Perimtaria 1
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Like this? Share it with your network

Share
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
  • mjaft praktike
    Are you sure you want to
    Your message goes here
  • shume interesante
    Are you sure you want to
    Your message goes here
No Downloads

Views

Total Views
6,632
On Slideshare
6,622
From Embeds
10
Number of Embeds
2

Actions

Shares
Downloads
72
Comments
2
Likes
2

Embeds 10

http://www.mefeedia.com 7
https://twitter.com 3

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
    No notes for slide

Transcript

  • 1. PërmbajtjaHyrja ............................................................................................3Prodhimi i perimeve në Kosovë...................................................4Veçoritë karakteristike te prodhimit të perimeve ........................7Kultivimi i perimeve.....................................................................8Vlera ushqyese dhe përbërja kimike e perimeve...........................9Shumimi i bimëve perimore........................................................13Cilësitë e farërave te perimeve....................................................15Qarkullimi fushorë në Perimtari..................................................17Kushtet e kultivimit të perimeve.................................................19Kërkesat e bimëve perimore ndaj temperaturës..........................19Kërkesat për dritë....................................................................... 21Kërkesat ndaj tokës.....................................................................21Kërkesat ndaj materieve ushqyese...............................................22Kërkesat për ujë...........................................................................24Speci ...........................................................................................26Domatja........................................................................................35Qepa.............................................................................................44Hudhra ........................................................................................56Preshi............................................................................................62Lakra kokë....................................................................................64Lulelakra………………………………………………………...73Lakra a Brukselit………………………………………………..75Kolerabi…………………………………………………………76Lakra gjethore...............................................................................77Shalqini.........................................................................................78Pjepëri...........................................................................................82Trangulli........................................................................................84Kungujt.........................................................................................85Karota...........................................................................................86Majdanozi.....................................................................................93Panxhari i kuq...............................................................................94Sallata...........................................................................................96Spinaqi………………………………………………………....102Endivia....................................................................................... 104Cikorja.........................................................................................105 2
  • 2. HYRJE fiziologjia e bimëve, mbrojtja e bimëve, agrokimia etj).Perimtaria paraqet formën më intensivetë prodhimtarisë bimore. Si degë e Bimët perimore kultivohen më së shumtiveçantë ajo merret me studimin e një si bimë një apo dy vjeçare, e më rrallë sigrupi specifik të bimëve (perimeve). shumëvjeçare. Nga aspekti agroteknik perimet janë bimë prashitëse, tek të cilatMe prodhimin e përgjithshëm të përveç masave të rregullta agroteknikeperimeve nënkuptohet kultivimi i (plehërimi, ujitja etj), aplikohen edheperimeve qoftë në fushë të hapur apo në disa masa specifike agroteknike (largimimjedise të mbrojtura, prodhimi i farës së i sqetulloreve tek domatja, pincirimi tekperimeve dhe fidanit. trangulli, sigurimi i mbështetëseve për disa lloje të perimeve etj). Prodhimi i perimeve është njëranga degët më të vjetra të prodhimtarisë Në anën tjetër për nga mënyra ebujqësore në përgjithësi. Shumë lloje të përdorimit në ushqim, disa lloje tëcilat kultivohen sot janë njohur nga perimeve janë të ngjashme me pemët.njeriu edhe në kohërat mjaft të vjetra(qepa, hudhra, la Një etapë tjetër e rëndësishme (por edhe kra, shalqini etj). Shumë autorë mjaft delikate) është manipulimi memendojnë se perimet dhe pemët janë perime nga vjelja deri te konsumatori.përdorur në të ushqyerit e njeriut para Perimet si mall kanë disa karakteristikadrithërave. Diç më të reja (për Evropën), të caktuara specifike; në rend të pare sasijanë disa bimë perimore të cilat kanë të madhe uji, për çka shpejt prishen,filluar të kultivohen pas zbulimit të kështu që është e nevojshme që për kohëAmerikës (domatja, speci, patatja etj). sa më të shkurtër të konsumohen apo të përpunohen Me zhvillimin e vazhdueshëm tëshoqërisë njerëzore, është ndërruar dhezhvilluar vazhdimisht prodhimi iperimeve.Prodhimi bashkëkohor i perimevegjithnjë e më tepër është i bazuar në tëarriturat shkencore të kësaj lëmie, poredhe në degët tjera të bujqësisë, nga tëcilat në masë mjaft të madhe është i varurkultivimi i suksesshëm i perimeve (si 3
  • 3. së gjithash mund të shpjegohen me faktin që prodhimi i perimeve tek ne ende (nëPRODHIMI I PERIMEVE NËKOSOVË masë mjaft të madhe), varet nga kushtet klimatike. Në këtë drejtim përjashtim ështëProdhimi i perimeve në Kosovë është vetëm patatja, me të cilën kulturë jonjë njëra nga degët kryesore të vetëm sipërfaqet por edhe rendimentetprodhimtarisë bimore, ndërsa në disa kanë tendencë të vazhdueshme të rritjes.regjione të Rrafshit të Dukagjinit Në këtë tabelë nuk janë përfshirë të(sidomos në ato që shtrihen përgjatë dhënat për fasulen që kultivohet nëlumit Drini i Bardhë), paraqet bashkëshoqërim me misër.veprimtarinë kryesore ekonomike. Edhe pse prodhimi i perimeve nё Kosovë ka tendencë të vazhdueshme tëForma dominuese e kultivimit të avancohet, ai ende shoqërohet ngaperimeve është kultivimi në fushë të vështirësi të mëdha që e pengojnë atë qëhapur, me një orientim të theksuar të të jetë një prodhim konkurrent në tregunprodhuesve nga prodhimtaria vendor dhe rajonal.komerciale (prodhimtaria për treg) e Nё Kosovë kultivohet një numërperimeve. fare i vogël i llojeve dhe kultivarëve në kuadër të llojeve ekzistuese të perimeve. Prodhimi i perimeve në përgjithësi Dominim absolut kane speci, domatja,paraqet mënyrën më intensive të qepa, lakra kokë dhe shalqiri. Këto pesëprodhimtarisë bimore. Me progresin e lloje pёrfshijnё mbi 50 % të sipërfaqevevazhdueshëm të shoqërisë njerëzore me perime nё Kosovë. Nё drejtim tёështë ndërruar edhe është zhvilluar përmirësimit tё asortimanit tё kultivarëvevazhdimisht edhe teknologjia e kultivimit (nё kuadër të llojeve që kultivohen më sëtë perimeve. shumti nё Kosovë), nё kohë të fundit vërehen trende mjaft pozitive,Është me rëndësi të ceket se sipërfaqet posaçërisht me futjen e hibrideve të rejame perime kanë tendencë të mjaft produktive. Nё kёtё drejtimvazhdueshme të rritjes. Fatkeqësisht vështirësi paraqet çmimi i lartë i farës sërritja e sipërfaqeve nuk është e përcjellur këtyre hibrideve, por ёshtё me shumëedhe me rritjen e rendimenteve. rendësi se shumica e prodhuesve tëOscilimet e rendimenteve gjatë viteve të perimeve e ka kuptuar mjaft mirëndryshme janë mjaft të theksuara, që para 4
  • 4. rëndësinë e përdorimit të farës cilësore • në shumicën e rastevepër mbjellje. ndërtimi jo sa duhet funksional i këtyre serrave, • kjo prodhimtari ende fare pak bazohet në arritjet mëProdhimi në mjedise të mbrojtura të reja shkencore nga ky lëmë. Prodhimi i perimeve nё Kosovë Kjo mënyrë e prodhimtarisë edallohet me karakter të theksuar sezonal mundëson daljen e fryteve të perimevetë prodhimit, që mundëson furnizimin e në treg për disa javë më herët nëtregut vendor me perime të freskëta për krahasim me prodhimtarinë e perimevenjë periudhë fare të shkurtër tё vitit. në fushë të hapur, ndërkaq kur këto janëProdhimi nё mjedise të mbrojtura të pajisura me sistem të ngrohjes edhekryesisht ёshtё i organizuar nё forma më gjatë fund dimrit dhe pranverës sëtë thjeshta të tuneleve tё mbuluara prej hershme.masave të ndryshme plastike, të cilat nёshumicën e rasteve janë pa ngrohje. Nё Në përgjithësi, mund të thuhet senjë situatë tё kёtillё zakonisht arrihet që prodhimtaria e perimeve në Kosovë, nëtë dilet për disa ditë më herët nё treg të gjitha format e mjediseve të mbrojtura,(zakonisht dy javë deri një muaj). nuk është e zhvilluar në atë masë që të Prodhimtaria e perimeve në serrat mund të sigurojë prodhime përprej masave plastike (kryesisht prej furnizimin e tregut gjatë gjithë vitit nëpolietileni), në vitet e fundit është mjaft e mënyrë të vazhdueshme.përhapur. Llogaritet se në Kosovë në Duke u bazuar në këto të dhëna,vitin 2008 kanë qenë rreth 150 ha, serra mund të thuhet se prodhimtaria enë formë tuneli (kryesisht janë të perimeve në Kosovë ka karakterlokalizuara ne rrethinen e Prizrenit- sezonal.Mamushë). Duke pasur parasysh mungesën e fryteve Edhe pse vërehet një tendencë e të freskëta të perimeve gjatë një periudhezgjerimit të vazhdueshëm të sipërfaqeve relativisht të gjatë të vitit në treg, rritjenme këto serra, duhet cekur se kjo mënyrë e vazhdueshmeve të nevojave për ushqime prodhimtarisë ende shoqërohet me te ne, vështirësitë e mëdha rrethshumë vështirësi, të cilat do të mund të importimit të perimeve të freskëta (nëpërmblidheshin në dy më kryesoret: kohën kur ka mungesë të tyre te ne), kultivimi i perimeve në serra në të 5
  • 5. ardhmen do të jetë një nga drejtimet mëtë rëndësishme të zhvillimit tëperimtarisë dhe të prodhimtarisë bimorenë përgjithësi. Andaj, duke u bazuar nëkëto të dhëna, duhet krijuar të gjithaparakushtet për të intensifikuar nëvazhdimësi prodhimtarinë e perimeve nëtë gjitha llojet e mjediseve të mbrojtura,në mënyrë që sikurse në çdo vend tëzhvilluar të Evropës, tregu të jetë ifurnizuar me perime të freskëta gjatëgjithë vitit, me çmime të arritshme përçdo konsumator Veçoritë karakteristike te prodhimit të perimeve 6
  • 6. Prodhimin e perimeve, si degë shumë ndaj temperaturave, kultivimi i tyreintensive e prodhimtarisë bimore, e në fushë të hapur nuk është i mundurkarakterizojnë disa veti të caktuara të në disa periudha të vitit. Si pasojë nëcilat kanë të bëjnë me disa masa rastet e këtilla kemi karakterinspecifike agroteknike, si dhe investimeve sezonal të prodhimit të perimeve nëtë nevojshme. Këto dallime bazohen në mjedise të mbrojtura, edhe gjatëplehërim, ujitje, përkujdesje intensive kohës kur për këtë prodhimtari nukgjatë vegjetacionit, mënyra e kombinuar ekzistojnë kushte të përshtatshme nëe prodhimit në objekte të mbyllura dhe ambientin e jashtëm.në fushë të hapur etj.Veçoritë kryesore specifike, të cilat 3. Përdorimi i organeve të ndryshmeprodhimin e perimeve e dallojnë nga të bimëve për ushqim Tek llojet e ndryshme të kulturaveprodhimi I bimëve tjera janë: perimore, shfrytëzohen pjesë të ndryshme të tyre për ushqim si: 1. Kultivimi i perimeve përmes fryti, gjethet, rrënjët (frytrrënjori), fidanit lulëritë, kërcelli etj. Kultivimi i perimeve përmes kësaj mënyre ka për qëllim që një pjesë të 4. Rendimenti i lartë për njësi të periudhës vegjetative, bima ta kaloj sipërfaqes në kushte të kontrolluara (në shtretër Tek disa bimë perimore mund të apo serra), pasi që një numër i madh i arrihen rendimente mjaft të larta (100 e më shumë t/ha). Ndërkaq në serra bimëve perimore, përmes mbjelljes këto rendimente janë edhe më të larta. direkt të farës në fushë të hapur, nuk do ta arrinin pjekurinë, në kohën e 5. Mundësitë e shfrytëzimit intensive dëshiruar për shkak të kushteve të tokës klimatike. Perimet janë kultura mjaft intensive. Nëse njihen mire kërkesat biologjike të perimeve, me një qarkullim të mire, nga një parcelë mund të merren 2-3 2. Kultivimi i perimeve në ambiente vjelje brenda vitit. të mbrojtura 6. Zhvillimi plotësuese i bimëve Meqenëse një numër i madh i bimëve perimore, kanë kërkesa të mëdha 7
  • 7. Kjo veti nënkupton formimin e • me vetite biologjike te perimeveorganeve produktive (edhe më vonë nga • menyren e kultivimitrezervat e grumbulluara më herët në • tradita ne prodhimtarine e perimeverrënjë, gjethe etj). Kjo veti është • tradita ne konsumin e tyrekarakteristike për lulelakrën e cila edhenë mungesë të dritës, pas fillimit tëformimit të kokave, procesi i mëtejshëm Klasifikimi i perimeve mundësoni formimit të kokave vazhdon. studimin më të lehtë të tyrePërveç këtyre, ekzistojnë edhe Në literaturë mund të hasen klasifikimekarakteristika tjera që prodhimtarinë e të ndryshme. Më të rëndësishëm janë:perimeve e dallojnë nga prodhimi ibimëve lavërtare, siç janë: pjekja • Klasifikimi botanikplotësuese e fryteve (kjo veti është • Klasifikimi në bazë të pjesës qëkarakteristike për domaten), karakteri përdoret për ushqimsezonal i prodhimit, llojllojshmëria e • Në bazë të qëndrueshmërisë ndajmadhe e bimëve perimore, koncentrimi i të ftohtitprodhimtarisë në vende apo regjione të • Në bazë të përudhës vegjetative,caktuara etj. etj. .KLASIFIKIMI I PERIMEVE KLASIFIKIMI BOTANIKBotën bimore, përveç tjerash e Për nga aspekti shkencor ky klasifikimkarakterizon edhe numri mjaft i madh i është më i drejt, megjithatë për Perimtarillojeve të ndryshme. Nga numri i ky klasifikim nuk është edhe shumë ipërgjithshëm i botës bimore, perimet përshtatshëm, për arsye se në kuadër të tëpërbëjn numër fare të vogël. Tek ne njëjtës familje ekzistojnë lloje të cilatkultivohen rreth 20 – 25 lloje të mjaft shumë dallohen me kërkesat e tyreperimeve, edhe pse kushtet klimatike dhe biologjike dhe për nga mënyra etokësore mundësojnë kultivimin e shumë kultivimit (psh. Patatja me domaten).më tepër llojeve. Te gjitha perimet janë bimePerhapja e llojeve te reja te perimeve angjiosperme (farvshura)eshte e kufizuar: 8
  • 8. • Klasa Monokotiledone (Fam. Aliaceae) • Klasa Dycotledonae (Solonaceae, Cruciferae, Fabaceae, Umbelliferae, Malvaceae, Chenopodiaceae, Cucurbitaceae, AsteraceaeKlasifikimi në bazë të pjesës qëpërdoret për ushqimKy klasifikim i dallon perimet në bazë tëpjesës që përdoret për ushqim: • Perimet gjethore (sallata, spinaqi, lakra kokë, majdanozi gjethor, etj) • Perimet frytore (speci, domatja, trangulli, shalqini, etj) • Perimet që kultivohen për pjesët nëntokësore (karota, qepa, pangjari i kuq etj), • Perimet që kultivohen për lulëritë e tyre (lule lakra)Klasifikimi në bazë të ciklit jetsorVarësisht nga cikli jetësor perimetndahen në: • Një vjeçare • Dy vjeçare • Shumë vjeçare Vlera ushqyese dhe përbërja kimike e perimeve 9
  • 9. pjesëmarrjes së perimeve në të ushqyerit Rëndësia e perimeve në të të njeriut (në raport me brumet), ështëushqyerit e njeriut, është e njohur edhe tregues i rritjes së standardit të njënga popujt e lashtë, të cilët pëveç për popullate.ushqim, disa lloje të perimeve i kanë Sot në përmasa botërore, përparësishfrytëzuar edhe për shërimin e sëmu-ndjeve të ndryshme. Perimet edhe pse kanë vlerë të ulët Përdorimi i perimeve Në përgjithësi, perimetkalorike, në të ushqyerit e njeriut paraqesin burimin kryesor në të ushqyerit e përditshëmparaqesin ushqim të pazëvendësueshëm. të njeriut, lirë të vitaminave. dhe më të gjatë gjithë vititPerimet kanë rëndësi të madhe në të duhet konsideruar si njëushqyerit racional të njeriut, për shkak të domosdoshmëri fiziologjikevlerës së lartë biologjike. Në të ushqyerit për arsye se në mungesë tëe njeriut, perimet janë të rëndësishme perimeve në ushqim, nuknga fakti se përmbajnë elemente mjaft të mund të ketë zhvillimrëndësishme dhe të domosdoshme për normal të njeriut, i çfarëdoorga-nizimin e njeriut (proteina,sheqerëra, kripëra minerale, vitaminaetj.). e madhe i jepet ushqimit të shëndoshë natyral. Shumica e nutricistëve rekoma- Të ushqyerit e rregullt të njeriut ndojnë që në strukturën e të ushqyeritnënkupton përdorimin në ushqim të 35% të marrin pjesë drithërat (produktetprodukteve sa më të llojllojshme, në sasi e tyre), 15% qumështi dhe prodhimet eoptimale dhe mirë të balancuara në mes tij, 10% mishi dhe përpunimet e tij, 15%veti. Perimet kanë shije të këndshme (si yndyrnat dhe vajrat, 12% perimet, 3%pasojë e përmbajtjes së sheqerërave, pemët, 10% sheqernat e koncentruara.acideve organike, mate-rieve aromatikeetj.). Ato aktivizojnë veprimin e Në qoftë se nga çdo grup igjëndrrave të ndryshme në organizmin e lartëpërmendur, përdoren për ushqimnjeriut, shtojnë oreksin, ndihmojnë mjaft lloje të ndryshme, supozohet se fitohetmirë në tretjen e disa ushqimeve, të cilat një raport optimal i të ushqyerit. Vetëmtreten me vështirësi nga organizmi i njeriut pjesërisht perimet mund të zëvendësohenetj. me pemë. Llogaritet se njeriu për ushqim Tek numri më i madh i perimeve,optimal, mesatarisht duhet të përdorë rreth përmbajtja e lëndës së thatë sillet në400 g perime në ditë. Rritja e kufijt 5-10 % (perimet gjethore, frutore, 10
  • 10. lakrat). Perimet frutërrënjore përmbajnë kryesore të vitaminës C në natyrë.mesatarisht 10-15 % lëndë të thatë. Mungesa e vitaminës C dhe të atyre ngaPërqindje më të lartë të përbajtjes së B kompleksi, vjen në shprehje teklëndës së thatë ka hudhra (rreth 30 %), e shumica e njerëzve, më shumë nëmë të voglën trangulli, përafërsisht 3-4 %. pranverën e hershme (kur ka mungesë tëNë përgjithësi perimet përmbajnë sasi jo perimeve të freskëta në ushqim), që përshumë të mëdha të proteineve. Më të pasojë ka paraqitjen e lodhjes dhepasura me proteina nga perimet, janë ato zvogëlimin e aftësisë mbrojtësetë fam. Leguninoze. Proteinat, të cilat (imunitetit) të organizmit të njeriut.ndodhen tek perimet kanë cilësi të mirëdhe përmbajnë pothuajse të gjithaaminoacidet esenciale. Perimet Vitamina A, tek perimet sikurse edhe tekpërmbajnë edhe një numër të madh të bimët tjera të gjelbërta ndodhet në formëenzi-meve, të cilat mjaft mirë ndikojnë të provitaminës A. (β karoten). Më tënë tretjen e ushqimit. Përmbajtja e pasura me beta karrotën (β karoten), janëyndyrës tek perimet është mjaft e ulët, karrota, speci, perimet gjethore, fasulja epothuajse nuk kalon 0,5 %. Sasi të lartë njomë etj. Vitamina C (acidi askorbik),të yndyrës përmbajën farërat e kulturave më së shumti ndodhet tek speci, lakrat,perimore. Sheqernat tek perimet përbëjnë spinaqi, domatja etj.afro 50% të lëndës së thatë. Mesatarishtperimet (varësisht nga lloji, kultivari dhe Perimet janë mjaft të pasura edhekushtet e kultivimit), përmbajnë me materie aromatike, acide organike,mesatarisht (3-8 %) sheqerna. vajra eterike dhe materie minerale. Në këtë drejtim, perimet paraqesin burim mjaft të rëndësishëm të mate-rieve Nga vitaminat, rëndësi më të minerale për organizmin e njeriut. Llogaritet se 15-30 % të nevojave për hekur, kalium fosfor dhe kalcium, organizmi i njeriut i plotëson duke i përdorur për ushqim kulturat e ndryshme perimore. Më të pasurat me materie minerale janë perimet gjethore (sidomos madhe ka vitamina C, të cilën lakrat). Spinaqi përveç që përmbanorganizmi i njeriut nuk është në gjendje përqindje mjaft të lartë të materieve tëtë sintetizojë, andaj duhet marrë përmes përgjithshme minerale (afër 1800 mg/100ushqimit. Perimet janë ndër burimet g masë të freskët, është i njohur për 11
  • 11. përmbajtje të lartë të hekurit (afër 4 plehërimit (sidomos me N) dhe masavemg/100g). Gjithashtu është i njohur roli i të tjera, gjatë kultvimit në serra (ndriçimimikroelementeve, të cilat marrin pjesën dhe temperatura optimale etj.). Sipasnë formi-min e hormoneve, vitaminave FAO-së, doza e lejuar ditore e nitratevedhe acideve nukelike. është 5 mg/kg të peshës trupore. Edhe pse perimet përmbajnë sasi Disa kultura perimore relativisht të mëdha të nitrateve, efekti i përmbajnë disa alkaloide, të dëmshëm i tyre është më i vogël për cilat kanë veti antibiotike, me arsye të përmbajtjes së vitaminave dhe aktivitet fitoncid (siç janë alicini enzimeve (të cilat në masë të madhe e tek qepët, capsacina tek speci neutralizojnë veprimin e dëmshëm të etj). tyre), në kraha-sim me nitratet që gjenden në ujëra, apo në produkte të përpu-nuaraNë kohë të fundit, përveç materieve tëdobishme (madje të domosdoshme) qëpërmbajnë perimet, rëndësi mjaft emadhe u jepet edhe përmbajtjes së disamaterieve të dëmshme tek peri-met. Parasë gjithash, këtu mendohet nëpërmbajtjen e nitrateve dhe nitriteve.Perimet, të cilat akumulojnë më sëshumti nitrate janë sallata, spinaqi,panxhari i kuq, rrepa, rillka, kolerabi. Shumimi i bimëve perimoreShumë pak nitrate akumulojnë speci,domatja, trangulli, bizelja, qepa. Përveç Pjesa me e madhe e kulturave perimorellojit (nganjëherë edhe kultivarit brenda shumohet ne mënyrë gjenerative (mellojit), në akumulimin e nitrateve fare).Shumimi vegjegjetativ është me indikojnë edhe një mori faktorësh të tjerë rrallë. Shumimi gjenerativ,ka përparësisi ata klimatikë dhe agroteknikë. Andaj ne prodhimtarinë e kulturave perimore.gjatë kultivimit të perimeve, përveç Sasia e farës e cila mbillet për njësi teqëllimit për arritjen e rendimenteve të sipërfaqes është relativisht e vogël, lehtëlarta duhet patur kudjes edhe në cilësinë mbillet dhe transportohet.e prodhimit, përmes apli-kimit të drejt të 12
  • 12. SHUMIMI VEGJETATIV polenizimit(fekondimit). Fryti tek perimet, mund te jete I lënget ose IKjo mënyrë e shumimit është e rrallë. thate,me një fare ose shume fara etj.Tek kjo mënyrë e shumimit si material Domatja, shalqiri, bizelja, pjepri, bamja,për mbjellje shfrytëzohen organe apo etj kane fryt me shume fara, ndërkaqpjesë te ndryshme te bimës. Shumimi spinaqi ,sallata,kane fryte me njëvegjetativ ka te meta te mëdha ne fare(akene). Tek umbelliferae, frytikrahasim me shumimin përmes farës. përbehet nga dy fara(dioken), i cili gjatëKoeficienti i shumimit është shume me i shirjes dhe manipulimit me fare ndahenvogël , nevojitet pune me e madhe, për mes veti. Madhësia,forma,ngjyra dhepërgatitjen dhe mbjelljen e materialit disa veti te tjera te farërave te perimeve,mbjellës për këto kultura. Ne mënyrë kane një variacion mjaft te madh. Për ngavegjetative shumohen:hudhra (me përbërja atomike, fara është e ndërtuarthelbinje),patatja (me tuber),qepa nga: mbështjellësi, embrioni dhe materietpërmes qepujkave (si një forme ushqyese rezerve.ndërmjetësuese, pasi qepujka është Mbështjellësi i farës , mbron embrioninvetëm forme kaluese)etj. dhe materiet ushqyese rezerve dhe dëmtimet dhe ndikimet e ndryshme teSHUMIMI GJENERATIV ( PERMES ambientit te jashtëm. Mbështjellësi iFARES) jashtëm ka trashësi te ndryshme dhe strukturë gjithashtu të ndryshme. Farat eShumimi gjenerativ i kulturave perimore , perimeve nga fam.Cucurbiataceae,kaneështë i lidhur me formimin e lules, mbështjellës të trashë-drunjëzor dhe tëprocesin e polenizimit, rritjen e frytit veshur me kutikulë e cila mbron farëndhe farës. Ne praktiken bujqësore, nga ndikimet e jashtme. Disa lloje si psh.zakonisht me fare nënkuptohet organi Fara e specit ,posedojnë edhe pore tëgjenerativ ne bime i cili shërben për mjaftueshme nëpër te cilat depërton ujishumim. Ne disa raste si material për gjatë,procesit te mugullimit të farës.shumim shërben i tere fryti(psh tek Embrioni, përbëhet nga rrënjëza,gjethispinaqi).Fara është produkt i ovules si dhe kërcelli embrional. Materialetrezultat I procesit te fekondimit. Fryti ushqyese te farës,janë te vendosura nëformohet nga qeliza qendrore pas kotiledone ose endosperm.kryerjes se procesit te 13
  • 13. Përbërja kimike e farës është endryshme ,varësisht nga lloji masat Duke patur parasysh ketë fakt, edhe meagroteknike të aplikuara gjatë rastin e vjeljes se farës nga bimët kuvegjetacionit,kushtet gjatë ruajtjes se pjekja është suksesive, duhet kushtuarfarës etj. Mbështjellësi i farës është i kujdes te posaçëm ne mënyrë qepërbërë kryesisht nga celuloza,ndërsamateriet ushqyese rezervë, janë tërësishtnga celuloza,ndërsa materiet ushqyese Cilësia e farës është një nderrezervë, janë të përbëra nga faktorët me te rëndësishëm i ciliproteinat ,sheqernat, yndyrat ,vitaminat ne një mase te madhe përcaktonetj. kualitetin dhe lartësinë ePërbërja kimike e farës është e ndryshme, rendimentit te kulturavevarësisht nga lloj masat agroteknike te perimore. Sa me kualitative qeaplikuara gjatë vegjetacionit, kushtet te jetë fara,aq me e mire dhe negjatë ruajtjes se farës etj. Mbështjellësi i mënyrë te unjisuar fara do tefarës është i berber kryesisht nga mbijë, çka do te paraqet kushtceluloza, ndërsa materiet ushqyese qe edhe bimët te zhvillohen merezerve, janë te përbëra nga proteinat, mirë , me ç’rast do te sigurohetsheqernat, yndyrat, vitaminat etj. rendiment i larte dhe kualitativ.Sasia e materieve ushqyese rezervë nefare, varet nga te ushqyerit e bimëve përfare gjatë vegjetacionit, por edhe ngamënyra se si ruhet fara. përqindja e fareve te pjekura te plot teSasia e materieve ushqyese rezerve ne jete me e madhe.fare është mjaft e rëndësishme, pasi farame e pasur me materie ushqyese rezerve,ka energji dhe aftësi mbirëse me temadhe.Te disa bime siç janë ato nga fam.Liliaceae, Cruciferae, Chenopeiacaeae etj,fara nuk piqet përnjëherë me tërë bimën.Prandaj gjate vjeljes vjeljes tek këto bime Varësisht nga kushtet e kultivimit,fara mund te ketë sasi te ndryshme te masave agroteknike, atakimit ngamaterieve ushqyese rezerve, sasi te sëmundjet dhe dëmtuesit, cilësia e farësndryshme te lagështisë dhe aftësi te se prodhuar, është e ndryshme.ndryshme për mbirje. Ne kushte te volitshme agroekologjike, 14
  • 14. zgjedhjes se varietetit ne mënyrë te drejt , Përveç formës , rëndësi te madhe kanëgjithsesi zhvillohet fare me veti me te edhe ngjyra e farës, aroma , mbushja emira prodhuese. farës me materie ushqyese etj.Kur është ne pyetje kualiteti i farës , Te gjithë këta parametra duhet paturrëndësi me te madhe ka energjia dhe parasushe , gjate mbjelljes apo zgjedhjesaftësia mbirëse e farës, natyrisht këtu se farës për mbjellje.duhet llogaritur edhe vetitë tjera , atomorfologjike (pamja e jashtme , era,ngjyra, përbërja kimike etj). Pastërtia e farës Pastërtia e farës ka rëndësi mjaft teCilësitë e farërave te perimeve madhe për prodhimtari. Me pastërti te farës nënkuptohet,Fara cilësore është parakushti kryesor për pjesëmarrja e farërave te shëndosha, teprodhimtari te suksesshme. kulturës baze qe analizohet, e shprehurFara e shëndoshë dhe vitale, si dhe e ne përqindje, ndaj peshës se te gjithëpastër për nga aspekti variator, është mostrës qe analizohet.parakusht dhe garant për prodhimtari te Është e dëshiruar ne far të ketë gjithnjësuksesshme, natyrisht krahas masave pastërti 100%.agroteknike te aplikuara gjate Ne praktike kjo mund te arrihet kryesishtvegjetacionit.. tek kulturat me farëra te mëdha, te cilatGjithashtu edhe pjesët vegjetative te cilat mund te pastrohen lehtë, mirëpo,shërbejnë për shumim( zhardhoret , pothuajse çdo here ne fare gjenden edheqepujkat etj), duhet te i posedojnë te materie, si psh. Fara te thyera ( tegjitha vetitë e lartpërmendura. dëmtuara ), far atë barojave etj.Cilësia e farës vie ne shprehje ne Përqindja e pastërtisë se farës llogaritetprodhimtarinë e perimeve për përpunim , ne ketë mënyrë.ku ne mase te madhe kemi kultivim Nëse ne mostrën prej 100 gr. Faradirekt, përmes farës. Kualiteti i farës e pastër merr pjese me 9,5gr. Ndërsa tepërcaktohet indirekt ( Përmes vlerësimit gjitha pjesët tjera (mbeturinat ete vetive te jashtme – madhësisë , ndryshme) me 0,4gr atëherë përqindjaformës , ngjyrës, peshës etj) , si dhe e pastërtisë se farës gjendet ne ketëdirekt përmes hulumtimit te vetive te menyëbrendshme te farës. Energjia mbirëse e farësForma e farës është tregues stabil përndonjë lloj apo varietet ne kuadër te llojit. 15
  • 15. Energjia dhe aftësia mbirëse, paraqesin Ne baze te pamjes se jashtme , ështëtreguesit me te rëndësishëm, kur është ne vështire qe te dallohet fara vitale nga ajopyetje kualiteti i farës se kulturave jovitale ( jo e gjalle). Fara nga pamja ebujqësore. jashtme mund te jetë krejtësisht e mire ,Energjia mbirëse është e rëndësishme, por qe mos te jete e aftë për mbirje.pasi që nëpërmes saj , mund te tregohet Për përcaktimin e aftësisë mbirëse,me mase mjaft te madhe se për sa kohe shfrytëzohen metoda te ndryshme.( përafërsisht ) fara mund te mbijë edhe Ne praktiken e gjere me te përhapurane kushtet e ambientit te jashtëm. janë metodat me rëre dhe me letërEnergjia e mbirjes,paraqet filtruese (perms tasave te Petrit).përqindjen e farërave te mbira te Përcaktimi i aftësisë mbirëse behet mecilat mbijnë ne ditët e par atë atë mënyrë qe merren nga 3-5 mostrapërcaktuara për energjinë (përsëritje)me nga 100 fara.mbirëse te farës. Ne fund te tasave (enëve) teKjo gjatësi kohore është e ndryshme dhe Petrit,vendosen letra thithëse, mbi tesillet nga tri dit tek farërat e lakrës, 7 dit shpërndahen farat ( merren nga 100 faratek farërat e specit deri ne 10 dit tek për te mundur, me lehte qe mbirja tefarërat e majdanozit dhe selinos. shprehet ne përqindje ) , ne mënyrëEnergjia e mbirjes, mund te shprehet uniforme ne tasat e Petrit dhe iu jepet njëedhe nëpërmes dinamikes se mbirjes ne sasi e ujit, varësisht nga lloji fara mundmënyrë grafike (nëpërmes sistemit te te mbulohet me letër thithëse ose jo .koordinatave) me ç”rast ne boshtin X Tasat e tille te Petrit ,vendosen nevendosen ditët, ndërkaq ne boshtin Y termostat ne temperature te caktuar përnumri i farërave te mbira. çdo lloj te kulturave perimore ( për specin dhe domaten është 25C etj.) gjateAftësia mbirëse e farës analizimit te aftësie mbirëse lagështia ne letër filtruese duhet te jete optimale.Aftësia mbirëse e farës, paraqet Përcaktimi i aftësisë mbirëse,dallohetvitalitetin e farës dhe përcaktohet nga nga lloji dhe zgjat 7 dite bizelja deri nepërqindja e farërave te pasteta , të mbira 21 dite tek karota.ne kushte optimale. Si fare e afte për mbirje llogaritet ajo farePërcaktimi i aftësisë mbirëse te e cila ne afat te caktuar zhvilon sythinfarës,behet sipas metodave te caktuara embrional, normal dhe te shëndoshë.për kualitetin e farës se kulturave Metode tjetër është përcaktimi i aftësisëperimore. mbirëse te farës përmes reagensëve te ndryshëm. 16
  • 16. - infektimi më i lehtë i bimëve ngaQarkullimi fushorë në Perimtari sëmundjet, dëmtuesit dhe barojat - agroteknika e njëjtë e cila aplikohet për disa vite me radhë, mund të sjellë deri te dobësimi i strukturës dhe vetiveKultivimi në të njëjtën sipërfaqe për disa tjera të tokësvite me radhë i bimëve ka për pasojë: - shfrytëzimin e njëanshëm tëmaterieve ushqyese Zgjedhja e para kulturave të përshtatshme në qarkullimin bimorë në Perimtari Lloji Parabima E mirë E mundshme Jo e mirë Domatja qepa lakra koke domatja Speci sallata karota speci lulelakra spinaqi patatja trangulli Sallata domatja karota majdanozi qepa selino Lakra koke domatja speci trangulli sallata kungujt spinaqi llojet e lakrave tjera varen nga vetitë e ndryshme fiziologjike dhe morfologjike të disa llojeve, madje edhe të kultivarëve brenda llojit.Kërkesat e bimëve perimore ndaj masave Me qarkullimin bimore nënkuptojmeagroteknike janë të ndryshme dhe ato mbjelljen e një kulture perimtare në një 17
  • 17. tokë në të cilën paraprakisht ka qenë embjellur një kulturë tjetër perimtare.Pra me konkretisht mos kultivimi I njelloji te perimeve në të njejten toke për dyvjet me radhë.Kërkesat e bimëve perimore ndaj masaveagroteknike, ndryshojnë dhe ato varennga vetitë e ndryshme fiziologjike dhemorfologjike të disa llojeve, madje edhenë kuadër të disa varieteteve të të njëjtitlloj. Këtu dallime më së shumti janë tëshprehura në ndërtimin e rrënjës,kërkesave për materie ushqyese, vjeljesetj. Kushtet e kultivimit të perimeve 1. Ekologjike a. Tokësore - pjerrtësia e terrenit - ekspozicioni i terrenit 18
  • 18. - niveli i ujit nëntokësor në varësi të lartësisë mbi nivelin e detit, relievit, përbërjes kimike dhe fizike të - infektimi me baroja tokës, të gjërësisë gjeografike, e shumë të - tipi i tokës tjera. - reaksioni i tokës Kërkesat e bimëve perimore ndajb. Klimatike temperaturës - temperatura (tri grupe të perimeve) - drita (intensiteti i ndriçimit dhe Kryerja e të gjitha proceseve në bimëgjatësia e ditës) është e lidhur me temperaturën - lagështia Është me rëndësi të dihet se për bimën janë njësoj të dëmshme si temperaturat - cilësia e ajrit shumë të ulta poashtu edhe ato shumë të - erërat larta. Si regjim optimal i temperaturës, llogaritet ajo temperaturë në të cilën si në2. Ekonomike aspektin sasior ashtu dhe në atë cilësor, zhvillohen më së miri ato pjesë të perimeve për të cilën ato kultivohen. - fuqia punëtore - materiali reprodukues - pajisjet (makineria) - plasmani (tregu) Në bazë të kërkesave ndaj temperaturës bimët perimore ndahen në tri grupe kryesore:Faktorët klimatik (temperatura, I Me kërkesa të mëdha ndajdrita; era; etj) janë shumë të nxehtësisë (speci, domatja,rëndësishëm në rritjen dhe zhvillimi tëperimeve. Secili nga këto elementë, ka shalqini, bishtaja e njomë etj)rëndësinë dhe vëndin e vet në jetën e II Me kërkesa mesatare ndajkëtyre bimëve. Vlerat e këtyre dallojnë nxehtësisë (karota, pangjari 19
  • 19. i kuq, majdanozi etj) gradë, ndërsa ato të perimeve me kërkesa III Me kërkesa të vogla ndaj më të medha për nxehtësi fillojnë tënxehtësisë (qepa, spinaqi, mbijnë në temperaturë minimale 12-15 sallata etj). gradë.Kërkesat e bimëve ndaj nxehtësisëdallojnë varësisht nga faza e rritjes dhe Ndaj temperaturave të ulëta janë shumëzhvillimit të tyre. të ndjeshme bimët e me kërkesa tëKërkesat më të mëdha për nxehtësi janë mëdha ndaj nxehtësisë, veçanërishtne fazën e mbirjes, lulëzimit dhe shumë më të ndjeshme janë sistemetfrytifikimit. rrënjore të bimëve. Kur këto bimë Mbrojtja nga temperaturat e kultivohet në toka të ftohta, me lagështirëskajshme (qofshin të ulta apo të larta), të tepruar, toka të rënda, meduhet planifikuar mirë në prodhimtarinë kundërdrejtim jo të favorshëm ndajintensive bimore. rrezeve të diellit, në përgjithësi rritja dheGjatë kultivimit në fushë të hapur, duhet zhvillimi i bimëve realizohet me strese tëpasur kujdes në afatet e mbjelljes vazhdueshme duke dhënë ndikimin të ndjeshëm jo vetëm në lulëzimin dheTemperatura është një nga faktorët më të lidhjen e frutave, por edhe në vonësën erëndësishëm për jetën e bimëve. Të pjekjes dhe në uljen e sasisë dhe tëgjithë proceset e ndryshme fiziologjike cilësisë së prodhimit.realizohen vetëm në prani të një intervalitë caktuar temperaturash si ato të ajrit, të Maksimumi i sintezës së lëndës organiketokës dhe të vetë bimës. Sipas vlerave të nëpërmjet fotosintezës, arrihet nëtemperaturave, varet ndjeshëm aftësia temperaturat 25 – 30 0C. Kjo realizohetthithëse e sistemit rrënjor, intensiteti i më mirë nëqoftëse niveli i ndriçimifotosintezës, intensiteti i frymëmarrjes, diellor është në vlerat e duhura.intensiteti i transpirimit dhe i shumë Nëqoftëse ky nivel temperaturë, nukproceseve të tjera fiziologjike. shoqërohen me ndriçim të mjaftueshëm diellor siç mund të ndodhi të serrat në periudhën e stinave të dimërit dhe tëKërkesat ndaj temperaturave janë pranverës së hershme, atëhere vihet re qësidomos në fazën e mbirjes së farërave. procesi i lulëzimit nuk është i mirë dheFarërat e grupit të perimeve të cilët janë pllenimi nuk realizohet normalisht.të qëndrueshme ndaj të ftohtit, fillojnë të Nëse temperatura e ajrit vazhdon e rritetmbijnë në temperaturat minimale 2-3 në mbi 30 0C, nga studimet e bëra është 20
  • 20. vërejtur se ritmi i sintezës së lëndës dendësia e mbjelljes, drejtimi i vendosjesorganike ulët gradualisht dhe në së rendeve, etj.temperaturën 40 0C, bëhet ndërprerja eplotë e saj. Eshtë vënë re gjithashtu se, Drita ka rol shumë të rëndësishëm nënëse rritja e temperaturave të ajrit rritjen dhe zhvillimin e bimëve perimore.vazhdon të rritet mbi 35 0C, bimët nuk e Me anë të saj realizohet procesi më isintetizojnë me si duhet lëndë organike. rëndësishëm fiziologjik që ështëNë këtë periudhë vërehet fenomeni i fotosinteza. Kërkesat perimeve për dritërrëzimit në masë të luleve dhe i frutave të janë të ndryshme për faza të ndryshme tëporsalidhura. Mbi 40 0C, procesi i rritjes dhe të zhvillimit të tyre.frymëmarrjes (d.m.th. procesi i Kërkesat për nxehtësi janë të mëdhashpërvetimit të lëndës organike) fillon e sidomos në fazën e fidanit.bëhet më intensive dhe bimët kalojnë në Mungesa e dritës në këtë moment,depresione e shqetësimë të rënda ndikon negativisht në formimin efiziologjike. organëve vegjetative dhe ato mund tëNëqoftëse temperaturat vazhdojnë të jenë dëmtohen.të larta jo vetëm ditën por dhe natën,atëhere si rezultat i ndërprerjes së KËRKESAT NDAJ TOKËSsintezës së lëndës organike dhe ishpërvetimit intensiv të saj, bimët Kërkesat e bimëve perimore pjellorinë errëzojnë lulet dhe frutat dhe rrezikojnë të tokës janë mjaft të mëdha. Tokat në tëhumbin jetën. cilën do të kultivohet perimet, duhet të jenë të thella, me rexhim të mirë ujoro – Për bimët perimore janë njësoj të dëmshme si temperaturat e ajror, të pasura me humus. ulëta po ashtu edhe ato të larta Tokat e ftohta, të lagëta, e të rënda, të cekëta, janë të pa përshtatshme për rritjen e sistemit të rrënjor të këtyre bimëve. NëKËRKESAT PËR DRITËN toka të tilla sistemi rrënjor zhvillohet shumë i dobët, duke krijuarEshtë mjaft shumë e lidhur me disproporcione të theksuara në mestemperaturën, andaj është e rëndomt që thithjes së ujit dhe të elementëveperimet të cilat kanë kërkesa të ushqimor dhe nevojave të bimëve nëmëdha ndaj nxehtësisë, kanë edhe tëresi.kërkesa më të mëdha për dritë.Në shfrytëzimin racional të dritës kanë Kërkesat ndaj materieve ushqyesendikim edhe masat agrotenike, si 21
  • 21. Pjelloria natyrale e tokës, është sigurisht Të gjitha llojet e plehrave, të cilate rëndësishme për të siguruar një përdoren në plehërimin e kulturaveprodhim optimal si sasior ashtu edhe bujqësore në bazë të mënyrës sëcilësor, por rrallë herë ndodh që ajo është përfitimit, vetive fizike kimike mund tëoptimale në të gjitha parametrat e saj. jenë; organike, minerale (artificiale), eTë ushqyerit e bimëve është masë e më rrallë edhe organo-minerale.rregullt gjatë prodhi-mtarisë së perimeve Plehrat organike, kanë rol të(si dhe te kulturat tjera bujqësore), pazëvendësueshëm në prodhimtarinë epërmes së cilës rregullohet tempoja e gjithëmbarshme bujqësore. Përveç qërritjes dhe zhvillimit, pjekja më e bimëve u vëjnë në disponim gati të gjithahershme, si dhe rendimenti dhe cilësia e elementet ushyese, plehrat organikeperimeve. përmirësojnë shumë veti të tokës.Plehërimi i bimëve i kryen dy funksione Humusi i futur në tokë përmes plehravekryesore; bimëve të kultivuara u siguron organike, apo i përfituar me zbërthimin esasinë e nevojshme të materieve ushqy- saj, përveç shumë vetive të tjera tëese dhe e ruan, apo sipas nevojës e rritë dobishme, i lidh (mban) shumë materieplleshmërinë (potenciale) të tokës. ushqyese dhe kështu e pengon shpërlarjen e tyre. CO2 i cili lirohet gjatëEfekti i përdorimit të plehrave (në zbërthimit të plehrave organike ndihmonmënyrë të drejtë) është i shumëfisht. në zbërthimin e disa materjeve në tokëPërveç ndikimit të drejtpërdrejtë në dhe i bën ato më të shfrytëzuara përushqimin e bimëve (e me këtë edhe me bimët, ndërkaq, kur lirohet nga toka irendimente) dhe rritjes së plleshmë-risë së ndihmon bimët në procesin e fotosintezëstokës, plehërimi (në mënyrë të drejt) (shih cilësia e ajrit në serra). Humusi kandikon edhe në zvogëlimin e efekteve të ndikim shumë pozitiv në përmirësimin edëmshme të kushteve të ambientit të vetive fizike kimike dhe biologjike tëjashtëm. P.sh. oplikimi i plehrave e tokës. Andaj roli i humusit është shumë izvogëlon ndikimin negativ të madh në mbajtjen dhe rritjen e plle-temperaturave të ulëta në bimë, për arsye shmërisë potenicale dhe efektive të tokës,se stimulon rritjen më të mirë të sistemit si bazë e prodhimtarisë intensive tërrënjor, akumulim më të madh të lëndës perimeve. Për këtë asrye, me humus (nësë thatë, sheqernave dhe materieve kuptim të gjerë të fjalës), nënkuptohen tëorganike, me çka zvogë-lohet efekti i gjitha llojet e plehrave organiketemperaturave të ulëta, (faktor ky shumë Megjithatë arritja e rendimenteve të larta,i rëndësishëm gjatë kultivimit të primeve është e mundur vetëm përmes kultivimit tënë serra). kultivarëve me potencial të lartë gjenetik, 22
  • 22. ndërkaq shfrytëzimi maksimal i këtij të koncentruara, andaj është mendim ipotenciali është i mundur (natyrisht krahas përgji-thshëm (te shumë autorë) qëkushteve të tjera agroekologjike), vetëm prodhimtaria bashkëkohore bujqë-sorepërmes vënies në disponim të bimëve, nuk do të mund të ekzistonte as tësasira të mjaftueshme të materjeve zhvillohej më tej pa plehra minerale.ushqyese. Kjo mund të arrihet përmesplehrave minerale, të cilët paraqesin plehraTab.Nxjerrja nga toka me rendiment 1 t /ha të elementeve ushqyese tek perimet endryshme gjatë kultivimit në serra Egzistojnë dy modele të plehërimit të bimëve, klasik dhe modern. Metodat klasike të plehërimit të bimëve, mbështeten në hedhjen në tokë përpara mbjelljes dhe gjatë vegjetacionit të Lloji N (kg) P2O5 (kg) K2O (kg)Domatja e hershme 2,1 – 4,6 0,6 – 1,2 2,2 – 4,6Domatja gjysmë e hershme 2,6 – 5,0 0,5 – 1,5 3,1 – 10,0Patëlgjani i zi 2,9 – 3,9 0,7 – 1,0 4,0 – 5,0Speci 3,0 – 6,0 0,7 – 1,5 8,0 – 10,0Trangulli 3,2 – 4,2 1,2 – 3,5 4,0 – 7,2Lakra kokë 3,0 – 5,0 1,1 – 5,0 3,8 – 6,0Lulelakra 8,4 – 10,0 2,9 – 10,0 8,3 – 12,0Qepa 3,4 – 7,0 1,6 – 5,0 3,8 – 5,0Karrota 2, 0 – 3,5 1,0 – 3,0 3,0 – 9,0Sallata 2,2 0,8 5,0 – 6,0Spinaqi 2,5 – 3,6 1,8 – 2,5 5,2 – 6,0 plehrave të ngurta të cilat futen në tokë nëpërmjet punimeve në thellësi të ndryshme të tokës. 23
  • 23. Plehërimi modern (fertigimi) nënkupton njihen mirë kërkesat e kësaj bimë përpërdorimin e plehrave nëpërmjet ujit të këtë element jetësor. Nevojat përujitjes. Kjo shpërndarje mund të lagështirë janë të ndryshme në faza tërealizohet në të gjithë sistemet e kul- ndryshme të rritjes dhe të zhvillimit tëtivimit të bimëve; ujitjes në sipërfaqe, tyre. Vetëm në një sasi të caktuarujitjes në formë shiu, etj, por mënyra më lagështire toksore, bëhet e mundur tretjae mirë është nëpërmjet sistemeve të e elementëve ushqimor që ndodhen nëujitjes me pika. tokë, duke formuar të ashtuquajturen solucionin toksor. Nëpërmjet qimeve thithëse solucioni tokësor kalon nëKËRKESAT PËR UJË sistemin rrënjor dhe më pas në pjesën mbitoksore në kërcej e gjethe.Sigurimi i lagështisë optimale në tokë Uji në trupin e bimëve ka shumëdhe lagështisë optimale, të ajrit, është funksione, por ndër to më kryesore janënjëri ndër parakushtet më të rëndësi- dy:shme, gjatë prodhimtrarisë së perimeve Transportimi i lëndëve ushqimore tëNë rend të parë duhet patur parasysh se nevojshme.kërkesat e perimeve për ujë janë të Bimët me anë të transpirimit (avullimit)mëdha. Këto kërkesa mund të nga sipërfaqja e gjetheve, atoshpjegohen me përmbajtjen e lartë të ujit vetëfreskohen. Si rezultat i avullimit tënë frute, vegjetacionin relativisht të ujit nga sipërfaqet e gjetheve, ulëtshkurtër dhe sistem rrënjor relativisht e temperatura e tyre. Nëpërmjet këtijzhvilluar dobët, te disa kultura perimore. procesi bimët vetëmbrohen ngaUji tek perimet (dhe te bimët tjera ka rol temperaturat e larta dhe kryejnë pa shumë probleme, proceset e tyretë shumëfishtë dhe mjaft kompleks. fiziologjike.Gjithashtu uji i rregullon procesetkimike, fizike dhe biologjike në tokë. Rritja e kërkesaveAfatet dhe numri i ujitjeve, varen nga një për ujë fillonkompleks faktorësh si nga lloji, faza e menjëherë pasrritjes zhvillimit të bimëve dhe nga mbjelljes së fidanitkushtet e motit (periudha e vitit). në vëndin e përhershëm. FazatPër të siguruar rendimente dhe cilësi të me kritike për ujëlartë të prodhimeve për njësi të janë:sipërfaqes, duhet që në radhë të parë të 24
  • 24. • Fillimi i lulëzimit dhe i frutifikimit • Faza e rritjes së frutave.Mënyrat e ujitjes së perimeve mund të Ujitja në formë shiujenë.Ujitja me brazda Ujitja pikë-pikëPyetjeCilat janë kërkesat e perimeve pernxehtësiKërkesat për lagështiKërkesat ndaj tokës dhe materieveushqyese Speci 25
  • 25. Speci është bima kryesore perimore nëKosovë si për nga sipërfaqet ashtu edhepër nga rëndësia ekonomike. Formadominuese e kultivimit të specit ështëkultivimi në fushë të hapur. Edhe pseprodhimi kryesor i specit është ilokalizuar në regjionin për rreth drinit tëbardhë (Anadrini, Lugu i beranit, Deqani,Peja, Klina, Prishtina, Anamorava)megjithatë speci në sipërfaqe të voglakultivohet pothuajse në çdo regjion nëKosovë (natyrisht ku kushtet klimatike elejonë këtë).Për nga sipërfaqet që zë speci është bimakryesore perimore në Kosovë.Sipërfaqet e përgjithshme me perime nëvitin 2006 kanë qenë 14,500. Nga kjosipërfaqe 4,449 ha apo rreth 30,68 % esipërfaqeve të përgjithshme me perimekanë qenë të mbjella me spec. Përshkrimi botanik.Jo vetëm për nga aspekti i Speci është bimë barishtore njëvjeçare esipërfaqeve por edhe për nga niveli familjes solonaceae.i përdorimit në ushqim nga ana epopullatës dhe rëndësia ekonomike Sistemi rrënjor i specit është i vendosurspeci është bima kryesore mjaft cekët në tokë dhe ka aftësi thithëseperimore. relativisht të dobët. Kërkesat e mëdha të kësaj bime ndaj lagështisë, regjimit ajror materieve ushqyese etj, mund të shpjegohen (përveç tjerash) me zhvillimin e dobët të sistemit rrënjor dhe me aftësinë thithëse relativisht të dobët. Edhe aftësia regjeneruese e sistemit rrënjor nuk është e madhe. Kërcelli i specit është mjaft i degëzuar, barishtor, në bazë i drunjëzuar dhe me 26
  • 26. kënde. Degëzimet e kërcellit janë të Kushtet klimatike kanë rëndësi të madheshumta dhe dalin në kënde të ndryshme dhe në perimtari paraqesin kërkesënndaj kërcellit kryesor. Nga ky degëzim parësore për kultivimin e perimeve.caktohet edhe forma e përgjithshme ebimës. Temperatura, drita dhe uji janë faktorëSpeci karakterizohet nga ritme të shpejta kryesorë,dhe nëse këta faktorë janë nërritjeje dhe zhvillimi. Periudha e hershme favor dhe në sasi çfarë i kërkojnë perimete rritjes është e shkurtër dhe përfundon në përgjithësi dhe speci në veçantikur maja e rritjes ndërpret rritjen. rendimenti nuk do të mungojë, nëse kësajPengimi i zhvillimit të majës së rritjesstimulon zhvillimin e sythave anësorë të i kanë parapri edhe të gjitha masat tjerakërcellit kryesor, të cilët gjenden poshtë agroteknike siç janë: Lëvrimi më kohënyjës së degëzimit të parë dhe i japin dhe cilësorë përdorimi i plehrave në sasibimës një pamje kaçubore. Sythat të nevojshme, ujitja cilësore të formësndryshojnë për nga shpejtësia e lulëzimittë tyre, në varësi nga pozicioni i tyre në pikë-pikë për objektet e mbrojtura dhe nëkërcellin kryesor. Sa më pranë majës së formë shiu për specin e kultivuar nërritjes të ndodhen, aq më shpejt ndodh sipërfaqe të hapura.lulëzimi.Degët anësorë të formuara nga sythat memoshë më të re, formojnë lulet e para Kërkesat ndaj nxehtësisëvetëm pas 4-5 gjethesh. Diferencimi iluleve tek speci nuk është i ndikuar ngagjatësia e ditës. Shumica e kultivareve Speci është bimë e klimës së nxehtë.lulezojnë në ditë me gjatësi 10 ose me Prodhimtaria më e mirë mund të arrihetshumë orë. Faktori më i rëndësishëm për vetëm gjatë verës së nxehtë, krahasdiferencimin e luleve është temperatura eajrit dhe në mënyrë të veçantë lagështisë së mjaftueshme. Kërkesat etemperatura e natës. specit për nxehtësi dallojnë varësisht nga faza e rritjes dhe zhvillimit në të cilën ndodhet bima. Në bazë të hulumtimeve të shumta është vërtetuar se temperaturatKërkesat ndaj kushteveklimatike optimale për rritjen dhe zhvillimin e bimës së specit sillen në kufijtë 25 ± 5 – 27
  • 27. 70C. Fara fillon të mbijë në 130C, diskonim dritë të mjaftueshme. Kjo ështëndërkaq temperatura optimale për mbirje me rëndësi sidomos tek prodhimi në mjedise të mbrojtura. Në fushë të hapur,është 250C. Temperaturat e ulëta nën duhet të kemi kujdes që bimët të mbillen15oC, sidomos nëse ato shoqërohen me (ndërrohen) në distanca optimale.mungesë të dritës, mund të sjellin deritek rënia e luleve. Deri në fazën e Kërkesat ndaj lagështisëfrytifikimit gjatë ditëve me diell, Kërkesat e specit për lagështi janë mjafttemperatura duhet të jetë 22-25oC, të theksuara në të gjitha fazat e rritjesndërkaq gjatë natës 16-18oC. Gjatë fazës dhe zhvillimit të bimëve, ndërkaq nësë frutifikimit (formimit dhe rritjes së anën tjetër sistemi rrënjor i specit ështëfryteve), preferohet që temperatura të jetë relativisht dobët i zhvilluar në raport me o25-28 C gjatë ditës dhe 18-22 gjatë pjesën mbitokësore, e cila kanatës. Gjatë kohës me vranësira, transpiracion mjaft intensiv. Andaj ujitjapreferohet që këto temperatura të jenë e rregullt e bimëve është njëri ndër opër 5-7 C më të ulëta. Speci ka kërkesa parakushtet më të rëndësishme përtë mëdha edhe ndaj temperaturës së arritjen e rendimenteve të larta. Deri nëtokës. Ndërrimi i fidaneve duhet të filloj kohën e frutifikimit, lagështia në tokë okur temperatura e tokës të arrijë 22-23 C, është e preferuar që të jetë afër 70% tëpër arsye se në tokë të ftohtë bimët e kapacitetit fushor ujor, ndërkaq në kohënspecit ngelin në rritje. e frutifikimit 80%. Pra rritje me të hovshme të masës mbitokësore (kërcelli,Kërkesat ndaj dritës gjethet dhe frutat) te speci kemi kur lagështia e tokës mbahet në nivelin e 70-Speci është bimë tipike me kërkesa tëmëdha për dritë (heliofite), duke filluar 80 % të kapacitetit ujor tokësor dhenga fazat e hershme të rritjes së bimëve. lagështia e ajrit sillet prej 60-80%.Në kushte të mungesës së dritës bimët e Ujitja me pika përfaqëson mënyrën mëspecit zgjaten, etiolizohen dhe lulet dhe të përshtatshme të ujitjes së bimëve.frutat e porsaformuara bien.Për këtë arsye duhet pasur kujdes që Nëpërmjet ujitjes me pika prodhuesi kagjatë prodhimit bimët të kenë në mundësi të kontrollojë me saktësi dozat e 28
  • 28. ujit dhe të plehrave që u duhen dhënë Sasirat orientuese të lëndëve ushqyese,bimëve. Për pasojë, rritet mundësia për të në formë të materieve aktive, përrealizuar prodhime të larta dhe me cilësi rendimentin e planifikuar prej 35 – 40më të mirë. Andaj në prodhimin intensiv t/ha, do të ishin: 130 – 150 kg N/ha, 80 –të specit është e preferuar që çdo herë të 100 kg P2O5/ha dhe 150 – 250 kgpërdoret ujitja pikë-pikë. K2O/ha. Afatet e dhënies së plehrave mineral, duhet të adaptohen mënyrës sëKërkesat ndaj materieve ushqyese prodhimit, kultivarit dhe qëllimit të prodhimit.Speci sikurse edhe shumica e bimëve Kërkesat ndaj tipit të tokëstjera perimore, është kulturë intensive ecila jep një masë të madhe vegjetative Për prodhimin e specit më tëdhe të frytit. Duke pasur parasysh këtë të përshtatshme janë tokat e rrafshëta, tëdhënë është e nevojshme që speci gjatë thella, të lëshueshme, të nxehta dhe tëgjithë vegjetacionit të në disponim sasira pasura me materie ushqyese. Tokattë mjaftueshme të materieve ushqyese aluviale paraqesin tokat më tëdhe në gjendje lehtë të shfrytëzueshme përshtatshme për prodhimin e specit.nga ana e bimëve. Bima e specit është mjaft e ndjeshmeDuke marrë parasysh kërkesat mjaft të edhe ndaj reaksionit të tokës, andaj përmëdha të specit për lëndë ushqyese, kultivimin e specit duhet zgjedhur tokavegjetacionit relativisht të gjatë si dhe me reaksion neutral deri në të dobëtkultivimin në kushte të ujitjes, është e acidik. Nuk i përballon reaksionit alkalik.nevojshme që speci të plehërohet në Në prodhimin e specit për shkak tësasira të mjaftueshme me plehra organik ndjeshmërisë dhe kërkesave specifike qëdhe mineral. i ka kjo kulturë, duhet gjithsesi tëNga plehrat organik rëndom përdoret kultivohet në qarkullim me kulturat tjeraplehu i stallës dhe atë në sasi 30 – 50 e kursesi në monokulturë. Parakulturatt/ha. më të mira për specin janë leguminozet një dhe shumëvjeçare, drithërat etj. 29
  • 29. mbirëse të lartë) dhe të jetë eKultivimi i specit në fushë të hapur dezinfektuar Zgjedhja e farës hibride të F1 gjeneratës,Në fushë të hapur speci kultivohet krijon një siguri më të madhe përpërmes fidanit. Në disa raste (sidomos ku prodhuesit. Afati i mbjelljes së farësmbjellja i dedikohet industrisë ndryshon varësisht na kushtetpërpunuese), kultivimi i specit mund të agroekologjike të regjionit përkatës dhebëhet edhe me mbjelljen direkt të farës qëllimi i prodhimit të përcaktohet për çdonë fushë. rajonKultivimi përmes fidanit Fidani shëndoshë vital, i cili arrin për ndërrim në kohën eTek kultivimi përmes fidanit, njëra ndër planifikuar, është njëri ngafazat më të rëndësishme është përgatitja parakushtet më të rëndësishmecilësore e fidanit. për arritjen e rendimenteve të larta tek speci.Përgatitja e fidanitProdhimi cilësor i fidanit nënkuptonpërgatitjen e fidanit në module, duke Mënyra tradicionale e prodhimit tëpërdorë substrat të përshtatshëm për lloje fidanit aplikohet ende sidomos përtë caktuara të perimeve. Edhe masat tjera prodhim të fidanit për ndërrim në fushë.të përkujdesit (temperatura, ndriçimi, Kjo mënyrë e prodhimit të fidanitlagështia dhe të ushqyerit) duhet të jenë bazohet në prodhimin e fidanit në lehë tënë përputhje me kërkesat e fidanëve. nxehta.Është shumë me rëndësi që fidanet të Përgatitja e këtyre leheve bëhet në formandërrohen së bashku me dhe (jo me të ndryshme (nën ose mbi tokësore). Nërrënjë të zhveshura). fund vendoset një shtresë e plehut tëFara e cila përdoret për mbjellje duhet të freskët organik (25 – 50 cm) e cilaketë cilësi të mira (energji dhe aftësi shërben si burim I ngrohjes. Mbi të 30
  • 30. vendoset një shtresë dheu (që në disa Prodhimi i fidanit në module (tëraste përzihet me një pjesë plehu të stiroporit apo plastikës), duke përdorurdekompozuar) në trashësi 10 – 15 cm. Në substrate të posaçme për fidan, ka shumënjë sipërfaqe të përgatitur në këtë mënyrë përparësi në krahasim me metodënvendoset fara. tradicionale të përshkruar më lartë.Fara mbulohet me dhe të përzier me pleh Masat e përkujdesit gjatë përgatitjes sëtë dekompozuar (2 : 1në favor të plehut). fidanit bazohen në mbrojtjen ngaMbjellja e farës për kultivim në fushë të temperaturat e ulëta (në disa rastehapur bëhet nga mesi i muajit mars. përdoren edhe mbulesa të dyfishta,Në kushte normale fara e specit mbinë ajrosjen, ujitjen dhe mbrojtjen e fidanëve.për 10 – 14 ditë ndërsa për ndërrim arrinpër 50 – 60 ditë. Temperatura optimale gjatë prodhimtarisë së fidanit të specit T e m p e r a t u r a (oC) Deri në mbirje 3 – 7 ditë pas mbirjes Pas kësaj periudhe, deri tek ndërrimi Ditën Natën Ditë me Ditë me Natën diell vranësira 25 – 28 18 – 20 15 17 22 – 26 18 – 20 18 – 20 Menjëherë pas mbirjes preferohet që të bëhet një ulje e temperaturës, e cila ka për qëllim pengimin e zgjatjes së fidanit në fazën e parë të mbirjes. Kjo masë ndikon mjaft mirë në kalitjen e fidanit. 31
  • 31. Kalitja vazhdon gjatë gjithë kohës së ndërrohen së bashku me dhe (jo meprodhimit të fidanit. rrënjë të zhveshura siç është praktikë tani). Ndërrimi i fidaneve në fushë Përgatitja e mirë e tokës është parakusht i rëndësishëm në prodhimin e suksesshëm të specit.Në fillim mjediset në të cilat prodhohetfidani lihen të hapura kohë pas kohe(varësisht nga temperaturat e jashtme), Toka duhet të përgatitet në atë mënyrë qëndërsa së paku tri – katër ditë para të krijohet në të një regjim optimal ujorë-ndërrimit në fushë duhet të lihen të ajror.hapura edhe gjatë natës me qëllim qëfidanët të përshtaten plotësisht kushtevetë mjedisit të jashtëm.Prodhimi cilësor i fidanit nënkuptonpërgatitjen e fidanit në module, dukepërdorë substrat të përshtatshëm për llojetë caktuara të perimeve. Edhe masat tjeratë përkujdesit (temperatura, ndriçimi, Toka duhet lëvruar menjëherë paslagështia dhe të ushqyerit) duhet të jenë largimit të parakulturës. Nëse kjo kohënë përputhje me kërkesat e fidanëve. nuk përputhet me kohën e lëvrimit tëËshtë shumë me rëndësi që fidanet të thellë vjeshtor, atëherë duhet bërë edhe 32
  • 32. një lëvrim i thellë vjeshtor. Në pranverë Ndërrimi i fidanëve me rrënjë tënëse konsiderohet që toka është më e zhveshura shkakton një vonesë shtesë në arritjen e fryteve për vjelje.ngjeshur, atëherë do të ishte e preferuar Tek mënyrat bashkëkohore të kultivimitqë të bëhet jë lëvrim i cekët, e më pas në fushë të hapur, numri i bimëve përpunimi plotësues i tokës (trinimi, piatimi hektar është zakonisht më i vogël se sa tek mënyra tradicionale e kultivimit.etj). Pasi qe speci ndërrohet ne vend te Zakonisht ky numër sillet rreth 4 - 6përhershëm nga fillimi i majit barojat e bimë/m2.këqija janë prezentë pothuajse kudo Specin duhet gjithsesi ta kultivojmë nëkështu qe preferohet aplikimi i frezimit si qarkullim bimor, kështu që në të njëjtënmasë për shkriftimin e tokës dhe për sipërfaqe, mund të mbillet vetëm pas trieliminimin e barojave te këqija. deri katër viteve. Parakulturat më të miraDuhet kushtuar shumë kujdes qarkullimit për te janë drithërat, bimët leguminozebimor. dhe ato foraxhere. Përgatitja plotësuese e tokës duhet bërë Kultivimi në të njëjtën sipërfaqe për disa vite rrit rrezikun e sa më mire, në mënyrë që të sigurohet paraqitjes së sëmundjeve, regjimi i mire ujoro ajror. dëmtuesve dhe ndikon në Së bashku me punimin themelot që duhet shfrytëzimin e një anshëm të bërë në vjeshtë, hudhen edhe . 30t/ha elementeve ushqyese. pleh organik si dhe 200-400 kg/ha plehra NPK (mundësisht kombinimi 8:16:24).Ndërrimi i fidanëve në fushë, në kushtet Në pranverë duhet bërë punimine Kosovës fillon nga mesi i majit. Përndërrim fidanët duhet të kenë së paku 5– plotësues të tokës dhe së bashku me këtë6 gjethe, të jenë të shëndoshë dhe të punim jipen edhe 200-400kg/ha plehkalitur mirë. NPK.Është e preferuar që fidanet të ndërohensë bashku me dheun-substratin në të cilin Ndërrimi i fidanëve në fushe duhet bërëndodhet fidani. Në rastet kur ndërrimi i kur temperatura e natës sillet në rreth 150fidanëve bëhet me rrënjë të zhveshura C, që në kushtet tona është nga mesi i(nga dheu – substrati), zënja e fidanitështë më e vështirë dhe më e ngadalshme. majit. 33
  • 33. Ndërrimi i fidaneve bëhet në distance 50- rastin e ndërrimit të bimës, kurse më60 x 20-25cm. Eshtë e preferuar që fidani vonë ujitja bëhet sipas nevojës dhetë ndërrohet së bashku me dheun kërkesave të bimës. Në fillim bima nuk ka shumë kërkesa për ujë, përderisa më vonë rriten nevojat për ujitje. Ujitja e bimës së mbjellur në tokë të shkrifët bëhet më shpesh ndërsa në toka të rënda më rrallë. Sasia e ujit për ujitje e kësaj bime është 300/400 m3 ujë për hektar.(substratin). Ndërrimi preferohet që të Speci per konsum të hershëm vilet nëbëhet gjatë kohës me vransira, apo kur disa faza të pjekjes teknike:nuk janë temperaturat e larta. Menjiherë p.sh. kur fruti arrin madhësinë e plotë osepas ndërrimit duhet kryer ujitje. arritja e tij deri në shkëlqimin e tij karakteristik dhe deri sa të bëhët frut I fortë, ose pasi të fillojnë të skuqen frutet duhet të filloj vjelja e tyre, sepse lastarët lehtë thehen. Në Domatjakushtet tona klimatike, kultura e specitme sukses mund të kultivohet mirëpo Domatja është bimë barishtore njëvetëm me ujitje të vazhdueshme. Për vjeçare e familjes Solonaceae.herë të parë, ujitja duhet të bëhet me 34
  • 34. Si për nga rëndësia ekonomike, vleraushqyese, mënyra e përdorimit në të Domatja është bimë barishtoreushqyerit e njeriut dhe sipërfaqet që njëvjeçare e familjes Solanaceae.zen,domatja bën pjesë në grupin e Sistemi rrënjorëi domates është shumë ibimëve perimore më të rëndësishme. degëzuar, zhvillohet mjaftë shpejt dheKa origjinën nga vendet e nxehta të futet thellë në tokë. Zhvillimi i sistemitAmerikës së jugut, ku edhe sot mund të rrënjorë, varet nga mënyra e kultivimit,hasen forma të egra të bimës së domates. varieteti, si dhe tipi i tokës. Te kultivimi iPas zbulimit të Amerikës fillon të domates përmes fidanit, gjatë shkuljes sëpërhapet në Evropë. Në fillim është fidanit, vie deri te shkëputja e rrënjëskultivuar si bimë mjekuese e më vonë ka kryesore, kështu që sistemi rrënjorë merrfilluar të përdoret për ushqim. formë më tepër xhufkore, me ç’rast masa më e madhe e sistemit rrënjorëDomatja në Kosovë zë një vend shumë vendoset në thellësi 30 – 40 cm.me rëndësi si perime e freskët apo ekonservuar. Konsumi i domates është Në përgjithësi, mund të thuhet seshumë i lartë andaj Kosova ende nuk i domatja ka sistem rrënjorë mjaft mirë tëmbulon nevojat me prodhim vendor të zhvilluar.kësaj kulture.Në dekadën e fundit kultivimi i domatestek ne ka filluar të rritet dukshëm Në kushte të përshtatshme,sidomos prodhimtaria në ambiente të nga kërcelli mund tëmbrojtura (serra) çka përmirëson formohen edhe rrënjëmesataren e rendimentit për sipërfaqe të adventive (gjatë kontaktit tëkultivuar. kërcellit me tokën).Krahasuar me disa vende rendimenti idomates për njësi të sipërfaqes dhe sasiae prodhuar ende është e vogël. Kërcelli është barishtor dhe shumë iImporti i kësaj kulture nga vendet e degëzuar. Kur bima zhvillohet lirisht,ndryshme ende është i lartë ku me rritjen ajo më tepër merr pamjen e shkurrës.e sipërfaqeve prodhuese, përmirësimin e Degëzimet që dalin nga sqetullat eteknologjisë së prodhimit dhe përdorimin gjetheve quhen sqetullorë. Rëndom mëe hibrideve të ndryshme mundemi ta shumë zhvillohen sqetullorët që ndodhenzvogëlojmë importin e domates. nën lulëri, ndërsa më pak ata që ndodhën mbi lulëri. Kërcelli sikurse edhe të gjithaPërshkrimi botanik pjesët tjera vegjetative është i mbuluar 35
  • 35. me qime ngjyrë të hirit. Qimëzat e Tipi i gjetheve normale, ku bëjnë pjesë tëshkurtra lirojnë një lëng të ngjitshëm gjitha pjesët përbërëse të gjethit,ngjyrë të verdhë të çelur, që bimëve të Tipi i gjethevenë formë të gjetheve tëdomates ju jep një erë specifike. Gjatësia patates, të cilat janë me ndërtim më tëe kërcellit të domates është e ndryshme thjeshtë, pa fletëza ndërmjetësuese dhe(0.3 – 2 m). Te disa varietete që fletëza të rendit të parë. Janë më të trasha,kultivohen në serra, lartësia e kërcellit me ngjyrë të gjelbërt të errët dhe jumund të jetë edhe më e madhe. Në bazë ngjajnë gjetheve të patates.të gjatësisë së kërcellit, kultivarët e Numri më i madh i kultivarëve tëdomates ndahen në dy grupe: domates (më shumë se 90%), i përkasin a) Indeterminante dhe tipit me gjethe normale. b) Determinante 2.4 Lulëria mund të jetë e thjeshtë, paKultivarët indeterminante dallohen me degëzime dhe e përbërë me dy ose mëkërcell të hollë, me shumë degëzime dhe shumë degëzime. Lulet e domates janëme rritje të pakufizuar. Ndërnyjet e tyre hermafrodite, me ngjyrë të verdhë.janë të gjata dhe lulëritë i kanë të Domatja është bimë vetpjalmuesevendosura rrallë. Varietetet e këtilla (vetpolenizuese).rëndom kultivohen me mbështetës (që Për nga pikëpamja botanike, fryti imund të të jetë i ndryshëm; prej druri, domates përfaqson një rrushkë, qëmetali, materieve plastike etj.). përbëhet nga 2 – 3 e më shumë foleVarietetet e këtij tipi duhet vazhdimisht farash. Madhësia e frytit është mjaftëtë ,,pastrohen”, nga sqetullorët. variabile, nga 1 – 2 gr te domatet e egra e deri në 500Kultivarët determinante (të ulta), kanë gr te varietetet me fryte të mëdhenj.kërcell të ulët (40 – 50 cm lartësi), Për nga forma frutet e domates mund tëzhvillim më të pakët, vegjetacion më të jenë vezake dhe të zgjatura, pllakëzoreshkurtër, si dhe lulëri dhe gjethe të ose të rrumbullakët.vendosura më dendur. Këto varietetekultivohen pa mbështetës dhe te këto nukaplikohet largimi i sqetullorve.2.3 Gjethet te domatja janë tek puplorë,pak a shumë të çara. Ato mbulohen medisa fletëza të rendit të parë. Te VLERA USHQYESE DHEdomatja dallohen kryesisht dy lloje KURATIVE E DOMATËSgjethesh: 36
  • 36. Acidet e domates midis të cilavePërhapja shumë e gjerë dhe konsumi i mbizotëron acidi citrik kanë aftësinë tëlartë i domates shpjegohet me vlerën e seleksionojnë florën intenstinale, dukemadhe ushqimore, dietetike e kurative, si favorizuar veprimtarin e baktereve tëdhe me shumëllojshmërinë e përdorimit tretjes, ndërsa pengojnë zhvillimin etë sajë.frutat e domatës dallohen për baktereve të kalbëzimit.përmbajtje të lartë të vitaminave, kripraminerale si dhe acide organike. KËRKESAT E DOMATES NDAJ KUSHTEVE TË AMBIENTIT TËDomatet e pjekura kanë përafërsisht këtë JASHTËMpërbërje kimike në përqindje (%): ujë87.96, lëndë ekstraktive të pa azotuara Kërkesat ndaj temperaturës0.48-4, sheqerëra2.5-5, lëndë të azotuara0.8-2, celulozë 0.8-1.5, kripëra minerale Domatja ka kërkesa të mëdha ndaj0.6-1.2, yndyrëra 0.2-0.6 etj. temperaturave të larta, dhe atë gjatë të gjitha fazave të rritjes dhe zhvillimit të saj. Fara e domates fillon të mbijë nëDomatja siç u përmend edhe më lartë ka temperaturën minimale 12 – 13˚C,vlerë të madhe kurative. Ajo përmban ndërkaq temperatura optimale përantibiotik siç është tomatinae cila mbirjen e farës është rrethshërben në luftimin e sëmundjeve të 25˚C. Temperatura optimale për rritjen elëkurës dhe aparatit tretës. Lëngu i organeve vegjetative është rreth 22˚C. Nëdomates ushtron ndikim të madh në fazën e lulëzimit dhe të formimit tëshërimin e plagëve të infektuara dhe të fruteve, temperatura optimale sillet nëulcerave kronike, është mjaft i kufijt 23 – 26˚C. Në temperaturën nënpërshtatshëm edhe për njerëzit që vuajnë 15˚C, ndalet procesi i lulëzimit të bimëve,nga sëmundjet e zemrës dhe enëve të kurse në temperaturën 10 – 11 ˚ C, viegjakut. deri te ramja e luleve si dhe ndërprerja e rritjes dhe zhvillimit të bimëve. Deri teDomatja ndikon edhe në kurimin e ramja e luleve mund të vie edhe si pasojësëmundjeve të lehta reumatike, ka veti e temperaturave të larta (mbi 35˚C).kuruese edhe për neferitin, artritin, Kur është i dobët intensiteti ikapsllëkun, etj. Ajo shërben edhe për ndriçimit (psh. në serra), domaten duhetneutralitetin e aceditetit që krijohet në kultivuar në temperatura më të ulëta, meorganizëm nga ushqimi i bazuar në mish ç’rast zvogëlohet intensiteti idhe drithera. frymëmarrjes dhe aktiviteti fotosintetik i bimëve. 37
  • 37. Për rritjen dhe zhvillimin e bimëve të duhet të jetë rreth 70%, në fazën edomates, përveç temperaturës së ajrit lulëzimit dhe të formimit të fruteve 80%,është mjaftë e rëndësishme edhe ndërkaq në kohën e pjekjes së frutevetemperatura e tokës. Temperatura KFU, është e preferuar që të jetë afëroptimale e tokës për rritjen dhe 70%.zhvillimin e bimëve të domates është 20 Për sa i përket lagështisë relative të– 25˚C. ajrit, domatja nuk ka kërkesa të theksuara. Lagështia relative optimale e ajrit për ritjen dhe zhvillimin e suksesshëm tëKërkesat ndaj dritës bimëve të domates është 50 – 60 %, ndërkaq në fazën e lulëzimit, lagështia Domatja ka gjithashtu kërkesa të relative e ajrit është e preferuar që të jetëmëdha ndaj dritës. Kërkesat më të mëdha 45 – 50 %. Në rastet e prezencës së lagështisë së lartë relative të ajrit, bimët epër dritë, bimet e domates i kanë në fazën domates zgjaten, kërcelli bëhet i butë,e fundit të fidanit. Në kushtet e dritës së bimët bëhen më të ndieshme ndajpamjaftueshme, bimët e domates zgjaten, sëmundjeve.vonohet frytëzimi, frytet formohen mevështirësi, e si rezultat i tërë kësaj, vie Kërkesat ndaj tipit të tokësderi te ramja e theksuar e rendimentit. Domatja, edhe pse mund të lultivohetPër arsye të kërkesave të mëdha të në shumë tipe të tokave, megjithatë duhetdommates për dritë, duhet krijuar kushte cekur se për arritjen e rendimenteve tëoptimale, si në fazën e fidanit, ashtu edhe larta, domaten duhet kultivuar në toka tënë objekte të mbyllura, ndërkaq në fushë thella ranore, me regjim të mirë ujoro- ajror dhe të nxehtësisë, me strukturë tëtë hapur, ndërrimi i fidaneve duhet bërë mirë dhe të pasura me materie ushqyese.në distance optimale, me qëllim që bimët Domatja është e qëndrueshme ndajtë kenë në disponim dritë të mjaftueshme. reaksionit të dobët acidik (vlera e pH mëMarrë në përgjithësi mund të thuhet se e përshtatshme është 6 – 7), ndërsa nuk idomatja është bimë tipike dritëdashëse. përballon reaksionit alkalik të tokës.Kërkesat për lagështi Koeficienti transpirues te domatja ështëmjaft variabil. Varësisht nga varieteti,mënyrës dhe kushteve të kultivimit, Tab. Sasitë e rekomanduara te plehravemesatarisht sillet në kufijt 300 – 400. varësisht nga niveli i pjellorisë së tokës Llogaritet se deri në fazën e lulëzimitKFU (kapaciteti fushor ujor) i tokës, 38
  • 38. Niveli i Sasitë e rekomanduara kg lëndë aktive / 100 m2pjellorisë nëtokë N P K MgI ulët 3.5 2.5 5.5 2.8Mesatar 2.8 1.5 4.4 2.0I lartë 2.0 0.5 3.2 1.2Shumë i 1.2 0 1.9 0.4lartë Domatja në qarkullim fushorë vie nëKërkesat ndaj parabimës vendin e parë, andaj rëndomtë në prodhimtarinë e domates duhet aplikuarDomatja , sikurse edhe shumica e plehërimi me pleh organik, shkepja e tëkulturave tjera perimore, duhet të cilit bëhet para lëvrimit të thellë vjeshtorkultivohet në qarkullim me kulturat tjera. të tokës, në sasi rreth 40 t/ha.Parakulturat më të mira për domaten janë Rendimenti i domates varet në masë tëleguminozet një apo shumëvjeçare, madhe nga përmbajtja e fosforit nëdrithërat, etj. Në qarkullim fushorë, gjendje leht të shfrytëzueshme në tokë.domatja vjen në vendin e parë. Domatja Sasirat e mëdha të azotit në raport meështë parakulturë e mirë për shumë fosforin, e zvoglojnë marrjen e fosforit,kultura tjera, qoftë perimore apo që është e dëmshme, sidomos në fazat elavërtare. hershme të rritjes së bimëve kur kërkesat për fosfor janë të mëdha. Përveç kësajKërkesat ndaj materieve ushqyese satirat e mëdha të azotit mund të favorizojnë rritjen vegjetative të bimëve, Domatja ka kërkesa të mëdha ndaj zgjatjen e pjekjes së fruteve etj. Nga tëmaterieve ushqyese dhe atë në të gjitha dhënat e paraqitura mund të vërehet sefazat e rritjes dhe zhvillimit të bimëve. tek plehërimi i kësaj kulture duhet tëMegjithatë intensiteti i absorbimit të kemi kujdes në raportin e drejtë në mesmaterieve ushqyese, si dhe kërkesat për të satirave të elementeve ushqyese NPK,ushqim, dallojnë varësisht nga faza e i cili sipas shumë autorëve është erritjes dhe e zhvillimit të bimëve. preferuar që të jetë: 1:2:1. Para dhënies së elementeve ushqyese, duhet pasur parasysh se bima e domates, shfrytëzon azotin 60%, fosforin 15 % dhe kaliumin 70%. 39
  • 39. Në kuadër të këtyre fazave (etapave)Dinamika e rritjes dhe zhvillimit të rritjes dhe zhvillimit të bimëve të domatës, mund të dallohen edhe disa Domatja në fazën e hershme nënetapa, të cilat gjithashtu paraqesinkarakterizohet me rritje të ngadalshme, momente mjaftë të rëndësishme përndërkaq nga faza e lulëzimit deri te rritjen dhe zhvillimin e bimëve tëpjekja e fryteve të parë, rritja është domates. Njohja e këtyre etapave ështëmjaftë intensive. Pas pjekjes së fryteve të mjaftë e rëndësishme, pasi qëparë, te varietetet indeterminante vie deri mundësojnë aplikimin më të drejtë tëte zvogëlimi i intensitetit të rritjes, masave agroteknike, të cilat mund tëndërkaq tek varietetet determinante kenë dallim, varësisht nga fazat e rritjespothuajse vjen deri te ndërprerja e rritjes dhe zhvillimit (të paraqitura më lartë), sisë mëtejshme. edhe kërkesat ndaj faktorëve të ambientit Fazat e rritjes dhe zhvillimit te të jashtëm.domatja, mund të ndahen me sa vijon: 1) Nga mbjellja deri te mbirja, 6 – 15 ditë (në 5. Kultivimi i domates kushte optimale, fara e domates mund të mbijë Domatja mund të kultivohet në mënyra për 3 – 4 ditë). të ndryshme. Format dominuese të 2) Nga mbirja deri te kultivimit të domates janë kultivimi në lulëzimi, 30 – 40 ditë. fushë të hapur dhe në mjedise të 3) Nga fillimi i lulëzimit deri mbrojtura. Kultivimi i domates kryesisht te formimi i fryteve të bëhet përmes fidanit. Më rrallë mund të para, 32 – 40 ditë. haset edhe kultivimi me mbjellje të 4) Nga formimi i fryteve deri drejtpërdrejtë të farës në fushë të hapur te vjelja e parë 33 – 45 (kryesisht për nevojat e industrisë ditë. përpunuese).Në këtë ndarje janë dhënë vetëm nëmënyrë orientuese gjatësitë kohore tëdisa periudhave më të rëndësishmevegjetative te bima e domates, për arsyese në gjatësinë kohore të këtyre fazave tërritjes dhe zhvillimit të bimëve tëdomates, mund të kenë ndikim vetitë e Përgatitja e fidanitvarieteteve të ndryshme, si dhe kushtet eambientit të jashtëm (temperature, Pa marrë parasysh ambientin në të cilin kultivohet, përgatitja e fidanit është njëralagështia, plehërimi etj.). 40
  • 40. nga hallkat më të rëndësishme të të kryhen sipas nevojës.prodhimit të domates.Zgjedhja e farës cilësore dhe e kultivarit Pas mbirjes duhet ti kushtohet kujdes itë përshtatshëm janë gjithashtu posaçëm ajrosjes së leheve të nxehtaparakushte shumë të rëndësishme për (shtretërve) apo objekteve të tjera në tëprodhim të suksesshëm të domates për cilat kultivohet fidani. Gjithashtu gjatëfaktin se gabimet prodhimit të fidanit në shtretër duheteventuale në këtë fazë nuk mund të pasur kujdes që materiali me të cilinpërmirësohen në fazat e mëvonshme. mbulohen shtretërit (p.sh folia eFara e cila përdoret për mbjellje tek polietilenit) të jetë i pastër në mënyrë qëdomatja duhet të ketë cilësi të mirë, të të mos e pengojë lëshuarjën e dritës. Nëjetë e dezinfektuar, përkatësisht të jetë e çdo rast kur temperaturat e mjedisit tëshëndoshë. jashtëm janë diç më të larta (nuk janë shumë të ulëta), fidanët sa më tepërFidanët e domates mund të prodhohen në preferohet që t’i ekspozohen dritës sëforma të ndryshme. diellit.Tradicionalisht shumica e fermerëveprodhojnë fidanë në lehë të nxehta. Në Para ndërrimit të fidanëve, duhet pasurkushtet e prodhimit bashkëkohor të kujdes që ato tu përshtaten kushteve nëdomates fidan përgatitet në module duke të cilat do të ndërrohen (sidomos nësepërdor substrate të përshtatshme për këtë ndërrimi bëhet në fushë të hapur),qëllim. përkatësisht duhet pasur parasysh kalitja. e fidanit. Kalitja nënkupton përshtatjen e fidanëve me kushtet te temperaturës,Masat e përkujdesit gjatë përgatitjes ndriçimit dhe ujitjes në ambientin e ri nësë fidanit të cilin do të ndërrohet.Nga mbjellja deri në mbirje nuk ka Fidani i domates për ndërrim duhet tënevojë për dritë, por nevojitet që ketë 6 – 8 gjethe të formuara, dhe të ketëtemperature të jetë sa më afër optimales gjatësi 20 – 35 cm (varësisht ngadhe të ketë lagështi të mjaftueshme. kultivari).Gjatë kësaj kohe preferohet qëtemperatura e dherishtes të jetë rreth 22-25ºC. Përgatitja e tokës për ndërrim tëLagështia në dherishte duhet të fidanëvekontrollohet vazhdimisht, ndërsa ujitjetduhet 41
  • 41. Përgatitja sa më cilësore e tokës për Ndërrimi i fidaneve në fushë të hapurndërrimin e fidanëve është mjaft e bëhet atëherë kur të kalojë rreziku ngarëndësishme për kultivimin domates. temperaturat shumë të ulëta. Në kushtetNëpërmjet punimit të tokës duhet krijuar kontinentale kjo arrihet në fund të prillitregjim të mirë ujorë-ajrorë, që është dhe në fillim të majit.kusht shumë i rëndësishëm për rritjen Distancat në të cilat bëhet ndërrimi idhe zhvillimin e mirë të domates. fidanëve janë të ndryshme dhe ato varen nga vetitë e kultivarit. Kultivarët mePërgatitja e tokës duhet të fillojë rritje indeterminante ndërrohen nëmenjëherë pas largimit të parakulturës. distance 70 – 90 cm ndërmjet rendeveNë vjeshtë duhet bërë lëvrimi themelor- dhe rreth 40 cm ndërmjet bimëve në rend,vjeshtor i tokës në thellësi 30 – 35 cm. ndërsa tek kultivarët determinantë 70 xNë pranverë, sa më herët që lejojnë 30 cm.kushtet e ambientit të jashtëm, bëhet Gjatë kultivimit në lloje të ndryshme tëpunimi plotësues i tokës i cili ka për serrave distancat e mbjelljes varen edheqëllim shkriftësimin sa më të mirë të nga prodhimi i parashikuar dhe ngasipërfaqes. periudha kohore e planifikuar për shfrytëzim.Qarkullimi bimor Në bazë të këtyre parametrave numri i bimëve për 1m lëviz nga 2 – 4.Domatja nuk duhet të kultivohet dy e mëtepër vjet rresht në të njëjtën sipërfaqe. Masat e përkujdesit gjatë vegjetacionitAjo nuk e përballon kultivimin në Domatja gjatë gjithë vegjetacionit kërkonmonokulturë. Në të njëjtën sipërfaqe kujdes mjaft intensiv. Përveç masave tëmund të mbillet pas 3–4 viteve. zakonshme të përkujdesit (ujitja,Parakulturat më të përshtatshme janë plehërimi, mbrojtja nga sëmundjet dhebimët leguminoze, barërat shumëvjeçare, dëmtuesit, etj.), tek domatja ndërmerrenqepa, karota, etj. Në qarkullim fushor vie edhe disa masa specifike (siguriminë vendin e parë, andaj rëndom mbështetësve, largimi i sqetullorëve etj.).në prodhimtarinë e domates duhet Numri i ujitjeve varet nga tipi i tokës,aplikuar plehërimin me pleh organik, temperaturat e ambientit të jashtëm, fazatshkepja e të cilit bëhet para lëvrimit të e rritjes dhe zhvillimit të bimëve, etj.thellë vjeshtor të tokës (në sasi 40 – Ujitja mund të bëhet në forma të60 t/ha). ndryshme. Në prodhimtarinë intensive tëNdërrimi i fidanëve domates aplikohet pothuajse në tërësi ujitja përmes sistemit pikë-pikë. Kjo formë e ujitjes ka përparësi të mëdha në 42
  • 42. krahasim me ujitjen me brazda dhe Sasitë e rekomanduara me këtë metodëujitjen në formë të shiut. Në fazat e janë 2-5 kg/ha/ditë në 2-3 javët e parahershme ujitjet duhet të jenë më të rralla, pas trapiantimit të bimëve dhe 10-20ndërsa me fillimin e fazës së lulëzimit kg/ha/ditë në fazën e rritjes intensive dhedhe frytifikimit ujitjet duhet të jenë më të të frutifikimit. Përqendrimet eshpeshta. Kjo ndodh për arsye se përveç rekomanduara të plehrave me këtërritjes metodë janë 0.1- 0.2 gr/litër në javët esë kërkesës së bimëve për lagështi, në para pas trapiantimit dhe 0.3-0.5 gr/litërkëtë fazë zakonisht ndodh edhe ngritja e gjatë fazave të mëvonshme. Nësetemperaturave. plehërimi aplikohet një herë në 2 ose 3Me anë të aplikimit të mbulimit të ujitje, përqendrimi i plehrave rritet në tësipërfaqes ndërmjet rendeve (mulçimi) njëjtën masë, por duke i kushtuarme materiale të ndryshme, kryesisht me vazhdimisht vëmendje shmangies sëfolie të zezë, arrihen disa efekte pozitive. fenomeneve të kripëzimit në tokë. GjatëArrihet racionalizim i punëve (nuk ka gjithë kësaj kohe duhet pasur kujdes përnevojë për prashitjet mes rendeve, nuk ka raportin optimal ndërmjet elementeverritje të barojave, shfrytëzimi i ujit është bazë (N, P, K), në përputhje me kërkesatmë racional, toka është më e nxehtë, e domates në faza të ndryshme të rritjesrritja e bimëve është më intensive dhe të dhe zhvillimit.gjitha këto ndikojnë në rritjen e Largimi i sqetullorëve është masë erendimentit të përgjithshëm. rregullt gjatë kultivimit të kultivarëve indeterminantë.Riplehërimi i bimëve të domates fillon Largimi i tyre bëhet në mënyrë të10 – 15 ditë pas ndërrimit. Mandej vazhdueshme, kur ato arrijnë gjatësi 4 –riplehërimet vazhdojnë në fazën e 5 cm. Ato mund të largohen në forma tëlulëzimit dhe formimit të fryteve. ndryshme, por duhet pasur kujdes qëGjithashtu gjatë largimit të tyre mos të dëmtohenështë e preferueshme që pas çdo vjeljeje pjesët tjera të bimës. Edhe sigurimi itë bëhet një riplehërim. mbështetësve është masë eGjatë kultivimit në lloje të ndryshme të domosdoshme tek këta kultivarë.serrave dhe përdorimit të sistemit të Mbështetëset mund të jenë të formave tëujitjes pikë-pikë, riplehërimi i bimëve ndryshme.bëhet kryesisht përmes këtij sistemi, Tek domatja sidomos në fazën e fundit tëduke bërë shpërndarjen e plehrave vegjetacionit aplikohet largimi ibashkë me ujin i cili përdoret për ujitje. gjetheve të vjetra të cilat fillojnë tëNë këtë rast është e mundur që të marrin ngjyrë të verdhë.kontrollohet sasia totale e plehut të Qepa (Allium cepa L)përdorur. 43
  • 43. Qepa hynë në radhën e kulturave më të vjetra kur asortimenti i të ushqyerit me perimeqë njeh njerëzimi. Përdorimi i saj në të është mjaft I varfër.ushqyerit e njeriut ka një të kaluar mjaft të Përveç vlerës ushqyese, qepa ka vlerëlargët. Atë e kanë kultivuar edhe popujt elashtë (grekët, egjyptasit etj). të cilët qepënpërveç që e kanë shfrytëzuar për ushqim e kanëpërdorur mjaft shumë edhe si bimë mjekuese. Duke ju falënderuar qëndrueshmërisërelativisht të mirë ndaj kushteve të ambientit tëjashtëm, qepa ka një areal mjaft të gjerë tështrirjes së sajë. Supozohet se origjina eqepës është nga Azia e mesme. Në shumëvende të botës qepa paraqet njërën nga kulturatmë të rëndësishme perimore.Në Kosovë, si për nga sipërfaqet që zënëashtu edhe për nga niveli i përdorimit nëushqim, qepa bën pjesë në grupin e kulturave mjaft të lartë shëruese.më të rëndësishme perimore. Kultivohet nësipërfaqe rreth 2000 ha Kërkesat e qepës ndaj kushteve të ambientit të jashtëmPërdorimi Kërkesat ndaj TemperaturësDuke ju falënderuar vlerës së lartë Kërkesat e bimës së qepës ndajushqyese, qepa ka një përdorim mjaft të temperaturës dallojnë varësisht nga fazatgjerë në të ushqyerit e njeriut. Për e rritjes dhe zhvillimit të saj. Nëushqim përdoret në forma të ndryshme. përgjithësi mund të thuhet se bima eTek ne të rralla janë gjellërat pa qepës ka kërkesa të vogla ndajpjesëmarrje të qepës. Përveç kësaj qepa temperaturës. Gjithashtu qepa mjaftështë mjaft e rëndësishme edhe nga fakti shumë mirë i përballon dallimeve tëqë ajo si kulturë del herët në pranverë, temperaturave në një kufi mjaft të gjerë. 44
  • 44. Temperature minimale për mbirje është kërkesat ndaj lagështisë zvogëlohen+2 - +5°C, temperature optimale 18 - mjaft shumë.20°C ndërkaq maksimalja rreth 30°C. nëfazën e rritjes intensive të gjetheve dhefillimit të formimit të bulbit temperatureminimale duhet të jetë 15°C, ndërkaqoptimalja sillet rreth 22°C. Në këtë rastnëse temperature e ajrit është shumë më emadhe sesa temperature e tokës vjen deritek dallimi mjaft I theksuar në mes tëintensitetit të rritjes së gjetheve dhe Në fazën e pjekjes së bulbit mungesarrënjëve me ç’rast gjethet zhvillohen e lagështisë ndikon në kualitetin e bulbit.shumë më tepër, sistemi rrënjor ngec në Lagështia e tepërt në këtë fazë sjell derirritje edhe si I tillë nuk është në gjendje tek formimi i bulbeve ( qepëve ) tëta ushqej pjesën mbitokësore të bimës. mëdha të buta më pak kualitative. Temperature optimale e tokës përrritjen e sistemit rrënjor të qepës është Kërkesat ndaj dritësrreth +10°C. Qepa është bimë e ditës së gjatë, ndërkaqKërkesat ndaj lagështisë sa i përket intensitetit të dritës qepa ka kërkesa mesatare. Në kushtet e ditës sëKërkesat e qepës ndaj lagështisë dallojnë, shkurt bima rritet por nuk e formonvarësisht nga faza e rritjes dhe zhvillimit bulbin për kundër kësaj në kushtet e ditësnë të cilën gjendet bima. Kërkesat më të së gjatë në kushtet edhe në temperaturëmëdha për lagështi janë në fazën e mbi 15°C bulbi formohet lehtë dhe tekmbirjes dhe deri në përfundimin e fazës bimët relativisht të reja për këtë arsyesë rritjes intensive të gjetheve ( formimi i gjatë mbjelljes së vonshme qepëtplotë i bulbit ) ndërkaq në fazën e pjekjes ( bulbi ) ngelin të vegjël. 45
  • 45. tjetër qepa është bimë mjaft e përshtatshme për shumë kultura perimore . Për shkak të vetive fitoncide (baktercide) ajo mjaft mirë ndikon në dezinfektimin e tokës . Në të njëjtën sipërfaqe nuk është e preferuar që të mbillet së paku 3 – 4 vjet .Kërkesat ndaj tokës Kërkesat ndaj materieve ushqyeseSistemi rrënjor i qepës është i lokalizuarkryesisht në shtresën e sipërme të tokës Për shkak të zhvillimit relativisht tëçka d.m.th se pjesa më aktive e sistemit dobët sistemit rrënjor qepa ka kërkesarrënjor është e vendosur në thellësi 5 – mjaft të theksuara ndaj plleshmërisë së20 [cm] . duke patur parasysh këtë faktor tokës ( materieve ushqyese ). Përveç qëmund të shpjegohet fakti se qepës më së materiet ushqyese duhet të jenë prezentëshumti i përshtaten tokat me strukturë të në sasi të mjaftueshme në tokë, atomirë , mesatarisht të lehta deri në gjithashtu duhet të jenë në gjendje tëmesatarisht të rënda edhe pse kultivimi i lehtë të shfrytëzueshme nga ana e bimëssaj mund të bëhet më të larta mund të në thellësi deri në 20 [cm], për shkak tëarrihen në tokat e lartpërmendura . aftësisë relativisht të dobët absorbuese të sistemit rrënjor të qepës.Sa I perket reaksionit të tokës qepa më Kërkesat e bimëve të qepës ndajsë miri rritet dhe zhvillohet në reaksion materieve ushqyese janë të ndryshmeneutral ( PH 6,8 – 7,5 ) nuk i përballon varësisht nga fazat e rritjes dhe zhvillimitreaksionit acidik të tokës . të bimës. Intensiteti i marrjes Qepa në qarkullimin fushor vije në ( kërkesave ) së materieve ushqyesevendin e dytë çka d.m.th pas kulturave të fillon të rritet rreth 60 ditë pas mbirjescilat plehërohen me plehra organik : kur tek qepët që kultivohen me mbjelljedomates , specit , lakrës etj . Nga ana direkte të farës formohen tri gjethet e 46
  • 46. para të vërteta ndërkaq tek qepët që ushqimin e bimëve, do të ketë ndikimkultivohen përmes qepujkave kalohet në mjaft pozitiv edhe në përmirësimin eushqimin autotrof ( deri në këtë fazë strukturës së tokës.bima shfrytëzon materiet ushqyeserezervë që gjenden në qepujkë ). Kjoështë faza e rritjes intensive të gjethevedhe formimit të bulbit. Në kohën kurfillon pjekja e bulbit, kërkesat përmaterie ushqyese vijnë duke u zvogëluar.Dhënia e plehrave kryesisht bëhet dyafate kryesore: Mënyra e prodhimtarisë së qepësDhënia e plehrave gjatë përgatitjes sëtokës (me çrast jepen gjysma e plehrave Qepa kultivohet ( prodhohet ) në tritë planifikuara të azotit dhe dy të tretat e mënyra:plehrave të planifikuar të fosforit dhekaliumit) dhe a) përmes qepujkave,Përmes riplehrimit jepet sasia tjetër (në b) përmes mbjelljes sëfazën e formimit intensiv të gjetheve para drejtpërdrejtë të farës në fushë,formimit të bulbeve-qepëve) c) përmes fidanit.Në prodhimin e qepës zakonisht nukaplikohet plehërimi i drejtpërdrejt me Mënyra e kultivimit të qepës varetpleh të freskët stalle, megjithatë në tokat nga tradita e përvetësuar nga ana ee varfra dhe në të cilat nuk është bërë proshuesve, qëllimi i prodhimtarisëplehërimi me plehra stalle për një kohë të varietetit-hibridi etj.gjatë mund të përdoret plehu organik porme kusht që ai të jetë i dekompozuar («i Në kushtet e Kosovës prodhimtaria edjegur»), i cili përveç që do të ndikoj në qepës bëhet pothuajse ekskluzivisht 47
  • 47. përmes qepujkave ndërkaq kultivimi me Kultivarëtmbjellje direkte të farës në fushë është Në kultivimin e qepës tek ne dominonfare pak e njohur, ndërkaq për kultivimin kultivari Shtutgarter. Në sipërfaqe diq mëe qepës përmes fidanit pothuajse nuk të vogla (sidomos në rrethin e Prizrenit),dihet fare. mbillet edhe kultivari autokton i qepës iKultivimi përmes mbjelljes së farës në njohur si qepa e Prizrenit e cila ka formëmënyrë të drejtpërdrejtë në fushë ka disa të shtypur të bulbit. Në kohë të funditpërparësi në krahasim me mënyrat tjera kanë filluar të përhapen edhe kultivardhe është treguar mjaft e mirë edhe në tjerë si Seton, etjkushtet tona. Në vendet me bujqësi tëpërparuar kultivimi i qepës bëhet Prodhimtaria e qepujkavekryesisht përmes mbjelljes direct të farësnë fushë, me ç’rast në këto vende Prodhimtaria cilësore e qepujkave në( përmes kësaj mënyre të kultivimit ) vitin e parë është njëri nga parakushtetarrihen rendimente mjaft të larta ( 45 – kryesore për prodhimtarinë e qepës50 t/ha) përmes qepujkave. Në prodhimtarinë e gjerë të perimeve në KosovëNë vendet e Evropës Juglindore dominon prodhimtaria e qepujkave është pak emetoda e kultivimit të qepës përmes përhapur gjë që është e kushtëzuar ngaqepujkave por njëkohësisht rendimenti i tradita e prodhimtarisë dhe kushteveqepës është shumë i vogël në krahasim agroekologjike. Ky lloj i prodhimtarisëme vendet në të cilat dominon mënyra e është i njohur vetëm në rrethin e Prizrenit.dytë e kultivimit të qepës (kultivimi me Për kultivimin e qepujkave duhetmbjellje të drejtpërdrejtë të farës në zgjedhur tokat e lehta ranore me veti tëfushë ). mira fizike të pastra nga barojat e këqija. Përgatitja e tokës duhet të jetë sa më cilësore. Parakulturat më të përshtatshme janë: lakrat , spinaqi, kulturat nga familja 48
  • 48. cucurbitaceae etj. Punimi i tokës fillon në preferuar për qepujkat të cilat përdoren sivjeshtë, me punimin themelor të tokës materie reproduktuese. Gjithashtu edheme ç’rast nuk hedhet plehu i stallës për distancat e vogla ( me ç’rast arrihenarsye se në rast të përdorimit të plehut të qepujka me diametër më të vogël se 1stallës prodhohen qepujkat të cilat ruhen [cm] ) nuk është e preferuar.me vështirësi gjate dimrit, andaj Thellësia e mbjelljes gjithashtu ndikonplehërimi me pleh stalle duhet bërë tek në formën e qepujkave nëse fara mbilletparakultura. në thellësi më të madhe fitohen qepujkaNë tokat mesatarisht të pasura me me formë të zgjatur. Në toka më të rëndamaterie ushqyese, vlerat orientuese të fara mbillet në thellësi 1 – 1.5 [cm]plehrave minerale në formë të materieve ndërkaq në tokat e lehta afër 2 [cm].aktive mund të jenë: 60 – 80 kg N, 50 – Duhet patur kujdes që të sigurojmë aso60 kg P2O5 dhe 80 – 100 K2O/ha. Është distance e cila do të mundësonte qëme rëndësi që gjatë plehërimit të përqindja më e madhe e qepujkave tëfavorizohet formimi i qepujkave ketë madhësinë 1 – 1.5 [cm] e cilarelativisht të vogla dhe me përmbajtje sa madhësi ( diametri) është mjaft emë të lartë të lëndës së thatë. preferuar për qepujkat që shërbejnë si materie reproduktuese.Mbjellja e farës duhet bërë sa më heretqë të jetë e mundur në pranverë (duke Gjatë mbjelljes në mënyrë të mekanizuarfilluar nga fillimi i marsit). Çdo vonesë nevojiten rreth 80 – 100 kg farë/ha.në mbjellje reflektohet negativisht nërendimentin e qepujkave. Mbjellja e farës Mbjellja e dendur e farës mundëson qëbëhet në rende në distancë 10 – 15 cm. qepujkat të piqen herët dhe të jenë tëPas çdo 5 - 10 rendeve lihet një distancë madhësisë së preferuar, madhësie zbrazët rreth 50 cm, me qëllim që ( diametri ) 1,5 [cm] dhe peshë 1,5 – 2,5bimëve tju shërbehet më lehtë. Nëse [gr].mbjellja e farës është e rrallë fitohenqepujka të mëdha. Çka nuk është e 49
  • 49. Masat e përkujdesit gjatë prodhimit të javë. Rendimenti i qepujkave mund tëqepujkave jetë nga 10000 – 25000 [kg/ha] më së shpeshti 90 – 150 9000 – 15000Kultivimi në mes rendeve është i [kg/ha] ).preferuar të bëhet deri në atë fazë kursipërfaqja në mes të rendeve nuk është e Duke patur parasysh faktin se qepujkatmbuluar nga gjethet.. Gjatë vegjetacionit shërbejnë si material reproduktues nëkujdes të veqant duhet kushtuar vitin e ardhshëm duhet pasur kujdes qëmbrojtjes nga dëmtuesit dhe sëmundjet ruajtjes së tyre gjatë vjeshtës dhe dimritpasi që qepujkat shërbejnë si material t’i kushtojmë kujdes. Qepujkat e kryejnëriproduktues dhe si të tilla mund të jenë fazën e jarovizimit ( varësisht ngashkaktar I përhapjes së sëmundjeve të varietetet dhe madhësia e qepujkës ) nëndryshme. temperaturë +2 – 18°C ( më së shpeshti në 5 – 10°C. ruajtja e qepujkave duhetPeriudha vegjetative varësisht nga bërë në kushte të atilla të cilat nuk lejojnëvarietetet dhe kushtet e kultivimit zgjat që ato gjatë ruajtjes t’a kalojnë fazën e100 – 103 [ditë] çka d.m.th se ato arrijnë jarovizimit. Vendet në të cilat ruhenpër vjelje ( pjekën ) gjatë korrikut e më qepujkat duhet të jenë mirë të ajrosura.vonë në fillim të gushtit. Në fazën epjekjes gjethet thahen dhe qepujkatmarrin formën e varietetit (hibridit)përkatës.Vjelja ( nxjerrja ) e qepujkave nësipërfaqe të vogla bëhet me dorë ndërkaqnë sipërfaqe të mëdha në mënyrë tëmekanizuar. Pas nxjerrjes qepujkat duhetlën në sipërfaqe (nëse është koha mediell dhe e nxehtë ) për t’u terur afër një 50
  • 50. Prodhimtaria e qepës përmes të cilat gjenden në qepujkë mundësojnëqepujkave rritje të shpejtë të sistemit rrënjor në fazat e hershme (kur në tokë ka ende lagështiKjo mënyrë e prodhimtarisë është të mjaftueshme) kështu që bima më lehtëmënyra kryesore e prodhimtarisë së i përballon thatësisë së më vonshme.qepës në Kosovë. Kjo mënyrë në Cilësia e qepujkave të cilat prodhohen nëpraktikë ( më e lehtë dhe më e sigurt ) vitin e parë (përveç tjerash) nënkuptonpor jo edhe mjaft ekonomike. edhe madhësinë e qepujkave dhePërparësitë e kësaj metode të kualitetin e ruajtjes së tyre gjatë dimrit.prodhimtarisë së qepës bazohen në atë se Në qepujkat që ndodhen në shitjebima në fazat e hershme ka në disponim rëndomtë nuk kanë madhësinë uniformematerie ushqyese rezervë në sasi të për këtë arsye para mbjelljes duhet bërëmjaftueshme ( të cilat ndodhen në klasifikimin e tyre sipas madhësisë.qepujkë ) kështu që kushtet e Qepujkat e mëdha është mirë qe parapavolitshme agroekologjike kanë ndikim mbjelljes në kohë prej 5 – 6 orë të imë të vogël në bimë. ekspozohen temperaturave 35 – 37°C ky trajtim me masë mjaft të madhe Parakusht kryesor i ndërprenë procesin e jarovizimit dhe prodhimtarisë së suksesshme të paraqitjen e padëshiruar të kërcellit lulor. qepës përmes qepujkave është Ruajtja e qepujkave gjatë dimrit duhet cilësia e qepujkave të cilat bërë në temperaturë prej 0 - +1°C ( ose prodhohen në vitin e parë. mbi 15°C Në këto temperature qepujkat nuk e kalojnë fazën e jarovizimit.Duke pas parasysh faktin se qepa tek në Klasifikimi I qepujkave sipas madhësisëshumicën e rasteve kultivohet pa ujitje është i preferuar edhe për nga aspekti Ikjo mënyrë e kultivimit të qepës është caktimit të distancave të mbjelljes.më e preferuar (kur qepa kultivohet pa Qepujkat më të vogla mbillen në distancëujitje) pasi që materiet ushqyese rezervë 51
  • 51. 3 – 5 [cm] ( në mes bimëve në rresht ) plehrohen me pleh organik: domatësndërkaq ato më të mëdha 8 – 10 [cm]. specit, lakrës etj. Nga ana tjetër qepaPërgatitja e tokës fillon në vjeshtë me është parabimë mjaft e përshtatshme përpunimin themelor me ç’rast hidhet edhe shumë kultura tjera perimore. Për shkaknjë sasi e plehrave P250 dhe K20. Në të vetive fitoncide (baktericide) ajo mjaftpranverë sa më herët që të jetë e mundur mirë ndikon në dezinfektimin e tokës. Nëbëhet përgatitja e tokës për mbjellje të njëjtën sipërfaqe nuk është e preferuar(ndërrimin ) e qepujkave me ç’rast bëhet që të mbillet së paku 3 – 4 vite.edhe hedhja e plehrave minerale Mbjellja e qepujkave bëhet në pranverë,( rëndomtë në formë të kombinuar NPK ). mars – prill. Mbjellja e mëvonshmeRaporti në mes këtyre elementeve është e ndikon mjaft shumë në zvogëlimin epreferuar te jete 1:1:1. në tokat rendimentit, hulumtimet e shumtamesatarisht të pasura sasirat orientuese të tregojnë se rritja më intensive e gjetheveplehrave minerale në formë të materieve të qepës bëhet në temperaturë 18 - 20°C.aktive kishin me qenë 60 – 70 [kg N /ha], Duke pas parasysh këtë fakt të120 – 150 [kg P205 /ha] kurse në tokat e rëndësishëm është me rëndësi që bimëtvarfra mund të jepet edhe një sasi e K20 në këtë fazë (të rritjes intensive tënë sasi 100 – 150 [kg /ha]. gjetheve) ta kryejnë para paraqitjes së temperaturave të larta. Rritja e bulbavePërgatitja kualitative e tokës është mjaft varet nga sasia e materieve ushqyese qëe rëndësishme për arritjen bulbave te grumbullohen në gjethe, andaj përmesmadhësisë uniforme dhe të pa deformuar. mbjelljes në afat të përshtatshëm duhetStruktura e tokës duhet të jetë e mirë ndikuar që kjo fazë të kryhet paraedhe pse në krahasim me mënyrën e paraqitjes së temperaturave të larta tëkultivimit direkt përmes farës lejohet të verës. Në kushtet tona mbjellja duhetjetë diç me e dobët. bërë në pjesën e parë të muajit, e veçanërisht në pjesën e dytë të marsit.Qepa në qarkullim bimor vie në vendin e Mbjellja gjatë muajit prill në kushtet tonadytë, do të thot pas kulturave që 52
  • 52. në shumicën e rasteve nuk jep që mund të ndikojnë në zgjatjen erendimente të kënaqshme. vegjetacionit.Për mbjellje më të përshtatshme janë Prashitjet në mes rendeve janë tëqepujkat e madhësisë 1 – 2 [cm], domosdoshme me qëllim të mbajtjes tëmbjellja bëhet në rende në distancë 15 x një regjimi të mirë ajror gjatë15 [cm], 20 x 8 – 10 [cm] etj. vegjetacionit rëndomtë bëhen 2 – 3 prashitje ( kultivime ) gjatë vegjetacionitSasia e qepujkave për mbjelljen e 1 ha, deri sa sipërfaqja në mes rendeve mos tëështë e ndryshme varësisht nga madhësia mbulohet nga gjethet e bimëve.e tyre dhe sillet nga 300 – 1000 kg/ha.Për qepujkat e vogla është 300 – 500 [kg],qepujkat me madhësi mesatare 500 – 800[kg], ndërsa për qepujkat e mëdha 800 –1000 [kg/ha]. Megjithatë si vlerëmesatare rëndomtë merret se për një [ha]mesatarisht nevojiten 500 – 700 – [kg]qepujka për mbjellje.Masat e përkujdesit gjatë vegjetacionitbazohen në kultivimin e rregullt të Në disa raste ( në toka shumë të varfra )bimëve në mes rendeve eliminim e mund të bëhet edhe riplehërimi I bimëvebarojave, mbrojtjen nga dëmtuesit në por ai duhet bërë vetëm në fazat erastet e mungesës së lagështisë është e hershme ( para fillimit të fenomenit tëpreferuar që të bëhet edhe ujitja e bulbit ).bimëveTek ujitja duhet patur kujdes që pasformimit të bulbit ato të ndërpriten (pasi 53
  • 53. Kultivimi i qepës përmes mbjelljes kur qepa të kultivohet pa ujitje ështëdirekte të farës mënyrë që ka përparësi pasi që bimët në këtë rast më mirë i përballojnë mungesësKultivimi i qepës përmes mbjelljes së lagështisë.direkte të farës është një mënyrë mjaft epërhapur e kultivimit të qepës në shumë Përveç këtyre faktorëve duhet përmendurvende të botës. Kjo mënyrë e kultivimit edhe faktin se kjo mënyrë e kultivimittë qepës është mjaft ekonomike dhe ka kërkon përgatitje shumë më cilësore tëdisa përparësi në krahasim me kultivimin tokës si dhe kujdes shumë më intensivee qepës përmes qepujkave. Te kultivimi I në krahasim me mënyrën tjetërqepës përmes kësaj metode arrihen ( kultivimi përmes qepujkave ) kjorendimente mjaft të larta (mesatarisht 30 prodhimtari mund të jetë e suksesshme– 50 t /ha). vetëm në tokat me strukturë të mirë dhe të përgatitur në mënyrë mjaft të mirë, të jen të rrafshëta, me përmbajtje të lartë të materieve ushqyese dhe materieve organike, të pastërta nga barojat e këqija dhe të rrafshëta ( të përshtatshme për ujitje. Përgatitja e tokës fillon në vjeshtëNë Kosovë kjo mënyrë e kultivimit të menjëherë pas largimit të parakulturës,qepës është ende pak e njohur, shkaqet e me lëvrimin e thellë. Në pranverë maaplikimit të kësaj metode në herët që të jetë e mundur duhet të fillojprodhimtarin e gjerë të qepës tek ne punimi plotësues. Hedhja e plehraveduhet kërkuar në traditën e kultivimit të minerale bëhet gjatë punimit plotësuesqepës si dhe në faktin se qepa tek ne në ose së bashku me mbjelljen. Faktor mjafttë shumtën e rasteve kultivohet pa ujitje i rëndësishëm te kjo mënyrë eme ç’rast kultivimi përmes qepujkave prodhimtarisë së qepës ( prodhimtaria 54
  • 54. përmes mbjelljes direkte të farës ) është Masat e përkujdesit gjatë vegjetacionitzgjedhja e variantit adekuate për këtë nuk dallojnë shumë nga ato të cilatmënyrë të prodhimtarisë. aplikohen tek prodhimtaria e qepësMbjellja e farës bëhet sa më herët në përmes qepujkave. Megjithatë masat epranverë qka do të thotë pos a të jetë e përkujdesit te kjo mënyrë e kultivimit tëmundur përgatitja e tokës për mbjellje qepës duhet të jenë më intensive. Sidomos duhet patur kujdes tek ujitja egjatë muajit shkurt ose mars. Mbjellja e rregullt e bimëve. Për dallim nga mënyrafarës bëhet në thellësi rreth 2 cm. Sasia e e parë e kultivimit të qepës ( kultiviminevojshme e farës për 1 ha sillet rreth 5 – përmes qepujkave ), te kjo mënyrë e7 kg/ha farë. Mbjellja e farës mund të prodhimtarisë së qepës rendimente tëbëhet në rende apo lenta. Distance në kënaqshme mund të arrihen vetëm nëmes rendeve është 15 – 20 [cm] ndërkaq kushtet e ujitjes. Edhe pse koeficientinë rend deri në 5 [cm], ndërkaq te transpirues i bimëve të qepës ështëmbjellja në lenta distance në mes të lenta relativisht I ulët 300 – 500, të reshuratështë afro 50 [cm], ndërkaq në mes të gjatë vegjetacionit në kushtet tonarendeve në lent 20 – 25 [cm]. mbjellja në rëndomtë nuk mjaftojnë për arritjen elent mund ë bëhet në lentat 2 apo 4 rendimenteve të larta. Në kushtet tona agroekologjike varësisht nga të reshuratrendëshe ( por edhe në shumë rende ) duhet bërë 5 – 6 ujitje me kushte që këtovarësisht nga tipi i makinës mbjellëse. në fazat e hershme ( deri në formimin eFara mbjellët në thellësi 2 – 3 [cm] bulbit ) të jenë të shpeshta, ndërkaq nëvarësisht nga tipi i tokës. Te ky lloj I fazat e mëvonshme më të rralla dhe nëprodhimtarisë është e dëshirueshme që të kohën kur tërësisht formohet bulbi dhearrihet numër optimal I bimëve për [ha] fillon pjekja e tij ujitjet duhet ndërpre.(rëndomt në këtë mënyrë arrihen 500000 Masat tjera të përkujdesit gjatë– 900000 [bimë / ha] ), që është një ndëe vegjetacionit janë të njëjta me ato të cilatfaktorët I cili ndikon në arritjen të aplikohen te kultivimi I qepës përmesrendimenteve të larta te kjo mënyrë e qepujkave.prodhimtarisë së qepës. 55
  • 55. Prodhimtaria e qepës përmes fidanit Mbjellja vjeshtore e qepësKjo mënyrë e prodhimtarisë së qepës Në disa rajone të Kosovës është e njohurpara se gjithash ka për qëllim sigurimin e edhe mbjellja vjeshtore e qepujkave eqepëve të njoma për konsum në pranverë. cila bëhet nga mesi i tetorit. MbjelljaKjo mënyrë e kultivimit të qepës është e vjeshtore është e rëndësishme sidomoslokalizuar kryesisht në afërsi të qyteteve përtë mëdha. Në Kosovaë kjo mënyrë e prodhimin e qepëve të reja të gjelbërta tëprodhimtarisë së qepës është fare pak e cilat shfrytëzohen herët në pranverënjohur. Për këtë lloj të prodhimtarisë fara kur asortimani i perimeve është mjaft imbillet më lehtë. Të cilat përkatiten për varfër. Për këtë formë të kultivimitkëtë qëllim dhe të cilat plehrohen me përgatitja e tokës fillon menjëherë passasira të konsiderueshme të plehut largimit të parakulturës.organic të dekompozuar. Mbjellja e farës Kjo mënyrë i ka disa të meta të cilatbëhet në pjesën e dytë të muajit gusht për manifestohen para se gjithash në1 [m2] të lehes përdorën 8 – 10 [gr] farë. kualitetin e bulbit. Tek qepët e këtilla nëNdërrimi i fidanëve në fushë bëhet gjatë pranverë në masë mjaft të madhemuajve tetor – nëntor. Përgatitjes së paraqiten kërcejtë lulor, qepët e këtillatokës duhet kushtuar kujdes në mënyrë më vështirë ruhen për një kohë të gjatë.që gjatë dimrit ato të jene sa më tëkullueshme ( të kenë lëshueshmëri tëmirë të ujit ). Ndërrimi i fidanëve në fushë bëhet nëdistancë të njëjtë sikurse mbjellja eqepujkave ( 20 x 15, 15 x 10 [cm] etj. ).Qepët e këtilla të njoma për konsum nëkushtet tona arrijnë nën ë pjesën e dytë tëmuajit prill. 56
  • 56. Duke pas parasysh këto fakte këtë Qepa arrin për vjelje atëher kur vijemënyrë të kultivimit të qepës duhet deri tek tharja e kërcellit të rrejshëm dheshfrytëzuar vetëm për prodhimtarin e luspave të jashtëme të bulbit. Në praktikë ka raste kur bulbi nuk kalon nëqepëve të reja të gjelbërta të cilat gjendje qetësije d.m.th. nuk thahetshfrytëzohen herë në pranverë kur plotësisht për një kohë të gjatë deri afërasortimenti me prodhime tjera është i dimrit. Ky fenomen vihet re kur tokavarfër. plehrohet në doza të larta të plehrave (N) kur ka lagështi të madhe në tokë dheVJELJA DHE RUAJTJA E QEPËS temperaturë të lartë. Qepët e tilla gjatë. dimrit nuk mund të ruhen gjatë atëhereNë kushtet tona qepa për vjelje arrin është mirë që të përdorën për konsum tënë gjysmën e dytë të korrikut dhe në menjëhershëm. Këto të dhëna tregojnëfillim të gushtit. Vjelja duhet të fillojë që ruajtja e qepës nuk varet vetëm ngaatëherë kur kërcelli I rrejshëm thahet së mënyra se si ajo ruhet gjatë dimrit porn ëbashku me luspat e jashtme të bulbit. masë mjaft të madhe varet edhe ngaNxjerrja e qepës në sipërfaqe të vogla mënyra se si është prodhuar ajo.bëhet me dorë, ndërkaq në sipërfaqe tëmëdha mund të bëhet edhe në mënyrëtë mekanizuar. Rendimenti mesatar sillet15 – 30 [t/ha] me një aplikim më të drejtëtë të arriturave shkencore dhe njohjes sëmirë të vetive biologjike të kësaj culturerelativisht mund të arrihen rendimentet40 [t /ha]. Qepa nxirret me anë të makinave të posaçme apo me dorë me anë të veglave të ndryshme. Qepët e nxerrura duhet të lihen në disa ditë 4 – 5 [ditë] në 57
  • 57. mënyrë që të teren sa më mirë. Paskësaj qepët klasifikohen dhe vendosennë vendet e posaqme për ruajtje. Ngapërmbajtja kimike e qepës varet se ajonë veti përmban sasi relativisht të madhetë materjeve të thata si dhe vaj eterik mepërmbajtje sulfuri ( që qepës I jep erëkarakteristike ). Ky është fakt I cili ështëtregues I mirë për mundësin që ajo tëruhet mirë për një kohë më të gjatë. Qepa mund të ruhet në forma tëndryshme për ruajtjen e qepës ndërtohetnjë rrjet konopi e hollë distance e tëcilave duhet jetë 1 – 1.5 [cm]. qepëtmund të ruhen edhe në thasë të cilëtduhet të cilët duhet të jenë të atillë që ajrinëpër ta të qarkullojë lirisht ( pra nukguxojnë të përdorën thasë nga polietilenidhe ata të letrës ). Mënyrë tjetër është ruajtja e qepës nërrafshet e ndryshme, në rrafshet e tillavendosen qepët njëra mbi tjetrën nëlartësi 30 – 50 [cm]. gjatë ruajtjes kohëpas kohe duhet kontrolluar qepët dheqepët që kanë filluar të kalben duhetlarguar. Në objektin ku ruhen qepëtpavarësisht nga mënyra e ruejtjestemperatura duhet të jetë ( -1 ) –( +2 ) °C, kurse lagështija relative e ajrit65 %. 58
  • 58. Hudhra Kushtet e suksesitHudhra është kulturë shumë e vjetër të Për kultivimin e hudhrës tokat më tëcilën e kanë kultivuar edhe popujt e përshtatshme janë tokat mesatarisht tëlashtë, të cilët përveq vlerës ushqyese i lehta deri mesatarisht të rënda.kanë njohur mjaft mirë edhe vetitë e saja Thelbinjët e hudhres fillojnë të mbijnë nëshëruese. temperature 3 – 50C. Temperatura optimale për rritjen e bimëve është 16 – 180C. Pjekja (tharja) e bulbit bëhet në temperature rreth 250C. Eshtë mjaft e qëndrueshme ndaj temperaturave të ulta. Fazat më të ndieshme për lagështi janë menjëherë pas ndërrimit (mbjelljes) së thelbinjëve dhe ajo e rritjes së bulbit. Në kohën kur fillon pjekja kërkesat për lagështi janë minimale. Plehrimi Ka kërkesa të theksuara për materjeNë kosovë kultivohet në të gjitha viset ushqyese. Gjatë përgatitjes së tokës nëpor në sipërfaqe të vogla. vjeshtë mund të jipet një sasi e plehutNë të ushqyerit e njeriut hudhra ka oganik të dekompozuar mire.përdorim të gjërë. Si e freskët përdoret Vlerat orjentuese të plehrave mineral nëheret në pranverë. Përveq kësaj hudhra formë të materjeve active do të mund tëpërdoret si shtesë gjellrave të ndryshme, ishin: 80 – 100 kg N, 70 – 80 kg P2O5,ushqimeve të konservuara etj. dhe 60 – 80 kg K2O për hektar.Vlera shëruese e hudhrës është njohur Në rast se nuk përdoret plehu organic Iqyshë nga popujt e lashtë, të cilët i kanë dekompozuar, sasia e plehrave mineralenjoft vetitë dezinfektuese të hudhrës duhet rritur per 20 – 30 %. 59
  • 59. parakulturë shumë e mire përKultivimi I hudhrës shumicën e bimëve tjera perimore.Paraprakisht duhet patur shumëkujdes në zgjedhjen e materjalit për Mbjellja (ndërrimi) i thelbinjëvembjellje (thelbinjëve) të cilët mund bëhet me dorë ose në mënyrë tëtë jenë të infektuar. Zakonisht mekanizuar Tek mbjelljafermerët tek ne shfrytëzojnë për pranverore, mbjellja e thelbinjëvembjellje thelbinjët e hudhrës të bëhet sa më heret që të jetë eprodhuar nga prodhimtaria e mundur (zakonisht deri nga mesirregullt e sajë. Si materjal për i marsit). Ndërkaq tek mbjelljambjellje shfrytëzohen thelbinjët e vjeshtore, afati optimal I mbjlljesshëndoshë, të pa deformuar, dhe është nga mesi i tetorit.kryesisht nga pjesa anësore e bulbit.Përgatitja e tokës fillon në vjeshtë,ndërsa për mbjelljen vjeshtoremenjëherë pas largimit tëparakulturës. Në pranvrë punimiplotësues duhet të filloj sa më heretqë të jetë e mundur. Mbjellja e thelbinjëve duhet bërë në thellësi rreth 3 cm. Distancat e mbjelljes janë të ndryshme dhe ato sillen rreth 25 – 30 cm në mes rendeve dhe 8 – 10 cm në mes bimëve në rend. Sasia e thelbinjëve për hektar është rreth 700 – 1000 kg, ndersa tek mbjella vjeshtore kjo sasi mund të jetë diq më e lartë. Masat e përkujdesit gjatë vegjetacionit bazohen në kultivimin në mes rendeve, mbrojtjen nga sëmundjet dëmtuesit dhe barojat. Gjithashtu kujdes duhet treguar per u jitjen e bimëve dhe eventualishtHudhra kultivohet pas lakrës, riplehrimin e tyre.drithrave dhe disa perimeve të Kultivimi në mes rendeve është masë ehershme. Në të njëjtën sipërfaqe obligueshme. Përmes kësaj mase arrihetnuk preferohet të mbillet për 3 – 4 përmirsimi i rexhimit ujoro – ajror tëvite. Në anën tjetër hudhra është tokës dhe ruajtja më e mire e sasirave 60
  • 60. të ujit në tokë. Shkriftimi më I mireështë I rendësishëm edhe për faktin semundëson rritje më cilësore të bulbit tëhudhrës, i cili në toka të ngjeshura bulbetngelin të deformuar dhe në përgjithsi mëtë vegjel. Gjithashtu perms kultivimit nëmes rendeve bëhet edhe eliminimi ibarojave.Ujitjeve (sidomos tek mbjellja Vjeljapranverore) duhet kushtuar kujdes. Fazatmë kritike për ujë janë dy – tri javët e Vjelja e hudhrës kryhet kur bëhet tharjapara pas mbjelljes së thelbinjëve dhe masive e pjesës mbitokësore të bimëve.rritja intensive e pjesës mbitoksore – deri Hudhrat që nuk e kanë të tharë pjesëntek formimi I plotë I bulbit (në kushtet mbitokësore apo që vjelen gjatë kohëstona deri nga mesi I qershorit). Andaj në kur ka shumë të reshura ruhen me shumëkëtë faze duhet patur kujdes që varësisht vështërsi dhe si të tilla është më mire tënga kushtet konkrete në fushë të përdoren për konsum të menjëhershëm.aplikohen ujitjet. Zakonisht aplikohen 2– 3 ujitje. Pas vjeljes pjesa e tharë mbitokësore duhet të pastrohet (sikurse edhe rrënjët). Në vendet për ruajtje hudhra duhet vendosur e terur. Ruajtja e hudhrës bëhet në mënyrë të nxhashme sikurse edhe qepa 61
  • 61. Preshi (Allium Porrum L.) deri sa kërkesat për temperature jane të nxhashme kërkesat për lageshti dallojnëNë krahasim me qepën preshi ka një mjaft shumë. Preshi dallohet me kërkesaareal me të ngushtë të përhapjes së tij. të mëdha per lageshti. Varësisht nga tëPreshi ka origjinën e ka nga Azia e reshurat, preshi ujitet gjatë gjithëMesme. Në gjuhën shqipe njihet me vegjetacionit deri në vjeshtën e vonshme.emra të ndryshëm. Në Shqipëri njihet Preshi kultivohet përmes fidanit (në rastekryesisht me emrin preshi, ndërsa ne më të rralla edhe me mbjelljen direkte teKosovë kryesisht me emrin Purri. farës në fushë). Përgatitja e fidanit bëhet në bazë të metodave standarde për prodhimin e fidanit (të përshkruar më lartë). Ndërrimi i fidaneve n[ kushtet tona bëhet kryesisht gjatë muajve qershor dhe korrik. Përgatitja e tokës duhet tëPjesa konsumuese e preshit është ka jetë sa më cilësore. Preshi në qarkullimform cilindrike, me kërcell të gjatë e bimor vie në vendin e dytë (pasfletë-fletë, me gjethe të lugëta e të gjata. kulturave që janë plehruar me plehPreshi eshte nje bime qe mund te rritet organik). Plehrat mineral jipen gjatëne lloje te ndryshme te tokave por eshte përgatitjes së tokës për ndërrim dhe njëepreferuar qe ajo te kultivohet ne toka ku pjesë perms riplehrimit. SasiratPH 6,5-7,0. orientuese të plehut janë rreth 500 kg/ha,Sa u përket kërkesave ndaj temperaturës pleh mineral NPK (muindësishtjanë të nxhashme me qepën. Megjithate kombinimi 7 : 14 : 21). Varësisht nga 62
  • 62. gjendja e bimëve gjatë vegjetacionit cm në mes bimëve në rend. Pasmund të jipet edhe një sasi e plaehrave të ndërrimit të fidaneve, fillojnë masat eazotit. rregullta të përkujdesit (ujitja, kultivimiNdërrimi I fidaneve zakonisht bëhet në në mes rendeve – prashitja, eliminimi idistance 20 – 25 cm në rend dhe 15 – 20 barojave,PyetjeMënyarat e kultivimit të qepësKultivimi i qepës përmes qepujkaveVjelja dhe ruajtja e qepësKultivimi i hudhrësKultivimi i preshit 63
  • 63. Lakra kokë (Brasica oeraceae var.Capitata) Kushtet e kultivimitSi për nga sipërfaqet ashtu edhe për nga Tokarëndësia ekonomike, është njëra ndër Rendimenti i lakrës varet në masë tëbimët kryesore perimore në Kosovë. madhe nga lloji i tokës, struktura dheKultivohet në periudha të ndryshme vetitë fizike, kimike dhe biologjike tëkohore, duke filluar nga pranvera e tokës.hershme deri në vjeshtën e vonshmet. Lakra kokë sikurse lakrat tjera, mund tëKultivohet në fushë të hapur. kultivohet me mjaft sukses në tipe tëNë Kosovë një kohë të gjatë lakra kokë ndryshme të tokave. Megjithatë tokatështë kultivuar si kulturë dytë, kryesisht Përgatitja e dobët e fidanëve të lakrëspas drithërave (më së shumti pas grurit). (sikur edhe shumicës së perimeve tjera)Në raste të këtilla vjelja ka filluar në është ndër faktorët kryesor që po ndikonfund të tetorit dhe ka vazhduar deri në në rendiment e ulëta dhe vonesën edimrin e hershëm. Shumica absolute e fillimit të vjeljes.sasive të lakrës së këtillë është Prodhimi cilësor i fidanit nënkuptonshfrytëzuar për përpunim në mënyrë përgatitjen e fidanit në module, duketradicionale (përgatitja e lakrës turshi që përdorë substrat të përshtatshëmështë bërë për nevoja të familjes nga vetanëtarët e familjes). Kjo metodë Kërkesat ndaj kushteve të mjedisitpërpunimit “shtëpiak” të lakrës kokë,edhe pse në përmasa shumë më të vogla Kërkesat ndaj tokësmund të haset edhe sot në shumë vendenë Kosovë (në zonat rurale). Mesatarisht të rënda me regjim të përshtatëm ujor – ajror, të furnizuaraSipërfaqet me lakër kokë kanë qenë në mirë e materie ushqyese, paraqesin tokatvazhdimësi me pjesëmarrje të madhe në më të përshtatshme për kultivimin estrukturën e perimeve në Kosovë. Edhe lakrës.sot, krahas specit, domates, shalqirit dhe Për kultivimin e lakrës duhet zgjedhurqepës është ndër bimët kryesore toka mesatarisht të rënda deriperimore. mesatarisht të lehta, me reaksion neutralKultivimi i lakrës kokë për shumë deri të dobët acidik (pH 6 – 7).prodhues është i rëndësishëm edhe për Vlera e pH, ka ndikim në rritjen efaktin se mund të mbillet në periudha të bimëve. Para së gjithash kjo ndikon nëndryshme dhe mundëson shfrytëzim më mundësinë e shfrytëzimit më të mire tëracional të tokës duke u mbjellë si para materieve ushqyese. E gjithë kjo ndikonose post kulturë. në rritjen e rendimenteve por edhe 64
  • 64. cilësisë së prodhimit të lakrës. Për këtë Dritaarsye është me rëndësi që çdo herë ky Lakra kokë sikurse edhe lakrat tjera, kaelement duhet analizuar paraprakisht dhe kërkesa mjaft të theksuara ndaj dritës.masat tjera agroteknike t’i përshtaten Sidomos kërkesat për dritë janë tëkëtij parametri. theksuara në fazën e fidanit, andaj bimëve (sidomos në këtë fazë) duhetLagështia siguruar ndriçim i mjaftueshëm. Lakrat janë bimë të ditës së gjatë. Më zgjatjen eNë kuadër të kultivimit të suksesshëm të ditës, shpejtohet zhvillimi i bimëve.lakrës, toka (tipi, cilësia e përgatitjes sëtokës) dhe menagjimi i mire i plehrave, Kërkesat ndaj materieve ushqyesejanë faktorët kryesor që ndikojnë nërritjen e bimëve dhe rendimentin e tyre.Lakra kokë bën pjesë në grupin e bimëve Sa u përket kërkesave ndaj materievetë cilat kanë kërkesa të mëdha për ushqyese është me rëndësi të ceket faktilagështi. Kërkesat e mëdha për lagështi se lakra kokë bën pjesë në grupin emund të shpjegohen me vetitë kulturave, të cilat nga toka tërheqinmorfologjike të saj (sistemit rrënjor të sasitë më të mëdha të materieveshpërndarë kryesisht në shtresat e ushqyese sidomos të azotit dhe kaliumit.epërme të tokës si dhe formimit mjaft të Kërkesat më të mëdha për materiemadh të masës vegjetative. Kërkesat për ushqyese janë në fazën e formimit tëlagështi dallojnë varësisht nga faza e kokave.zhvillimit të bimëve, periudha kohore e Lakra kokë përballon mjaft mirëkultivimit, të reshurat, plehërimi etj. koncentrimin e lartë të materievePërveç lagështisë në tokë lakrat kanë ushqyese në tokë. Për prodhimtarinë nëkërkesa mjaft të mëdha edhe ndaj serra pa ngrohje është e rëndësishme tëlagështisë së ajrit. Lagështia relative ceket se lakra kokë shfrytëzon materiet(optimale) e ajrit është 70 – 90 %. ushqyese edhe në temperatura mjaft tëKërkesat për lagështi janë mjaft të ulëta, 5-7oC dhe atë pothuajse metheksuara. KFU, i tokës gjatë kultivimit intensitet të njëjtë.të lakrës kokë duhet të jetë 70-80%. Është e nevojshme që çdo here sasia eGjithashtu, edhe kërkesat ndaj lagështisë plehrave që do të jepen të llogaritetsë ajrit janë mjaft të theksuara. Gjatë veçmas për secilin rast.gjithë vegjetacionit ajo duhet mbajtur nëkufijtë 70-85%. Kërkesat ndaj temperaturës Lakra kokë, si edhe lakrat tjera, është bimë e klimës së freskët dhe me lagështi, që do të thotë 65
  • 65. se bën pjesë në grupin e bimëve relativisht tëKultivimi përmes fidanitqëndrueshme në temperaturat të ulëta.Lakra kokë dallohet me kërkesa të vogla ndajtemperaturës. Disa kultivar, për një kohë tëZgjedhja e farës – kultivaritshkurtë mund t’ju përballojnë temperaturat eulëta deri në – 10 0C. Në përgjithësi kultivarët eVaret nga:vonshëm llogariten se janë më të qëndrueshëm • qëllimi i prodhimit (i hershëm,ndaj temperaturave të ulëta se sa kultivarët e gjysmë i vonshëm dhe i vonshëmhershëm. • Kushtet klimatike dhe tokësore teFara fillon të mbijë në temperature 40C, ndërsa regjionit ku kultivohettemperatura optimale për mbirje është 18 – 20 • Kërkesat e tregut0 C. Deri në fazën e formimit të kokavetemperatura preferohet që të jetë 15-20oC,Kultivarët e lakrës dallohen për nga:ndërkaq në fazën e formimit të kokave 15-18oC. ngjyra madhësia dhe forma formaTemperatura optimale për rritjen e larës Për përdorim të freskët zakonishtështë 14 – 18 0C. Temperaturat mbi 250 kërkohen kultivar me koka të vogla C, mund te ndikojnë negativisht në (rreth 1-1,5 kg). Për kultivim të vonshëmrritjen dhe zhvillimin e lakrës zakonisht përdoren kultivar me koka të mëdha deri ne 4 – 5 kg e më tepër. Periudha vegjetative e lakrës zakonishtKultivimi i lakrës kokë llogaritet nga ndërrimi i fidanëve. Kultivarët e hershëm arrijnë për vjeljeLakra kokë kultivohet në forma të (për afërsisht) për 60 – 80 ditë,ndryshme. kultivarët gjysmë të hershëm 80 – 100 ditë dhe kultivarët e vonshëm mbi 100 • Kultivimi kryesor është në fushë ditë (zakonisht 100 – 150 ditë). të hapur nepërmes fidanit. • Më rrallë mund të haset edhe Kultivarët që më tepër mund të hasen tek ne kultivimi në mjedise të janë: Rinda F1, Grenadier F1, Pruktor F1, mbrojtura dhe Minoris F1, Royale F1, Atria F1, Bravo • me mbjellje direkte të farës në F1, Futoški, etj. fushë të hapur. 66
  • 66. muajve maj – qershor. Mbjellja kryhet në lehe të ftohta (jo në shtretër me pleh stalle) të gjerësisë 1.2 m. Këto lehë ndërtohen nëPërgatitja e fidanit toka të pasteta nga barojat e këqia, të lehta, të pasura me materie ushqyese.Për prodhim të hershëm në fushë tëhapur, fara mbillet nga mesi i shkurtit. Sasi e farës për 1 m2, është përafërsisht eNë mënyrën tradicionale mbjellja bëhet njëjtë me atë të prodhimit në shtretër tënë leh të nxehta në të cilat vendosen nxehtë (rreh 3 – 5 gr/m2), dhe pse fermerëtrreth 4 g fare/m2. Një sasi e këtillë e në disa raste përdorin sasi diç më të madhe. Gjatë përgatitjes së fidanit për këtë formë të prodhimit, nuk përdoren masa plotësuese dhe as ndonjë masë tjetër specifike për fidanë.farës mund të siguroj një dendësi rreth500 fidanë/m2.Përgatitja e këtyre leheve bëhet në forma tëndryshme (nën ose mbi tokësore).Në fund vendoset një shtresë e plehut të Këto metoda duhet zëvendësuar me metodafreskët organik (25 – 30 cm) e cila shërben bashkëkohore pasi që përgatitja e dobët esi burim i ngrohjes. Mbi të vendoset një fidanëve të lakrës (sikur edhe shumicës sështresë dheu (që në disa raste përzihet me perimeve tjera) është ndër faktorët kryesornjë pjesë plehu të dekompozuar) në trashësi që ndikon në rendiment e ulëta dhe vonesën5 – 10 cm. Në një sipërfaqe të përgatitur në e fillimit të vjeljes.këtë mënyrë vendoset fara. Prodhimi cilësor i fidanit nënkupton përgatitjen e fidanit në module, dukeFara mbulohet me materiale të ndryshme përdorë substrat të përshtatshëm për lloje të(komina, pleh i përzier me dhe, pleh i caktuara të perimeve.djegur). Këto lehë mbulohen me folieplastike në formë gjysmë harku.Në kushte të tilla fara e lakrës zakonishtmbinë (mesatarisht) për 5 – 7 ditëPër prodhim gjysmë të vonshëm dhe tëvonshëm, mbjellja e farës kryhet nga gjatë 67
  • 67. Sigurimin e temperaturës optimale • Tabela . Temperatura optimale gjatë prodhimtarisë së fidanit të lakrës kokë T e m p e r a t u r a (oC) Temp. opti. e 3 – 7 ditë pas mbirjes Pas kësaj periudhe, deri tek ndërrimiLloji substratit deri Ditën Natën Ditë me diell Ditë me vranësira në mbirje NatënLakra 18 – 20 7 – 10 6–8 14 – 18 12 – 14 8 – 10 bëhet rreth dy javë pas të parit. Për ushqimin eUjitja e fidanëve duhet bërë me ujë që ka bimëve përmes gjetheve më së miri është qëtemperaturë përafërsisht të njëjtë me të përdoren plehrat e lëngët, që janë tëtemperaturën e mjedisit në të cilin ndodhen tretshme, disa prej të cilëve mund tëfidanët. Gjithashtu uji, i cili përdoret për kombinohen edhe me preparate për mbrojtjenujitjen e fidanëve, duhet të jetë i pastër në e bimëveaspektin kimik dhe biologjik. Ujitjet duhettë jenë të rregullta dhe sipas nevojës. Sasia e Ajrosja e bimëve (apo objekteve në të cilatujit për një ujitje varet prej temperaturës kultivohet fidani). Gjatë kohës së ftoftë,dhe gjendjes së bimëve. Në përgjithësi ajo ajrosja bëhet për një kohë më të shkurtër,sillet në kufijtë 10 – 15 l ujë/m2, të lehës. rëndomtë në mesditë kur temperatura eDisa ditë para ndërrimit të fidanëve (qoftë ambientit të jashtëm është më e lartë.në serra apo në fushë të hapur, ujitjet duhet Ajrosja më intensive fillon në fazën eqë të rrallohen në mënyrë që bimët ti kalitjes (e cila fillon së paku 15 ditë paraadaptohen më mirë regjimit ujor të tokës, pas ndërrimit të fidanëve), atëherë lehët apondërrimit. serrat prej masave plastike shplohen tërë ditën, ndërkaq së paku 4-5 ditë paraTë ushqyerit e fidanëve (riplehërimi), është ndërrimit edhe natën.masë e rëndësishme. Ky element duhet tëmerret parasysh edhe gjatë zgjedhjes (apopërgatitjes) së substratit për mbjellje të farës.Riplehrimi i parë fillon rëndom në fazën egjetheve të vërteta, ndërsa rplehrimi i dytë 68
  • 68. Para ndërrimit të fidanëve është me rëndësi Tek mbjellja e lakrës si kulturë e dytëqë të bëhet kalitja e fidanëve që nënkupton (postkulturë), përgatita e tokës duhet bërëadaptimin ndaj: menjëherë pas largimit të parakulturës. temperaturës Meqenëse zakonisht gjatë kësaj kohe (në korrik) mbretërojnë temperatura të larta dhe ndriçimit dhe më pak të reshura, duhet pasur kujdes që të ujitjes, gjendet momenti i përshtatshëm (para së gjithash duhet pasur kujdes që lagështia nëNë kushtet e mjedisit të ri, në të cilën do të tokë të jetë optimale, në momentin e punimitndërrohet fidani. të saj) .Qarkullimi bimor Ndërrimi i fidanëveDuke patur para sysh kërkesa e mëdha të Është shumë me rëndësi që fidanët tëlakrës ndaj materieve ushqyese, duhet ndërrohen së bashku me dhe (jo me rrënjë tëkushtuar shumë kujdes qarkullimit bimor. zhveshura), Fidanët e këtillë mund tëKultivimi në të njëjtën sipërfaqe për disa ndërrohen diç më herët se sa fidanët evite rrit rrezikun e paraqitjes së sëmundjeve, prodhuar në shtertëri tradicional për fidan.dëmtuesve dhe ndikon në shfrytëzimin e një Fidanët arrijnë për ndërrim, në kushteanshëm të elementeve ushqyese. Për këtë normale për 30-45 ditë pas mbirjes. Fidanëtarsye lakra nuk preferohet që të kultivohet duhet të jenë vitale, të shëndosha, me sënë të njëjtin vend së paku për tre vite. paku katër gjethe mirë të zhvilluara dhe meParakulturat më të mira për lakrën kokë janë sistem rrënjorë gjithashtu mirë të zhvilluardrithërat, leguminozet, patatja etj. Në anën e Duke ju falënderuar asortimanit mjaft tëtjetër ajo është parakulturë e mirë për gjerë të hibrideve që sot mund të gjenden nëshumicën e bimëve tjera perimore. treg, është e mundur përshtatja mjaft e mirë e prodhimit të lakrës gjatë gjithë vitit, varësisht nga kërkesat e tregut.Përgatitja e tokës për ndërrimin fidanëvePër mbjelljen e fidanëve në pranverë tëhershme, toka duhet lëvruar menjëherë paslargimit të parakulturës. Nëse kjo kohë nukpërputhet me kohën e lëvrimit të thellëvjeshtor, atëherë duhet bërë edhe një lëvrimi thellë vjeshtor, zakonisht në thellësi rreth30 cm. Në pranverë nëse konsiderohet qëtoka është më e ngjeshur, atëherë do të ishtee preferuar që të bëhet një lëvrim i cekët, emë pas punimi plotësues i tokës (trinimi, Ndërrimi i fidaneve për prodim të hershëm,piatimi etj). bëhet sa më herët që të jetë e mundur. Po sa 69
  • 69. kushtet klimatike dhe tokësore të lejojnë (prashitja) në mes rendeve, deri sa sipërfaqjapërgatitjen e tokës p mbjellje. Në kushtet në mes rendeve nuk mbulohet nga bimët.tona kjo arrihet nga fundi i shkurtit deri në Ujitja e bimëve të larës është masë efillim të marsit. Distancat e mbjelljes janë domosdoshme agroteknike gjatë kultivimitmë të dendura se sa tek mbjellja e vonshme Kërkesat e lakrës për lagështi janë të mëdhadhe sillet 40-60 në dhe atë në të gjitha fazat e rritjes së bimëve.mes rendeve dhe 30-40 cm në mes bimëve Megjithatë momentet më kritike janë:,në rend. Për prodhim të vonshëm të posaçërisht në fazën:lakrës ndërrimi i fidanëve bëhet gjatë muajitkorrik (zakonisht në dekadën e dytë dhe pas ndërrimit të fidaneve,tretë të muajit korrik). formimi i kokave dhe rritja e kokave Afatet dhe normat e ujitjes caktohen në bazë të kushteve klimatike, tipit të tokës dhe gjendjes së bimëve, Mënyrat e ujitjes mund të jenë : me brazda ne formë shiu pikë – pikë Ujitja pikë – pikë mënyrën më të përshtatshme të ujitjes së perimeve në përgjithësi. Përmes kësaj metode mund tëDistancat e mbjelljes kontrollohet doza e ujit dhe të plehrave që • varen nga mënyra e kultivimit tipi i planifikohen tu jepen bimëve në faza të tokës. Zakonisht ato sillen rreth 70 caktuar. Kjo mundëson arritjen e cm në mes rendeve dhe 50 – 60 cm rendimenteve ë larta dhe me cilësi më të në mes bimëve në rend. mirë. Gjithashtu është me i vogël rreziku nga ngjeshja e tokës, erozioni dhe shpëlarja e elementëve ushqyes nga toka.Masat e përkujdesit gjatë vegjetacionit Megjithatë në prodhimin e lakrës përdorimin e ujitjes me pika duhetZakonisht pas 1 – 2 dite, varësisht nga analizuar nga aspekti ekonomik dhe kohalagështia në tokë fillon regjenerimi i sistemit e prodhimit.rrënjor. Gjatë kësaj kohe (dy – tri dit pasndërrimit),duhet kontrolluar sipërfaqen dhetë bëhet plotësimi i vendeve në të cilat nukjanë zënë fidanët.Me qëllim të parandalimit të paraqitjes sëbarojave dhe formimit të shtresës sëpalëshueshme (“kores) në sipërfaqe të tokësështë e preferuar që të bëhet kultivimi 70
  • 70. dhe biologjike të tokës me çka do të krijoheshin kushte për prodhim tëBazuar në këtë duhet planifikuar dhe suksesshëm.implementuar ujitjen. Dozat dhe numri I Tek mbjellja e hershme, nga sasitë eujitjeve caktohen për çdo rast të veçantë, përgjithshme të parapara të plehravenë bazë të kushteve klimatike, tipit të komplekse (NPK), 2/3 shpërndahen nëtokës dhe gjendjes së bimëve. vjeshtë para lërimit themelor, ndërsa 1/3Orjentimisht norma optimale e ujitjes është e plehrave NPK shpërndahen pararreth 40 l/m2. punimit plotësues (pranveror) të tokës.Të ushqyerit e bimëveËshtë shumë e rëndësishme që të bëhetanaliza paraprake e tokës, në mënrë që tëpërcaktohen drejt dozat e plehërimit. Tek lakra kokë përveç që është e rëndësishme që plehrat të jenë në sasi të mjaftueshme ato duhet të jenë mirë të Royale F1 balancuara. Në rastet kur raporti në mes materieve ushqyese nuk është i mirë mund të formohen koka të shkrifta dhe kompaktësiKërkesat e lakrës për materie ushqyese jo të mirë, që mund të ndikoj mjaft në vlerënjanë të mëdha në të gjitha fazat e rritjes tregtare të lakrës kokë.dhe zhvillimit të saj. Lakra reagon mjaft Me rendiment prej 100 kg lakra kokë ngamirë në plehërimin me pleh organik. toka tërhjek , 0,35 kg N, 0,15 kg P2O5, 0,50Tek mbjellja e hershme shpërndarja e (që përafërsisht është raport 2 : 1 : 3). K2Oplehrave organik (40 – 60 t/ha) bëhet dhe 0,07 kg MgO.para lëvrimit themelor. Tek mbjellja e Autor të ndryshëm rekomandojnë sasivonshme gjithashtu mund të aplikohen orientuese të ndryshme varësisht nga koha e kultivimit dhe rendimentit të planifikuar:plehrat organike por me kusht që ato të 130 – 310 N, 45 – 100 P2O5, 160 – 400 Kgjenë të dekompozuara (“djegur”), në sasi K2O, 75 – 165 CaO dhe 25 – 55 MgO kg/haprej 20 -30 t/ha. Me përdorimin e tij do (Lesic et al, 2004).të përmirësohen vetitë fizike, kimike 71
  • 71. Vjelja e lakrës kryhet në mënyrë sukcesive(zakonisht në 1 – 2 “ndërhyrje). Vjelja fillokur kokat arrijnë madhësinë, formën, ngjirëndhe fortësinë e nevojshme.Kultivarët e hershëm vilen në disa faza,ndërsa kultivarët gjysmë të vonshëm dhetë vonshëm vilen zakonisht në një ose nëdy faza. Është me rëndësi që vjelja tëkryhet kur kokat janë sa më të terura, përarsye se nëse janë të lagura prishen mëlehtë.Pas vjeljes (e cila kryhet me mjeteprerëse), pastrohen nga gjethet e jashtme,gjethet e dëmtuara apo të sëmura dhe sitë këtilla paketohen dhe përgatiten përtreg.Është i njohur fakti se bima e lakrës ështëmjaft e qëndrueshme ndaj temperaturave tëulëta. Megjithatë kjo qëndrueshmëri ështëmjaft shumë e përkohshme, pasi që nësetemperaturat e ulëta zgjasin për kohë më tëgjatë mund të vjen deri tek ngrirja e bimëve.Vjelja duhet të filloj më së largu në kohënkur temperaturat ka rrezik që të jenë edhemë të ulëta se - 4o deri në – 5O C.Përveç vjeljes me dorë në sipërfaqe tëmëdha vjelja kryhet në mënyrë tëmekanizuar.LlLllllii 72
  • 72. Lulelakra Brassica oleracea var. Qarkullimi bimorbotrytis Është i domosdoshëm. Parakultura të mira për lulelakrën janë bishtajoret,Është perim mjaft i vlefshëm me pjesën domatja, patatja, drithëratkonsumuese që paraqet një lulëri tëndryshuar. Bën pjesë në grupin e Punimi i tokës dhe plehërimiperimeve që nuk është leht të kultivohenpër Punimi i tokës është i kushtëzuar me kohën e vjeljes së parakulturës dhe është i njëjtë sikurse te lakra. Gjatë punimit themelor të tokës është e dëshirueshme edhe hudhja e një sasie të plehut organik në sasi 30–50 t/ha. Në toka mesatarisht të pasura hudhen rreth 800 kg/ha plehera NPK (preferohet kombinimi 8 : 16 : 24) Kultivimi Prodhimi i fidanëve, ndërrimi i tyre,shkak të ndjeshmërisë së theksuar në masat e përkujdesit, duke përfshirë edhetemperatura të ulëta dhe të larta, si dhe mbrojtjen nga sëmundjet dhe dëmtuesitndaj sëmundjeve dhe dëmtuesve. janë sikurse për lakrënNë pjekjen teknologjike lulëria ka vlerë Rezultate më të mira jep kur kultivohettë mirë ushqyese dhe aromë specifike, si bimë e vonshmeqë e bëjnë lulelakrën një perim mjaft tëpëlqyeshëm. RiplehërimiKushtet tokësore Riplehërimi i parë kryhet rreth tri javë pas ndërrimit të fidanëve me 200Në tokat acidike ndodh deficiti i kg/ha, NAGmikroelementeve (deformimi i lulërisë Riplehërimi i dytë bëhet një muaj pas tëdhe i gjetheve), ndërsa në tokat bazike parit me sasi të njëjtë të plehutndodh krijimi i zbrazëtirës në pjesën e Te kultivarët me vegjetacion më të gjatëmesme të lulërisë dhe kalbja e saj. është i nevojshëm edhe riplehërimi i tretë 73
  • 73. Si të fitohet lulëri me ngjyrë të bardhë?Për ç’farë arsye lulëria nukformohet Kultivarët që nuk kanë aftësi tëApo është e cilësisë së vetmbulimit të lulërisë është edobët? nevojshme që lulëria të mbrohet duke iPër shkak të dëmtimit të lidhur gjethet ose lulëritë mbulohensythave vegjetativë në fazat e (pjesa e bardhë) duke këputur gjethet ehershme (temperaturat e fundit për t’i mbuluar atoulëta, dëmtimet mekanike,dëmtuesit). Kur për mbjellje Vjelja, paketimi dhe ruajtja epërdoren fidanë shumë të lulelakrësvjetërPër shkak të ushqimit të Më së shpeshti aplikohet vjelja me dorëpamjaftueshëm me azot. Për në disa fazashkak se temperaturat shumë Vilen lulëritë e forta në fazën e pjekjestë larta shkaktojnë shpeshherë teknologjike. Vjelja kryhet gjatë kohësrritjen e gjetheve në mes të me diell dhe me mot të thatë.lulërisë Hiqen të gjitha gjethet, mbeten vetëmSepse gjethet nuk e mbrojnë ato që janë të ngjitura me lulërinë melulërinë nga dielli dhe ato të cilat mbrohet lulëriamarrin ngjyrë të verdhë Në sipërfaqe të mëdha me qëllim që të(kultivarët e vonshëm) lehtësohet vjelja shfrytëzohen shiritatSepse vonesa në vjelje transportuesshkakton zgjatjen e degëve të Lulet dëmtohen në temperaturë 3ºClulërive me ç’rast lulëria Paketohet në shporta (më së shpeshtibëhet më e shkapërderdhur prej druri)(dhe humbë në cilësi) Kushtet e ruajtjes janë të njëjta sikurse te lakra Gjatë ruajtjes në kushte të temperaturës së dhomës lulelakra prishet për disa ditë Kultivarët Baldo F1, fremont F1, vinson F1, planita F1, kintore F1, etj. 74
  • 74. përmes fidanit nevojiten rreth 300 gLakra a Brukselit (Brassica oleracea farë/ha. Sasitë e tepërta të azotitvar. gongloides) ndikojnë në formimin e kokave më të shkrifta dhe m cilësi të dobët.Kjo lakër sa i përket vlerës ushqyese zëvendin e parë, në krahasim me lakrattjera. Përmban proteine mbi 4%, hydratetë karbonit rreth 7,5%, yndyrë 0,5%Është e pasur me vitamina a, b1, b2, cdhe me materie minerale (p, k, fe, mg,cu, s). Shfrytëzohet si e freskët dhe nëgjellëra të ndryshme Masat tjera të përkujdesit gjatë kultivimit janë të njëjta sikurse te lakra Në disa raste aplikohet dhe menjanimi i masës së bimëve me qëllim që të stimulohet rritja e kokave. Kjo masë aplikohet kur kokat arrijnë madhësinë rreth 1,5 cm.Lakra e Brukselit formon një kërcell të Kultivarët Brilliant F1, Brigitte F1, Olivier F1,lartë të fortë në të cilin dalin gjethet që philemon f1,kanë bishta të gjatë, ndërsa në sqetullat e Titurel F1, Lunet F1 etj.këtyre gjetheve formohen kokat e voglanë formën e lakrës, por që janë shumëmë të vogla se koka e lakrës.Mbillet si bimë kryesore. Ka periudhë tëgjatë vegjetative, mbjellja e farës bëhetnë pranverë (marsmaj), ndërsa ndërrimi ifidanëve bëhet më së largu deri nga mesii qershorit. Ndërrimi i fidanëve bëhet mësë shpeshti në distancë 60-70 x 50-60 cm(20000-35000 bimë/ha). Gjatë kultivimit 75
  • 75. KolerabiBrassica oleraceaevar. gongylodesTe ne kultivohet fare pak dhe gati seështë i panjohur. Në ushqim përdoret si iferskët apo në gjellëra të ndryshme.Ka vlerë ushqyese më të lartë se sa lakra.Përmban mjaft vitamin C, me çka bënpjesë në grupin e perimeve kryesore.Kultivohet në mënyrë të ngjashmesikurse lakra. Nëse kushtet e kultivimitjanë të papërshtatshme (thatësia, tëushqyerit e dobët), pjesa ushqyese bëhete drunjëzuar dhe e papërdorshme. Pjesaushqyese është kërcelli I trashur mbitokë i cili ka formë të rrumbullakët.Ndërrimi i fidanëve bëhet më dendur sesa te lakrat tjera (30-50 x 25-30 cm).Pasi që zhvillon masë më të vogëlvegjetative rendimenti më cilësorarrihet te mbjellja e hershme.Pjesa për ushqim shfrytëzohet paraarritjes së madhësisë së plotë.Rendimenti sillet prej 10 t/ha tekultivarët e hershëme deri në 30 t/ha tekultivarët e vonshëm.Kultivarët më të përhapur janë:Rogli, Lanro, Trero, Avanti F1 etj. 76
  • 76. Lakra përdredhëse (Brasica oleraceae var.sabauda)Lakra gjethore (Brasica oleraceae var. Edhe kjo është bimë dy vjeçare e fam.Acephala) Cruciferaeae. Në Kosovë është pothuajseNë Kosovë ky lloj pothuajse nukkultivohet fare. Është karakteristikë esajë qëndrueshmëria mjaft e lartë ndajkushteve të mjedisit të jashtëm, sidomosndaj temperaturave të ulëta, kështu që nëviset bregdetare mund të kultivohet edhegjatë dimrit dhe pranverës së hershme. është e pa njohur. Për ushqim përdoret rozeta e gjetheve, gjegjësisht gjethet e vitit të parë. Ka mjaft ngjashmëri me lakrën kokë por gjethet e saj janë më të ashpra, gjegjësisht nervatura nga jasht është mjaft e qitur dhe gjethet si pasojë e kësaj fitojnë një përdredhje dhe për këtë arsye ky lloj i lakrës në gjuhën shqipe njihet me emrin lakra përdredhëse. Vetitë morfologjike të saj janë mjaft të ngjashme me ato të lakrës kokë. Në vitinPër nga vetitë morfologjike dhe përbërja e dytë formon kërcellin lulorë, luletkimike është mjaft e nxhashme me frytin dhe jep farë.lakrën e Brukselit. Prodhimi i fidanit, kultivimi si dhe masat eLakra gjethore formon kërcellin në lartësi përkujdesit gjatë vegjetacionit, nuk dallojnërreth 30 cm, me rozetën e gjethev në maje. nga ato që merren te lakrat tjera.Lakra gjethore është bimë dyvjeçare, nëvitin e dytë zhvillon kërcellin lulor dhe jepfarë. PyetjeProdhimi i fidanit, kultivimi si dhe masat epërkujdesit gjatë vegjetacionit, nuk dallojnë Llojet e lakravenga ato që merren te lakrat tjera. Kultivimi i lakrës kokë Lakra e Brukselit Lulelakra Kolerabi dhe lakra përdredhëse Vjelja dhe ruajtja e lakrave 77
  • 77. Shalqini Proteine o,75 %, celuloze 0,4% yndyre 0,6 %, krypëra minerale 0,36 % dheShalqini është ndër perimet më të vjetra sheqerna 9 %. Shalqini përmban edheqe e ka kultivuar njeriu, ndërsa llojet një numër te madh te vitaminave si C-5-tjera si domatja, speci patatja etj. kanë 10 mg në 100 gr. Prodhim të fresket, A,filluar te kultivohen shumë më vonë. 1.1 mg me 100 gr fruta të freskëta B1 0.04 mgr ne 100 gr fruta.Shalqini ka rëndësi shumë te madhe neushqimin e njeriut. Për ushqim përdoren Shalqini përmban sasi tefrutat e pjekur te cilët janë shumë te konsiderueshëm te acidit folik 0,15 mgr.ëmbël dhe me shije te këndshme e mjaft pH në lëng te shalqini është 5-5.5. Njëfreskues. Nga lëngu i shalqinit mund te kg shalqin ka 400 kalori dhe pjesa eprodhohet lëng, ndërsa nga lëvorja mund konsumueshme e tij është 52 %.te prodhohet ëmbëlsira dhe xhem. Ngafarat e shalqinit mund te prodhohet vajpër ngrënje. Përshkrimi botanikSi vend origjine konsiderohet Afrikaqendrore dhe Jugore. Ne te dy anët e Shalqini është kultura me e rëndësishmeekuatorit edhe sot gjinden forma te egra, dhe me e përhapur e familjesnga te cilat rrjedh shalqini i kultivar. Cucurbitaceae.Shalqini është kulture shumë e vjetër dhe Sistemi rrënjor është i zhvilluar shumësipas disa autorëve shalqini është mire dhe pjesa me e madhe e saje është e shtrire ne gjatësi 40-50 cm.. rrënjakultivuar qe ne shekullin e 10 para erës kryesore e saje arrin thellësi deri mbi 2sonë. Shalqini është kultivuar edhe ne m.Greqi, Egjipt dhe ne rome. Ne Amerikë Kërcelli është zvarrite dhe arrin 3-4 mshalqini është përhapur nga Evropiane gjatësi është 5 brinjësh dhe i mbuluarpas zbulimt te saje. Ne vendin tone tërësisht me qimëza. Ai formon një rrjeteshalqini kultivohet pothuaj ne gjithë te gjere degëzimesh. Ne kushte tevendin, por ne masën më te madhe ai përshtatshme lagështie dhe temperaturekultivohet ne Rrafshin e dukagjinit. çdo pjese e kërcellit formon rrënje Vlera ushqyese shalqinit është adventive. Kjo e fuqizon sisteminshumë e madhe dhe ka rëndësi dietike rrënjor.dhe profilaktike për një numër te madh Gjethet janë te vendosura ne kërcell mete sëmundjeve. Pjesa e ngrënshme e bishta te gjate deri 10 cm. dhe nuk kaneShalqinit e perbëjnë 44-60 % te frytit. gjethëza. Ne sqetullat e gjetheveKjo pjese e shalqini ka 8-15 % materie te formohen loze te cilat paraqesin kërcej tethata. Tuli ka këtë përbërje kimike : transformuar. Llapa e gjethes është e ndër ne pese pjese. Madhësi dhe forma e 78
  • 78. llapës se gjetheve është karakteristike e KËRKESAT NDAJ FAKTORËVEkultivarit. TE JASHTËM Sikur se çdo kulturë tjetër perimore edhe shalqini ka kërkesa për faktorët e mjedisit te jashtëm. Shalqini posaçërisht ndikon ndaj temperaturave të ulta dhe kur nuk ka drite te mjaftueshme. Shalqiri ka nevojë për temperatura ne te gjitha fazat e rritjes. Farat fillojnë të mbijnë ne temperaturë 14-16 oC ndërsa temperatura optimale për mbirje te farave është 30 oC. Nëse dominion temperaturat optimale prej 20 oC për 5-6 dite dalin bimët e para. Nëse temperaturat varirojnë bimët vonohen për mbirje 10-Lulet te shalqini janë monoike me lule 12 dite. Temperatura me e përshtatshmenjë seksuale dhe zakonisht ne te njëjtën për rritjen dhe zhvillimin e shalqinitbime formohen lule mashkullore dhe është 28-30 oC.femërore. Një numër i madh i Sa i përket dritës shalqini kakultivarëve formon lule mashkullore dhe kërkesa për drite, por ajo është bime ehermafrodit gjegjësisht dy sektorë. Grupi cila kërkon drite 12 ore ne dite apo edhei trete i kultivarëve formojnë lule me shumë. Kërkesat me te mëdha përmashkullore, femërore dhe hermafrodit. drite i ka ne kohen kur është duke uNe një bime formohen 15-60 lule rritur, por edhe ne kohen e pjekjes sefemërore ose hermafroditë dhe 400-600 frutave. Nëse gjate ditës intensiteti ilule mashkullore. Së pari lulëzon lulet dritës është me i shkurtër vërehenmashkullore te cilat formohen ne paraqitje te luleve femërore. Nëse dritadegëzimet e kërcellit kryesor. Lulëzimi i shkurtohet ne 8 ore gjate ditës atëherëshalqinit fillon 40-50 dite pas mbirjes se brehet vonim i rritjes dhe zhvillim ifarës. bimës. Toka: sa i përket tokës shalqini kërkon toka te pasura te shkriftë dhe me materie ushqyese. Me se miri zhvillohet ne toka aluviale te cilat janë te thella dhe raportin ne mes te rërës dhe argjilës e kane mire te rregulluar. Ne toka te lehta ranore jep rendimente te ulta. Po 79
  • 79. ashtu edhe tokat e renda te cilat nuk eleshojnë ujin janë te pa përshtatshme përkultivimin e shalqinit.Tokat me te mira për kultivimin eshalqinit janë tokat me vlere te pHneutrale ose toka e dobët acidike.Parakulture e mire për shalqinin janëkulturat lavërtarë qe e lënë token teshkriftë. Parakultura me e mire përshalqinin janë jonxhishtet pasi ato epasurojnë token me materie ushqyesedhe humusore. Ajo zhvillohet mire edhenëse mbjellët pas qepës, karotës etj. Kultivimi i shalqirit, sikurse edheShalqini është parakulture e mire për te kungulloreve tjera bëhet në disa mënyra:gjitha bimët me përjashtim te bimëve tefamiljes bostanore.  Kultivimi me farëSa i përket plehërimit shalqini shumë  Kultivimi me fidanmire reagon ne plehërim e sidomos ne  Kultivimi me fidan të shartuarplehërimin organik dhe mineral. Plehu ishalës hidhe para lëvrimit themelorndërsa me vonë prapë duhet qitur plehorganik ne hullia apo gropa për mbjelljete fidanit . Ne toka te pasura mjafton te Ndërrimi i fidaneve bëhet në distance tëhidhen 30 t / ha pleh te djegur mire ndryshme.organik, ndërsa 2-3 kg ne çdo grope. Dendësia e mbjelljes së bimëve ështëSa i përket plehut mineral duhet te relativisht e vogël 3000-4000 bimë/ha,hedhen 50-60 kg N, 80-100 kg P2O5 dhe në varësi nga fuqia vegjetative e80-100 kg K2O për ha. Gjysma e sasisë nënshartesës dhe e vetë kultivarit tëduhet te hedhet para përgatitjes se tokës përzgjedhur. Fidani vendoset në mënyrëndërsa gjysma tjetër hedhet për riplehrim. të atillë që Menjëherë pas ndërrimit duhet të bëhet ujitja për të siguruar 2-3 litra ujë për çdo bimë të mbjellë. 80
  • 80. Kryesisht rendet mbulohen mepolietileni transparent mbi harqet evendosura dhe fiksohet mirë duke embuluar me dhe të freskët në të gjithaanët e tij. Përgjatë gjatësisë së tunelit, nëanën më të mbrojtur nga erërat, hapendisa dritare të vogla, për të kontrolluarzhvillimin e bimëve dhe përmirësuarajrimin e tyre.Gjatë kohës së qëndrimit të bimëvenëtunel tregohet kujdes i veçantë përparandalimin e shfaqjes së sëmundjevetë ndryshme kërpudhorë në gjethe. Përkëtë qëllim, sa herë që e lejojnë kushtet emotit, bëhet ajrimi i tuneleve, nëpërmjethapjes për disa kohë të fundeve të tyre.Ndërkaq, fidanët e shartuar garantojnëmbrojtjen e bimëve nga sëmundjetkërpudhore që jetojnë në tokë. 81
  • 81. ndërpresin rritjen. Bimët ndërpresin gjithashtu rritjen në temperatura më tëPJEPRI vogla se 15 0C. Ashtu si edhe bimët e tjera bostanore pjepri atakohet shumë nga infeksionet e ndryshme kur ekspozo-Në krahasim me shalqinin pjepëri ështëmë pak i përhapur, para së gjithash për het ne temperatura me te uleta se 10 0C.shkak të kërkesave mjaft të mëdha të tij Pjepri, është gjithashtu shumë indaj kushteve të ambientit. ndjeshëm kundrejt temperaturave tëVlera ushqyese e pjepërit është mjaft e tokës në zonën ku shtrihet sistemi rrënjorlartë. Edhe për pjepërin (sikurse edhe për i bimëve.shalqinin), është karakteristikepërmbajtja mjaft e lartë e sheqernave. Kërkesat për dritë. Kërkesat për dritëPjepëri është bimë një vjeçare e familjes janë të mëdha. Kur drita mungon, bimëtcucubitaceae. mbeten të zverdhura, zgjaten dhe prekenSistemi rrënjor është i ngjashëm me atë lehtësisht nga sëmundjet dhe dëmtuesit.të shalqinit, por është më dobët i Intensiteti i lartë i ndriçimit është izhvilluar. domosdoshëm për të siguruar intensitetKërcelli është zvarritës, arrinë gjatësinë të lartë të fotosintezës dhe për pasojë3–4m edhe rendimente të larta. Ndërkohë,Gjethet janë të vendosura në kërcell në intensiteti i lartë i ndriçimit mund të jetëmënyrë të këmbyer. Kanë bishta të gjatë shkaktar i djegieve diellore në frutat qëpa ndajgjethëza. janë duke u rritur, nëse ato ekspozohenLulet formohen në sqetullat e gjetheve. menjëherë në diell.Pjepëri është bimë monoike me lulenjëseksore. Kërkesat për ujë. Pjepri është shumë kërkues për ujë, prandaj përmbajtja e ujitKërkesat për temperaturë dhe në tokë duhet të rritet nga 60% tëregjimi i temperaturave në serrë. kapacitetit ujëmbajtës të tokës në fillim të vegjetacionit, në 80% në fazën e frutifikimit. Megjithatë, pjepri nuk e du-Pjepri është bimë me kërkesa të larta ron praninë e zgjatur të tepricës së ujit nëndaj temperaturës dhe ndriçimit. Farat afërsi të sistemit të tij rrënjor. Në raste tëfillojnë të mbijnë në temperaturë 13-14 tilla bimët ndërpresin rritjen dhe0 C, por temperatura optimale e mbirjes vyshken. Efektet negative të tepricës sëështë 25-27 0C. Bimët ndërpresin ujit, amplifikohen nëse shoqërohen edhefotosintezën në temperatura mbi 35 0C, me përmbajtje të lartë të kripërave nëkurse në temperatura mbi 38 0C bimët tokë. 82
  • 82. Një tokë e përgatitur mirë është esencialePjepri ka kërkesa të larta edhe për për rritjen normale të bimëve. Punimi i tokëslagështi ajrore. Optimale është që kjo të bëhet menjëherë pas shkuljes së parabimës,jetë 80-85% në kushte fushore dhe në në thellësinë 30-35 cm. Pak kohë përparakushtet e serrave edhe më e lartë. mbjelljes bëhet punimi i dytë, dhe nëse është nevoja edhe punime të tjera sipërfaqësore.Kërkesat për tokë dhe elementë Masat tjera të përkujdesit janë teushqyes. Pjepri rritet më mirë në tokatë pasura, me strukturë dhe të kulluara ngjashem me ato që merren te shalqini.mirë. Toka të lehta, të thella rano-argjilore dhe të pasuruara rregullisht meplehra organike, janë ideale, sepse tokatë tilla lehtësojnë zhvillimin normal tësistemit rënjor. Tokat e rënda dhe tëpakulluara mirë duhet të shmangen ngakultivimi me pjepër. Toka të tilla janë tëftohta dhe shkaktojnë probleme tëfunksionimit të sistemit rrënjor tëbimëve në fillim dhe rritje të bujshmevegjetative më vonë.Pjepri kërkon toka lehtësisht acide, mepH 5.6-6.8. Toka shumë acide krijojnëprobleme me asimilimin e disaelementëve ushqyes. NësePërgatitja e tokës 83
  • 83. Trangulli (Cucumis sativus) Edhe kërkesat për dritë janë të mëdha.Trangulli (Cucumis sativus L.) është Trangulli është bimë e ditës së shkurtërbimë një vjeqare barishtore që i përket (më pak se 12 orë).familjes botanike të kungulloreve(Cucurbitaceae),e cila përdoret në të Kërkesat për ujë janë shumë të mëdha,ushqyerit e njeriut. Trangulli prandaj përmbajtja e ujit në tokë duhet tëkonsumohet si perime e freskët dhe si rritet nga 60% të kapacitetit ujëmbajtëssallatë nga të gjithë popujt dhe të gjitha të tokës në fillim të vegjetacionit, nëmoshat Në shumë vende të botës 80% në fazën e frutifikimit. Trangullitrangulli është një nga kulturat perimore nuk e duron praninë e zgjatur të tepricësme të lashta së ujit në afërsi të sistemit të tij rrënjor. Në raste të tilla bimët ndërpresin rritjenKa sistem rrenjor dobët të zhvilluar dhe vyshken.Kercelli është zvarritës i mbuluar tersisht Trangulli ka kërkesa të larta edhe përme qimeza dhe gjembëza. lagështi ajrore. Optimale është që kjo tëGjethet jane pëllëmbore me 5 lobe jetë 80-85% në kushte fushore dhe nëLulet janë një seksore. Fryti është rrushk kushtet e serave edhe më e lartë.i rremë Trangulli rritet më mirë në toka tëFarat janë të ndryshmve për nga forma,madhësia dhe ngjyra pasura, me strukturë dhe të kulluaraTrangulli është bimë me kërkesa të larta mirë. Toka të lehta, të thella rano-ndaj temperaturës dhe ndricimit. Farat argjilore dhe të pasuruara rregullishtfillojnë të mbijnë në temperaturë 13- me plehra organike, janë ideale, sepse140C, por temperatura optimale e toka të tilla lehtësojnë zhvilliminmbirjes është 25-300C. Bimët normal të sistemit rënjor. Tokat endërpresin fotosintezën në temperatura rënda dhe të pakulluara mirë duhet tëmbi 350C, kurse në temperatura mbi shmangen nga kultivimi me trangull,380C bimët ndërpresin rritjen. Bimët ose duhen trajtuar me kujdes për tëndërpresin gjithashtu rritjen në 0 mos lejuar ngopjen e tyre me ujë.temperatura më të vogla se 15 C. Bimet Trangulli kërkon toka lehtësisht acide,bostanore jane subjekt i infeksioneve të me pH 5.6-6.8. Toka shumë acidendryshme kur ato ekspozohen netemperatura me te uleta se 10 0C. krijojnë probleme me asimilimin e disa elementëve ushqyes. Një tokë e përgatitur mirë është esenciale për rritjen normale të trangullit. Punimi i tokës bëhet menjëherë pas 84
  • 84. shkuljes së parabimës, në thellësinë 30-35 cm. Pak kohë përpara mbjelljes bëhetpunimi i dytë, dhe nëse është nevoja Kungujt e rëndomt (Cucurbita pepo)edhe punime të tjera sipërfaqësore. Kungujt e gjellës (Cucurbita moschata)Përpara punimeve sipërfaqësore, nëvarësi nga natyra dhe shkalla e Kungulli i misirit (Cucurbita maxima)infeksioneve të sëmundjeve, apodëmtuesve në tokë dhe mundësitëkonkrete, bëhet dezinfektimi i tokësNë varësi nga drejtimi i prodhimit,sezoni dhe specifikat e mjedisit tëkultivimit trangulli mund të mbillet mefarë direkt në tokë, me fidanë tëzakonshëm dhe me fidanë të shartuar.Dendësia e mbjelljes së bimëvekushtëzohet nga sezoni i kultivimit dhetipi i kultivarit. Kultivarët me vitalitet të Në botë janë të përhapur kryesisht nëlartë zënë më shumë hapësirë se sa ata vende të nxehta.me rritje të kufizuar. Sidoqoftë Kanë kerkesa te larta ndaj temperatureskëshillohen mbjelljet me 1.5-2 bimë/m2, dhe ndriqimit. Temperatura minimalepër kultivarët e frutgjatë dhe 2-3 për mbirje është 14 0C, ndërkaqbimë/m2, për kultivarët e shkurtër. optimalja 22 – 24 0C. Për rritjen e frytit temperature optimal është 25 0C.Masat e përkujdesit gjatë vegjetacionit Kungujt reagojnë mjaft mire nëbazohen në sigurimin e regjimit të përdorimin e plehrave organik. Parapërshtatshëm ujoro – ajror në zonën e lëvrimit themelor preferohet të jipEn 40sistemit rrënjor, plehërimin, sigurimin e – 50 t/ha pleh organic. Vlerat orientuesembështetseve, krasitjen etj. të plehrave mineral jnanë 80 – 90 kg, N, 60 – 80 kg P2O5 dhe 80 – 100 kg K2O /Kungujt (Cucurbita sp.) ha.Në botë kultivohen numër i madh ikungujve. Në të ushqyerit e popullsisëtek ne më të rëndësishmit janë: 85
  • 85. 0 mbijë në temperature 3 – 5 C, ndërsa temperatura optimale e mbirjes ështëKarota rreth 200C.Pas mbirjes mund të 0 përballojë temperaturat deri në -5 C.Për ushqim përdoren frytrrënjorët e Temperatura optimale për rritje dhekarotës të cilët mund të kenë ngjyrë, zhvillim të organeve vegjetative ështëformë dhe madhësi të ndryshme varësisht 18 deri në 220 C, ndërkaq për fazën enga kultivari dhe kushtet e kultivimit. lulëzimit temperatura optimale është rreth 250 C.Përndryshe karota bën pjesë në llojet Temperatuat e larta sidomos nëse atomë të rëndësishme të perimeve. Ka veti janë të shoqëruara me mungesë tëushqyese dhe shëruese. Është burimi lagështisë kanë ndikim mjaft negativ nëmë i pasur i Beta carotenit, nga e cilaorganizmi sintetizon vitaminen A, e cilaka rëndësi të shumëfisht për organizmine njeriut. Ajo ka përdorim mjaft të gjerënë të ushqyerit e njeriut qoftë në gjendjetë freskët apo të përpunuar. Karota mund të ruhet për një kohë të gjatë. Së bashku me formimin e frytrrënjorëve tek karota. faktin se ajo mund të kultivohet Frytrrënjori merr ngjyrën më të mirë edhe në lartësi mjaft të mëdha nëse temperatura sillet në kufijt 18 – 210 mbidetare (mbi 2000 m), e bën C. këtë bimë mjaft të rëndësishme dhe mjaft të përhapur. Lagështia Ujitja me kohë dhe me sasi të mjaftueshme është kusht shumë iKërkesat e karotës ndaj kushteve tëmjedisit rëndësishëm në prodhimin e karotës. Ujitja joprofesionale dhe e tepruarTemperatura ndikon në çarjen e rrënjëve dhe kështuKarota njihet si bimë me kërkesa humbet vlera ushqyese, përpunuesemesatare ndaj temperaturës. Ajo fillon të dhe tregtare e karotës (p.sh, kur nuk 86
  • 86. ujitet për një kohë të gjatë dhe pastajpërnjëherë ujitet me sasi të mëdha uji,mund të shkaktohet çarja e Tokafytrrënjorëve ). Gjithashtu si pasojë e Duke patur parasysh faktin se pjesamungesës së lagështisë frytrrënjorët konsumuese e karotës rritet në tokë,mbeten të vegjël dhe të deformuar. është me shumë rëndësi që karota të kultivohet në toka të shkrifta, dhe tëFazat më kritike për lagështi janë: përshtatshme sidomos sa i përket vetive fizike. - Mbirja - Fillimi i formimit të aparatit asimilues të bimëve (që tek karota është në fazën e 3 – 4 gjetheve të para dhe - Faza e formimit dhe e rritjes së frytrrënjorit Nëse karota kultivohet në toka të rënda,Drita të ngjeshura të cekëta, arrihen frytrrënjor të cilësisë së dobët e në disaKarota ka kërkesa të theksuara për dritë. raste ato mund të jenë të deformuara,Këtë element duhet patur parasysh në që zvogëlon dukshëm cilësinë ekohën e caktimit të distancave të frytrrënjorëve dhe vlerën tregtare të tyre.mbjelljes. Karota është bimë e ditës sëgjatë. Në mungesë të dritës sëmjaftueshme bimët ngecin në rritje,formojnë frytrrënjor me cilësi të dobët. . 87
  • 87. Koha e mbjelljes së karotës në kushtet tona klimatike SEZONA KOHA E MBJELLJES SE KARROTES Jan Shk Mar Pril Maj Qer Kor Gus Sht Tet Nen Dhj r aPara-dimërorePranveroreVerore nga koha e kultivimit dallohen kryesishtReaksioni i përshtatshëm i tokës për tri afate kryesore të mbjelljes:kultivimin e karotës është në kufijtë 6 –7 (vlera e pH). - e hershmeQarkullimi bimor - e vonshme (verore) dhe - mbjellja para dimëroreËshtë e preferuar që karota të mbillet pasperimeve (apo bimëve tjera) që janë Përgatitja e tokës për mbjelljeplehëruar me pleh organik. Parakulturatmë të mira për karotën janë speci, Varësisht nga koha e mbjelljes, fillondomatja, patatja, preshi. Gjithashtu edhe përgatitja e tokës për mbjellje. Tekparabimë të mira janë edhe leguminozet mbjellja pranverore, përgatitja e tokësdhe drithërat. Në të njëjtën sipërfaqe nuk fillon me lëvrimin e thellë vjeshtor i cilipreferohet të mbillet për së paku 3 vite. bëhet në thellësi 25 – 30 cm. Me këtë lëvrim preferohet të jepet një sasi eKultivimi i karotës plehrave të fosforit dhe kaliumitDuke ju falënderuar qëndrueshmërisërelativisht të mirë ndaj temperaturave tëulëta karota mund të kultivohet neperiudha të ndryshme kohore. Varësisht 88
  • 88. Për mbjelljen e vonshme dhe para rende të formuara me makina të posaçmedimërore, përgatitja e tokës fillon me ç’ rast distanca në mes lehëve tëmenjëherë pas largimit të parakulturës. ngritura (vllajave) është rreth 50 cm,Me këtë rast bëhet,varësisht nga gjendja ndërsa në mes rendeve në lehë 20 cm.e tokës bëhet edhe një lëvrim i cekët(rreth 15 - 20 cm) dhe punimet tjeraplotësuese.Pa marrë parasysh kohën e mbjelljes(dhe punimit të tokës), përgatitja e tokëspër mbjellje duhet të jetë shumë cilësore,kjo edhe për faktin se fara e karotësështë e imët dhe mbinë me vështirësi.Mbjellja e farës Në toka të lehta fara mbillet në thellësiMbjellja e farës kryhet varësisht nga rreth 2 cm, ndërsa në toka më të rënda 1afati I planifikuar për mbjellje. Zakonish – 2 cm.mbjellja kryhet në mënyrë të mekanizuar Fara e karotës mbinë mjaft ngadalë.(me përjashtim të rasteve kur mbillet në Zakonisht mbirja zgjatë rreth 20 ditë.kopshte në sipërfaqe të vogla). • Për mbjellje përdoren makina të ndryshme mbjellëse. Lloji i makinës që përdoret për mbjellje, përveç tjerash, ndikon edhe në sasinë e farës për hektar.Mbjellësja për farëra të imëta (e dorës)3-6 kg/haMbjellësja e adaptuar e grurit 3-6 kg/haMbjellja me dorë - përafërsisht 10 kg/haMbjellja bëhet në rende në distancë 15-30 cm në mes rendeve dhe x 3-5 cm nëmes bimëve ë rendMbillet në lehë të ndryshme - p.sh. lehëte ngritura me gjerësi 1,2 m me gjashtë 89
  • 89. Masat e përkujdesit gjatë Kultivimi në mes rendevevegjetacionit. Kjo masë ndikon mjaft pozitivisht nëUjitja ajrosjen më të mirë të tokës si rregullimin e regjimit ujorë – ajror tëËshtë masë e përkujdesit e cila në tokës dhe eliminimin e barojave. Njëmënyrë direkte ndikon në rendiment dhe prashitje e lehtë (kultivim në mescilësi të karotës. Norma dhe afatet e rendeve) kryhet në fazën e tri – katërujitjes duhet adaptuar për të gjitha rastet, gjetheve të para. Së bashku me këtënatyrisht duke marrë për bazë kërkesat e kultivim në mes rendeve, sipas nevojësbimës, fazën e rritjes dhe zhvillimit të saj mund të bëhet edhe ndonjë rrallim.tipin e tokës dhe temperaturat.Edhe pse karota ka sistem rrënjor të Të ushqyerit e bimëvezhvilluar mirë i cili depërton në thellësitë mëdha dhe ta furnizoj bimën me ujë Sasirat e plehrave që përdoren varet nganga këto thellësi, megjithatë kultivimi i tipi i tokës, parakultura, mundësitë esuksesshëm dhe i sigurt i karotës mund ujitjes dhe rendimenti i planifikuar.të bëhet vetëm në kushtet e ujitjes sërregullt të bimëve. Plehërimi i rregullt dhe racional bëhet vetëm pas analizave kimike të tokës • Norma optimale për një ujitje është rreth 20 – 30 l/m2. Plehërimi me pleh organik nuk kryhet në • Ujitjet mund të bëhen përmes: mënyrë direkte. Zakonisht plehërimi me pleh organik kryhet gjatë kultivimit të kulturës së mëparshme ose në - ujitjes në formë shiu vjeshtë gjatë lërimit të thellë. - brazdave Në rastet kur përdoret plehu organik i - sistemit pikë – pikë përdoret vetëm plehu i djegur i stallës në sasi prej 30-40 ton/ha • Pa marrë parasysh formën e ujitjes që aplikohet, është me Plehu organik i papërgatitur mirë dhe i padjegur në shumë raste shkakton • rëndësi që kapaciteti fushor ujor i deformime në rrënjë të karotës tokës të mbahet në kufijtë 70 – Plehërimi i rregullt dhe racional bëhet vetëm 80 %. pas analizave kimike të tokës. Sasia e plehrave mineral që jepet për karotën është e ndryshme. Ekzistojnë skema të 90
  • 90. ndryshme të plehërimit të cilat çdo herë Kultivarët – Hibrideduhet përshtatë kushteve konkrete të Asortimani i kultivarëve dhe hibrideve tëkultivimit të karotës. karotës që kultivohen sot tek ne është mjaft i madh. Është e rëndësishme qëForma klasike e plehërimit është çdo herë tu jepet përparësi hibrideve nëshpërndarja e plehërave NPK (15:15:15), krahasim me kultivarët, pasi që japinnë sasi prej 600 – 700 kg/ha. Sipas kësaj rendiment më të lartë, formojnëmetode 2/3 e sasisë së planifikuar jepen frytrrënjor më uniform he në të shumtënderi në mbjellje ndërsa pjesa tjetër jepet e rasteve janë më rezistent ndajme riplehrim. Megjithatë plehërimi sëmundjeve dhe dëmtuesvebashkëkohor karotës nënkupton dhënien Kultivarët më të njohur janë: Nantes,e plehrave duke u bazuar në analizat e Bureau Campo, Bolero F, etj.tokës, rendimentin e planifikuar,parabimën si dhe faktorët tjerë që mund Vjelja – Nxjerrja e karotëstë kenë ndikim në të ushqyerit e bimëvetë karotës. Vjelja duhet të filloj kur frytrrënjorët arrijnë formën madhësinë dhe ngjyrën tipike të kultivarit përkatës.Kërkesat më të mëdha për materieushqyese janë në fazën e rritjes intensivetë frytrrënjoritRaporti në mes elementeve kryesoreushqyese duhet të jetë përafërsisht 1 : Në këtë kohë edhe përmbajtja e materies0,66 : 2,55 ( N : P2O5 : K2O ) së thatë në rrënjë është në përqindje tëVarësisht nga gjendja e bimëve bëhen 1 lartë.– 2 riplerime të bimëve me plehra Kjo manifestohet edhe me fillimin eazotike. tharjes së pjesës mbitokësore të bimëve. Kultivarët dhe hibridet e hershëm nxjerrën gjatë korrikut dhe gushtit ndërsa të vonshëm gjatë shtatorit dhe tetorit. 91
  • 91. MAJDANOZI kulluara,të pasura me lëndë organike dhe(Petroselinumhortense) me pH 5.6-7.0,nuk pelqehet toka e rëndë dhe që formon kore.Tek ne është pak e përhapur dhe Kërkesat ndaj elementeve ushqyesekultivohet në siperfaqe të vogla. nuk janë aqë të larta.Gjethet e majdanozit karakterizohen me Rëndësi për prodhimë ka plehuarome të veqante e cila vjen nga një organik të jetë i kalbur mirë,dhesubstancë e quajtur “apiol”. të plotësohet me mikroelemente nëZakonishtë konsumohet i freskët por veqanti me Bor.edhe i konzervuar.Është specie barishtore dy vjeqare, ka Sipas perdorimit dallojmë dy llojegjethe 3 pendore dhe petale me ngjyrë të majdanozi:vrdhë. a) për prodhim gjethesh dheNë vitin e parë majdanozi formon një b) për frytërrënjorë.rozet gjethorë me gjethe bishtore 2-3 Tek ne kultivohet kryesisht majdanozipendore të cilat mund të mblidhen - për prodhim gjethesh (më rrallë mund tëkositen disa herë. haset edhe majdanozi frytrrënjor).Rrënja ka formë boshtore. Përgaditja e tokes ka rëndësi të madheNë vitin e dytë të zhvillimit nga qendra për kultivim. Përgatitja e tokes për e rozetes dalin kercejt lulor të degëzuar kultivim të majdanozit është engjajshme me lartesi deri 1m të cilët japin bimes me të karrotes.Toka duhet të jetë eformen kaqubore. lavruar në vjeshtë mundë të mbilletMajdanozi është bimë e klimes së mbasë ciles do kulturë përveq atyre tëngrohtë por i përballon familjes ombrellore.mir edhe temperaturat relativishtë të Punimi i parë bëhet 30-40 cm i thellë.ulëta Punimet e tjera synojn të krijojn shtratëTemperatura minimale për rritje është 4- të shkrift për mbirje dhe zhvillim normal5 0C,ndërsa ato optimale rreth 20 të bimve dhe luftimin e barojave të kqija.0 C,kurse temp. të ulëta të vazhduara (5-70 C) shkaktojnë lulzim Prodhimi veror mbillet në pranverë të parakoshme që në vitin e parë dhe (mars-prill). Prodhimi vjeshtor mbilletdëmtojnë prodhimin. ne qershor. Prodhimi dimror mbillet neKërkesat për ujë janë të larëta prandaj shtator-tetor. Mbjellja bëhet me makinëështë e rëndësishme të sigurohet kushte precize perimore në rende ose në trak nëtë mira lagshtie gjatë gjith vegjetacionit. largësi, rendi prej rendi 30-40 cm, tëMund të kultivohen në të gjitha tipet e mbjellet nëtrak 5-7cm, ndersa traka prejtokes,por më të preferushmet janë ato trake 75cm.toka mesatarishtë të lehta,të freskëta,të Mbjellja bëhet në thellsi 2cm rreth 4kg/ha,për tipin e fares rrënjore, rreth 92
  • 92. 6kg/ha,për tipin e fares gjethore. Pas vjeljes behet paraftohja nëMajdanozi mbin ngadale për 2-3 javë temperaturë 0 deri 2*C,dhe transportiprandaj ka shum rëndësi që vendi i me temp. te ulet 0-5*C,për të menjanuarmbjelljes të mbahet but dhe i freskët deri zverdhjen dhe vyshkjen e gjedheve.në mbirjen e plotë. Majdanozi mund të ruhet rreth dy muajVjelja e majdanozit kryhet në një hark në mjedise me temperature 0-1*C dhekohor mjaft të gjerë. lageshti 90%.Vjelja mund të bëhet duke këputur medorë vetëm gjethet më të zhvilluar ose Panxhari i kuq (Beta vulgariskur bimët kanë arritur lartesine ssp. esculenta)maksimale ende nuk kanë drunjëzuarkërcellin,pritet (kositet) gjithë pjesa e Panxhari i kuq bën pjesë në familjengjelbër në lartesi 1-2 cm nga siperfaqja Chenopodiaceae.e tokes. Është bimë barishtore me cikël 2 vjeçar me origjinë nga pellgu i mesdheut, por është i shpërndarë në të gjitha kontinentet. Fryti (pjesa konsumuese – rrënjorinjori) arrin diametër 8-12 cm, si dhe gjethet janë me llapa të lëmuara me ngjyrë të gjelbër me nuanca të kuqe.Majdanozi gjate periudhes sëvegjetacionit ka mundësi të japë 6-10kositje. Pjesa konsumuese (frytrrënjore) ka natyrë mishnore dhe mund të ketë forma dhe përmasa të ndryshme. Ka vlera energjetike diku rreth 34 kalori në 100 gr produkt të freskët. Gjithashtu panxhari i kuq përmban ujë deri 89-90 %, ndërsa sheqer 5-6 %. 93
  • 93. Ka përmbajte të vogël vitaminash, por Panxharit të kuq i duhet siguruarvlerësohet për përmbajtje të fibrave dhe lagështinë e nevojshme gjatë gjithëkripërave minerale, kalcium, hekur etj. periudhës bimore, nga mbjellja deri në vjelje.Panxhari i kuq mund të mbillet nga Plehërimi-këshillohet përdorimi imarsi deri në tetor, dhe mbjellja bëhët plehrave organike në kulturëndirekt me farë. paraardhëse dhe jo direkt gjatëMbjellja bëhet në rreshta në largësi 30- përgatitjes për mbjellje të panxharit të40 cm e thellësi 1-2 cm. kuq.Gjatë mbjelljes bimët lihen 10 cm larg Plehërimi mineral gjithashtu ështënjëra tjetrës brenda rreshtave. shumë i nevojshëm, gjatë vegjetacionitKërkesat e panxharit të kuq ndaj ndërhyhet 1-2 herë me plehra azotike.kushteve të ambientit. Panxhari i kuq konsiderohet bimë e ndjeshme ndaj mungesës sëToka-panxhari i kuq kërkon toka të mikroelementeve, në veçantithella, të lehta e të ajrosura mirë, me (borit,magnezit,molibdenit,zinkut).përgatitje mesatare dhe të lartë organike.Qarkullimi bimorë është i domosdoshëm Vjelja-e prodhimit fillon 60-90 ditë pasedhe për këtë bimë për ta ruajtur mbirjes së farës, në varësi të kultivaritpjellorinë e tokës dhe për parandalimin dhe kushteve klimatike.nga sëmundjet dhe dëmtuesit. Frytet shkulen kur të kenë arritur të paktën 5 cm trashësi. Bimët e vjela pasi të jenë pastruar nga dheu dhe gjethet e vjetra bashkohen në tufa me nga 5-6 copëUjitja ësht gjithmonë e domosdoshmepër panxharin e kuq. 94
  • 94. Sallata (Lactuca sativa) tendencë e theksuar e kultivimit të sajë në lloje të ndryshme të mjediseve të mbrojtura kryesisht gjatë periudhësSallata, e cila në disa regjine tek ne dimërore (nëntor-mars), pasi relativishtnjihet edhe si marule, është bimë mire u përballon temperaturave të ulta.perimore mjaft e vjetër, të cilën e kanëkultivuar edhe popujt e lashtë të Në fushë të hapur kultivohet gjatëMesdheut. vjeshtës dhe pranverës (zakonisht si para ose post kulturë e ndonjë kulture kryesore perimore). Kjo përveç efekteve tjera mundëson edhe një shfrytëzim racional të tokës. Përhapja mjaft e gjerë e sallatës së gjelbër (jo vetëm tek ne por pothuajse në gjithë botën), mund të mund të shpjegohet me faktin se ka kërkesa shumë modeste ndaj kushteve tëËshtë bimë njëvjeçare e familjes kultivimit dhe vegjetacion të shkurtë.asteraceae, tek e cila për ushqim për-doren gjethet e saj. Kërkesat ndaj kushteve të mjedisit Sallata është bimë e klimës së freskët dhe me lagështi. Temperatura optimale për mbirje të fares së sallatës është 12-15 0 C. Mbirja mund të filloj edhe ne temperature 2-4 0C, por në raste të këtilla mbirja mund të zgjasë shumë.Gjethet e sallatës dallohen kryesisht mepërmbajtje të lartë, Të materieve Temperaturat e larta mbi 25 0C, sidomosminerale dhe vitaminave nëse ato përcillen me thatësi, kanë ndikim mjaft të dëmshëm në rritjen dheKa përdorim të gjerë në të ushqyerit e zhvillimin e bimëve dhe cilësinë enjeriut, kryesisht si, E freskët në sallata fryteve (gjetheve) të sallatës. Pastë ndryshme. ndërrimit të fidanëveTek ne kryesisht kultivohet në fushë tëhapur, por në kohë të fundit vërehet një 95
  • 95. Kërkesat për dritë janë mjaft të Kërkesat më të mëdha për lagështi janëtheksuara. Në kushte të mungesës së në fazën e formimit të kokave, kurdritës së mjaftueshme, zgjatet shumë lagështia në tokë duhet të jetë në kufijtëvegjetacioni i bimëve të sallatës, 65-75 % të KFU.formohen koka jo uniforme dhe krijohen Kërkesat për materie ushqyesekushte më të favorshme për rritjen evlerës së nitrateve në gjethet e sallatës. Duke patur parasysh faktin se sallata ka periudhë relativisht të shkurt vegjetativeKërkesat ndaj tokës (më së shpeshti 60-80 ditë), materietTokat më të përshtatshme për kultivimin ushqyese jo vetëm që duhet të jenë nëe sallatës janë tokat mesatarisht të lehta sasi të mjaftueshme, por ato duhet tëderi në mesatarisht të rënda. Tokat e jenë edhe në gjendje lehët tërënda janë të pa përshtatshme për shfrytëzueshme nga ana e bimëve. Andajkultivimin e sallatës. nëse përdoren plehrat organike (pasi qëToka në të cilat kultivohet sallata duhet sallata preferon toka të pasura metë jenë të lehta, me plleshmëri të mire materie organike), duhet përdorur vetëmdhe me lëshueshmëri të mire të ujit. plehu i dekompozuar mirë (“i djegur”),Para ë gjithash tokat aluviale janë tokat në sasi 2-3 kg/m2. Kjo sasi e plehutmë të përshtatshme për kultivimin e hidhet gjatë përgatitjes së tokës.sallatës. Vlerat orientuese të plehrave mineral tëSallata preferon toka me reaksion neutral cilat jepen para mbjelljes (gjatëderi të dobët acidik, me vlerë të ph 6-7. përgatitjes së tokës së bashku me plehrat organik) janë: 40-80 g N, 50 g P2O5, dheQarkullimi bimor 120-150 g K2O/ 10 m2.Në qarkullim sallata vjen pas bimëve qëplehërohen me pleh organik. Ajo reagon Mënyrat e Kultivimitmjaft mirë nëse kultivohet pas bimëve që Sallata dallohet me vegjetacion tëjanë plehëruar me sasi të shkurtë. Kultivimi i sallatës bëhet nëkonsiderueshme të plehrave organik fushë dhe në lloje të ndryshme të(spec, domate etj), apo edhe pas mjediseve të mbrojtura.bishtajoreve dhe drithërave. Duhetmënjanuar mbjelljen pas kulturave tek të Pavarësisht mënyrën e kultivimit, ajocilat janë përdorur herbicidet në bazë të kultivohet përmes fidanitatrazin-it, në të cilat sallata është endjeshme mjaft shumë, madje edhe në Cilësia e mirë e gjetheve të sallatës,sasi shumë të vogla (Matotan). varet, nga kultivari dhe kushtet në të cilat kultivohen bimët e sallatës. CilësiaKërkesat për lagështi më e mire arrihet kur bimët e sallatës 96
  • 96. prodhohen me kombinimin e aplikimit tëdrejt të masave preventive mbrojtëse dheaplikimi i drejt i masave agroteknikeAfatet e mbjelljes- Gjatë kultivimit tëmjediseve mbrojtëse, afatet e mbjelljesvaren nga cikli i përgjithshëm ikultivimit të perimeve në lloje tëndryshme të mjediseve të mbrojtura, llojii objektit, kërkesat në treg etj. Në Pavarësisht prej vendit ku prodhohenshumicën e rasteve preferohet që fidanët, është me rëndësi që ata të jenë tëmbjellja të bëhet në mënyrë suksesive shëndoshë, i kalitur mirë dhe që të(çdo 10-15 ditë). Gjithashtu duhet patur ndërrohet së bashku me substratin qëparasysh faktin se kultivarët e sallatës që mbështjell sistemin rrënjor (jo me rrënjëkultivohen në serra kanë periudhë “të zhveshura”).vegjetative 60-70 ditë (nga mbirja nëvjelje). Ndërkaq në rastet kur janëkushtet e papërshtatshme të kultivimit(sidomos në temperatura shumë të ulta), Në procesin e përgjithshëm të prodhimit,periudha vegjetative mund të zgjatë edhe përgatitja cilësore e90 ditë. fidanit është ndër paraku- shtet më të rëndësishme,Në qoftë se respektohen kërkesat e për prodhimtari tëbimës së sallatës ndaj kushteve suksesshmeagroekologjike dhe sidomos zgjedhja ehibridit të përshtatshëm për periudha tëcaktuara kohore, sallata mund tëkultivohet gjatë gjithë vitit, qoftë nëfushë të hapur apo mjedise të mbrojtura.Përgatitja e fidanitPër prodhim në fushë të hapur fidanetprodhohen në lehe gjysëm të nxehta,kurse për prodhim në serra, përgatitja etyre bëhet në serra. 97
  • 97. Prdhimi i fidanit për kultivim të temperaturës, lagështisë dhe mbrojtjesvonshëm mund të bëhet në fushë, në lehë preventive nga sëmundjet dhe dëmtuesit.të ftohta. Në këto raste përdoren 1,5 –2,5 gr farë/m2. Zakonisht për këtë lloj tëkultivimit nevojiten 500 – 600 gr farë Ndërrimi i fidanëve dhe masat epër të prodhuar fidan për sipërfaqe prej përkujdesit gjatë vegjetacionit1ha.Gjatë prodhimit tradicional të fidanëve Pavarësisht mjedisin se ku kultivohetnë lehë të nxehta,trashësia e shtresë së sallata (në fushë apo mjedise tësubstratit varësisht nga periudha kohore mbrojtura), përgatitja e tokës përnë të cilën këta prodhohen. është 10-15 ndërrimin e fidanëve të sallatës, duhetcm bërë në mënyrë sa më cilësore. Megjithatë prodhimi Përgatitja e tokës duhet të filloj menjiher bashkëkohor i sallatës pas largimit të parakulturës, me ç’ rast bëhet edhe hedhja e plehrave (në sasi të nënkupton ara së gjithash përmendura me herët). prodhimin e fidanëve në Ndërrimi i fidanëve, mund të bëhet në module (që në disa raste njihen rende apo në lenta. Distancat e mbjelljes si kaseta, kontenjer etj), në të (ndërrimit të fidanëve), varen nga cilat vendoset substrati i kultivari dhe ato sillen në kufijtë 20-25 zgjedhur për kultivimin e fidanit. cm në mes rendeve dhe 15-25 cm, në mes bimëve në rend.Për formimin e substrateve ushqyeseshfrytëzohet torfë me shtesë tëvermikulitit apo ndonjë minerali tjetër.Për prodhim të fidaneve përdoretsubstrati i dezinfektuar me përmbajtje tëelementevet të nevojshme për këtë fazëtë rritjes dhe zhvillimit të bimëve Masat e përkujdesit gjatë vegjetacionitNë temperature optimale fara e sallatës bazohen në sigurimin e regjimit optimalmbinë për 4-6 ditë. Fidani për ndërrim të nxehtësisë dhe lagështisë, kultivimitzakonisht arrin për 25-35 ditë (varësisht në mes rendeve, riplehërim, mbrojtjennga kushtet e kultivimit). nga sëmundjet dhe dëmtuesit etj.Gjatë përgatitjes së fidanit, duhetkushtuar kujdes, sigurimit të 98
  • 98. Kultivimi në mes rendeve bëhet çdo 10- preferohet t’i hiket përdorimit te15 ditë, derisa sipërfaqja në mes rendeve plehrave që përmbajnë në vehte joninnuk mbulohet nga bimët. nitrat, i cili mund të ndikoj në rritjen e akumulimit të nitrateve në gjethet ePërdorimi i malçit sallatës).Gjatë kultivimit të sallatës, aplikohet .shpesh edhe mulçimi (mbulimi i Kultivimi në fushë të hapursipërfaqeve në mes rendeve) i sipërfaqessë mbjellur, rëndom me folije plastike të Sallata në fushë të hapur zakonishtzezë. kultivohet gjatëAplikimi i kësaj mase ka një varg për- gjeshtës dhe pranverës mëhershme. Nëparsishë: rastet kur mbjellja bëhet gjatë verës, duhet • eliminon problemin e barojave, zgjedhur hibride që • akumulon (ruan) më mirë nuk e formojnë kërcellin lulor (nuk lagështinë, formojnë lule). • mban tokën më të ngrohtë Në tokën e përgatitur mirë dhe pasi që të është bërë shpërndarja • Bima mbetet më e pastër e plehrave (sipas skemës të përshkruarNë raste të përdorimi i malçit gjatë më herët)kultivimit në fushë kur janë bëhet përgatitja e vllajave (“bankinave”)temperaturat e larta, është e preferuar që në të cilat do të bëhet ndërrimitë përdoret mbulesë (malç) që nga ana e fidanëve. Për ndërrim në fushë të hapurposhtme është i zi ndërkaq nga ana e fidanët duhet të kenë së paku 4 gjethe tesipërme i bardhë. Kjo lloj mbulese do ta zhvilluara, ndërsa nëse fidanët ndërrohenzvogëlonte rrezikun e temperaturave të me rrënjë të zhveshura (pa substrat),larta në tokë dhe për rreth bimëve. preferohet që fidanët të kenë numër më të madh të gjetheve.Ujitjet duhet të jenë të rregullta dhe atoaplikohen varësisht nga gjendja konkrete Në format bashkëkohore të kultivimit tëe e tokës sallatës, zakonisht para ndërrimit tëKrahas plehërimit bazë, varësisht nga fidanit bëhet vendosja e gypave tëgjendja e bimëve jepen edhe 1 -2 sistemit të ujitjes pikë – pikë dheriplehrime. Bimët e sallatës reagojnë sipërfaqja mbulohet me folie të zezë.mjaft mire në riplehrimin me plehraazotike.Është e preferuar që gjatë përdorimit tëplehrave azotike në riplehrim tëpërdoren plehrat amoniakale (pra 99
  • 99. KultivarëtPër mbjellje përdoret fara të kultivarëvetë ndryshëm, varësisht nga mënyra ekultivimit, kërkesat e tregut etj.Më të përhapur te ne janë: Arrow,Fulmaria, Oresto, Dynamic, SylvestaVjelja e sallatësVjelja kryhet në kohën kur bimët arrijnëformën, ngjyrën dhe madhësinë tipike tëkultivarit përkatës. Zakonisht kjo arrihetme formimin e “kokës” apo rozetës sëgjetheve (varësisht nga kultivari) .Vjelja kryhet me prerjen e kokave (aporozetës së gjetheve) të sallatës Pasvjeljes bimët pastrohen nga gjethet edëmtuara, të thara apo të sëmura.Përveç me dorë në sipërfaqe të mëdhavjelja e sallatës kryhet edhe në mënyrë tëmekanizuar.Është shumë e rëndësishme që bimëtmos t’i ekspozohen diellit pr sa mëshpejt ato të paketohen apo të ruhen nëtemperaturë 0 – 10 C dhe lagështirelative rreth 95 %. 100
  • 100. Ne mungese te lageshtise seSpinaqi (Spinacia Oleraceae) mjaftueshme, spinaqi zhvillohet ngadal Keto kerkesa mund te spjegohen meSpinaqi është bimë njëvjeqare e familjes sistemin rrenjor relativisht të dobët techenopodiaceae. zhvilluarBima në fillim formon rozetën e Gjatë vegjetacionit preferohet qëgjetheve nga e cila më vonë zhvillohet lagështia në tokë të mbahet në kufijt 65-kërcelli lulorë. 75 % të KFU, ndërkaq lagështia relativeSi bimë e cila relativisht mire ju qëndron e ajrit, 80-85 %.temperaturave të ulta, spinaqi zakonishtarrinë në treg në kohën kur asortimani i Spinaqi, kerkon toka te plleshme, meperimeve të freskëta është më i varfër. strukture te mire dhe te leshueshme perSpinaqi është bimë me vegjetacion të uje.shkurtër. Spinaqi mund te sherbej edhe siKultivarët e ndryshëm formojnë rozetën indikator i plleshmerise se tokes, pasi qee gjetheve, do të thot arrijnë pjekjen tek ai mund te verehen edhe mungesat eteknologjike (varësisht nga kultivari dhe vogla te ndonji elementi ushqyes ne toke.kushtet e kultivimit), për 35-60 ditë pas Spinaqi është i ndieshëm ndaj reakcionitmbirjes. të tokës. Preferon më tepër toka të pasura me kalcium dhe me reakcion tëKerkesat ndaj kushteve te mjedisit dobët acidik deri neutral (pH 6,2-6.9).Spinaqi është bimë e klimës së freskët Kultivimi i Spinaqitdhe me lagështiFara e spinaqit fillon të mbijë në Pa marre parasysh menyren e kultivimittemperature minimale 3-4 0C, ndërkaq (ne fushe apo medise te mbrojtura),ajo optimale sillet në 18-22 0C. kultivimi i spinaqit bëhet përmesTemperatura më e përshtatshme për mbjelljes direkte të fares.rritjen e rozetës së gjetheve është 14-160CBimët e reja i përballojnë temperaturat –5 deri në –6 0C, ndërsa bimët tek të cilatështë formuar sistemi rrënjorë mire izhvilluar, mund t’ju përballojnëtemperaturave edhe më të ulta.Spinaqi ka kerkesa te theksuara perlageshti. 101
  • 101. hudhja e një sasie të plehut oraganik (në sasi 2-4 kg/m2), i cili duhet të jetë i dekompozuar mire, pasi që vegjetacioni iPër këtë arsye, përgatitja sa më cilësore e spinaqit është i shkurtër, dhe materjettokës, është moment shumë i ushqyese duhet të jenë në gjendje leht tërendësishëm në ciklin e përgjithshëm të shfrytëzueshme.prodhimit të spinaqit. Gjatë planifikimit të sasirave të plehut për spinaqin, duhet patur parasyshë faktin se bima e spinaqit me rendiment prej 10 t/ha, nga toka nxjerr përafërsisht 50 kg azot, 20 kg fosfor, 40 kg kalium dhe 20 kg Kalcium. Gjatë plehrimit me plehrave azotik, preferohet më shumë që të përdoret forma amoniakale e azotit, pasi që zvogëlohet mundësia e akumulimit të NO3, në gjethet e spinaqit.Pergatitja e tokes fillon menjeher pas Gjatë vegjetacionit preferohet që sipaslargimit te parakultures. nevojës të bëhet riplehrimi i bimëve.Mbjellja e farës së spinaqit, preferohetqë të bëhet në mënyrë suksesive (çdo 10-15 ditë). Për mbjellje duhet përdorur farecilësore dhe të shëndoshë.Mbjellja bëhet në distance 15-20 x 5-7cm.Mbjellja me shperndarje te fares nukduhet preferuarNë kushte optimale fara e spinaqit mbinëpër 7-10 ditë, nderkaq në kushte të Edhe pse përdorimi i plehrave azotikepafavorshme, mbirja mund të zgjatet mund të jep efekt më të shpejt (për shkak(15-20 ditë). të aftësisë së bimëve të spinaqit që të akumuloj NO3), është më e preferuar qëNe qarkullim vjen ne vendin e dyte.Mbjellja e spinaqit preferohet që të bëhet të aplikohen plehrat komplekse (por nëpas kulturave që janë plehruar me sasira gjendje të lëngët- të tretur).të mëdha të plehrave organik. Në rast separakultura nuk ka qenë e plehruar mepleh organik, preferohet që të bëhet 102
  • 102. Masat e perkujdesit gjatevegjetacionitPas mbirjes duhet përqëndruar nësigurimin e lagështisë dhe temperaturesoptimaleNë fazat e hershme (deri sa nukmbulohet sipërfaqja në mes rendeve), Eskaroli (Cichorium endivia var. Latifolium)preferohet që të bëhet kultivimi isipërfaqes në mes rendeveUjitjet duhet bërë varësisht ngatemperaturat dhe tipi i tokës.Endivia (Chicorium endivia L.)Endivia sikurse sallata dhe cikorjakultivohet për gjethet e saj. Është mjaft e Endivia – me gjethe të rrudhosurapërhapur në ushqim dhe nga disa (Chicorium endivia var.konsumator tek ne njihet si sallatë crispum)dimërore. Është mjaft e pasur me kripraminerale. Tek forma e parë gjethet janë të gjëraËshtë bimë një vjeçare e familjes ose pak të qara thellë dhe të rrudhosuracompositeae. Ka rrënjë boshtore dhe paktë degëzuara. Varësisht nga forma e Endivia është bimë e klimës së ftoftë,gjetheve dallojmë dy forma të endivisë: mjaft mirë i përballon temperarturave të ulëta gjatë dimrit andaj me mjaft sukses mund të qëndroj në fushë të hapur deri vonë në vjeshtë. Prodhimi më i suksesshëm mund të arrihet gjatë kultivimit në pranverën e hershme apo në vjeshtë. Ka kërkesa të mëdha ndaj lagështisë dhe plehrimit. Masat e përkujdesit janë të ngjashme me ato të sallatës. 103
  • 103. Cikorja (Cichorium intibus L)Është bimë dy vjeçare e familjesCompzite. Në vitin e parë formonrozetën e gjetheve dhe frytrrënjorinndërsa në vitin e dytë formon kërcellinlulor dhe jep farë.Në vendin tonë është shumë pak enjohur.Ka kërkesa modeste ndajtemperaturave. Fara fillon të mbijë nëtemperaturë 2 0C, ndërkaq temperaturaoptimale për rritje është 16 – 20 0C.Prodhimi më i lartë arrihet në tokat ethella, me strukturë të mirë. Kultivimi isaj bëhet me mbjellje direkte të farës.Mbjellja e farës në kushtet tona bëhetgjatë muajit prill. PyetjeMasat e përkujdesit gjatë kultivimit tësallatësKultivimi i pangjarit të kuqKultivimi i MajdanozitSpinaqiEndivia dhe cikorja 104
  • 104. Kërpudhat Ajrosja e mjediseve ku prodhohenKultivimi i kërpudhave, është mjaft i kërpudhat, është e domosdoshme. Nërëndësishëm si për nga aspekti ekonomik fazën e parë kërkesat për ajrosje janë tëpo ashtu edhe nga aspekti i përdorimit të vogla, por më vonë këto kërkesa janë mëtyre në ushqim. Përndryshe kultivimi i të theksuara dhe sidomos në fazën e tretëtyre ka traditë mjaft të gjatë. Llogaritet ajrosjes duhet kushtuar kujdes shumë ise kërpudhat i kanë kultivuar edhe grekët madh.dhe romakët e vjetër. Gjatë procesit të prodhimit tëNë të ushqyerit e njeriut kërpudhat kërpudhave në mjedise të errëta (sipërdoren në forma të ndryshme. rezultat i zbërthimit të substratit qëPërmbajnë lëndë të thatë 10 – 15 % . përdoret), lirohet sasi e madhe e CO2. Kjo Sasi duhet të largohet rregullisht.Kërkesat ndaj kushteve të mjedisit Përqendrimi i CO2, mbi 0,5 %, është i dëmshëm për rritjen e kërpudhave.Në kultivimin e kërpudhave dallohen trifaza: • Inkubimi, nga mbjellja deri Kultivimi i kërpudhave në mbulimin e substratit nga micelet1 Kërpudhat formohen prej micelit i cili • Rritja e kërpudhave zhvillohet në kushte të caktuara. • Formimi i pjesëve konsumuese (që përdoren për ushqim) Përgatitja e substratitTemperatura optimale për rritjen e Në Praktikën e gjërë përdoren substratemiceleve është rreth 250C. Ritja mjaft të ndryshme. Llogaritet se plehu izvogëlohet (madje edhe mund të kuajve është më i përshtatshmi. Nëndërpritet në temperatura të ulëta apo prodhimin bashkëkohor të kërpudhaveedhe shume të larta (nën 7 – 8 dhe mbi sot përdoren substrate (komposto)350C). sintetike, që prodhohen nga kombinimet e ndryshme në mes kashtës, mbeturinavePër rritjen e kërpudhave (shampinjon), të ndryshme të kërcejve të misrit, sanësmë së miri është ambienti në errësirë. me pleh të kafshëve dha materieve tëPrezenca e dritës mund të ndikoj që të ndryshme minerale. Në praktikën e gjerëfitohen produkte të cilësisë me të dobët. përdoret shpesh përzierja e plehut të freskët kuajve me kashtën e drithërave,1 Micelet janë organe të riprodhimit (të shumimit zakonisht në raport 70 : 30.të kërpudhave) 105
  • 105. Formimi i kompostove ka për tri qëllime mbushjes së thasëve apo gjatë transportitkryesore: të substratit në rafte apo arka. Pas inokulimit zhvillohet faza eTransformimi i materieve ushqyese në intubacioneve të kërpudhës. Kjo arrihetgjendje që kërpudhat të mund ta duke e mbuluar substratin me foliepërdorin për ushqimin e tyre plastike (najlloni) me qëllim që të sigurohet temperaturë rreth 25 0C për 10Shkatërrimi i sëmundjeve dhe dëmtuesve – 12 dit. .të ndryshëm që ndodhen në substrat Inkubacioni zgjatë 20 – 25 dit.Formimin e strukturës homogjene të Gjatë rritjes (kultivimit), temperaturakompostit me qëllim të krijimit në te të nuk duhet të bjerë nën 18 0C dhenjë regjimi të mirë ujoro ajror lagështia relative duhet të jetë rreth 90 %.Kompostimi fillon me fermentimin e Cikli i prodhimit të kërpudhave mund tëkashtës dhe plehut. Gjatë fermentimit zgjatë 100 – 120 ditë dhe mund tëplehu përzihet dy – tri herë me qëllim që përseritet 2 – 3 herë në vit.të sigurohet një masë sa më homogjene. Preferohet që kërpudhat të vjelen kurPas kryejes së fermentimit nga substratet arrijnë diametër 2,5 – 4,5 cm. Kërpudhaformohen “figura” apo blloqe të cilat mund të ruhet për 5 – 6 ditë nëmund të bëhen me dorë apo në mënyrë të temperaturë 0 – 1 0C dhe lagështimekanizuar. Në 1000 kg substrat relative 95 %. Në këto kushte mund të(komposto), jipen 7 kg ure, 17 kg ruhet për rreth një javë.NH4SO4, 15 kg superfosfat, dhe karbonatkalciumi dhe 40 kg shkumës (Lazic et al,2001).Kompostimi zgjatë rreth dy javë dhevazhdon faza e fermentimit e cila zgjatë 9– 10 dit. Pyetje:Komposti cilësor duhet të ketë lagështirreth 65 % dhe pH 7,2 Cilat janë fazat nëper të cilat Pas fermentimit kalohet në fazën e kalon prodhimi i kërpudhave pasterizimit e cila kryhet në temperaturë 50 – 600C, për një kohë rreth një javë. Si përgatitet substrati për Pasi që substrati të renditet në thasë apo prodhimin e kërpudhave blloqe, bëhet inokulimi. Në 1 kg substrat jipen 4 – 5 gr micele Cfarë duhet të jenë temperaturat ose 5 – 6 l/t substrat. Mbjellja e miceleve gjatë prodhimit të kërpudhave bëhet me donator të posaqëm gjatë 106
  • 106. Literatura:Balliu. A & Kaçiu. S, Kultivimi i perimeve në mjedise të mbrojturaIntercooperation – FAO, Lakra ,lulelakra • brokoli • lakra e Brukselit • kohlrabi, Prishtinë2004Kaçiu, S. Serrat dhe shfrtëzimi i tyre, Prishtinë, 2000.Lazic, et al, Povrtarstvo, Novi Sad, 2001Lesic, et al, Povrcarstvo, Zagreb, 2004Materiale të ndryshme të përgatitura më heret nga projektet e ndryshme në Kosovë,kryesisht nga Programi për Promovimin e Hortikulturës në Kosovë.Matotan, www.povrce.comNickerson-Zwaan, Informatori për Evropën Qendrore dhe lindore. Mars 2008 107
  • 107. www. carrot.museum.comKë 108