Diesnewsletter(1)

440 views

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
440
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
2
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Diesnewsletter(1)

  1. 1. ARCHITECTUUR VAN BETEKENISOKTOBER 19 2012 Letteren in de samenleving Michel ter Hark Dies Rede Vrije Universiteit DIES REDE TER ERE Decaan Faculteit der Letteren VU VAN DE 132E FACU Hoogleraar filosofie van taal en cognitie @michelterhark m.ter.hark@vu.nl michel.ter.hark@m ac.com Door Michel ter Hark michel.terhark@fac ebook.com Geachte Rector, zonder munt en papier, en we Over architectuur zegt hij communiceren zonder elkaar te Dank voor deze eervolle zien of horen. uitnodiging, en voor het Taal wordt digi-taal. ‘Architectuur is een gebaar vertrouwen, ik kom immers net Het eerste deel van mijn Niet edere functionele beweging van het kijken. rede gaat over betekenis binnen menselijk lichaam is een gebaar. architectuur, erfgoed, kortom De titel van mijn rede luidt beeldcultuur. Ons Evenmin is ieder functioneel ontworpen gebouw architectuur.’ ‘Architectuur van betekenis’. onderzoeksinstituut CLUE is Deze titel slaat natuurlijk op het werk van onze prestigieuze hier beeldbepalend. Deel twee gaat over de Een gebouw communiceert. Op zo’n gebaar wil je reageren, eredoctor, Rem Koolhaas. Maar bouwstenen van betekenis - ook net zoals bij muziek. Een dat oordeel laat ik graag over architectuur - maar dan binnen gebouw heeft dus betekenis. aan de deskundige, Koos Bosma, de taalwetenschap en Betekenis als impact, emotionele hoogleraar informatica. Een combinatie van impact zelfs. architectuurgeschiedenis. technologie en humanities. Maar wat wil dat zeggen? Mijn verhaal gaat over Mijn doel is u iets te laten En hoe verhoudt zich impact betekenis. Wat is betekenis proeven de ‘new humanities’. van de beeldcultuur tot betekenis wanneer je over architectuur of De leidraad van mijn van taal, waar het om verwijzing erfgoed spreekt? Wat is hier de verhaal is een uitspraak van van woorden gaat. rol van de humanities? En wat is Wittgenstein, een filosoof die de betekenis van taal? veel over beeld en taal heeft Impact en verwijzing, geschreven, maar die ook iets daarover gaat het. Betekenis is voor de heeft gedaan. Nadat hij meende humanities wat geld is voor de definitief klaar te zijn met economen. Het is overal, je filosofie, liet hij zich in 1926 gebruikt het de hele dag, in registreren als architect en verschillende gradaties, en het ontwierp aan de Kundmangasse neemt steeds weer nieuwe te Wenen een huis voor zijn zus. vormen aan. Het huis is in de traditie van We betalen inmiddels Loos, maar ook anders 1 Sunday, October 28, 12
  2. 2. OKTOBER 19 2012 Verbeelding en Betekenis Het jaarthema van de VU is ‘Verbeelding Zulke reacties laten zien dat we ons bezig gezocht’. De oproep veronderstelt dat we houden met het object van waarneming, dat we tenminste weten wat we zoeken. erover denken. Maar is dat ook zo? Vaak associëren we Het is niet zoals bij autorijden waar we wel verbeelding met levendige fantasie, dromen, iets voor ons uit kijken maar met onze gedachten buiten de orde, pauze. totaal ergens anders kunnen zijn. Ik hoef u maar te herinneren aan zoiets als hoofdrekenen om duidelijk te maken dat Zonder denken, hier geen waarneming. verbeelding niet altijd buiten de orde valt. En niet altijd samen valt met een levendige fantasie. Je kunt het vergelijken met plotseling een Er is nog een probleemoplossend gebruik van bekende in een menigte herkennen. Eerst zag je verbeelding. Het heeft te maken met zien. haar niet toen ineens wel. Wie met je meeliep zag haar gelijk. Kijk eens naar deze afbeelding. Vraag je zelf nu: Was zijn visuele ervaring nu Wat zie je? De kop van een eend? Of van een anders dan die van mij? konijn? Ja, maar je kunt dat niet uitleggen door op de Wat gebeurt er precies als je waarneming bekende te wijzen. Er is geen objectief verschil. switcht? Op papier verandert er niets. De lijnen Het gezichtspunt en de impact die het heeft, blijven geduldig staan of je ze nu als eend of als die is wel anders, en die beschrijf je, teken je. Het konijn ziet. Het is ook geen illusie. Bij deze verschil van ervaring zit dus in je reactie op het illusies, bijvoorbeeld, kun je de twee lijnen gaan beeld. meten en zo je waarneming corrigeren. Een Zoiets gebeurt ook bij de eend/konijn figuur. meting bij de eend/konijnenkop leidt nooit tot 1 visueel oppervlak, 2 gezichtspunten, 2 correctie. Je ziet het. Als konijn, als eend. Nooit betekenissen. tegelijk. Nooit als materiaal dat je vervolgens als Onze ‘mind’ voegt dus iets toe aan het eend of als konijn interpreteert. Het is heus een netvlies. ervaring. Je kunt immers verrast zijn door het En we drukken die toevoeging uit in beeld en zien van een eend. En als verrassing geen gebaar, we geven er een vorm aan, bijvoorbeeld ervaring is...? door er vliezen of snorharen bij te denken....... Wat heeft dit nu met verbeelding te maken? In de eerste plaats is het vrijwillig wat je doet. Voor een psycholoog is dit lastig. Hoe kun je Ik kan je vragen ‘probeer het eens zo te zien?’. Bij nou iets anders zien wanneer voor je ogen niets verbeelding zeggen we ook ‘Stel je eens voor...’. verandert? Daarom denken ze vaak dat het In de tweede plaats doe je iets. Je slaakt een kreet, slechts om interpretatie gaat. De eend-betekenis gebruikt woorden, gebaart, tekent iets. zien we niet echt. Wat we zien zijn lijnen en vlakken. 2Sunday, October 28, 12
  3. 3. OKTOBER 10 2012 Maar neem nu de architectuur. Daar zeggen ze soms ‘als je de vensters zo indeelt kijkt de facade naar rechts’. Kan een (Aandacht voor deze betekenislagen is overigens ook facade naar rechts kijken? Beeldspraak? Zo je wilt. Maar hoe van invloed op de sociale en economische waarde van zou je je ervaring zonder beeldspraak willen uitdrukken? landschappen. Ik zei het al, betekenis is het geld van de Wat mis je allemaal niet wanneer je niet ziet - of wanneer humanities). iemand je er niet op wijst - dat het CTTV gebouw van onze eredoctor in Beijing als gebaar de zwaartekracht heeft. Of Gek genoeg is het de technologie die het belang van de preciezer: dat het het denken over zwaartekracht uitdaagt. humanities heeft herontdekt. Zonder zulke concepten, zonder dit verhaal lijdt je Een massaproduct als de Iphone (vooral de 5), is het waarneming aan bloedarmoede. Of aan een variant van product van technologie en humanities. Het product bezit prosopagnosia: aspectblindheid. ‘niceness’, maar voor ‘niceness’ bestaat geen ‘benchmark’, Wat we hier zien kunnen we alleen maar beschrijven geen technische specificatie, zoals het aantal pixels van de door aan te geven hoe we het zien. En het hoe drukt de camera. De ‘niceness’ - de vorm, het gebaar - is uitdrukkelijk geen impact uit. Net als een gebaar. verpakking, zoals een illustratie bij een tekst. Een zelfde vooroordeel ten aanzien van wat waarnemen Steve Jobs zei precies waar het op staat: is, is er in het landschapsonderzoek. Dat is sterk morfologisch - beschrijving van fysieke structuren. Binnen ‘How it feels is how it works’. CLUE is er ook aandacht voor een andere modus: de biografie van landschap. Landschappen worden in de loop der tijd overgedragen aan nieuwe generaties en bouwen nieuwe betekenislagen op. Een goed voorbeeld is het onderzoek van Nico Roymans van de laat prehistorische urnenvelden in Zuid-Nederland. Een ander voorbeeld is het recente boek van Bosma, Shelter City. Protecting Citizens Against Air Raids. 3Sunday, October 28, 12
  4. 4. OKTOBER 19 2012 Terug naar de rol van de architect als vormgever. Zoals Wittgenstein al zei: architectuur is moeilijker dan filosofie. Wat bedoelde hij daarmee? Filosofie is formeel. Architectuur heeft ook met materiaal te maken. Materiaal dat weerbarstiger is dan in andere kunsten. Hoe maak je de facade zo dat hij naar rechts kijkt? Hoe een bankgebouw zo dat het zegt: ‘hier is uw geld veilig’ (Loos). En hoe een gebouw waarbij binnen en buiten een-op-een gecorreleerd zijn? ‘Binnen’ en ‘buiten’ van een gebouw zijn ruimtelijke onderscheidingen en dus fysisch. Tegelijk hebben ‘binnen’ en ‘buiten’ te maken met gezichtspunten - weer die andere modus. Het zijn aspekten van de waarneming. In belangrijke mate ontleend aan ons praten over ‘innerlijk’ en ‘uiterlijk’ van bezielde wezens. Ter illustratie, het hoofdgebouw van de VU wordt door VU Campus introvert genoemd; geen symmetrie van binnen en buiten. De volledige transparantie van binnen en buiten was het bepalende gezichtspunt van het Wittgenstein huis. Het gebaar, kun je zeggen. Plinten spelen een belangrijke rol in het spel van binnen en buiten. Wittgenstein deed het zonder plinten. De aandacht voor proporties is daardoor extreem. FIGUUR links: centrale hal Wittgenstein huis, Kundmangasse Wenen FIGUUR rechts: hoekradiator speciaal door Wittgenstein ontworpen 4Sunday, October 28, 12
  5. 5. OKTOBER 19 2012 Een interessant voorbeeld van de symmetrie van binnen en buiten doet zich voor in de keuken. Het raam moest midden in de gevel komen. De keuken heeft echter een binnen en een buitenhoek. De muren zijn daardoor niet even dik. Binnen en buitenmuur liggen niet op dezelfde as. Asymmetrie is het gevolg. Óf van binnen óf van buiten in het midden. Loos zou er voor kiezen het venster aan de buitenkant in het midden te plaatsen. Tenminste van buiten symmetrisch moet hij, man van het decor, hebben gedacht. Wittgenstein met zijn streven naar transparantie wilde de symmetrie van binnen en van buiten. Daarom metselde hij een ‘Mauervorsprung’. In zekere zin functieloos, een soort hulplijn waarmee het gebaar van binnen=buiten doorgevoerd kon worden. De vorm moest het van de materie winnen. Toch een filosoof aan het werk. 5Sunday, October 28, 12
  6. 6. October 23, 2012 Woorden en betekenis Stedelijk Museum Amsterdam eHumanities Ik stap over van beeld naar Hoe verhoudt zich taal op het web met die van de steegjes Door de continue stroom taal. Verschillen zijn er genoeg en pleinen? aan informatie is het simpele maar een overeenkomst is dat je ze niet los van traditie kunt Is die inderdaad te aanklikken van treffers in vergelijken met, zeg, Ijburg - databanken een zinloze begrijpen. Wat je over een beeld Keijzersgracht? exercitie. Verder dan de eerste zegt - informatief en deskundig - Om dat te onderzoeken zijn de 10 hits van Google kijk je ook kan niet zonder voorkennis van informatici uit de suburbs niet. beelden, hoe zij passen in beeldreeksen. opgetrokken naar de oude We hebben dus Wittgensteins vergelijking binnenstad. Daar leren zij wat betekenis is. Terug in de suburbs programma’s nodig die niet alleen selecteren, maar van taal met de ontwikkeling van maken ze technologie met verbanden leggen, context een stad zegt hetzelfde: onze taal betekenis. toevoegen. Kortom, we moeten is een doolhof van steegjes en pleinen, huizen met Uit die gang naar de af van de treffers-methode. Het binnenstad zijn de eHumanities web moet humaner worden. uitbreidingen uit latere perioden, ontstaan. dit alles omgeven door een veelheid van suburbs. (En het VU Dat gebeurt dus in de Netwerkinstituut). eHumanities. Je zou kunnen Taal was er al voordat je zeggen dat ze daar werken aan leerde spreken. Niemand is er de In de digitale wereld de architectuur van betekenis, ipv eigenaar van. De architect communiceren we zonder elkaar de betekenis van architectuur. overleeft evenmin zijn creatie. te zien of te horen. Het is een Interessante parallel: nieuwe wereld van zoeken. Op dit gebied wordt aanbouw vanklassieke architectuur integreert niet onmiddellijk. De Daarom speelt verwijzing van toonaangevend onderzoek woorden zo’n grote rol. Als je verricht door Piek Vossen, aanbouw krijgt een ‘nickname’, dwz niet weet waar een woord of hoogleraar computationele geen echte naam die zich daarmee bestand naar verwijst, kun je lexicologie bij onze afdeling Taal voegt in de grammatica. niets vinden. We moeten niet en Communicatie. Wittgensteins stadsmetafoor alleen weten wat er gezegd wordt 6 van taal voorziet in de mogelijkheid maar steeds vaker door wie, waar, mogelijkheid van nieuwe suburbs. wanneer. Bv, digi-taal.Sunday, October 28, 12
  7. 7. October 23, 2012 FIGUUR Wordnet Vossen is een van de noemen, maar zo simpel ligt het negatieve lading ook (verwijzing grondleggers van het WordNet. niet. en impact). Een woord is dan Een WordNet is een talig niet meer een naam-voor-ding netwerk waarbinnen de woorden Het is net als bij geld. Met maar een naam-voor-concept en betekenis hebben doordat ze geld koop je dingen maar de wat dat concept is wordt voor concepten staan. En die betekenis van geld wordt niet gedefinieerd door cultuur. concepten zijn weer via relaties bepaald door die dingen. De van onderschikking en betekenis van geld ligt in het Wordnets zijn een machtig bovenschikking gekoppeld. financiële en sociale systeem wapen in de strijd tegen Bijvoorbeeld, ‘board’ is in een waarmee het verweven is. informatie-overlast en dus verlies betekenis synoniem van aan betekenis. De concepten ‘committee’ en in een andere Zo ook betekenis. kunnen we omzetten naar betekenis synoniem met ‘plank’. Bijvoorbeeld, het woord ‘MtH’ relaties tussen gebeurtenissen, ‘Board’ en ‘committee’ vormen staat voor mij. Zeg ik mijn naam participanten, plaats en tijd. weer een concept verwant met dan kan ik actor worden in een Daarmee kunnen we een het concept ‘people’; ‘board’ en verhaal: ‘MtH’ drinkt een slok verhaallijn construeren in de vele ‘plank’ met ‘material’, enz. water. Klinkt simpel, maar kun brokjes informatie op het web en Een wordnet representeert je aanwijzen waar drinken zo een soort digitaal geheugen zo het gezichtspunt van een begint en ophoudt. Verder, bouwen. Dat in essentie is de stukje taal op de wereld. ‘water’ is een universeel begrip, ‘geschiedenisrecorder’ die door maar welk specifiek glas drink ik Piek Vossen is ontworpen en nu en welke allemaal niet? Wat waarvoor hij een grote Europese gebeurt er als je water door wijn subsidie heeft ontvangen WordNet laat goed zien hoe vervangt en ‘MtH’ door . ingewikkeld verwijzing eigenlijk ‘alcoholist’? ‘Alcoholist’ is geen is. Je kunt wel zeggen dat naam-voor-iemand. Eerder een betekenis te maken heeft met label dat betekenis heeft in een aanwijzen van dingen en namen maatschappij. Een sterk 7Sunday, October 28, 12
  8. 8. OKTOBER 19 201 Koos Bosma en Jan Kolen (eds.) Geschiedenis en . Ontwerp. Handboek voor de omgang met cultureel erfgoed. Typ je bv in Google de zoekvraag ‘Volkswagen take-over’ Vantilt 2010 dan krijg je duizenden treffers met berichten door de jaren Michel ter Hark, Wittgenstein on the experience of heen waarin Volkswagen is betrokken bij een overname. meaning and secondary use. In: Marie McGinn and Oskari Kuusela (eds.) The Oxford Handbook to Ga je die resultaten goed bekijken, dan zie je dat de Wittgenstein. Oxford: Oxford University Press 2011, pp. laatste jaren sprake is geweest van een overnameoorlog in de 497-518. auto-industrie. Rond 2008/2009 vind je veel berichten dat Roymans, N, Derks, T., Heeren S., Een Bataafse Porsche van plan is om Volkswagen over te nemen. Ze kopen gemeenschap in de wereld van het Romeinse rijk. aandelen en er is speculatie op een overname. Vervolgens Uitgevery Matrijs.2007 (2e druk 2009). verandert de situatie binnen een jaar, mede door de Jan Turnovski, Die Poetik eines Mauervorsprungs. bankencrisis uit 2008. Volkswagen koopt nu aandelen Wiesbaden 1999. Porsche, management van Porsche wordt aangeklaagd door Vossen, P (Ed.) 1998 aandeelhouders en Volkswagen komt als winnaar uit de bus. EuroWordNet: a multilingual database with lexical semantic networks for European Languages. Kluwer, Ik vertel nu een verhaal, maar dat verhaal krijg je niet via Dordrecht. de treffers-methode op je scherm Het verhaal kan pas Vossen, P. ‘Wordnet: principles, developments and worden opgebouwd door de berichten op hun betekenis te applications’ In: Handbook of Linguistics and interpreteren. Communications. Eds. R.H. Gouws, U. Heid, W. Schweickard, H.E. Wiegand, Mouton de Gruyter, Berlin, Voor ieder woord moet worden bepaald naar welke Germany, 2012 (In press). gebeurtenis het verwijst, wie er bij betrokken is (Porsche, Volkswagen, het management), wanneer het gebeurd is, of het ook echt gebeurd is. Vervolgens moeten die gebeurtenissen achter elkaar gezet worden tot een Met dank aan Koos Bosma en Piek Vossen voor geschiedenis. commentaar. De geschiedenisrecorder is een prachtige illustratie van het belang van de humanities in de beta-wereld. Er is hier in feite sprake van een omgekeerde reductie: technologie wordt humaan gemaakt. Dat is hard nodig. Het internet verstoort inmiddels zelfs het dag-nacht ritme. Het loopt over, net als onze mailbox. De humanities, zoals altijd in de geschiedenis, zorgen voor vorm en betekenis. Net zoals in het geval van de waarneming blijkt de toevoeging van concepten, vorm - van een verhaal - van onmisbare waarde voor onze omgang met ons digitale geheugen. Door het werken aan de architectuur van betekenis zullen daarom ook de digitale suburbs aangesloten raken op de oude binnenstad en kan zich architectuur van betekenis ontwikkelen. Dankzij de ‘new humanities’ is straks ook de website een gebaar. ‘How it looks is how it works’. Bronnen Koos Bosma, Shelter City. Protecting Citizens Against Air Raids. Amsterdam University Press 2012 8Sunday, October 28, 12
  9. 9. Afbeelding van Piek VossenSunday, October 28, 12

×