã; “Äóíä õóãàöààíû òºñºâ” ãýæ ÄÕÒÕ-ã ¿íäýñëýí æèëèéí òºñºâ áîëîí ò¿¿íèé äàðààãèéíõî¸ð æèëèéí òºñâèéí òºñººëëèéã òîäîðõîéëîí ÓÈÕ-ààñ çºâøººðñºí áàðèìò áè÷ãèéã; “Äýýðýýñ äîîø ÷èãëýñýí òºëºâëºëò” ãýæ Ñàíãèéí ÿàìíààñ Çàñãèéí ãàçðûí äóíä õóãàöààíûçîðèëòóóä, òýäãýýðèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä øààðäëàãàòàé îðëîãî, çàðëàãà áîëîí ìàêðî ýäèéí çàñàã, òºñâèéíáóñàä ¿ç¿¿ëýëòèéã òîîöîí, äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýã òîäîðõîéëîõ, ò¿¿íä ¿íäýñëýí ÒÅÇ äóíäõóãàöààíû òºñºâ çîõèîõîä áàðèìòëàõ òºñâèéí õÿçãààð òîãòîîõ ¿éë àæèëëàãààã “Äîîðîîñ äýýø ÷èãëýñýí òºñâèéí òºëºâëºëò” ãýæ òºñâèéí áàéãóóëëàãà äóíä õóãàöààíûñòðàòåãèéí çîðèëòäîî òóëãóóðëàí òºñ⺺ áýëòãýæ, äýýä øàòíû ÒÅÇ-ä õ¿ðã¿¿ëýõ, ò¿¿íä íü ¿íäýñëýíÒÅÇ ººðèéí ýðõëýõ àñóóäëûí õ¿ðýýíèé äóíä õóãàöààíû òºñâèéí òºñëèéã Ñàíãèéí ÿàìíààñ èð¿¿ëñýíòºñâèéí õÿçãààðò áàãòààí áîëîâñðóóëàõ ¿éë àæèëëàãààã; “Õºòºëáºð” ãýæ Çàñãèéí ãàçðûí óðò õóãàöààíû áîäëîãûí çîðèëãî áîëîí äóíä õóãàöààíûçîðèëòûã õýðýãæ¿¿ëýõýä øààðäàãäàõ òºñâèéí õºðºíãèéã õóâààðèëàõ çîðèëãîîð Òºñâèéí åðºíõèéëºíçàõèðàã÷èéí ò¿âøèíä íèéë¿¿ëýõ èæèë òºñòýé á¿òýýãäýõ¿¿íèé àíãèéí á¿ëýãëýëèéã; “Á¿òýýãäýõ¿¿í” ãýæ òºñâèéí áàéãóóëëàãà áîëîí áóñàä ýòãýýäýýñ íèéë¿¿ëýõ òîî õýìæýý, õóãàöàà, ÷àíàð, çàðäàë çýðýã ãýðýýíä òóñãàñàí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòýýð òîäîðõîéëîãäîõ àæèë¿éë÷èëãýýã; “Àðãà õýìæýý” ãýæ á¿òýýãäýõ¿¿íèéã íèéë¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí áàãö ¿éë àæèëëàãààã; “Áîäëîãûí ìýäýãäýë” ãýæ äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíä ñàëáàðûí áîäëîãûí áàðèìòáè÷èã, ¿éë àæèëëàãààíû õýòèéí òºëºâëºãººíä ¿íäýñëýñýí õºòºëáºð òóñ á¿ðýýð èëýðõèéëñýí áîäëîãûíçîðèëãî, çîðèëò (õ¿ðýõ ¿ð ä¿í), øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò, ýöñèéí ¿ð àøãèéí òîäîðõîéëñîí òºñâèéí áàðèìòáè÷ãèéã; “Çàðëàãûí òºëºâëºëòèéí ìýäýãäýë” ãýæ Áîäëîãûí ìýäýãäýëä òîäîðõîéëñîí çîðèëòûãá¿òýýãäýõ¿¿í, ¿éë àæèëëàãààíä õºðâ¿¿ëæ, òºñâèéí õÿçãààðò áàãòààí õóâààðèëñàí á¿òýýãäýõ¿¿íèéºðòã¿¿äèéí íèéëáýðèéã; “Áîäëîãî, çàðëàãûí òºëºëâëºëòèéí ìýäýãäýë (ÁÇÒÌ)” ãýæ Áîäëîãûí ìýäýãäýë áîëîíÇàðëàãûí òºëºâëºëòèéí ìýäýãäëèéí äýëãýðýíã¿é íýãòãýëèéã; “Òºñâèéí òºñººëëèéí õóâèëáàð” ãýæ áîäëîãûí ìýäýãäýëä òóñãàñàí çîðèëòûã õýðýãæ¿¿ëýõýäøààðäàãäàõ äóíä õóãàöààíû òºñâèéí íºëººëëèéí ººð÷ëºëòèéã ýäèéí çàñàã, ñàíõ¿¿ãèéí ¿ç¿¿ëýëòèéãõàðãàëçàí õºòºëáºð, ýäèéí çàñãèéí òîìñãîñîí àíãèëëûí äàãóó îëîí õóâèëáàðààð èëýðõèéëñýíòîîöîîëëûã; “Ñóóðü ò¿âøèí” ãýæ òºñâèéí æèë¿¿äèéí ã¿éöýòãýëèéã èëýðõèéëñýí íºõöºëèéã; “Áîäëîãûí ººð÷ëºëò” ãýæ áîäëîãûí ìýäýãäýëä òîäîðõîéëñîí, äóíä õóãàöààíû òºñâèéíæèë¿¿äýä øèíýýð õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãûí ÷èãëýë, àðãà õýìæýýã; “Òºëºâëºãäñºí ñóóðü ò¿âøèí” ãýæ äóíä õóãàöààíû òºñâèéí òºñººëëèéí õóâèëáàðò àøèãëàõ“ñóóðü òºâøèí”-ä ¿íäýñëýñýí áîäëîãûí ººð÷ëºëòã¿é õ¿÷èí ç¿éëñèéí òààìàãëàë á¿õèé íºõöºëèéã; “Íýìýãäñýí ò¿âøèí” ãýæ äóíä õóãàöààíû òºñâèéí òºñººëëèéí õóâèëáàðò àøèãëàõ “ñóóðüòºâøèí” áîëîí “òºëºâëºãäñºí ñóóðü òºâøèí”-ä ¿íäýñëýñýí áîäëîãûí ººð÷ëºëòòýé õ¿÷èí ç¿éëñèéíòààìàãëàë á¿õèé íºõöºëèéã; “Òºñâèéí õÿçãààð” ãýæ Òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èéí äóíä õóãàöààíû òºñâèéã áýëòãýõýäáàðèìòëàõ ÄÕÒÕ-ã ¿íäýñëýí Çàñãèéí ãàçðààñ òîãòîîñîí òóõàéí æèëèéí áîëîí äàðààãèéí 2 æèëèéíòºñâèéí òºñººëëèéí ñàíõ¿¿ãèéí íººöèéí äýýä õÿçãààðûã; “Çàðäëûí ýäèéí çàñãèéí òîìñãîñîí àíãèëàë” ãýæ çàðäëûí ç¿éëñèéã øèíæ ÷àíàðààð íü( öàëèí õºëñ, ÍÄØ, áóñàä óðñãàë çàðäàë, õºðºíãèéí çàðäàë, òàòààñ øèëæ¿¿ëýã) àíãèëæ íýãòãýñýíáàãö; “Á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòºã “ ãýæ àðãà õýìæýýíèé çàðäëóóäûí íèéëáýðèéã; “Á¿òýýãäýõ¿¿íèé íýãæèéí ºðòºã” ãýæ á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºðòãèéã õ¿ðýõ ¿ð ä¿íãèéí (çîðèëòîä)ò¿âøèíä õàðüöóóëñàí õàðüöààã;28 ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  • 29. “ÿéöýòãýëèéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò” ãýæ õºòºëáºð, á¿òýýãäýõ¿¿í, àðãà õýìæýý áèåëñýíýñýõèéã øàëãàõ òîîí áîëîí ÷àíàðûí èëýðõèéëýëèéã; “Òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èéí òºñâèéí òºñëèéí ìýäýãäýë” ãýæ ÒÅÇ-èéí òóõàéíæèëèéí òºñâèéí òºñëèéã äàðààãèéí õî¸ð æèëèéí òºñâèéí òºñººëëèéí õàìò ÁÇÒÌ õýëáýðýýðèëýðõèéëñýí áèå äààñàí òºñâèéí áàðèìò áè÷ãèéã ; “Òºñâèéí äóíä õóãàöààíû òºëºâëºëòèéí õýëýëö¿¿ëýã” ãýæ ñàëáàðûí ÿàìíààñ Ñàíãèéíÿàìòàé ÒÅÇ-èéí òºñâèéí òºñëèéã ýöýñëýí òîõèðîõ õýëýëöýýðèéí ¿éë ÿâöûã.Òºñâèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ ¿éë ÿâö Òºñºâ áîëîâñðóóëàõ ÿâöàä äîð äóðäñàí áàðèìò áè÷ã¿¿äèéã áýëòãýæ ãàðãàñàí áàéõ ¸ñòîé.Áàðèìò áè÷ã¿¿äèéí õóðààíãóé áà õàðèóöàí ãàðãàõ áàéãóóëëàãóóä Õàðèóöàõ Áýëýí áîëãîñîí Áàðèìò áè÷èã áàéãóóëëàãà áàéõ õóãàöààÄÕÒÕ Ñß 3 äóãààð ñàðûí 15 ÒºñâèéíÑàíõ¿¿ãèéí òàéëàí, Á¿òýýãäýõ¿¿í íèéë¿¿ëýëòèéí òàéëàí 3 äóãààð ñàðûí 20 áàéãóóëëàãóóäÁÇÒÌ-èéí Áîäëîãûí ìýäýãäýë -Ãóðâàí æèëýýðõ òºñâèéí òºñººëëèéí õóâèëáàð(ñàëáàðûí ìàñòåð òºëºâëºãºº, ñòðàòåãèéí áàðèìò áè÷èã, ºìíºõ Ñàëáàðûí ÿàìä 5-ð ñàðûí 10æèëèéí òºñâèéí ã¿éöýòãýëä õèéñýí øèíæèëãýý çýðýãò òóëãóóðëàíáýëòãýõ)Òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷äàä (ÿàìä) õ¿ðã¿¿ëýõ òºñâèéí Ñß 5-ð ñàðûí 20õÿçãààðûí óðüä÷èëñàí ñàíàëÒºñâèéí çàðëàãûí õÿçãààð áîëîí òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëèéã òîãòîîõ Ñß 5-ð ñàðûí 20 6 äóãààð ñàðûíÒºñâèéí çàðëàãûí õÿçãààðûã áàòëàõ Çà 1-íèé äîòîðÒºñâèéí Åðºíõèéëºí Çàõèðàã÷ íàðò òºñâèéí çàðëàãûí õÿçãààðûã Ñß 6 äóãààð ñàðûí 10óäèðäàìæèéí õàìò õ¿ðã¿¿ëýõ ÒÅÇ (ÑàëáàðûíÑàëáàðûí ÿàìä õàðüÿà áàéãóóëëàãóóäàä òºñâèéí õÿçãààð õ¿ðã¿¿ëýõ 6 äóãààð ñàðûí 15 ÿàìä)Òºñâèéí õÿçãààðò áàãòààí ÄÕÒ áà ¯ÀÕÒ áîëîâñðóóëæ ÒÅÇ-ä Òºñâèéí 7-ð ñàðûí 15èð¿¿ëýõ áàéãóóëëàãóóä ÒÅÇ (ÑàëáàðûíÁÇÒÌ-èéí Çàðëàãûí òºëºâëºëòèéí ìýäýãäëèéã áîëîâñðóóëàõ 8-ð ñàðûí 15 ÿàìä) Ñß áà ÒÅÇÒÅÇ-èéí òºñâèéí òºñëèéí ìýäýãäëèéã áàãòààñàí ÄÕÒ-èéí ýöýñëýí (Ñàëáàðûí 9-ð ñàðûí 15áîëîâñðóóëàõ (ÇÃ-ò) ÿàìä)Æèëèéí òºñâèéí òºñëèéã ýöýñëýí áîëîâñðóóëæ ÓÈÕ-ä ºðãºí ÇÃ, Ñß 10-ð ñàðûí 1ìýä¿¿ëýõÒºñâèéí òóõàé õóóëü (æèëèéí) ÓÈÕ 12-ð ñàðûí 1 Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí ñóóðü ìýäýýëýë öóãëóóëàõ áîëîí òºñâèéí òºëºâëºëò õèéõýä àíõààðàõ àñóóäëóóä 1. Ìîíãîë óëñûí õóóëü, Çàñãèéí ãàçðûí òîãòîîë, áóñàä ä¿ðýì, æóðàì, çààâðûã ñàéòàð óíøèæ ñóäàëñàí áàéõ øààðäëàãàòàé. 2. Ñòàòèñòèê áîëîí òºñâèéí òºëºâëºëòèéí ìàÿãòàä çºâõºí Þíèêîä Arial ôîíòîîð áè÷èõ. Êðèëëýýñ ººð ¿ñãýýð áóþó ëàòèí øðèôòýýð ãàëèãëàæ áè÷èõã¿é áàéõ. 3. Ñòàòèñòèê áîëîí òºñâèéí òºëºâëºëòèéí ìàÿãòíû õ¿ñíýãò áîëîí õóóäàñ (sheet) õîîðîíä òîìü¸î îðóóëàí õîëáîãäñîí òóë áàãàíà íýìýõ, õàñàõ ººðèéí áàéãóóëëàãàä õàìààðàëã¿é õýñãèéã óñòãàõ çýðãýýð ìàÿãòûí ñòàíäàðò çàãâàðûã ººð÷ëºõã¿é. 4. Òîìü¸îíû àëäàà ãàðñàí áóþó REF òýìäýãëýãýý á¿õèé ôàéë õ¿÷èíã¿é òóë òîìü¸î äàõèí õÿíàõ øààðäëàãàòàé. ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 29
  • 30. 5. Òºñâèéí òºëºâëºëòèéã áàéãóóëëàãûí ñóóðü ìýäýýëýëä ¿íäýñëýí èðýõ æèë¿¿äèéí çîðèëãî, çîðèëò, ¿éë àæèëëàãààíû ÷èãëýë, îíöëîãò òîõèðóóëàí áàéãóóëëàãûí äàðãà, íÿãòëàí áîäîã÷, ýäèéí çàñàã÷ áîëîí áóñàä àëáàí òóøààëòíóóä, ¯éëäâýð÷íèé ýâëýëèéí õîðîî, èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãàòàé ñàíàë ñîëèëöñîíû ¿íäñýí äýýð áîëîâñðóóëàõ. 6. Ìàÿãòàä çààñàí ¿íäñýí áîëîí íýìýëò ìýäýýëëèéã á¿ðýí ã¿éöýä íºõºõ. Æèøýý íü: áàéãóóëëàãà, ñóì (ä¿¿ðýã), àéìàã, õîò, àëñëàãäñàí çàé, ñóðãóóëü öýöýðëýãèéí õýâ øèíæ.... ãýõ ìýò. 7. Öàëèí õºëñ, òýòãýâýð, òýòãýìæ, ìýðãýæëèéí çýðýã äýëãýðýíã¿é ìýäýýëëèéã çààâðûí äàãóó ñòàíäàðòûã áàðèìòëàí íºõºõ. Æèøýý íü: Õóâü õ¿íèé ¿íäñýí ìýäýýëëèéã îðóóëàõäàà ýöýã ýõèéí íýð, ðåãèñòðèéí äóãààðûã õàðãàëçàõ í¿äýíä á¿òýí áè÷èæ ðåãèñòðèéí äóãààðûí ýõíèé õî¸ð ¿ñãèéã êðèëë òîì ¿ñãýýð, òîîã àðààñ íü çàé àâàëã¿é íèéë¿¿ëæ áè÷èõ, îí ñàðûí òàëààð ìýäýýëýë á¿õèé í¿äíèé ôîíò Date ôîðìàò äýýð òîõèðóóëàãäñàí áºãººä îí, ñàð, ºäðèéã á¿òýí áè÷ñýí òîõèîëäîëä ìýäýýëýë çºâ îðíî.Ó÷èð íü äýýðõ á¿õ ºãºãäºë ìýäýýëëèéí íýãäñýí ñàíä îðîõ ó÷ðààñ èæèë (format) çàãâàðààð áè÷èõ çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé. 8. Àëáàí ¸ñíû áîëîí çàõèðãààíû ñòàòèñòèêèéí áîëîí òºñâèéí òºëºâëºëòèéí ìàÿãò òóñ á¿ðèéã çààâðûí äàãóó áºãëºí øàëãàõ òîìü¸î áîëîí àðãà÷ëàëûã àøèãëàí ººðèéí ìýäýýëëèéã øàëãàæ, çîõèõ ò¿âøíèé óäèðäëàãà, àëáàí òóøààëòíóóäûí ãàðûí ¿ñýã, òàìãà òýìäýãýýð áàòàëãààæóóëàí õóóëèéí õóãàöàààíä ¿íýí çºâ èð¿¿ëýõ. Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí ñóóðü ìýäýýëýëä ¿íäýñëýí òºñâèéí òºëºâëºëòèéã õèéõ òàëààðÒºëºâëºëòºä øààðäàãäàõ ¿íäñýí ìýäýýëýë Õ¿¿õäèéí öýöýðëýãèéí áàéðøèë, õýâ øèíæ, ñóðãàëòûí õýëáýð¿¿ä, õ¿÷èí ÷àäàë Ñ¿¿ëèéí 2 õè÷ýýëèéí æèëèéí ñòàòèñòèê ìýäýý õ¿¿õäèéí òîî, èðýõ æèë¿¿äèéí õ¿¿õäèéí òîîíû ïðîãíîç Òóõàéí ñàíõ¿¿ãèéí æèë äýõ õàìðàí ñóðãàõ òîéðãèéí öýöýðëýãèéí íàñíû õ¿¿õäèéí òîî Ìýðãýæëèéí çýðýãòýé áàãø íàðûí îâîã, íýð, ðåãèñòðèéí äóãààð, ìýðãýæëèéí çýðãèéí ¿íýìëýõ îëãîñîí áîëîí õ¿÷èíòýé áàéõ õóãàöàà Ãýðýë öàõèëãààí, ò¿ëø õàëààëò, öýâýð, áîõèð óñíû æèëèéí äóíäàæ õýðýãëýý, òîîöîî, ¿íý, òàðèôûã áàòàëñàí ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãûí øèéäâýð Øèíýýð àøèãëàëòàíä îðîõ áàðèëãûí òàëáàé, òîãòìîë çàðäëûí òîîöîîëîë Õ¿¿õäèéí öýöýðëýãèéí íèéò áàðèëãà áàéãóóëàìæèéí òàëáàéí õýìæýý Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû ñàéäûí 2010 îíû 06 äóãààð ñàðûí 03-íû ºäðèéí 256 òîîòòóøààëààð Åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëü, õ¿¿õäèéí öýöýðëýãèéí òºñâèéí òºëºâëºëòèéí ¿éëàæèëëàãààíä ìºðäºõ òºñâèéí ìàÿãò, çààâðûã áàòàëñàí. Ýíýõ¿¿ òóøààëààð áàòëàãäñàí òºñâèéíìàÿãòûí äàãóó òºñâèéí òºëºâëºëòèéí òîîöîî, òàéëáàðûã æèøýýãýýð îðóóëàâ. ÁÎËÎÂÑÐÎË, ÑΨË, ØÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍÛ ÒªÑÂÈÉÍ ÅЪÍÕÈÉËªÍ ÇÀÕÈÐÀÃ×ÈÄ ªÐÃªÍ ÁÀÐÈÕ ÒªÑÂÈÉÍ ÒªÑªË ÀÉÌÀà ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÀ ÕÓÃÀÖÀÀ 20..-20.. ÎÍÛ ÄÓÍÄ ÕÓÃÀÖÀÀÍÛ ÒªÑªÂ ÕªÒªËÁªÐ ÁÎËÎÂÑÐÎË Á¯ÒÝÝÃÄÝÕ¯¯ÍÈÉ ÀÍÃÈ I. ÕÝÑÝà ÓËÑÛÍ ÒªÑªªÑ ÑÀÍÕ¯¯ÆÈÕ ÒªÑÂÈÉÍ ÒªÑªË II. ÕÝÑÝà ÒÓÑËÀÕ ¯ÉË ÀÆÈËËÀÃÀÀÍÛ ÎÐËÎÃÎÎÑ ÑÀÍÕ¯¯ÆÈÕ ÒªÑÂÈÉÍ ÒªÑªË III. ÕÝÑÝà ҪÑÂÈÉÍ ÒªÑËÈÉÍ ÒÀÍÈËÖÓÓËÃÀ Çóðàã 1. Õ¿¿õäèéí öýöýðëýãèéí òºñâèéí òºñëèéí í¿¿ð30 ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  • 31. Òºñâèéí òîâ÷îî, øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò Çóðàã 2 . Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí òºñâèéí òîâ÷îî, øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò ¯ð àøèã, çàðëàãûã òºëºâëºõ ¿éë ÿâö íü ººðºº ýäèéí çàñãèéí ¿íäýñëýë òîîöîî ñàéòàé áàéõ¸ñòîé. ªºðººð õýëáýë îðëîãîî ººðèéí áàéãóóëëàãûí îëæ ÷àäàõ áîëîìæèò õýìæýýíä òºëºâëºæ,çàðëàãûã õàìãèéí áàãà áàéõààð òºëºâëºõ íü ¿ð àøãèéã õàíãàíà. Òºñâèéí òºëºâëºëò õèéõ ÿâöäààºìíºõ æèëèéí òºñºâòýé õàðüöóóëàõàä ÷àíàðûí áîëîí òîîí çîðèëòîò ò¿âøíèé ¿ç¿¿ëýëò íü ºññºíáóþó ñàéæèðñàí áàéõ áóþó áîëîâñðîëûí ÷àíàð áîëîí òºñâèéí ñàíõ¿¿æèëòûí ¿ð àøãèéã õàíãàæòºëºâëºëò ¿íäýñëýëòýé áàéõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëñýí áàéíà. Øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòýä ñòàòèñòèê ìýäýýíèéõ¿¿õäèéí òîî áóñ ñàíõ¿¿æèõ äóíäàæ õ¿¿õäèéí òîîã àøèãëàæ áàéãàà òóðøëàãà áàéíà. Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí òºñâèéí òºëºâëºëòèéí ¿ð àøãèéã òîîöîõäîî á¿òýýãäýõ¿¿íòóñ á¿ðýýð øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòýý ñîíãîõ áà ººðèéí áàéãóóëëàãûí çîðèëãî, çîðèëòòîé óÿëäóóëàí äóíäõóãàöààíä õàíãàõ ¿ð ä¿íãýý òîäîðõîéëíî. Öàëèí õºëñíèé á¿òöèéí òóõàé Õ¿¿õäèéí öýöýðëýãèéí öàëèíãèéí ñàíã òºëºâëºõ íü õàìãèéí îíîâ÷òîé òºëºâëºëò øààðäàãäàõõýñýã þì. Õ¿¿õäèéí öýöýðëýãèéí öàëèíãèéí ñàí íü ¿íäñýí áàãø àæèëòíû öàëèíãèéí ñàí, ãýðýýòàæèëòíû öàëèíãèéí ñàí òºëºâëºõ õî¸ð ¿íäñýí õýñýãòýé. Áàãø àæèëòíû öàëèíãèéí ñàíã òºëºâëºõ人õ¿÷èí òºãºëäºð ìºðäºãäºæ áóé õóâüñàõ çàðäëûí äóíäàæ íîðìàòèâûí òîãòîîëîîð áîëîí áîäèò îðîíòîîíû öàëèíãèéí ñàíä òîîöîî õèéæ, õóâüñàõ çàðäëûí íîðìàòèâ òºëºâëºæ áóé îíû õóâüä áîäèòáàéäàëòàé íèéöýæ áóé ýñýõýä øèíæèëãýý õèéõýä ãîë çîðèëãî îðøèæ áàéãàà þì. Õóâüñàõ çàðäëààð òîîöîõ öàëèíãèéí ñàíä õ¿¿õäèéí öýöýðëýãèéí íèéò áàãø, àæèëòíû /¿¿íäãýðýýò àæèëòíóóäûã òîîöîõã¿é/ ¿íäñýí öàëèí, òýäãýýðò íèéòëýã òîîöîõ íýìýãäýë õºëñèéã áàãòààõþì. Õ¿¿õäèéí öýöýðëýãèéí áàéãóóëëàãûí öàëèíãèéí á¿òýö Òºðèéí àëáàí õààã÷èéí Çàñãèéí ãàçðûí 2012 îíû 78 äóãààð òîãòîîëîîð òîãòîîæ, öàëèíãèéíäîîä æèøãèéã 354 ä¿ãýýð òîãòîîëûí Ò¯ÁÄ-4 ä¿ãýýð çýðýãëýëýýð, îðîí íóòãèéí íýìýãäëèéí Çàñãèéíãàçðûí 2001 îíû 90 ä¿ãýýð òîãòîîë, óð ÷àäâàðûí íýìýãäëèéã Çàñãèéí ãàçðûí 1995 îíû 96 äóãààð ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 31
  • 32. òîãòîîë, ìýðãýæëèéí çýðãèéí íýìýãäëèéã Çàñãèéí ãàçðûí 2007 îíû 219 ä¿ãýýð òîãòîîëûã ¿íäýñëýíòóñ òóñ òîîöîæ îëãîæ áàéíà. Çàñãèéí ãàçðûí 1995 îíû 96 äóãààð òîãòîîëîîð óð ÷àäâàðûí íýìýãäëèéãîëãîõ æóðìûã ÁÑØÓ, ÍÕÕ, Ñàíãèéí ñàéäûí 2010 îíû 362/112/183 äóãààð õàìòàðñàí òóøààëààðýðõýëñýí àæèëäàà áóñäààñ äýâøèëòýò àðãà áàðèëûã õýðýãæ¿¿ëæ àìæèëò ãàðãàñàí áàãø àæèëòàí àëáàíõààã÷èäàä îëãîõ “Óð ÷àäâàðûí íýìýãäëèéã îëãîõ øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò”-èéã áàòëàí ãàðãàæ ¿¿íèé äàãóóñóðãóóëü, öýöýðëýãèéí òºñºâò öàëèíãèéí ñàíãèéí òîäîðõîé õóâèàð òîîöîæ òºëºâëºæ, ¿ç¿¿ëýëòèéãõàíãàñàí áàãøò àæèëòíóóäàä îëãîæ áàéõ íü áàãø àæèëòíóóäûí àæëûí ¿ð ä¿íã ñàéæðóóëàõ õºø¿¿ðýãáîëîõ þì. Öýöýðëýãèéí àæèëòíû öàëèíãèéí á¿ðýëäýõ¿¿í Îëãîõ ýðõ ç¿éí àêò1. ¯íäñýí öàëèí- Ñòàíäàðò õýðýãæ¿¿ëýõ àæèë Çàñãèéí ãàçðûí 2012 Áàãø íàðò îëãîæ áàéãàà áºãººä îíû 78-ð òîãòîîë ýðõëýã÷, àðãà ç¿é÷ íàðò ºãºõººð äîëîî õîíîãò 34 öàã õóóëèéí òºñºëä îðóóëààä áàéíà- Áóñàä àæèë äîëîî õîíîãò 6 öàã2. Íýìýãäýë ÁÑØÓ, ÍÕÕ, Ñàíãèéí ÇÃ-ûí 1995 îíû 96 ñàéäûí õàìòàðñàí 2010 îíû 2.1. Ìýðãýæëèéí çýðãèéí äóãààð òîãòîîë 362/112/183 äóãààð òóøààë íýìýãäýë Áàãø íàðò îëãîæ áàéãàà áºãººä Çàñãèéí ãàçðûí 1995 ýðõëýã÷, àðãà ç¿é÷ íàðò ºãºõººð ÁÑØÓ, ÍÕÕ, Ñàíãèéí 2.2. Óð ÷àäâàðûí íýìýãäýë îíû 96 äóãààð òîãòîîë ñàéäûí õàìòàðñàí 2010 õóóëèéí òºñºëä îðóóëààä áàéíà îíû 362/112/183 äóãààð Ýðõëýã÷, á¿ëãèéí áàãø, äóó Çàñãèéí ãàçðûí 2001 õºãæìèéí áàãø, òóñëàõ áàãø, òóøààë 2.3. Îðîí íóòãèéí íýìýãäýë îíû 90 ä¿ãýýð òîãòîîë àðãà ç¿é÷ Ýðõëýã÷, á¿ëãèéí áàãø, ÿéöýòãýëýýð Á¿õ áàãø, äóó õºãæìèéí áàãø, Çàñãèéí ãàçðûí 2008 àæèëòíóóäàä óëèðàë òóòàìä òóñëàõ áàãø, àðãà ç¿é÷3. ¯ð ä¿íãèéí óðàìøóóëàë îíû 54 ä¿ãýýð òîãòîîë ¿íýëæ ÿéöýòãýëýð èë¿¿ öàã Õºäºëìºðèéí õóóëü àæèëëàñàí, áàãø, òóñëàõ áàãø4. Èë¿¿ öàãèéí íýìýãäýë5. Óíààíû õºíãºëºëò6. Øàãíàë óðàìøóóëàë Çóðàã 3 . Õ¿¿õäèéí öýöýðëýãèéí áàãø, àæèëòíóóäûí öàëèíãèéí á¿ðýëäýõ¿¿í Ýõ ñóðâàëæ: ÁÑØÓß. Áîäèò îðîí òîîãîîð öàëèíã òºëºâëºõ íü. Çóðàã 4 . Õ¿¿õäèéí öýöýðëýãèéí áàãø, àæèëòíóóäûí îðîí òîîãîîð òºëºâëºõ õ¿ñíýãò32 ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  • 33. Îðîí òîîãîîð öàëèíã òºëºâëºõ人 òóõàéí îðîí òîîíä àæèëëàõ õ¿íèéã òîîã àëáàí òóøààë òóñá¿ðýýð îðóóëæ òîîöíî. Æèøýý íü äýýðõ çóðàãò àéìãèéí òºâººñ áóñàä ñóìûí åðäèéí ¿éë àæèëëàãààòàéõ¿¿õäèéí öýöýðëýãèéí îðîí òîîã òºëºâëºõ ìàÿãòûã õàðóóëñàí áºãººä õ¿¿õäèéí öýöýðëýãèéíáàéðøèë, ¿éë àæèëëàãààíû õýâ øèíæýýñ õàìààðàí ìàÿãò òóñ á¿ð ÿëãààòàé áàéõ þì. Òóñ ìàÿãòàíäîðîí íóòãèéí íýìýãäýë, óð ÷àäâàðûí íýìýãäýë, óíààíû õºíãºëºëò çýðýã çàðäëûã, íèéò öàëèíãèéíçàðäàëä íîîãäîõ íèéãìèéí äààòãàëûí øèìòãýëèéí çàðäëûí õàìò òîîöîîëîõ þì. Äýëãýðýíã¿é:Õóâüñàõ çàðäëûí íîðìàòèâààð òîîöñîí öàëèíä áàãòàõ íýìýãäë¿¿ä: - ¯íäñýí öàëèí. Òóõàéí îðîí òîîíä àæèëëàæ áóé õ¿íèé òîîã çîõèõ öàëèíãèéí øàòëàëä õàðãàëçàõ ¿íäñýí öàëèíãèéí äóíäàæ õýìæýý, àæèëëàâàë çîõèõ ñàðûí òîîãîîð ¿ðæ¿¿ëíý. - Îðîí íóòãèéí íýìýãäýë. Óëààíáààòàð õîòîîñ áóñàä õºäºº îðîí íóòàãò àæèëëàæ áàéãàà á¿õ áàãø, àæèëòíóóäàä Çàñãèéí ãàçðûí 2001 îíû 90 ä¿ãýýð òîãòîîëä20 çààñàí õóâü õýìæýýãýýð ¿íäñýí öàëèíãààñ òîîöîæ òºëºâëºíº. - Óð ÷àäâàðûí íýìýãäýë. Òóñ íýìýãäëèéã Çàñãèéí ãàçðûí 1995 îíû 96 äóãààð òîãòîîëä çààñíû äàãóó ¿íäñýí öàëèíãèéí òîäîðõîé õóâèàð á¿õ áàãø, àæèëòóóäûí öàëèíä òîîöîæ òºëºâëºäºã. - Àìðàëòûí öàëèíã òîîöîõ. Àìðàëòûí öàëèíã æèëèéí íýã ºäðèéí äóíäàæ öàëèíã òîîöîæ ãàðãààä çàõèðãààíû àæèëòíû öàëèíã 30 õîíîã, ¿éë÷èëãýýíèé àæèëòíû öàëèíã 20 õîíîãîîð ¿ðæ¿¿ëæ òîîöíî. - Óíààíû õºíãºëºëò. Õºäºëìºðèéí õóóëèéí äàãóó îëãîõ ýíýõ¿¿ çàðäëûã áàéãóóëëàãûí äîòîîä æóðìàíä ¿ààñíû äàãóó îëãîõäîã áºãººä óëñûí õýìæýýíä òóõàéí æèëèéí íèéòèéí òýýâðèéí ¿íý òàðèô, òºñâèéí õÿçãààðò áàãòààí òºëºâëºäºã. Óíààíû õºíãºëºëòºíä çºâõºí íèéñëýë Óëààíáààòàð õîòûí áàãø àæèëòíóóäàä ºäºðò 400 òºãðºãººð òîîöîæ, àæèëëàõ ñàðûí òîîãîîð îëãîõîîð òîîöíî. Äýýð äóðäñàí íýìýãäýë õºëñ íü ¿íäñýí öàëèíãèéí õàìò õóâüñàõ çàðäëûí äóíäàæ íîðìàòèâààðòîîöñîí öàëèíä áàãòàíà. Èéìä õóâüñàõ çàðäëûí äóíäàæ íîðìàòèâààð òîîöîõ öàëèíãèéí ñàíã ýíýõ¿¿òîîöñîí öàëèíãèéí ñàíòàé õàðüöóóëæ ¿çýõ øààðäëàãàòàé. Õóâüñàõ çàðäëûí íîðìàòèâò îðîõã¿é ýäèéí çàñãèéí àíãèëàëààð òóñäàà òºëºâëºãäºõ äîîðõíýìýãäë¿¿ä áàéíà. - Ìýðãýæëèéí çýðãèéí íýìýãäýë. Áàãøèéí ìýðãýæëèéí çýðãèéí íýìýãäëèéí õýìæýýã 2003 îíîîñ Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû ñàéä, Íèéãìèéí õàìãààëàë, õºäºëìºðèéí ñàéä, Ñàíãèéí ñàéäûí õàìòàðñàí òóøààëààð òîãòîîæ áàéãààä 2007 îíîîñ ýõëýí Çàñãèéí ãàçðûí òîãòîîëîîð òîãòîîõ áîëñîí áèëýý. Áàãøèéí ìýðãýøëèéí çýðãèéí íýìýãäëèéí õóâü õýìæýýã Çàñãèéí ãàçðûí 2007 îíû 219 ä¿ãýýð òîãòîëîîð21 òîãòîîæ ºíººã õ¿ðòýë ìºðäºæ áàéíà. Á¿õ áàãø íýìýãäýë õºëñºº ýíý òîãòîîëûí äàãóó àâ÷ áàéãàà áîëîâ÷ ìýðãýæëèéí çýðãèéí íýìýãäëèéí õóâüä çîðèëòîä á¿ëã¿¿äýä íü ººð÷ëºëò îðæ “Áîëîâñðîëûí ñàëáàðûí àëáàí õààã÷äûí íýìýãäýë õºëñíèé õóâü õýìæýýã òîãòîîõ òóõàé” Çàñãèéí ãàçðûí 2007 îíû 9 ä¿ãýýð ñàðûí 05-íû ºäðèéí 219 ä¿ãýýð òîãòîîëûí õî¸ðäóãààð õàâñðàëòàä òóññàí àëáàí òóøààëòíààñ àéìàã, íèéñëýëèéí Áîëîâñðîë, ñî¸ëûí ãàçðûí àðãà ç¿é÷äèéã õàñàõ, ìºí óã õàâñðàëòàä îðõèãäñîí àëáàí òóøààë áîëîõ åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèéí ñóðãàëòûí ìåíåæåð, öýöýðëýãèéí àðãà ç¿é÷, àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí áàãø íàðûã íýìæ îðóóëàõ øààðäëàãûí äàãóó ñóðãóóëèéí ñóðãàëòûí ìåíåæåð, öýöýðëýãèéí àðãà ç¿é÷, àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí áàãøèä áàãøèéí ìýðãýæëèéí çýðãèéí íýìýãäýë îëãîõîîð Çàñãèéí ãàçðûí 2010 îíû 148 äóãààð òîãòîîëûã22 ãàðãóóëàí ìºðäºæ áàéíà. Äýýðõ òîãòîîëûí äàãóó õ¿¿õäèéí öýöýðëýãèéí áàãø, àðãà ç¿é÷ çýðýã áàãø ìýðãýæèëòýé õ¿ì¿¿ñò Ǻâëºõ çýðãèéã Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû ÿàì, Òýðã¿¿ëýõ çýðãèéã àéìàã íèéñëýëèéí Áîëîâñðîë ñî¸ëûí ãàçàð, Àðãà ç¿é÷ çýðãèéã õ¿¿õäèéí öýöýðëýã îëãîñîí áè÷èã áàðèìò, òýäãýýðèéí õ¿÷èíòýé áàéõ õóãàöààã õàðãàëçàí ¿íäñýí öàëèíãèéí òîãòîîñîí õóâü õýìæýýíèé äàãóó òºëºâëºæ, õóâüñàõ çàðäëààð òîîöñîí öàëèíä íýìýãä¿¿ëæ îëãîíî. - Áàãøèéí èë¿¿ öàãèéí íýìýãäýë. Öýöýðëýãèéí áàãø íàð ºã뺺 õ¿¿õýä õ¿ëýýí àâàõ, öàéíû öàã, îðîéí òàðàëòààñ øàëòãààëàí ãýýä Õºäºëìºðèéí õóóëüä çààñíààñ èë¿¿ öàãààð20 Òîãòîîëûã õàâñðàëòààñ ¿çíý ¿¿.21 Òîãòîîëûã õàâñðàëòààñ ¿çíý ¿¿.22 Òîãòîîëûã õàâñðàëòààñ ¿çíý ¿¿. ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 33
  • 34. àæèëëàäàã. Ãýõäýý ºã뺺íèé õ¿ëýýí àâàõ öàã, îðîéí òàðàëò çýðýã íü õàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàã. ̺í îðîí íóòàã á¿ð èë¿¿ öàãèéí õºëñèéã ÿëãààòàé îëãîæ áàéãàà çýðãýýñ àæèë ýðõýëæ áóé õ¿ì¿¿ñò àæèë íü òàðàõààñ ºìíº õ¿¿õäýý öýöýðëýãýýñ àâàõ õ¿íäðýë ãàð÷ èðãýä, ýöýã ýõ÷¿¿äýä áóõèìäàë ¿¿ñ÷ áàéäàã áèëýý. Ýíý íü íýã òàëààñ öýöýðëýãèéí áàãø íàðò, íºãºº òàëààñ ýöýã ýõ÷¿¿äýä õ¿íäðýëòýé àñóóäëóóä ¿¿ñ÷, õîîðîíäûí ¿ë îéëãîëöîë áèé áîëãîäîã áàéñàí. Ýíý àñóóäëóóäûã öýãöëýõ ¿¿äíýýñ Íýìýãäýë óðàìøèë ýäèéí çàñãèéí àíãèëàëä òºðèéí ºì÷èéí á¿ëýãò ºäºðò 2 öàã èë¿¿ öàãààð òîîöîæ õóóëèéí äàãóó îëãîõ íýìýãäëèéã òºëºâëºäºã áºãººä ýíý íü òóõàéí ºäðèéí èë¿¿ öàãààð àæèëëàñàí áàãøèä /á¿ëãèéí áîëîí òóñëàõ/ îëãîãäîõ þì. Õ¿¿õäèéí öýöýðëýãèéí ºäðèéí á¿ëãèéí áàãø íàð íü Õºäºëìºðèéí õóóëèéí äàãóó òîãòîîñîí öàãààñ íýã öàã èë¿¿ àæèëëàæ áàéãàà áºãººä òóõàéí õ¿¿õäèéí ýð¿¿ë ìýíä, àìü íàñûã á¿ðýí õàðèóöäàã. Õóóëèéí äàãóó èë¿¿ öàãèéã íýìýãäëèéã òîîöîæ òºëºâëºõ人 íýã á¿ëýã á¿ðò 2 öàãèéí èë¿¿ öàãèéí òºëºâëºäºã. Ýíý íü õ¿¿õäèéí öýöýðëýã ºã뺺 8.30-öàãààñ îðîéí 18.30 ìèíóò õ¿ðòýë àæèëëàæ ýöýã ýõ÷¿¿ä õ¿¿õäýý àæëûí öàãèéí äàðàà àâàõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëæ áàéãàà þì. Èéìä òºðèéí ºì÷èéí öýöýðëýãèéí ýíãèéí ºäðèéí á¿ëýãò íýã ºäðèéí áàãøèéí äóíäàæ öàëèíãèéí øàòëàëààð áîäñîí íýã öàãèéí äóíäàæ õºëñèéã 3 äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé áóþó 2 öàãèéí èë¿¿ öàãèéí õºëñèéã òîîöîæ “Èë¿¿ öàãèéí íýìýãäýë” ýäèéí çàñãèéí àíãèëàëä õóâüñàõ çàðäëûí íîðìàòèâààñ òóñàä íü òºëºâëºíº. - Èë¿¿ öàã òîîöîõ àðãà÷ëàë: - (¯íäñýí öàëèíã/ N*8 öàã) * 1.5 (ò¿¿íýýñ äýýø) * n - (N-ñàðûí àæëûí ºäðèéí òîî, n- èë¿¿ öàãèéí òîî) - Ãýðýýò àæèëòíû öàëèí Ãýðýýò àæèëòàí íü õ¿¿õäèéí öýöýðëýãèéí ãýðýýãýýð àæèëëàæ áóé àæèëòíóóä áàéõ áºãººäñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ãýðýýò àæèëòíààð íàì äàðàëòûí óóðûí çóóõíû ãàëëàãààòàé öýöýðëýã¿¿äèéí óóðûíçóóõíû ãàë÷, ñëåñàðü íàðûã õàìðóóëæ, ¿íäñýí öàëèíã òîîöîõ àðãà÷ëàë îðîí òîîãîîð òîîöîõòîé èæèëáºãººä, àìðàëòûí õîíîãèéã 15 õîíîãîîð, òóõàéí îðîí íóòãèéí àëáàí ¸ñíû õàëààëòûí ñàðûí òîîãîîð23àæèëëàõààð òîîöîæ òºñºâëºíº. Ãýðýýòèéí öàëèí íü òºñâèéí àðãà õýìæýýíä õýâèéí ¿éë àæèëëàãààãõàíãàõ çîðèóëàëòàä áàãòàíà. Íèéãìèéí äààòãàëûí øèìòãýëèéí òóõàéä òóõàéí àæèëòàí íü ¿íäñýí àæèëòàí áóñ áóþó æèëèéíòóðø àæèëëàäàãã¿é áîë àæèëëààã¿é õóãàöààíû íèéãìèéí äààòãàëûí øèìòãýëèéã òºëºõ àñóóäëûãõºäºëìºðèéí ãýðýýãýýð òîõèðíî. Õýðâýý òóõàéí óóðûí çóóõíû ãàë÷, ñëåñàðü íü áàéãóóëëàãûí ¿íäñýíàæèëòàí áîë àæèëëààã¿é õóãàöààíû íèéãìèéí äààòãàëûí øèìòãýëèéã òóñàä íü òîîöîæ òºëºâëºíº. Áàðàà ¿éë÷èëãýýíèé áóñàä õóâüñàõ çàðäëûã òºëºâëºõ ªìíºõ õýñýãò äóðäñàíû äàãóó õóâüñàõ çàðäëûí äóíäàæ íîðìàòèâààð òîãòîîñîí çàðäëûííýã á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã íü áàðàà ¿éë÷èëãýýíèé áóñàä çàðäëûí òºëºâëºëò þì. Õóâüñàõ çàðäëûíòîîöîîëîëä îðîõ ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò íü ñàíõ¿¿æèõ äóíäàæ õ¿¿õýä þì. Îäîîãîîð ñàíõ¿¿æèõ äóíäàæõ¿¿õäèéí òîìü¸îëîëûã áàòàëãààæóóëñàí õóóëü ýðõ ç¿éí áàðèìò áè÷èã áàéõã¿é. Ñàíõ¿¿æèõ äóíäàæõ¿¿õäèéí òîîöîîëîë íü á¿ëýã ä¿¿ðãýëòýä ¿íäýñëýæ õèéãäýõ áºãººä ýíý íü áàðàà ¿éë÷èëãýýíèé çàðäàëíü íýã õ¿¿õäýýñ áóñ òóõàéí á¿ëãýýñ õàìààð÷ õóâüñäàãòàé õîëáîîòîé þì. Èéìä áîäèò àìüäðàë äýýðñàíõ¿¿æèõ õ¿¿õäèéí òîîöîîã á¿ëýã ä¿¿ðãýëòèéí äóíäàæààð õàðãàëçóóëàí òîîöîæ áàéíà. Ñàíõ¿¿æèõ äóíäàæ õ¿¿õýä = Á¿ëãèéí òîîã * Á¿ëýã ä¿¿ðãýëòèéí äóíäàæ Òîãòîîëä çààñíû äàãóó òóõàéí öýöýðëýãèéí àíãèëàë, áàéðøèëä òóëãóóðëàí òîõèðîõä¿íã òóõàéí áàéãóóëëàãûí íèéò ñàíõ¿¿æèõ õ¿¿õäèéí òîî ¿ðæ¿¿ëæ áóñàä õóâüñàõ çàðäàë ãàðíà.Òºëºâëºëòèéí ìàÿãòûí äàãóó õ¿¿õäèéí òîîã òîîöîõäîî ñàíõ¿¿æèõ äóíäàæ õ¿¿õýä áîëîí ñóðàëöàõõ¿¿õäèéí òîîíû ìýäýýëëèéã îðóóëæ çºð¿¿ã ãàðãàõ ¸ñòîé áºãººä òóõàéí áàéãóóëëàãûí õ¿÷èí ÷àäëààñõýòýð÷ áóé öàëèíãèéí áîëîí õóâüñàõ çàðäëûí òîîöîî õàðàãäàæ áàéõ ¸ñòîé þì.23 Òàéëáàð: Ýð÷èì õ¿÷íèé òóõàéí õóóëèéí 7 äóãààð ç¿éëèéí 7.2-ò “Àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãà á¿ñ íóòãèéí öàã óóðûí áàéäàëäòîõèðóóëàí õàëààëòûí óëèðëûí ýõëýõ, äóóñàõ õóãàöààã òîãòîîíî” ãýæ çààñíû äàãóó Àéìàã, íèéñëýëèéí çàñàã äàðãûí òîãòîîëîîð õàëààõñàðûí òîîã àëáàí ¸ñîîð òîãòîîñîí íü òºñâèéí òºëºâëºëòèéí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëò áîëíî.34 ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  • 35. Çóðàã 5 . Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãûí öàëèíãèéí ñàí, õóâüñàõ çàðäëûã òîîöîõ Ìàÿãòûí äàãóó íèéò áóñàä õóâüñàõ çàðäëûã òîîöîîëñíîîð ñàíàë áîëãîæ áóé õóâüñàõçàðäëóóäûí ýçëýõ õóâü õýìæýýãýýð òîîöîîëîõ áºãººä öýöýðëýã á¿ð ººð, ººð õóâüòàé áàéæ áîëîõã¿é,àéìàã òóñ á¿ðäýý íýãäñýí õóâü õýìæýýãýý òîãòîîí òýð õóâü õýìæýýãýýð òóõàéí àéìãèéí á¿õ õ¿¿õäèéíöýöýðëýã¿¿ä òîîöîõ õýðýãòýé. Æèë á¿ðèéí òºñâèéí òºëºâëºëòèéí áîäèò áàéäàëòàé óÿëäóóëàõòîéõîëáîîòîéãîîð çàðäàëûí ýçëýõ õóâü õýìæýý ººð÷ëºãäºæ áàéãàà áºãººä òºñâèéí ìåíåæåð¿¿äèéíòºñâèéí òºñºëä ºãºõ ¸ñòîé ñàíàëûí íýã íü ýíýõ¿¿ õóâü õýìæýýíèé õóâààðèëàëò þì. Õ¿ñíýãò 7. Áóñàä õóâüñàõ çàðäàë áîëîí çàðäëóóäûí ýçëýõ õóâü õýìæýý24 Íèéò áóñàä õóâüñàõ Õóâü Òàéëáàð /Çàñãèéí ãàçðûí 2009 îíû 99-ð òîãòîîëûí 6-ð õàâñðàëò/ çàðäàë 6% Áàéãóóëëàãà õýâèéí ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëàõàä øààðäàãäàõ áè÷ãèéí áîëîí òîîöîîëîí áîäîõ, õýâëýõ, îëøðóóëàõ òåõíèê õýðýãñýëä øààðäàãäàõ òóóç / Áè÷èã õýðýã õîð/, áýõ, áè÷ãèéí öààñ, ¿äýýñ, õàâ÷ààð, ¿çýã, õàðàíäàà, àëáàí õýðãèéí õàâòàñ, áè÷ãèéí õýâëýìýë äàíñàíä áîëîí ýäãýýð çàðäàëòàé àäèëòãàõ áóñàä çàðäëóóäûã ýíý äàíñàíä á¿ðòãýíý. 6% Öàõèëãààí, áè÷èã, çàõèäàë øóóäàíãààð ÿâóóëàõ çýðýã õîëáîîíû áàéãóóëëàãààð Øóóäàí õîëáîî ¿éë÷ë¿¿ëýõýä ãàðñàí çàðäëûã ýíý àíãèëàëä á¿ðòãýíý. 4% Áàéãóóëëàãûí àëáàí àæëûí õýðýãöýýíèé çîðèóëàëòààð àøèãëàõ äîòîîä, ãàäààäûí òîãòìîë õýâëýë çàõèàëàõàä ãàðñàí çàðäëûã ýíý äàíñàíä á¿ðòãýíý. Íîì õýâëýë Íîìûí ñàíãèéí íîìûí ôîíäûã ¿íäñýí õºðºíãºä á¿ðòãýñýí áàéãóóëëàãà íîìûí ñàíãèéí íîìûã íýìýãä¿¿ëýõ áóþó øèíý÷ëýõ ÷èãëýëýýð àâñàí íîìûã ýíý äàíñàíä á¿ðòãýõã¿é, õàðèí õºðºíãèéí äàíñàíä á¿ðòãýíý. 6% Òºñºâò áàéãóóëëàãûí ººðèéí óäèðäëàãà áîëîí ýðõ á¿õèé áóñàä áàéãóóëëàãûí øèéäâýðèéí äàãóó òóñãàéëñàí óäèðäàìæ, ïðîãðàììààð ãàäààä, äîòîîäîä àëáàí òîìèëîëòîîð àæèëëàõàä ãàðàõ òýýâðèéí çàðäàë, áàéðíû áîëîí õîîëíû çàðäàë, òîìèëîëòîîð àæèëëàõòàé õîëáîãäñîí áýëýã äóðñãàë çýðýã áóñàä çàðäàë, ìºí Àëáàí òîìèëîëò ãàäààäûí àëáàí òºëººëºã÷èéã õ¿ëýýí àâàõ, áàéðøóóëàõòàé õîëáîãäñîí çàðäëûã ýíý äàíñàíä á¿ðòãýíý. Äîòîîä áà ãàäààä àëáàí òîìèëîëòûí áîëîí ãàäààäûí çî÷èí òºëººëºã÷ õ¿ëýýí àâàõ çàðäëûã òóñ òóñàä íü òºëºâëºæ, ã¿éöýòãýëèéã ãàðãàíà. 20% Á¿õ øàòíû áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãóóäûí ¿ç¿¿ëýí òàíèóëàõ ìàòåðèàë, Õè÷ýýë ïðàêòèêèéí õè÷ýýëèéí áîëîí ëàáîðàòîðèéí áàãàæ, áîäèñ õóäàëäàí àâàõ, ñóðãóóëèóäûí çàðäàë õè÷ýýëèéí áàéðàíäàà áóþó õè÷ýýëèéí áàéðíààñ ãàäàãø ÿâæ äàäëàãà õèéõòýé õîëáîãäñîí çàðäëûã ýíý àíãèëàëä á¿ðòãýíý.24 Ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãàä 2012-2014 îíû òºñâèéí æèëä àøèãëàñàí õóâü õýìæýýã îðóóëñàí áºãººä íèéò õóâèéí íèéëáýð 100.0% áàéõ¸ñòîé. ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 35
  • 36. 18% Õóóëèéí äàãóó òóñãàé ä¿ðýìò õóâöàñ õýðýãëýõ ýðõ á¿õèé àëáàí õààã÷äûí ä¿ðýìò Íîðìûí õóâöàñ, õóâöàñ áîëîí àæëûí òóñãàé çîðèóëàëòûí íîðìûí õóâöàñ õóäàëäàí àâàõ, ò¿¿íèéã 纺ëºí ýäëýë, õèéëãýõòýé õîëáîãäñîí ¿íäñýí, òóñëàõ ìàòåðèàë áîëîí áóñàä çàðäàë, ýìíýëýã, öýâýðëýãýý ñóðãóóëèéí äîòóóð áàéð, öýðãèéí áîëîí áóñàä òºñºâò áàéãóóëëàãûí õýðýãöýýíä àøèãëàõ îð, äýðíèé õýðýãñýë áîëîí áóñàä 纺ëºí ýäëýëèéã á¿ðòãýíý. 2% Õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóó òºðººñ õ¿í àì, èðãýäèéã ýì, ýì÷èëãýýíèé ¿éë÷èëãýýãýýð õàíãàõ ¿¿ðýã õ¿ëýýñýí áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãààòàé õîëáîãäñîí õ¿í , ìàëûí ýì÷èëãýý, ñóâèëãààíä õýðýãëýãäýõ ýì, áîîõ ìàòåðèàë, Äàðõëààæóóëàëòûí áîëîí ìàëûí óäìûí ñàí, ýð¿¿ë ìýíäèéã õàìãààëàõ õóóëèéí äàãóó óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ áîëîí õàëäâàðã¿éæ¿¿ëýëòèéã õàíãàõ âàêöèí õóäàëäàí àâàõ çàðäëûã Ýì âàêöèí ýíý àíãèëàëä á¿ðòãýíý. Ýíý çàðäàë íü òóõàéí áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãààíû ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëòòýé øóóä õîëáîîòîé ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãààñ áàòëàãäñàí íîðì, íîðìàòèâûí äàãóó òºëºâëºãäºæ, ã¿éöýòãýë íü òîîöîãääîã. Ýì áîëîí âàêöèíû çàðäëûí õàìðàãäàõ õ¿í, ìàëûí òîîòîé õàìààðàëòàéãààð òºëºâëºãäºõ áºãººä ã¿éöýòãýë ÷ ýíý çàð÷ìààð òîîöîãäîõ áîëíî. Áàãà ¿íýòýé ò¿ðãýí 10% Àæ àõóéí öýâýðëýãýýíèé áîäèñ, õýðýãëýëèéí çàðäàë/¿íäñýí õºðºíãº, òîíîã ýëýãäýõ òºõººðºìæ áýëòãýõ çàðäàë áèø 6% Òºñâèéí çàðëàãûí áóñàä àíãèëàëä õàìààðóóëàõ áîëîìæã¿é áóþó íàðèéâ÷ëàí Òºëáºð õóðààìæ çààãëàõ íü òºâºãòýé, õýìæýýíèé õóâüä èõ áèø çàðäëóóäûã ýíý àíãèëàä íèéòýä íü á¿ðòãýíý. 12% Áàéãóóëëàãà ººðèéí ¿íäñýí õºðºí㺠/îðîí áàéð, òàâèëãà õýðýãñýë, åðäèéí õºñºã, àâòî òýýâðèéí õýðýãñýë ãýõ ìýò/, ýä õîãøèë, òåõíèê õýðýãñýëä óðñãàë çàñâàð Óðñãàë çàñâàð õèéõòýé õîëáîãäîí ãàðñàí çàðäàë /çàñâàð ¿éë÷èëãýýíèé ìàòåðèàë àâàõ, çàñâàð ¿éë÷èëãýýíèé õºëñ ãýõ ìýò/-ûø ýíý äàíñàíä á¿ðòãýíý. Õàðèí èõ çàñâàðûí çàðäëûã ýíä á¿ðòãýõã¿é. 6% Òºñºâò áàéãóóëëàãà ººðèéí ýðõëýõ àñóóäëûí õ¿ðýýíä ñïîðòûí àðãà õýìæýý Áèåèéí òàìèðûí çîõèîí áàéãóóëàõ, îðîëöîõòîé õîëáîãäñîí óðñãàë çàðäëûã ýíý àíãèëàëä óðàëäààí òýìöýýí á¿ðòãýíý. Øàãíàë óðàìøóóëàë 4% Õóâü õ¿íä øóóä îëãîõ íýã óäààãèéí øàãíàë óðàìøóóëàë Öýöýðëýãèéí õ¿¿õäèéí õîîëûã òºëºâëºõ Áîëîâñðîëûí òóõàé õóóëü25, Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçðûí 2009 îíû 04 ä¿ãýýð ñàðûí 01-íèéºäðèéí 85 äóãààð òîãòîîëä26 çààñíû äàãóó “Öýöýðëýãèéí õ¿¿õýä á¿ðèéí íýã ºäðèéí õîîëíû çàðäëûã8-10 öàãààð àæèëëàäàã öýöýðëýãò 1100 òºãðºãººð, 24 öàãààð àæèëëàäàã öýöýðëýãò 1600 òºãðºãººðòîãòîîñîí áºãººä íýã õ¿¿õäýä íîãäîõ äóíäàæ íîðìàòèâ çàðäëûí äàãóó õ¿¿õäèéí õîîëûã òºëºâëºíº.Õîîëíû çàðäëûã òºëºâëºõ íü åðäèéí, õºãæëèéí áýðõøýýëòýé, ñóâèëëûí çýðýã õýâ øèíæèä èæèëçàð÷ìààð òºëºâëºíº. Çóðàã 6 . Öýöýðëýãèéí õ¿¿õäèéí õîîëûã òºëºâëºõ25 Áîëîâñðîëûí òóõàé õóóëü. 42.3 Öýöýðëýã, ñóðãóóëèéí áàðèëãà áàéãóóëàìæ, ñóðãàëòûí òåõíèê õýðýãñýë, òîíîã òºõººðºìæ, õîîë õ¿íñíèéç¿éëèéí íîðì, íîðìàòèâûã õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæ, áîëîâñðîëûãí ñòàíäàðòûã ¿íäýñëýí áîëîâñðîëûí, ýð¿¿ë ìýíäèéí, ñàíõ¿¿ãèéíàñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà íü õîëáîãäîõ áóñàä áàéãóóëëàãàòàé õàìòëàí áàòàëæ ìºðä¿¿ëíý. Õóóëèéã á¿ðýí ýõýýðíü õàâñðàëòààñ ¿çíý ¿¿.26 Òîãòîîëûã õàâñðàëòààñ ¿çíý ¿¿.36 ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  • 37. Õîîëíû òºëºâëºëòºíä “ñóðàëöàõ õ¿¿õäèéí òîî” ãýñýí îéëãîëò íü “ñàíõ¿¿æèõ äóíäàæ õ¿¿õýä”îéëãîëòîîñ ÿëãààòàé áºãººä òóõàéí öýöýðëýãèéí òºñâèéí æèëèéí áîäèò õ¿¿õäèéí ã¿éöýòãýëèéãàëáàí ¸ñíû ñòàòèñòèê ìýäýýíèé õ¿¿õäèéí òîî, îéðîëöîîõ æèë¿¿äèéí õ¿¿õýä ºäðèéí ã¿éöýòãýëä¿íäýñëýí èë¿¿ áîäèòîéãîîð òîäîðõîéëæ òºëºâëºíº. “Æèëä õè÷ýýëëýõ õîíîãèéí òîî”-ã ìºí òºñºâ áýëòãýæ áóé òóõàéí îíû áîäèò àæëûí ºäðèéíºäðººð òîîöíî. ¯¿íä òºñâèéí æèëèéí õàìàð÷ áóé õî¸ð õè÷ýýëèéí æèëèéí íèéò õè÷ýýëëýõ 9 ñàðûíõóàíëèéí á¿õ ºäðººñ àìðàëòûí ºäºð áîëîí á¿õ íèéòèéí áàÿð ¸ñëîëûí ºäðèéã õàñàãäóóëæ òîîöíî.Æèøýýãýýð 2012 îíû òºñâèéí òºñëèéí õè÷ýýëëýõ õîíîãèéí òîîíû òîîöîîã õàðóóëàâ. Íèéò Àæëûí Á¿õ íèéòèéí Áîäèò àæëûí Ñàð ºäðèéí ºäðèéí Òàéëáàð àìðàëòûí ºäºð ºäðèéí òîî òîî òîî Íèéò 366 261 8 253 1 ñàð 31 22 1 21 1-ð ñàðûí 1-íèé ºäºð 2 ñàð 29 21 2 19 Öàãààí ñàð Ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýðõèéã 3 ñàð 31 22 1 21 õàìãààëàõ ºäºð 4 ñàð 30 21 21 5 ñàð 31 23 23 9 ñàð 30 20 20 10 ñàð 31 23 23 11 ñàð 30 22 1 21 Óëñ òóíõàãëàñíû áàÿðûí ºäºð 12 ñàð 31 21 21 Íèéò õè÷ýýëëýõ õîíîã 190 Çóðàã 7. Íèéò õè÷ýýëëýõ õîíîãèéí òîîöîî 2012 îíû òºñâèéí æèë 24 öàãèéí ¿éë àæèëëàãààòàé öýöýðëýã, õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õäèéí ¿éë÷èëãýý áîëîí õóâèëáàðò ñóðãàëòûí çàðäëûã òºëºâëºõ íü Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí òóõàé õóóëüä çààñíû äàãóó 24 öàãèéí áîëîí õºãæëèéíáýðõøýýëòýé õ¿¿õäèéí òºñâèéí òºëºâëºëòºä øààðäëàãàòàé á¿õ çàðäëûã òóñãàõ áºãººä õóâèëáàðòñóðãàëòûí ¿éë÷èëãýýíä õîîëíû áîëîí õóâüñàõ çàðäëûã òºëºâëºíº. Õóâüñàõ çàðäàë. Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí ¿éë÷èëãýýã 24 öàãààð, õóâèëáàðòõýëáýðýýð îëãîõ àðãà õýìæýýíèé çàðäëûã òºëºâëºõ人 ìºí Çàñãèéí ãàçðûí õóâüñàõ çàðäëûí äóíäàæíîðìàòèâûí äàãóó öàëèí áîëîí õóâüñàõ çàðäëûã òîîöîîëîõ áºãººä àðãà õýìæýý òóñ á¿ðèéí õàðãàëçàõèòãýëö¿¿ðýýð çàðäëûã íýìýãä¿¿ëæ áóþó áóóðóóëæ òîîöíî. Öýöýðëýãèéí õóâèëáàðò ¿éë÷èëãýýíèé õóâüä íèéò áóñàä õóâüñàõ çàðäëûã ýäèéí çàñãèéíàíãèëëûí õóâüä ãàíöõàí õè÷ýýë ïðàêòèêèéí çàðäàëä îðóóëíà. ̺í õóâèëáàðò ñóðãàëòûí ¿éë÷èëãýýíèé òºñâèéã òºëºâëºõ人 òóõàéí çàðäëóóäûí ñàðóëèðëûí õóâààðèéã ñàíàëàà òºëºâëºõ íü ÷óõàë. Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õäýä ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîë îëãîõ ¿éë÷èëãýýíèé çàðäëûãòîîöîõ òîîöîîëîë íü ýíãèéí ºäðèéí àíãèä ñóðàëöàã÷èäòàé èæèë áîëîâ÷ Ìîíãîë óëñûí ÁÑØÓ-ûáîëîí Ñàíãèéí ñàéäûí 2007 îíû 08 äóãààð ñàðûí 31-íû ºäðèéí 306/237 òîîò õàìòàðñàí òóøààëäçààñàí èòãýëö¿¿ðýýð íýìýãä¿¿ëýí òîîöäîã27. Õîîëíû çàðäàë. 24 öàãèéí ¿éë àæèëëàãààòàé áîëîí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õäèéíñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí ¿éë÷èëãýýíä õîîëûã òºëºâëºõ òàëààð ºìíºõ õýñýãò äóðäñàí áºãººä27 Òîãòîîëûã õàâñðàëòààñ ¿çíý ¿¿. ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 37
  • 38. õóâèëáàðò ñóðãàëòûí õ¿¿õäèéí àíãè òàíõèìä á¿ëãýýð õè÷ýýëë¿¿ëäýã í¿¿äëèéí áîëîí ýýëæèéíñóðãàëòàíä õîîëíû çàðäëûã òºëºâëºíº. ßâóóëûí öýöýðëýãèéí òóõàéä õ¿¿õäèéí õîîë òºëºâëºõã¿éÿëãààòàé. Ñóðãàëòûí õºòºëáºðòýé óÿëäàí õîîëíû çàðäëûã íîðìàòèâûã í¿¿äëèéí á¿ëýãò 100 õóâü,ýýëæèéí á¿ëýãò íîðìàòèâûí 50 õóâèàð òºëºâëºäºã. Øóóä áóñ çàðäëûã òºëºâëºõ Èíòåðíýòèéí òºëáºð. Èíòåðíåòýä õîëáîãäñîí öýöýðëýãèéí èíòåðíåòèéí çàðäëûã õóâüñàõçàðäëààñ òóñàä íü òºëºâëºæ, áîäèò çàðäëààð “õîëáîîíû ñóâàã àøèãëàñíû ò¿ðýýñ” ýäèéí çàñãèéíàíãèëëààð òºëºâëºíº. Òèéìýýñ öýöýðëýãèéí èíòåðíåòýä õîëáîãäñîí ýñýõ òàëààð ìýäýýëëèéã çààâàëòóñãàæ èíòåðíåò õîëáîëòûí õýëáýð, ãýðýýëýã÷ áàéãóóëëàãà, áóñàä äýëãýðýíã¿é ìýäýýëýë, ñàíàëõ¿ñýëòýý òºñâèéí òºëºâëºëòºíä çàéëøã¿é áè÷èæ õàâñàðãàõ øààðäëàãàòàé þì. ̺í õ¿¿õäèéíöýöýðëýãèéí èíòåðíýòèéí õýðýãëýý, òºñâèéí ýõ ¿¿ñâýðèéã ¿ð àøèãòàé òºëºâëºõ çîðèëãîîð 256 mbsõýìæýýíýýñ ºíäºð õýìæýýòýé èíòåðíýòèéí òºëáºðèéã óëñûí òºñâèéí ýõ ¿¿ñâýðò òºëºâëºõã¿é áàéõíü ç¿éòýé. Çóðàã 8. Èíòåðíýòèéí çàðäëûã òºëºâëºõ ìàÿãòÒýýâýð, øàòàõóóíû çàðäàë Òýýâðèéí õýðýãñýë ýçýìøäýã áàéãóóëëàãûí òýýâðèéí õýðýãñýëä çàðöóóëàõ øàòàõ òîñëîõìàòåðèàë, ººðèéí òýýâðèéí õýðýãñýëã¿é áàéãóóëëàãûí áóñäààð ãýðýý áàéãóóëàí òýýâðýýð¿éë÷ë¿¿ëñíèé õºëñ çýðãèéã ýíý çàðäàëä õàìðóóëíà. Íèéãìèéí áàòàëãààíû çàðäëûã òºëºâëºõ Çóðàã 9. ªíäºð íàñíû òýòãýâýðò ãàðàõ õ¿ì¿¿ñò îëãîõ íýã óäààãèéí òýòãýìæèéí çàðäëûã òºëºâëºõ ìàÿãò38 ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  • 39. Á. Áîëîâñðîëûí õóóëèéí 43.1.7-ä ñóì òîñãîí áàãøèéí ñóðãóóëü, öýöýðëýãò 5 æèëòîãòâîðñóóðüøèëòàé àæèëëàæ áóé áàãø íàðò îëãîäî㠓պ人 îðîí íóòàãò òîãòâîð ñóóðüøèëòàéàæèëëàñíû òýòãýìæ”-èéí çàðäàë áàéõ áºãººä îðîí íóòãèéí ñóäàëãààíä äýýð ¿íäýñëýí õºäºº îðîííóòàãò òîãòâîð ñóóðüøèëòàé òàñðàëòã¿é 5 æèë àæèëëàæ áàéãàà áóþó áàãøèä 1 óäàà 6 ñàðûí ¿íäñýíöàëèíòàé òýíöýõ õýìæýýíèé òýòãýëýã îëãîäîã áºãººä çàðäëûã òºñºâëºõ ìàÿãòûã Çóðàã –ò õàðóóëàâ. Çóðàã 10. Áàãø íàðò Áîëîâñðîëûí òóõàé õóóëèéí 43.1.7-ä çààñàí òýòãýìæèéí çàðäëûã òºëºâëºõ ìàÿãò Òîãòìîë çàðäëûã òºëºâëºõ Òîãòìîë ÷àíàðòàé çàðäàë ãýäýã íü òîäîðõîé ¿éë àæèëëàãààíû õ¿ðýýíèé äîòîð òîäîðõîéçàðäëûí ÷èãë¿¿ëýã÷èéã äàãàæ ººð÷ëºãääºãã¿é çàðäëóóä þì. Áàéðíû àøèãëàëòûí çàðäëóóä áîëîõò¿ëø õàëààëòûí, ãýðýë, öàõèëãààí, öýâýð áîõèð óñíû áîëîí òýýâýð øàòàõóóíû çàðäëûã áèä òîãòìîëçàðäàë ãýäýã êàòåãîðèò îðóóëäàã. Ñóðãàëòûí áàéãóóëëàãà á¿ðèéí òîãòìîë çàðäàë íü: ¯¿íä: À. Ò¿ëø õàëààëòûí çàðäàë Â. Ãýðýë, öàõèëãààíû çàðäàë Ñ. Öýâýð, áîõèð óñíû çàðäàëÒ¿ëø õàëààëòûí çàðäàë Äóëààíû áîëîí óóðûí õàëààëòûí íýãäñýí ñèñòåìä õîëáîãäñîí áàéãóóëëàãûí õóâüä äóëààíõàíãàìæûí áàéãóóëëàãàòàé õèéñýí ãýðýýíèé äàãóó òºëºõ õàëààëòûí ¿íý, íàì äàðàëòûí áîëîíåðäèéí çóóõ õýðýãëýäýã áàéãóóëëàãûí õóâüä çóóõàíä õýðýãëýõ àðãàë, õºðçºí, ìîä, í¿¿ðñ áîëîíáóñàä òºðëèéí øàõìàë ò¿ëøíû çàðäàë /¿íý áîëîí òýýâðèéí õºëñ/ , óñ øàõàõàä ìîòîð õýðýãëýäýã áîëìîòîðûí ò¿ëøíèé ¿íý, õàëààëòûí ñèñòåìèéã àæèëëóóëàõ àæèëëàãñäûí öàëèí, øèìòãýë, õºäºëìºðõàìãààëëûí çàðäàë, æèæèã çàñâàð ¿éë÷èëãýýíèé çàðäàë çýðãèéã ýíý çàðäàëä õàìðóóëíà.Îäîîãèéí ïðàêòèêò õàëààëòûí 4 òºðëèéí ñèñòåì áàéäàã. Ýäãýýð íü -Òºâëºðñºí õàëààëò /ì3* 1ì3 òàëáàéí õàëààëòûí ¿íý/ -Íàì äàðàëòûí çóóõààð õàëààõ õàëààëò -áàéãóóëëàãà ººðºº õàëààäàã/çàðäàë íü îðöîîð òîäîðõîéëîãäîíî/ - äóëààí õàíãàìæèéí êîìïàíè õàëààäàã / ì3* 1ì3 òàëáàéí õàëààëòûí ¿íý/ -Åðäèéí ãàëëàãààòàé õàëààëò / çàðäàë íü îðöîîð òîäîðõîéëîãäîíî/ -Öàõèëãààí çóóõíû õàëààëò /Õýðýãëýñýí êâò öàõèëãààíûã *1êâò öàõèëãààíû ¿íý/Ãýðýë, öàõèëãààíû çàðäàë Íýãäñýí ñ¿ëæýýíä õîëáîãäñîí áàéãóóëëàãûí íèéë¿¿ëýã÷ áàéãóóëëàãàòàé õèéñýí ãýðýý áîëîíöàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷èéã õýìæèõ òîîëóóðûí çààëòûí äàãóó áàéãóóëëàãûí õýðýãëýñýí öàõèëãààíûòºëáºð, ººðèéí ýõ ¿¿ñâýðýýð öàõèëãààíû õýðýãöýýã õàíãàäàã áàéãóóëëàãûí ººðèéí õýðýãöýýíä ýð÷èìõ¿÷ ¿éëäâýðëýõýä ãàðñàí çàðäëûã ýíý çàðäàëä õàìðóóëíà. Öàõèëãààíû çàðäàë íü - Ãýðýë àñààõ - Öàõèëãààíààð àæèëëàäàã òîíîã òºõººðºìæèéí ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 39
  • 40. - Äîòóóð áàéðíû õ¿¿õäèéí õîîë õèéõ òîíîã òºõººðºìæèéí - Öýöýðëýãèéí ãàë òîãîîíû òîíîã òºõººðºìæèéí õýðýãëýýíä òóñ òóñ çàðöóóëàãäàíàÖýâýð, áîõèð óñíû çàðäàë Óñàí õàíãàìæèéí ñèñòåìä õîëáîãäñîí áàéãóóëëàãûí óñ íèèéë¿¿ëýõ, çàéëóóëàõ ¿éë÷èëãýý¿ç¿¿ëæ áóé áàéãóóëëàãàòàé õèéñýí ãýðýýíèé äàãóó áîëîí óñíû çàðöóóëàëòûã õýìæèõ òîîëóóðûíçààëòûã ¿íäýñëýí òºëºõ õýðýãëýñýí öýâýð óñ, çàéëóóëñàí áîõèð óñíû òºëáºð, ººðºº òýýâýðëýäýãáàéãóóëëàãûí õóâüä öýâýð óñíû õóäàëäàí àâàõ ¿íý áîëîí öýâýð, áîõèð óñûã 纺âºðëºõ òýýâðèéíçàðäàë, àæèëëàãñäûí öàëèí áîëîí íèéãìèéí äààòãàëûí øèìãýëèéã ýíý çàðäàëä õàìðóóëàí îéëãîíî. Áîëîâñðîëûí òºñâèéí òºëºâëºëòºíä òîãòìîë çàðäëûã äîîðõè áàéäëààð òîîöîæ òóñãàäàã.̺í òîãòìîë çàðäëûã òºñºâëºõ人 òóõàéí îðîí íóòàãò ìºðäºæ áóé ¿íèéã òàëáàéí áîëîí æèëèéíäóíäàæ õýðýãëýýãýýð ¿ðæ¿¿ëýí òîîöíî. ¯íý, òàðèôûã áàòàëñàí ýðõ ç¿éí áàðèìò áîëîí áóñàäõîëáîãäîõ ä¿ðýì æóðìûãõàâñàðãàæ òºñâèéí òºñºëä èð¿¿ëæ áàéõ íü ç¿éòýé þì 1. Ò¿ëø, õàëààëòûí çàðäàëÕàëààëòûí òºðë¿¿ä: 2. Òºâëºðñºí õàëààëòûí øóãàìòàé áîë Õ¿ñíýãò À1 -èéã àøèãëàíà 3. Íàì äàðàëòûí çóóõààð áàéãóóëëàãà ººðºº õàëààäàã áîë Õ¿ñíýãò À2 –èéã àøèãëàíà 4. Íàì äàðàëòûí çóóõòàé Ýð÷èìèéí êîìïàíè õàëààäàã áîë Õ¿ñíýãò À3 –èéã àøèãëàíà 5. Åðäèéí ãàëàëãààòàé çóóõòàé áîë Õ¿ñíýãò À4- èéã àøèãëàíà 6. Áóñàä òºðºë /Äýýðõýýñ áóñàä òºð뺺ð õàëààäàã áîë õ¿ñíýãòèéã ººðºº áýëòãýíý ¿¿/ À. Òºâëºðñºí õàëààëò :Õè÷ýýëèéí îëîí áàéðòàé áîë áàéð òóñ á¿ðýýð, äîòóóð áàéðòàé áîë äîòóóð áàéðíû áîëîí ãàë òîãîîíû òîîöîîã òóñ òóñàä íü õèéíý. Çóðàã 11. Òºâëºðñºí õàëààëòûí çàðäëûã òºëºâëºõ ìàÿãò- 1-ð áàãàíà äýýð òóõàéí áàðèëãûí ñòàíäàðò õ¿÷èí ÷àäëûã áè÷íý.- 2-ð áàãàíà äýýð òàëáàéí õýìæýýã ì3-ýýð, ýð÷èìèéí êîìïàíèòàé ãýðýý áàéãóóëàí òºëäºã õýìæýýãýýð áè÷íý.- 3-5-ð áàãàíóóä äýýð òóõàéí îíû òºñºâ çîõèîõîä õýðýãëýñýí ¿íèéã, øèéäâýðèéí õàìò áè÷íý.- 6-ð áàãàíà äýýð îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíààñ áàòàëñàí àëáàí ¸ñíû æèëä õàëààõ õóãàöààã áè÷íý.- 7-8-ð áàãàíóóä äýýð õàëààëòûí ñàðûí áîëîí æèëèéí çàðäëûã ìÿíãàí òºãðºãººð áè÷íý.- 9-ð áàãàíà äýýð òóõàéí áàéãóóëëàãàä òóõàéí îíä øààðäëàãàòàé æèëèéí çàðäëûí òºñâèéã áè÷íý.40 ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  • 41. Á. Íàì äàðàëòûí çóóõààð áàéãóóëëàãà ººðºº õàëààäàã õàëààëò: Çóðàã 12. Íàì äàðàëòûí çóóõààð áàéãóóëëàãà ººðºº õàëààäàã õàëààëòûí çàðäëûã òºëºâëºõ ìàÿãòÝíýõ¿¿ ìàÿãò íü äàðààõ 4¿íäñýí õýñãýýñ á¿ðäýíý. ¯¿íä: 1. ¯íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä I. Ñóðãóóëü, äîòóóð áàéð, ãàë òîãîîíû õàëààõ òàëáàéí õýìæýý, ì3-ààð èëýðõèéëýí îðóóëàõ. II. Õàëààõ õóãàöàà Àëáàí ¸ñíû øèéäâýðýýð òîãòîîñîí æèëä õàëààõ õóãàöààã ñàðààð áè÷íý. Àéìãèéí çàñàã äàðãûí øèéäâýðýýð ýíý õóãàöààã òîãòîîäîã áºãººä èõýâ÷ëýí 5.5-8 ñàðûí õîîðîíä áàéäàã. ̺í òóõàéí øèéäâýðèéí îãíîî äóãààðûã çààâàë îðóóëíà. 2. Í¿¿ðñíèé çàðäàë I. Í¿¿ðñíèé çàðäàë - Íàì äàðàëòûí èõýíõ çóóõ í¿¿ðñ õýðýãëýäýã áîëîâ÷ çàðèì àéìàãò ìîä áîëîí áóñàä ò¿ëø õýðýãëýõ òîõèîëäîë áàéäàã. Õýðýâ í¿¿ðñíýýñ ººð ò¿ëø õýðýãëýäýã áîë õýðýãëýäýã ò¿ëøýýð íü òîîöîîã õèéíý. 3. Äèçåëèéí ò¿ëøíèé çàðäàë – Çàðèì íàì äàðàëòûí çóóõ íü õàëààõ îáüåêòòîé íýã ò¿âøèíä áàéðëàñàí áàéäàã áîë çàðèì íü õàëààõ îáüåêòîîñ äîîä ò¿âøèíä áàéðëàñàí áàéäàã. Õàëààõ îáüåêòòîé íýã ò¿âøèíä áàéðëàñàí çóóõíû õóâüä õàëààñàí óñûã øàõàõàä äèçåëü ìîòîð õýðýãëýäýã òóë ò¿ëøíèé /äèçåëü ýñâýë áåíçèí/ çàðäëûã òîîöíî. 4. Õºäºëìºð õàìãààëëûí çàðäàë - Ýíý õýñýãò íîðìûí ñ¿¿íèé çàðäàë, õºäºëìºð õàìãààëëûí õóâöàñ õýðýãñëèéí æèëèéí õýðýãöýýã òîîöíî. 5. Çàñâàð ¿éë÷èëãýýíèé çàðäàë – Ñóðãóóëü ººðºº õàëààæ áàéãàà òîõèîëäîëä ýíý çàðäëûã çààâàë òîîöíî. Ãýõäýý íèéò çàðäëûí 3 õóâèàñ õýòðýõã¿é çºâõºí óðñãàë çàñâàðûí çàðäëûã òîîöíî óó.Â. Íàì äàðàëòûí çóóõààð ýð÷èìèéí êîìïàíè õàëààäàã áàéãóóëëàãûí õàëààëòûí çàðäëûí ñóäàëãààãõèéõ òóõàé Ýíý òîõèîëäîëä ýð÷èìèéí êîìïàíè íü íèéò ì3 òàëáàéí õýìæýýã 1ì3 òàëáàéí õàëààëòûí¿íýýð òîîöîí íýõýìæèëäýã.1ì3 òàëáàéí õàëààëòûí ¿íèéã àéìãèéí ýð÷èì õ¿÷íèé çîõèöóóëàõ ãàçàðáàòàëäàã áºãººä ñóìûí òºâ íü òºâëºðñºí öàõèëãààíû ñ¿ëæýýíä õîëáîãäîîã¿é òîõèîëäîëä ñóìûíòºâèéã öàõèëãààíààð õàíãàõàä ãàðäàã äèçåëèéí ò¿ëøíèé àëäàãäëûã õàëààëòûí ¿íý äýýð íýìýí 1ì3 ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 41
  • 42. òàëáàéí õàëààõ ¿íèéã õýò ºíäºð òîãòîîñîí òîõèîëäîë íèëýýä ýëáýã áàéäàã.Èéìä õàëààëòûí çàðäëûíáîäèò òîîöîîã õèéí ñóðãóóëü, öýöýðëýãèéí ýçýìøëèéí òàëáàéä õàðüöóóëàí ýð÷èìèéí êîìïàíèéííýõýìæèëæ áóé ¿íýòýé õàðüöóóëàõ øààðäëàãàòàé þì.Õýðýâ ýíý õî¸ðûí õîîðîíä èõ çºð¿¿òýé áàéâàëýð÷èìèéí êîìïàíèàñ áîëîí àéìãèéí ýð÷èì õ¿÷íèé çîõèöóóëàõ ãàçðààñ òàéëáàð àâàõ êîìïàíèéíáèçíåñ òºëºâëºãººã ¿çýõ øààðäëàãàòàé. Æè÷: Ãýðýý õèéæ áóé çàõèðàë, ýðõëýã÷ íàð ì3 òàëáàéíõàëààõ ¿íèéã ãàðãàñàí òîîöîîã íü ìýäñíèé ¿íäñýí äýýð ãýðýýíä ãàðûí ¿ñýã çóðæ áàéãàà ãýæ îéëãîíòýäíèé õàðèóöëàãûã ºíäºðæ¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé. Ýíýõ¿¿ ìàÿãò íü ºìíºõ íàì äàðàëòûí çóóõààð áàéãóóëëàãà ººðºº õàëààõ çàðäàëûíòºëºâëºëòèéí ìàÿãòòàé èæèë áºãººä çºâõºí íèéò õàëààëòûí çàðäàë íü ýð÷èì õ¿÷ýýð õàíãàäàãêîìïàíèòàé áàéãóóëñàí ãýðýýíä çààñàí òàëáàéí õýìæýýã, àéìãèéí ýð÷èì õ¿÷íèé çîõèöóóëàõ ãàçðààñòîãòîîñîí 1ì3 òàëáàéí õàëààëòûí ¿íýýð òîîöîí íýõýìæèëäýã ä¿íã ýíý õýñýãò áè÷íý.Ã. Åðäèéí ãàëëàãààòàé áîëîí íàì äàðàëòûí çóóõààð õàëààäàã õàëààëò: Çóðàã 13. Åðäèéí ãàëëàãààòàé çóóõààð õàëààäàã õàëààëòûí çàðäëûã òºëºâëºõ ìàÿãòÝíýõ¿¿ ìàÿãò íü äàðààõ 4 ¿íäñýí õýñãýýñ á¿ðäýíý. ¯¿íä: 6. ¯íäñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä III. Ñóðãóóëü, äîòóóð áàéð, ãàë òîãîîíû õàëààõ òàëáàéí õýìæýýã ì3-ààð èëýðõèéëýí îðóóëàõ. IV. Õàëààõ õóãàöàà Àëáàí ¸ñíû øèéäâýðýýð òîãòîîñîí æèëä õàëààõ õóãàöààã ñàðààð áè÷íý. Àéìãèéí çàñàã äàðãûí øèéäâýðýýð ýíý õóãàöààã òîãòîîäîã áºãººä èõýâ÷ëýí 5.5-8 ñàðûí õîîðîíä áàéäàã. ̺í òóõàéí øèéäâýðèéí îãíîî äóãààðûã çààâàë îðóóëíà. 7. Í¿¿ðñíèé çàðäàë Ò¿ëøíèé çàðäàë – Áàãà îâðûí þìóó ýñâýë åðäèéí çóóõ íü í¿¿ðñ, ìîä, àðãàë, õºðçºí, øàõìàëãýõ ìýò ÿíç á¿ðèéí ò¿ëø õýðýãëýæ áîëîõ þì. Èéìä ýíý õýñýãò ò¿ëøíèé çàðäëûã òóõàéí çóóõíûõýðýãëýäýã ò¿ëøýýð íü òîîöîõ áºãººä í¿¿ðñíýýñ áóñàä ò¿ëøíèé õýðýãëýýã íàðèéí ãàðãàõàä òºâºãòýéáàéâàë æèëèéí äóíäàæ õýìæýýãýýð òîîöîæ áîëíî. Æèøýý íü ìîä õýðýãëýäýã çóóõíû ñàðûí áîëîíæèëèéí äóíäàæ õýðýãëýýã ìàøèí ìîäîîð þìóó ýñâýë êóá ì /ì3/ ìîäîîð ýñâýë òí-îîð òîîöîæ áîëîõþì. Àðãàë õýðýãëýäýã áîë ñàðä, æèëä õýäýí ìàøèí àðãàë õýðýãëýõýýð íü ãýõ ìýò ýíý ºâëèéí óëèðëûíñàðûí äóíäàæ õýðýãëýýíä ¿íäýñëýíý. Õºäºëìºð õàìãààëëûí çàðäàë - Ýíý õýñýãò íîðìûí ñ¿¿íèé çàðäàë, õºäºëìºð õàìãààëëûíõóâöàñ õýðýãñëèéí çàðäëûí æèëèéí õýðýãöýýã òîîöîõ áîëîâ÷ í¿¿ðñ õýðýãëýäýãã¿é çóóõíû ãàë÷èäñ¿¿íèé çàðäàë òîîöîõ øààðäëàãàã¿é áàéæ áîëîõ þì.42 ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  • 43. Çàñâàð ¿éë÷èëãýýíèé çàðäàë – Ñóðãóóëü ººðºº õàëààæ áàéãàà òîõèîëäîëä ýíý çàðäëûã çààâàëòîîöíî. Ãýõäýý íèéò çàðäëûí 3 õóâèàñ õýòðýõã¿é çºâõºí óðñãàë çàñâàðûí çàðäëûã òîîöíî. Åðäèéíãàëëàãààòàé çóóõíû òóõàéä øóãàìûí çàñâàðûí çàðäàë ãàðàõã¿é ãýäãèéã àíõààðíà óó. 8. Ãýðýë öàõèëãààíû çàðäàë Ãýðýë, öàõèëãààíû õýðýãëýýã òîîöîõäîî òîîëóóðòîé áàéãóóëëàãûí õóâüä õîíîãèéí òîîëóóðûíýðãýëòèéã òýìäýãëýõ çàìààð, çàäãàéãààð òºëäºã áàéãóóëëàãûí õóâüä ñàðä òºëºõ òîãòìîë çàðäëûíõýìæýýã òîãòîîñîí àéìàã, ñóìûí óäèðäëàãûí ÿìàð íýã øèéäâýð áàéãàà ýñýõèéã áîëîí ýð÷èì õ¿÷íèéêîìïàíèòàé ãýðýý õèéõäýý òóõàéí áàéãóóëëàãûí óäèðäëàã ñàðûí õýðýãëýýã õ¿ëýýí çºâøººðñºíçýðãèéã òîäðóóëàõ øààðäëàãàòàé þì. Çóðàã 14. Ãýðýë öàõèëãààíû õîëáîëòûí òºðºë À. Òºâëºðñºí øóãàìàíä õîëáîãäñîí, òîîëóóðòàé áàéãóóëëàãûí ãýðýë, öàõèëãààíûçàðäëûãòºëºâëºõ Òºâëºðñºí ºíäºð õ¿÷äýëèéí øóãàìàíä õîëáîãäñîí áàéãóóëëàãûí õóâüä ãýðýë, öàõèëãààíûçàðäàë õàðüöàíãóé áàãà áàéõ áºãººä ¿íý òàðèô íü óëñûí õýìæýýíä äàãàæ ìºðäºãääºã. Òîîëóóðûíòºðºë íü öàõèëãààíû õýðýãëýýíèé öàãààñ øàëòãààëàí ýíãèéí òîîëóóðòàé, 2 òàðèôò, 3 òàðèôòòîîëóóðòàé ãýæ àíãèëàãäàíà. Çóðàã 15.Òºâëºðñºí øóãàìä õîëáîãäñîí òîîëóóðòàé áàéãóóëëàãûí ãýðýë, öàõèëãààíû çàðäëûã òºëºâëºõ ìàÿãò ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 43
  • 44. Ãýðýë öàõèëãààíû çàðäëûí õóâüä òóðøëàãà áîëîí óðüä ñàðóóäûí äóíäàæ ¿ç¿¿ëýëòýä ¿íäýñëýíºíãºðñºí îíû ñàð á¿ðèéí äóíäàæ õýðýãëýýã òîîöîõ øààðäëàãàòàé áîëíî. ¯íèéí òóõàéä ÿã îäîîìºðäºæ áàéãàà ¿íýýð òîîöîõ áà òºñºâ òºëºâëºæ áóé îíû òºñâèéí òºñºë õèéõ ¿åä ¿íý ººð÷ëºãäâºëçàñâàð îðóóëàõ áîëíî. Îëîí õè÷ýýëèéí áàéðòàé áîë õè÷ýýëèéí áàéð òóñ á¿ðýýð çàðäëûã òîîöíî. Á. Òºâëºðñºí øóãàìä õîëáîãäñîí çàäãàéãààð òºëäºã áàéãóóëëàãûí ãýðýë, öàõèëãààíû çàðäëûãòºëºâëºõ ªíäºð õ¿÷äýëèéí øóãàìàíä õîëáîãäñîí áàéãóóëëàãà òîîëóóðã¿é çàäãàéãààð ãýðýë, öàõèëãààíûçàðäëûã òºëäºã áîë çàäãàéãààð òºëºõ õýìæýýã òîãòîîñîí îðîí íóòãèéí óäèðäëàãûí áîëîí ýð÷èìõ¿÷íèé êîìïàíèéí øèéäâýð áàéãàà ýñýõ, áàéõã¿é áîë ÿìàð ¿íäýñëýëýýð ñàðä òºëºõ õýìæýýã òîãòîîñîíýñýõèéã çààâàë òîäðóóëàõ øààðäëàãàòàé. Æèøýý íü ñóðãóóëèéí áàéðíû öàõèëãààíû ðàçåòêèéí òîî,÷èéäýíãèéí õ¿÷èí ÷àäàë ãýõ ìýò.Îëîí õè÷ýýëèéí áàéðòàé áîë õè÷ýýëèéí áàéð òóñ á¿ðýýð çàðäëûãòîîöíî óó. Çóðàã 16. Òºâëºðñºí øóãàìä õîëáîãäñîí çàäãàéãààð òºëäºã áàéãóóëëàãûí ãýðýë, öàõèëãààíû çàðäëûã òºëºâëºõ ìàÿãò Â. Áàéãóóëëàãà ººðºº ãýðýë, öàõèëãààíààð õàíãàäàã áàéãóóëëàãûí ãýðýë, öàõèëãààíû çàðäëûãòºëºâëºõ Çóðàã 17. Áàéãóóëëàãà ººðºº ãýðýë, öàõèëãààíààð õàíãàäàã áàéãóóëëàãûí ãýðýë, öàõèëãààíû çàðäëûã òºëºâëºõ ìàÿãò44 ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  • 45. Ýíý õ¿ñíýãò íü 2 õýñãýýñ á¿ðäýíý. 1. Äèçåëèéí ò¿ëøíèé çàðäàë/ áåíçèíèé çàðäàë - Ìîòîðûã àñààõ õóãàöààíä õýðýãëýõ äèçåëèéí ò¿ëøíèé çàðäëûã òîîöîîëîõäîî õýäèéãýýð ìîòîðûí ìàðêààñ øàëòãààëàí íýã öàãò õýðýãëýõ äèçåëèéí ò¿ëøíèé õýìæýý òîãòìîë áàéäàã õýäèé ÷ àæëûí çóðàã àâàëò õèéí áîäèòòîéãîîð õýìæèæ õýðýãëýýã òîãòîîõ øààðäëàãòàé. ̺í áàéãóóëëàãà áåíçèí õýðýãëýäýã ìîòîð àøèãëàäàã áîë äèçåëèéí ò¿ëøíèé îðîíä áåíçèíèé çàðäëûã òîîöîîëíî. 2. Õºäºëìºð õàìãààëàë, çàñâàð ¿éë÷èëãýýíèé çàðäàë- Ýíý õýñýãò íîðìûí ñ¿¿íèé çàðäàë, õºäºëìºð õàìãààëëûí õóâöàñ õýðýãñëèéí çàðäëûí æèëèéí õýðýãöýýã òîîöíî. Ñóðãóóëü ººðºº ãýðýë, öàõèëãààí ¿éëäâýðëýæ áàéãàà òîõèîëäîëä ýíý çàðäëûã çààâàë òîîöíî. Ãýõäýý íèéò çàðäëûí 3 õóâèàñ õýòðýõã¿é áàéõààð óðñãàë çàñâàð, ¿éë÷èëãýýíèé çàðäëûã òîîöíî. Ãýðýë, öàõèëãààíèé íèéò çàðäàë - Äýýðõ á¿õ çàðäëûã òîîöîîëîí ãýðýë, öàõèëãààíû õýðýãöýý㺺𺺠¿éëäâýðëýõýä ãàðàõ íèéò çàðäëûã ýíä õàðóóëíà. Çóðàã 18. Áàéãóóëëàãà ººðºº ãýðýë, öàõèëãààíààð õàíãàäàã áàéãóóëëàãûí ãýðýë, öàõèëãààíû çàðäëûã òºëºâëºõ ìàÿãòûí òîäðóóëãà õýñýãÄýýðõ òîäðóóëãûã äýëãýðýíã¿é òàéëáàðòàéãààð îðóóëæ áàéõ øààðäëàãàòàé. 3. Öýâýð áîõèð óñíû çàðäàë: Èíæåíåðèéí õèéöòýé øóãàì ñ¿ëæýýãýýð óñíû õàìãàìæèéí ¿éë÷èëãýýã àâäàã áîë öýâýð óñõýðýãëýõ áîëîí áîõèð óñ çàéëóóëàõ çàðäëûã òóñ òóñàä íü òîîöíî. Õàðèí 纺âðººð óñíû õýðýãöýýãõàíãàäàã áàéãóóëëàãûí õóâüä áîõèð óñíû çàðäàë ãàðàõã¿é áàéæ áîëîõ þì. Èíæåíåðèéí øóãàìàíä õîëáîãäñîí áàéãóóëëàãûí öýâýð, áîõèð óñíû çàðäëûã õýìæèõäýýì3 ãýñýí õýìæèãäýõ¿¿íèéã õýðýãëýäýã. Õè÷ýýëèéí áàéð òóñ á¿ðýýð áîëîí äîòóóð áàéð, ãàë òîãîîíûçàðäëûã òóñàä íü òîîöîîëíî. Öýâýð, áîõèð óñíû ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã êîìïàíèéí íýðèéã çààâàëáè÷íý. ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 45
  • 46. Çóðàã 19. Èíæåíåðèéí øóãàìàíä õîëáîãäñîí, óñíû òîîëóóðòàé áàéãóóëëàãûí öýâýð áîõèð óñíû çàðäëûã òºëºâëºõ ìàÿãò Á. Èíæåíåðèéí øóãàìàíä õîëáîãäñîí, óñíû òîîëóóðã¿é áàéãóóëëàãûí öýâýð, áîõèð óñíûçàðäëûã òºëºâëºõ Óñíû òîîëóóðã¿é áàéãóóëëàãûí öýâýð óñíû õýðýãëýý, çàéëóóëñàí áîõèð óñíû õýìæýýãõýìæèõ íýãæèéã ì3 ãýæ ¿çýæ õ¿ñíýãòèéã áýëäñýí áîëíî. Õýðýâ ì3 áèø áîë õýìæèõ íýãæèéã çààõøààðäëàãàòàé. Ìºí ºìíºõ îí áîëîí ñàðóóäûí õýðýãëýýíä ¿íäýñëýí äóíäæààð õè÷ýýëèéí áàéð òóñ á¿ðýýðáîëîí äîòóóð áàéð, ãàë òîãîîíû çàðäëûã òóñ òóñàä íü òîîöîîëíî. Öýâýð, áîõèð óñíû ¿éë÷èëãýý¿ç¿¿ëäýã êîìïàíèéí íýðèéã çààâàë áè÷íý. Çóðàã 20. Èíæåíåðèéí øóãàìàíä õîëáîãäñîí, óñíû òîîëóóðã¿é áàéãóóëëàãûí öýâýð áîõèð óñíû çàðäëûã òºëºâëºõ ìàÿãò Â. Ǻºâðººð óñíû õýðýãöýýã õàíãàäàã áàéãóóëàãûí öýâýð óñíû çàðäëûã òºëºâëºõ Ǻºâðººð óñíû õýðýãöýýã õàíãàäàã áàéãóóëëàãûí õóâüä óñíû õýðýãëýýã õýìæèõäýý, ëèòð,ì3, òí ãýñýí õýìæèãäýõ¿¿í¿¿äèéã õýðýãëýæ áîëîõ þì. Õýðýãëýýã ñàðä õýðýãëýõ öýâýð óñíû äóíäàæõýìæýýãýýð òîîöíî. Äîòóóð áàéðíû ãàë òîãîîíä õýðýãëýãäýæ áàéãàà öýâýð óñíû çàðäàë íü õîîëíûçàðäàëä îðîõ òóë òîãòìîë çàðäàëä õàìðóóëàõã¿é áàéæ áîëîõ þì.46 ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  • 47. Çóðàã 21. Ǻºâðèéí óñíû õîëáîëòòîé áàéãóóëëàãûí öýâýð áîõèð óñíû çàðäëûã òºëºâëºõ ìàÿãò ¯éë àæèëëàãààíû îðëîãûã òºëºâëºõ Áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãóóä íü ººðñäèéí ¿éë àæèëëàãààíû öàð õ¿ðýý, íººö áîëîìæ, çàõçýýëèéí ýðýëò õýðýãöýýíýýñ ¿¿äýí ¿íäñýí áîëîí òóñëàõ ¿éë àæèëëàãààíû îðëîãîî òîäîðõîéëæòºñºâëºõ íü áèé. Áîëîâñðîëûí õóóëèéí 39.4-ä “Áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãûí ººðèéí îðëîãûíõýìæýýòýé õîëáîîòîéãîîð óëñûí òºñ⺺ñ ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ õºðºíãèéí õýìæýýã áàãàñãàõûã õîðèãëîíî”ãýæ çààñíû äàãóó òºñºâò áàéãóóëëàãûí ººðèéí îðëîãûã òºñºâò òóñãàæ çàðöóóëàõ áîëîìæèéã áèéáîëãîæ áàéãàà. Áîëîâñðîëûí ñàéäûí ....îíû 333 äóãààð òóøààëûí äàãóó ã¿íçãèéð¿¿ëñýí áîëîíìýðãýæëèéí ñóðãàëò ÿâóóëæ îëîõ îðëîãîî áàãøèéí öàëèí õºëñ, íîì õýâëýë, õè÷ýýë ïðàêòèê, óðñãàëçàñâàð ãýõ ìýò ººð þóíä øààðäëàãàòàé áóé çàðäëûí àíãèëëààðàà ñóðãóóëü ººðºº òºñºâëºæ èðíý. Çóðàã 22. Õ¿¿õäèéí öýöýðëýãèéí îðëîãûã òºëºâëºõ ìàÿãò ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 47
  • 48. ÕÀÂÑÐÀËÒ ÒªÑÂÈÉÍ ÒÓÕÀÉ ÕÓÓËÜ2011 îíû 12 äóãààð ñàðûí 23-íèé ºäºðÓëààíáààòàð õîò ÍÝÃįÃÝÝÐ Á¯ËÝà ÍÈÉÒËÝà ¯ÍÄÝÑËÝË 1 ä¿ãýýð ç¿éë.Õóóëèéí çîðèëò 1.1.Ýíý õóóëèéí çîðèëò íü òºñºâ, ò¿¿íèé çàð÷èì, òîãòîëöîî, á¿ðýëäýõ¿¿í, àíãèëëûã òîãòîîæ,òºñâèéí òóñãàé øààðäëàãûã õýðýãæ¿¿ëýõ, òºñâèéí õàðèëöààíä îðîëöîã÷èéí ýðõ, ¿¿ðýã, õàðèóöëàãûãòîäîðõîéëæ, òºñºâ áîëîâñðóóëàõ, áàòëàõ, çàðöóóëàõ, á¿ðòãýõ, òàéëàãíàõ, õÿíàëò òàâèõòàé õîëáîãäñîíõàðèëöààã çîõèöóóëàõàä îðøèíî. 2 äóãààð ç¿éë.Òºñâèéí òóõàé õóóëü òîãòîîìæ 2.1.Òºñâèéí òóõàé õóóëü òîãòîîìæ íü Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëü28, Òºñâèéí òîãòâîðòîéáàéäëûí òóõàé õóóëü29, ýíý õóóëü áîëîí ýäãýýð õóóëüòàé íèéö¿¿ëýí ãàðãàñàí õóóëü òîãòîîìæèéíáóñàä àêòààñ á¿ðäýíý. 3 äóãààð ç¿éë.Õóóëèéí ¿éë÷ëýõ õ¿ðýý 3.1.Ýíý õóóëü íü òºñâèéí áàéãóóëëàãà, ò¿¿íèé àëáàí òóøààëòàí, Çàñãèéí ãàçðûí áîëîí îðîííóòãèéí òóñãàé ñàí, òºðèéí ÷èã ¿¿ðýãò õàìààðàõ àæèë, ¿éë÷èëãýýã ãýðýýíèé ¿íäñýí äýýð õýðýãæ¿¿ëäýãáîëîí õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóó òºñºâò îðëîãî òºâëºð¿¿ëýõ ¿¿ðýã õ¿ëýýäýã òºðèéí áîëîí îðîííóòãèéí ºì÷èò, òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷èéí îðîëöîîòîé õóóëèéí ýòãýýäýä õàìààðíà. 3.2.Ýíý õóóëüä çààñàí õºòºëáºðèéí òºëºâëºëò, ¿ð ä¿íãèéí ãýðýý, ò¿¿íèé ã¿éöýòãýë,òàéëàãíàëòàé õîëáîãäñîí çîõèöóóëàëò íü õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóó óëñûí àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõòàéõîëáîãäñîí ã¿éöýòãýõ àæèë ýðõëýõ ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãûí ã¿éöýòãýõ àæèëä õàìààðàõã¿é. 3.3.Ýíý õóóëüä çààñàí èë òîä áàéäàëòàé õîëáîãäñîí çîõèöóóëàëò íü õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóóòºðèéí íóóöàä õàìààðàõ òºñºâò áîëîí ýíý õóóëèéí 3.2-ò çààñàí ã¿éöýòãýõ àæèëä õàìààðàõã¿é. 3.4.Òºñâèéí õàðèëöààã çºâõºí ýíý õóóëèàð çîõèöóóëàõ áºãººä îðîí íóòàã, ñàëáàðûí ¿éëàæèëëàãààíä ñàíõ¿¿æèëòèéí ýõ ¿¿ñâýðèéí õýìæýýã õóóëü÷ëàí òîãòîîõ, ò¿¿íèéã õóâààðèëàõ àëèâààõàðèëöàà ¿¿íä íýãýí àäèë õàìààðíà. 4 ä¿ãýýð ç¿éë.Õóóëèéí íýð òîìü¸îíû òîäîðõîéëîëò 4.1.Ýíý õóóëüä õýðýãëýñýí äàðààõ íýð òîìü¸îã äîð äóðäñàí óòãààð îéëãîíî: 4.1.1.“òºñâèéí òóñãàé øààðäëàãà” ãýæ Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé õóóëèéí 6äóãààð ç¿éëä çààñíûã; 4.1.2.“äóíä õóãàöàà” ãýæ Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé õóóëèéí 4.1.9-äçààñíûã; 4.1.3.“äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýë” ãýæ Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûíòóõàé õóóëèéí 4.1.10-ò çààñíûã; 4.1.4.“òºñâèéí òºñºë” ãýæ äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýëä ¿íäýñëýí,õóóëüä çààñàí øààðäëàãûí äàãóó òºñâèéí øàòëàë á¿ðýýð òºñâèéí àíãèëàë àøèãëàí Çàñãèéí ãàçðààñÓëñûí Èõ Õóðàëä, ò¿¿í÷ëýí á¿õ øàòíû Çàñàã äàðãààñ òóõàéí øàòíû èðãýäèéí Һ뺺ëºã÷äèéí Õóðàëäºðãºí ìýä¿¿ëñýí òºñâèéí ñàíàëûã; 4.1.5.“òºñºâ” ãýæ òºðèéí ÷èã ¿¿ðãèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä øààðäàãäàõ ñàíõ¿¿ãèéí ýõ¿¿ñâýðèéã áèé áîëãîõ çîðèëãîîð òºðèéí ìýäýëä õóðèìòëóóëàí õóâààðèëæ, çàðöóóëàõ õºðºíãº,îðëîãî, çàðëàãà, ºð, òºëáºð, ñàíõ¿¿ãèéí àìëàëò áîëîí ¿¿ðýã, òýäãýýðòýé õîëáîãäñîí ñàíõ¿¿ãèéí ¿éëàæèëëàãàà, õýðýãæ¿¿ëýõ àðãà õýìæýý, ò¿¿íä øààðäàãäàõ îðö, õ¿ðýõ ¿ð ä¿íãèéí íèéëáýð öîãöûã; 4.1.6.“óëñûí òºñºâ” ãýæ Óëñûí Èõ Õóðëààñ áàòàëñàí, Çàñãèéí ãàçàð áîëîí óëñûíòºñºâò õàðüÿàëàãäàõ òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èéí á¿ðä¿¿ëæ, õóâààðèëàí çàðöóóëàõ òºñâèéã;28 Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëü -“Òºðèéí ìýäýýëýë” ýìõòãýëèéí 1992 îíû 1 äóãààðò íèéòëýãäñýí.29 Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé õóóëü - “Òºðèéí ìýäýýëýë” ýìõòãýëèéí 2010 îíû 30 äóãààðò íèéòëýãäñýí.48 ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  • 49. 4.1.7.“ñóóðü ò¿âøèíä ¿íäýñëýñýí òºñºâ” ãýæ ìàêðî ýäèéí çàñãèéí òààìàãëàëäíèéö¿¿ëæ, òóõàéí òºñºâ õýðýãæèõ æèëä õóóëü òîãòîîìæ, ýñõ¿ë òºðèéí áîäëîãîä ººð÷ëºëò îðîõã¿éáàéõààð òîîöñîí òºñâèéí òîîöîîã; 4.1.8.“æèëèéí òºñâèéí õÿçãààð” ãýæ òºñâèéí òóñãàé øààðäëàãà, äóíä õóãàöààíûòºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýëä íèéö¿¿ëýí òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èéí òóõàéí æèëèéí òºñºâáîëîâñðóóëàõàä áàðèìòëàõ îðëîãûí äîîä õýìæýý, çàðëàãûí äýýä õýìæýýã; 4.1.9.“òºñâèéí îðëîãî” ãýæ õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóó óëñûí áîëîí îðîí íóòãèéíòºñºâ á¿ðä¿¿ëýõ îðëîãî, òºñâèéí áàéãóóëëàãûí ººðèéí ¿éë àæèëëàãààíû îðëîãûã; 4.1.10.“òºñâèéí çàðëàãà” ãýæ òºñºâ çàõèðàã÷èéí ¿éë àæèëëàãàà, õýðýãæ¿¿ëýõ õºòºëáºð,òºñºë, àðãà õýìæýýã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõýýð áàòëàãäñàí òºñ⺺ñ õóâààðèëàí, çàðöóóëàõ õºðºíãèéã; 4.1.11.“òºñâèéí òýíöýë” ãýæ òóõàéí òºñâèéí æèëèéí òºñâèéí íèéò îðëîãî, çàðëàãûíçºð¿¿ã; 4.1.12.“òºñâèéí àøèã” ãýæ òºñâèéí çàðëàãààñ äàâñàí îðëîãûã; 4.1.13.“òºñâèéí àëäàãäàë” ãýæ òºñâèéí îðëîãîîñ äàâñàí çàðëàãûã; 4.1.14."îðëîãî" ãýæ òóõàéí ýòãýýäèéí äîòîîä ã¿éëãýýíýýñ áóñàä ãàäíààñ õ¿ëýýí àâàõá¿õ òºðëèéí ã¿éëãýýã; 4.1.15."çàðëàãà" ãýæ òóõàéí ýòãýýäèéí äîòîîä ã¿éëãýýíýýñ áóñàä ãàäàãø ÷èãëýñýí á¿õòºðëèéí ã¿éëãýýã; 4.1.16.“õºòºëáºð” ãýæ òºñºâ õóâààðèëàõ çîðèëãîîð ¿ð ä¿íã íü òîîöîæ, òàéëàãíàæáîëîõóéö ººð õîîðîíäîî óÿëäàà á¿õèé òºðèéí ÷èã ¿¿ðãèéã õàíãàõàä ÷èãëýñýí áàãö àðãà õýìæýýã; 4.1.17.“àðãà õýìæýý” ãýæ õºòºëáºðèéí á¿ðýëäýõ¿¿íä áàãòàõ, òîî õýìæýý, öàã õóãàöàà,÷àíàðûí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòýýð òîäîðõîéëîãäîõ àæèë, ¿éë÷èëãýýã; 4.1.18.“îðö” ãýæ òóõàéí àæèë, ¿éë÷èëãýýã õýðýãæ¿¿ëýõýä øààðäàãäàõ ýä õºðºíãºáîëîí ýäèéí áóñ õºðºíãèéã; 4.1.19.“ýäèéí çàñãèéí òîìñãîñîí àíãèëàë” ãýæ ýäèéí çàñãèéí äýëãýðýíã¿é àíãèëëûíõýä õýäýí ç¿éëèéã íýãòãýí á¿ëýãëýñíèéã; 4.1.20.“ýäèéí çàñãèéí äýëãýðýíã¿é àíãèëàë” ãýæ ýäèéí çàñãèéí àíãèëëûí àíõäàã÷ç¿éëèéã; 4.1.21.“ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýã” ãýæ òºñâèéí àëäàãäëûã íºõºõ çîðèëãîîð îëãîõõºðºíãèéã; 4.1.22.“îðëîãûí øèëæ¿¿ëýã” ãýæ îðîí íóòãèéí òºñâèéã äýìæèõ çîðèëãîîð äýýäøàòíû òºñâèéí îðëîãîîñ îðîí íóòãèéí òºñºâò òîîöîæ îëãîõ õºðºíãèéã; 4.1.23.“òóñãàé çîðèóëàëòûí øèëæ¿¿ëýã” ãýæ ýíý õóóëèéí 61.1-ä çààñàí ÷èã ¿¿ðãèéãñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ çîðèëãîîð òóñãàéëàí òîãòîîñîí çîðèóëàëò, íºõöºë, øààðäëàãûí äàãóó àéìàã,íèéñëýëèéí òºñºâò óëñûí òºñ⺺ñ îëãîõ õºðºíãèéã; 4.1.24."õºðºí㺠îðóóëàëò" ãýæ òºñ⺺ñ ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ, òóõàéí øàòíû òºñºâò õàìààðàõõóóëèéí ýòãýýäèéí ºì÷ëºëä øèëæèõ õºðºíãèéí çàðëàãûã; 4.1.25.“òàòâàðûí çàðëàãà” ãýæ òàòâàðûí õóóëèàð òóõàéí æèëä òàòâàð òºëºã÷èä îëãîõòàòâàðûí õºíãºëºëò, ÷ºëººëºëòèéã; 4.1.26.“òºñâèéí òîäîòãîë” ãýæ òóõàéí æèëèéí òºñâèéã áàòàëñàí ýðõ á¿õèéáàéãóóëëàãûí øèéäâýðò íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõûã; 4.1.27.“îðîí íóòãèéí òºñºâ” ãýæ àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí èðãýäèéíҺ뺺ëºã÷äèéí Õóðëààñ áàòàëñàí, òóõàéí øàòíû òºñºâò õàðüÿàëàãäàõ åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èéíá¿ðä¿¿ëæ, õóâààðèëàí çàðöóóëàõ òºñâèéã; 4.1.28.“îðîí íóòãèéí õºãæëèéí íýãäñýí ñàí” ãýæ îðîí íóòãèéí õºãæëèéã äýìæèõ,á¿ñ íóòãèéí òýíöâýðòýé áàéäëûã õàíãàõ çîðèëãîîð óëñûí òºñ⺺ñ îðîí íóòãèéí òºñºâò îëãîõîîðäàõèí õóâààðèëàëò õèéõ õºðºíãèéã; 4.1.29.“îðîí íóòãèéí òºñâèéí ñóóðü îðëîãî” ãýæ òóõàéí øàòíû òºñºâò îðîõ òàòâàðûãäîîä õóâü, õýìæýýãýýð òîîöñîí îðëîãî áîëîí òàòâàðûí áóñ îðëîãûí íèéëáýðèéã; 4.1.30.“îðîí íóòãèéí òºñâèéí ñóóðü çàðëàãà” ãýæ ýíý õóóëèéí 58.1.1, 58.2.1, 58.3.1,58.4.1-ä çààñàí ÷èã ¿¿ðýãòýé õîëáîãäîõ óðñãàë áîëîí õºðºíãèéí çàðëàãà, ýíý õóóëèéí 58.1.4, 58.1.14,58.2.4, 58.2.13, 58.3.2, 58.3.5, 58.4.2, 58.4.6-ä çààñàí ÷èã ¿¿ðýãòýé õîëáîãäîõ óðñãàë çàðëàãûííèéëáýðèéã; ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 49
  • 50. 4.1.31.“îðîí íóòãèéí òºñâèéí ¿íäñýí òýíöëèéí àëäàãäàë” ãýæ îðîí íóòãèéí òºñâèéíñóóðü îðëîãîîñ äàâñàí îðîí íóòãèéí òºñâèéí ñóóðü çàðëàãûã; 4.1.32.“Íèéãìèéí äààòãàëûí ñàíãèéí òºñºâ” ãýæ Íèéãìèéí äààòãàëûí òóõàé õóóëèéí30äàãóó á¿ðä¿¿ëæ, çàðöóóëàõ, òóõàéí æèëä Óëñûí Èõ Õóðëààñ áàòàëñàí òºñâèéã; 4.1.33."Õ¿íèé õºãæèë ñàíãèéí òºñºâ” ãýæ Õ¿íèé õºãæèë ñàíãèéí òóõàé õóóëèéí31äàãóó á¿ðä¿¿ëæ, çàðöóóëàõ, òóõàéí æèëä Óëñûí Èõ Õóðëààñ áàòàëñàí òºñâèéã; 4.1.34."òºñâèéí áàéãóóëëàãà" ãýæ áàòëàãäñàí òºñâèéí äàãóó òºðèéí ÷èã ¿¿ðýãòõàìààðàõ àæèë, ¿éë÷èëãýýã õýðýãæ¿¿ëäýã, Õóóëèéí ýòãýýäèéí óëñûí á¿ðòãýëèéí òóõàé õóóëèéí327.1.3-ò çààñíû äàãóó ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàäá¿ðòã¿¿ëñýí òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷èò, àøãèéí òºëºº áóñ õóóëèéí ýòãýýäèéã; 4.1.35.“òºñâèéí çàõèðàã÷” ãýæ òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷, òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýíçàõèðàã÷ áîëîí òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷èéã; 4.1.36.“òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷” ãýæ ººðèéí ýðõëýõ àñóóäëûí õ¿ðýýíèéòºñâèéã òºëºâëºõ, áàòëàãäñàí òºñâèéã õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóó õóâààðèëàõ, õÿíàëò òàâèõ, çàõèðàíçàðöóóëàõ, ã¿éöýòãýëèéã òàéëàãíàõ ýðõ á¿õèé ýòãýýäèéã; 4.1.37.“òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷” ãýæ òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ààñõóâààðèëñàí ÷èã ¿¿ðãèéí òºñâèéã òºëºâëºõ, òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷èä õóâààðèëàõ, õÿíàëò òàâèõ,õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóó çàõèðàí çàðöóóëàõ, ã¿éöýòãýëèéã òàéëàãíàõ ýðõ á¿õèé ýòãýýäèéã; 4.1.38.“òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷” ãýæ òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ áîëîí òºñâèéíòºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷ààñ õóâààðèëñàí ÷èã ¿¿ðãèéí òºñâèéã òºëºâëºõ, õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóóçàõèðàí çàðöóóëàõ, ã¿éöýòãýëèéã òàéëàãíàõ ýðõ á¿õèé ýòãýýäèéã; 4.1.39."òºðèéí ÷èã ¿¿ðýãò õàìààðàõ àæèë, ¿éë÷èëãýýã ã¿éöýòãýã÷" ãýæ òºðèéí ÷èã¿¿ðýãò õàìààðàõ àæèë, ¿éë÷èëãýýã ãýðýýíèé äàãóó ã¿éöýòãýæ, òóõàéí àæèë, ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð, òîîõýìæýý, õ¿ðýõ ¿ð ä¿íãèéí òàëààðõ õàðèóöëàãûã áèå äààí õ¿ëýýõ ýòãýýäèéã; 4.1.40.“òºðèéí ñàíãèéí ¿éë àæèëëàãàà” ãýæ òºñºâ, ìºíãºí õºðºíãº, ºð òºëáºðèéíóäèðäëàãûã õýðýãæ¿¿ëýõ, òºëáºð òîîöîîã ã¿éöýòãýõ, òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéã òàéëàãíàõûã; 4.1.41."òºðèéí ñàíãèéí íýãäñýí äàíñ" ãýæ Çàñãèéí ãàçðûí íýãäñýí çîõèöóóëàëò á¿õèéòºñâèéí åðºíõèé äàíñ áîëîí Ìîíãîë Óëñûí íýãäñýí òºñºâò õàìààðàõ á¿õ òºñâèéí çàõèðàã÷èéíÌîíãîëáàíêèíä áàéðøèõ ìºíãºí õºðºíãèéí õàðèëöàõ äàíñûã; 4.1.42."òºñâèéí åðºíõèé äàíñ" ãýæ òóõàéí øàòíû òºñâèéí ìºíãºí ã¿éëãýýã íýãòãýíá¿ðòãýõ õàðèëöàõ äàíñûã; 4.1.43.“çàðöóóëàëòûí ýðõ” ãýæ áàòëàãäñàí òºñâèéí õ¿ðýýíä òºñâèéí áàéãóóëëàãûíñàð, óëèðàëä çàðöóóëàõ òºñâèéí äýýä õÿçãààðûã; 4.1.44.“Çàñãèéí ãàçðûí ºðèéí óäèðäëàãà” ãýæ Çàñãèéí ãàçðûí äóíä áîëîí áîãèíîõóãàöààíû ñàíõ¿¿ãèéí çàðäàë, ýðñäýëèéí ò¿âøèíã òîäîðõîéëîõ ñòðàòåãè áîëîâñðóóëæ, õýðýãæ¿¿ëýõ¿éë àæèëëàãààã; 4.1.45."ºð" ãýæ ºðèéí õýðýãñëýýð äàìæóóëàí òóõàéí ýòãýýäýýñ áóñàä ýòãýýäèéí ºìíºèðýýä¿éä ýðãýí òºëºõ òºëáºðèéí ¿¿ðãèéã; 4.1.46.“ºðèéí õýðýãñýë” ãýæ á¿õ òºðëèéí çýýë, ¿íýò öààñ áîëîí ºð ¿¿ñãýõ àëèâààãýðýý, õýëöëèéã; 4.1.47.“óëñûí ºð” ãýæ Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé õóóëèéí 4.1.8-ä çààñíûã; 4.1.48.“áîëçîøã¿é ºð òºëáºð” ãýæ Çàñãèéí ãàçðûí ãàðãàñàí áàòàëãààã õàíãàõ, ýñõ¿ë¿íäýñíèé àþóëã¿é áàéäàë, óëñ òºð, íèéãýì, ýäèéí çàñàã, ñàíõ¿¿, òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõçîðèëãîîð òºðººñ õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãûí àðãà õýìæýýòýé õîëáîãäîí òºñºâò ¿¿ñ÷ áîëçîøã¿é ýðñäýëèéãìºíãºí ä¿íãýýð òîîöîæ èëýðõèéëñíèéã; 4.1.49.“äîòîîä àóäèò” ãýæ òºñâèéí õºðºíãèéã ç¿é çîõèñòîé, ¿ð àøèãòàé çàðöóóëàõ,ýðñäýëèéí óäèðäëàãààð õàíãàõàä ÷èãëýñýí òºñâèéí äîòîîä õÿíàëòûí ¿éë àæèëëàãààã; 4.1.50.“ýðãýëòèéí ñàí” ãýæ ¿éë àæèëëàãàà íü íýãýýñ äýýø òºñâèéí æèë äàìæèí áàéíãàõýðýãæèõ, ººðèéí ýõ ¿¿ñâýðèéã õóóëüä çààñàí ¿éë àæèëëàãààíä çàðöóóëæ, ò¿¿íýýñ îðîõ îðëîãî, ýñõ¿ëçàðöóóëñàí õºðºíãèéí ýðãýí òºëºëòèéã òóõàéí ¿éë àæèëëàãààã äàõèí ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ çîðèóëàëòòàéòºñâèéí òóñãàé äàíñûã.30 Íèéãìèéí äààòãàëûí òóõàé õóóëü -“Òºðèéí ìýäýýëýë” ýìõòãýëèéí 1994 îíû 8 äóãààðò íèéòëýãäñýí.31 Õ¿íèé õºãæèë ñàíãèéí òóõàé õóóëü-“Òºðèéí ìýäýýëýë” ýìõòãýëèéí 2009 îíû 45 äóãààðò íèéòëýãäñýí.32 Õóóëèéí ýòãýýäèéí óëñûí á¿ðòãýëèéí òóõàé õóóëü-“Òºðèéí ìýäýýëýë” ýìõòãýëèéí 2003 îíû 22 äóãààðò íèéòëýãäñýí.50 ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  • 51. ÕΨÐÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝà ҪÑÂÈÉÍ ÇÀÐ×ÈÌ, Ò¯¯ÍÈÉà ÕÝÐÝÃƯ¯ËÝÕ 5 äóãààð ç¿éë.Òºñâèéí çàð÷èì 5.1.Òºñâèéã òºëºâëºõ, áàòëàõ, õýðýãæ¿¿ëýõ, òàéëàãíàõàä äàðààõ çàð÷ìûã áàðèìòàëíà: 5.1.1.òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàñàí áàéõ; 5.1.2.òºñâèéí èæ á¿ðýí, ¿íýí çºâ áàéäëûã õàíãàñàí áàéõ; 5.1.3.ñàíõ¿¿, òºñâèéí çîõèñòîé óäèðäëàãûã õýðýãæ¿¿ëýõ; 5.1.4.èë òîä áàéäëûã õàíãàñàí áàéõ; 5.1.5.õàðèóöëàãàòàé áàéõ. 6 äóãààð ç¿éë.Òºñâèéí çàð÷ìûã õýðýãæ¿¿ëýõ 6.1.Òºñâèéã òºëºâëºõ, áàòëàõ, õýðýãæ¿¿ëýõ, òàéëàãíàõàä ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãà, òºñâèéíçàõèðàã÷ íü òºñâèéí çàð÷ìûã ìºðäëºã áîëãîæ, õýðýãæ¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé. 6.2.Ýíý õóóëèéí 5.1.1-ä çààñàí òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàñàí áàéõ çàð÷ìûã äàðààõáàéäëààð õýðýãæ¿¿ëíý: 6.2.1.Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé õóóëüä çààñàí òóñãàé øààðäëàãûã õàíãàõ; 6.2.2.æèë á¿ðèéí òºñâèéí çàðëàãûã îðëîãî áîëîí ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ áóñàä ýõ ¿¿ñâýðýýðíü á¿ðýí íºõäºã áàéõààð òºëºâëºí áàòàëæ, õýðýãæ¿¿ëýõ; 6.2.3.óðüä÷èëàí òîîöîîëîõ áîëîìæã¿é íºõöºë áàéäëûí óëìààñ òºñâèéí îðëîãîáóóðàõ, ýñõ¿ë çàðëàãà íýìýãäñýíýýð òºñâèéí àëäàãäàë íýìýãäýõýýð áîë òºñâèéí çàðëàãûã áóóðóóëàõ,ýñõ¿ë îðëîãûí ýõ ¿¿ñâýðèéã íýìýãä¿¿ëýõ çàìààð òóõàéí æèëèéí òºñºâò òîäîòãîë õèéæ, òºñâèéãòýíöâýðæ¿¿ëýõ; 6.2.4.Ìîíãîë Óëñûí Åðºíõèéëºã÷, Óëñûí Èõ Õóðàë, íóòãèéí ººðºº óäèðäàõáàéãóóëëàãà, Çàñãèéí ãàçàð, Çàñàã äàðãûí àëèâàà øèéäâýð íü òºñºâò ¿ç¿¿ëýõ íºëººëëèéí òàëààðõä¿ãíýëòýä ¿íäýñëýñýí áàéõ; 6.2.5.òºñâèéí æèëèéí äóíäóóð îðëîãî áóóðóóëàõ, çàðëàãà íýìýãä¿¿ëýõ ¿ð äàãàâàðòàéáîäëîãûí àëèâàà øèéäâýð ãàðãàñàí áîë ò¿¿íèéã äàðààãèéí òºñâèéí æèëýýñ õýðýãæ¿¿ëäýã áàéõ. 6.3.Ýíý õóóëèéí 5.1.2-ò çààñàí òºñâèéí èæ á¿ðýí, ¿íýí çºâ áàéäëûã õàíãàñàí áàéõ çàð÷ìûãäàðààõ áàéäëààð õýðýãæ¿¿ëíý: 6.3.1.òºñâèéí îðëîãî, çàðëàãà, õºðºíãº, ºð òºëáºðèéí ã¿éëãýýã áóóðóóëàõ áè÷èëòõèéõã¿éãýýð íèéò ä¿íãýýð íü òºëºâëºæ, òàéëàãíàõ; 6.3.2.ñàíõ¿¿ãèéí àëèâàà ¿éë àæèëëàãààã íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýëèéí îëîí óëñûí áîëîí¿íäýñíèé ñòàíäàðòûí äàãóó, öàã õóãàöààíä íü, ¿íýí çºâ, ¿íäýñíèé ìºíãºí òýìäýãòýýð èëýðõèéëýíá¿ðòãýæ, òàéëàãíàõ; 6.3.3.òºñâèéí îðëîãîîð áàòàëãààæñàí Çàñãèéí ãàçðûí áàòàëãàà, çýýë, á¿õ òºðëèéíñàíõ¿¿ãèéí ¿¿ðýãòýé õîëáîãäñîí ãýðýý, õýëöýë, ¿éë àæèëëàãààã òºñºâò òóñãàõ; 6.3.4.òºñâèéí æèëèéí ÿâöàä øèíýýð áèé áîëñîí àëèâàà îðëîãî, ýõ ¿¿ñâýð, çýýë, õàíäèâ,òóñëàìæ, òýäãýýðýýð ñàíõ¿¿æ¿¿ëñýí ¿éë àæèëëàãààíû çàðëàãà íü òºñâèéí á¿ðýëäýõ¿¿í áàéõ. 6.4.Ýíý õóóëèéí 5.1.3-ò çààñàí ñàíõ¿¿, òºñâèéí çîõèñòîé óäèðäëàãûã õýðýãæ¿¿ëýõ çàð÷ìûãäàðààõ áàéäëààð õýðýãæ¿¿ëíý: 6.4.1.òºñâèéã ¿ð àøèãòàé, õýìíýëòòýé áàéõààð òºëºâëºæ, çàðöóóëàõ; 6.4.2.òºðèéí ÷èã ¿¿ðýãò õàìààðàõã¿é õºòºëáºð, àðãà õýìæýýã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõã¿é áàéõ; 6.4.3.èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãààð ã¿éöýòã¿¿ëýõ áîëîìæòîéõºòºëáºð, àðãà õýìæýýã òýäãýýðýýð ã¿éöýòã¿¿ëýõ ÷èãëýë áàðèìòëàõ; 6.4.4.õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë áàðàà íèéë¿¿ëýõ, àæèë ã¿éöýòãýõ, ¿éë÷èëãýý¿ç¿¿ëýõ ýòãýýäèéã ÷ºëººò ºðñºë人í, íýýëòòýé ñîíãîí øàëãàðóóëàëòûí àðãààð ñîíãîõ; 6.4.5.òºñâèéí çàõèðàã÷ òºñâèéí îðëîãûã áàðüöààëàõ, ò¿¿ãýýð áàòàëãàà ãàðãàõã¿éáàéõ; 6.4.6.õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë òºñâèéí îðëîãûã àëü íýã ýòãýýä, ýñõ¿ë ¿éëàæèëëàãààíä òóñãàéëàí îíîîõã¿é áàéõ; 6.4.7.òºðººñ õýðýãæ¿¿ëýõ àëèâàà ¿éë àæèëëàãàà, õºòºëáºð, àðãà õýìæýý, òàòâàðíîãäóóëàëò, ýñõ¿ë õºíãºëºëò, áàòàëãàà, çýýë, ºð òºëáºð, ñàíõ¿¿ãèéí ¿éë àæèëëàãàà, áîëçîøã¿é ºðòºëáºð, òýäãýýðèéí ¿ð ä¿í íü ºíºº áîëîí èðýýä¿é ¿åèéí õîîðîíä òýãø áóñ áàéäàë ¿¿ñãýõã¿é áàéõ; ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 51
  • 52. 6.4.8.òºñâèéã çîõèñòîé óäèðäàæ àâëàãà, ºð òºëáºð ¿¿ñãýõã¿é áàéõ. 6.5.Ýíý õóóëèéí 5.1.4-ò çààñàí òºñâèéí èë òîä áàéäëûã õàíãàñàí áàéõ çàð÷ìûã äàðààõáàéäëààð õýðýãæ¿¿ëíý: 6.5.1.òºñºâ õýëýëöýõ, áàòëàõ ¿éë àæèëëàãààã íèéòýä íýýëòòýé áàéëãàæ, òºñâèéíòºëºâëºãºº, ã¿éöýòãýë, òàéëàãíàëûí òàëààð òîãòîîñîí õóãàöààíä íèéòýä îéëãîìæòîé, õ¿ðòýýìæòýéáàéäëààð ìýäýýëýõ; 6.5.2.òºñâèéã òºëºâëºõ, á¿ðä¿¿ëýõ, õóâààðèëàõ, òàéëàãíàõ ¿éë àæèëëàãààíä îëîííèéòèéí îðîëöîîã õàíãàõ; 6.5.3.òºñâèéí ã¿éöýòãýë, çàðöóóëàëò íü áàòëàãäñàí òºëºâëºãººíèé äàãóó õýðýãæèæáàéãàà ýñýõýä îëîí íèéò õÿíàëò òàâèõ áîëîìæîîð õàíãàõ; 6.5.4.òºðººñ ¿ç¿¿ëæ áàéãàà àëèâàà àæèë, ¿éë÷èëãýý, õýðýãæ¿¿ëæ áàéãàà àðãà õýìæýý,òýäãýýðèéí õ¿ðýýíä õóäàëäàí àâ÷ áàéãàà áàðàà, àæèë, ¿éë÷èëãýýíä îëîí íèéò õÿíàëò òàâèõ áîëîìæîîðõàíãàõ; 6.5.5.õºòºëáºð, òºñºë, àðãà õýìæýýíèé à÷ õîëáîãäëûí ýðýìáý, õýðýãæ¿¿ëýõ äàðààëàë,àðãà çàìûã òîäîðõîéëîõ øèéäâýðò îëîí íèéòèéí ñàíàëûã õàðãàëçàí ¿çýõ; 6.5.6.òºñâèéí àñóóäëààð èðãýä, òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãààñ ãàðãàñàí ñàíàë, ä¿ãíýëòèéãýðõ á¿õèé ýòãýýä íü øèéäâýðòýý õýðõýí òóñãàñàí òóõàé, òºñâèéí ¿éë àæèëëàãààí äàõü îëîí íèéòèéíîðîëöîîã õàíãàæ àæèëëàñàí ä¿íã òýäýíä òóõàé á¿ð ìýäýýëæ áàéõ. 6.6.Ýíý õóóëèéí 5.1.5-ä çààñàí õàðèóöëàãàòàé áàéõ çàð÷ìûã äàðààõ áàéäëààð õýðýãæ¿¿ëíý: 6.6.1.òºñâèéí çàõèðàã÷ íü ò¿¿íèéã òîìèëñîí áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòíû ºìíº,ýñõ¿ë äýýä øàòíûõàà òºñâèéí çàõèðàã÷èéí ºìíº òºñâèéí òàëààð õàðèóöëàãà õ¿ëýýäýã áàéõ; 6.6.2.òºñâèéí çàõèðàã÷ íü òºñâèéí àñóóäëàà ººðèéí õàðüÿàëàãäàõ äýýä øàòíû òºñâèéíçàõèðàã÷ààð äàìæóóëàí øèéäâýðë¿¿ëäýã áàéõ; 6.6.3.òºñâèéí çàõèðàã÷ íü ººðèéí ýðõ, ¿¿ðãýý äîîä øàòíû òºñâèéí çàõèðàã÷èäøèëæ¿¿ëæ áîëîõ áîëîâ÷ ýíý íü ò¿¿íèéã õàðèóöëàãààñ ÷ºëººëºõ ¿íäýñëýë áîëîõã¿é áàéõ; 6.6.4.òºñâèéí çàõèðàã÷ íü òºñâèéí æèëèéí äóíäóóð ýíý õóóëèàð îëãîãäñîí á¿ðýíýðõèéíõýý õ¿ðýýíä òóõàéí æèëèéí òºñºâòºº ººð÷ëºëò îðóóëæ, çîõèöóóëàëò õèéñýí áîë ã¿éöýòãýëèéãíü àíõíû áàòëàãäñàí çîðèëò, õ¿ðýõ ¿ð ä¿íòýé õàðüöóóëæ òàéëàãíàäàã áàéõ; 6.6.5.îðîí íóòãèéí òºñ⺺ð õýðýãæ¿¿ëýõýýð ýíý õóóëüä çààñàí ÷èã ¿¿ðãýýñ áóñàä÷èã ¿¿ðãèéã ººð õóóëü òîãòîîìæîîð òîãòîîñîí áîë òóõàéí ÷èã ¿¿ðãèéã ñàíõ¿¿æèëòèéíõ íü õàìòøèéäâýðëýí, øèëæ¿¿ëäýã áàéõ; 6.6.6.òóõàéí øàòíû òºñ⺺ñ ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõýýð õóóëèàð òîãòîîñîí ÷èã ¿¿ðãèéã çºâõºíòóõàéí øàòíû òºñâèéí ñàíõ¿¿æèëòýýð õýðýãæ¿¿ëýõ. 7 äóãààð ç¿éë.Òºñâèéí æèë 7.1.Òºñâèéí æèë íü òóõàéí îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 01-íèé ºäºð ýõýëæ, òóõàéí îíû 12 äóãààðñàðûí 31-íèé ºäºð äóóñãàâàð áîëíî. 7.2.Òºñâèéí æèë íü ñàð, óëèðàë, õàãàñ æèë, á¿òýí æèë ãýñýí ¿åä õóâààãäàíà. 7.3.Òºñâèéã íýã æèëýýð áàòàëæ, òàéëàãíàõ áºãººä áàòëàãäñàí òºñâèéã ñàð, óëèðëààðõóâààðèëàí, õýðýãæèëòèéã çîõèîí áàéãóóëíà. 7.4.Òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéí ìýäýýã ñàð á¿ðýýð, ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéíòàéëàíã óëèðàë, õàãàñ æèë, á¿òýí æèëýýð áýëòãýæ, òàéëàãíàíà. 7.5.Áàòëàãäñàí òºñâèéã õýðýãæ¿¿ëýõ áýëòãýë àæëûã òóõàéí æèëèéí òºñâèéã ýðõ á¿õèéáàéãóóëëàãààñ áàòàëñàí ºäðººñ ýõëýí çîõèîí áàéãóóëæ áîëíî. 7.6.Òºñâèéí æèë ýõëýõýä òºñâèéí çàõèðàã÷èéí òóõàéí òºñâèéí æèëèéí áàòëàãäñàí òºñâèéãçàðöóóëàõ ýðõ íü íýýãäýíý. 7.7.Ýíý õóóëèéí 43 äóãààð ç¿éëä çààñíààñ áóñàä òîõèîëäîëä òºñâèéí æèë äóóñàõàä òºñâèéíçàõèðàã÷èéí òºñºâ çàðöóóëàõ ýðõ íü äóóñãàâàð áîëîõ áºãººä òºñâèéí çàõèðàã÷èéí òºñâèéíçàðöóóëàãäààã¿é ¿ëäýãäëèéã òóõàéí øàòíû òºñâèéí åðºíõèé äàíñàíä òàòàí òºâëºð¿¿ëíý. 7.8.Ñàëáàðûí ¿éë àæèëëàãààíû îíöëîãîîñ õàìààð÷ òºñâèéí õýðýãæèëòèéí õóãàöàà íüòºñâèéí æèëýýñ çºð¿¿òýé áîë òºñâèéí òºëºâëºëòèéã ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéíãàçðûí ãèø¿¿íèé áàòàëñàí àðãà÷ëàëûí äàãóó çîõèöóóëíà.52 ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  • 53. 8 äóãààð ç¿éë.Òºñâèéí öàãëàáàð 8.1.Äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäëèéã äàðààõ öàãëàáðûí äàãóó áîëîâñðóóëæ,áàòàëíà: 8.1.1.ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà äóíäõóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäëèéí òºñëèéã áîëîâñðóóëæ, æèë á¿ðèéí 4 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íûäîòîð Çàñãèéí ãàçàðò õ¿ðã¿¿ëýõ; 8.1.2.Çàñãèéí ãàçàð äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäëèéí òºñëèéã õýëýëöýíæèë á¿ðèéí 5 äóãààð ñàðûí 01-íèé äîòîð Óëñûí Èõ Õóðàëä ºðãºí ìýä¿¿ëýõ; 8.1.3.Óëñûí Èõ Õóðàë äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäëèéí òºñëèéã æèëá¿ðèéí 6 äóãààð ñàðûí 01-íèé äîòîð õýëýëöýæ, áàòëàõ; 8.1.4.Óëñûí Èõ Õóðàë äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäëèéã áàòàëñíààñõîéø àæëûí äîëîîí ºäðèéí äîòîð õýâëýí íèéòëýõ. 8.2.Óëñûí ýäèéí çàñàã, íèéãìèéã õºãæ¿¿ëýõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéã äàðààõ öàãëàáðûí äàãóóáîëîâñðóóëæ, áàòàëíà: 8.2.1.õºãæëèéí áîäëîãî, òºëºâëºëòèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíûáàéãóóëëàãà óëñûí ýäèéí çàñàã, íèéãìèéã õºãæ¿¿ëýõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñëèéã æèë á¿ðèéí 4 ä¿ãýýðñàðûí 01-íèé äîòîð áîëîâñðóóëæ, Çàñãèéí ãàçàðò õ¿ðã¿¿ëýõ; 8.2.2.Çàñãèéí ãàçàð ýíý õóóëèéí 8.2.1-ä çààñàí ýäèéí çàñàã, íèéãìèéã õºãæ¿¿ëýõ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñëèéã äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýëä íèéö¿¿ëýí õÿíàæ, ÓëñûíÈõ Õóðàëä æèë á¿ðèéí 5 äóãààð ñàðûí 01-íèé äîòîð ºðãºí ìýä¿¿ëýõ; 8.2.3.Óëñûí Èõ Õóðàë óëñûí ýäèéí çàñàã, íèéãìèéã õºãæ¿¿ëýõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéíòºñëèéã æèë á¿ðèéí õàâðûí ÷óóëãàíààð õýëýëöýí áàòëàõ. 8.3.Äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýëä ñóóðèëñàí òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èéíæèëèéí òºñâèéí õÿçãààðûã äàðààõ öàãëàáðûí äàãóó áîëîâñðóóëæ, áàòàëíà. 8.3.1.òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýëäñóóðèëñàí æèëèéí òºñâèéí õÿçãààðûí ñàíàëàà ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíûòºâ áàéãóóëëàãàä æèë á¿ðèéí 6 äóãààð ñàðûí 10-íû äîòîð õ¿ðã¿¿ëýõ; 8.3.2.ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà òºñâèéíåðºíõèéëºí çàõèðàã÷èéí æèëèéí òºñâèéí õÿçãààðûí ñàíàëûã íýãòãýí áîëîâñðóóëæ, æèë á¿ðèéí 6äóãààð ñàðûí 20-íû äîòîð Çàñãèéí ãàçàðò õ¿ðã¿¿ëýõ; 8.3.3.Çàñãèéí ãàçàð òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èéí æèëèéí òºñâèéí õÿçãààðûíòºñëèéã õýëýëöýí æèë á¿ðèéí 7 äóãààð ñàðûí 01-íèé äîòîð áàòëàõ; 8.3.4.ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà Çàñãèéíãàçðûí áàòàëñàí æèëèéí òºñâèéí õÿçãààðûã òºñâèéí óäèðäàìæèéí õàìò æèë á¿ðèéí 7 äóãààð ñàðûí5-íû äîòîð òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èä õ¿ðã¿¿ëýõ. 8.4.Òóõàéí æèëèéí óëñûí òºñºâ, Íèéãìèéí äààòãàëûí ñàíãèéí òºñºâ, Õ¿íèé õºãæèëñàíãèéí òºñâèéã äàðààõ öàãëàáðûí äàãóó áîëîâñðóóëæ, áàòàëíà: 8.4.1.òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷èä õàðüÿàëàãääàã òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷ íüæèëèéí òºñâèéí òºñ뺺 æèë á¿ðèéí 7 äóãààð ñàðûí 25-íû äîòîð õàðüÿàëàõ òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýíçàõèðàã÷èä õ¿ðã¿¿ëýõ; 8.4.2.òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷, òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷èäõàðüÿàëàãääàãã¿é òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷ æèë á¿ðèéí 8 äóãààð ñàðûí 01-íèé äîòîð æèëèéí òºñâèéíòºñ뺺 õàðüÿàëàãäàõ òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èä õ¿ðã¿¿ëýõ; 8.4.3.òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ æèëèéí òºñâèéí ñàíàëàà æèë á¿ðèéí 8 äóãààðñàðûí 15-íû äîòîð ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàäõ¿ðã¿¿ëýõ; 8.4.4.ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà ýíýõóóëèéí 8.4.3-ò çààñàí æèëèéí òºñâèéí ñàíàëûã íýãòãýí áîëîâñðóóëæ, æèë á¿ðèéí 9 ä¿ãýýð ñàðûí15-íû äîòîð Çàñãèéí ãàçàðò ºðãºí ìýä¿¿ëýõ; 8.4.5.Çàñãèéí ãàçàð æèëèéí òºñâèéí òºñëèéã æèë á¿ðèéí 10 äóãààð ñàðûí 01-íèéäîòîð Óëñûí Èõ Õóðàëä ºðãºí ìýä¿¿ëýõ; 8.4.6.Çàñãèéí ãàçàð æèëèéí òºñâèéí òºñëèéã Óëñûí Èõ Õóðàëä ºðãºí ìýä¿¿ëñíýýñõîéø àæëûí ãóðâàí ºäðèéí äîòîð íèéòýä ìýäýýëýõ; ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 53
  • 54. 8.4.7.òºðèéí àóäèòûí òºâ áàéãóóëëàãà æèëèéí òºñâèéí òºñëèéí òàëààðõ ä¿ãíýëòèéãÓëñûí Èõ Õóðàëä æèë á¿ðèéí 10 äóãààð ñàðûí 15-íû äîòîð õ¿ðã¿¿ëýõ; 8.4.8.Óëñûí Èõ Õóðàë æèëèéí òºñâèéí òºñëèéã õýëýëöýí æèë á¿ðèéí 11 ä¿ãýýð ñàðûí15-íû äîòîð áàòëàõ. 8.5.Àéìàã, íèéñëýëèéí æèëèéí òºñâèéã äàðààõ öàãëàáðûí äàãóó áîëîâñðóóëæ, áàòàëíà: 8.5.1.àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãà òóõàéí øàòíû æèëèéí òºñâèéí òºñëèéãæèë á¿ðèéí 11 ä¿ãýýð ñàðûí 25-íû äîòîð òóõàéí øàòíû èðãýäèéí Һ뺺ëºã÷äèéí Õóðàëä ºðãºíìýä¿¿ëýõ; 8.5.2.àéìàã, íèéñëýëèéí èðãýäèéí Һ뺺ëºã÷äèéí Õóðàë òóõàéí øàòíû æèëèéíòºñâèéí òºñëèéã õýëýëöýí æèë á¿ðèéí 12 äóãààð ñàðûí 05-íû äîòîð áàòëàõ; 8.5.3.ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà òóõàéí øàòíû æèëèéí òºñâèéí òºñëèéã æèë á¿ðèéí12 äóãààð ñàðûí 10-íû äîòîð òóõàéí øàòíû èðãýäèéí Һ뺺ëºã÷äèéí Õóðàëä ºðãºí ìýä¿¿ëýõ; 8.5.4.ñóì, ä¿¿ðãèéí èðãýäèéí Һ뺺ëºã÷äèéí Õóðàë òóõàéí øàòíû æèëèéí òºñâèéíòºñëèéã õýëýëöýí æèë á¿ðèéí 12 äóãààð ñàðûí 20-íû äîòîð áàòëàõ; 8.5.5.àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãà òóõàéí øàòíû æèëèéí áàòëàãäñàí òºñâèéã 12äóãààð ñàðûí 31-íèé äîòîð ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàäõ¿ðã¿¿ëýõ. 8.6.Óëñûí òºñºâ, Íèéãìèéí äààòãàëûí ñàíãèéí òºñºâ, Õ¿íèé õºãæèë ñàíãèéí æèëèéíòºñâèéí ñàð, óëèðëûí õóâààðèéã äàðààõ öàãëàáðûí äàãóó áîëîâñðóóëæ, áàòàëíà: 8.6.1.òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷ áîëîí òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷èäõàðúÿàëàãääàãã¿é òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷ òºñâèéí õóâààðèéí ñàíàëàà æèë á¿ðèéí 12 äóãààð ñàðûí15-íû äîòîð õàðüÿàëàãäàõ òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èä õ¿ðã¿¿ëýõ; 8.6.2.òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ òºñâèéí õóâààðèéí ñàíàëàà æèë á¿ðèéí 12äóãààð ñàðûí 25-íû äîòîð ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàäõ¿ðã¿¿ëýõ; 8.6.3.ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í óëñûí òºñºâ,Íèéãìèéí äààòãàëûí ñàíãèéí òºñºâ, Õ¿íèé õºãæèë ñàíãèéí æèëèéí òºñâèéí õóâààðèéã æèë á¿ðèéí01 ä¿ãýýð ñàðûí 01-íèé äîòîð áàòëàõ. 8.7.Àéìàã, íèéñëýëèéí æèëèéí òºñâèéí ñàð, óëèðëûí õóâààðèéã äàðààõ öàãëàáðûí äàãóóáîëîâñðóóëæ, áàòàëíà: 8.7.1.àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãà òóõàéí øàòíû æèëèéí òºñâèéí ñàð, óëèðëûíõóâààðèéã æèë á¿ðèéí 12 äóãààð ñàðûí 25-íû äîòîð áàòëàõ; 8.7.2.àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãà òóõàéí øàòíû æèëèéí òºñâèéí ñàð, óëèðëûíáàòëàãäñàí õóâààðèéã æèë á¿ðèéí 12 äóãààð ñàðûí 31-íèé äîòîð ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýíòºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàä õ¿ðã¿¿ëýõ. 8.8.Óëñûí òºñºâ, Íèéãìèéí äààòãàëûí ñàíãèéí òºñºâ, Õ¿íèé õºãæèë ñàíãèéí òºñºâ,àéìàã, íèéñëýëèéí òºñâèéí ñàðûí ã¿éöýòãýëèéí ìýäýýã äàðààõ öàãëàáðûí äàãóó áîëîâñðóóëæ,áàòàëíà. 8.8.1.òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷ òºñâèéí ñàðûí ã¿éöýòãýëèéí ìýäýýã ñàð á¿ðèéí 02-íûäîòîð õàðüÿàëàãäàõ òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷èä õ¿ðã¿¿ëýõ; 8.8.2.òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷ òóñãàé ñàí, òºñâèéí ñàðûí ã¿éöýòãýëèéí ìýäýýãñàð á¿ðèéí 04-íèé äîòîð õàðüÿàëàãäàõ òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èä õ¿ðã¿¿ëýõ; 8.8.3.òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ òºñâèéí ñàðûí ã¿éöýòãýëèéí ìýäýýã ñàð á¿ðèéí06-íû äîòîð ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàä õ¿ðã¿¿ëýõ; 8.8.4.ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà íýãäñýíòºñâèéí ñàðûí ã¿éöýòãýëèéí ìýäýýã ñàð á¿ðèéí 08-íû äîòîð íýãòãýí ãàðãàõ; 8.8.5.ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà íýãäñýíòºñâèéí ñàðûí ã¿éöýòãýëèéí ìýäýýã ñàð á¿ðèéí 15-íû äîòîð íèéòýä õýâëýí ìýäýýëýõ. 8.9.Óëñûí òºñºâ, Íèéãìèéí äààòãàëûí ñàíãèéí òºñºâ, Õ¿íèé õºãæèë ñàíãèéí òºñºâ, îðîííóòãèéí òºñâèéí óëèðàë, õàãàñ, á¿òýí æèëèéí òºñâèéí ã¿éöýòãýë, òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èéíñàíõ¿¿ãèéí íýãòãýñýí òàéëàíã äàðààõ öàãëàáðûí äàãóó áîëîâñðóóëíà: 8.9.1.òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷ óëèðëûí òºñâèéí ã¿éöýòãýë, ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíã äàðààóëèðëûí ýõíèé ñàðûí 15-íû äîòîð ãàðãàæ õàðüÿàëàãäàõ äýýä øàòíû òºñâèéí çàõèðàã÷èä, æèëèéí54 ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  • 55. òºñâèéí ã¿éöýòãýë, ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíã äàðàà îíû 01 ä¿ãýýð ñàðûí 25-íû äîòîð òºðèéí àóäèòûíáàéãóóëëàãàä õ¿ðã¿¿ëæ, àóäèò õèéñýí ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíã 02 äóãààð ñàðûí 25-íû äîòîð õàðüÿàëàãäàõäýýä øàòíû òºñâèéí çàõèðàã÷èä õ¿ðã¿¿ëýõ; 8.9.2.òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷ õàãàñ æèëèéí òºñâèéí ã¿éöýòãýë, ñàíõ¿¿ãèéííýãòãýñýí òàéëàíã æèë á¿ðèéí 7 äóãààð ñàðûí 25-íû äîòîð ãàðãàæ òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èä,æèëèéí òºñâèéí ã¿éöýòãýë, ñàíõ¿¿ãèéí íýãòãýñýí òàéëàíã äàðàà îíû 3 äóãààð ñàðûí 05-íû ºäðèéíäîòîð òºðèéí àóäèòûí áàéãóóëëàãàä õ¿ðã¿¿ëæ, àóäèò õèéñýí òàéëàíã æèë á¿ðèéí 3 äóãààð ñàðûí 25-íû ºäðèéí äîòîð òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èä õ¿ðã¿¿ëýõ; 8.9.3.ñóì, ä¿¿ðãèéí òºðèéí ñàí íü òóõàéí øàòíû òºñâèéí õàãàñ æèëèéí ã¿éöýòãýë,ñàíõ¿¿ãèéí íýãòãýñýí òàéëàíã æèë á¿ðèéí 7 äóãààð ñàðûí 25-íû äîòîð ãàðãàæ äýýä øàòíû òºñâèéíåðºíõèéëºí çàõèðàã÷èä, æèëèéí òºñâèéí ã¿éöýòãýë, ñàíõ¿¿ãèéí íýãòãýñýí òàéëàíã äàðàà îíû3 äóãààð ñàðûí 05-íû äîòîð òºðèéí àóäèòûí áàéãóóëëàãàä õ¿ðã¿¿ëæ, àóäèò õèéñýí òàéëàíã æèëá¿ðèéí 3 äóãààð ñàðûí 25-íû äîòîð äýýä øàòíû òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èä õ¿ðã¿¿ëýõ áà àóäèòõèéñýí òàéëàíã íèéòýä ìýäýýëýõ; 8.9.4.àéìàã, íèéñëýëèéí òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ æèëèéí òºñâèéí ã¿éöýòãýë,ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíã æèë á¿ðèéí 4 ä¿ãýýð ñàðûí 01-íèé äîòîð òºðèéí àóäèòûí áàéãóóëëàãàäõ¿ðã¿¿ëæ, àóäèò õèéñýí òàéëàíã 4 ä¿ãýýð ñàðûí 20-íû äîòîð ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýíòºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàä õ¿ðã¿¿ëýõ áà àóäèò õèéñýí òàéëàíã íèéòýä ìýäýýëýõ; 8.9.5.òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ õàãàñ æèëèéí òºñâèéí ã¿éöýòãýë, ñàíõ¿¿ãèéííýãòãýñýí òàéëàíã æèë á¿ðèéí 8 äóãààð ñàðûí 15-íû äîòîð ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéíçàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàä, æèëèéí òºñâèéí ã¿éöýòãýë, ñàíõ¿¿ãèéí íýãòãýñýí òàéëàíã äàðàà îíû4 ä¿ãýýð ñàðûí 05-íû äîòîð òºðèéí àóäèòûí òºâ áàéãóóëëàãàä õ¿ðã¿¿ëæ, àóäèò õèéñýí òàéëàíãæèë á¿ðèéí 4 ä¿ãýýð ñàðûí 25-íû äîòîð ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâáàéãóóëëàãàä õ¿ðã¿¿ëýõ; 8.9.6.ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ õàãàñ æèëèéíòºñâèéí ã¿éöýòãýë, ñàíõ¿¿ãèéí íýãòãýñýí òàéëàíã æèë á¿ðèéí 8 äóãààð ñàðûí 25-íû äîòîð ãàðãàõ; 8.9.7.ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ æèëèéíòºñâèéí ã¿éöýòãýë, ñàíõ¿¿ãèéí íýãòãýñýí òàéëàíã äàðàà îíû 4 ä¿ãýýð ñàðûí 15-íû äîòîð ãàðãàæ,òºðèéí àóäèòûí òºâ áàéãóóëëàãàä õ¿ðã¿¿ëýõ áà òºðèéí àóäèòûí òºâ áàéãóóëëàãà 5 äóãààð ñàðûí 05-íû äîòîð àóäèò õèéæ, ñàíàë ä¿ãíýëò ãàðãàõ; 8.9.8.Òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷èò, òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷èéíîðîëöîîòîé õóóëèéí ýòãýýä æèëèéí ýöñèéí ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíãàà äàðàà æèëèéí 02 äóãààð ñàðûí15-íû äîòîð òºðèéí àóäèòûí áàéãóóëëàãàä õ¿ðã¿¿ëæ, àóäèò õèéñýí òàéëàíã 3 äóãààð ñàðûí 15-íûäîòîð õàðüÿàëàãäàõ òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ áîëîí Òºðèéí ºì÷èéí õîðîîíä õ¿ðã¿¿ëýõ. 8.10.Íýãäñýí òºñâèéí ã¿éöýòãýë, Çàñãèéí ãàçðûí ñàíõ¿¿ãèéí íýãòãýñýí òàéëàíã äàðààõöàãëàáðûí äàãóó áîëîâñðóóëíà: 8.10.1.ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà íýãäñýíòºñâèéí ã¿éöýòãýë, Çàñãèéí ãàçðûí ñàíõ¿¿ãèéí íýãòãýñýí òàéëàíã æèë á¿ðèéí 5 äóãààð ñàðûí 10-íûäîòîð òºðèéí àóäèòûí òºâ áàéãóóëëàãàä õ¿ðã¿¿ëýõ; 8.10.2.òºðèéí àóäèòûí òºâ áàéãóóëëàãà íýãäñýí òºñâèéí ã¿éöýòãýë, Çàñãèéí ãàçðûíñàíõ¿¿ãèéí íýãòãýñýí òàéëàíä íýã ñàðûí äîòîð àóäèò õèéæ, Çàñãèéí ãàçàð, Óëñûí Èõ Õóðàëäõ¿ðã¿¿ëýõ; 8.10.3.Çàñãèéí ãàçàð ýíý õóóëèéí 8.10.2-ò çààñàí àóäèòûí ä¿ãíýëò ãàðñíààñ õîéøàæëûí äîëîîí ºäðèéí äîòîð íýãäñýí òºñâèéí ã¿éöýòãýë, ñàíõ¿¿ãèéí íýãòãýñýí òàéëàíã àóäèòûíä¿ãíýëòèéí õàìò Óëñûí Èõ Õóðàëä ºðãºí ìýä¿¿ëýõ; 8.10.4.Óëñûí Èõ Õóðàë íýãäñýí òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéí òàéëàíã õàâðûí ÷óóëãàíààðõýëýëöýí, óëñûí òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéã áàòëàõ; 8.10.5.ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà òºñâèéíã¿éöýòãýë áîëîí àóäèò õèéñýí ñàíõ¿¿ãèéí íýãòãýñýí òàéëàíã íèéòýä õýâëýí ìýäýýëýõ. ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 55
  • 56. ÃÓÐÀÂÄÓÃÀÀÐ Á¯ËÝà ҪÑÂÈÉÍ ÒÀËÀÀÐÕ ÒªÐÈÉÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÀ, ÀËÁÀÍ ÒÓØÀÀËÒÍÛ Á¯ÐÝÍ ÝÐÕ 9 ä¿ãýýð ç¿éë.Óëñûí Èõ Õóðëûí á¿ðýí ýðõ 9.1.Óëñûí Èõ Õóðàë òºñâèéí òàëààð äàðààõ á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëíý: 9.1.1.Òºñâèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí òóõàé õóóëèéí 9.1.1-ä çààñíû äàãóó äóíä õóãàöààíûòºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäëèéã áàòëàõ; 9.1.2.äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýëä íèéö¿¿ëæ óëñûí ýäèéí çàñàã,íèéãìèéã õºãæ¿¿ëýõ ¿íäñýí ÷èãëýë, óëñûí òºñºâ, Íèéãìèéí äààòãàëûí ñàíãèéí òºñºâ, Õ¿íèéõºãæèë ñàíãèéí òºñºâ, òýäãýýðèéí òîäîòãîëûã õýëýëöýæ, áàòëàõ; 9.1.3.íýãäñýí òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéã õýëýëöýí, óëñûí òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéã áàòëàõ; 9.1.4.òºñâèéí õºðºíãèéí çàðöóóëàëò, ¿ð ä¿íä õÿíàëò òàâèõ; 9.1.5.Çàñãèéí ãàçðûí ¿íýò öààñ ãàðãàõ çºâøººðºë îëãîõ. 10 äóãààð ç¿éë.Çàñãèéí ãàçðûí á¿ðýí ýðõ 10.1.Çàñãèéí ãàçàð òºñâèéí òàëààð äàðààõ á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëíý: 10.1.1.äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäëèéí òºñëèéã Óëñûí Èõ Õóðàëäºðãºí ìýä¿¿ëýõ; 10.1.2.Óëñûí Èõ Õóðëààñ áàòàëñàí äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýëäáàãòààí òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ á¿ðýýð æèëèéí òºñâèéí õÿçãààð áàòëàõ; 10.1.3.Çàñãèéí ãàçðûí ¿éë àæèëëàãààíû õºòºëáºð, äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèéìýäýãäýëä íèéöñýí óëñûí ýäèéí çàñàã, íèéãìèéã õºãæ¿¿ëýõ ¿íäñýí ÷èãëýë, æèëèéí òºñâèéí òºñºë,òºñâèéí òîäîòãîëûí òºñëèéã Óëñûí Èõ Õóðàëä ºðãºí ìýä¿¿ëýõ; 10.1.4.òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ á¿ðèéí õóäàëäàí àâàõ áàðàà, àæèë, ¿éë÷èëãýýíèéòºëºâëºãººã áàòëàõ; 10.1.5.óëñûí õºðºí㺠îðóóëàëòûí õºòºëáºð áàòëàõ; 10.1.6.òºñâèéí òºñºë íü ýíý õóóëèéí 27 äóãààð ç¿éëä çààñàí øààðäëàãûã õàíãàæáàéãàà ýñýõèéã õÿíàõ; 10.1.7.òºñâèéí õýðýãæèëòýä õÿíàëò òàâèõ; 10.1.8.íýãäñýí òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéã Óëñûí Èõ Õóðàëä òàéëàãíàõ; 10.1.9.Óëñûí Èõ Õóðëûí çºâøººðñíººð Çàñãèéí ãàçðûí ¿íýò öààñ ãàðãàõ; 10.1.10.Óëñûí Èõ Õóðëûí øèéäâýðýýð áàéãóóëàõààð õóóëüä çààñíààñ áóñàä òîõèîëäîëäòºñâèéí áàéãóóëëàãûã øèíýýð áàéãóóëàõ, ººð÷ëºí áàéãóóëàõ, òàòàí áóóëãàõ; 10.1.11.òºñâèéí õºðºíãèéã ¿ð àøèãòàé çàõèðàí çàðöóóëæ, óëñûí òºñâèéí áàéãóóëëàãààñíèéë¿¿ëýõ àðãà õýìæýýíèé ÷àíàðûí øààðäëàãûã õàíãóóëàõ; 10.1.12.Çàñãèéí ãàçðûí çýýë áîëîí óëñûí ºðèéí óäèðäëàãà, ò¿¿íèé ñòðàòåãèéãòîäîðõîéëæ, õýðýãæ¿¿ëýõ; 10.1.13.óëñûí õºðºí㺠îðóóëàëòààð õýðýãæ¿¿ëýõ òºñëèéã áîëîâñðóóëàõ, õýðýãæ¿¿ëýõ,ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ, õÿíàëò òàâèõ æóðìûã áàòëàõ; 10.1.14.òóõàéí æèëèéí òºñâèéí õóóëèàð áàòëàãäñàí õºðºí㺠îðóóëàëòûí àðãàõýìæýýíèé æàãñààëòàä øèíý àðãà õýìæýý íýìæ òóñãàõã¿éãýýð, òýäãýýðèéí ã¿éöýòãýëèéí ÿâöáàéäàëòàé óÿëäóóëàí, òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èéí òºñâèéí áàãöûí ä¿íä áàãòààí õºðºíãèéíçîõèöóóëàëò õèéõ. 10.2.Òºñºâ, ñàíõ¿¿, ýäèéí çàñãèéí áîäëîãûí òºëºâëºëòèéã ñàéæðóóëàõ, ò¿¿íèé òàéëàãíàëò,èë òîä áàéäëûã õàíãàõ, îëîí íèéòèéí õÿíàëòûã õýðýãæ¿¿ëýõ çîðèëãîòîé òàòâàð òºëºã÷äèéí òºëººëºëá¿õèé òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà, ìýðãýæëèéí õîëáîîä áîëîí ñàëáàðûí ýðäýìòäýýñ á¿ðäñýí 9 ãèø¿¿íèéá¿ðýëäýõ¿¿íòýé îðîí òîîíû áóñ òºñºâ, ñàíõ¿¿, ýäèéí çàñãèéí ¿íäýñíèé çºâëºëèéã Åðºíõèé ñàéäûíäýðãýä áàéãóóëæ àæèëëóóëíà. 10.3.Ýíý õóóëèéí 10.2-ò çààñàí ¿íäýñíèé çºâëºë íü òºñâèéí òºñºë áîëîí óëñûí ýäèéíçàñàã, íèéãìèéã õºãæ¿¿ëýõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñëèéã õýëýëöýæ, ñàíàë, ä¿ãíýëòýý Çàñãèéí ãàçàðòõ¿ðã¿¿ëíý. 10.4.Ýíý õóóëèéí 10.2-ò çààñàí ¿íäýñíèé çºâëºëèéí ä¿ðìèéã Çàñãèéí ãàçàð áàòàëíà.56 ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  • 57. 11 ä¿ãýýð ç¿éë.Ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿íèé á¿ðýí ýðõ 11.1.Ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í òºñâèéí óäèðäëàãûí òàëààðäàðààõ á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëíý: 11.1.1.äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýë, òºñâèéí òºñºë, òºñâèéí òîäîòãîëûíòºñºë áîëîí æèëèéí òºñâèéí õÿçãààðûã Çàñãèéí ãàçðûí õóðàëäààíààð õýëýëö¿¿ëýõ; 11.1.2.ñàíõ¿¿, òºñâèéí óäèðäëàãûí àñóóäëàà𠺺ðèéí ýðõ õýìæýýíèé õ¿ðýýíä çààâàð,æóðàì áàòëàí ãàðãàõ; 11.1.3.òºñâèéí çàðëàãûí íîðì, íîðìàòèâ áîëîí òºñâèéí áàéãóóëëàãûí á¿òöèéí áîëîíîðîí òîîíû æèøèã, õÿçãààðûã òîãòîîõ; 11.1.4.òºñºâ, ñàíõ¿¿ãèéí óäèðäëàãà, òºëºâëºëò, çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõñàíàë áîëîâñðóóëàí, ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãààð øèéäâýðë¿¿ëýõ; 11.1.5.òºñâèéí äýëãýðýíã¿é àíãèëëûã áàòëàõ; 11.1.6.Çàñãèéí ãàçðààñ ýðõ îëãîñíîîð çîõèõ õóóëü òîãòîîìæèä çààñíû äàãóó Çàñãèéíãàçðûí íýðèéí ºìíººñ ºð ¿¿ñãýõ, ºðèéí áàòàëãàà ãàðãàõ, ºð ¿¿ñãýõ çºâøººðëèéã ýíý õóóëèéí 62.6.2-òçààñíû äàãóó îëãîõ; 11.1.7.òºñºâ, òàòâàðûí õàðèëöààã çîõèöóóëàõ õóóëèéí òºñºë íü òºñºâ, ñàíõ¿¿ãèéíáîäëîãûí áàðèìò áè÷èãòýé íèéöýæ áàéãàà ýñýõ òàëààð ä¿ãíýëò ãàðãàõ; 11.1.8.çýýë, òóñëàìæèéí óäèðäëàãûã õýðýãæ¿¿ëýõ; 11.1.9.ºðèéí óäèðäëàãà, ò¿¿íèé ñòðàòåãèéã áîëîâñðóóëæ, õýðýãæ¿¿ëýõ; 11.1.10.òºðèéí ñàíãèéí ¿éë àæèëëàãààã óäèðäëàãààð õàíãàõ; 11.1.11.òºñºâ, ñàíõ¿¿ãèéí äîòîîä àóäèò, õÿíàëò øàëãàëòûã çîõèîí áàéãóóëæ,óäèðäëàãààð õàíãàõ; 11.1.12.òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéí ¿éë àæèëëàãààã íýãäñýí óäèðäëàãààð õàíãàõ; 11.1.13.ýíý õóóëèéí 8.6.3-ò çààñàí òºñâèéí õóâààðèéã áàòëàí ìºðä¿¿ëýõ, ò¿¿í人ð÷ëºëò îðóóëàõ; 11.1.14.ýíý õóóëèéí 10.1.9-ä çààñàí Çàñãèéí ãàçðûí ¿íýò öààñíû íºõöºëèéã òîãòîîõ; 11.1.15.òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷, òºñâèéí áàéãóóëëàãà, áóñàä ýòãýýäýä óëñûíòºñ⺺ñ ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ õºòºëáºðèéí ñàíõ¿¿æèëòèéã áàòëàãäñàí òºñâèéí äàãóó îëãîõ; 11.1.16.òºðèéí ºì÷èéí ýä õºðºí㺠àøèãëàñíû òºëáºðèéí õýìæýýã òîãòîîõ; 11.1.17.îðîí íóòãèéí òºñâèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ æóðàì áàòëàõ; 11.1.18.Çàñàã äàðãûí íººö õºðºíãèéí çîðèóëàëò, çàðöóóëàëòûí íèéòëýã æóðìûãòîãòîîõ; 11.1.19.ýíý õóóëüä çààñàí á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä øààðäëàãàòàé ìýäýýëëèéãòºñâèéí áàéãóóëëàãà, áóñàä ýòãýýäýýñ ãàðãóóëàí àâàõ. 12 äóãààð ç¿éë.Ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãûíá¿ðýí ýðõ 12.1.Ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà òºñâèéíóäèðäëàãûí òàëààð äàðààõ á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëíý: 12.1.1.äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäëèéí òºñºë, ò¿¿íä òóñãàõ ýäèéí çàñàã,òºñâèéí òààìàãëàëûã áîëîâñðóóëàõ; 12.1.2.óëñûí òºñºâ, Íèéãìèéí äààòãàëûí ñàíãèéí òºñºâ, Õ¿íèé õºãæèë ñàíãèéíòºñâèéí òºñºë, òýäãýýðèéí òîäîòãîëûí òºñëèéã áîëîâñðóóëàõ; 12.1.3.Óëñûí Èõ Õóðëààñ áàòàëñàí äóíä õóãàöààíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäýëäáàãòààí òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ á¿ðýýð æèëèéí òºñâèéí õÿçãààð áîëîâñðóóëàõ; 12.1.4.æèëèéí òºñâèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ óäèðäàìæèéã òºñâèéí öàãëàáðûãáàðèìòëàí áýëòãýæ, òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èä õ¿ðã¿¿ëýõ; 12.1.5.òºñâèéí òîäîòãîë õèéõ òóõàé Çàñãèéí ãàçðûí ñàíàëûã áîëîâñðóóëàõ; 12.1.6.òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èéí òºñâèéí ã¿éöýòãýëä õÿíàëò òàâèõ; 12.1.7.íýãäñýí òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéí òàéëàí ãàðãàõ; 12.1.8.Çàñãèéí ãàçðûí ñàíõ¿¿ãèéí íýãäñýí òàéëàíã îëîí óëñûí íÿãòëàí áîäîõá¿ðòãýëèéí ñòàíäàðòûí äàãóó ãàðãàõ; ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 57
  • 58. 12.1.9.îëîí óëñûí íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýëèéí ñòàíäàðòûí äàãóó Ìîíãîë Óëñûí íÿãòëàíáîäîõ á¿ðòãýëèéí ñòàíäàðòûã áîëîâñðóóëæ, õýðýãæèëòèéã õàíãàõ; 12.1.10.Çàñãèéí ãàçðûí ¿íýò öààñíû áîëîí çýýëèéí íºõöºëèéã ººð÷ëºõ; çýýë òºëºõñàíàë áîëîâñðóóëàõ; 12.1.11.áàíêèíä äàíñ íýýõ çºâøººðëèéã òºñâèéí áàéãóóëëàãàä îëãîõ; 12.1.12.òºëºã人ã¿é óëñûí ºðèéí ¿ëäýãäýë, äóíä õóãàöààíû ºðèéí ¿éë÷èëãýýíèéòààìàãëàëûã õàãàñ æèë òóòàì ãàðãàæ íèéòýä õýâëýí íèéòëýõ; 12.1.13.òºâ òºðèéí ñàíãèéí ÷èã ¿¿ðãèéã õýðýãæ¿¿ëæ, òºñâèéí õºðºíãº, íººöèéí ñàíãáàéðøóóëàõ; 12.1.14.ýäèéí çàñàã, òºñºâ, ñàíõ¿¿ãèéí àñóóäàë ýðõýëñýí àëáàäûã ìýðãýæèë, àðãà ç¿éíóäèðäëàãààð õàíãàõ; 12.1.15.òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èéí õàðüÿà òºñâèéí áàéãóóëëàãûí õýðýãæ¿¿ëýõàðãà õýìæýýíèé ã¿éöýòãýë áîëîí óëñûí òºñâèéí õºðºí㺺ð îðîí íóòãèéí áàéãóóëëàãààñ õóäàëäàíàâàõ àðãà õýìæýýíèé ã¿éöýòãýëèéí ÿâöàä õÿíàëò òàâèõ; 12.1.16.òºñâèéí äîòîîä àóäèò, õÿíàëò øàëãàëòûí ¿éë àæèëëàãààã õýðýãæ¿¿ëýõ; 12.1.17.òºñâèéí îðëîãûí á¿ðäýëòòýé óÿëäóóëàí ìºíãºí õºðºíãèéí çîõèöóóëàëòûíõ¿ðýýíä ñàíõ¿¿æèëòèéí áîëîí çàðöóóëàëòûí ýðõèéã áóóðóóëàõ; 12.1.18.ýäèéí çàñàã, ñàíõ¿¿, òºñâèéí áîäëîãûí øèíæèëãýý, ñóäàëãààíû àæëûã ýðõëýõ÷èã ¿¿ðýã á¿õèé áèå äààñàí òºâèéã áàéãóóëæ àæèëëóóëàõ àñóóäëûã ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãàä îðóóëæøèéäâýðë¿¿ëýõ; 12.1.19.òºñâèéí òºëºâëºëò, òºñâèéí ã¿éöýòãýë, íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýë, òàéëàãíàëòûíìýäýýëëèéí íýãäñýí òîãòîëöîîã óäèðäàõ; 12.1.20.ýíý õóóëüä çààñàí á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä øààðäëàãàòàé ìýäýýëëèéãòºñâèéí áàéãóóëëàãà, áóñàä ýòãýýäýýñ ãàðãóóëæ àâàõ. 13 äóãààð ç¿éë.Õºãæëèéí áîäëîãî, òºëºâëºëòèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãûí á¿ðýí ýðõ 13.1.Õºãæëèéí áîäëîãî, òºëºâëºëòèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãàòºñâèéí òºëºâëºëòèéí òàëààð äàðààõ á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëíý: 13.1.1.óëñûí ýäèéí çàñàã, íèéãìèéã õºãæ¿¿ëýõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºë áîëîâñðóóëæ,Çàñãèéí ãàçàðò õ¿ðã¿¿ëýõ; 13.1.2.óëñûí õºðºí㺠îðóóëàëòûí õºòºëáºðèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ. 14 ä¿ãýýð ç¿éë.Òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷, ò¿¿íèé á¿ðýí ýðõ 14.1.Äàðààõ àëáàí òóøààëòàí òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ áàéíà: 14.1.1.Ìîíãîë Óëñûí Åðºíõèéëºã÷èéí Òàìãûí ãàçðûí äàðãà Ìîíãîë ÓëñûíÅðºíõèéëºã÷èéí òºñâèéí; 14.1.2.Óëñûí Èõ Õóðëûí äàðãà Óëñûí Èõ Õóðëûí òºñâèéí; 14.1.3.Óëñûí Èõ Õóðàëä àæëàà øóóä õàðèóöàí òàéëàãíàäàã áàéãóóëëàãûí äàðãàòóõàéí áàéãóóëëàãûí òºñâèéí; 14.1.4.Åðºíõèé ñàéä ò¿¿íä õóóëü òîãòîîìæîîð õàðüÿàëóóëñàí áàéãóóëëàãûíòºñâèéí; 14.1.5.Òýðã¿¿í Øàäàð ñàéä ò¿¿íä õóóëü òîãòîîìæîîð õàðüÿàëóóëñàí áàéãóóëëàãûíòºñâèéí; 14.1.6.Øàäàð ñàéä ò¿¿íä õóóëü òîãòîîìæîîð õàðüÿàëóóëñàí áàéãóóëëàãûí òºñâèéí; 14.1.7.Çàñãèéí ãàçðûí Õýðýã ýðõëýõ ãàçðûí äàðãà Åðºíõèé ñàéäûí òºñºâ, Òýðã¿¿íØàäàð ñàéä, Øàäàð ñàéäûí àæëûí àëáàíû òºñºâ, Çàñãèéí ãàçðûí Õýðýã ýðõëýõ ãàçðûí òºñºâ áîëîíò¿¿íä õóóëü òîãòîîìæîîð õàðüÿàëóóëñàí áóñàä áàéãóóëëàãûí òºñâèéí; 14.1.8.Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í õîëáîãäîõ òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãûí áîëîíò¿¿íä õóóëü òîãòîîìæîîð õàðüÿàëóóëñàí áóñàä áàéãóóëëàãûí òºñâèéí; 14.1.9.¯íäñýí õóóëèéí öýöèéí äàðãà ¯íäñýí õóóëèéí öýöèéí òºñâèéí; 14.1.10.Óëñûí äýýä ø¿¿õèéí Åðºíõèé ø¿¿ã÷ òóõàéí ø¿¿õèéí òºñâèéí; 14.1.11.Ø¿¿õèéí åðºíõèé çºâëºëèéí äàðãà íü Ø¿¿õèéí åðºíõèé çºâëºëèéí àæëûíàëáà, àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ñóì äóíäûí, ä¿¿ðãèéí áîëîí äàãíàñàí ø¿¿õèéí òºñâèéí;58 ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  • 59. 14.1.12.Óëñûí åðºíõèé ïðîêóðîð ïðîêóðîðûí áàéãóóëëàãûí òºñâèéí; 14.1.13.¯íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëûí çºâëºëèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà òóñçºâëºëèéí; 14.1.14.Àâëèãàòàé òýìöýõ ãàçðûí äàðãà òóõàéí áàéãóóëëàãûí òºñâèéí; 14.1.15.àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí èðãýäèéí Һ뺺ëºã÷äèéí Õóðëûí äàðãà òóõàéíøàòíû èðãýäèéí Һ뺺ëºã÷äèéí Õóðëûí òºñâèéí; 14.1.16.àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí èðãýäèéí Һ뺺ëºã÷äèéí Õóðàëä àæëààõàðèóöàí òàéëàãíàäàã áàéãóóëëàãûí äàðãà òóõàéí áàéãóóëëàãûí òºñâèéí; 14.1.17.àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà òóõàéí øàòíû îðîí íóòãèéí ýíýõóóëèéí 14.1.15, 14.1.16-ä çààñíààñ áóñàä òºñâèéí. 14.2.Òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ òºñâèéí óäèðäëàãûí òàëààð äàðààõ á¿ðýí ýðõèéãõýðýãæ¿¿ëíý: 14.2.1.æèëèéí òºñâèéí õÿçãààðò áàãòààí òºñâèéí òºñëèéã áîëîâñðóóëàõ; 14.2.2.ººðèéí ýðõëýõ àñóóäëûí õ¿ðýýíä õýðýãæ¿¿ëýõ õºòºëáºðèéí ñàíõ¿¿æèëòèéãáîäèòîé òîäîðõîéëîõ; 14.2.3.ººðèéí ýðõëýõ àñóóäëûí õ¿ðýýíä òºñâèéã ¿ð àøèãòàé óäèðäàõ, ã¿éöýòãýëèéãõàíãàõ; 14.2.4.ººðèéí ýðõëýõ àñóóäëûí õ¿ðýýíä òóõàéí òºñºâ õýðýãæèõ æèë áîëîí äóíäõóãàöààíä õýðýãæ¿¿ëýõ õºðºí㺠îðóóëàëòûí àðãà õýìæýýã æèëèéí òºñâèéí õÿçãààðò áàãòààíñàíõ¿¿æèëòèéí á¿õ òºðëèéí ýõ ¿¿ñâýðòýé íü óÿëäóóëàí áîëîâñðóóëàõ; 14.2.5.ººðèéí ýðõëýõ àñóóäëûí õ¿ðýýíèé àãåíòëàã, òºñâèéí áàéãóóëëàãûí õýâèéí ¿éëàæèëëàãààã õàíãàõ; 14.2.6.õºòºëáºðèéí ¿ð ä¿í, òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéí òàéëàíã ãàðãàí, Çàñãèéí ãàçðûíõóðàëäààíä òàíèëöóóëàõ; 14.2.7.ººðèéí ýðõëýõ àñóóäëûí õ¿ðýýíèé àãåíòëàã, òºñâèéí áóñàä áàéãóóëëàãà, Çàñãèéíãàçðûí òóñãàé ñàí, ãàäààäûí çýýë, òóñëàìæààð õýðýãæñýí òºñëèéí òàéëàí á¿õèé õàãàñ æèëèéí áîëîíæèëèéí ýöñèéí ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíã íýãòãýí, ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíûòºâ áàéãóóëëàãàä õ¿ðã¿¿ëýõ; 14.2.8.õºðºí㺠îðóóëàëòûí àðãà õýìæýýíèé õýðýãæèëòèéã òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéíÿâöàä õÿíàæ, ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàä óëèðàë á¿ðòàéëàãíàõ; 14.2.9.õºðºí㺠îðóóëàëòûí àðãà õýìæýý õýðýãæèæ äóóññàíû äàðàà õºðºí㺠îðóóëàëòûí¿ð ä¿íãèéí òàëààðõ òàéëàíã ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàäõ¿ðã¿¿ëýõ; 14.2.10.ººðèéí ýðõëýõ àñóóäëûí õ¿ðýýíä äîòîîä àóäèòûí ¿éë àæèëëàãààãõýðýãæ¿¿ëýõ. 14.3.Òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ ººðèéí ýðõëýõ àñóóäëûí òºñâèéí îðëîãî, çàðëàãûí ç¿éçîõèñòîé, ¿ð àøèãòàé áàéäàë, ¿ð ä¿íãèéí ã¿éöýòãýëèéã õàíãàæ, ººðò õàìààðàõ òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéíáèåëýëòèéã ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà, òóõàéí øàòíûèðãýäèéí Һ뺺ëºã÷äèéí Õóðàë, Çàñãèéí ãàçàð, Óëñûí Èõ Õóðëûí ºìíº á¿ðýí õàðèóöíà. 14.4.Òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ íü òºñºâ õóâààðèëàõ, çàðöóóëàõòàé õîëáîãäñîí á¿ðýíýðõýý òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷, ýñõ¿ë õàðüÿàëàõ òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷èä øèëæ¿¿ëæ áîëîõáºãººä èéíõ¿¿ øèëæ¿¿ëñýí íü ò¿¿íèéã õàðèóöëàãààñ ÷ºëººëºõ ¿íäýñëýë áîëîõã¿é. 14.5.Òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ íü ò¿¿íä õàìààðàõ òºñâèéí àñóóäëûã õàðèóöàí ã¿éöýòãýõñàíõ¿¿ãèéí íýãæ, íÿãòëàí áîäîã÷, àæèëòàíòàé áàéíà. 15 äóãààð ç¿éë.Òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷, ò¿¿íèé á¿ðýí ýðõ 15.1.Òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ íü ººðèéí óäèðäëàãà äîð òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷èéãõàðüÿàëàõ ýðõ á¿õèé òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷òàé áàéæ áîëíî. 15.2.Ýíý õóóëèéí 39.1-ä çààñàí ãýðýýãýýð òóñãàé çîðèóëàëòûí øèëæ¿¿ëýã õ¿ëýýí àâñàíòºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷ íü àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãà áàéíà. 15.3.Òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷, ò¿¿íä õàðüÿàëàãäàõ òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷èéã Çàñãèéíãàçàð òîãòîîíî. ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ 59
  • 60. 15.4.Òºñâèéí òºâëºð¿¿ëýí çàõèðàã÷ íü ò¿¿íä õàðüÿàëàãäàõ òºñâèéí òàëààð äàðààõ á¿ðýíýðõèéã õýðýãæ¿¿ëíý: 15.4.1.òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷èéí ýíý õóóëèéí 14.2.2, 14.2.3, 14.2.5, 14.2.8–äçààñàí áîëîí òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷èéí ýíý õóóëèéí 16.5-ä çààñàí á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëýõ; 15.4.2.ýíý õóóëèéí 14.2.8-ä çààñàí òàéëàíã íýãòãýí õàðüÿà òºñâèéí åðºíõèéëºíçàõèðàã÷èä õ¿ðã¿¿ëýõ. 16 äóãààð ç¿éë.Òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷, ò¿¿íèé á¿ðýí ýðõ 16.1.Òºñâèéí áàéãóóëëàãà íü ò¿¿íèé ¿éë àæèëëàãààã ¿ð àøèãòàé óäèðäëàãààð õàíãàæ, àæëûí¿ð ä¿íã õàðèóöàõ ¿¿ðýã á¿õèé òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷òàé áàéíà. 16.2.Óëñûí Èõ Õóðàëä àæëàà øóóä õàðèóöàí òàéëàãíàäàã áàéãóóëëàãûí òºñâèéí øóóäçàõèðàã÷èéã õàðüÿàëàõ òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ òîãòîîíî. 16.3.Àéìàã, íèéñëýëèéí èðãýäèéí Һ뺺ëºã÷äèéí Õóðàëä àæëàà õàðèóöàí òàéëàãíàäàãáàéãóóëëàãûí òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷èéã õàðüÿàëàõ òºñâèéí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ òîãòîîíî. 16.4.Äàðààõ àëáàí òóøààëòàí òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷ áàéíà: 16.4.1.Ìîíãîë Óëñûí Åðºíõèéëºã÷èéí Òàìãûí ãàçðûí äýä äàðãà Ìîíãîë ÓëñûíÅðºíõèéëºã÷èéí áîëîí ò¿¿íèé Òàìãûí ãàçðûí òºñâèéí; 16.4.2.Óëñûí Èõ Õóðëûí Òàìãûí ãàçðûí Åðºíõèé íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà Óëñûí ÈõÕóðëûí òºñâèéí; 16.4.3.Çàñãèéí ãàçðûí Õýðýã ýðõëýõ ãàçðûí òýðã¿¿í äýä äàðãà Åðºíõèé ñàéäûíòºñâèéí, Òýðã¿¿í Øàäàð ñàéä áîëîí Øàäàð ñàéäûí àæëûí àëáàíû, Çàñãèéí ãàçðûí Õýðýã ýðõëýõãàçðûí òºñâèéí; 16.4.4.òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãûí Òºðèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà òóñáàéãóóëëàãûí òºñâèéí; 16.4.5.àãåíòëàãèéí äàðãà òóñ àãåíòëàãèéí òºñâèéí; 16.4.6.¯íäñýí õóóëèéí öýöèéí àæëûí àëáàíû äàðãà ¯íäñýí õóóëèéí öýöèéíòºñâèéí; 16.4.7.¯íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëûí çºâëºëèéí àæëûí àëáàíû äàðãà òóñ çºâëºëèéíòºñâèéí; 16.4.8.Óëñûí äýýä ø¿¿õèéí Òàìãûí ãàçðûí äàðãà Óëñûí äýýä ø¿¿õèéí òºñâèéí; 16.4.9.Ø¿¿õèéí åðºíõèé çºâëºëèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà Ø¿¿õèéí åðºíõèéçºâëºëèéí àæëûí àëáàíû òºñâèéí; 16.4.10.Àâëèãàòàé òýìöýõ ãàçðûí Òàìãûí ãàçðûí äàðãà òóñ áàéãóóëëàãûí òºñâèéí; 16.4.11.àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ñóì äóíäûí, ä¿¿ðãèéí áîëîí äàãíàñàí ø¿¿õèéí òàìãûíõýëòñèéí äàðãà òóõàéí øàòíû ø¿¿õèéí òºñâèéí; 16.4.12.Óëñûí åðºíõèé ïðîêóðîðûí ãàçðûí Òàìãûí ãàçðûí äàðãà Óëñûí åðºíõèéïðîêóðîðûí ãàçðûí òºñâèéí; 16.4.13.àéìàã, íèéñëýëèéí ïðîêóðîðûí ãàçðûí Òàìãûí õýëòñèéí äàðãà òóõàéí øàòíûïðîêóðîðûí áàéãóóëëàãûí òºñâèéí; 16.4.14.àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí èðãýäèéí Һ뺺ëºã÷äèéí ÕóðëûíÒýðã¿¿ëýã÷äèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà òóõàéí øàòíû èðãýäèéí Һ뺺ëºã÷äèéí Õóðëûí òºñâèéí; 16.4.15.àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãûí Òàìãûí ãàçðûí äàðãà òóõàéíøàòíû Çàñàã äàðãûí Òàìãûí ãàçðûí òºñâèéí; 16.4.16.Çàñãèéí ãàçðûí øóãàìààð àâ÷ áàéãàà õºíãºëºëòòýé çýýë áîëîí áóöàëòã¿éòóñëàìæèéí õºðºí㺺ð õýðýãæèæ áàéãàà òºñëèéí íýãæèéí äàðãà òóõàéí òºñëèéí òºñâèéí; 16.4.17.Çàñãèéí ãàçðûí òóñãàé ñàíãèéí çàõèðàã÷ òóõàéí ñàíãèéí òºñâèéí; 16.4.18.òºñâèéí áóñàä áàéãóóëëàãûí äàðãà (çàõèðàë, ýðõëýã÷) òóõàéí áàéãóóëëàãûíòºñâèéí. 16.5.Òºñâèéí øóóä çàõèðàã÷ íü òºñâèéí òàëààð äàðààõ á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëíý: 16.5.1.òºñâèéí áàéãóóëëàãûí ºäºð òóòìûí ¿éë àæèëëàãààã óäèðäàõ; 16.5.2.áàòëàãäñàí òºñºâ, õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ òàëààð òºñâèéí åðºíõèéëºíçàõèðàã÷òàé áàéãóóëñàí ãýðýýíèé õ¿ðýýíä òºñâèéí õºðºíãèéã óäèðäàõ, çàðöóóëàëòàä íü õÿíàëòòàâèõ;60 ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ªÌÍªÕ ÁÎËÎÂÑÐÎËÛÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÛÍ ÓÄÈÐÄÀÕ ÀÆÈËÒÍÛ ÃÀÐÛÍ ÀÂËÀÃÀ
  • 61. 16.5.3.áàòëàãäñàí öàëèíãèéí ñàí, îðîí òîîíû õÿçãààðò áàãòààí òºñâèéí áàéãóóëëàãûíîðîí òîî, àæèëëàã÷äûí öàëèí õºëñèéã òîãòîîõ; 16.5.4.òºñâèéí áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð ä¿íã äýýøë¿¿ëýõ; 16.5.5.áàòëàãäñàí òºñâèéã çîðèóëàëòûí äàãóó çàðöóóëàõ; 16.5.6.äîòîîä àóäèòûí ¿éë àæèëëàãààã õýðýãæ¿¿ëýõ; 16.5.7.áàéãóóëëàãûí ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí òºñâèéí ã¿éöýòãýëèéí ìýäýý, òàéëàí, ¿ðä¿íãèéí ãýðýýíèé áèåëýëòèéã ¿íýí çºâ ãàðãàõ, òîãòîîñîí õóãàöààíä òàéëàãíàõ; 16.5.8.ñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãààñøààðäñàí ìýäýýëëèéã õóãàöààíä íü ãàðãàæ ºãºõ. 17 äóãààð ç¿éë.Òºñâèéí áàéãóóëëàãà 17.1.Îëîí óëñûí áàéãóóëëàãà, õàíäèâëàã÷ îðíîîñ Çàñãèéí ãàçðûí øóãàìààð Ìîíãîë Óëñàäîëãîæ áàéãàà çýýë, òóñëàìæààð õýðýãæ¿¿ëýõ òºñëèéí íýãæ íü òºñâèéí áàéãóóëëàãà áàéíà. 17.2.Õóóëèéí ýòãýýäèéí óëñûí á¿ðòãýëèéí òóõàé õóóëüä çààñíû äàãóó òºñâèéí áàéãóóëëàãûãñàíõ¿¿, òºñâèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà á¿ðòãýíý. 17.3.Òºñâèéí çàõèðàã÷èéí íýã óäààãèéí øèíæ ÷àíàðòàé, áàéíãûí áóñ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ÷èã ¿¿ðãèéã õýðýãæ¿¿ëýõ íýãæ íü ò¿¿íèéã øóóä õàðüÿàëàõ òºñâèéí çàõèðàã÷èä õàðüÿàëàãäàæ,òºñâèéí õàðèëöààíä îðîëöîíî. 18 äóãààð ç¿éë.Òóñãàé ñàí 18.1.Òºðèéí çàðèì ÷èã ¿¿ðãèéã õýðýãæ¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãààã òóñãàé ñàíãààð äàìæóóëàíã¿éöýòãýæ áîëíî. 18.2.Òóñãàé ñàí íü Çàñãèéí ãàçðûí òóñãàé ñàí, îðîí íóòãèéí òóñãàé ñàí ãýñýí òºðºëòýéáàéíà. 18.3.Çàñãèéí ãàçðûí òóñãàé ñàíã áàéãóóëàõ, ò¿¿íèé ¿éë àæèëëàãààíû çàð÷èì, õýðýãæ¿¿ëýõ÷èã ¿¿ðýã, óã ñàíãèéí îðëîãî, ò¿¿íèé çàðöóóëàëòûí òàëààðõ õàðèëöààã õóóëèàð çîõèöóóëíà. 18.4.Îðîí íóòãèéí òóñãàé ñàíã áàéãóóëàõ, ò¿¿íèé ¿éë àæèëëàãààíû çàð÷èì, õýðýãæ¿¿ëýõ ÷èã¿¿ðýã, óã ñàíãèéí îðëîãî, ò¿¿íèé çàðöóóëàëòûí òàëààðõ õàðèëöààã ýíý õóóëèàð çîõèöóóëíà. 18.5.Çàñãèéí ãàçðûí òóñãàé ñàí íü óëñûí òºñâèéí, îðîí íóòãèéí òóñãàé ñàí íü îðîí íóòãèéíòºñâèéí á¿ðýë