Perimtaria 1

12,162 views
11,764 views

Published on

2 Comments
4 Likes
Statistics
Notes
No Downloads
Views
Total views
12,162
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
24
Actions
Shares
0
Downloads
179
Comments
2
Likes
4
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Perimtaria 1

  1. 1. PërmbajtjaHyrja ............................................................................................3Prodhimi i perimeve në Kosovë...................................................4Veçoritë karakteristike te prodhimit të perimeve ........................7Kultivimi i perimeve.....................................................................8Vlera ushqyese dhe përbërja kimike e perimeve...........................9Shumimi i bimëve perimore........................................................13Cilësitë e farërave te perimeve....................................................15Qarkullimi fushorë në Perimtari..................................................17Kushtet e kultivimit të perimeve.................................................19Kërkesat e bimëve perimore ndaj temperaturës..........................19Kërkesat për dritë....................................................................... 21Kërkesat ndaj tokës.....................................................................21Kërkesat ndaj materieve ushqyese...............................................22Kërkesat për ujë...........................................................................24Speci ...........................................................................................26Domatja........................................................................................35Qepa.............................................................................................44Hudhra ........................................................................................56Preshi............................................................................................62Lakra kokë....................................................................................64Lulelakra………………………………………………………...73Lakra a Brukselit………………………………………………..75Kolerabi…………………………………………………………76Lakra gjethore...............................................................................77Shalqini.........................................................................................78Pjepëri...........................................................................................82Trangulli........................................................................................84Kungujt.........................................................................................85Karota...........................................................................................86Majdanozi.....................................................................................93Panxhari i kuq...............................................................................94Sallata...........................................................................................96Spinaqi………………………………………………………....102Endivia....................................................................................... 104Cikorja.........................................................................................105 2
  2. 2. HYRJE fiziologjia e bimëve, mbrojtja e bimëve, agrokimia etj).Perimtaria paraqet formën më intensivetë prodhimtarisë bimore. Si degë e Bimët perimore kultivohen më së shumtiveçantë ajo merret me studimin e një si bimë një apo dy vjeçare, e më rrallë sigrupi specifik të bimëve (perimeve). shumëvjeçare. Nga aspekti agroteknik perimet janë bimë prashitëse, tek të cilatMe prodhimin e përgjithshëm të përveç masave të rregullta agroteknikeperimeve nënkuptohet kultivimi i (plehërimi, ujitja etj), aplikohen edheperimeve qoftë në fushë të hapur apo në disa masa specifike agroteknike (largimimjedise të mbrojtura, prodhimi i farës së i sqetulloreve tek domatja, pincirimi tekperimeve dhe fidanit. trangulli, sigurimi i mbështetëseve për disa lloje të perimeve etj). Prodhimi i perimeve është njëranga degët më të vjetra të prodhimtarisë Në anën tjetër për nga mënyra ebujqësore në përgjithësi. Shumë lloje të përdorimit në ushqim, disa lloje tëcilat kultivohen sot janë njohur nga perimeve janë të ngjashme me pemët.njeriu edhe në kohërat mjaft të vjetra(qepa, hudhra, la Një etapë tjetër e rëndësishme (por edhe kra, shalqini etj). Shumë autorë mjaft delikate) është manipulimi memendojnë se perimet dhe pemët janë perime nga vjelja deri te konsumatori.përdorur në të ushqyerit e njeriut para Perimet si mall kanë disa karakteristikadrithërave. Diç më të reja (për Evropën), të caktuara specifike; në rend të pare sasijanë disa bimë perimore të cilat kanë të madhe uji, për çka shpejt prishen,filluar të kultivohen pas zbulimit të kështu që është e nevojshme që për kohëAmerikës (domatja, speci, patatja etj). sa më të shkurtër të konsumohen apo të përpunohen Me zhvillimin e vazhdueshëm tëshoqërisë njerëzore, është ndërruar dhezhvilluar vazhdimisht prodhimi iperimeve.Prodhimi bashkëkohor i perimevegjithnjë e më tepër është i bazuar në tëarriturat shkencore të kësaj lëmie, poredhe në degët tjera të bujqësisë, nga tëcilat në masë mjaft të madhe është i varurkultivimi i suksesshëm i perimeve (si 3
  3. 3. së gjithash mund të shpjegohen me faktin që prodhimi i perimeve tek ne ende (nëPRODHIMI I PERIMEVE NËKOSOVË masë mjaft të madhe), varet nga kushtet klimatike. Në këtë drejtim përjashtim ështëProdhimi i perimeve në Kosovë është vetëm patatja, me të cilën kulturë jonjë njëra nga degët kryesore të vetëm sipërfaqet por edhe rendimentetprodhimtarisë bimore, ndërsa në disa kanë tendencë të vazhdueshme të rritjes.regjione të Rrafshit të Dukagjinit Në këtë tabelë nuk janë përfshirë të(sidomos në ato që shtrihen përgjatë dhënat për fasulen që kultivohet nëlumit Drini i Bardhë), paraqet bashkëshoqërim me misër.veprimtarinë kryesore ekonomike. Edhe pse prodhimi i perimeve nё Kosovë ka tendencë të vazhdueshme tëForma dominuese e kultivimit të avancohet, ai ende shoqërohet ngaperimeve është kultivimi në fushë të vështirësi të mëdha që e pengojnë atë qëhapur, me një orientim të theksuar të të jetë një prodhim konkurrent në tregunprodhuesve nga prodhimtaria vendor dhe rajonal.komerciale (prodhimtaria për treg) e Nё Kosovë kultivohet një numërperimeve. fare i vogël i llojeve dhe kultivarëve në kuadër të llojeve ekzistuese të perimeve. Prodhimi i perimeve në përgjithësi Dominim absolut kane speci, domatja,paraqet mënyrën më intensive të qepa, lakra kokë dhe shalqiri. Këto pesëprodhimtarisë bimore. Me progresin e lloje pёrfshijnё mbi 50 % të sipërfaqevevazhdueshëm të shoqërisë njerëzore me perime nё Kosovë. Nё drejtim tёështë ndërruar edhe është zhvilluar përmirësimit tё asortimanit tё kultivarëvevazhdimisht edhe teknologjia e kultivimit (nё kuadër të llojeve që kultivohen më sëtë perimeve. shumti nё Kosovë), nё kohë të fundit vërehen trende mjaft pozitive,Është me rëndësi të ceket se sipërfaqet posaçërisht me futjen e hibrideve të rejame perime kanë tendencë të mjaft produktive. Nё kёtё drejtimvazhdueshme të rritjes. Fatkeqësisht vështirësi paraqet çmimi i lartë i farës sërritja e sipërfaqeve nuk është e përcjellur këtyre hibrideve, por ёshtё me shumëedhe me rritjen e rendimenteve. rendësi se shumica e prodhuesve tëOscilimet e rendimenteve gjatë viteve të perimeve e ka kuptuar mjaft mirëndryshme janë mjaft të theksuara, që para 4
  4. 4. rëndësinë e përdorimit të farës cilësore • në shumicën e rastevepër mbjellje. ndërtimi jo sa duhet funksional i këtyre serrave, • kjo prodhimtari ende fare pak bazohet në arritjet mëProdhimi në mjedise të mbrojtura të reja shkencore nga ky lëmë. Prodhimi i perimeve nё Kosovë Kjo mënyrë e prodhimtarisë edallohet me karakter të theksuar sezonal mundëson daljen e fryteve të perimevetë prodhimit, që mundëson furnizimin e në treg për disa javë më herët nëtregut vendor me perime të freskëta për krahasim me prodhimtarinë e perimevenjë periudhë fare të shkurtër tё vitit. në fushë të hapur, ndërkaq kur këto janëProdhimi nё mjedise të mbrojtura të pajisura me sistem të ngrohjes edhekryesisht ёshtё i organizuar nё forma më gjatë fund dimrit dhe pranverës sëtë thjeshta të tuneleve tё mbuluara prej hershme.masave të ndryshme plastike, të cilat nёshumicën e rasteve janë pa ngrohje. Nё Në përgjithësi, mund të thuhet senjë situatë tё kёtillё zakonisht arrihet që prodhimtaria e perimeve në Kosovë, nëtë dilet për disa ditë më herët nё treg të gjitha format e mjediseve të mbrojtura,(zakonisht dy javë deri një muaj). nuk është e zhvilluar në atë masë që të Prodhimtaria e perimeve në serrat mund të sigurojë prodhime përprej masave plastike (kryesisht prej furnizimin e tregut gjatë gjithë vitit nëpolietileni), në vitet e fundit është mjaft e mënyrë të vazhdueshme.përhapur. Llogaritet se në Kosovë në Duke u bazuar në këto të dhëna,vitin 2008 kanë qenë rreth 150 ha, serra mund të thuhet se prodhimtaria enë formë tuneli (kryesisht janë të perimeve në Kosovë ka karakterlokalizuara ne rrethinen e Prizrenit- sezonal.Mamushë). Duke pasur parasysh mungesën e fryteve Edhe pse vërehet një tendencë e të freskëta të perimeve gjatë një periudhezgjerimit të vazhdueshëm të sipërfaqeve relativisht të gjatë të vitit në treg, rritjenme këto serra, duhet cekur se kjo mënyrë e vazhdueshmeve të nevojave për ushqime prodhimtarisë ende shoqërohet me te ne, vështirësitë e mëdha rrethshumë vështirësi, të cilat do të mund të importimit të perimeve të freskëta (nëpërmblidheshin në dy më kryesoret: kohën kur ka mungesë të tyre te ne), kultivimi i perimeve në serra në të 5
  5. 5. ardhmen do të jetë një nga drejtimet mëtë rëndësishme të zhvillimit tëperimtarisë dhe të prodhimtarisë bimorenë përgjithësi. Andaj, duke u bazuar nëkëto të dhëna, duhet krijuar të gjithaparakushtet për të intensifikuar nëvazhdimësi prodhimtarinë e perimeve nëtë gjitha llojet e mjediseve të mbrojtura,në mënyrë që sikurse në çdo vend tëzhvilluar të Evropës, tregu të jetë ifurnizuar me perime të freskëta gjatëgjithë vitit, me çmime të arritshme përçdo konsumator Veçoritë karakteristike te prodhimit të perimeve 6
  6. 6. Prodhimin e perimeve, si degë shumë ndaj temperaturave, kultivimi i tyreintensive e prodhimtarisë bimore, e në fushë të hapur nuk është i mundurkarakterizojnë disa veti të caktuara të në disa periudha të vitit. Si pasojë nëcilat kanë të bëjnë me disa masa rastet e këtilla kemi karakterinspecifike agroteknike, si dhe investimeve sezonal të prodhimit të perimeve nëtë nevojshme. Këto dallime bazohen në mjedise të mbrojtura, edhe gjatëplehërim, ujitje, përkujdesje intensive kohës kur për këtë prodhimtari nukgjatë vegjetacionit, mënyra e kombinuar ekzistojnë kushte të përshtatshme nëe prodhimit në objekte të mbyllura dhe ambientin e jashtëm.në fushë të hapur etj.Veçoritë kryesore specifike, të cilat 3. Përdorimi i organeve të ndryshmeprodhimin e perimeve e dallojnë nga të bimëve për ushqim Tek llojet e ndryshme të kulturaveprodhimi I bimëve tjera janë: perimore, shfrytëzohen pjesë të ndryshme të tyre për ushqim si: 1. Kultivimi i perimeve përmes fryti, gjethet, rrënjët (frytrrënjori), fidanit lulëritë, kërcelli etj. Kultivimi i perimeve përmes kësaj mënyre ka për qëllim që një pjesë të 4. Rendimenti i lartë për njësi të periudhës vegjetative, bima ta kaloj sipërfaqes në kushte të kontrolluara (në shtretër Tek disa bimë perimore mund të apo serra), pasi që një numër i madh i arrihen rendimente mjaft të larta (100 e më shumë t/ha). Ndërkaq në serra bimëve perimore, përmes mbjelljes këto rendimente janë edhe më të larta. direkt të farës në fushë të hapur, nuk do ta arrinin pjekurinë, në kohën e 5. Mundësitë e shfrytëzimit intensive dëshiruar për shkak të kushteve të tokës klimatike. Perimet janë kultura mjaft intensive. Nëse njihen mire kërkesat biologjike të perimeve, me një qarkullim të mire, nga një parcelë mund të merren 2-3 2. Kultivimi i perimeve në ambiente vjelje brenda vitit. të mbrojtura 6. Zhvillimi plotësuese i bimëve Meqenëse një numër i madh i bimëve perimore, kanë kërkesa të mëdha 7
  7. 7. Kjo veti nënkupton formimin e • me vetite biologjike te perimeveorganeve produktive (edhe më vonë nga • menyren e kultivimitrezervat e grumbulluara më herët në • tradita ne prodhimtarine e perimeverrënjë, gjethe etj). Kjo veti është • tradita ne konsumin e tyrekarakteristike për lulelakrën e cila edhenë mungesë të dritës, pas fillimit tëformimit të kokave, procesi i mëtejshëm Klasifikimi i perimeve mundësoni formimit të kokave vazhdon. studimin më të lehtë të tyrePërveç këtyre, ekzistojnë edhe Në literaturë mund të hasen klasifikimekarakteristika tjera që prodhimtarinë e të ndryshme. Më të rëndësishëm janë:perimeve e dallojnë nga prodhimi ibimëve lavërtare, siç janë: pjekja • Klasifikimi botanikplotësuese e fryteve (kjo veti është • Klasifikimi në bazë të pjesës qëkarakteristike për domaten), karakteri përdoret për ushqimsezonal i prodhimit, llojllojshmëria e • Në bazë të qëndrueshmërisë ndajmadhe e bimëve perimore, koncentrimi i të ftohtitprodhimtarisë në vende apo regjione të • Në bazë të përudhës vegjetative,caktuara etj. etj. .KLASIFIKIMI I PERIMEVE KLASIFIKIMI BOTANIKBotën bimore, përveç tjerash e Për nga aspekti shkencor ky klasifikimkarakterizon edhe numri mjaft i madh i është më i drejt, megjithatë për Perimtarillojeve të ndryshme. Nga numri i ky klasifikim nuk është edhe shumë ipërgjithshëm i botës bimore, perimet përshtatshëm, për arsye se në kuadër të tëpërbëjn numër fare të vogël. Tek ne njëjtës familje ekzistojnë lloje të cilatkultivohen rreth 20 – 25 lloje të mjaft shumë dallohen me kërkesat e tyreperimeve, edhe pse kushtet klimatike dhe biologjike dhe për nga mënyra etokësore mundësojnë kultivimin e shumë kultivimit (psh. Patatja me domaten).më tepër llojeve. Te gjitha perimet janë bimePerhapja e llojeve te reja te perimeve angjiosperme (farvshura)eshte e kufizuar: 8
  8. 8. • Klasa Monokotiledone (Fam. Aliaceae) • Klasa Dycotledonae (Solonaceae, Cruciferae, Fabaceae, Umbelliferae, Malvaceae, Chenopodiaceae, Cucurbitaceae, AsteraceaeKlasifikimi në bazë të pjesës qëpërdoret për ushqimKy klasifikim i dallon perimet në bazë tëpjesës që përdoret për ushqim: • Perimet gjethore (sallata, spinaqi, lakra kokë, majdanozi gjethor, etj) • Perimet frytore (speci, domatja, trangulli, shalqini, etj) • Perimet që kultivohen për pjesët nëntokësore (karota, qepa, pangjari i kuq etj), • Perimet që kultivohen për lulëritë e tyre (lule lakra)Klasifikimi në bazë të ciklit jetsorVarësisht nga cikli jetësor perimetndahen në: • Një vjeçare • Dy vjeçare • Shumë vjeçare Vlera ushqyese dhe përbërja kimike e perimeve 9
  9. 9. pjesëmarrjes së perimeve në të ushqyerit Rëndësia e perimeve në të të njeriut (në raport me brumet), ështëushqyerit e njeriut, është e njohur edhe tregues i rritjes së standardit të njënga popujt e lashtë, të cilët pëveç për popullate.ushqim, disa lloje të perimeve i kanë Sot në përmasa botërore, përparësishfrytëzuar edhe për shërimin e sëmu-ndjeve të ndryshme. Perimet edhe pse kanë vlerë të ulët Përdorimi i perimeve Në përgjithësi, perimetkalorike, në të ushqyerit e njeriut paraqesin burimin kryesor në të ushqyerit e përditshëmparaqesin ushqim të pazëvendësueshëm. të njeriut, lirë të vitaminave. dhe më të gjatë gjithë vititPerimet kanë rëndësi të madhe në të duhet konsideruar si njëushqyerit racional të njeriut, për shkak të domosdoshmëri fiziologjikevlerës së lartë biologjike. Në të ushqyerit për arsye se në mungesë tëe njeriut, perimet janë të rëndësishme perimeve në ushqim, nuknga fakti se përmbajnë elemente mjaft të mund të ketë zhvillimrëndësishme dhe të domosdoshme për normal të njeriut, i çfarëdoorga-nizimin e njeriut (proteina,sheqerëra, kripëra minerale, vitaminaetj.). e madhe i jepet ushqimit të shëndoshë natyral. Shumica e nutricistëve rekoma- Të ushqyerit e rregullt të njeriut ndojnë që në strukturën e të ushqyeritnënkupton përdorimin në ushqim të 35% të marrin pjesë drithërat (produktetprodukteve sa më të llojllojshme, në sasi e tyre), 15% qumështi dhe prodhimet eoptimale dhe mirë të balancuara në mes tij, 10% mishi dhe përpunimet e tij, 15%veti. Perimet kanë shije të këndshme (si yndyrnat dhe vajrat, 12% perimet, 3%pasojë e përmbajtjes së sheqerërave, pemët, 10% sheqernat e koncentruara.acideve organike, mate-rieve aromatikeetj.). Ato aktivizojnë veprimin e Në qoftë se nga çdo grup igjëndrrave të ndryshme në organizmin e lartëpërmendur, përdoren për ushqimnjeriut, shtojnë oreksin, ndihmojnë mjaft lloje të ndryshme, supozohet se fitohetmirë në tretjen e disa ushqimeve, të cilat një raport optimal i të ushqyerit. Vetëmtreten me vështirësi nga organizmi i njeriut pjesërisht perimet mund të zëvendësohenetj. me pemë. Llogaritet se njeriu për ushqim Tek numri më i madh i perimeve,optimal, mesatarisht duhet të përdorë rreth përmbajtja e lëndës së thatë sillet në400 g perime në ditë. Rritja e kufijt 5-10 % (perimet gjethore, frutore, 10
  10. 10. lakrat). Perimet frutërrënjore përmbajnë kryesore të vitaminës C në natyrë.mesatarisht 10-15 % lëndë të thatë. Mungesa e vitaminës C dhe të atyre ngaPërqindje më të lartë të përbajtjes së B kompleksi, vjen në shprehje teklëndës së thatë ka hudhra (rreth 30 %), e shumica e njerëzve, më shumë nëmë të voglën trangulli, përafërsisht 3-4 %. pranverën e hershme (kur ka mungesë tëNë përgjithësi perimet përmbajnë sasi jo perimeve të freskëta në ushqim), që përshumë të mëdha të proteineve. Më të pasojë ka paraqitjen e lodhjes dhepasura me proteina nga perimet, janë ato zvogëlimin e aftësisë mbrojtësetë fam. Leguninoze. Proteinat, të cilat (imunitetit) të organizmit të njeriut.ndodhen tek perimet kanë cilësi të mirëdhe përmbajnë pothuajse të gjithaaminoacidet esenciale. Perimet Vitamina A, tek perimet sikurse edhe tekpërmbajnë edhe një numër të madh të bimët tjera të gjelbërta ndodhet në formëenzi-meve, të cilat mjaft mirë ndikojnë të provitaminës A. (β karoten). Më tënë tretjen e ushqimit. Përmbajtja e pasura me beta karrotën (β karoten), janëyndyrës tek perimet është mjaft e ulët, karrota, speci, perimet gjethore, fasulja epothuajse nuk kalon 0,5 %. Sasi të lartë njomë etj. Vitamina C (acidi askorbik),të yndyrës përmbajën farërat e kulturave më së shumti ndodhet tek speci, lakrat,perimore. Sheqernat tek perimet përbëjnë spinaqi, domatja etj.afro 50% të lëndës së thatë. Mesatarishtperimet (varësisht nga lloji, kultivari dhe Perimet janë mjaft të pasura edhekushtet e kultivimit), përmbajnë me materie aromatike, acide organike,mesatarisht (3-8 %) sheqerna. vajra eterike dhe materie minerale. Në këtë drejtim, perimet paraqesin burim mjaft të rëndësishëm të mate-rieve Nga vitaminat, rëndësi më të minerale për organizmin e njeriut. Llogaritet se 15-30 % të nevojave për hekur, kalium fosfor dhe kalcium, organizmi i njeriut i plotëson duke i përdorur për ushqim kulturat e ndryshme perimore. Më të pasurat me materie minerale janë perimet gjethore (sidomos madhe ka vitamina C, të cilën lakrat). Spinaqi përveç që përmbanorganizmi i njeriut nuk është në gjendje përqindje mjaft të lartë të materieve tëtë sintetizojë, andaj duhet marrë përmes përgjithshme minerale (afër 1800 mg/100ushqimit. Perimet janë ndër burimet g masë të freskët, është i njohur për 11
  11. 11. përmbajtje të lartë të hekurit (afër 4 plehërimit (sidomos me N) dhe masavemg/100g). Gjithashtu është i njohur roli i të tjera, gjatë kultvimit në serra (ndriçimimikroelementeve, të cilat marrin pjesën dhe temperatura optimale etj.). Sipasnë formi-min e hormoneve, vitaminave FAO-së, doza e lejuar ditore e nitratevedhe acideve nukelike. është 5 mg/kg të peshës trupore. Edhe pse perimet përmbajnë sasi Disa kultura perimore relativisht të mëdha të nitrateve, efekti i përmbajnë disa alkaloide, të dëmshëm i tyre është më i vogël për cilat kanë veti antibiotike, me arsye të përmbajtjes së vitaminave dhe aktivitet fitoncid (siç janë alicini enzimeve (të cilat në masë të madhe e tek qepët, capsacina tek speci neutralizojnë veprimin e dëmshëm të etj). tyre), në kraha-sim me nitratet që gjenden në ujëra, apo në produkte të përpu-nuaraNë kohë të fundit, përveç materieve tëdobishme (madje të domosdoshme) qëpërmbajnë perimet, rëndësi mjaft emadhe u jepet edhe përmbajtjes së disamaterieve të dëmshme tek peri-met. Parasë gjithash, këtu mendohet nëpërmbajtjen e nitrateve dhe nitriteve.Perimet, të cilat akumulojnë më sëshumti nitrate janë sallata, spinaqi,panxhari i kuq, rrepa, rillka, kolerabi. Shumimi i bimëve perimoreShumë pak nitrate akumulojnë speci,domatja, trangulli, bizelja, qepa. Përveç Pjesa me e madhe e kulturave perimorellojit (nganjëherë edhe kultivarit brenda shumohet ne mënyrë gjenerative (mellojit), në akumulimin e nitrateve fare).Shumimi vegjegjetativ është me indikojnë edhe një mori faktorësh të tjerë rrallë. Shumimi gjenerativ,ka përparësisi ata klimatikë dhe agroteknikë. Andaj ne prodhimtarinë e kulturave perimore.gjatë kultivimit të perimeve, përveç Sasia e farës e cila mbillet për njësi teqëllimit për arritjen e rendimenteve të sipërfaqes është relativisht e vogël, lehtëlarta duhet patur kudjes edhe në cilësinë mbillet dhe transportohet.e prodhimit, përmes apli-kimit të drejt të 12
  12. 12. SHUMIMI VEGJETATIV polenizimit(fekondimit). Fryti tek perimet, mund te jete I lënget ose IKjo mënyrë e shumimit është e rrallë. thate,me një fare ose shume fara etj.Tek kjo mënyrë e shumimit si material Domatja, shalqiri, bizelja, pjepri, bamja,për mbjellje shfrytëzohen organe apo etj kane fryt me shume fara, ndërkaqpjesë te ndryshme te bimës. Shumimi spinaqi ,sallata,kane fryte me njëvegjetativ ka te meta te mëdha ne fare(akene). Tek umbelliferae, frytikrahasim me shumimin përmes farës. përbehet nga dy fara(dioken), i cili gjatëKoeficienti i shumimit është shume me i shirjes dhe manipulimit me fare ndahenvogël , nevojitet pune me e madhe, për mes veti. Madhësia,forma,ngjyra dhepërgatitjen dhe mbjelljen e materialit disa veti te tjera te farërave te perimeve,mbjellës për këto kultura. Ne mënyrë kane një variacion mjaft te madh. Për ngavegjetative shumohen:hudhra (me përbërja atomike, fara është e ndërtuarthelbinje),patatja (me tuber),qepa nga: mbështjellësi, embrioni dhe materietpërmes qepujkave (si një forme ushqyese rezerve.ndërmjetësuese, pasi qepujka është Mbështjellësi i farës , mbron embrioninvetëm forme kaluese)etj. dhe materiet ushqyese rezerve dhe dëmtimet dhe ndikimet e ndryshme teSHUMIMI GJENERATIV ( PERMES ambientit te jashtëm. Mbështjellësi iFARES) jashtëm ka trashësi te ndryshme dhe strukturë gjithashtu të ndryshme. Farat eShumimi gjenerativ i kulturave perimore , perimeve nga fam.Cucurbiataceae,kaneështë i lidhur me formimin e lules, mbështjellës të trashë-drunjëzor dhe tëprocesin e polenizimit, rritjen e frytit veshur me kutikulë e cila mbron farëndhe farës. Ne praktiken bujqësore, nga ndikimet e jashtme. Disa lloje si psh.zakonisht me fare nënkuptohet organi Fara e specit ,posedojnë edhe pore tëgjenerativ ne bime i cili shërben për mjaftueshme nëpër te cilat depërton ujishumim. Ne disa raste si material për gjatë,procesit te mugullimit të farës.shumim shërben i tere fryti(psh tek Embrioni, përbëhet nga rrënjëza,gjethispinaqi).Fara është produkt i ovules si dhe kërcelli embrional. Materialetrezultat I procesit te fekondimit. Fryti ushqyese te farës,janë te vendosura nëformohet nga qeliza qendrore pas kotiledone ose endosperm.kryerjes se procesit te 13
  13. 13. Përbërja kimike e farës është endryshme ,varësisht nga lloji masat Duke patur parasysh ketë fakt, edhe meagroteknike të aplikuara gjatë rastin e vjeljes se farës nga bimët kuvegjetacionit,kushtet gjatë ruajtjes se pjekja është suksesive, duhet kushtuarfarës etj. Mbështjellësi i farës është i kujdes te posaçëm ne mënyrë qepërbërë kryesisht nga celuloza,ndërsamateriet ushqyese rezervë, janë tërësishtnga celuloza,ndërsa materiet ushqyese Cilësia e farës është një nderrezervë, janë të përbëra nga faktorët me te rëndësishëm i ciliproteinat ,sheqernat, yndyrat ,vitaminat ne një mase te madhe përcaktonetj. kualitetin dhe lartësinë ePërbërja kimike e farës është e ndryshme, rendimentit te kulturavevarësisht nga lloj masat agroteknike te perimore. Sa me kualitative qeaplikuara gjatë vegjetacionit, kushtet te jetë fara,aq me e mire dhe negjatë ruajtjes se farës etj. Mbështjellësi i mënyrë te unjisuar fara do tefarës është i berber kryesisht nga mbijë, çka do te paraqet kushtceluloza, ndërsa materiet ushqyese qe edhe bimët te zhvillohen merezerve, janë te përbëra nga proteinat, mirë , me ç’rast do te sigurohetsheqernat, yndyrat, vitaminat etj. rendiment i larte dhe kualitativ.Sasia e materieve ushqyese rezervë nefare, varet nga te ushqyerit e bimëve përfare gjatë vegjetacionit, por edhe ngamënyra se si ruhet fara. përqindja e fareve te pjekura te plot teSasia e materieve ushqyese rezerve ne jete me e madhe.fare është mjaft e rëndësishme, pasi farame e pasur me materie ushqyese rezerve,ka energji dhe aftësi mbirëse me temadhe.Te disa bime siç janë ato nga fam.Liliaceae, Cruciferae, Chenopeiacaeae etj,fara nuk piqet përnjëherë me tërë bimën.Prandaj gjate vjeljes vjeljes tek këto bime Varësisht nga kushtet e kultivimit,fara mund te ketë sasi te ndryshme te masave agroteknike, atakimit ngamaterieve ushqyese rezerve, sasi te sëmundjet dhe dëmtuesit, cilësia e farësndryshme te lagështisë dhe aftësi te se prodhuar, është e ndryshme.ndryshme për mbirje. Ne kushte te volitshme agroekologjike, 14
  14. 14. zgjedhjes se varietetit ne mënyrë te drejt , Përveç formës , rëndësi te madhe kanëgjithsesi zhvillohet fare me veti me te edhe ngjyra e farës, aroma , mbushja emira prodhuese. farës me materie ushqyese etj.Kur është ne pyetje kualiteti i farës , Te gjithë këta parametra duhet paturrëndësi me te madhe ka energjia dhe parasushe , gjate mbjelljes apo zgjedhjesaftësia mbirëse e farës, natyrisht këtu se farës për mbjellje.duhet llogaritur edhe vetitë tjera , atomorfologjike (pamja e jashtme , era,ngjyra, përbërja kimike etj). Pastërtia e farës Pastërtia e farës ka rëndësi mjaft teCilësitë e farërave te perimeve madhe për prodhimtari. Me pastërti te farës nënkuptohet,Fara cilësore është parakushti kryesor për pjesëmarrja e farërave te shëndosha, teprodhimtari te suksesshme. kulturës baze qe analizohet, e shprehurFara e shëndoshë dhe vitale, si dhe e ne përqindje, ndaj peshës se te gjithëpastër për nga aspekti variator, është mostrës qe analizohet.parakusht dhe garant për prodhimtari te Është e dëshiruar ne far të ketë gjithnjësuksesshme, natyrisht krahas masave pastërti 100%.agroteknike te aplikuara gjate Ne praktike kjo mund te arrihet kryesishtvegjetacionit.. tek kulturat me farëra te mëdha, te cilatGjithashtu edhe pjesët vegjetative te cilat mund te pastrohen lehtë, mirëpo,shërbejnë për shumim( zhardhoret , pothuajse çdo here ne fare gjenden edheqepujkat etj), duhet te i posedojnë te materie, si psh. Fara te thyera ( tegjitha vetitë e lartpërmendura. dëmtuara ), far atë barojave etj.Cilësia e farës vie ne shprehje ne Përqindja e pastërtisë se farës llogaritetprodhimtarinë e perimeve për përpunim , ne ketë mënyrë.ku ne mase te madhe kemi kultivim Nëse ne mostrën prej 100 gr. Faradirekt, përmes farës. Kualiteti i farës e pastër merr pjese me 9,5gr. Ndërsa tepërcaktohet indirekt ( Përmes vlerësimit gjitha pjesët tjera (mbeturinat ete vetive te jashtme – madhësisë , ndryshme) me 0,4gr atëherë përqindjaformës , ngjyrës, peshës etj) , si dhe e pastërtisë se farës gjendet ne ketëdirekt përmes hulumtimit te vetive te menyëbrendshme te farës. Energjia mbirëse e farësForma e farës është tregues stabil përndonjë lloj apo varietet ne kuadër te llojit. 15
  15. 15. Energjia dhe aftësia mbirëse, paraqesin Ne baze te pamjes se jashtme , ështëtreguesit me te rëndësishëm, kur është ne vështire qe te dallohet fara vitale nga ajopyetje kualiteti i farës se kulturave jovitale ( jo e gjalle). Fara nga pamja ebujqësore. jashtme mund te jetë krejtësisht e mire ,Energjia mbirëse është e rëndësishme, por qe mos te jete e aftë për mbirje.pasi që nëpërmes saj , mund te tregohet Për përcaktimin e aftësisë mbirëse,me mase mjaft te madhe se për sa kohe shfrytëzohen metoda te ndryshme.( përafërsisht ) fara mund te mbijë edhe Ne praktiken e gjere me te përhapurane kushtet e ambientit te jashtëm. janë metodat me rëre dhe me letërEnergjia e mbirjes,paraqet filtruese (perms tasave te Petrit).përqindjen e farërave te mbira te Përcaktimi i aftësisë mbirëse behet mecilat mbijnë ne ditët e par atë atë mënyrë qe merren nga 3-5 mostrapërcaktuara për energjinë (përsëritje)me nga 100 fara.mbirëse te farës. Ne fund te tasave (enëve) teKjo gjatësi kohore është e ndryshme dhe Petrit,vendosen letra thithëse, mbi tesillet nga tri dit tek farërat e lakrës, 7 dit shpërndahen farat ( merren nga 100 faratek farërat e specit deri ne 10 dit tek për te mundur, me lehte qe mbirja tefarërat e majdanozit dhe selinos. shprehet ne përqindje ) , ne mënyrëEnergjia e mbirjes, mund te shprehet uniforme ne tasat e Petrit dhe iu jepet njëedhe nëpërmes dinamikes se mbirjes ne sasi e ujit, varësisht nga lloji fara mundmënyrë grafike (nëpërmes sistemit te te mbulohet me letër thithëse ose jo .koordinatave) me ç”rast ne boshtin X Tasat e tille te Petrit ,vendosen nevendosen ditët, ndërkaq ne boshtin Y termostat ne temperature te caktuar përnumri i farërave te mbira. çdo lloj te kulturave perimore ( për specin dhe domaten është 25C etj.) gjateAftësia mbirëse e farës analizimit te aftësie mbirëse lagështia ne letër filtruese duhet te jete optimale.Aftësia mbirëse e farës, paraqet Përcaktimi i aftësisë mbirëse,dallohetvitalitetin e farës dhe përcaktohet nga nga lloji dhe zgjat 7 dite bizelja deri nepërqindja e farërave te pasteta , të mbira 21 dite tek karota.ne kushte optimale. Si fare e afte për mbirje llogaritet ajo farePërcaktimi i aftësisë mbirëse te e cila ne afat te caktuar zhvilon sythinfarës,behet sipas metodave te caktuara embrional, normal dhe te shëndoshë.për kualitetin e farës se kulturave Metode tjetër është përcaktimi i aftësisëperimore. mbirëse te farës përmes reagensëve te ndryshëm. 16
  16. 16. - infektimi më i lehtë i bimëve ngaQarkullimi fushorë në Perimtari sëmundjet, dëmtuesit dhe barojat - agroteknika e njëjtë e cila aplikohet për disa vite me radhë, mund të sjellë deri te dobësimi i strukturës dhe vetiveKultivimi në të njëjtën sipërfaqe për disa tjera të tokësvite me radhë i bimëve ka për pasojë: - shfrytëzimin e njëanshëm tëmaterieve ushqyese Zgjedhja e para kulturave të përshtatshme në qarkullimin bimorë në Perimtari Lloji Parabima E mirë E mundshme Jo e mirë Domatja qepa lakra koke domatja Speci sallata karota speci lulelakra spinaqi patatja trangulli Sallata domatja karota majdanozi qepa selino Lakra koke domatja speci trangulli sallata kungujt spinaqi llojet e lakrave tjera varen nga vetitë e ndryshme fiziologjike dhe morfologjike të disa llojeve, madje edhe të kultivarëve brenda llojit.Kërkesat e bimëve perimore ndaj masave Me qarkullimin bimore nënkuptojmeagroteknike janë të ndryshme dhe ato mbjelljen e një kulture perimtare në një 17
  17. 17. tokë në të cilën paraprakisht ka qenë embjellur një kulturë tjetër perimtare.Pra me konkretisht mos kultivimi I njelloji te perimeve në të njejten toke për dyvjet me radhë.Kërkesat e bimëve perimore ndaj masaveagroteknike, ndryshojnë dhe ato varennga vetitë e ndryshme fiziologjike dhemorfologjike të disa llojeve, madje edhenë kuadër të disa varieteteve të të njëjtitlloj. Këtu dallime më së shumti janë tëshprehura në ndërtimin e rrënjës,kërkesave për materie ushqyese, vjeljesetj. Kushtet e kultivimit të perimeve 1. Ekologjike a. Tokësore - pjerrtësia e terrenit - ekspozicioni i terrenit 18
  18. 18. - niveli i ujit nëntokësor në varësi të lartësisë mbi nivelin e detit, relievit, përbërjes kimike dhe fizike të - infektimi me baroja tokës, të gjërësisë gjeografike, e shumë të - tipi i tokës tjera. - reaksioni i tokës Kërkesat e bimëve perimore ndajb. Klimatike temperaturës - temperatura (tri grupe të perimeve) - drita (intensiteti i ndriçimit dhe Kryerja e të gjitha proceseve në bimëgjatësia e ditës) është e lidhur me temperaturën - lagështia Është me rëndësi të dihet se për bimën janë njësoj të dëmshme si temperaturat - cilësia e ajrit shumë të ulta poashtu edhe ato shumë të - erërat larta. Si regjim optimal i temperaturës, llogaritet ajo temperaturë në të cilën si në2. Ekonomike aspektin sasior ashtu dhe në atë cilësor, zhvillohen më së miri ato pjesë të perimeve për të cilën ato kultivohen. - fuqia punëtore - materiali reprodukues - pajisjet (makineria) - plasmani (tregu) Në bazë të kërkesave ndaj temperaturës bimët perimore ndahen në tri grupe kryesore:Faktorët klimatik (temperatura, I Me kërkesa të mëdha ndajdrita; era; etj) janë shumë të nxehtësisë (speci, domatja,rëndësishëm në rritjen dhe zhvillimi tëperimeve. Secili nga këto elementë, ka shalqini, bishtaja e njomë etj)rëndësinë dhe vëndin e vet në jetën e II Me kërkesa mesatare ndajkëtyre bimëve. Vlerat e këtyre dallojnë nxehtësisë (karota, pangjari 19
  19. 19. i kuq, majdanozi etj) gradë, ndërsa ato të perimeve me kërkesa III Me kërkesa të vogla ndaj më të medha për nxehtësi fillojnë tënxehtësisë (qepa, spinaqi, mbijnë në temperaturë minimale 12-15 sallata etj). gradë.Kërkesat e bimëve ndaj nxehtësisëdallojnë varësisht nga faza e rritjes dhe Ndaj temperaturave të ulëta janë shumëzhvillimit të tyre. të ndjeshme bimët e me kërkesa tëKërkesat më të mëdha për nxehtësi janë mëdha ndaj nxehtësisë, veçanërishtne fazën e mbirjes, lulëzimit dhe shumë më të ndjeshme janë sistemetfrytifikimit. rrënjore të bimëve. Kur këto bimë Mbrojtja nga temperaturat e kultivohet në toka të ftohta, me lagështirëskajshme (qofshin të ulta apo të larta), të tepruar, toka të rënda, meduhet planifikuar mirë në prodhimtarinë kundërdrejtim jo të favorshëm ndajintensive bimore. rrezeve të diellit, në përgjithësi rritja dheGjatë kultivimit në fushë të hapur, duhet zhvillimi i bimëve realizohet me strese tëpasur kujdes në afatet e mbjelljes vazhdueshme duke dhënë ndikimin të ndjeshëm jo vetëm në lulëzimin dheTemperatura është një nga faktorët më të lidhjen e frutave, por edhe në vonësën erëndësishëm për jetën e bimëve. Të pjekjes dhe në uljen e sasisë dhe tëgjithë proceset e ndryshme fiziologjike cilësisë së prodhimit.realizohen vetëm në prani të një intervalitë caktuar temperaturash si ato të ajrit, të Maksimumi i sintezës së lëndës organiketokës dhe të vetë bimës. Sipas vlerave të nëpërmjet fotosintezës, arrihet nëtemperaturave, varet ndjeshëm aftësia temperaturat 25 – 30 0C. Kjo realizohetthithëse e sistemit rrënjor, intensiteti i më mirë nëqoftëse niveli i ndriçimifotosintezës, intensiteti i frymëmarrjes, diellor është në vlerat e duhura.intensiteti i transpirimit dhe i shumë Nëqoftëse ky nivel temperaturë, nukproceseve të tjera fiziologjike. shoqërohen me ndriçim të mjaftueshëm diellor siç mund të ndodhi të serrat në periudhën e stinave të dimërit dhe tëKërkesat ndaj temperaturave janë pranverës së hershme, atëhere vihet re qësidomos në fazën e mbirjes së farërave. procesi i lulëzimit nuk është i mirë dheFarërat e grupit të perimeve të cilët janë pllenimi nuk realizohet normalisht.të qëndrueshme ndaj të ftohtit, fillojnë të Nëse temperatura e ajrit vazhdon e rritetmbijnë në temperaturat minimale 2-3 në mbi 30 0C, nga studimet e bëra është 20
  20. 20. vërejtur se ritmi i sintezës së lëndës dendësia e mbjelljes, drejtimi i vendosjesorganike ulët gradualisht dhe në së rendeve, etj.temperaturën 40 0C, bëhet ndërprerja eplotë e saj. Eshtë vënë re gjithashtu se, Drita ka rol shumë të rëndësishëm nënëse rritja e temperaturave të ajrit rritjen dhe zhvillimin e bimëve perimore.vazhdon të rritet mbi 35 0C, bimët nuk e Me anë të saj realizohet procesi më isintetizojnë me si duhet lëndë organike. rëndësishëm fiziologjik që ështëNë këtë periudhë vërehet fenomeni i fotosinteza. Kërkesat perimeve për dritërrëzimit në masë të luleve dhe i frutave të janë të ndryshme për faza të ndryshme tëporsalidhura. Mbi 40 0C, procesi i rritjes dhe të zhvillimit të tyre.frymëmarrjes (d.m.th. procesi i Kërkesat për nxehtësi janë të mëdhashpërvetimit të lëndës organike) fillon e sidomos në fazën e fidanit.bëhet më intensive dhe bimët kalojnë në Mungesa e dritës në këtë moment,depresione e shqetësimë të rënda ndikon negativisht në formimin efiziologjike. organëve vegjetative dhe ato mund tëNëqoftëse temperaturat vazhdojnë të jenë dëmtohen.të larta jo vetëm ditën por dhe natën,atëhere si rezultat i ndërprerjes së KËRKESAT NDAJ TOKËSsintezës së lëndës organike dhe ishpërvetimit intensiv të saj, bimët Kërkesat e bimëve perimore pjellorinë errëzojnë lulet dhe frutat dhe rrezikojnë të tokës janë mjaft të mëdha. Tokat në tëhumbin jetën. cilën do të kultivohet perimet, duhet të jenë të thella, me rexhim të mirë ujoro – Për bimët perimore janë njësoj të dëmshme si temperaturat e ajror, të pasura me humus. ulëta po ashtu edhe ato të larta Tokat e ftohta, të lagëta, e të rënda, të cekëta, janë të pa përshtatshme për rritjen e sistemit të rrënjor të këtyre bimëve. NëKËRKESAT PËR DRITËN toka të tilla sistemi rrënjor zhvillohet shumë i dobët, duke krijuarEshtë mjaft shumë e lidhur me disproporcione të theksuara në mestemperaturën, andaj është e rëndomt që thithjes së ujit dhe të elementëveperimet të cilat kanë kërkesa të ushqimor dhe nevojave të bimëve nëmëdha ndaj nxehtësisë, kanë edhe tëresi.kërkesa më të mëdha për dritë.Në shfrytëzimin racional të dritës kanë Kërkesat ndaj materieve ushqyesendikim edhe masat agrotenike, si 21
  21. 21. Pjelloria natyrale e tokës, është sigurisht Të gjitha llojet e plehrave, të cilate rëndësishme për të siguruar një përdoren në plehërimin e kulturaveprodhim optimal si sasior ashtu edhe bujqësore në bazë të mënyrës sëcilësor, por rrallë herë ndodh që ajo është përfitimit, vetive fizike kimike mund tëoptimale në të gjitha parametrat e saj. jenë; organike, minerale (artificiale), eTë ushqyerit e bimëve është masë e më rrallë edhe organo-minerale.rregullt gjatë prodhi-mtarisë së perimeve Plehrat organike, kanë rol të(si dhe te kulturat tjera bujqësore), pazëvendësueshëm në prodhimtarinë epërmes së cilës rregullohet tempoja e gjithëmbarshme bujqësore. Përveç qërritjes dhe zhvillimit, pjekja më e bimëve u vëjnë në disponim gati të gjithahershme, si dhe rendimenti dhe cilësia e elementet ushyese, plehrat organikeperimeve. përmirësojnë shumë veti të tokës.Plehërimi i bimëve i kryen dy funksione Humusi i futur në tokë përmes plehravekryesore; bimëve të kultivuara u siguron organike, apo i përfituar me zbërthimin esasinë e nevojshme të materieve ushqy- saj, përveç shumë vetive të tjera tëese dhe e ruan, apo sipas nevojës e rritë dobishme, i lidh (mban) shumë materieplleshmërinë (potenciale) të tokës. ushqyese dhe kështu e pengon shpërlarjen e tyre. CO2 i cili lirohet gjatëEfekti i përdorimit të plehrave (në zbërthimit të plehrave organike ndihmonmënyrë të drejtë) është i shumëfisht. në zbërthimin e disa materjeve në tokëPërveç ndikimit të drejtpërdrejtë në dhe i bën ato më të shfrytëzuara përushqimin e bimëve (e me këtë edhe me bimët, ndërkaq, kur lirohet nga toka irendimente) dhe rritjes së plleshmë-risë së ndihmon bimët në procesin e fotosintezëstokës, plehërimi (në mënyrë të drejt) (shih cilësia e ajrit në serra). Humusi kandikon edhe në zvogëlimin e efekteve të ndikim shumë pozitiv në përmirësimin edëmshme të kushteve të ambientit të vetive fizike kimike dhe biologjike tëjashtëm. P.sh. oplikimi i plehrave e tokës. Andaj roli i humusit është shumë izvogëlon ndikimin negativ të madh në mbajtjen dhe rritjen e plle-temperaturave të ulëta në bimë, për arsye shmërisë potenicale dhe efektive të tokës,se stimulon rritjen më të mirë të sistemit si bazë e prodhimtarisë intensive tërrënjor, akumulim më të madh të lëndës perimeve. Për këtë asrye, me humus (nësë thatë, sheqernave dhe materieve kuptim të gjerë të fjalës), nënkuptohen tëorganike, me çka zvogë-lohet efekti i gjitha llojet e plehrave organiketemperaturave të ulëta, (faktor ky shumë Megjithatë arritja e rendimenteve të larta,i rëndësishëm gjatë kultivimit të primeve është e mundur vetëm përmes kultivimit tënë serra). kultivarëve me potencial të lartë gjenetik, 22
  22. 22. ndërkaq shfrytëzimi maksimal i këtij të koncentruara, andaj është mendim ipotenciali është i mundur (natyrisht krahas përgji-thshëm (te shumë autorë) qëkushteve të tjera agroekologjike), vetëm prodhimtaria bashkëkohore bujqë-sorepërmes vënies në disponim të bimëve, nuk do të mund të ekzistonte as tësasira të mjaftueshme të materjeve zhvillohej më tej pa plehra minerale.ushqyese. Kjo mund të arrihet përmesplehrave minerale, të cilët paraqesin plehraTab.Nxjerrja nga toka me rendiment 1 t /ha të elementeve ushqyese tek perimet endryshme gjatë kultivimit në serra Egzistojnë dy modele të plehërimit të bimëve, klasik dhe modern. Metodat klasike të plehërimit të bimëve, mbështeten në hedhjen në tokë përpara mbjelljes dhe gjatë vegjetacionit të Lloji N (kg) P2O5 (kg) K2O (kg)Domatja e hershme 2,1 – 4,6 0,6 – 1,2 2,2 – 4,6Domatja gjysmë e hershme 2,6 – 5,0 0,5 – 1,5 3,1 – 10,0Patëlgjani i zi 2,9 – 3,9 0,7 – 1,0 4,0 – 5,0Speci 3,0 – 6,0 0,7 – 1,5 8,0 – 10,0Trangulli 3,2 – 4,2 1,2 – 3,5 4,0 – 7,2Lakra kokë 3,0 – 5,0 1,1 – 5,0 3,8 – 6,0Lulelakra 8,4 – 10,0 2,9 – 10,0 8,3 – 12,0Qepa 3,4 – 7,0 1,6 – 5,0 3,8 – 5,0Karrota 2, 0 – 3,5 1,0 – 3,0 3,0 – 9,0Sallata 2,2 0,8 5,0 – 6,0Spinaqi 2,5 – 3,6 1,8 – 2,5 5,2 – 6,0 plehrave të ngurta të cilat futen në tokë nëpërmjet punimeve në thellësi të ndryshme të tokës. 23
  23. 23. Plehërimi modern (fertigimi) nënkupton njihen mirë kërkesat e kësaj bimë përpërdorimin e plehrave nëpërmjet ujit të këtë element jetësor. Nevojat përujitjes. Kjo shpërndarje mund të lagështirë janë të ndryshme në faza tërealizohet në të gjithë sistemet e kul- ndryshme të rritjes dhe të zhvillimit tëtivimit të bimëve; ujitjes në sipërfaqe, tyre. Vetëm në një sasi të caktuarujitjes në formë shiu, etj, por mënyra më lagështire toksore, bëhet e mundur tretjae mirë është nëpërmjet sistemeve të e elementëve ushqimor që ndodhen nëujitjes me pika. tokë, duke formuar të ashtuquajturen solucionin toksor. Nëpërmjet qimeve thithëse solucioni tokësor kalon nëKËRKESAT PËR UJË sistemin rrënjor dhe më pas në pjesën mbitoksore në kërcej e gjethe.Sigurimi i lagështisë optimale në tokë Uji në trupin e bimëve ka shumëdhe lagështisë optimale, të ajrit, është funksione, por ndër to më kryesore janënjëri ndër parakushtet më të rëndësi- dy:shme, gjatë prodhimtrarisë së perimeve Transportimi i lëndëve ushqimore tëNë rend të parë duhet patur parasysh se nevojshme.kërkesat e perimeve për ujë janë të Bimët me anë të transpirimit (avullimit)mëdha. Këto kërkesa mund të nga sipërfaqja e gjetheve, atoshpjegohen me përmbajtjen e lartë të ujit vetëfreskohen. Si rezultat i avullimit tënë frute, vegjetacionin relativisht të ujit nga sipërfaqet e gjetheve, ulëtshkurtër dhe sistem rrënjor relativisht e temperatura e tyre. Nëpërmjet këtijzhvilluar dobët, te disa kultura perimore. procesi bimët vetëmbrohen ngaUji tek perimet (dhe te bimët tjera ka rol temperaturat e larta dhe kryejnë pa shumë probleme, proceset e tyretë shumëfishtë dhe mjaft kompleks. fiziologjike.Gjithashtu uji i rregullon procesetkimike, fizike dhe biologjike në tokë. Rritja e kërkesaveAfatet dhe numri i ujitjeve, varen nga një për ujë fillonkompleks faktorësh si nga lloji, faza e menjëherë pasrritjes zhvillimit të bimëve dhe nga mbjelljes së fidanitkushtet e motit (periudha e vitit). në vëndin e përhershëm. FazatPër të siguruar rendimente dhe cilësi të me kritike për ujëlartë të prodhimeve për njësi të janë:sipërfaqes, duhet që në radhë të parë të 24
  24. 24. • Fillimi i lulëzimit dhe i frutifikimit • Faza e rritjes së frutave.Mënyrat e ujitjes së perimeve mund të Ujitja në formë shiujenë.Ujitja me brazda Ujitja pikë-pikëPyetjeCilat janë kërkesat e perimeve pernxehtësiKërkesat për lagështiKërkesat ndaj tokës dhe materieveushqyese Speci 25
  25. 25. Speci është bima kryesore perimore nëKosovë si për nga sipërfaqet ashtu edhepër nga rëndësia ekonomike. Formadominuese e kultivimit të specit ështëkultivimi në fushë të hapur. Edhe pseprodhimi kryesor i specit është ilokalizuar në regjionin për rreth drinit tëbardhë (Anadrini, Lugu i beranit, Deqani,Peja, Klina, Prishtina, Anamorava)megjithatë speci në sipërfaqe të voglakultivohet pothuajse në çdo regjion nëKosovë (natyrisht ku kushtet klimatike elejonë këtë).Për nga sipërfaqet që zë speci është bimakryesore perimore në Kosovë.Sipërfaqet e përgjithshme me perime nëvitin 2006 kanë qenë 14,500. Nga kjosipërfaqe 4,449 ha apo rreth 30,68 % esipërfaqeve të përgjithshme me perimekanë qenë të mbjella me spec. Përshkrimi botanik.Jo vetëm për nga aspekti i Speci është bimë barishtore njëvjeçare esipërfaqeve por edhe për nga niveli familjes solonaceae.i përdorimit në ushqim nga ana epopullatës dhe rëndësia ekonomike Sistemi rrënjor i specit është i vendosurspeci është bima kryesore mjaft cekët në tokë dhe ka aftësi thithëseperimore. relativisht të dobët. Kërkesat e mëdha të kësaj bime ndaj lagështisë, regjimit ajror materieve ushqyese etj, mund të shpjegohen (përveç tjerash) me zhvillimin e dobët të sistemit rrënjor dhe me aftësinë thithëse relativisht të dobët. Edhe aftësia regjeneruese e sistemit rrënjor nuk është e madhe. Kërcelli i specit është mjaft i degëzuar, barishtor, në bazë i drunjëzuar dhe me 26
  26. 26. kënde. Degëzimet e kërcellit janë të Kushtet klimatike kanë rëndësi të madheshumta dhe dalin në kënde të ndryshme dhe në perimtari paraqesin kërkesënndaj kërcellit kryesor. Nga ky degëzim parësore për kultivimin e perimeve.caktohet edhe forma e përgjithshme ebimës. Temperatura, drita dhe uji janë faktorëSpeci karakterizohet nga ritme të shpejta kryesorë,dhe nëse këta faktorë janë nërritjeje dhe zhvillimi. Periudha e hershme favor dhe në sasi çfarë i kërkojnë perimete rritjes është e shkurtër dhe përfundon në përgjithësi dhe speci në veçantikur maja e rritjes ndërpret rritjen. rendimenti nuk do të mungojë, nëse kësajPengimi i zhvillimit të majës së rritjesstimulon zhvillimin e sythave anësorë të i kanë parapri edhe të gjitha masat tjerakërcellit kryesor, të cilët gjenden poshtë agroteknike siç janë: Lëvrimi më kohënyjës së degëzimit të parë dhe i japin dhe cilësorë përdorimi i plehrave në sasibimës një pamje kaçubore. Sythat të nevojshme, ujitja cilësore të formësndryshojnë për nga shpejtësia e lulëzimittë tyre, në varësi nga pozicioni i tyre në pikë-pikë për objektet e mbrojtura dhe nëkërcellin kryesor. Sa më pranë majës së formë shiu për specin e kultivuar nërritjes të ndodhen, aq më shpejt ndodh sipërfaqe të hapura.lulëzimi.Degët anësorë të formuara nga sythat memoshë më të re, formojnë lulet e para Kërkesat ndaj nxehtësisëvetëm pas 4-5 gjethesh. Diferencimi iluleve tek speci nuk është i ndikuar ngagjatësia e ditës. Shumica e kultivareve Speci është bimë e klimës së nxehtë.lulezojnë në ditë me gjatësi 10 ose me Prodhimtaria më e mirë mund të arrihetshumë orë. Faktori më i rëndësishëm për vetëm gjatë verës së nxehtë, krahasdiferencimin e luleve është temperatura eajrit dhe në mënyrë të veçantë lagështisë së mjaftueshme. Kërkesat etemperatura e natës. specit për nxehtësi dallojnë varësisht nga faza e rritjes dhe zhvillimit në të cilën ndodhet bima. Në bazë të hulumtimeve të shumta është vërtetuar se temperaturatKërkesat ndaj kushteveklimatike optimale për rritjen dhe zhvillimin e bimës së specit sillen në kufijtë 25 ± 5 – 27
  27. 27. 70C. Fara fillon të mbijë në 130C, diskonim dritë të mjaftueshme. Kjo ështëndërkaq temperatura optimale për mbirje me rëndësi sidomos tek prodhimi në mjedise të mbrojtura. Në fushë të hapur,është 250C. Temperaturat e ulëta nën duhet të kemi kujdes që bimët të mbillen15oC, sidomos nëse ato shoqërohen me (ndërrohen) në distanca optimale.mungesë të dritës, mund të sjellin deritek rënia e luleve. Deri në fazën e Kërkesat ndaj lagështisëfrytifikimit gjatë ditëve me diell, Kërkesat e specit për lagështi janë mjafttemperatura duhet të jetë 22-25oC, të theksuara në të gjitha fazat e rritjesndërkaq gjatë natës 16-18oC. Gjatë fazës dhe zhvillimit të bimëve, ndërkaq nësë frutifikimit (formimit dhe rritjes së anën tjetër sistemi rrënjor i specit ështëfryteve), preferohet që temperatura të jetë relativisht dobët i zhvilluar në raport me o25-28 C gjatë ditës dhe 18-22 gjatë pjesën mbitokësore, e cila kanatës. Gjatë kohës me vranësira, transpiracion mjaft intensiv. Andaj ujitjapreferohet që këto temperatura të jenë e rregullt e bimëve është njëri ndër opër 5-7 C më të ulëta. Speci ka kërkesa parakushtet më të rëndësishme përtë mëdha edhe ndaj temperaturës së arritjen e rendimenteve të larta. Deri nëtokës. Ndërrimi i fidaneve duhet të filloj kohën e frutifikimit, lagështia në tokë okur temperatura e tokës të arrijë 22-23 C, është e preferuar që të jetë afër 70% tëpër arsye se në tokë të ftohtë bimët e kapacitetit fushor ujor, ndërkaq në kohënspecit ngelin në rritje. e frutifikimit 80%. Pra rritje me të hovshme të masës mbitokësore (kërcelli,Kërkesat ndaj dritës gjethet dhe frutat) te speci kemi kur lagështia e tokës mbahet në nivelin e 70-Speci është bimë tipike me kërkesa tëmëdha për dritë (heliofite), duke filluar 80 % të kapacitetit ujor tokësor dhenga fazat e hershme të rritjes së bimëve. lagështia e ajrit sillet prej 60-80%.Në kushte të mungesës së dritës bimët e Ujitja me pika përfaqëson mënyrën mëspecit zgjaten, etiolizohen dhe lulet dhe të përshtatshme të ujitjes së bimëve.frutat e porsaformuara bien.Për këtë arsye duhet pasur kujdes që Nëpërmjet ujitjes me pika prodhuesi kagjatë prodhimit bimët të kenë në mundësi të kontrollojë me saktësi dozat e 28
  28. 28. ujit dhe të plehrave që u duhen dhënë Sasirat orientuese të lëndëve ushqyese,bimëve. Për pasojë, rritet mundësia për të në formë të materieve aktive, përrealizuar prodhime të larta dhe me cilësi rendimentin e planifikuar prej 35 – 40më të mirë. Andaj në prodhimin intensiv t/ha, do të ishin: 130 – 150 kg N/ha, 80 –të specit është e preferuar që çdo herë të 100 kg P2O5/ha dhe 150 – 250 kgpërdoret ujitja pikë-pikë. K2O/ha. Afatet e dhënies së plehrave mineral, duhet të adaptohen mënyrës sëKërkesat ndaj materieve ushqyese prodhimit, kultivarit dhe qëllimit të prodhimit.Speci sikurse edhe shumica e bimëve Kërkesat ndaj tipit të tokëstjera perimore, është kulturë intensive ecila jep një masë të madhe vegjetative Për prodhimin e specit më tëdhe të frytit. Duke pasur parasysh këtë të përshtatshme janë tokat e rrafshëta, tëdhënë është e nevojshme që speci gjatë thella, të lëshueshme, të nxehta dhe tëgjithë vegjetacionit të në disponim sasira pasura me materie ushqyese. Tokattë mjaftueshme të materieve ushqyese aluviale paraqesin tokat më tëdhe në gjendje lehtë të shfrytëzueshme përshtatshme për prodhimin e specit.nga ana e bimëve. Bima e specit është mjaft e ndjeshmeDuke marrë parasysh kërkesat mjaft të edhe ndaj reaksionit të tokës, andaj përmëdha të specit për lëndë ushqyese, kultivimin e specit duhet zgjedhur tokavegjetacionit relativisht të gjatë si dhe me reaksion neutral deri në të dobëtkultivimin në kushte të ujitjes, është e acidik. Nuk i përballon reaksionit alkalik.nevojshme që speci të plehërohet në Në prodhimin e specit për shkak tësasira të mjaftueshme me plehra organik ndjeshmërisë dhe kërkesave specifike qëdhe mineral. i ka kjo kulturë, duhet gjithsesi tëNga plehrat organik rëndom përdoret kultivohet në qarkullim me kulturat tjeraplehu i stallës dhe atë në sasi 30 – 50 e kursesi në monokulturë. Parakulturatt/ha. më të mira për specin janë leguminozet një dhe shumëvjeçare, drithërat etj. 29
  29. 29. mbirëse të lartë) dhe të jetë eKultivimi i specit në fushë të hapur dezinfektuar Zgjedhja e farës hibride të F1 gjeneratës,Në fushë të hapur speci kultivohet krijon një siguri më të madhe përpërmes fidanit. Në disa raste (sidomos ku prodhuesit. Afati i mbjelljes së farësmbjellja i dedikohet industrisë ndryshon varësisht na kushtetpërpunuese), kultivimi i specit mund të agroekologjike të regjionit përkatës dhebëhet edhe me mbjelljen direkt të farës qëllimi i prodhimit të përcaktohet për çdonë fushë. rajonKultivimi përmes fidanit Fidani shëndoshë vital, i cili arrin për ndërrim në kohën eTek kultivimi përmes fidanit, njëra ndër planifikuar, është njëri ngafazat më të rëndësishme është përgatitja parakushtet më të rëndësishmecilësore e fidanit. për arritjen e rendimenteve të larta tek speci.Përgatitja e fidanitProdhimi cilësor i fidanit nënkuptonpërgatitjen e fidanit në module, duke Mënyra tradicionale e prodhimit tëpërdorë substrat të përshtatshëm për lloje fidanit aplikohet ende sidomos përtë caktuara të perimeve. Edhe masat tjera prodhim të fidanit për ndërrim në fushë.të përkujdesit (temperatura, ndriçimi, Kjo mënyrë e prodhimit të fidanitlagështia dhe të ushqyerit) duhet të jenë bazohet në prodhimin e fidanit në lehë tënë përputhje me kërkesat e fidanëve. nxehta.Është shumë me rëndësi që fidanet të Përgatitja e këtyre leheve bëhet në formandërrohen së bashku me dhe (jo me të ndryshme (nën ose mbi tokësore). Nërrënjë të zhveshura). fund vendoset një shtresë e plehut tëFara e cila përdoret për mbjellje duhet të freskët organik (25 – 50 cm) e cilaketë cilësi të mira (energji dhe aftësi shërben si burim I ngrohjes. Mbi të 30
  30. 30. vendoset një shtresë dheu (që në disa Prodhimi i fidanit në module (tëraste përzihet me një pjesë plehu të stiroporit apo plastikës), duke përdorurdekompozuar) në trashësi 10 – 15 cm. Në substrate të posaçme për fidan, ka shumënjë sipërfaqe të përgatitur në këtë mënyrë përparësi në krahasim me metodënvendoset fara. tradicionale të përshkruar më lartë.Fara mbulohet me dhe të përzier me pleh Masat e përkujdesit gjatë përgatitjes sëtë dekompozuar (2 : 1në favor të plehut). fidanit bazohen në mbrojtjen ngaMbjellja e farës për kultivim në fushë të temperaturat e ulëta (në disa rastehapur bëhet nga mesi i muajit mars. përdoren edhe mbulesa të dyfishta,Në kushte normale fara e specit mbinë ajrosjen, ujitjen dhe mbrojtjen e fidanëve.për 10 – 14 ditë ndërsa për ndërrim arrinpër 50 – 60 ditë. Temperatura optimale gjatë prodhimtarisë së fidanit të specit T e m p e r a t u r a (oC) Deri në mbirje 3 – 7 ditë pas mbirjes Pas kësaj periudhe, deri tek ndërrimi Ditën Natën Ditë me Ditë me Natën diell vranësira 25 – 28 18 – 20 15 17 22 – 26 18 – 20 18 – 20 Menjëherë pas mbirjes preferohet që të bëhet një ulje e temperaturës, e cila ka për qëllim pengimin e zgjatjes së fidanit në fazën e parë të mbirjes. Kjo masë ndikon mjaft mirë në kalitjen e fidanit. 31
  31. 31. Kalitja vazhdon gjatë gjithë kohës së ndërrohen së bashku me dhe (jo meprodhimit të fidanit. rrënjë të zhveshura siç është praktikë tani). Ndërrimi i fidaneve në fushë Përgatitja e mirë e tokës është parakusht i rëndësishëm në prodhimin e suksesshëm të specit.Në fillim mjediset në të cilat prodhohetfidani lihen të hapura kohë pas kohe(varësisht nga temperaturat e jashtme), Toka duhet të përgatitet në atë mënyrë qëndërsa së paku tri – katër ditë para të krijohet në të një regjim optimal ujorë-ndërrimit në fushë duhet të lihen të ajror.hapura edhe gjatë natës me qëllim qëfidanët të përshtaten plotësisht kushtevetë mjedisit të jashtëm.Prodhimi cilësor i fidanit nënkuptonpërgatitjen e fidanit në module, dukepërdorë substrat të përshtatshëm për llojetë caktuara të perimeve. Edhe masat tjeratë përkujdesit (temperatura, ndriçimi, Toka duhet lëvruar menjëherë paslagështia dhe të ushqyerit) duhet të jenë largimit të parakulturës. Nëse kjo kohënë përputhje me kërkesat e fidanëve. nuk përputhet me kohën e lëvrimit tëËshtë shumë me rëndësi që fidanet të thellë vjeshtor, atëherë duhet bërë edhe 32
  32. 32. një lëvrim i thellë vjeshtor. Në pranverë Ndërrimi i fidanëve me rrënjë tënëse konsiderohet që toka është më e zhveshura shkakton një vonesë shtesë në arritjen e fryteve për vjelje.ngjeshur, atëherë do të ishte e preferuar Tek mënyrat bashkëkohore të kultivimitqë të bëhet jë lëvrim i cekët, e më pas në fushë të hapur, numri i bimëve përpunimi plotësues i tokës (trinimi, piatimi hektar është zakonisht më i vogël se sa tek mënyra tradicionale e kultivimit.etj). Pasi qe speci ndërrohet ne vend te Zakonisht ky numër sillet rreth 4 - 6përhershëm nga fillimi i majit barojat e bimë/m2.këqija janë prezentë pothuajse kudo Specin duhet gjithsesi ta kultivojmë nëkështu qe preferohet aplikimi i frezimit si qarkullim bimor, kështu që në të njëjtënmasë për shkriftimin e tokës dhe për sipërfaqe, mund të mbillet vetëm pas trieliminimin e barojave te këqija. deri katër viteve. Parakulturat më të miraDuhet kushtuar shumë kujdes qarkullimit për te janë drithërat, bimët leguminozebimor. dhe ato foraxhere. Përgatitja plotësuese e tokës duhet bërë Kultivimi në të njëjtën sipërfaqe për disa vite rrit rrezikun e sa më mire, në mënyrë që të sigurohet paraqitjes së sëmundjeve, regjimi i mire ujoro ajror. dëmtuesve dhe ndikon në Së bashku me punimin themelot që duhet shfrytëzimin e një anshëm të bërë në vjeshtë, hudhen edhe . 30t/ha elementeve ushqyese. pleh organik si dhe 200-400 kg/ha plehra NPK (mundësisht kombinimi 8:16:24).Ndërrimi i fidanëve në fushë, në kushtet Në pranverë duhet bërë punimine Kosovës fillon nga mesi i majit. Përndërrim fidanët duhet të kenë së paku 5– plotësues të tokës dhe së bashku me këtë6 gjethe, të jenë të shëndoshë dhe të punim jipen edhe 200-400kg/ha plehkalitur mirë. NPK.Është e preferuar që fidanet të ndërohensë bashku me dheun-substratin në të cilin Ndërrimi i fidanëve në fushe duhet bërëndodhet fidani. Në rastet kur ndërrimi i kur temperatura e natës sillet në rreth 150fidanëve bëhet me rrënjë të zhveshura C, që në kushtet tona është nga mesi i(nga dheu – substrati), zënja e fidanitështë më e vështirë dhe më e ngadalshme. majit. 33
  33. 33. Ndërrimi i fidaneve bëhet në distance 50- rastin e ndërrimit të bimës, kurse më60 x 20-25cm. Eshtë e preferuar që fidani vonë ujitja bëhet sipas nevojës dhetë ndërrohet së bashku me dheun kërkesave të bimës. Në fillim bima nuk ka shumë kërkesa për ujë, përderisa më vonë rriten nevojat për ujitje. Ujitja e bimës së mbjellur në tokë të shkrifët bëhet më shpesh ndërsa në toka të rënda më rrallë. Sasia e ujit për ujitje e kësaj bime është 300/400 m3 ujë për hektar.(substratin). Ndërrimi preferohet që të Speci per konsum të hershëm vilet nëbëhet gjatë kohës me vransira, apo kur disa faza të pjekjes teknike:nuk janë temperaturat e larta. Menjiherë p.sh. kur fruti arrin madhësinë e plotë osepas ndërrimit duhet kryer ujitje. arritja e tij deri në shkëlqimin e tij karakteristik dhe deri sa të bëhët frut I fortë, ose pasi të fillojnë të skuqen frutet duhet të filloj vjelja e tyre, sepse lastarët lehtë thehen. Në Domatjakushtet tona klimatike, kultura e specitme sukses mund të kultivohet mirëpo Domatja është bimë barishtore njëvetëm me ujitje të vazhdueshme. Për vjeçare e familjes Solonaceae.herë të parë, ujitja duhet të bëhet me 34
  34. 34. Si për nga rëndësia ekonomike, vleraushqyese, mënyra e përdorimit në të Domatja është bimë barishtoreushqyerit e njeriut dhe sipërfaqet që njëvjeçare e familjes Solanaceae.zen,domatja bën pjesë në grupin e Sistemi rrënjorëi domates është shumë ibimëve perimore më të rëndësishme. degëzuar, zhvillohet mjaftë shpejt dheKa origjinën nga vendet e nxehta të futet thellë në tokë. Zhvillimi i sistemitAmerikës së jugut, ku edhe sot mund të rrënjorë, varet nga mënyra e kultivimit,hasen forma të egra të bimës së domates. varieteti, si dhe tipi i tokës. Te kultivimi iPas zbulimit të Amerikës fillon të domates përmes fidanit, gjatë shkuljes sëpërhapet në Evropë. Në fillim është fidanit, vie deri te shkëputja e rrënjëskultivuar si bimë mjekuese e më vonë ka kryesore, kështu që sistemi rrënjorë merrfilluar të përdoret për ushqim. formë më tepër xhufkore, me ç’rast masa më e madhe e sistemit rrënjorëDomatja në Kosovë zë një vend shumë vendoset në thellësi 30 – 40 cm.me rëndësi si perime e freskët apo ekonservuar. Konsumi i domates është Në përgjithësi, mund të thuhet seshumë i lartë andaj Kosova ende nuk i domatja ka sistem rrënjorë mjaft mirë tëmbulon nevojat me prodhim vendor të zhvilluar.kësaj kulture.Në dekadën e fundit kultivimi i domatestek ne ka filluar të rritet dukshëm Në kushte të përshtatshme,sidomos prodhimtaria në ambiente të nga kërcelli mund tëmbrojtura (serra) çka përmirëson formohen edhe rrënjëmesataren e rendimentit për sipërfaqe të adventive (gjatë kontaktit tëkultivuar. kërcellit me tokën).Krahasuar me disa vende rendimenti idomates për njësi të sipërfaqes dhe sasiae prodhuar ende është e vogël. Kërcelli është barishtor dhe shumë iImporti i kësaj kulture nga vendet e degëzuar. Kur bima zhvillohet lirisht,ndryshme ende është i lartë ku me rritjen ajo më tepër merr pamjen e shkurrës.e sipërfaqeve prodhuese, përmirësimin e Degëzimet që dalin nga sqetullat eteknologjisë së prodhimit dhe përdorimin gjetheve quhen sqetullorë. Rëndom mëe hibrideve të ndryshme mundemi ta shumë zhvillohen sqetullorët që ndodhenzvogëlojmë importin e domates. nën lulëri, ndërsa më pak ata që ndodhën mbi lulëri. Kërcelli sikurse edhe të gjithaPërshkrimi botanik pjesët tjera vegjetative është i mbuluar 35
  35. 35. me qime ngjyrë të hirit. Qimëzat e Tipi i gjetheve normale, ku bëjnë pjesë tëshkurtra lirojnë një lëng të ngjitshëm gjitha pjesët përbërëse të gjethit,ngjyrë të verdhë të çelur, që bimëve të Tipi i gjethevenë formë të gjetheve tëdomates ju jep një erë specifike. Gjatësia patates, të cilat janë me ndërtim më tëe kërcellit të domates është e ndryshme thjeshtë, pa fletëza ndërmjetësuese dhe(0.3 – 2 m). Te disa varietete që fletëza të rendit të parë. Janë më të trasha,kultivohen në serra, lartësia e kërcellit me ngjyrë të gjelbërt të errët dhe jumund të jetë edhe më e madhe. Në bazë ngjajnë gjetheve të patates.të gjatësisë së kërcellit, kultivarët e Numri më i madh i kultivarëve tëdomates ndahen në dy grupe: domates (më shumë se 90%), i përkasin a) Indeterminante dhe tipit me gjethe normale. b) Determinante 2.4 Lulëria mund të jetë e thjeshtë, paKultivarët indeterminante dallohen me degëzime dhe e përbërë me dy ose mëkërcell të hollë, me shumë degëzime dhe shumë degëzime. Lulet e domates janëme rritje të pakufizuar. Ndërnyjet e tyre hermafrodite, me ngjyrë të verdhë.janë të gjata dhe lulëritë i kanë të Domatja është bimë vetpjalmuesevendosura rrallë. Varietetet e këtilla (vetpolenizuese).rëndom kultivohen me mbështetës (që Për nga pikëpamja botanike, fryti imund të të jetë i ndryshëm; prej druri, domates përfaqson një rrushkë, qëmetali, materieve plastike etj.). përbëhet nga 2 – 3 e më shumë foleVarietetet e këtij tipi duhet vazhdimisht farash. Madhësia e frytit është mjaftëtë ,,pastrohen”, nga sqetullorët. variabile, nga 1 – 2 gr te domatet e egra e deri në 500Kultivarët determinante (të ulta), kanë gr te varietetet me fryte të mëdhenj.kërcell të ulët (40 – 50 cm lartësi), Për nga forma frutet e domates mund tëzhvillim më të pakët, vegjetacion më të jenë vezake dhe të zgjatura, pllakëzoreshkurtër, si dhe lulëri dhe gjethe të ose të rrumbullakët.vendosura më dendur. Këto varietetekultivohen pa mbështetës dhe te këto nukaplikohet largimi i sqetullorve.2.3 Gjethet te domatja janë tek puplorë,pak a shumë të çara. Ato mbulohen medisa fletëza të rendit të parë. Te VLERA USHQYESE DHEdomatja dallohen kryesisht dy lloje KURATIVE E DOMATËSgjethesh: 36
  36. 36. Acidet e domates midis të cilavePërhapja shumë e gjerë dhe konsumi i mbizotëron acidi citrik kanë aftësinë tëlartë i domates shpjegohet me vlerën e seleksionojnë florën intenstinale, dukemadhe ushqimore, dietetike e kurative, si favorizuar veprimtarin e baktereve tëdhe me shumëllojshmërinë e përdorimit tretjes, ndërsa pengojnë zhvillimin etë sajë.frutat e domatës dallohen për baktereve të kalbëzimit.përmbajtje të lartë të vitaminave, kripraminerale si dhe acide organike. KËRKESAT E DOMATES NDAJ KUSHTEVE TË AMBIENTIT TËDomatet e pjekura kanë përafërsisht këtë JASHTËMpërbërje kimike në përqindje (%): ujë87.96, lëndë ekstraktive të pa azotuara Kërkesat ndaj temperaturës0.48-4, sheqerëra2.5-5, lëndë të azotuara0.8-2, celulozë 0.8-1.5, kripëra minerale Domatja ka kërkesa të mëdha ndaj0.6-1.2, yndyrëra 0.2-0.6 etj. temperaturave të larta, dhe atë gjatë të gjitha fazave të rritjes dhe zhvillimit të saj. Fara e domates fillon të mbijë nëDomatja siç u përmend edhe më lartë ka temperaturën minimale 12 – 13˚C,vlerë të madhe kurative. Ajo përmban ndërkaq temperatura optimale përantibiotik siç është tomatinae cila mbirjen e farës është rrethshërben në luftimin e sëmundjeve të 25˚C. Temperatura optimale për rritjen elëkurës dhe aparatit tretës. Lëngu i organeve vegjetative është rreth 22˚C. Nëdomates ushtron ndikim të madh në fazën e lulëzimit dhe të formimit tëshërimin e plagëve të infektuara dhe të fruteve, temperatura optimale sillet nëulcerave kronike, është mjaft i kufijt 23 – 26˚C. Në temperaturën nënpërshtatshëm edhe për njerëzit që vuajnë 15˚C, ndalet procesi i lulëzimit të bimëve,nga sëmundjet e zemrës dhe enëve të kurse në temperaturën 10 – 11 ˚ C, viegjakut. deri te ramja e luleve si dhe ndërprerja e rritjes dhe zhvillimit të bimëve. Deri teDomatja ndikon edhe në kurimin e ramja e luleve mund të vie edhe si pasojësëmundjeve të lehta reumatike, ka veti e temperaturave të larta (mbi 35˚C).kuruese edhe për neferitin, artritin, Kur është i dobët intensiteti ikapsllëkun, etj. Ajo shërben edhe për ndriçimit (psh. në serra), domaten duhetneutralitetin e aceditetit që krijohet në kultivuar në temperatura më të ulëta, meorganizëm nga ushqimi i bazuar në mish ç’rast zvogëlohet intensiteti idhe drithera. frymëmarrjes dhe aktiviteti fotosintetik i bimëve. 37
  37. 37. Për rritjen dhe zhvillimin e bimëve të duhet të jetë rreth 70%, në fazën edomates, përveç temperaturës së ajrit lulëzimit dhe të formimit të fruteve 80%,është mjaftë e rëndësishme edhe ndërkaq në kohën e pjekjes së frutevetemperatura e tokës. Temperatura KFU, është e preferuar që të jetë afëroptimale e tokës për rritjen dhe 70%.zhvillimin e bimëve të domates është 20 Për sa i përket lagështisë relative të– 25˚C. ajrit, domatja nuk ka kërkesa të theksuara. Lagështia relative optimale e ajrit për ritjen dhe zhvillimin e suksesshëm tëKërkesat ndaj dritës bimëve të domates është 50 – 60 %, ndërkaq në fazën e lulëzimit, lagështia Domatja ka gjithashtu kërkesa të relative e ajrit është e preferuar që të jetëmëdha ndaj dritës. Kërkesat më të mëdha 45 – 50 %. Në rastet e prezencës së lagështisë së lartë relative të ajrit, bimët epër dritë, bimet e domates i kanë në fazën domates zgjaten, kërcelli bëhet i butë,e fundit të fidanit. Në kushtet e dritës së bimët bëhen më të ndieshme ndajpamjaftueshme, bimët e domates zgjaten, sëmundjeve.vonohet frytëzimi, frytet formohen mevështirësi, e si rezultat i tërë kësaj, vie Kërkesat ndaj tipit të tokësderi te ramja e theksuar e rendimentit. Domatja, edhe pse mund të lultivohetPër arsye të kërkesave të mëdha të në shumë tipe të tokave, megjithatë duhetdommates për dritë, duhet krijuar kushte cekur se për arritjen e rendimenteve tëoptimale, si në fazën e fidanit, ashtu edhe larta, domaten duhet kultivuar në toka tënë objekte të mbyllura, ndërkaq në fushë thella ranore, me regjim të mirë ujoro- ajror dhe të nxehtësisë, me strukturë tëtë hapur, ndërrimi i fidaneve duhet bërë mirë dhe të pasura me materie ushqyese.në distance optimale, me qëllim që bimët Domatja është e qëndrueshme ndajtë kenë në disponim dritë të mjaftueshme. reaksionit të dobët acidik (vlera e pH mëMarrë në përgjithësi mund të thuhet se e përshtatshme është 6 – 7), ndërsa nuk idomatja është bimë tipike dritëdashëse. përballon reaksionit alkalik të tokës.Kërkesat për lagështi Koeficienti transpirues te domatja ështëmjaft variabil. Varësisht nga varieteti,mënyrës dhe kushteve të kultivimit, Tab. Sasitë e rekomanduara te plehravemesatarisht sillet në kufijt 300 – 400. varësisht nga niveli i pjellorisë së tokës Llogaritet se deri në fazën e lulëzimitKFU (kapaciteti fushor ujor) i tokës, 38

×