• Share
  • Email
  • Embed
  • Like
  • Save
  • Private Content
Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura
 

Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura

on

  • 8,051 views

 

Statistics

Views

Total Views
8,051
Views on SlideShare
8,051
Embed Views
0

Actions

Likes
4
Downloads
92
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

CC Attribution-NonCommercial LicenseCC Attribution-NonCommercial License

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura Kultivimi i bimeve perimore ne mjedise te mbrojtura Document Transcript

    • Historiku dhe probleme të serrave në Kosovë...........................................................3Zgjedhja e vendit për ngritjen e serrave.....................................................................6Klasifikimi i mjediseve të mbrojtura ........................................................................9Ndërtimi i jashtëm i serrave......................................................................................14Ndërtimi i brendshëm ...............................................................................................15Parakushtet e prodhimit të perimeve në serra..........................................................18Zgjedhja e farës cilësore...........................................................................................18Substrati në të cilën kultivohen bimët......................................................................19Regjimi i nxehtësisë në serrë....................................................................................22Ujitja.........................................................................................................................26Përpilimi i kalendarit të aktiviteteve.........................................................................34Prodhimi i fidaneve te perimeve................................................................................38Kultivimi i domates në mjedise të mbrojtura............................................................53Speci..........................................................................................................................65Patëllxhani i zi...........................................................................................................73Trangulli ...................................................................................................................75Kultivimi i pjrpërit në serra.......................................................................................83Sallata .......................................................................................................................86Spinaqi......................................................................................................................93Lakra kokë................................................................................................................95Qepa..........................................................................................................................98 2
    • diellore dhe konservimi i saj brenda brendaHISTORIKU DHE PROBLEME TË tyre, pa i kushtuar kujdes nevojës për tëPRODHIMIT TË SERRAVE NË nxjerrë jashtë serrës tepricat e energjisë.KOSOVË Lartësia e ulët e serrës dhe pamjaftueshmëria e ajrimit janë ndërNë Kosovë ndërtimi i serrave prej xhami ka kufizimet kryesore për rritjen e bimëve nëfilluar në fillim të vitev 70. Në atë kohë janë serra të tilla. Temperaturat dhe lagështia endërtuar 24 ha serra prej xhami (ne Prizren, lartë relative e ajrit janë të zakonshme dheKamenicë dhe Viti). për rrjedhojë lidhja e pamjaftueshme e frutave është një fenomen i zakonshëm. NëTë dhëna të plota statistikore për serrat në përgjithësi fermerët shqetësohen përKosovë nuk ka, mund të llogaritet se janë mundësinë e dëmtimit të bimëve nga200-300 ha tunele të cilat janë të ndërtuara temperaturat e ulta, por ata nuk i kushtojnëprej materjaleve të thjeshta (pa konstruk- të njëjtën rëndësi dëmtimeve, ndoshta edhecione të forta). Ndërsa serrat prej xhami (për më të rënda, për shkak të temperaturave tëshkak tëdëmtimeve dhe mos mirmbajtjes për larta.një kohë të gjatë), pothuajse janë jashtpërdorimit. Në shumicën e rasteve serrat në Kosovë janë tunele të thjeshtë individualë, me struktura të kombinuara druri dhe shufrash metalike.Egziston një tendencë shumë e dallueshme e Në përgjithësi për mbulim përdoren filmazgjerimit të sipërfaqes me serra në të gjithë plastike të cilësisë së ulët dhe me jetë tëKosovën. Bazuar në statistikat më të fundit, shkurtër shfrytëzimi. Për momentin,sipërfaqja totale me serra në Kosovë është përjashtimet nga kjo pamje e përgjithshmerreth 154 ha1. Kjo sipërfaqe është dyfishuar janë të rralla, por megjithatë janë tëqë nga viti 2005, kur numëroheshin 73 ha. dukshme përpjekjet e kompanive të voglaShumica e serrave në Kosovë, janë tunele të lokale për të zhvilluar dhe promovuarlarta, në shumicën e tyre të ndërtuar me dru, modele të përmirësuara të adaptuara ngaapo kombinime të drurit me shufra metalike, vetë ato.të shoqëruara nga modelet e përmirësuara tëtuneleve individualë, gjerësisht të Aktualisht prodhimi nga serat në Kosovë hasidentifikuara në Kosovë si “serra me nivel të në një numër të konsiderueshëmmesëm teknologjik”. Aktualisht, një modele vështirësishë. Për zgjidhjen e këtyretë përmirësuara, të ndërtuara me celik të problemeve është e nevojshme ndërrmarja egalvanizuar janë subvencionuar dhe një sërë studimesh të karakterit bio-promovuar me sukses nga organizata të agronomik të orientuara drejt vlerësimit tëndryshme që operojnë në Kosovë. efektivitetit dhe cilësisë së prodhimit e tëQëllimi i modeleve ekzistuese është mikroklimës në mjedise të mbrojtura nëmaksimizimi i grumbullimit të energjië raport me atë të fushës së hapur, rritjes së qëndrueshmërisë së bimëve kundrejt1 Intercooperation 2008. Greenhouse inventorying of sëmundjeve, dëmtuesve dhe temperaturaveKosovo. 3
    • ekstreme të mjedisit, aplikimin e sistemeve bimëve,etj.të mbrojtjes së integruar dhe biologjike tëMungesa e rregulloreve specifike për serat, mungesë e kontrollit mbi rritjen enë raport me zgjedhjen e tokës ku ato sistemit rrënjor.ndërtohen, modelet, strukturat dhe pajisjet e • lagështia ajrore e lartë sidomos gjatëtyre, është një element kufizues për zhvil- natës, çka favorizon zhvillimin e shumëlimin këtij sektori të bujqësisë. Zgjidhjet e sëmundjeve këpurdhore.ardhëshme duhet të konsistojnë në • shkallë e ulët e ajrimit të serrave erajonizimin e zonave më të përshtatëshme shoqëruar me shterim të rezervave tëpër ndërtimin e serave, bazuar në kriteret e CO2 gjatë ditës.ruajtjes së resurseve natyrore e të mjedisit, • kondesim i lartë i avujve të ujit në faqetpërshtatshmërinë klimatike dhe potencialet e brendshme të serave, sidomos në ato tëprodhuese të zonave të ndryshme, afërsitë mbuluara me materiale plastike, pasojë eme tregjet, mundësitë për komunikim dhe së cilës është reduktimi i ndriçimit qëtransport, etj. Vendet e Komunitetit futet në serrë dhe formimi i rrjedhjeveEvropian kanë aprovuar së fundi një standart konstante të pikave të ujit në pika tëstruktural të serrave. Adaptimi i kërkesave të ndryshme të serës.tij në Kosovë do të përbënte një instrument • humbje të larta termike, sidomos gjatëtë fuqishëm për zhvillimin e suksesshëm të natës si pasojë e rrezatimit të lartë termikkësaj fushe. nga mbulesat e serrave. • përdorim gjithnjë dhe më masiv i ujitRendimenti dhe cilësia e prodhimit të dhe i plehrave kimike.serrave është e kushtëzuar nga standartet • përdorimi gjithnjë dhe më intensiv dhe iteknologjike që karakterizojnë kushtueshëm i kimikateve për mbrojtjenkonstruksionin e tyre. Në kushtet e nivelit e bimëve.relativisht të ulët të standarteve të ndërtimit,kontrollit të mikroklimës dhe shfrytëzimit të Me qëllim të përmirësimit të këtyre tëserrave, në Kosovë, janë shqetësuese shumë metave është me rendësi që tënga problemet që vijojnë; • Të zvogëlohen humbjet e energjisë,• amplituda ekstreme midis temperaturave minimale të natës në serrë dhe atyre Të kenë ajrim efektiv. Dritaret duhet të maksimale të ditës. përfaqësohen në masën 18-25 % të sipër-• temperatura të larta të ajrit në serrë gjatë faqes së sipërfaqes së serës. Të përfshihet si sezonit të verës të cilat kufizojnë kërkesë e domosdoshme konstruktive ajrimi shfrytëzimin e serrave për të gjithë vitin. i serrave nga çatia.• mungese e kontrollit të temperaturës në mjedisin e kultivimit dhe për pasojë 4
    • • Të kenë volum sa më të madh që të jetë e për dritë dhe temperaturë të llojeve të e mundur. ndryshme dhe me rezistencë të lartë• Të lejojnë instalimin e pajisjeve për mekanike karshi fenomeneve ngrohjen e serrës gjatë natës. Është e do- atmosferike. bishme të instalohen sisteme ngrohje të • instalimi i sistemeve të ujitjes me thjeshta të bazuara në shfrytëzimin e efektivitet të lartë, për të garantuar burimeve energjetike natyrore lokale, apo njëkohësisht mundësinë e kombinimit të instalimi i impianteve të thjeshta që tyre me sistemet e plehërimit të bimëve. shfrytëzojnë për ngrohje energjinë • krijimi në përspektivë i sistemeve të diellore. kultivimit të bimëve në sistemet pa tokë, të cilët krijojnë mundësinë e• rritja e standarteve të kontrollit të riqarkullimit të solucioneve ushqyes, mikroklimës në serrë nëpërmjet in- kosto të ulët dhe mundësinë e stalimit dhe shfrytëzimit të sistemeve të shfrytëzimit të mjediseve lokale artifi- ngrohjes, ftohjes, ajrimit, hijezimit, ciale. ekranëve termikë dhe mbulesave të dyfishta.• zgjedhja dhe shfrytëzimi i materialeve plastikë më të përshtatshëm për kërkesat gabimet eventuale në këtë fazë është shumëZgjedhja e vendit për ngritjen e serrave vështirë që të përmirësohen, në fazat e mëvonshme gjatë eksploatimit të serrave. Me qëllim të racionalizimit sa më të madh tëËshtë moment kyç në tërë ciklin e punëve, është e nevojshme që më parë tëprodhimit, para së gjithash për arsye se bëhet plani i përgatitur, të zgjidhet vendi i 5
    • përshtatshëm, në mënyrë që vendosja eserrës të jetë në mënyrë sa më të drejtë. 2. Të zgjedhen zonat me vlerat më të larta të temperaturave minimale. Du-Gjatë përcaktimit të vendit për ngritjen e het të kihet mirë parasysh që një serrëserrave para së gjithash duhet marrë pa ngrohje nuk e rrit domosdosh-parasysh tre faktor kryesor: mërisht temperaturën brenda saj. Në disa raste temperatura e saj mund të • Ekonomik jetë edhe më e ulët se ambienti rreth • Gjeografik saj. • KlimatikPërcaktimi i përshtatshmërisë së një rajoni të 3. Shmangni zonat me temperaturëcaktuar për ndërtimin e serave kërkon para maksimale shumë të larta, sidomos nësë gjithash të analizohen të dhënat e tij qoftë se në to lagështia ajrore është eklimatike dhe të krahasohen me kërkesat më ulët. Këta dy faktorë së bashkutë rëndësishme biologjike të bimëve. shkaktojnë një nivel evapotranspirimiSerra nuk krijon një klimë artificiale. Ajo shumë të lartë.vetëm mund të transformojë klimën lokalenatyrore dhe si e tillë duhetdomosdoshmërisht të vendoset në një mjedistë favorshëm nëse dëshirojmë që ajo të jetësi produktive dhe ekonomike. Në zgjedhjenpërfundimtare të zonave më të përshtatshmetë kultivimit në serra duhen respektuar mepërparësi kërkesat që vijojnë: 1. Të zgjedhen zonat që kanë rrezatimin diellor më të lartë në periudhën e dimritUjrat nëntokësore të mos jenë pranë tokës. përmbysjen e plotë të mjediseve tëAfërsia e ujrave nëntokësore kufizon rritjen mbrojtura.normale të sistemit rrënjor të bimëve dhe në Afërsia me burimet energjetike, tregjet dheditë me reshje intensive mun d të rrezikojnë rrugët. Mjediset e mbrojtura janë konsumatorë të mëdhenj të energjisë, prandaj për të ulur koston e transportimit të energjisë, duhet të ndërtohen pranë burimeve energjetike ose pikave të shpërndarjes së saj. Në të njëjtën kohë për të mundësuar transportimin e shpejtë të prodhimeve të gatshme, mjediset e 6
    • mbrojtura duhet të ndërtohen prana rrugëve mira, sidomos veti të mira fizike (pasi qëkryesore. përmirësimi i tyre është i vështirë.Afërsia me qëndrat e banuara. Mjediset e Është shumë e rëndësishme që serrat tëmbrojtura kërkojnë vëllime relativisht të ngrihen sa më afër me burimet energjetike,mëdha të punës së gjallë. Për këtë arsye tregjet dhe rrugët. Mjediset e mbrojtura janëduhet të ndërtohen pranë qëndrave të ba- konsumatorë të mëdhenj të energjisë,nuara që ofrojnë kontigjente të mjaftueshmetë fuqisë punëtore.Ekspozicioni sa më i mirë i serrës ndaj dritësdirekte diellore është shumë i rëndësishëmsidomos në mbjelljet e hershme, kur inten-siteti i rrezatimit diellor është i ulët dheshpesh i pamjaftueshëm për rritjen normaletë bimëve. prandaj për të ulur koston e transportimit të energjisë, duhet të ndërtohen pranë burimeve energjetike ose pikave të shpërndarjes së saj. Në të njëjtën kohë për të mundësuar transportimin e shpejtë të prodhimeve të gatshme, mjediset e mbrojtura duhet të ndërtohen sa më afër rrugëve kryesore.Është e rëndësishme që vendi ku ngrihet Afërsia me qendrat e banuara. Mjediset eserra të ketë intensitet të lartë të ndriçimit mbrojtura kërkojnë vëllime relativisht tëedhe gjatë sezonës dimërore temperature mëdha të punës së gjallë. Për këtë arsyemesatare më të larta gjatë dimrit. Nga ana duhet të ndërtohen pranë qendrave të ba-jugore, nuk duhet të ketë objekte të larta apo nuara që ofrojnë kontingjente tëdrunj të lartë, të cilët sjellin hije mbi serrë. mjaftueshme të fuqisë punëtore.Toka në të cilën ngrihen serrat (pavarësishtnga tipi i serrave), duhet të jetë me veti tëSerrat duhet të jenë së paku 1-5 km, larg nga shumë lëshueshmërinë e dritës. Mungesa endotësit industrialë (varësisht nga intensiteti dritës, jo vetëm që ndikon në intensitetin ei ndotjes dhe drejtimi i erërave). rritjes së bimëve, por mund të ndikojë mjaftObjektet industriale, të cilat lirojnë gazra të shumë edhe në cilësinë e tyre (ndikimi nëndryshëm dhe pluhur, përveç që mund të akumulimin e materieve të dëmshme sindikojnë në mënyrë toksike në bimë, pluhuri nitrate dhe nitrite), sidomos tek perimeti cili bie mbi çatinë e serrës (qoftë prej gjethore.xhami, mase plastike etj) e zvogëlon mjaft 7
    • Plani i vendosjes se serraveËshtë me rëndësi që vendosja e serrave tëbëhet në mënyrë të drejtë. Në rastet kur serra sigurohej prodhimtari e vazhdueshme gjatëështë e tipit bllok, apo e veçuar me dy rënie gjithë vitit e më këtë edhe qarkullim i tëështë e preferuar që ajo të vendoset në ardhurave gjatë gjithë vitit.drejtim veri-jug. Në këtë mënyrë, shfrytëzimi i dritës ështëmë i mirë, si dhe mundësohet largimi i borësmbi çatinë e serrës, përmes erërave, që Kombinimi i prodhimit nga serra në serrërëndom gjatë dimrit fryjnë nga veriu. Kur tek perimet mund të arrihet pa vështirësi tëndërtohen serrat me një strehë, është e mëdha, pasi që ato mund të trapiantohen apopreferuar që ato të ngri-ten në drejtim lindje- të ndërrohen nga një serrë në tjetrën,perëndim me kusht që rënia (streha) të jetë varësisht nga lloji i kulturës dhe mundësitë enga ana jugore, me çka ekspozimi ndaj ngrohjes së serrës.diellit është më i mirë.Për fermerët është me rëndësi që serrat tëjenë të radhitura në mënyrë sa mëfunksionale, në të cilat do të mund tëTipet e mjediseve të mbrojtura dhe • xham (materiali mbulues tradi-klasifikimi i tyre cional), oseSerrat mund të jenë të mbuluara me: 8
    • • me materiale plastike të natyrave të atillë që nuk pengon kalimin e lirë të ndryshme. punonjësve nën to.Këto të fundit kanë fituar përhapje shumë tëgjerë në Kosovë, pas viteve 80 të shekullit të Aktualisht zgjerimi i sipërfaqeve të mbjellakaluar dhe janë të përhapura sidomos në me serra tek ne është i orientuar nërajonet mesdhetare. Egzistojnë dy tipe krye- zgjerimin e sipërfaqeve të serrave tësore të serave: thjeshta për prodhimin e perimeve dhe tëKlasa A. Serra të mbuluara me mbulesa joelastike (xham ose materiale plastike tëngurtësuara), të cilat janë të bashkuara me Klasifikimi i tyre mund të bëhetkonstruksionin e serës në mënyrë të atilë që në bazë të karakteristikave të ndryshme siç janë:deformimet apo zhvendosjet e mundshme tëkëtij konstruksioni , mund të shkaktojnë • për nga pamja edëmtime në materialin mbulues. jashtme,Klasa B. Serra të mbuluara me mbulesa • ndërtimi, si dhe(filma, folie) plastike elastike (fleksibile), tëcilët janë të bashkuara me konstruksionin në drejtimi i prodhimtarisëmënyrë të atillë që deformimet apozhvendosjet e mundshme të konstruksionit luleve me kërkesa të vogla përtë serës nuk shkaktojnë dëmtime të ma- temperaturë. Këto serra kërkojnë investimeterielit mbulues. të vogla, kanë kosto të vogël shfrytëzimi dheSerat e mbuluara me filma plastikë efektivitet të mirë të shfrytëzimit tëpërfshijnë të gjithë tipet e mundshme të energjisë. Ndërtimi i tyre bazohet nëserave, forma dhe konstruksioni i të cilave shfrytëzimin e shufrave të lehta metalike osemanifeston një shkallë të lartë ngjashmërie materialeve të tjera të përshtatshme dheme serrat me xham. Sera të tilla mund të mbulesave plastike, pa/ose me sisteme tëjenë bllok dhe të pajisura me ullukë të thjeshta ngrohje, të destinuar për shfrytëzimpandërprerë në të gjithë gjatësinë e tyre. maksimal të energjisë diellore, kryesisht nëForma e çatisë së kësaj kategorie mund të zonat me kushte klimatike të përshtatëshme.jetë e harkuar ose me kulm. Kjo formë serre Ndërtimi i tyre shpesh bëhet në mënyrëlejon krijimin e një zonë të pandërprerë kul- artizanale dhe duke shfrytëzuar edhetivimi falë vendosjes së ulluqeve në lartësi të materiale rrethanore.Sistemet e mbulimit të serrave prodhues të serrave. Ajo përcakton sasinë dhe tipin e rrezatimit diellor që mbërrin në mbulesën bimore brenda në serrë. Veç kësajZgjedhja e materialeve mbuluese, ka një faktorë mikroklimatikë të tillë si lagështiarëndësi të jashtëzakonshme në kapacitetin ajrore dhe përqëndrimi i dyoksidit të karbo- 9
    • nit ndikohen indirekt nga zgjedhja e përshtatshme për bimët, ështëmaterialit mbulues. Për një vlerësim të saktë jashtëzakonisht e rëndësishme.të mbulesës së serrës, jo vetëm që është e Energjia diellore mund të transmetohet,domosdoshme që të vlerësohen potencialet e reflektohet ose absorbohet nga atmosferasaj, por gjithashtu të merren në konsideratë dhe mbulesat e serrave. Energjia qëmarrëdhëniet e saj në kuadrin e të gjithë transmetohet është e nevojshme për procesinsistemit të prodhimit në serrë. e fotosintezës, por vetëm një pjesë e saj (1-5Zgjedhja e mbulesës është një nga %) përdoret nga bimët. Pjesa që mbetetkomponentët e ndërtimit të serrës. Ajo është absorbohet dhe riemetohet si radiacionesenciale për të realizuar një mjedis optimal termik (nxehtësi), sidoqoftë duke ngrohurtë kontrolluar, sidomos në raport me inten- ajrin e serrës. Ky “efekt serrë” është rezultatisitetin e rrezatimit diellor dhe gjatësinë e i mirëpritur i përshkueshmërisë së energjisëvalës së dritës që depërton në atë. Asnjë së dritës në një ambient të mbyllur.material i vetëm nuk është ideal. Edhe nëraste kur një material i caktuar ofron forcë, Nga studime të shumta që janë bërë përkonsistencë të përshtatshme, qëndrueshmëri, vlerësimin e faktorit të përshkueshmërisëcilësi të kontrolluara prodhimi dhe siguri, për rrezatimin diellor dhe infra të kuq përfaktorë të tjerë duhen marrë në konsideratë. disa lloje materialesh konkludohet që;Këta përfshijnë transmetimin e rrezatimitdiellor dhe ruajtjen e energjisë si edhemënyrën se si ato bashkëveprojnë me • të gjithë materialet mbulues njështresorësuperstrukturën e serrës. të përshtatur për serra, kanë praktikisht vlera të barabarta të përshkueshmërisëPërshkueshmëria e rrezatimit diellor. për rrezatimin total diellor (87-92%).Qëllimi kryesor i mbulimit të një serrë ështëtë krijojë një mjedis të brendshëm, të • vetëm materiale të veçanta, xhama mepërshtatshëm për rritjen e bimëve, shkallë të ulët emetimi dhe xhama në dypavarësisht nga mjedisi i jashtëm. Energjia shtresa, reduktojnë në një masë tëdiellore përcillet nëpërmjet mbulesës së konsiderueshme (72-74%)serrës tek bimët, në të cilat ajo mundëson përshkueshmërinë e rrezatimit totalzhvillimin e fotosintezës. Aftësia e mbulesës diellor.për të përcjellë dritën në gjatësi vale të• disa PE janë lehtësisht të ngjyrosur. Pavarësisht se influenca e këtyre ngjyruesve në përshkueshmërinë e Për prodhuesin “jetëgjatësia optimale” e materialit mbulues është e provuar (2- materialeve sintetike është ajo që 3%), mund të injorohet në kushtet e korrespondon me numrin e cikleve të Mesdheut. prodhimit që ai dëshiron. Në treg egzistojnëQëndrueshmëria e materialeve plastike materiale mbuluese 10
    • me mundësi shfrytëzimi nga një cikël i • të mos lejojë grumbullimin e pluhuravevetëm prodhimi deri në 4-6 bile edhe më në sipërfaqe të tij, ose të paktën të jenëshumë. Numri i cikleve të shfrytëzimit të lehtësishit të largueshme (me ujë tëmbulesave shpesh përcaktohet nga motive pastër ose acid oksalik 6%).ekonomike. Tendenca e përgjithshme është • të mos lejojnë formimin e pikave të ujittë rritet jetëgjatësia natyrore e fletëve në faqen e brendshme të mbulesave, porplastike, sidomos kur ato përdoren për të mundësojë krijimin e një cipe të hollëmbulimin e serrave. ujore, e cila përmirëson vetitë termike tëMaterialI plastik, me një fletë ose mure materialit mbulues.dyfishe, me përdorim të gjatë ose tëpërkohshëm duhet të plotësojë kërkesat emëposhtme:• të ofrojë përdorim ekonomik, cka nuk do të thotë se domosdoshmërisht ai duhet të ketë koston më të ulët të blerjes.• të ofrojë përshkueshmërinë maksimale për rrezatimin diellor, kryesisht për atë “të dukshëm”• të pengojë sa më shumë që është e mundur largimin e rrezatimit infra të kuq Mjediset e mbrojtura, të cilat shfrytëzohen nga serra, pra të parandalojë humbjet e në perimtari, mund të jenë nga më të energjisë nga serra. Kjo do të thotë që ndryshmet, duke filluar nga foletë e PE duhet të përmbajë substanca të mbuluara, lehët e nxehta për prodhimin e ndryshme të afta të absorbojnë fidanit e deri tek objektet më të përsosura, rrezatimin infra të kuq. siç janë serrat prej xhami. Klasifikimi i tyre• të kenë koeficient të ulët të humbjeve të mund të bëhet në bazë të karakteristikave të energjisë konduktive (k). Është me vend ndryshme siç janë; për nga pamja e jashtme, të thuhet se vlera e “k’ është e ndërtimi, si dhe drejtimi i prodhimtarisë. kushtëzuar nga karakteristikat klimatike të mjedisit ku ndodhen serrat.;Një serrë mund të trajtohet se është perfekt, objektivat e planifikuara nga ana enëse vlerat e përcaktuara të temperaturës dhe prodhuesit. Ky në të vërtetë është rasti ifaktorëve të tjerë të mjedisit, mund të ruhen serrave moderne që sot ndërtohen nënë serrë, pavarësisht çfarë janë ato vlera në vendet me bujqësi të përparuar.mjedisin jashtë saj (në mjedisin e jashtëm). Për dallim nga këto serra , modelet e njohuraNë këto kushte, rritja dhe zhvillimi i bimëve si modele “mesdhetare të serrave”, nëështë optimal, në kuptimin që ai përkon me vend të kontrollit të plotë mbi mjedisin 11
    • tentojnë adaptimin e bimëve me një mjedis ndërtimit të serrave sa më të larta, që“jo optimal”. Në këto serra kontrolli i krijojnë kushte shumë më të favorshme përtemperaturës dhe faktorëve tjerë të mjedisit rritjen dhe zhvillimin e primeve.është i mundur vetëm pjesërisht. Mjedisi në .këto serra do të jetë në varësi si të mjedisitjashtë saj ashtu edhe të reagimit të bimëvendaj tij.Këto dy modele të ndryshme, pa dyshim qëedhe gjenerojnë rezultate të ndryshme.Gjetja e një kompromisi të përshtatshëmekonomik midis kostos më të lartë tëndërtimit dhe shfrytëzimit të një serre meparametra të përmirësuar në drejtim tëkontrollit të mikroklimës, dhe rendimentit serra prej xhami të tipit bllokmë të lartë e prodhimit më cilësor që pritetprej saj, është dicka e komplikuar dhe që Në literaturë mund të hasen edhekërkon zgjidhja specifike për kushte klasifikime tjera të serrave. Gjithashtuspecifike natyrore dhe social ekonomike. në vende të ndryshme aplikohenModeli dominues i serrave në Kosovë është (ndërtohen) tipe të ndryshme të serrveai i tuneleve të thjeshta individualë. (duke filluar nga forma, materiali përPër shkak të nivelit të ulët të standarteve të konstruksion dhe ai për mbulim). Në këtondërtimit, rritja dhe vetë prodhimi i bimëve raste mjediset e mbrojtura ndahen në tipe tënë serra të tilla është i kushtëzuar në një ndryshme, si p.sh:masë shumë të madhe nga kushtet klimatiketë regjionit ku ato janë të ndërtuara. Këto tëfundit do të ndikojnë ndjeshëm si në sasinë eprodhimit dhe shpërndarjen e tij përgjatëvitit, po ashtu edhe cilësinë e prodhimit.Tendencat e ndërtimit të serravebashkëkohore shkojnë në drejtim të • Tunele të ulëtaJanë të ndërtuar nga materiale të ndryshme materiale të ndryshme plastike. Kjo është(plastike, metali etj), të mbuluar me 12
    • formë dominuese te fermerët e vegjël.Tunele të larta – serrë e mbuluar me masëplastike serra prej xhami të veçuara Tunele të tipit bllokNdërtimi i jashtëm i serrave ndryshëm (prej druri, metali apo konstruksione plastike), dhe i mbuluar meNë praktikën e gjerë me serra nënkuptohet material gjithashtu të ndryshëm (xhami,“objekti” i ngritur në konstruksion të masë plastike), në të cilën njeriu nga brenda 13
    • kontrollon dhe rregullon faktorët e rritjes, sipërfaqet e këtyre rrugëve punohen sëvarësisht nga kërkesat e bimëve. bashku me sipërfaqet tjera.Ndërtimi i jashtëm i serrave kryesisht Instalimi elektrik, - Ka për qëllim që tapërfshinë; themelet, murin anësor, çatinë, ndriçojë serrën, në kohën kur bimët kanëdyert dhe dritaret, të cilat shërbejnë për nevojë për ndriçim plotësues) dhe t’i vë nëajrosjen e serrës. lëvizje motorët e ndryshëm që përdoren në serrë.Ndërtimi i brendshëm Tavolinat, - Rëndom në serrat për fidanëPërveç ndërtimit të jashtëm, është shumë i (në disa raste edhe në serrat për kultivimin erëndësishëm edhe ndërtimi i brendshëm iserrave. Nga ky ndërtim në masë të madhevaret edhe funksionalizimi i serrës. Kyndërtim përfshinë:Rrugët, - në serra janë dy llojesh, rrugët epërhershme, rrugët e përkohshme(ndihmëse). Rrugët definitive, në të shumtëne rasteve janë të betonuara, kurse rrugët epërkohshme punohen pas vjeljes së perimeve), ndërtohen tavolinat, të cilatperimeve dhe këto shfrytëzohen vetëm për mund të jenë të ndërtuara nga materiali it’u shërbyer bimëve gjatë kultivimit të tyre, ndryshëm dhe të kenë dimensione tëndërkaq pas largimit (vjeljes) së kulturave, ndryshme. 14
    • Instalimi i ngrohjes, zgjedhja e drejtë e planifikohet të kultivohen në serrë, kushtevekëtij sistemi, është njëri nga parakushtet më klima-tike të rajonit përkatës etj.të rëndësishme gjatë prodhimtarisë sëperimeve në serra (sidomos gjatë periudhës Instalimi për ujë, vendosja e këtij instalimi në serrë ka për qëllim që të mundësojë qarkullimin e ujit për ngrohje dhe ujit për ujitjen e bimëve. Hijesimi i ambienteve të mbrojtura, është masë e cila aplikohet në rastet kur si pasojë edimërore). Pajisjet për ngrohje, duhet të jenëtë konstruktuara në atë mënyrë, që tësigurojnë temperaturë optimale, për kulturatë caktuara, pavarësisht nga ndryshimi itemperaturave në ambientin e jashtëm. Ngazgjedhja e sistemit për ngrohje dhe burimitpër ngrohje, varet në masë të madhe kostoja temperaturave të larta në ambientin ee prodhimtarisë në serrë. jashtëm dhe ndriçimit intensiv, temperatura në serra, mund të jetë shumë e lartë (në kushtet tona gjatë muajve qershor-korrik), që mund të ketë ndikim të dëmshëm në rritjen dhe zhvillimin e bimëve në serrë. Për këtë arsye, në disa raste aplikohen metoda me të cilat bëhet një hijesim i vogël i serrave, përmes perdeve të ndryshme (në formë rrjete etj.), që vendosen në brendi apo në pjesën e jashtme të serrave.Zgjedhja e sistemit për ngrohje, duhet bërëvarësisht nga lloji i serrës dhe konstruksionii saj, llojeve të kulturave perimore, qëSistemi i ajrosjes Ajrosja e serrave është masë e 15
    • domosdoshme gjatë prodhimtarisë tyre. Është e preferuar që ndriçimi të bëhetsëperimeve në mjedise të mbrojtura. Kjo në mënyrë sa më uniforme (sa më shumë t’imasë bazohet në hapjen e dritareve (me dorë përngjajë ndriçimit natyral).apo në mënyrë të mekanizuar), të cilat nëmasë më të madhe lihen në çati, dhe në nëmuretanësore të serës. Përmes ajrosjes sëserrave, nuk bëhet vetëm rregullimi itemperaturës, por edhe i lagështisë relativetë ajrit, si dhe i përmbajtjes së ajrit, sidomos Pajisjet për hijesim, hijesimi i ambientevepërqendrimit të CO2. të mbrojtura, është masë e cila aplikohet në rastet kur si pasojë e temperaturave të larta në ambientin e jashtëm dhe ndriçimit intensiv, temperatura në serra, mund të jetë shumë e lartë (në kushtet tona gjatë muajve qershor-korrik), që mund të ketë ndikim të dëmshëm në rritjen dhe zhvillimin e bimëve në serrë. Për këtë arsye, në disa raste aplikohen metoda me të cilat bëhet njëSistemi i ndriçimit, ndriçimi plotësues hijesim i vogël i serrave, përmes perdeve tëaplikohet në orët e hershme të mëngjesit dhe ndryshme (në formë rrjete etj.), që vendosennë fillim të mbrëmjes. Në raste më të rralla në brendi apo në pjesën e jashtme të serrave.edhe gjatë ditës kur ka vranësira apo Reduktimi i sasisë së rrezatimit diellormjegulla të dendura. Sistemi i ndriçimit të shoqërohet me zvogëlim të energjisë sëserrave duhet të jetë çdo herë në varshmëri grumbulluar në serrë. Hijezimi i serraveme sistemin e ngrohjes së serrave. Në rastet është një nga mënyrat për reduktimin ekur ndriçimi është më intensiv, edhe rrezatimit diellor në serrë, por meqënësetemperatura në serrë duhet të jetë më e lartë drita është e domosdoshme për fotosintezëndhe anasjelltas. Në kushtet e prodhimtarisë e bimëve, masa e hijezimit të bimëve ka njëbashkëkohore të perimeve në serra, limit të caktuar. Në tabelën që vijonekzistojnë sisteme të ndriçimit (sikurse ato paraqitet efekti i hijezimit mbi temperaturëntë ngrohjes etj.), shumë precize, të cilat me e ajrit, temperaturën e gjetheve të bimëvepërpikëri u përshtaten kërkesave të bimëve dhe intensitetin e rrezatimit.varësisht nga faza e rritjes dhe zhvillimit tëTab. 1 Ndikimi i hijësimit në temperatureën në sera Temperatura e ajrit Temperatura e Intensiteti i ndriçimit 0 C gjetheve 0C në lux 16
    • Serë e pahije- 36 40.3 70200 zuar Serë e hijezuar 32 31.6 27000Në rastet e vranësirave të zgjatura, hijezimishndrrohet në problem për rritjen normale tëbimëve, por megjithatë ai mbetet një ngamjetet kryesore të uljes së temperaturave tëserrës në verë. Materialet që përdoren përhijezim dhe kombinimet e mundshme midistyre janë të shumta.Konstruksionet për mbajtjen(mbështetjen) e bimëvePër disa kultura perimore që kultivohen nëserra për shkak të vetive të tyremorfologjike, është i nevojshëm sigurimi imbështetëseve. Këto konstruksione mund tëjenë në formë të rrjetës plastike, me tel (nëformë të sistemit shpalir, ngjashëm mevreshtat), spago etj. Pyetjet Përshkruaj gjendjen e serrave në Kosovë Ndërtimi i jashtëm i serrave Ndërtimi i brendshëm i serrave Instalimet e nevojshme në serra Gjatë prodhimit të perimeve në mjedise tëPARAKUSHTE E PRODHIMIT TË mbrojtura, është i rëndësishëm racionalizimiPERIMEVE NË SERRA sa më i madh i prodhimtarisë. Ky racionalizim mund të arrihet vetëm në kushte optimale: 17
    • • teknike • mikroklimatike dhe • agroteknike.Është e domosdoshme njohja e vetivebiologjike të perimeve dhe disa vetispecifike, të cilat kanë të bëjnë me kushtetmikro-klimatike në mjedise të mbrojtura, nëmënyrë që të mund ta planifikojmë kohën evjeljes dhe në një masë edhe të rendimentit.Zgjedhja e farës cilësoreFara cilësore është ndër parakushtet më të Duke i pasur parasysh kushtetrëndësishme të prodhimtarisë së perimeve specifike në serra, kultivarëtnë serra dhe për arritjen e rendimenteve të që përdoren në prodhimtari nëlarta serra, duhet të jenë tëCilësia e farës varet nga një kompleksfaktorësh (nga kushtet ne te cilat ajo qëndrueshëm ndajprodhohet deri tek mënyra se si ajo ruhet) sëmundjeve dhe dëmtuesve, Fara e cila përdoret për mbjellje në serra në temperatura të ulëta dhe tëduhet të jetë me veti të mira biologjike dhe e larta, t’i qëndrojnë mirëshëndoshë (pasi që një numër i madh i gjatësisë së ndryshme tësëmundjeve barten përmes farës). ditës, të kenë potencial të lartë gjenetik etj.Në prodhimtarinë bashkëkohore (intensive)të perimeve, gati në tërësi për mbjelljeshfrytëzohet fara hibride e F1 gjeneratës, ecila ka përparësi të theksuara në krahasimme farën e kategorive të tjera.Zgjedhjes së farës cilësore duhet kushtuarkujdes edhe për faktin se gabimet eventualenë këtë fazë, nuk ka mundësi që tëpërmirësohen në fazat e më vonshme..Substrati në të cilën kultivohen bimët 18
    • Toka në serrë para së gjithash duhet të ketë Vlera e pH (aciditeti apo alkaliteti i tokës),veti të mira fizike-kimike dhe biologjike dhe për shumicën e kulturave perimore, është etë ketë regjim të mirë ujoro-ajror të tokës. preferuar që të jetë neutral deri i dobëtMeqenëse toka në serrë i nënshtrohet acidik.shfrytëzimit mjaft intensiv gjatë gjithë vititdhe për një kohë më të gjatë, është me Tabela 2. Vlerat e pH mbrenda të cilaverëndësi që përmes plehërimit, punimit të është i mundur kultivimi i perimeve në serrëtokës, ujitjes, si dhe masave tjeraagroteknike, të ruhen sa më mirë vetitë etokës.Për arsye se gjatë kultivimit të perimeve, toka Lloji Minim Optimal Maksimnë serrë ujitet mjaft shumë, është e ale e alenevojshme që të ndërtohet sistemi i Trangulli 5,5 6,0 – 7,0 7,5drenazhës, i cili do ta mundësojë kullimin Sallata 5,5 6,0 – 7,0 7,5(largimin) e ujit të tepërt (kjo është sidomose domosdoshme në rastet kur toka është me Domatja, 5,0 5,5 – 6,8 7,0lëshueshmëri të dobët të ujit). speci Selino 6,0 6,5 – 7,0 8,0Përmbajtja e materies organike (humusit) në Lulelakra 5,8 6,4 – 7,0 8,0tokë, është me rëndësi të shumëfishtë. Ajo Rillka - 6,0 – 7,0 7,5vepron si rregullator (bufer) i vetive fizike, Patatja 5,0 6,0 – 7,0 7,5kimike dhe biologjike të tokës. Përmbajtja e Magdano. 6,0 7,0 – 7,5 8,5humusit në tokë gjatë kultivimit në serra,duhet të jetë së paku 4-5% (për tokat e Karrota 5,5 6,0 – 6,8 7,5lehta), ndërkaq tek tokat e rënda (të cilatpërmbajnë mbi 20% argjilë) 8-10%. Në shumë serra bashkëkohore sotpothuajse në tërësi përdorensubstratet artificiale për kultivimin eperimeve.Përdorimi i substrateve artificiale – më tepër bazohet në përdorimin ehidroponeve substrateve artificiale dhe hidroponeve.Në prodhimtarinë bashkëkohore,prodhimtaria e perimeve në serra, gjithnjë e 19
    • Në përgjithësi, sistemi hidropon është bazë në mënyra të ndryshme si dhe kultivimin, kupër arritjen e rendimenteve të larta, si dhe si substrat përdoren tretjet me koncentrim tëkultivimin e kulturave të njëjta për një kohëtë gjatë rresht në të njëjtën objekt (sipërfaqe).Edhe pse kjo metodë është e njohur qyshmoti gjatë shekullit 16-të, megjithatëzhvillimi i hidroponisë industriale lidhet meemrin e profesorit të Universitetit tëKalifornisë U. Gerek i cili në vitin 1920përdori metodën e kulturave ujore, duke equajtur atë hidroponi. Në të vërtetëpërdorimi i kësaj metode në prodhimin egjerë të perimeve fillon vetëm pas Luftës sëDytë Botërore.Eksperimentet e para me qëllim tëpërdorimit të substrateve artificiale përprodhim komercial të perimeve fillojnë në ndryshëm, varësisht nga lloji i bimës dhe fazavitin 1969. Arsyet kryesore që kanë ndikuar e zhvillimit të sajnë nevojën e aplikimit të kësaj metode nëkultivimin e perimeve, lidhen para së Për dallim nga toka, substratet inerte nukgjithash me dëmtimet e mëdha të tokës gjatë kanë sistem rregullator (bufer), andaj është eshfrytëzimit intensiv të saj në serra dhe nevojshme kontroll i vazhdueshëm dhepërhapjen e sëmundjeve dhe dëmtuesve. Të korekcioni i tretjes, në mënyrë që mos tëgjitha këto mund të menagjohen mjaft mirë vjen deri tek mungesa e ushqimit për bimën,me përdorimin e substrateve artificiale për apo rritja e tepërt e koncentrimit të ndonjëkultivimin e perimeve. elementi (që mund të ketë efekt toksik).Përparësitë e këtyre substrateve, përveçcilësisë dhe mundësisë së të ushqyerit Substratet mbështillen në thasë apooptimal të bimëve, bazohen edhe në atë që paketime tjera, dhe vendosen në serra. Atomundësojnë ngritjen e serrave edhe në vendosen në sipërfaqe të izoluara ngaregjionet ku toka nuk është e përshtatshme ndikimet tjera (në beton ose mbi sipërfaqe tëpër kultivimin e perimeve. toës vendoset folia plastike e cila shërbenSistemi hidropon i kultivimit është nëj term i për izolim të sipërfaqes në të cilën vendosengjerë, i cili nënkupton kultivimin e bimëve substratet. Në serra ku përdoren substratet artificiale është e domosdoshme vendosja e 20
    • ujitjes dhe fertigimit. Gjithashtu edhesistemi i largimit të ujit. Substratet endryshme në të cilat kultivohen perimetmund të jenë: rëra, smollat e ndryshme,stropori, “leshi i qelqit etj. Si regjim optimal i temperaturës, llogaritetRegjimi i nxehtësisë në serrë ajo tempera-turë në të cilën si në aspektin sasior ashtu dhe në atë cilësor, zhvillohen 21
    • më së miri ato pjesë të perimeve për të cilën pengohet dalja, ose futja e CO2 në to dheato kultivohen. praktikisht bimët vdesin. Veprimi i zgjatur iNga kërkesat e perimeve për nxehtësi varen temperaturave ekstreme inicon dobësimin eedhe afati i mbjelljes dhe aspekti ekonomik i shpejtë të bimëve dhe vdekjen eventuale tëkultivimit të perimeve në ambiente të tyre. Për shumë bimë funksionimi normalmbrojtura. realiz- ohet në shumicën e rasteve në kufijtë e temperaturave 12 deri në 24 0C.Sigurimi i nxehtësisë optimale në mjedise tëmbrojtura, është njëri ndër parakushtet më të Në temperatura më të ulta se 5 0C shumica erëndësishme. Është me rëndësi që të bimëve e ndërpresin fotosintezën. Mbi këtëdallohen temperaturat e skajshme (ekstreme) temperaturë intensiteti i fotosintezës rritetnë të cilat bimët «vdesin». Në rastet kur gradualisht deri sa ajo arrin maksimumin etemperaturat janë ekstreme (qoftë të ulëta saj për shumicën e bimëve në 18-20 0C. Mbiapo të larta), bima nuk zhvillohet, por vetëm këtë temperaturë, jo vetëm që intensiteti ii kryen funksionet më elementare fotosintezës nuk ritet më tej, por përkundrazifiziologjike, çka do të thotë stagnon në rritje. bimët pengohen në realizimin e aktiviteteve normale jetësore. Në temperatura më të lartaPerimet, të cilat kanë kërkesa të mëdha ndaj se 35-40 0C intensiteti fotosintezës zbret derinxehtësisë (domatja, speci, trangulli etj.), në kuota minimale.intensitetin më të lartë të fotosintezës e Kulturat e ndryshme perimore, kanë kërkesaarrijnë në temperatura 25 – 30 oC, të ndryshme ndaj temperaturës. Në këtë drejtim i dallojmë perimet në kërkesa tëAmplituda e temperaturave shtrihet nga el- mëdha ndaj nxehtësisë (speci, domatja,eminimi nga ngricat në temperaturë 0 0C, tek trangulli, shalqina etj.), dhe ato me kërkesatharja dhe vdekja nga temperaturat e larta më pak të theksuara ndaj nxehtësisë (lakrat,mbi 40 0C. Shumë bimë e ndërpresin spinaqi, sallata etj.). Gjithashtu duhet paturaktivitetin nën 10 0C, ose edhe 15 0C, dhe parasysh faktin se kërkesat për nxehtësi nukshumica e bimëve e ndërpresin fotosintezën janë të njëjta në të gjitha fazat e rritjes dheefektive mbi 30 0C. zhvillimit të bimëve.Në temperatura ekstreme gojëzat e gjethevetë bimëve mbeten të mbyllura, efektivishtMarrë në përgjithësi kërkesat më të mbirja deri tek paraqitja e luleve dhetheksuara për nxehtësi janë gjatë mbirjes së fryteve) kërkesat për nxehtësi rëndom janëfarës dhe rritjes së organeve gjenerative. Në më të vogla.fazën e rritjes së organeve vegjetative (nga 22
    • Dallimet e mëdha në mes temperaturës sëajrit dhe të tokës, mund të kenë efekte tëdëmshme, në rritjen dhe zhvillimin e bimëve. • Për këtë qëllim është shumë eNë kushtet e Kosovës ngrohja e serrave bëhet rëndësishme zgjedha e lokacionit tënë forma të ndryshme, duke përdorur për përshtatshëm,ngrohje materiale të ndryshme (kryesisht • Sigurimi i nxehjes uniforme në tërëthëngjill dhe dru). Shpesh herë nxehja në këto hapësirën e serrësobjekte nuk është uniforme që shkaktondefekte të mëdha në rritjen dhe zhvillimin e • aplikimit sa më profesional tëbimëve. masave agroteknike - përfundimi më i shpejtë i vegjetacionit, me çka • Në përgjithësi sot në botë qymyri, pakësohen shpenzimet për ngrohje. vajrat (naftë dhe solar) dhe gazi natyror janë lëndët më të përhapura • Zgjedhja e kultivarit të përshtatshëm për sigurimin e energjisë në serrë. (që është më i qëndrueshëm ndaj temperaturave të ulëta). • Përzgjedhja midis tyre bëhet mbështetur në kritere ekonomike. • Kontrolli i temperaturës në serat me ngrohje bëhet në mënyrë automatike • Gazi natyror është një nga format më nëpërmjet sistemeve të ndryshme. efektive të ngrohjes, por në këtë rast Ekzistojnë tipe të ndryshme të duhet të parashikohen masa të sensorëve të temperaturës dhe të konsiderueshme sigurimi, për të termostateve. eliminuar gazrat helmuese që krijohen gjatë djegies • Sensorët e temperaturës duhet të vendosen në lartësinë e bimëve, të mbrohen nga rrezatimi direkt diellorNë serra moderne në Evropë ngrohja kryesisht dhe të shpërndahen në numër tëbëhet me gas, ndërsa tendencat e fundit mjaftueshëm në pika të ndryshme tëshkojnë në drejtim të ngrohjes me energji serrës, për arsye se shpesh herësolare. temperatura në serrë mund tëGjatë shfrytëzimit të serrave, është me ndryshojë edhe në distanca shumë tërëndësi që të arrihet një racionalizim sa më i shkurtramadh i shfrytëzimit të nxehtësisë. Ajrosja e serrave Është masë e rregullt (dhe e domosdoshme) gjatë kultivimit të perimeve në serra. Ajrosja para së gjithash ka për qëllim të zvogëlojë 23
    • temperaturën dhe lagështinë relative të ajrit hapjes së dritareve duhet të jetë enë serrë. kontrolluar.Ajrosja e serrave bëhet varësisht nga kushtetklimatike, lloji, faza e rritjes dhe gjendjabimëve Me këtë mënyrë ajrimi është e veshtirë të përllogaritet sasia e ajrit që shkëmbehet dhe ndryshimet në nivelin e temperaturës në serë. Disavantazhi kryesor i saj është sipërfaqja e madhe e dritareve të ajrimit, e cila në rast se temperatura e ajrit jashtë serrës është shumë e ulët çon në ndryshime të menjehershme të temperaturës së ajrit brenda në serrë. Shpërndarja e energjisë në serrë mund të realizohet në mënyra të ndryshme:Ajrimi natyror. Serat duhet të jenë tëpajisura me dritare ajrimi, në të dy anët dhe • shpërndarja në serrë e ajritnë kulmin e serrës. Sasia e ajrit që të ngrohtë nëpërmjetshkëmbehet varet nga diferenca e ajrit tubave të polietilenitbrenda dhe jashtë serrës, shpejtësia e erës, • Përdorimi i sistemeve memadhësia e dritareve të ajrimit, si edhedistanca midis dritareve të ajrimit. qarkullim të ujit të ngrohtëEfektiviteti i kësaj mënyre rritet ndjeshëmkur dritaret anësore shoqërohen me dritarenë kulmin e serrës. Lëvizja e ajrit nga poshtë Hapja e dritareve të ajrimit mund të bëhetdrejt kulmit të serrës, krijon të ashtuqua- me dorë, ose e mekanizuar. Kur kontrollijturin “efekt oxhak”. është manual shfrytëzuesit e serrave duhet të jenë vazhdimisht të gatshëm dhe të reagojnë Intensiteti i ajrimit të serrës ku- menjëherë ndaj ndryshimeve të motit.shtëzohet nga dy faktorë; diferenca etemperaturave brenda dhe jashtë serrës dheshpejtësia e erës. Të dy këto forca veprojnënjëkohësisht dhe prandaj është e vështirë tëpërllogariten saktë- sisht. Në mot të qetë paerë, dritaret mund të hapen plotësisht,ndërkohë që në kushte me erë, madhësia e 24
    • Kontrolli automatik i dritareve të ajrimit Në mungesë të dritës bimët zgjaten më tepërlehtëson mjaft punën e krahut dhe rrit efek- dhe janë shumë më të ndjeshme ndajtivitetin e kontrollit të mikroklimës në serrë. sëmundjeve. Në mungesë të dritës së mjaftueshme vegjetacioni zgjatet mjaft shumë, vie deri te rritja më e madhe e pjesëve vegjetative e më pak e atyre reproduktive. Gjithashtu edhe cilësia e fryteve është më e dobët. Drita rregullon gjithashtu disa funksione morfologjike të perimeve, të tilla si lulëzimi dhe formimi i farave nëpërmjet gjatësisë së ditës, ose më saktë nëpërmjet gjatësisë së natës. Bimë të caktuara reagojnë kundrejt gjatësisë së ditës në të ashtuquajturin reagim fotoperiodik, kalimi nga faza vegjetative në atë riprodhuese.Ndriçimi Kostoja e lartë e ndërtimit të mjediseve të mbrojtura, bën të domosdoshëmËshtë mjaft shumë e lidhur me shfrytëzimin maksimal të dritës që hyn nëtemperaturën, andaj është e rëndomtë që serrë. Përpara se drita të mbërrijë tek bimët,perimet të cilat kanë kërkesa të mëdha ndaj ajo duhet të përshkojë mbulesat e serrës.nxehtësisë, kanë edhe kërkesa më të mëdha Këto të fundit absorbojnë dhe transpirojnëpër dritë. një pjesë të dritës dhe në varësi nga lloji iNë intensitetin e ndriçimit, brenda në serrë materialit mbulues, një maksimum prej 80prej, përveç tjerash ndikim të madh ka edhe % të rrezatimit diellor në orët e mesditës dhecilësia dhe pastërtia e mbulesës së serrës. një mesatare ditore prej vetëm 68 % të tijEdhe në variantin më të mirë tek bima në mbërrin tek bimët. Një pjesë e kësaj driteserrë nuk arrin e gjithë drita (rrallë herë arrin përthyhet në mënyra të ndryshme nganë 80 %). Ky element duhet të merret mbulesat e serrës dhe mbërrin tek bimët nëparasysh gjatë kultivimit të perimeve në trajtë difuze. Drita difuze depërton më lehtëserra. në shtresat e poshtme të gjetheve, ndërkohë që drita direkte bën që gjethet e bimëve të hijezojnë njëra tjetrën. Në shfrytëzimin racional të dritës kanë ndikim edhe masat agroteknike, si dendësia e mbjelljes, drejtimi i vendosjes së rendeve, etj. 25
    • Është e rëndësishme që bimët në serrë të Gjatë planifikimit të ujitjes së perimeve nëorientohen në mënyrë të atillë që të lejojë serra duhet përmbushur kushtet themelore:maksimumin e shpërndarjes së dritës nëmasën gjethore të bimëve. Bimët e mbjella • Që sasia e ujit të jetë e mjaftueshme,në serre kanë strukturë vertikale, kështu që pasi që në serra nevojitet sasi edrita depërton drejt bazës së tyre duke kaluar madhe e ujit.nëpërmjet një sistemi “filtrash” të gjethevetë kateve të mësipërme, derisa vetëm njëpërqindje e vogël e totalit të saj arrin në • Që uji të jetë i pastër në pikëpamje tësipërfaqe të tokës. përbërjes kimike (pH optimale, përbërje të përshtatshme minerale,Aplikimi i ndriçimit plotësues, mund të mos jetë i ndotur me mbetje tëbëhet në mëngjes dhe në pasditen e ndryshme kimike ).vonshme, në fillim të mbrëmjes e në rastemë të rralla edhe gjatë ditës kur ka vranësira Në qoftse uji nuk i sigurohet bimës në sasi tëapo mjegulla të dendura. mjaftueshme përpara se ato të arrijnë në stadin e vyshkjes së përhershme do tëHijesimi ndodhë shkatërrimi i qelizave dhe do tëËshtë masë që ka për qëllim të zvogëlojë zvogëlohet prodhimi përfundimtar i bimëve.mbrojtjen e bimëve nga temperaturat e larta, Për të siguruar prodhim maksimal bimëtposaçërisht në orët e mes ditës, kur perimore duhet të mbrohen nga streset ujoretemperatura në serrë (posaçërisht tek ato me të zgjatura.sistem të dobët të ajrosjes) mund të arrijë Është e rëndësishme të theksohet se rreth 90vlera shumë të larta. % e ujit të konsumuar nga bimët përdoret kryesisht për të rregulluar regjimin e temperaturës së bimëve, nëpërmjet procesit të transpirimit. Transpirimi është i mundur vetëm nëse gojëzat janë të hapura dhe përUjitja këtë duhet dritë. Gjatë natës kur gojëzat janëSigurimi i lagështisë optimale në tokë dhe të mbyllura, bima nuk konsumon ujë përlagështisë optimale, të ajrit, është njëri ndër transpirim dhe thithja e ujit gjatë kësaj koheparakushtet më të rëndësishme, gjatë realizohet vetëm në sajë të presionit rrënjor.prodhimtarisë së perimeve ambienteve të Sidoqoftë, kjo sasi uji lejon rikuperimin embrojtura deficitit ujor në bimë, që mund të jetë krijuarUji tek perimet (dhe te bimët tjera ka rol të gjatë ditës dhe për pasojë bimët fitojnëshumëfishtë dhe mjaft kompleks. Gjithashtu sërish turgor të plotë.uji i rregullon proceset, kimike, fizike dhebiologjike në tokë. Në toka në të cilat është niveli i lartë i ujit nëntokësor, për shkak të ujitjes së shpeshtë, 26
    • është e nevojshme që në tokë të vendosen • Zvogëlohet mundësia e shfaqjes sëgypat për drenazhin në thellësi 80-120 cm sëmundjeve(varësisht nga tipi i tokës), me qëllim të • Zvogëlohet mundësia e zhvillimit tëlargimit të ujërave të tepërta. barërave të këqija. • Rritet prodhimi i bimëve dheAfatet dhe numri i ujitjeve, varen nga një përmirësohet cilësiakompleks faktorësh si nga lloji, faza e rritjes • Zvogëlohet mundësia e ngjeshjes sëzhvillimit të bimëve dhe nga kushtet e tokës, erozionit dhe shpëlarjes sëambientit të jashtëm (periudha e vitit). elementëve ushqyes nga toka. • Lejon mundësinë e ndërhyrjeve tëEdhe pse mund te hasen edhe sot ujitje në tjera në bimë dhe në tokë edhe gjatëformë shiu e më rrallë edhe në formë ujitjeve.brazdave, në prodhimn bashkëkohor të • Gjatë përdorimit të këtij sistemiperimeve ujitja e bimëve bëhet vetëm me është e nevojshme mirëmbajtja e tij.sistemin pikë – pikë i cili njëherit Kjo masë në rend të parë nënkuptonpërfaqëson sistemin më të përshtatshëm të përdorimin e filtrave tëujitjes së perimeve në serra. përshtatshëm dhe shfrytëzimit të ujerave të pastër, pa mbetje të ngurta, Ujitja me pika është përdorur për herë tëparë në Angli, që nga viti 1940, por kjo Në kultivimin e perimeve në serra, përveçmënyrë ujitjeje është përhapur gjerësisht pas lagështisë në tokë është shumë e rëndësishmeviteve 60 të shekullit të kaluar, kur filloi edhe lagështira relative e ajrit në serra. Andajshfrytëzimi i materialeve plastike për është e nevojshme që përmes ajrosjes sëprodhimin e tubave. Ajo është në mënyrë të rregullt, lagështia relative e ajrit të përshtatetveçantë e përshtatshme për kulturat bu- sa më shumë kërkesave të bimëvejqësore intensive. Ujitja me pika përfaqësonmënyrën më të përshtatshme të ujitjes sëbimëve në serra. Dozat e ujitjeveSipërfaqet e ujitura në këtë mënyrë kanëardhur vazhdimisht duke u zgjeruar, falëavantazheve të saj krahasuar me mënyrat e Dozat e ujitjeve varen nga nevojat ditore përtjera tradicionale të ujitjes. ujë. Këto nevoja përcaktohen së pari nga rezervat ujore që gjenden në tokë apoKy sistem i ujitjes ka përparësi të mëdha në substrat dhe që janë lehtësisht të asimilue-krahasim me ujitjet tera. shme nga bimët. Në një tokë lymo-argjilore • Rritet efektiviteti i përdorimit të dozat e ujitjeve mund të jenë nga 4-6 mm plehrave (l/m2), ndërkohë që në një tokë lymore dozat e ujitjeve shkojnë në 2-4 l/m2. Në toka të lehta dhe të drenuara dozat e ujitjeve 27
    • shkojnë në 1-2 l/m2, ndërkohë që në rastin e bimëve, por në të njëjtën kohë edhe koston ekultivimit në substrate çdo dozë ujitjeje ujitjeve. Përcaktimi i drejtë i frekuencës sëshkon jo më shumë se 1 l/m2 dhe në ujitjeve është edhe më i rëndësishëm, nëseshumicën e rasteve shkon nga 0.2 në 0.5 ujitja me pika shoqërohet me plehërimin emm(l/m2). Nëse kërkesat ditore për ujë janë lëngshëm apo përdoret mulçirimi i tokës memë të ulta se sa doza e ujitjes, është mirë që fletë polietileni.kjo e fundit të copëtohet në kohë.Përgjithësisht këshillohen doza të vogla Të ushqyerit e bimëve në mjedise tëujitjeje. Vetëm në kushte të veçanta, siç jane mbrojturarastet qe vijojne, mund të përdoren doza tëlarta ujitjeje. Të ushqyerit e bimëve është masë e rregullt • Për të krijuar një sipërfaqe më të gjatë prodhimtarisë së perimeve (si dhe te madhe të lagur në toka të lehta, ose kulturat tjera bujqësore), përmes së cilës në substrate shumë të lehta. rregullohet tempoja e rritjes dhe zhvillimit, • Për të parandaluar bllokimin e pjekja më e hershme, si dhe rendimenti dhe shpejtë të pikuesve (driperave) në cilësia e perimeve. rastet kur përdoret per ujitje ujë me përmbajtje të lartë kripërash. Në sistemin hidropon, kjo arrihet përmesDoza e ujit varet nga numri i driperave për koncentrimit optimal të tretësirës ujore menjësi të sipërfaqes dhe doza e ujit që jep makro dhe mikroelementet e nevojshme, sisecili prej tyre. Sasia e ujit që jep çdo driper dhe pH optimale. Në prodhimtarinëduhet të zgjidhet në funksion të parametrave intensive-bashkëkohore të perimeve, nëqë vijojnë: kushtet e zhvillimit të hovshëm tëa. tipi i tokës ose substratit, teknologjisë së prodhimtarisë bimore, tëb. kripëzimi i ujit për ujitje ose i solucionit ushqyerit e bimëve bazohet në njohjen e ushqimor. kërkesave të bimëve të ndryshme ndajc. Faza e rritjes dhe zhvillimit në të cilën materjeve ushqyese, lloji, kultivari, faza e gjindet bima. zhvillimit të bimëve, qëllimi i prodhimtarisë, kushteve klimatike si dhe mënyrës së kultivimit. Duke i patur parasysh këto tëFrekuenca e ujitjeve dhëna, sasirat e materjeve ushqyese tëPërcaktimi i saktë i frekuencës (numrit të shprehura në njësi të ndryshme për hektarujitjeve në një ditë), është absolutisht i paraqesin vetëm vlera orjentuese, të cilatdomosdoshëm për të garantuar rendimente çdoherë duhet përshtatur kushteve tëtë larta të bimëve dhe cilësi të mira të prodhimtarisë së perimeve në raste konkrete.produkteve të tyre. Frekuenca e ujitjeve,ashtu si edhe sasia e ujit që aplikohetnëpërmjet tyre influencojnë direkt rritjen e 28
    • Pra, të ushqyerit e bimëve është masë mjaft ulëta, (faktor ky shumë i rëndësishëm gjatëdelikate dhe e cila varet nga një kompleks kultivimit të primeve në serra).faktorësh. Kërkesat e bimëve për elementë ushqyes,Plehërimi i bimëve i kryen dy funksione dozat dhe intensiteti i asimilimit, përcakto-kryesore; bimëve të kultivuara u siguron hen eksperimentalisht për cdo specie dhesasinë e nevojshme të materieve ushqy-ese mundësisht kultivar, në kushte sa më tëdhe e ruan, apo sipas nevojës e rritë afërta me ato të kultivimit në fushë të hapur.plleshmërinë (potenci-ale) të tokës. Këto të dhëna mund të jenë të mjaftueshme,Gjendja e materieve ushqyese në tokë nuk për të përcaktuar sasinë e elementëveështë statike, përkundrazi, ajo është shumë ushqyes që u duhet dhënë bimëve nëpërmjetdinamike edhe i ekspozohet ndryshimeve plehërimit, në kushte ideale. Me kushtemjaft të shpeshta. ideale supozohet një situatë ku nuk egziston mundësia e reaksioneve midis elementëve tëMënyra më e shpeshtë në bazë të së cilës ndryshëm ushqyes, apo e fiksimit të ujit ngabëhet plehërimi i kulturave perimore në substrati i rritjes, kështu që bimët mund tëserra, është ajo në bazë të analizave të tokës. absorbojnë të gjithë sasinë e elementëve tëKjo metodë është bazë për caktimin e ofruar nëpërmjet plehërimit.dozave të plehërave, në kushtet e prodhimitbashkëkohor të perimeve në serra. Është e Ne praktiken e të ushqyerit të bimëve nëpreferuar që analizat e këtilla të bëhen çdo mjedise të mbrojtura eshte e rendesishme tëvit, apo së paku çdo dy vjet. bëhet dallimi midis çrregullimeve te shkaktuara nga patogjenet dhe çrregullimeveEfekti i përdorimit të plehrave (në mënyrë të te shkaktuara nga mungesa ose teprica e ele-drejtë) është i shumëfisht. Përveç ndikimit të menteve të caktuar ushqyes për bimët. Tëdrejtpërdrejtë në ushqimin e bimëve (e me ashtuquajturat çrregullime ushqimore mundkëtë edhe me rendimente) dhe rritjes së të shkaktohen nga;plleshmë-risë së tokës, plehërimi (në mënyrë 1. mungesa absolute e një elementitë drejt) ndikon edhe në zvogëlimin e ushqyes ne mjedisin e rritjes.efekteve të dëmshme të kushteve të 2. mungesa e induktuar e elementeveambientit të jashtëm. P.sh. oplikimi i ushqyes në mjedisin e rritjes.plehrave e zvogëlon ndikimin negativ të 3. teprica absolute e elementeve tëtemperaturave të ulëta në bimë, për arsye se caktuara ushqyese në mjedisin e rrit-stimulon rritjen më të mirë të sistemit jes.rrënjor, akumulim më të madh të lëndës së 4. teprica e induktuar e elementevethatë, sheqernave dhe materieve organike, ushqyese në mjedisin e rritjes.me çka zvogë-lohet efekti i temperaturave të 29
    • PËRLLOGARITJA E NEVOJAVE TËBIMËVE PËR ELEMENTEUSHQYESE Toka dhe pjelloria e saj Pjelloria e tokës ku janë ndërtuar mjediset e mbrojtura eshte nje aspekt shume i rende- sishem si për prodhimin, ashtu edhe për 30
    • cilësinë e tij. Përveç përmbajtjes optimale të rëndësishme për të siguruar një prodhimelementëve kryesorë ushqyes, pjelloria ne optimal si sasior ashtu edhe cilësor, pornje kuptim më të pergjithshem perfshin rrallë herë ndodh që ajo është optimale në tëgjithashtu, cilësi të mira fizike dhe çfarë gjitha parametrat e saj.është shumë e rëndësishme, ujë të Klasifikimi i tokave në përputhje medisponueshëm. përmbajtjen totale të azotit, fosfateve tëToka, duke qenë burimi kryesor i ushqimit asimilueshme dhe të kationeve tëpër bimët në rritje, duhet të përmbaje një shkëmbyeshëm (mg/kgshumëllojshmëri elementesh ushqyes, qëjanë të nevojshëm për rritjen e bimës. Meg-jithatë, është e mundshme, që krahas tyre,toka mund të përmbajë komponente kimiketë rrezikshëm apo helmues për jetën ebimëve, siç jane metalet e rënda.Pjelloria natyrale e Treg.analizës Shumë e E pasur Mesatarisht E varfërtokës, është sigurisht e së tokës pasur e pasur Koeficienti 1 1.25 1.4 0Tab3. Treguesit e Azoti total >3 2-3 1-2 <1pjellorisë së tokës P2O5 i >0.3 0.2-0.3 0.1-0.2 <0.1 asimilueshëm K2O Toka të lehta >0.2 0.15-0.2 0.1-0.15 <0.1 Toka aluvion- >0.25 0.2-0.25 0.15-0.2 <0.15 ale Toka argjilore >0.3 0.25-0.3 0.2-0.25 <0.2 CaO >75 25-75 12.5-25 <12.5 MgO Toka të lehta >0.15 0.12-0.15 0.08-0.12 <0.08 Toka aluviale >0.25 0.15-0.25 0.12-0.15 <0.12 Toka argjilore >0.3 0.25-0.3 0.15-0.25 <0.15Nëse një tokë e caktuar është mjaft e pasur që ky element të merret në konsideratë nënë një element, nuk është e domosdoshme hartimin e skemës së plehërimit, por, 31
    • megjithatë, është mirë që një analizë e dytë përpara mbjelljes së bimëve të përdoret njëtë bëhet gjatë vegjetacionit dhe pas kësaj të sasi plehrash, në formën e plehërimit bazë.bëhen korigjimet e mëvonshme. Në qoftëse Ky i fundit duhet të sigurojë;toka është e pasur, këshillohet që plehërimi • sasitë e rekomanduara tëtë bëhet në të njëjtën sasi me nevojat e mikroelementëve,përllogaritura, ndërkohë që në tokat • sasitë e rekomanduara tëmesatarisht të pasura dhe në ato të varfëra kalciumit, magnezit dhe squfurit,dozat e plehërave duhet të jenë 1.25 dhe 1.4 • sasitë e rekomanduara të fosforit,herë më të larta se sa nevojat për plehëra. • 20-40 % të sasive tëPër të realizuar të ushqyer efektiv dhe të rekomanduara të azotit dhebalancuar të bimëve duhet të mbahen në potasit.konsideratë kërkesat që vijojnë;• të përdoren plehra të prodhuar posaçerisht për kultivimin e bimëve në Mënyrat e injektimit të solucionit serra, ushqimor• të njihen saktë nevojat e bimëve për secilin nga elementët ushqyes, Detyra e plehërimit të bimëve është ruajë në• të njihet saktësisht doza e aplikimit zonën ku shtrihet sistemi rrënjor i bimëve, nëpërmjet plehërimit për secilin nga ele- atë përqëndrim të të gjitha joneve të mentët ushqyes, elementëve ushqyes që është mbi nivelin• të kontrollohet dhe korektohet kritik të të ushqyerit të bimëve dhe periodikisht vlera e pH dhe e konduk- ndërkohë, të parandalojë rritjen e kripëzimit tivitetit elektrik të solucionit ushqyes, të substratit në nivele të dëmshme për bimët.• të monitorohen simptomat e mungesës Ajo që e dallon shumicën e bimëve ose të tepricës së ndonjë elementi perimore, nga bimët e tjera të arave është ushqyes në bimë, fakti që ato vazhdojnë të rriten, shpesh me• të monitorohet periodikisht statusi i të intensitet të lartë, edhe në kohën e vjeljeve ushqyerit të bimëve nëpërmjet analizimit të tyre, ndërkohë që këto të fundit e kanë të mostrave të tokës dhe të bimëve. ndërprerë rritjen e tyre në këtë periudhë. Për këtë arsye, plehërimi i bimëve perimore du-Egzistojnë dy modele të plehërimit të het të vazhdojë pa ndërprerje edhe gjatëbimëve, klasik dhe modern. Metodat klasike kohës së vjeljeve të tyre. Nëse është etë plehërimit të bimëve, mbështeten në mundur, injektimi i plehrave duhet të bëhethedhjen në tokë përpara mbjelljes dhe gjatë në çdo ujitje, me qëllim që të ruhen kripëratvegjetacionit të plehrave të ngurta të cilat në tokë në një nivel të stabilizuar. Në varësifuten në tokë nëpërmjet punimeve në thellësi nga lloji i bimës dhe faza fenologjike etë ndryshme të tokës. zhvillimit të saj, këshillohet që sasia ePraktika moderne e plehërimit mbështetet në plehrave në solucion të jetë midis vleraveaplik-imin e pandërprerë të plehrave, në çdo 0.5 dhe 2 gr/liter. Shpërndarja e plehraveujitje. Megjithatë, është e këshillueshme që nëpërmjet ujitjes mund të bëhet në mënyra 32
    • të ndryshme. Cilado qoftë mënyra e me CO2 është bërë në kushtet e ndriçimit tëpërdorur duhet të plotësojë kushtet që plotë. Megjithatë, një përqëndrim i lartë ivijojnë; të sigurojë sasinë e kërkuar të CO2, mundet që të kompensojë pjesërishtplehrave, të respektojë kohën e plehërimit, të mungesën e dritës, duke dëshmuar në këtëruajë proporcionet e parashikuara të mënyrë mundësi të gjera sinergjizmi midisplehrave me ujin e ujitjes dhe të ketë CO2 dhe intensitetit të ndricimit.mundësi të rregullojë kohën e fillimit dhepërfundimit të procesit të plehërimit Në rast se intensiteti i ajrimit të serrës është i lartë, kostoja e pasurimit të mjedisit të serrës(Dozat detale për çdo lloj janë dhënë në është gjithashtu e lartë. Kjo është shumë epjesën ku flitet për Kultivimin e llojeve të rëndësishme kur sistemi i ventilimit të serrësndryshme të perimeve në mjedise të është i rregulluar në intervalin 19-21 0C.mbrojtura) Faktor tjetër që duhet patur parasysh është se efekti i rritjes së % në CO2 në serra, mundCilësia e ajrit në serra të arrihet vetëm nëse edhe faktorët tjerë që ndikojnë në procesin e fotosintezës dhe rritjes së bimëve në përgjithësi, (përveçKur flitet për cilësinë e ajrit në serra, para së dritës që u përmend më lart), si lagështia,gjithash mendohet në përmbajtjen e temperatura, të ushqyerit etj., të jenë nëdioksidit të karbonit (CO2) dhe ajrosjen e optimum. Andaj është gabim nëse mendohetrregullt në serra. për ndonjë rregull të përgjithshëm përRezultatet e hulumtimeve të shumta, aplikimin e CO2 në serra. Çdo kulturë duhettregojnë se me rritjen e përqendrimit të CO2 të trajtohet veçmas për arsye se ekzistojnëderi 0,3-0,5% në ajër mund të ketë efektet një kompleks faktorësh, të cilët ndikojnë nëmjaft pozitiv në rendiment, madje edhe në rritjen apo uljen e % së CO2 dhe efektin e tijcilësinë e prodhimeve. në serra.Me rastin e aplikimit të plehrave organike nëtokë, mund të vjen deri tek rritja e Rekomandimi më i mirë për të rriturpërqendrimit të CO2 në ajrin e serrës. efektivitetin e shfrytëzimit të CO2 është tëPër rritjen e % në CO2, në serra përveç pasurohet serra deri në, ose pak më lartë sepërdorimit të plehut organik aplikohet edhe përqëndrimi natyror i tij, 300-350 ppm. Nëgazifikimi me CO2. Në serrat moderne ky këtë mënyrë minimizohet rrjedhja e CO2 ngaproces është i automatizuar. serra në atmosferë. Praktikisht në këtë rast shtohet në serrë, ajo sasi gazi që konsumohet nga bimët gjatë fotosintezës.Teknikat e pasurimit të serrës me CO2 janërelativisht standarte. Intensiteti më i lartë i Në temperatura më të larta se 25 0C,rritjes së bimëve është arritur kur pasurimi intensiteti i fotosintezës fillon të zvogëlohet dhe prandaj pasurimi i serrës me CO2, mbi 33
    • këtë temperaturë nuk është efektiv. Në rastet kur intensiteti i ndriçimit është i lartë,periudha relativisht të gjata të pasurimit të si pasojë e reduktimit të intensitetit tëserrës me CO2, gojëzat e bimëve mbeten transpirimit, rritet temperatura dhe mund tëpjesërisht të mbyllura. Në këto kushte, në shfaqen dëmtime në bimë.Planifikimi i AKTIVITETEVETabela 4. Koha e mbjelljeve dhe periudha e vjeljeve në serra Lloji i Ndërrimi i objektit Periudha kohore Mbjellja e farës Fillimi i vjeljes fidaneve (serrës) Dimërore 5 – 15.X. 15 – 20.XI. 20.XII.– 05.I. Serra me ngrohje E hershme 15 –25 .XI. 20–25.XII. 10 – 15. II. pranverore Serra pa Pranverore 01. – 10. III. 5 – 10.IV. 10 – 20. V. ngrohje Vjeshtore 01 – 10.VII. 5– 10.VIII. 10 – 15.IX. Lehë të E hershme 1 – 10. II. 5 – 15. III. 1- 20 .IV. nxehta pranveroreShumica e serrave në Kosovë zakonisht numrin e vogël të frutave të formuar nëmbillen një herë të vetme në vit. Periudha bimë, si edhe në plakjen e përshpejtuar tëmë e zakonshme e shfrytëzimit të tyre është bimëve gjatë kësaj periudhe.nga fundi iShtatorit deri në fund të Tetorit. Në disa Së bashku me këto, praktikat modeste tëraste sallata jeshile apo spinaqi përdoren si kultivimit të bimëve, njohuritë ekultura të dyta përgjatë dimrit. Është krejt e pamjaftueshme në të ushqyerit e bimëve,qartë që kjo është një kohë shumë e shkurtër mungesa e kombinimeve të përshtatshme nëshfrytëzimi, që padyshim ndikon negativisht qarkullimin e bimëve, apo përzgjedhjen enë efektivitetin e shfrytëzimit të serrave. kultivarëve, mund të konsiderohen siNga ana tjetër, temperaturat e larta të ajrit në faktorët më të rëndësishëm të rendimenteveserrë gjatë muajve të verës për shkak të të ulta në serra. Ekziston opinioni iajrimit të pamjaftueshëm mund të përgjithshëm te fermerët që qëllimi ikonsiderohen ndër faktorët më negativë për shfrytëzimit të serrave është realizimi i 34
    • prodhimeve të hershme dhe natyrisht që, atabëjnë përpjekjet maksimale për të realizuarkëtë. Tabela 5: Afatet e mundshme të prodhimtarisë së domates në serraLloji i objektit (serrës) Periudha Mbjellja e farës Ndërrimi i fidaneve Fillimi i vjeljes kohore Vjeshtore 15-30.VII 5 – 15.IX 1 – 15.XI. Serra me Dimërore 10.IX–5.X. 15.XI.–15.XII. 10.I.– 20.II. ngrohje Pranverore 20.XI–15.XII. 25.I. – 20.II. 25.III.– 15.IV Vjeshtore 25.I.–15.II. 25.III.–10.IV 10-20 .VI. Serra pa Dimërore 1-15.III. 25.IV – 5 .V. 25.VI –15.VII. ngrohje Pranverore 10-20 V. 20.VI.-5.VII. 12.IX.-15.X.Zgjatja e periudhës së shfrytëzimit të Shfrytëzimi i tuneleve të përkohshëm brendaserrave, nëpërmjet mbjelljeve më të në serra, mund të jetë gjithashtu një tjetërhershme, apo përtej afateve të zakonshme të alternativë për të përmirësuar hershmërinë eshfrytëzimit të tyre (nëpërmjet mbjelljeve të prodhimeve nga serrat.dyta), është alternativa më realiste. . 35Lloji/maji I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII
    • SPECDOMATETRANGUJAfatet e mundshme te prodhimtarisë se perimeve ne serrë.LEGJENDA: Periudha mbjelljes; Periudha e vjeljesPër specin: - mbjellja e fidanit 15 mars deri15 prill. - vjelja fillon 20 maj deri 1 qershor.Për domate: - mbjellja fillon me 20 qershor deri 05 korrik . - vjelja fillon me 12 shtator deri me 15 tetor .Për tranguj: - mbellja fillon me 25 tetor deri me 15 nentor. - vjelja fillon me 25 dhjetor deri me 10 janar.Ne muajn shkurt mund te kryhen pune per mirembajtjen e serresPër prodhuesit e perimeve në serrë është e për një mënyrë krejt jo efektive tëzakonshme që të përpiqen ti shfrytëzojnë shfrytëzimit të serrave. Në rastin e domatesgjatë bimët e mbjella në serra, mundësisht dhe të shumicës së bimëve të tjeraderi në fillim të ngricave të para të vjeshtës. (përjashtuar specin), ndërprerja e ciklit tëNdonëse në pamje të parë duket të jetë një prodhimit të bimëve që në fillim të Gushtitpraktikë e dobishme, duhet nënvizuar që (shumë më shpejt për rastin e kastravecit,ritmi i vjeljeve zvogëlohet në mënyrë të ose të pjeprit), me qëllim qëmenjëhershme gjatë gjysmës së dytë të mundësojë mbjelljen e kulturave të dytatë Gushtit, ndërkohë që sasia e prodhimit të me cikël të shkurtër vegjetativ, do të ishtevjelë gjatë Shtatorit është e papërfillshme. një mënyrë më efektive e shfrytëzimit tëPraktikisht, kjo dëshmon serrave, si nga pikëpamja agronomike ashtu edhe ekonomikisht. 36
    • Zgjatja e periudhës së shfrytëzimit të të drejtpërdrejtë në zgjatjen e periudhës sëserrave, nëpërmjet realizimit të dy vjeljeve të prodhimeve nga serra, nga Majimbjelljeve në vit, duhet të paraprihet nga në fund të Tetorit.përmirësime të konsiderueshme nëpraktikat e kontrollit të mikroklimës në serra(sidomos ajrimit) dhe të tëushqyerit të bimëve. Zgjatja e periudhës së Pyetjetshfrytëzimit të serrave, pa dyshim qëdo të kërkojë shfrytëzimin e inputeve më Rexhimi nxehtësisë në mjedise të mbrojturacilësore, duke filluar me përdorimin e Ujtija në mjedise të mbrojturafilmave plastikë më cilësore për mbulimin e Përparësitë e sistemit pikë pikëserrave. Ndërkohë, shfrytëzimi i specit, ose Planifikimi i punëve në serradomates për mbjellje, do të cojë në mënyrë nga prodhimi i bimëve lavërtare.Prodhimi i fidaneve te perimeve Kultivimi i bimëve perimore përmes fidanit, përkundër kostos së tij, ka përparësi të shumta në krahasim me Prodhimi i perimeve përmes fidanit kultivimin pa fidan. është njëra nga specifikat e prodhimit të perimeve e cila këtë prodhimtari e dallon 37
    • Fidani paraqet fazën e hershme të rritjes dhe zhvillimit të bimëve, e cila fazë veç Prodhimi i fidanit të perimeve bëhet në tjerash karakterizohet me një ndjeshmëri mënyra të ndryshme, kryesoret janë: mjaft të madhe ndaj kushteve të ambientit të jashtëm. Përgatitja cilësore e fidanit është një punë delikate, e ndjeshme, përveç tjerave edhe për faktin Mënyra tradicionale se gabimet eventuale në këtë fazë, me vështirësi të mëdha eliminohen në fazat Kjo mënyrë e kultivimit aplikohet ende e mëvonshme të prodhimit. sidomos për prodhim të fidanit për ndërrim Krahas faktorëve tjerë, përgatitja në fushë. Kjo mënyrë e prodhimit të fidanit cilësore e fidanit është ndër faktorët kyç bazohet në prodhimin e fidanit në lehë të për arritjen e rendimenteve të larta tek nxehta. perimet. Përgatitja e këtyre leheve bëhet në forma tëProdhimi i fidanëve te perimeve është një ndryshme (nën ose mbi tokësore). Në fundhallkë shumë e rëndësishme në ciklin e vendoset një shtresë e plehut të freskëtpërgjithshëm të prodhimit perimeve. organik (25 – 50 cm) e cila shërben si burimShumica e perimeve kultivohen përmes I ngrohjes. Mbi të vendoset një shtresë dheufidanit. Kultivimi i perimeve përmes fidanit (që në disa raste përzihet me një pjesë plehuka disa avantazhe. Me gjithë vështirësitë e të dekompozuar) në trashësi 10 – 15 cm. Nëmundshme gjatë prodhimtarisë së fidanit një sipërfaqe të përgatitur në këtë mënyrë(fuqia punëtore, materiali i nevojshëm etj.), vendoset fara.prodhimtaria e perimeve përmes fidanit përarsye të përparësive të shumta, në kushtet eprodhimtarisë bashkëkohore të perimeveështë njëra ndër fazat më të rëndësishme tëprodhimtarisë. Fidani shëndoshë vital, i cili arrin për ndërrim në kohën e planifikuar, është njëri nga parakushtet më të rëndësishme për arritjen e Fara mbulohet me materiale të ndryshme rendimenteve të larta. mbetjet gjatë përpunimit të rrushit (kominat), në rastet tjera mbulimi i farës bëhet me dhe të përzier me pleh të dekompozuar (2 : 1në favor të plehut). 38
    • Zakonisht ndërtimi i këtyre shtretërve bëhetsa më afër parcelave në të cilat do të mbillen • vazhdimësia e të ushqyerit të fidanëve nëperimet. mënyrën tradicionale është shumë e vështirë të programohet, veçanërisht nëKjo mënyrë e kultivimit shoqërohet me kushtet e sistemeve tradicionale tëshumë vështirësi ujitjes. Humbje të larta, vetëm një përqindje e • zakonisht, fidani i prodhuar përmes kësaj vogël e farërave të mbjella arrijnë të metode, ndërrohet me rrënjë të japin fidanë cilësor. zhveshura fidanët me rrënjë të zhveshura cilësia e fidanëve është variabile në të prodhuar në mënyrë tradicionale varësi nga konkurrenca e barërave të pësojnë ndërprerje të rritjes në momentin këqija dhe e fidanëve të tjerë e diktuar e ndërrimit ne vendin e përhershëm. Në kjo nga dendësia e lartë e mbjelljes. kushte të temperaturave të larta, mungesës së lagështisë, apo erërave të fuqishme rreziku i eliminimit të tyre është shumë i lartë. • fidanët e prodhuar në sistemet tradicionale rezultojnë me humbje të larta në periudhën e pas mbjelljes, rezultat i të cilës është prodhimtaria relativisht e ulët e bimëve. • kostoja e fidanëve të prodhuar në mënyrat tradicionale është në mënyrë të sëmundjet dhe dëmtuesit mund të paevitueshme më e lartë nga ajo e atyre shkaktojnë probleme serioze në tokat e të prodhuar në sisteme të përmirësuar. pasterilizuara, përhapja e tyre ne farishte mund të marrë përpjesëtime të gjera. Mënyrat e përmirësuara të prodhimit të fidanit Kjo mënyrë e prodhimit të fidanit paraqet përpjekjet për ta avancuar prodhimin e fidanit. Ka përparësi në krahasim me prodhimin tradicional të fidanit. Në këto raste zakonisht fidani mbillet në shtretëri (lehë të nehta). 39
    • Në fazën e dy gjetheve ai trapiantohet nësaksi (që janë të formave të ndryshme, si plastike, letre, qeska najloni etj),Me qëllim që fidanit t’i ofrohen kushte më tëfavorshme për rritje Pas mbushjes se qeskave në to trapiantohet dhe zhvillim deri në momentin e fidani i cili qëndron në këto qeska deri sandërrimit në serrë. të ndërrohet në serra. Kjo metodë ka disa përparësi në krahasim E me prodhimin tradicional të fidanëve: • Eliminimin e ndërprerjes së rritjes në momentin e trapiantimit • Lehtësimin e luftës kundër barërave të këqija, sëmundjeve dhe dëmtuesve Megjithatë kjo metodë ka disa të meta qëmeta kryesore e kësaj metode është se duhen marrë parasysh gjithsesi gjatëkërkohet shumë fuçi punëtore dhe sasi e planifikimit të prodhimit të fidanit:madhe substrati. • Kanë kosto të lartë të prodhimit • shpenzime të mëdha për ngrohje, që në momentet e para, si pasojë e sipër- faqes së madhe që zënë. • keqësim dhe heterogjenitet të lartë tëParaprakisht përgatitet substrati i cili cilësive strukturore të saksive, si pa-zakonisht bëhet nga dheu i përzier me sojë e presimit të lartë dhe tëpleh të dekompozuar. Në disa raste këtu pabarabartë të tyre.shtohet edhe ndonjë sasi e plehut mineral • shkallë të lartë të dëmtimit të saksive(kryesisht NPK). gjatë lëvizjeve të tyre dhe transporte të kushtueshme. Për shkak të këtyre të gjithë këtyre “të metave” të këtyre mënyrave të prodhimit të fidanëve, që për rezultat ka prodhimin e fidanëve me cilësi mjaft të 40
    • ulët, në kushtet e prodhimit bashkëkohor të Modulet prodhuara nga plastika kanë disaperimeve gjithnjë e më tepër, orientimi është përparësi, pasi që në rend të parë është më enë aplikimin e metodave të reja në lehtë që të mbahen të pastra dheprodhimin e fidanëve. Ky prodhim në rend dezinfektohen me lehtë.të parë bazohet në prodhimin e fidanëve nëmodule duke përdorë substrate të • Farërave ju sigurohen kushte optimalepërshtatshme, sigurim optimal i kushteve për për mbirje dhe në të njëjtën kohërritje dhe zhvillim të fidanëve si dhe reduktohet sasia e farave që përdoret përndërrimin e fidanëve me dhe të vetin. njësi të sipërfaqes.Prodhimi i fidanëve ne module (kaseta, • Përmes kësaj forme të kultivimit,kontejner2) fidnëve ju sigurohet hapësirë e njëjtë vegjetative e cila mundëson prodhim të fidanëve uniform.Paraqet mënyrën më bashkëkohore tëprodhimit të fidanit. Kjo metodë bazohet nëprodhimin e fidanëve në module të cilatprodhohen kryesisht nga plastika dhestiropori. Këto janë të madhësive tëndryshme dhe me numër të ndryshëm tëvrimave në to. • Kohëzgjatja e prodhimit të fidanit është më e shkurtë dhe në këtë mënyrë arrihet një racionalizim i kostos së prodhimit të fidanit dhe ndikohet në hershmëri të daljes së prodhimit në treg, • Transporti shumë m i lehtë madje edheKjo mënyrë e prodhimit paraqet formën më në distanca më të mëdha.intensive të prodhimit të fidanit e cilakarakterizohet me përparësi të mëdha nëraport me metodat e përshkruara me lart:2 Ne treg ne Kosove mund te hasen me te tre emrat 41
    • natyrore, drithëra dhe kultura të tjera lavërtare. Substratet që përdoren për prodhimin industrial të fidaneve duhet të kenë cilësi të larta kimike dhe fizike. Kjo nënkupton para së gjithash• Të që: gjitha • substrati të ketë strukturë të këto mirë, ndikojnë në rritjen e hershmërisë së • duhet të përmbajë materiet kryesore prodhimit, rendimentit dhe (çka është ushqyese, për rritje dhe zhvillim të mjaft e rëndësishme) në rritjen e të pa penguar të fidanëve ardhurave për fermer. • të ketë lagështi optimale • mos dëmtohet si rezultat i ujitjeve tëNë prodhimin e fidanëve cilësor, rëndësi të fidanit,madhe ka substrati i cili përdoret për fidan. • tëProdhuesit përdorin substrate të ndryshme.Pavarësisht llojin e substratit që përdoret,është me rëndësi që ai ti plotësoj disa kushtetë përgjithshme.Substratet që përdoren në prodhimin efidanitNë mënyrën tradicionale të prodhimit tëfidanit ende përdoret dherishtja. Dherishtjaparaqet përzierjen në raport të caktuar në ruaj uniformitetin e tij fizik.mes të dheut dhe plehut të dekompozuar. • të sigurojë një mjedis uniform përDheu i cili merret për përgatitjen e rritjen,dherishtes, nuk preferohet të merret nga • të karakteristika shumë të miraparcelat në të cilat 2-3 vitet e fundit kanë ujëmbajtëse,qenë të mbjellura perimet. Dheu për • mundësisht të ketë kosto sa më tëpërgatitjen e dherishtes është e preferuar që ulettë merret nga tokat me veti të mira fizike, • të jenë të sterilizuar, të moskimike dhe biologjike. Më i përshtatshëm përmbajnë mikroorganizmapër këtë qëllim është dheu nga parcelat e (patogjen) të dëmshëm shkaktarë tëmbjella me bimë leguminze, livadhe 42
    • sëmundjeve dhe farëra të barojave të këqija.Tek ne në treg mund të gjenden substratenga prodhues të ndryshëm. Orientimishtmund të llogaritet se me një paktim (thes)prej 80 litra, mund të mbushen rreth 15kaseta që kanë 104 hapje (vende përmbjellje të farës), me kusht që për çdo vendtë mbjelljes së farës të shfrytëzohen rreth 50 Për dallim prej tyre fidanët e bimëve tëml. familjes cucurbitaceae, mbillen në module me vrima më të mëdha që për një kasetë, janë rreth 40 vrima (hapje)Mbjellja e farës • Është shumë e rëndësishme që Në disa raste, disa prodhues bëjnë mbjellja të bëhet në afatin e caktuar, prodhimin e fidanit përmes trapiantimit. varësisht nga koha kur planifikohet Në raste të këtilla fidani mbillet mjaft të bëhet ndërrimi i fidanëve në serrë dendur dhe pas zhvillimit të plotë të • Për mbjellje duhet përdorur farë me kotiledoneve dhe gjetheve të para, fidanët e veti të mira biologjike. reja vendosen në kaseta (module), me numër • Cilësia e lartë e farërave është më të vogël të vrimave (por me hapësirë më esenciale në sistemit të prodhimit të të madhe në to), dhe lihen në to deri tek fidanave në module. Duhet të përgatitja e tyre për ndërrim. përdoret vetëm fara hibride, (e F1 gjeneratës). Kjo formë e ka arsyshmërinë aplikimit vetëm nga aspekti i kursimit të energjisë,Për llojet e ndryshme të lakrave pasi që në këtë formë, fidanët e këtilla zënëshfrytëzohen module (kaseta) me 209 vrima më pak vend, dhe shpenzimet për ngrohje(vende për mbjellje të farës), janë më të vogla. Megjithatë kjo formë e kultivimit duhet analizuar edhe përpër specat dhe domatet zakonisht përdoren parametrat tjerë (shpenzimet e fuçisëato me 104. Për kultivim në mjedise të punëtore, etj). Pra duhet aplikuar vetëm kurmbrojtura (për specin dhe domaten) ka arsyshmëri ekonomikepërdoren vrima më të mëdha (rreth 60 vrima Mbushja e kasetave me substrate bëhet mepër module). Për sallatën përdoren dorë ose në mënyrë të mekanizuarzakonisht module me vrima më të vogla porme numër m të madh të vrimave nëmodule;160. 43
    • Në rast të kundërt rrënjët nga moduletNumri i vrimave në module dhe madhësia e (përmes të vrimave për kullimin e ujit nëtyre varen nga një kompleks faktorësh (lloji,afati i mbjelljes etj). Çdo herë duhet paturparasysh që bimët e familjes cucubitaceae(trangulli, shalqini, pjepri) kanë kërkesa mëtë mëdha për vëllim të vrimave në module(duhet të mbillen ne module me vrima më tëmëdha) module), depërtojnë në tokë dhe kështu mund të vjen deri tek ndikimi negativ në rritjen dhe zhvillimin e fidanëve. Në prodhimin bashkëkohor të fidanit mbulimi i farës bëhet me minerale të bluara (vermikulit, ose ndonjë tjetër) të cilat pasi Temperatura Gjatësia bluhen dhe trajtohen në temperatura shumë optimale e kohore e të larta fitojnë një strukturë shtresore me Lloji substratit (oC) mbirjes aftësi të lartë ujëmbajtëse dhe në këtë (ditë) mënyrë përmirësojnë kushtet e mbirjes sëLakrat 18 – 20 4–6 farave.Domatja 22 – 25 6–7Speci 25 – 28 8 – 12Trangulli 25 – 30 4–6Sallata 18 – 20 3–6Çdo herë duhet patur kujdes që modulet nëtë cilat prodhohet fidani duhet të jenë tëngritura mbi tokë, apo sipërfaqja në të cilënvendosen ato duhet të jetë e izoluar, nëmënyrë që sistemi rrënjor i tyre mos të ketëkontakt të drejtpërdrejt me tokë. 44
    • Nga mbjellja deri tek mbirja bima ka nevojëpër temperaturë dhe lagështi tëpërshtatshme.Tab. 6. Temperatura optimale e substratitgjatë mbirjes së farërave të disa llojeve të Cilësia e fidanit varet nga aplikimi i drejtperimeve masave të përkujdesit pas mbirjes. Këto masa të përkujdesit bazohen në:Në disa raste në prodhimin e fidanëve në • Sigurimin e temperaturësmënyrë industriale, pasi që mbillet fara në optimalemodule (kaseta), modulet vendosen në • Mbajtjen e lagështisë optimaledhoma të mbirjes (në formë inkubatori) për • Të ushqyerit e fidanëvetë shpejtuar mbirjen. • Ndriçimi Në këtë vend modulet qëndrojnë për 48 – • Mbrojtjen nga sëmudjet e72 orë varësisht nga lloji. dëmtuesit • Kalitjen e fidanit Temperatura në këto dhoma të mbirjesmbahet nga 25 – 30 0C kurse lagështiarelative e ajrit 95 – 100 %. Pas shfaqjes sëshenjave të para të mbirjes moduletvendosen në serra dhe nga këtu vazhdojnëmasat e përkujdesit, për rritjen e fidanit. Sigurimi i temperaturës optimale gjatë prodhimtarisë së fidanit, është njëri ndër parakushtet më të rëndësishme, për prodhimtari cilësore të fidanit. Temperaturat duhet përshtatur kërkesave të kulturës së caktuar dhe në varshmëri nga faza e rritjes së fidanit. Tab 7. Temperatura optimale gjatë prodhimtarisë së fidanit të disa kulturave perimore 45
    • T e m p e r a t u r a (oC) 3 – 7 ditë pas mbirjes Pas kësaj periudhe, deri tek ndërrimiLloji Ditën Natën Ditë me diell Ditë me Natën vranësiraDomatja 12 – 14 8 – 10 20 – 22 16 – 18 10 – 12 (dheSpeci 18 – 20 15 17 22 – 26 18 – 20 18 – 20 risht es).Trangulli 15 – 18 13 – 15 22 – 24 18 – 20 15 – 18 ËshtLakrat 7 – 10 6–8 14 – 18 12 – 14 8 – 10 ë e prefeSallata 12 – 13 6–8 20 – 22 18 – 20 14 – 16 ruarËshtë i njohur fakti se temperaturat e larta në qëfazat e hershme (java e parë pas mbirjes) ajo të jetë e afërt me temperaturën e ajrit.ndikojnë në zgjatjen e tepërt të fidanit dhe sitë këtillë këto bëhen shumë të ndjeshme,andaj është e preferuar qëmenjëherë pas mbirjes ato të jenë 8-10oC metë ulëta se sa optimumi. Sigurimi i dritës së mjaftueshme është masë mjaft e rëndësishme gjatë përgatitjes së fidanit, pasi në mungesë të dritës së mjaftueshme (edhe nëse janë tëGjatë përgatitjes së fidanit, përveç siguruara të gjitha kushtet tjera), mund tëtemperaturës së ajrit, gjithashtu është mjaft e vije deri tek zgjatja e fidanit dhe si irëndësishme edhe temperatura e substratit këtillë fidani është më pak vital, më i 46
    • zbehtë dhe më i ndjeshëm ndaj të cilëve mund të kombinohen edhe me sëmundjeve dhe faktorëve të tjerë. preparate për mbrojtjen e bimëve. Të ushqyerit e bimëve (fidanëve)Është masë mjaft e rëndësishme në këtë fazë.Duke patur parasysh se faza e fidanit nganjëra anë është relativisht e shkurtër dhe nëanën tjetër kërkesat për materie ushqyese nëkëtë fazë janë mjaft të mëdha duhet siguruarmaterie ushqyese në sasi të mjaftueshme dheqë janë në gjendje që lehët të shfrytëzohennga ana e bimës. Është më me rëndësi që ky Plehrat mund të shtohen nëpërmjet sistemitfakt të kihet parasysh qysh gjatë përgatitjes së të ujitjes me anë të sistemeve të ndryshmedherishtes në shtretër, apo saksi dhe kubiknëse trapiantimi i fidanit bëhet në to, që ajo ti Numri i riplehrimeve varet nga gjendja epërmbajë të gjitha elementet e nevojshme bimëve, përmbajtja e substrateve fazaushqyese. fenologjike dhe kushtet mikroklimatike në të cilat prodhohet fidani.Substratet industriale që shfrytëzohen në Përmes sistemit automatik të ujitjes, bëhetprodhimin e fidanëve, zakonisht përmbajnë shpërndarja e plehrave në formë të lëngët.elementë të ndryshëm ushqyes dhe mund të Aplikimi I kësaj mase bëhet varësisht ngasigurojnë të ushqyerit normal të fidanëve për gjendja e bimëve, zakonisht kur tek fidanëtpjesën më të madhe të qëndrimit të tyre në paraqitet ngjyra e gjelbër më e zbehtë.kaseta. Është me shumë rëndësi që të kihet kujdes Në rate të caktuara, mund të në raportin e plehrave që përdoren për kërkohet të ndërhyhet me plehra të ndryshëm për të bërë korrigjimet e nevojshme. Plehrat mund të shtohen nëpërmjet sistemit të ujitjes.Riplehërimi mund të filloi në fazën e gjetheve riplehrim në këtë fazë. Para së gjithash duhettë vërteta. Për ushqimin e bimëve përmes përdorur plehra me përmbajtje të ulët tëgjetheve më së miri është që të përdoren azotit, (në mënyrë që mos të ndikohetplehrat e lëngët, që janë të tretshme, disa prej zgjatjen e panevojshme të fidanëve) dhe 47
    • kaliumit e në anën tjetër të kenë përmbajtje do të thotë duhet bërë kalitja e fidanit. Kalitjatë lartë të fosforit. nënkupton adaptimin ndaj regjimit të temperaturës, ndriçimit dhe ujitjes, në kushtet Masë mjaft e rëndësishme për këtë e ambientit të ri, në të cilën do të ndërrohet fazë, është edhe ujitja. fidani. Për këtë qëllim bëhet zvogëlimi gradual iUji i cili përdoret për ujitjen e fidanëve, sasisë së ujit që përdoret për ujitje dhe iduhet të jetë i pastër në aspektin kimik dhe kohëzgjatjes së ujitjeve, natyrisht se kjo nukbiologjik do të thot që të lejohet tharja e substratit deriUjitja e fidanëve duhet bër me ujë, i cili ka në atë shkallë sa që të shkaktohet vyshkja etemperaturë përafërsisht të njëjtë me fidanëvetemperaturën e ambientit në të cilin ndodhenfidanët.Ujitjet duhet të jenë të rregullta dhe sipas Zvogëlimi i temperaturës deri në nivelin enevojës. Ujitjet mund të kryhen me dorë, por temperaturës së mjedisit ku do të ndërrohnnë sipërfaqe të mëdha zakonisht instalohen fidanët (në fushë apo serra), para daljes sësistemin e ujitjes ajrore e cila kryhet përmes tyre në këtë ambient.sprucatorëve (në formë shiu artificial). Këto Pak para ndërrimit, preferohet që fidanët tësisteme janë mjaft efektive dhe mundësojnë ujiten me sasi të mjaftueshme uji melëvizjen mekanike të sprucatorëve të ujitjes përmbajtje të lartë të plehrave fosforike dhenë çdo pjesë të fidanishtes. më pak azotike. Plehërime të tilla (starter)Ujitja duhet të jetë e tillë që të realizojë ndihmojnë shumë në lidhjen e shpejtë tërrjedhje minimale të ujit nga modulet dhe fidanëve me tokën, për shkak tëhumbje minimale të lëndëve ushqyese prej intensifikimit të aktivitetit të sistemit rrënjor.tyre. Këto janë të domosdoshme në rastet e mbjelljeve të hershme, kur për shkak të inaktivitetit të sistemit rrënjor të bimëve, zvogëlohet ndjeshëm intensiteti i absorbimit të fosforit nga bimët.Para ndërrimit të fidanit në vendin epërhershëm fidanet duhet dalëngadalë tipërshtaten kushteve të ambientit të ri në serra,Tab. 8 Kohëzgjatja e prodhimit të fidaneve varësisht nga lloji i kasetave, lloji i bimëve 48
    • dhe afati i prodhimit Lloji Nr. fidanëve në kasetë Afati i prodhimit në ditëDomate e hershme 60-84 55-60Dom. mesme dhe e vonë 120-170 35-40Speci 120-170 60-65Patëllxhani 120-170 60-65Kastraveci i hershmë 40-60 25-30Kastravec i mesem 60-84 15-20Shalqini i pashartuar 84-120 20-30Shalqin i shartuar 60-84 35-45Lakra 170-256 25-35 të cilën mbillet fara), llojit dhe kohës së kultivimit.Është shumë e preferuar që periudha kohoree kultivimit të fidanit, të jetë sa më e shkurtëqë ka mundësi. Në rastet kur zgjatet shumëperiudha e kultivimit të fidanit, ata janë mëpak cilësor dhe ngritët kostoja e prodhimit tëtyre. Shartimi i fidanëve të perimeve Prodhimi i fidanëve përmes shartimit, është metodë relativisht e re. Për aplikim më tëKohëzgjatja e qëndrimit të fidanëve në gjerë ka filluar në fund të shekullit të kaluar,kasetë duhet të përcaktohet varësisht nga së pari shartuara për herë të parë në Japonimadhësia e kastave (hapësirës në kasetë në dhe Kore, me 49
    • shartimin e kungulloreve (shalqinit ku si ka kosto më të lartë në krahasim me fidan tënënshartesë është përdorur Lagenaria sp). zakonshëmNë prodhimin bashkëkohor të perimeve, Teknika (mënyrat) e shartimit dhepërdorimi i fidanëve të shartuara ka përkujdesjet gjatë fazës së fidanëve, kanëpërdorim mjaft të gjerë. ndikim direkt në përpuethshmërinë e komponentëve të shartimit, e si rezultat i saj edhe në cilësinë e fidanit në përgjithësi. Mënyrat e sharimit tek perimet mund të jenë të dryshme. Kryesisht hasen këto forma të shartimit:Nga perimet që kultivohen me fidan tëshartuar dominon shalqini dhe domatja, por Shartimi në majëme trend të përhapjes edhe te llojet tjera si me shpimkastraveci dhe në vitet e fundit edhe speci.Përparësitë e aplikimit të shartimit bazohennë atë se bimët janë më të qëndrueshme:ndaj sëmundjeve që shkaktohen ngapatogjenët në tokë, ndaj temperaturave tëulta, ndaj çrregullimeve fiziologjike, ndaj Shartimi në majë memungesës së ujit prerjeDhe si rezultat I krejt kësaj vjen deri tekrritja e rendimentit dhe cilësisë së prodhimittë fituarNatyrisht edhe kjo metodë i ka “të metat”e sajkërkon fuqi të angazhuar punëtorekërkon tretman të veçantë pas shartimit derite kallusimi (lidhja në mes të nënshartesësdhe mbishatesës) i bimës Shartimi me afrim 50
    • Verbimi i majës se rrenjes, shkaktohtet nga: • Temperaturat e ulta të mjedisit dhe luhatjet e shpeshta të temperaturës. • Mungesa e ndriçimit. Aplikimi i plehërimeve të hershme (përpara formimit të gjetheve të vërteta), apo dozat e larta të plehrave gjatë të ushqyerit të fidanëve Pas kryerjes së procesit të shartimit duhet ndërmarrë këto masa: • Përkujdesje intensive gjatë 5-7 ditëve • Temperatura optimale në mjedise ku vendosen fidanët e shartuara 25 – 300 C • Lagështia relative ditën e parë mbi 95 % • Hijesimi i tuneleve (vendeve ku Formimi i antocianit shkaktohet nga: vendosen fidanët e shartuara) i domosdoshëm • Pas kallusimit (formimit të indit lidhës në mes të nënshartesës dhe mbishartesës) fidani kalon në pjesët për kultivim të mëtutjeshëm deri sa fidani arrin në fazën për ndërrim në vend të përhershëm Temperaturat e ulta ulin aftësitë absorbuese te sistemit rrënjor te fidanëve për elementet ushqyes dhe ne mënyrë te veçante për fosforin. KlorozatÇrregullimet fiziologjike 51
    • Në rastet kur kemi paraqitje të klorozës, vjen përdoren substrate industriale (që janë tëderi tek zverdhja e indeve të bimëve për pastra) së pari duhet bërë dezinfektimi ishkak të pakësimit të sintezës së klorofilit dherishtes, si dhe mjeteve të punës.(që zakonisht ndodhë si rezultat i kushteve Dezinfektimi i dherishtes mund të bëhet metë papërshtatshme agroekologjike). temperatura të larta (më së shpeshti me avull me temperaturë 80-120oC), me ç’rast përveç shkaktarëve të sëmundjeve eliminohen edhe farërat e barojave të këqija. Tek prodhimi i fidanëve në module (kaseta), duhet bërë dezinfektimi i tyre. Kasetat plastike mund të dezinfektohen duke i zhytur në solucione formaline, ndërkohë që kasetat prej polistereni (stiropori) duhet të përpunohen me sterilizantë me bazë jodi.Simptomet e këtilla mund të jenë të Përdorimi i preparateve mbrojtëse gjatëlokalizuara në disa gjethe apo mund të përgatitjes së fidanit bëhet varësisht ngapërhapen në të gjithë bimën, ose mund të gjendja e bimëve dhe problemet që paraqitenpërfshijë vetëm hapësirën midis nervaturës në ndërkohë.së gjetheve.Mbrojtja e fidanëve nga sëmundjet dhe Pyetjetdëmtuesit është një masë obligative dhenjëri ndër parakushtet më të rëndësishme për Mënyrat e prodhimit të fidanitprodhimtarinë cilësore të fidanit të kulturave Cilësitë e substrateveperimore. Masat e përkujdesit gjatë kultivimit të fidanit Çrregullimet fiziologjikeKushtet optimale që krijohen gjatëprodhimtarisë së fidanit në mjedise tëmbrojtura, njëkohësisht janë shumë tëfavorshme edhe për zhvillimin e sëmundjevedhe dëmtuesve. Mbrojtja duhet bazuar nëmasa preventive mbrojtëse. Nëse nuk 52
    • Kultivimi i domates në mjedise tëmbrojtura Kërkesat ndaj kushteve të mjedisitMarrë në përgjithësi domatja mund të Domatja është bimë e klimës së nxehtë.kultivohet në të gjitha llojet e mjediseve të Kërkesat për nxehtësi janë mjaft të theksuarambrojtura, duke filluar nga tunelet e ulëta dhe atë pothuajse në të gjitha fazat e rritjesderi tek serrat më moderne. dhe zhvillimit. Temperatura minimale për mbirje është 13 –Prodhimtaria e domates në serra, paraqet 150C, ndërsa optimale rreth 250C.mënyrën më intensive të prodhimtarisë së Temperatura optimale për rritjen e organevedomates, me ç’rast mund të arrihen vegjetative është 22-240C, ndërkaq për fazënrendimente mjaft të larta e si rezultat edhe e lulëzimit dhe formimit të fryteve 24-280C.efekte të larta financiare. Në shumicën e Në rritjen dhe zhvillimin e domates mund tërasteve prej sipërfaqeve të përgjithshme tëserrave që shfrytëzohen për kultivimin eperimeve, në shumë vende të botës, domatjazë afër 50% të sipërfaqeve.Për sa i përket vlerës ushqyese, rëndësisëekonomike, përhapjes si dhe mënyrës sëpërdorimit, domatja është njëra ndër kulturatmë të rëndësishme perimore.Frytet e domates kanë përdorim mjaft tëgjerë dhe të llojllojshëm në të ushqyerit e kenë ndikim të dëmshëm edhe temperaturatnjeriut, qoftë në gjendje të freskët apo të mbi 320C. Megjithatë në kushtet e ndriçimitpërpunuar. të mjaftueshëm dhe sasive të mjaftueshme tëPërveç rëndësisë së madhe në të ushqyerit e ujit, domatja me sukses mund t’i përballojnjeriut, domatja ka rëndësi mjaft të madhe edhe temperaturat më të larta. Temperaturaekonomike. Ajo është kulturë mjaft ka një rol të rëndësishëm edhe nëakumulative, pasi që të ardhurat për njësi të shpërndarjen e asimilatevesipërfaqes janë mjaft të larta (sidomos gjatëkultivimit në serra). Tab.9 Temperatura dhe lagështia relative e ajrit gjatë kultivimit të domates në serr 53
    • Temperatura optimale (oC) Lagështia Faza e rritjes Periudh Gjatë kohës Gjatë kohës relative e dhe e zhvillimit a kohore me diell me ajrit (%) vranësira Nga ndërrimi i Ditën 22 - 25 18 - 20 fidanëve deri Natën 16 - 18 15- 18 65 – 70 në frutifikim Ditën 24 – 28 20 – 22 Gjatë fazës së 60 - 65 frutifikimit Natën 18 - 20 16 – 18Regjimi i temperaturave është i rëndësishëm temperaturat 170C/120C (ditë/natë). Si rezul-në përcaktimin e prodhimit të domates. tat, bimët e rritura në temperatura 170C/120CKërkesat e bimëve për temperaturë janë më të vogla, por më të pasura në lëndëndryshojnë në varësi nga faza fenologjike e të thatë në pjesët e poshtme të kërcellit dhetyre. të sistemit rrënjor të tyre.Në temperatura më të ulta se 120C rritja e Në të njëjtën temperaturë ditore, 180C,bimëve reduktohet ndjeshëm, ndërkohë që si temperaturat e ulta të natës (80C) stimulojnëeksporti i asimilateve të krijuara nga gjethet importin e asimilateve nga kërcelli dheashtu edhe thithja e ujit dhe e elementëve sistemi rrënjor, ndërkohë që temperaturat eushqyes nga rrënjët kufizohen në një masë të larta të natës (180C) stimulojnë importin ekonsiderueshme. Efektet dobiprurëse të asimilateve nga frutat. Shpejtësia eshtimit të dyoksidid të karbonit në shtimin e translokimit të asimilateve në domate ështëprodhimit intensifikohen në kushtet e 1cm/min në temperaturën 260C. Nëtemperaturave më të larta se 120C. temperaturë 100C kjo shpejtësi zvogëlohetSidoqoftë, reagimi kundrejt temperaturës i me 15-30%. Në tërësi, prodhimi i frutave teorganeve të ndryshme të bimës është i domatja reduktohet nëse temperatura e ajritndryshëm. është më e vogël se 180C.Më shumë asimilate shkojnë në drejtim të Dëmtimi i fryteve fillon në temperaturë 60Cmasës vegjetative të bimëve, në dëm të Përveç temperaturës së ajrit, është mjaft erritjes së sistemit rrënjor, kur temperatura e rëndësishme edhe temperatura e tokës e cilaajrit është në kufijtë 300C/240C (ditë/natë), preferohet që të jetë afër 20-22oC.ndërkohë që më shumë asimilate drejtohendrejt sistemit rrënjor të bimëve në . Kërkesat për dritë 54
    • Domatja bën pjesën në grupin e kulturave Gjatë ujitjes së domates në serra, duhet paturperimore me kërkesa më të mëdha për dritë. parasysh një rregull; që bimëve t’u sigurohetKërkesat më të mëdha ka për dritë janë në sasi sa më optimale e lagështisë në tokë, porfazën e fidanit, andaj gjatë kultivimit të që çdo herë të kihet parasysh fakti që përmesdomates në serra ku nuk mund të bëhet ujitjes të mos vijë deri tek rritja e lagështisëndriçimi plotësues, duhet patur kujdes që kjo relative të ajrit, ndaj të cilës domatja ështëfazë të mos bjer në fazën e fundit të mjaft e ndjeshme. Sasitë e kërkuara të ujit jepen në intervale të rregullta deri në fund të vegjetacionit. Orari ifidanit kur edhe janë kërkesat më të mëdha aplikimit të ujitjeve duhet t’i përshtatetpër dritë. Në kushtet e dritës së varësisht nga kushtet klimatike, tipi i tokës,pamjaftueshme, bimët e domates zgjaten, fazës së zhvillimit dhe mënyrës së ujitjes.vonohet frutifikimi, frytet formohen mevështirësi etj. Andaj gjatë kultivimit tëdomates në serra duhet ndërmarrë të gjitha Kërkesat ndaj tipit të tokësmasat që e mundësojnë shfrytëziminmaksimal të dritës (pastrimi i mbulesës së Tokat më të përshtatshme për kultivimin eserrës, domates janë tokat e lehta dhe mesatarisht të lehta, të pasura me materie organike dhe me regjim të mirë ujoro-ajror. Edhe pse domatja llogaritet si më tolerante ndaj reaksionit të tokës, në krahasim me disa bimë tjera perimore, megjithatë rendimentet më të mira mund të arrihen vetëm gjatë kultivimit në toka me reaksion neutral deri tek i dobët acidik (pH 5,8 – 7). Gjatë kultivimit në serra (sikurse edhe në fushë) duhet patur kujdes në qarkullimin bimor. Kërkesat për parabimët. Kultivimi i përsëritur në të njëjtën tokë ul ndjeshëmUjitja rendimentin e bimëve solanore dhe shton 55
    • ndjeshëm rrezikun e dëmtimit të tyre nga tokës, kultivari dhe mënyra e kultivimitsëmundjet dhe dëmtuesit. Për këtë aarsye ato llogaritet se domatja me rendiment prej 10nuk duhet të kultivohen në mënyrë pas t/ha, nga toka tёrhjek për afërsisht 30 – 40vetvehtes. Parabimët më të mira janë bimët e kg N/ha, 10 kg P2O5/ha dhe rreth 40 kgfamiljes bostanore, leguminozet, kenopodio- K2O/ha. Për rritje dhe zhvillim tëret dhe asterioret suksesshëm të domates rёndёsi të madhe kanë edhe makroelementët si Mg, Ca, dhePlehërimi mikroelementet si bori, mangani, kobalti. Para çdo përcaktimi të sasirave të plehraveDomatja ka kërkesa shumë të theksuara ndaj që do të përdoren, duhet të kryhen analizat ematerieve ushqyese. Gjatë kultivimit të tokës.domates toka i nënshtrohet shfrytëzimitmjaft intensiv. Plehërimi bazë i domates bëhet me plehra Sasitë e rekomanduara kg organike dhe inorganike. Plehu organik kaNiveli i rol të pa zёvendёsueshёm nё prodhimin e lëndë aktive / 100 m2pjellorisë në domates. Gjatë kultivimit nё mjedise tëtokë mbrojtura duhet përdorur vetëm plehun e N P K Mg dekompozuar (tё “djegur”)nё sasi 5 – 7I ulët 3.5 2.5 5.5 2.8 kg/m2. Kjo sasi ёshtё e preferuar të hedhetMesatar 2.8 1.5 4.4 2.0 para punimit themelor të tokës nё mjedise tëI lartë 2.0 0.5 3.2 1.2 mbrojtura.Shumë i 1.2 0 1.9 0.4 Doza e plehrave që mund të përdoren nëlartë plehërimin bazë është në varësi të pjellorisë së tokës. Në mënyrë të përgjithësuar mundTë ushqyerit me sasi të mjaftueshme dhe në të përdoren vlerat orientuese (gjatëraport të drejt në mes elementeve ushqyes, kultivimit nё mjedise të mbrojtura-serra)është element esencial në arritjen e të shprehura në tabelën që vijon.rendimenteve të larta dhe me cilësi tek Shpërndarja e plehrave në plehërimin bazëdomatja. kryhet përpara të punimeve të tokës (plehratDomatja ka kërkesa shumë të theksuara ndaj organikë dhe një pjesë e plehrave fosforikematerieve ushqyese. Ajo reagon në forma të dhe të kaliumit) dhe përpara punimeve tëndryshme ndaj mungesës së elementeve fundit përgatitore të shtratit të mbjelljes. Meushqyese si në raportin masë vegjetative - këto të fundit mund të shpërndahenfryt, shpejtësinë e kalimit të fazave të gjithashtu edhe pesticidet e nevojshme përndryshme fenologjike, ndjeshmërinë ndaj dezinfektimin e tokës nga sëmundjetsëmundjeve dhe dëmtuesve, apo në kërpudhore, apo luftimin e insekteve dheshpejtësinë e shfaqjes së çrregullimeve të nematodeve në tokëndryshme fiziologjike. Varësisht nga tipi i 56
    • Tab 10. Afatet e mundshme të prodhimtarisë së domates në serra Lloji i Periudha Mbjellja e Ndërrimi i Fillimi i objektit kohore farës fidanëve vjeljes (serrës) Vjeshto 15-30.VII 5 – 15.IX 1 – 15.XI. re Serra me Dimëro 10.IX– 15.XI.– 10.I.– ngrohje re 5.X. 15.XII. 20.II. Pranvero 20.XI– 25.I. – 20.II. 25.III.– re 15.XII. 15.IV Pranvero 25.I.– 25.III.– 10-20 .VI. re 15.II. 10.IV Serra pa Verore 1-15.III. 25.IV – 5 25.VI – ngrohje .V. 15.VII. Vjeshtor 10-20 V. 20.VI.- 12.IX.- e 5.VII. 15.X.Kultivimi i domates Afatet e prodhimit të domates në serra varen nga: 57
    • • lloji i objektit (mundësia e ngrohjes), Përgatitja e fidanit të domates mund të bëhet • kërkesat specifike të tregut dhe në forma të ndryshme. Zakonisht aplikohen masat standarde të prodhimit të fidanit në • vetitë biologjike të domates (dhe kushte bashkëkohore (më detalisht shih kultivarit). kaptinën për prodhimin e fidanit)Gjatë planifikimit të prodhimtarisë së Pa marrë para sysh ambientin nё të cilindomates, duhet patur parasysh faktin se nga kultivohet, përgatitja e fidanit ёshtё njërambirja deri në fazën e lulëzimit kalojnë 55- nga hallakat më të rёndёsishme të prodhimit75 ditë (varësisht nga kultivari dhe kushtet e të domates.kultivimit). Zgjedhja e farës cilësore dhe kultivarit tëNë përgjithësi mund të thuhet se përshtatshëm, gjithashtu janë parakushteprodhimtaria e domates në serra mund shumë të rёndёsishme për prodhim të suksesshëm të domates, përveç tjerash edhetë organizohet në atë mënyrë që të sigurohet nga fakti se gabimet eventuale, nё kёtё fazëfurnizimi i vazhdueshëm i nuk mund të pёrmirёsohen nё fazat etregut me fruta të freskëta të domates gjatë mëvonshme.gjithë vitit.Ndonëse në kultivimin në serra më të Fara e cila përdoret për mbjellje tek domatja,përhapur janë kultivarët indeterminatë, kulti- duhet të ketë cilësi të mirë, e dezinfektuar,varët gjysëm determinatë (formë përkatësisht të jetë e shёndoshё.ndërmjetëse midis kultivarëve determinantëdhe indeterminantë) gjithashtu, mbillen nësipërfaqe të kufizuara. Njohja e karakteristi-kave të rritjes dhe zhvillimit të këtyregrupimeve është bazë e diferencimit tëpraktikave të tyre të kultivimit.Kultivarët indeterminantë të domatesprodhojnë një sistem lastarësh të cilët rritenpa ndërprerje dhe shfaqin një formë rritje qëështë zvarritëse ndërkohë që kultivarët Përgatitja e tokës për ndërrimin edeterminantë prodhojnë një sistem kërcejsh fidanëve, varet nga koha e ndërrimit dheme rritje të kufizuar dhe marrin pamjen e një parakultura. Përgatitja duhet të jetë sa mëkaçubeje. cilësore. Para dhe gjatë përgatitjes së tokës bëhet edhe plehërimi themelor. Përgatitja e fidanit 58
    • intensive dhe tё gjitha këto ndikojnë nё rritjen e rendimentit tё pёrgjithshёm. Formimi i vllajave mund të shoqërohet me mulçirimin e tokës. Ky i fundit aplikohet për disa arsye; • Për të ruajtur lagështinë në tokë dhe mënjanuar kripëzimin në zonën ku shtrihet sistemi rrënjor, sidomos në sipërfaqe të tokës. • Për të zvogëluar avullimin e ujit nga toka. • Për të kufizuar rritjen dhe zhvillimin e barërave të këqija. • Për të përmirësuar temperaturën e tokësPërgatitja përfundimtare rëndomtë, në zonën ku shtrihet sistemi rrënjor inënkupton përgatitjen e vllajave, që krijojnë bimëve.kushte më të favorshme për kultivimin ebimëve. Nëpërmes punimit tё tokës duhetkrijuar reshim tё mirё ujorë-ajror, që ёshtёkusht shumë i rёndёsishёm për rritjen dhezhvillimin e mirë të domates.Gjatë kultivimit të domates në serra nëshumicën e rasteve kultivimi bëhet memulçirim. Përmes kësaj mase bëhetmbulimi i sipërfaqes në mes të rendeve mefolie plastike, kryesisht me ngjyrë të zezë.Në prodhimin bashkëkohor në masë tëmadhe përdoren folie që nga ana e poshtme Në rastin e kulivimit të domates në serra,janë me ngjyrë të zezë kurse nga ana e bimët zakonisht kultivohen vetëm me njëepërme me ngjyrë të bardhë. Pёrmes kërcell, me atë kryesorin, ndërkohë qëaplikimit tё aplikimit të kësaj mase, arrihen lastarët hiqen që në fazat e para të zhvillimitdisa efekte pozitive. Arrihet racionalizim i të tyre. Në bimët e krasitura në këtë mënyrë,punёve (nuk ka nevojё pёr prashitjet nё mes natyra simpodiale e sistemit të kërcejve nukrendeve, nuk ka rritje tё barojave, duket e qartë. Kërcejtë më shumë ngjajnëshfrytëzimi i ujit ёshtё mё racional, toka me një kërcell të vetëm që mban disa lulesaёshtё mё e nxehtё, rritja e bimëve mё anësore përgjatë gjatësisë së tij, të ndara 59
    • njëra nga tjetra nga pjesë kërcelli me nga 3gjethe. Faza më delikate normalisht zgjat rreth 9Në kultivarët determinantë, pika e rritjes në ditë pas hapjes së kotiledoneve. Gjatë kësajsqetullën e gjethes së fundit të formuar të faze egziston një farë bashkëveprimi ilastarit të parë mund të transformohet në temperaturës me intensitetin e ndriçimit, ilulesë, pa lejuar zhvillimin e gjetheve të tillë që një regjim temperaturash të ulëta (10tjera. Sythi simpodial megjithatë vazhdon të 0 C natën dhe 16 0C ditën), favorizon for-rritet i unifikuar me pjesën bazale të gjethes mimin e luleve në bimë në kushtet eqë ka përballë dhe për këtë arsye kjo gjethe ndriçimit të kufizuar. Numri i gjetheve derivendoset mbi gjethen e parë. Meqënëse nuk në shfaqjen e lulesës së parë, gjithashtuzhvillohen gjethe ose sytha të rinj anësorë, reduktohet në temperatura më të ulta me njërritja e sqetullorëve ndërpritet me formimin minimum prej 6 ose 7 gjethesh të formuarae lulesës së dytë. në temperaturë 10 0C. Eksperimentalisht është provuar që, bimët e rritura në temperaturën 15 0C kanë formuar 8 gjethe para shfaqjes së lulesës së parë, ndërkohë qëZhvillimi vegjetativ dhe riprodhues i ato të rritura në temperaturën 27 0C kanëdomates formuar 14 gjethe.Reduktimi i gjatësisë së periudhës Gjatë fazave të fundit të diferencimit tëvegjetative të bimëve mund të kontribuojë lulesës së parë, fillon diferencimi i lulesës sënë hershmërinë e prodhimit. Zgjatja e kësaj dytë. Duket që, nëse reduktohet numri ifaze nga ana tjetër mund të lejojë formimin e gjetheve deri në shfaqjen e lulesës së parë,një numri më të madh gjethesh dhe një është më i madh se zakonisht ai i gjethevesipërfaqe më të madhe të tyre. Kjo do të midis lulesës së parë dhe të dytë.mundësonte një furnizim më të mirë measimilate të lulesave dhe frutave dhe përpasojë prodhim më të lartë dhe të shtrirë në Nuk ka ndonjë fakt që të mendohet senjë afat më të gjatë kohor. temperaturat e ditës dhe të natës kanë efekte të ndryshme në diferencimin e lulesës. Duket se temperatura mesatare e 24 orëveDiferencimi i luleve tek shumë kultivarë është në të vërtetë faktori që kontrollondomateje, fillon brenda 3 javëve nga shfaqja lulëzimin. Kjo do të thotë që temperaturat ee kotiledoneve, që korespondon me larta të ditës mund të kompensojnë ato tëmomentin kur gjethja e tretë arrin gjatësinë ulta të natës, por sidoqoftë ende nuk njihen10 mm. Si koha e diferencimit të lulesës së kufijtë limitë të këtyre temperaturave. Gjetjaparë, ashtu edhe faza në të cilin fillon ky e këtyre limiteve do të ishte me interes nëdiferencim janë të kushtëzuara nga kushtet kushtet e serrave sepse do të shoqërohej menë të cilat gjenden bimët menjëherë pas kursim të lëndës djegëse që përdoret përmbirjes. ngrohjen e tyre. 60
    • Është i njohur fakti se intensiteti i ulët i Gjatë kultivimit nё lloje të ndryshme tëndriçimit në fazat e para të jetës së fidanit serrave distancat e mbjelljes varen edhe ngashoqërohet nga vonesa në diferencimin e prodhimi i parashikuar dhe periudha kohorelulesave. Studime të kryera në dhoma rritjeje e planifikuar për shfrytëzim. Nё bazë tëkanë provuar se reduktimi i intensitetit të këtyre parametrave numri i bimëve për 1 m2ndriçimit nga 10000 lux në 2500 lux e ka lëviz nga 2 – 4.vonuar lulëzimin me 29 ditë dhe ka bërë qëtë zhvillohen edhe 7 gjethe më shumë,krahasuar me rastin e parë. Efekti mungesëssë dritës është më i lartë në rastin etemperaturave më të larta (25 0C kundrejt 150 C).Intensiteti i formimit të gjetheve është ikushtëzuar nga temperatura dhe intensiteti indriçimit diellor. Meqënëse numri i gjethevetë formuara përpara diferencimit të lulesëssë parë reduktohet si nga rritja etemperaturës, ashtu edhe nga rritja e inten-sitetit të ndriçimit, numri i tyre mund të jetëi barabartë edhe në bimë të rritura në Lidhja e bimëve. Kryhet pas mbjelljes. Samjedise me vlera të ndryshme temperature më të gjatë të jenë fidanët, aq më shpejt duhendhe ndriçimi. Ndikimi i temperaturës në lidhur bimët. Lidhja tradicionale e spangos nëintensitetin e rritjes së bimëve është më i bazën e kërcellit të bimëve, tani ështëdukshëm në kushtet e ndriçimit të kufizuar. zëvendësuar me nguljen e thjeshtë të fundit të spangos në tokën pranë bimës. Vonesa nëProdhimi i realizuar nga domatja e kultivuar lidhje në veçanti kur bimët janë të gjata e tënë kushtet e serrave është shumë i lartë. përkulura mund të shkaktojë thyerjen e bimës.Menjëherë me fillimin e rritjes së frutaverritja vegjetative e bimëve zbret në njëminimum të konsiderueshëm, ndërkohë që Pas lidhjes kryhet përdredhja, normalisht njërritja neto e sistemit rrënjor të bimëve ndër- përdredhje për çdo lulëri. Eshtë epritet 4 javë pas fillimit të lulëzimit. këshillueshme që përdredhja të kryhet para sqetullimit për arsye se nëse aksidentalisht ndonjë majë rritëse këputet, mund të lihet një sqetullor për të vijuar rritjen.Ndërrimi i fidanëve Masat e pёrkujdesit gjatë vegjetacionit 61
    • Domatja gjatë gjithë vegjetacionit kërkon dhe frytifikimit, ujitjet duhet tё jenë më tëkujdes mjaft intensiv. Përveç masave të shpeshta. Kjo ndodhë për arsye se përveçzakonshme të pёrkujdesit (ujitja, plehërimi, rritjes së kёrkesёs sё bimëve pёr lagёshti nёmbrojtja nga sëmundjet dhe dëmtuesit, etj), kёtё fazë, zakonisht vie edhe tek ngritja etek domatja ndërmerren edhe disa masa temperaturave.specifike (sigurimi mbështetësve, largimi isqetullorëve etj). RiplehrimiGjatë kultivimit nё lloje tё ndryshme tё Riplehrimi i bimëve tё domates fillon10 –serrave aplikohen edhe disa masa tjera qё 15 dit pas ndërrimit. Mandej riplehrimetdallojnë nga kultivimi nё fushë tё hapur si vazhdojnë nё fazën e lulëzimit dhe formimitmbajtjen e temperaturës optimale, lagёshtisё tё fryteve. Gjithashtu ёshtё e preferuar qёoptimale tё ajrit, ndriçimi plotësues, rritja e pas çdo vjelje tё bëhet një riplehrim.pёrqёndrimit tё CO2, ajrosja e serrave etj.Krasitja aplikohet për këputjen e majës së Gjatё kultivimit nё lloje tё ndryshme tёbimëve, për të ndërprerë rritjen e bimëve në serrave dhe përdorimi i sistemit tё ujitjeslartësi, por gjithashtu edhe për eleminimin e pikë-pikë, riplehrimi i bimëve bëhetlastarëve anësorë të bimëve. kryesisht përmes këtij sistemi, duke bёrё shpërndarjen e plehrave bashkë me ujin i cili përdoret për ujitje. Në këtë rast është eKëputja e majës favorizon rritjen e frutave mundur qё tё kontrollohet sasia totale e plehutdhe në këtë mënyrë sigurohet peshë më e të përdorur. Sasitë e rekomanduara me këtëmadhe e tyre. Për këtë arsye, këputja e majës metodë janë 2-5 kg/ha/ditë në 2-3 javët e parasë bimëve, në fund të sezonit të kultivimit, pas trapiantimit të bimëve dhe 10-20është gjithmonë me interes. kg/ha/ditë në fazën e rritjes intensive dhe të frutifikimit. Përqendrimet e rekomanduara të plehrave me këtë metodë janë 0.1-0.2 gr/litërUjitja në javët e para pas trapiantimit dhe 0.3-0.5 gr/litër gjatë fazave të mëvonshme. NëseNumri i ujitjeve varet nga, tipi i tokës, plehërimi aplikohet një herë në 2 ose 3 ujitje,temperaturat e ambientit tё jashtëm, faza e përqendrimi i plehrave rritet në të njëjtënrritjes dhe zhvillimit tё bimëve, etj. Ujitja masë, por duke i kushtuar vazhdimishtmund tё bëhet nё forma të ndryshme. Nё vëmendje shmangies së fenomeneve tëprodhimtarinë intensive tё domates kripëzimit në tokë. Gjatë gjithë ёsaj koheaplikohet pothuajse nё tersi ujitja përmes duhet patur kujdes nё raportin optimal nё messistemit pikë-pikë. Kjo formë e ujitjes ka tё elementeve bazë (N, P, K), nё përputhje mepёrparёsi të mëdha nё krahasim me ujitjen kërkesat e domates nё faza tё ndryshme tёme brazda dhe ujitjen nё formë të shiut. Nё rritjes dhe zhvillimit.fazat e hershme ujitjet duhet të jenë më tërralla, ndërsa me fillimin e fazës së lulëzimit 62
    • Largimi i sqetullorëve ёshtё masë e rregullt • “Verbimi” (ndërprerja egjatë kultivimit të kultivarëve indeteminant. zhvillimit të majës së rritjes) iLargimi i tyre bëhet nё mёnyrё të bimëvevazhdueshme, kur ato arrijnë gjatësi 4 – 5cm. Ato mund tё largohen nё forma tё Ky fenomen shfaqet me intensitet tëndryshme por duhet patur kujdes që gjatë ndryshëm në kohë dhe kultivarë të ndry-largimit tё tyre mos tё dëmtohen pjesët tjera shëm. Çrregullimet manifestohen metё bimës. Edhe sigurimi i mbёshtetsёve ёshtё ndërprejen e zhvillimit të majës së rritjes sëmasë e domosdoshme tek këta kultivar. bimëve, pasi ato kanë formuar një numër tëMbёshtetёset mund të jenë të formave tё kufizuar gjethesh. Për rrjedhojë, bima nukndryshme.Tek domatja sidomos nё fazёn e arrin të diferencojë lulesën e katit të parë.fundit tё vegjetacionit aplikohet largimi i Ndonëse, në shumicën e rasteve, lastarëtgjetheve tё vjetra tё cilt fillojnë tё marin anësorë të zhvilluar më vonë në sqetullat engjyrё tё verdhё. gjetheve kanë zhvillim normal, ndodh që i njëjti fenomen të shfaqet edhe mbi ta. Fenomeni është më i shpeshtë në mbjelljet e hershme të pranverës dhe shkakton humbje të prodhimit në përgjithësi dhe të prodhimit të hershëm në mënyrë të veçantë. Temperaturat e ulta të mjedisit dhe luhatjet e shpeshta të temperaturës, mungesa e ndriçimit dhe në mënyrë të veçantë aplikimi i plehërimeve të hershme (përpara formimit të gjetheve të vërteta) dhe i dozave të larta të plehrave gjatë të ushqyerit të fidanëve janë faktorët kryesorë që e stimulojnë atë. Në këto raste bimët që shfaqin këto simptoma gjenden në mënyrë masive në serrë dhe mund të përfaqësojnë 20-40 % të tyre.Çrregullimet fiziologjike 63
    • Kalbëzimi i majës së frutit. Kalbëzimi i Ndërsa njolla zmadhohet, indet e prekuramajës së frutit shfaqet në frutat e gjelbër në thahen, ngjyra e tyre shndrohet gradualishttrajtën e zonave me ngjyrë të zbardhur, ose nga kafe e lehtë, në kafe të errët, derisakafe në indet e dhomëzave të frutit. gradualisht formohet një njollë e thelluar meSimptomat më pas vërehen edhe në pamje lëkurore. Kërkimet e fundit kanëplacentën, apo perikarpin e frutit. Në provuar që shkaku kryesor i kalbëzimit tësipërfaqe të frutit, fillimisht shfaqet një majës është mungesa e koordinimit tënjollë e vogël me pamje ujore, pranë vendit transportit të asimilateve nëpërmjet floemësku fruti lidhet me lulen. me transportin e kalciumit nëpërmjet ksilemës, gjatë procesit të rritjes së qelizave në indet e placentës së frutave, dmth një bashkëveprim midis intensitetit të rritjes së frutit dhe kërkesave për kalcium në indet fundore të frutit. VjeljaKoha e pjekjes së fryteve tё domates varetnga disa faktor: kultivari, kushtet klimatike(nё rend tё parë temperatura dhe ndriçimi),pozicioni i frytit nё lulёri etj. Rritja etemperaturës (brenda kufijve optimal)shpejton pjekjen. Pyetjet Kërkesat e domates ndaj kushteve të mjedisit Masat e përkujdesit gjatë kultivimit të domates në mjedise të mbrojtura Masat specifike të përkujdesit 64
    • gjatë natës 16-18oC. Gjatë fazës sëSpeci frutifikimit (formimit dhe rritjes së fryteve), preferohet që temperatura të jetë 25-28oCProdhimi i specit në mjedise të mbrojtura, gjatë ditës dhe 18-22 gjatë natës. Gjatëmundëson furnizimin e vazhdueshëm të kohës me vranësira, preferohet që këtotregut me frute të freskëta të kësaj kulture. temperatura të jenë për 5-7oC më të ulta.Kjo mënyrë e prodhimtarisë së specitplanifikohet varësisht nga: Speci ka kërkesa të mëdha edhe ndaj temperaturës së tokës. Ndërrimi i fidanëve • kushtet klimatike të rajonit përkatës, duhet të filloj kur temperatura e tokës të arrijë 22-23oC, për arsye se në tokë të ftohtë • kërkesat e tregut, bimët e specit ngelin në rritje. • lloji i objektit (serrës) dhe Gjithashtu gjatë prodhimtarisë së specit në serra, duhet patur parasysh faktin se edhe • mundësitë e ngrohjes. temperaturat shumë të larta (mbi 35oC), mund të kenë efekt të dëmshëm. Në kushtet tona ky fenomen mund tëKërkesat ndaj kushteve të mjedisit paraqitet në fillim të qershorit e më vonë sidomos gjatë kultivimit në serra në formëSpeci është bimë tipike e klimës së nxehtë. tuneli të cilat janë për ajrosje, pa sistem tëGjatë prodhimit të tij në serra, duhet patur ventilimit të ajrit etj. (siç janë serrat prejkujdes me sigurimin e nxehtësisë optimale polietileni në formë të tuneleve), andaj nëgjatë të gjitha fazave të rritjes dhe zhvillimit raste të këtilla në mesditë aplikohet hijesimitë bimëve. “i lehtë” i objekteve (serrave) të këtilla. Për këtë qëllim përdoren rrjetat e ndryshme për hijesim.Mbirja e shpejtë dhe energjike është kusht idomosdoshëm për rrënjëzim të shpejtë dheprodhim të sigurtë të specitFara e specit fillon të mbijë në temperaturë Kërkesat e specit për dritë janë të theksuara në të gjitha fazat e rritjes dheminimale 110C. Ndërsa temperaturaoptimale e mbirjes është 250C. zhvillimi të bimëve të specit. Në mungesë të dritës bimët e specit zgjaten, frytifikimi është më i dobët dhe fytet mbeten të imëta.Temperaturat e ulëta nën 15oC, sidomos Për këtë arsye kultivimi i specit në serranëse ato shoqërohen me mungesë të dritës, duhet patur kujdes që gjatë gjithë kohës tëmund të sjellin deri tek rënia e luleve. Deri ketë ndriçim të mjaftueshëm. Intensitetinë fazën e frutifikimit gjatë ditëve me diell, minimal i ndriçimit duhet të jetë së pakutemperatura duhet të jetë 22-25oC, ndërkaq 65
    • 5000 luxa. Intensiteti i ndriçimit është i Kërkesat ndaj tokës dhe plehërimitvarur shumë edhe me temperaturën. Nëmungesë të ndriçimit apo gjatë kohës me Speci kërkon toka të thella, të mesatarisht tëvranësira temperatura në serra duhet të jetë lehta, me regjim të mirë ujorë – ajrorë dhe tëpër rreth 50C, më e ulët se sa optimumi pasura me materie ushqyese, me vlerë të pHgjatë ditëve me diell. Kërkesat e specit për 6 - 7 (neutrale deri tek i dobët acidik).dritë duhet marrë parasysh edhe gjatëplanifikimit të afateve për mbjellje të specitnë mjedise të mbrojtura. Mungesa e elementëve të ndryshëm ushqyes shfaqet me simptoma specifike në bimët eSpeci njihet si bimë me kërkesa të mëdha specit.për lagështi. Këto kërkesa mund tëshpjegohen përveç tjerash edhe me sisteminrrënjor dobët të zhvilluar në raport me Mungesa e fosforit bën që bimët të rriten tëpjesën mbitokësore, e cila ka transpiracion dobëta, gjethet janë të ngushta dhe memjaft intensiv. Kërkesat më të mëdha për ngjyrë të zbehtë. Tek speci nuk vërehetlagështi janë në fazën e lulëzimit dhe simptoma e zakonshme e ngjyrosjes në tëfrytifikimt. Në kushtet e një dite me ndriçim purpurt të kërcejve në rastin e mungesës sëtë plotë diellor një bimë e specit e rritur fosforit. Frutat, në kushtet e mungesës sëplotësisht konsumon rreth 6 litra në ditë. fosforit janë më të shkurtër, më të hollë dheUjitjet duhet të jenë të shpeshta dhe me doza përfundojnë me majë (për kultivarëttë vogla uji. cilindrikë).Dozat e ujitjeve varen nga nevojat ditore përujë. Këto nevoja përcaktohen së pari nga Mungesa e kaliumit manifestohet merezervat ujore që gjenden në tokë, tipi i bronzim të gjetheve, të pasuara me nekrozatokës, kushtet mikroklimatike në serrë, faza dhe rrëzim të gjetheve. Në raste të tillae rritjes dhe zhvillimit të bimëve. mund të shfaqen gjithashtu njolla të vogla nekrotike, përgjatë venave të gjetheve, tëDeri në kohën e frutifikimit, lagështia në shoqëruara gjithashtu me rrëzim të gjetheve.tokë është e preferuar që të jetë afër 70% tëkapacitetit fushor ujor, ndërkaq në kohën efrutifikimit 80%, ndërkaq në serra me Përmbajtja e ulët e kalciumit manifestohetngrohje 80-90%. Gjithashtu speci ka kërkesa me reduktim të rritjes së bimëve dhe kal-të mëdha edhe për lagështinë relative të ajrit. bëzim të majës së frutave.Optimumi i lagështisë relative të ajrit është Mungesa e magnezit në spec manifestohet70-80%. me ngjyrë të gjelbër të zbehtë të gjetheve të shoqëruar me humbje të ngjyrës ndërmjet venave dhe rrëzim të gjetheve, bimë të vogla dhe fruta jonormalë. Karakteristike për mungesën e magnezit është se zonat e 66
    • klorotizuara shfaqen midis venave, ndërkohë Përcaktimi i dozave të plehrave, bëhet çdoqë vetë ato dhe indet ngjitur me ato mbeten herë vetëm pas analizave agrokimike dhetë gjelbra. pedologjike të tokës.Speci është shumë i ndjeshëm kundrejtnatriumit. Teprica e tij çon në reduktimin erritjes dhe të peshës së frutave. Nëse, pH i Kultivimi i specitsubstratit bie nën 5, për një kohë të gjatë, në Planifikimi i afateve të mbjelljes në serrabimë shfaqen simptomat e helmimit nga varet nga kërkesat e tregut për spec,manganezi, në formën e pikave “të djegura” mundësive teknike, kushteve klimatike dhenë gjethet afër majës së rritjes së bimëve. kostos së prodhimit.Shënjat e para shfaqen në zonat më tëngrohta të serrës, ku është edhe transpirimi Në serra me ngrohje dhe me ndriçimmë i lartë. plotësues, afatet e prodhimtarisë mundenMungesa e borit manifestohet me klorozë të plotësisht të planifikohen në raport memajës së rritjes. Venat e gjetheve marrin kërkesat specifike të tregut dhe vetitëngjyrë kafe. Simptomat janë më të dukshme biologjike të specit. Ndërkaq, në serrat pakur gjethet janë të ekspozuara në dritë dhe ngrohje(të cilat janë mjaft të përhapura tekështë rezultat i rritjes së dobët të sistemit ne), ndërrimi i fidanëve duhet bërë pasrrënjor, për arsye se thithja e borit bëhet largimit të rrezikut nga temperaturat e ulëta.nëpërmjet majave të rritjes së rrënjëve. Në kushtet tona kjo është në fund të marsit dhe në fillim të prillit.Gjatë kultivimit të specit në serra përdorimi Është shumë e rëndësishme që afatet ei plehut organik është masë e rregullt (madje mbjelljes s specit në serra të përshtaten sai domosdoshëm). Së bashku me lëvrimin më shumë që ka mundësi me kohën kurthemelor jepen 5-7 kg/m2, pleh organik të çmimi i specit në treg është i lartë ndërsadekompozuar “të djegur”. Krahas kësaj sasie kostoja e prodhimit të jetë sa më e ulët.si plehërim themelor (me punimin e tokësjepen edhe një sasi e plehrave mineral. Sivlera orientuese mund të ishin 100 kg NPK(5:20:30) dhe 20 kg Ure në 10 ari (1000 m2).Sasitë tjera të plehrave jepen përmesriplehrimit të bimëve gjatë vegjetacionit.Në mungesë të disa elementeve ushqyese,tek speci paraqiten simptome te ndryshme,të cilat nganjëherë janë të ngjashme mesimptomet që shkaktohen nga patogjenët endryshëm. 67
    • shoqëruese, favorizon rritjen e shpejtë tëPërgatitja e fidanit fidanëve të specit. Përpara mbjelljes fidanët e specit duhet të kaliten, por kjo duhet bërëCilësia e fidanit përcakton në masë të madhe me kujdes, sepse kalitja e tepërt mund tëprodhimin e ardhshëm.Gjatë kultivimit të shoqërohet me zvogëlimin e intensitetit tëspecit në serra, rëndomtë përdoret fidan i cili rritjes.ndërrohet së bashku me substratin e tij (jo Për kultivim në serra dhe përdoren kultivarme rrënjë të zhveshura). të specit që vjelën në fazën e pjekjes teknologjike dhe që fazën e formimit të fryteve e arrijnë sa më shpejt.Fara e cila përdoret për mbjellje duhet tëketë cilësi të lartë. Si rezultat i ndërtimitspecifik dhe përmbajtjes kimike të saj, fara especit mbinë shumë ngadalë. Temperaturaoptimale për mbirje është 25 - 30 0C.Intensiteti i mbirjes zvogëlohet mjaft shumënëse temperaturat janë të ulëta. Bazuar nëkëtë shumë autor sugjerojnë metoda tëndryshme që bazohen në disa zgjidhje Përgatitja e tokës për ndërrimin epraktike që kanë për qëllim përshpejtimin e fidanëveprocesit të mbirjes së farës së specit .Gjatë planifikimit të afateve të mbjella, Për kultivimin e specit, toka në serrë duhetduhet patur parasysh faktin se nga mbjellja e të jetë me strukturë të mirë, të jetë e pasurfarës deri te përgatitja e fidanit për ndërrim me materie ushqyese dhe të jetë e përgatiturduhet të kalojnë 50-60 ditë. Përgatitja e në mënyrë sa më cilësore.fidanit në serra, bëhet përmes trapiantimit,duke i aplikuar të gjitha masat e përkujdesit Për këtë qëllim është e preferuar që të bëhettë përshkruara më parë (shih kaptinën për lëvrimi i thellë i cili duhet të vazhdojë mepërgatitjen e fidanit). Aplikimi i solucioneve një, ose më shumë punime sipërfaqësore,të pasura me fosfor, si plehërime deri në formimin e një shtrese sa më të 68
    • shkrifët që do të mundësonte zhvillim sa më përmasa më të vogla dhe kërkohet mëtë mirë të sistemit rrënjorë të specit. shumë punë e gjallë për shërbimet në bimë.Para ndërrimit të fidanëve është e nevojshmeqë të bëhet dezinfektimi i tokës në serrë dhe Në praktikën e gjërë tek ne, ndërrimi ilargimi i mbeturinave të bimëve që kanë fidanëve të specit në serra bëhet në distancaqenë të mbjella më parë në serrë. të ndryshme. Për kultivarët me bujshmëri të madhe, ndërrimi mund të bëhet në rende meSpeci mund të mbillet në sipërfaqe të distancë 70 - 80 dhe distancë në mesrrafshëta, ose në vllaja të ngritura. Vllajat e rendeve 30 - 40 cm.ngritura shfrytëzohen në disa raste për tëmundësuar ujitjen me brazda dhe në raste tëtjera për të siguruar kullim të mirë të tokës. Ndërrimi mund të bëhet edhe në lenta dySpecat e kultivuar në vllaja preken më pak rendëshe, me ç’rast distancat në mes lentavenga vrugu i kërcellit dhe sëmundje të tjera, janë rreth 1m, në mes rendeve me lentë 60shkaktarët e të cilave jetojnë në tokë. Një cm, dhe në mes bimëve në rend 30 cm.alternativë e mirë për kultivimin e specit Mesatarisht, gjatë kultivimit të specit nëështë mbjellja e bimëve me lenta në vllaja të serra mbillen rrethngritura. 3 – 4 bimë/m2.Ndërrimi i fidanëve Bimët e reja të specit, normalisht degëzohen në dy ose tre kërcej. Degëzimi i parë shfaqetBimët në serrë mbillen në dendësi 2.5 deri pas 5 deri në 8 gjethesh. Për shkak tënë 3.5 bimë/m2. Speci kërkon më shumë thyeshmërisë së lartë, kërcejtë e specithapësirë se sa domatja. Mbillet në rreshta 1- mbështeten në spango të lidhura në tel.1.2 m larg njëri tjetrit, ndërsa bimët në rresht Degëzimi i parë shfaqet pas rreth 4 javëshvendosen 40-60 cm larg njëra tjetrës. nga koha e mbjelljes. Mungesa e krasitjeveMbjellja në dendësitë më të larta mund të të rregullta çon në humbje të konsiderue-sigurojë rendiment më të lartë, por ndërkohë shme të prodhimit dhe në reduktimi të in-bimët janë më të gjata, frutat janë me 69
    • tensitetit të rritjes së bimëve. Mënyra më e Rrallimi i frutave.përhapur e kultivimit është ajo me dy kërcej,por bimët mund të kultivohen edhe me 3,ose 4 kërcej. Element shumë i rëndësishëm i Rrallimi i frutave është operacion qëkultivimit të specit është ekuilibrimi i përdoret për të korigjuar ekuilibrin midismajave të tij të rritjes. Kjo është më e rritjes vegjetative dhe frutifikimit të bimëve,vështirë në rastet e kultivimit me tre dhe ose për të shmangur me kohë fruta që nukkatër degë, krahasuar me kultivimin me dy premtojnë zhvillim normal të tyre. Intensitetidegë. Në raste të tilla frenohet rritja e dhe masa e rrallimit të frutave është në fazatdegëve më të rritura nëpërmjet pincimit të e para të jetës së bimës e lidhur memajave të tyre. intensitetin e ndriçimit. Për këtë arsye në mbjelljet e hershme largohet fruti i formuar në degëzimin e parë dhe nëse është e nevo-Në mënyrë ideale speci duhet të prodhojë jshme edhe 2-3 fruta të formuar më lart.një frut për çdo 2 gjethe. Zhvillimi i frutave Rrallimet e mëvonshme tentojnë në largiminmund të lejohet edhe në degëzat anësore, e frutave të deformuar, ose në zvogëlimin epasi ato të kenë formuar 4 gjethe. Degëzat ngarkesës së bimëve me fruta. Rrallimi ianësore zakonisht largohen sa më shpejt që frutave në çdo rast duhet të bëhet në kohëntë jetë e mundur, për të lejuar depërtimin e kur ata sapo janë formuar.plotë të dritës dhe formimin e luleve dhefrutave më të mëdha. Në bimë mund të lihen Masat tjera të përkujdesit gjatëmë shumë gjethe nëse egziston rreziku i vegjetacionitdëmtimeve nga djegia diellore. Mbajtja e regjimit optimal të nxehtësisë,Në cilëndo nga mënyrat e krasitjes, është e dritës, lagështisë, si dhe ajrosja e rregullt,rëndësishme që në mbjelljet e hershme të janë ndër masat më të rëndësishme tëhiqet lulja e parë e bimës. Nëse kjo nuk përkujdesit, gjatë kultivimit të specit nëbëhet, reduktohet ndjeshëm rritja e bimëve, serra.për shkak të konkurencës së ashpër që u bënfruti i dalë në degëzimin e parë, kërcejve të Në rastet kur nuk përdoret mbulimi ibimës. Si rezultat i kësaj konkurence shpesh sipërfaqes në mes rendeve (mulçirimi),vërehen fruta të zhvilluar keq. bëhet kultivimi i sipërfaqes në mes rendeve së paku 3-4 herë gjatë vegjetacionit, rëndom pas çdo ujitje, derisaNë kushtet e serrës, koha nga formimi i sipërfaqja në mes rendeve nuk mbylletfrutave deri në maturimin e tij (marrjen e plotësisht nga bimët. Kultivimet (prashitjet)ngjyrës) zgjat rreth 11 javë. Një sasi prej 6-7 në mes rendeve kanë për qëllim mbajtjen efrutash/bimë/javë është rezultat realisht i një regjimi optimal (të përshtatshëm), ajrorkënaqshëm për prodhimin e specit. në tokë, ndaj të cilit sistemi rrënjor i specit është mjaft i ndjeshëm. 70
    • zgjatjen e periudhës së frutifikimit e përmes saj edhe në rritjen e rendimentit të përgjithshëm. Riplehrimi fillon atëherë kur fillon faza e frutifikimit dhe zgjat deri pak kohë para përfundimit të vegjetacionit. Speci ka kërkesa të mëdha për azot dhe kalium, ndërsa kërkesat për fosfor janë më të vogla. Në mënyrë të përmbledhur dozat orientuese të plehërimeve plotësuese të specit, në varësi të fazave fenologjike të zhvillimit të bimëveRiplehrimi është masë mjaft e rëndësishme, paraqiten në tabelën që vijon (Moti Chen,e cila ndikon në frutifikim dhe rendimentin e 2003);përgjithshëm gjatë kultivimit të specit nëserra. Përmes ushqimit të rregullt të bimëve,rritja e tyre bëhet më intensive, ndikohet nëTab. 11. Raporti dhe sasitë e elementeve ushqyese gjatë kultivimit të specit në serra Raporti i gr lëndë aktive/1000 m2 elementev Faza fenologjike e N P2O5 K2O N:P:KLidhja e bimëve me 1:1:1 50-100 50-100 50-120tokën – formimi ifrutit të parëLidhja e frutit të pare 2:1:3 100-400 60-250 150-480– vjelja e parëVjelja e parë 2:1:3 250-500 200-250 250-600– vjelja e funditKëtu bëhet fjalë për plehrat me tretshmëri të lartë, të cilët jepen përmes sistemit të ujitjes pikë –pikë 71
    • Ujitja bimëve duhet të bëhet në përputhje tokë duhet kryer ujitja me sasi mesatare tëme fazën e rritjes dhe zhvillimit të bimëve ujit rreth 3 – 4 l/bimë.dhe kushteve klimatike. Duhet patur kujdesqë kërkesat më të mëdha për ujë janë nëfazën e lulëzimit dhe frytifikimit. Gjatë Çrregullimet fiziologjike që ndodhin tekkësaj kohe Kapaciteti Fushor Ujor i tokës speci ndodhin kryesisht si pasojë e faktorëveduhet të jetë 75 – 85 %. Nëse gjatë kësaj të ndryshëm të mjedisit, kryesisht ngafaze ka mungesë të lagështisë në tokë frytet “streset” që përjetojnë bimët.mbeten më të Në prodhimin bashkëkohor të specit në serra, krasitja është masë e rregullt. Krasitja tek speci ka për qëllim rregullimin e kurorë së bimës dhe para së gjithash me qëllim të vendosjes së një raporti të drejt në mes potencialit vegjetativ dhe atij gjenerativ. Pyetjetvegjël dhe me cilësi të dobët. Tek bima e Kërkesat e specit ndaj kushteve të mjedisitspecit me paraqitjen e fryteve të para, Përgatitja e fidaneve të specit Masat e përkujdesit gjatë vegjetacionitGjatë ditëve me diell, preferohet që përmbajtjen e regjimit optimal të lagështisë në 72
    • dhe speci. Kërkesat për nxehtësi janë mjaft të theksuara.PATËLLXHANI I ZI Temperatura optimale për rritjen dhe zhvillimin e bimëve sillet në kufijtë 22- 26oC. Temperaturat e skajshme kritike tekNë Kosovë, në krahasim me domaten dhe patëllxhani janë 8-36oC. Kërkesat për lagështispecin patëllxhani i zi zë sipërfaqe shumë të janë mjaft të theksuara, sidomos në fazën ekufizuar, madje për disa prodhues tek ne lulëzimit dhe formimit të fruteve. Kur edheështë shumë pak i njohur. Vlera ekonomike, thatësira më e vogël mund të sjellë deri teksi dhe ajo ushqimore e patëllxhanit është më rënia e luleve. Lagështia e tokës duhet jetëe vogël se sa e specit dhe domates. rreht 80%, të KFU, ndërkaq lagështia relative e ajrit 60-70%. Kërkesat për dritë janë më të theksuara në fazën e formimit dheEdhe pse patëllxhani në kushtet tona pjekjes së fruteve.kultivohet vetëm në fushë të hapur, duhetcekur se kjo kulturë me mjaft sukses mundtë kultivohet edhe në lloje të ndryshme tëserrave (sidomos për prodhimtarinë ehershme).Në serra prodhimtaria e patëllxhanit të zibëhet në pranverën e hershme, me ç’rast teserrat me ngrohje, mbjellja e farës bëhet nëfillim të janarit, ndërkaq ndërrimi i fidanëvebëhet nga mesi i marsit, kurse në serra pangrohje ndërrimi i fidanëve bëhet nga mesi imuajit prill, me ç’rast duhet patur parasysh Patëlgjani është bimë e cila ka vegjetacionqë temperatura në këto serra të mos bjer relativisht të gjatë, me kërkesa të theksuaranën 8-10oC. për materie ushqyese. Përveç plehrave organike që jepen së bashku me puniminPa marrë parasysh ambientin në të cilin themelor të tokës, jipen edhe plehra tëkultivohet, duhet cekur se patëllxhani çdo kombinuara në sasi 3-4 kg/ari dhe një sasiherë kultivohet përmes fidanit, i cili tejtër përmes riplehrimit.përgatitet sipas praktikës së rëndomtë (të Ndërrimi i fidaneve (të cilat për ndërrimpërshkruar më parë), për prodhimtarinë e arrijnë rëndom 65-75 ditë pas mbirjes),fidanit. bëhet në distancë 60-70 x 40-50 cm,Sa i përket kërkesave ndaj temperaturës, si varësisht nga kultivari. Përgatitja e tokësdhe faktorëve tjerë të ambientit të jashtëm, fillon menjëherë pas largimit të parakulturës.patëlgjani nuk dallohet shumë nga domatja 73
    • Përgatitja e tokës duhet të jetë sa mëcilësore.Masat e përkujdesit gjatë vegjetacionitbazohen në ujitjet e rregullta, kultivimin nëmes rendeve, mbajtjen e temperaturësoptimale me serra, riplehrimin e bimëve etj.Patëlgjani i zi kryesisht zhvillohet në dydegë, andaj gjatë vegjetacionit eliminohendegët, të cilat dalin më vonë dhe lihen vetëmdy të parat. Tek kultivarët me frute tëmëdhenj, është e nevojshme që bimëve t’usigurohen mbështetës që (rëndom) bëhetpërmes lidhjes me spagë, për konstrukcionine serrës.Vjelja e fruteve fillon kur ato e arrijnëmadhësinë dhe ngjyrën tipike për kultivarinpërkatës. Vjelja bëhet në atë mënyrë qëpërmes briskut apo të ndonjë mjeti tjetërprerës, bëhet prerja e bishtit (mbajtësit) të Pyetjetfrutit. Vjelja e fruteve bëhet çdo 5-7 ditë,pasi që formimi dhe pjekja e fruteve Kërkesat e patëllxhanit ndaj kushteve tëvazhdon deri në vjeshtën e vonshme. Frutet mjedisite patëllxhanit, e përballojnë relativisht mirë Përgatitja e fidaneve të patëllxhanittransportin. Masat e përkujdesit gjatë vegjetacionitNë temperaturë të dhomës frutat mund tëruhen deri në një javë. 74
    • TrangulliKrahas domates dhe specit Kastraveci ështënjë nga bimët më të rëndësishme qëkultivohen në serra.Në varësi nga modeli i rritjes, kultivarët ekastravecit mund të jenë indeterminantë3,determinantë 4dhe kompaktë. Në kultivarëtindeterminantë, kërcejtë kanë ndërnyje megjatësi të pandryshuar dhe rritja e tyrevazhdon pandërprerje, derisa bima vdes.Kultivarët determinantë kanë ndërnyje tëngjashme me ato të kultivarëveindeterminantë, por rritja e tyre përfundonme formimin e luleve në majën e rritjes.Ndërkohë, kultivarët kompaktë, kanëndërnyje me gjatësi shumë më të shkurtër se Afatet e prodhimtarisë së trangullit në serra,dy tipet e mëparshme. Kultivarët që mbillen varen nga vetitë biologjike të trangullitnë serra i takojnë përgjithësisht grupit të (kërkesat ndaj kushteve të ambientit tëparë, indeterminantë. jashtëm), kërkesat specifike të tregut dhe lloji i serrës (me ose pa ngrohje).Kultivimi i trangullit në serra është delikatdhe prodhime të kënaqshme dhe cilësi e Në kushtet tona, gjatë pranverës së hershmemirë e tyre mund të realizohen vetëm nëse e më tutje deri në vjeshtë, në treg janë më tëzbatohen me rigorozitet një sërë hallkash të kërkuar trangujt me frute të gjatë (tëteknologjisë së kultivimit të tij. sallatës), ndërkaq gjatë vjeshtës më tëGjatë kultivimit të trangullit në serra, duhet kërkuar janë trangujt e tipit kornishon (menjohur mirë biologjinë e kulturës së frute të vegjël), të cilët kryesisht përdorentrangullit dhe me përpikëri të madhe, duhet për konservim.respektuar të gjitha rregullat e teknologjisësë kultivimit të trangullit për këtë formë tëprodhimtarisë.3 Me rritje të pakufizuar4 Me rritje të kufizuar 75
    • Pa marrë parasysh llojin e serrës, gjatë Tabela 12 Temperaturat optimale gjatëplanifikimit të afateve të mbjelljes së kultivimit të trangullit në serratrangullit,duhet patur parasysh faktin se: -mbirja e farës zgjatë 4-8 ditë, -nga mbirja deri tek fillimi i lulëzimit -nevojiten 30-60 ditë, -nga lulëzimi deri tek vjelja e parë 7-20 ditë -vjelja mund të zgjatë 36-90 ditë Megjithatë, për shkak të shpenzimeve të larta të ngrohjes, rëndom prodhimtaria eKërkesat ndaj kushteve të mjedisit trangullit në serra me ngrohje tek ne bëhet në fund të dimrit dhe në pranverën e hershme. Temperatura (oC) Deri në dhe zhvillimit të bimëve. Gjatë gjithë Gjatë vegjetacionit, varësisht nga faza e rritjes fazën e frutifikimit zhvillimit dhe kushtet tjera ekologjike, lulëzimit temperatura duhet të jetë 18-32 0C.Gjatë ditëve 24 – 26 25 – 30me diell Bimët e trangullit e ndërprejnë rritjen nëGjatë ditëve 18 – 20 20 – 22 temperaturë 12oC gjatë ditës dhe nëme vranësira temperaturë 8oC gjatë natës. GjithashtuNatën 17 – 20 18 – 22 ndikim të dëmshëm mund të kenë edhe temperaturat e larta mbi 35oC gjatë ditës dhe mbi 23-25oC gjatë natës.Kërkesat ndaj temperaturës Përveç temperaturës së ajrit në serrë, gjatë prodhimtarisë intensive të trangullit në serraGjatë kultivimit të trangullit në serra, para së është mjaft e rëndësishme edhe temperaturagjithash duhet patur kujdes në sigurimin e e tokës, e cila duhet të jetë 22-26oC. Nënxehtësisë së mjaftueshme, pasi trangulli temperaturat e tokës nën 18oC dhe mbi 32oCështë bimë tipike e klimës së nxehtë. Në aktiviteti sistemit rrënjor, në marrjen e ujitserra me ngrohje dhe me mundësi ndriçimi dhe të materieve ushqyese zvogëlohetplotësues, afatet e mbjelljes, mund tu shumë.përshtaten pa vështirësi kërkesave specifike Kërkesat për lagështi tek trangulli mund tëtë tregut. shpjegohet me sistemin rrënjor relativishtKërkesat e trangullit, ndaj temperaturës janë dobët të zhvilluar nga njëra anë, ndërsa nëshumë të theksuara në të gjitha fazat e rritjes anën tjetër me koeficient mjaft të lartë 76
    • transpirues (700-730), si dhe faktin që bima mund ta rimarrin veten edhe nëse më vonëpër një kohë relativisht të shkurtër zhvillohet situata përmirësohet.në masë mjaft të madhe vegjetative dhe të Në situateë të këtillë zvogëlohet numri dhefrytit. gjatësia e rrënjëve kryesore të bimëve,Përkundër kërkesave të mëdha për lagështi, ndërkohë që stimulohet zhvillimi i rrënjëvebimët e trangullit nuk e përballojnë praninë adventive (anësore) të bazës së kërcellit,e zgjatur të tepricës së ujit në afërsi të paranë sipërfaqes së tokës.sistemit të tij rrënjor. Në raste të tilla bimëtndërpresin rritjen dhe vyshken. Bimët nukTab.13 Sasirat e nevojshme te elementeve ushqyese gjatë kultivimit të trangullit në serra Fazat e plehërimit Plehërimi gr/0,10 ha/ditë N P K 0 – 14 ditë 100 100 100 15 – 35 ditë 200 - 250-300Dita 35 deri në përfundim të vjeljes 300-400 - 400-500Në sasinë e ujit për ujitje dhe numrit të ndriçimit, temperatura në serra, tipi i tokësujitjeve gjatë kultivimit të trangullit në serra, (lëshueshmëria e sajë për ujë), etj.ndikojnë faza e rritjes dhe zhvillimit të Kastraveci ka kërkesa të larta edhe përbimëve (kërkesat më të theksuara janë gjatë lagështi ajrore. Optimale është që kjo të jetërritjes intensive të bimëve), intensiteti i 80-85% në kushte fushore dhe në kushtet e serrave edhe më e lartë.Kerkesat ndaj tipit të tokës dhe materieveushqese 77
    • Kastraveci kërkon toka lehtësisht acide, me Toka ku mbillet kastraveci ngrihetpH 5.6-6.8. Toka shumë acide krijojnë lehtësisht, për të lejuar krijimin e vllajave.probleme me asimilimin e disa elementëve Përgatitja e tokës në këtë mënyrë ështëushqyes. shumë e rëndësishëm në mbjelljet e hershme, tokat e rënda, të ftohta dhe me ujraPër arsye të vegjetacionit relativisht të nëntokësore të cekta, si edhe në tokat eshkurtër dhe rendimenteve mjaft të larta për rënda. Pas kësaj përgjatë vllajave shtrihennjësi të sipërfaqes që arrihen gjatë kultivimit tubat e ujitjes dhe më pas toka mbulohet metë trangullit në serra, kërkesat ndaj fletë plastike për të minimizuarmaterieve ushqyese janë mjaft të theksuara. evapotranspirimin dhe për të parandaluarMateriet ushqyese, jo vetëm që duhet të jenë ngritjen e kripërave në sipërfaqe.në sasi të mjaftueshme, por duhet të jenëedhe në gjendje lehtë të shfrytëzueshme nga Në varësi nga drejtimi i prodhimit, sezoniana e bimëve dhe specifikat e mjedisit të kultivimit kastraveci mund të mbillet me farë direkt në tokë, me fidanë të zakonshëm dhe me fidanë Kultivimi të shartuar.Në serra këshillohen të mbillen kultivarëpartenokarpikë (kultivarë që prodhojnë Kultivimi me farë direkt në tokë ështëvetëm lule femërore), të cilët në varësi nga alternativë e përshtatshme për tokat emadhësia e frutave klasifikohen në dy grupe dezinfektuara dhe këshillohet për mbjelljet etë mëdha; me fryt të gjatë dhe me fryt të verës. Në raste të tilla bima formon sistemshkurtër. rrënjor të fuqishëm dhe që depërton më në thellësi të tokës. Kjo u siguron bimëve më shumë qëndrueshmëri kundrejtNjë tokë e përgatitur mirë është esenciale temperaturave të larta dhe streseve ujore. Nëpër rritjen normale të kastravecit. Punimi i mbjelljet e kësaj periudhe kastraveci i rriturtokës bëhet menjëherë pas shkuljes së në kubikë ndodh të ketë rritje tëparabimës, në thellësinë 30-35 cm. Pak kohë pakënaqshme dhe jo uniforme në kushtet epërpara mbjelljes bëhet punimi i dytë, dhe motit të nxehtë.nëse është nevoja edhe punime të tjerasipërfaqësore. Prodhimi i fidanëve të kastravecit mund të realizohet në kaseta, polisteroli ose plastike,Përpara punimeve sipërfaqësore, në varësi ose në formate të ndryshme individualenga natyra dhe shkalla e infeksioneve të (vazo, gota, etj). Kërkesë specifike esëmundjeve, apo dëmtuesve në tokë dhe prodhimit të fidanëve të kastravecit ështëmundësitë konkrete, bëhet dezinfektimi i vëllimi relativisht i madh i moduleve kutokës me mënyra termike (trajtimi me avuj prodhohen fidanët. Për këtë arsye, për këtëuji, diellëzimi), ose kimike. qëllim zgjidhen kaseta ku përmasat e 78
    • moduleve janë me diametër jo më pak se 6-8 arrin lartësinë e telit, këputet maja dhe lihencm. të zhvillohen dy lastarë të rendit të dytë). Heqja progresive e gjetheve të vjetra është praktikë e domosdoshme, që duhet zbatuarPergatitja e fidanit në raste të tilla.Behet sipas metodave standarde perprodhimin e fidanitNdërrohen vetëm fidanet e zhvilluara mirëdhe të shëndosha. Para ndërrimit duhetkontrolluar temperatura e tokës e ciladuhettë jetë së paku 18-20oC.Dendësia e mbjelljesVaret nga sezoni i kultivimit (intensiteti indriçimit është i ndryshëm në sezone tëndryshme kultivimi) dhe tipi i kultivarit.Kultivarët me vitalitet të lartë zënë më Në rastet e kultvimit të kastravecit në serrashumë hapësirë se sa ata me rritje të të ulta mund ta aplikohet zëvendësimi ikufizuar. Sidoqoftë këshillohen mbjelljet me kërcellit kryesor të bimëve pasi ai ka arritur1.5-2 bimë/m2, për kultivarët e frutgjatë dhe lartësinë e telit. Në këtë rast njëra nga degët2-3 bimë/m2, për kultivarët e shkurtër. anësore mund të përdoret për zëvendësimin e kërcellit kryesor, i cili këputet plotësishtPër të njëjtin kultivar duhet të aplikohen pasi ka filluar prodhimi në degën e re. Kjo edendësitë minimale të mbjelljes, në sezone fundit është mirë të zgjidhet sa më afërku intensiteti i ndriçimit është i ulët dhe dita sipërfaqes së tokës.e shkurtër dhe dendësitë maksimale nësezonet me intensitet të lartë ndriçimi. Rregullimi i kurorësLargësitë e mbjelljes së bimëve, midis/dhenë rreshta mund të jenë nga më të Në rastet e kultvimit të kastravecit në serrandryshmet, në varësi nga konfiguracioni i të ulta mund ta aplikohet zëvendësimi iserrave dhe mundësitë për mekanizim, por kërcellit kryesor të bimëve pasi ai ka arriturnë çdo rast duhet të respektohen dëndësitë e lartësinë e telit. Në këtë rast njëra nga degëtrekomanduara të mbjelljes dhe njëkohësisht anësore mund të përdoret për zëvendësimintu mundësojnë bimëve dritë dhe qarkullim të e kërcellit kryesor, i cili këputet plotësishtmjaftueshëm të ajrit në serrë. pasi ka filluar prodhimi në degën e re. Kjo eNë disa raste dendësia e mbjelljes së bimëve fundit është mirë të zgjidhet sa më afër“dyfishohet” nëpërmjet aplikimit të sipërfaqes së tokëskrasitjeve në formë ombrelle (pasi bima 79
    • Gjithsesi, ujitjet duhet të bëhen në ditët me diell, ndërkohë që dozat e ujitjeve duhet tëMasat tjera te perkujdesit gjatë vegjetacionit jenë të tilla që të mos çojnë në mbingopjen ebazohen në tokës me ujë. Në të kundërtën si pasojë e mungesës së oksigjenit në substrat do tëUjitja. Cilësia e ujit për ujitje kushtëzohet kufizohet rritja e sistemit rrënjor të bimëve,nga pH dhe përqëndrimi i kripërave në të. apo edhe asfiksimi i plotë i tyre.Korigjimi i pH të ujit mund të bëhetnëpërmjet përdorimit të plehrave qëprovokojnë ndryshimin e reaksionit në Plehërimi. Kërkesat e kastravecit për lëndëtretësirë ujore, ose nëpërmjet të shtimit në minerale janë të mëdha. Ai kërkon sasi tëujin për ujitje të acideve, nitrik, ose fosforik. mëdha të elementëve mineralë; N, P, K, nëRekomandohet sidomos përdorimi i acidit forma lehtësisht të përvetueshme. Në kushtetfosforik, sepse ky përfaqëson mënyrën më e mungesës së elementëve ushqyes, në kas-efektive të të ushqyerit të bimëve me fosfor travec shfaqen simptoma specifike, përfshirëgjatë vegjetacionit. kloroza të gjetheve, ndërprerje të rritjes,Kastraveci ujitet me sasi të mjaftueshme uji deformime të frutave, etj, tiparet kryesore tëmenjëherë pas trapiantimit, për të siguruar të cilave paraqiten si vijon:lidhjen e shpejtë dhe të njëkohshme të Azoti; rritje vegjetative e kufizuar, gjethet nëbimëve me tokën. Më pas për pak kohë mënyrë të veçantë ato të vjetrat fillojnë tëkufizohen ndjeshëm ujitjet, në mënyrë që të zverdhen, gjethet plaken dhe rrëzohen mëpromovohet rritja e një sistemi rrënjor të fu- shpejt, kërcejtë e rinj të bimëve janë meqishëm dhe të shtrirë në thellësi të tokës. Në ngjyrë të kuqërremtë. Frutat e rinj mbeten tëperiudhën që pason, implementohet një parritur dhe paraqiten me majë të holluar.grafik ujitjesh periodike, frekuenca dhedozat e të cilëve kushtëzohet nga natyra e Fosfori; gjethet marrin pamje të purpurtë,tokës, intensiteti i ndriçimit diellor dhe faza ose të kuqërremtë, gjethet janë të rralla, tëfenologjike e bimëve. vogla dhe të çrregullta. 80
    • gjelbër. FrutatPotasi (Kaliumi); bimë me pamje të sëmurë, kanë ngjyrë tëfruta të vegjël, gjethet shfaqin kloroza të zbehtë, ndërkohëtheksuara në periferi dhe në hapësirat midis që kërcejtë e bimësvenave, gjethet bëhen të thyeshme dhe kanë pamje tëmbështillen nga lart në formë gypi. Frutat holluar.pësojnë një hollim karakteristik në pjesën ebishtit të tyre. Spërkatjet gjethore janë alternativë eKalciumi; gjethet e reja janë të vogla dhe me mirë për korig-pamje të çrregullt, kërcejtë kanë rritje të jimin e shumicëskufizuar, mungesa e kalciumit, në mënyrë të së problemeve tëveçantë në kushtet e streseve ujore të lidhura me mungesën e mikroelementëve.bimëve, shoqërohet me kalbëzimin e majës Teprica e magnezit, potasit, kalciumit,së frutave. squfurit dhe manganezit, nga ana tjetër, mundet gjithashtu të shkaktojëHekuri; gjethe, sidomos ato të majës së kufizimin e rritjesrritjes të zverdhura me vena me ngjyrë të së bimëve.Pavarësisht nga shumëllojshmëria e situatave që krijohen në kushte tëndryshme kultivimi, si norma orientuese plehërimi mund të përdoren rekomandimet e paraqituranë tabelën që vijon (Moti Chen 2003). Fazat e plehërimit Plehërimi gr/dyn/ditë N P K 0 – 14 ditë 100 100 100 15 – 35 ditë 200 - 250-300 Dita 35 deri në përfundim të vjeljes 300-400 - 400-500Vjelja dhe ruajtja e frutave Vjelja e kastravecit duhet të jetë sistematike, në fillim çdo 2-3 ditë, dhe më vonë në periudhën intensive të prodhimit, çdo ditë. Frutet që kanë arritur madhësinë për treg, 81
    • priten me thikë duke u lënë një bisht rreth 2cm.Ruajtja e kastravecit duhet të bëhet nëmjedise ku nuk janë të pranishme nivele tëlarta të etilenit, qoftë kjo edhe si pasojë eemetimit të tij nga fruta që karakterizohennga niveli i lartë lirimit të tij. Në ambiente tëtilla frutat e kastravecit zverdhen meshpejtësi.Temperatura optimale e ruajtjes dhe etransportimit të kastravecit është 10-12 0C.Në temperatura më të ulta se 10 0C, frutat Pyetjetdekompozohen me shpejtësi. Ndërkohë, në Kërkesat e trangullit ndaj kushteve tëmjediset e ruajtjes së frutave të kastravecit mjedisitkërkohet lagështi e lartë ajrore, 90-95%. Përgatitja e fidaneve të trangullitNivele më të ulta se 70% shkaktojnë Masat e përkujdesit gjatë kultivimit të fidanitvyshkjen e shpejtë të frutave dhe prishjen e të trangullitcilësisë tregëtare të tyre. Masat specifike të përkujdesitKULTIVIMI I PJEPRIT NË SERRA 82
    • Veçoritë bilogjike dhe kontrolli i lartë i ndriçimit është i domosdoshëm për tëmikroklimës në serrë siguruar intensitet të lartë të fotosintezës dhe për pasojë edhe rendimente të larta. Ndërkohë, intensiteti i lartë i ndriçimit mundKërkesat për temperaturë dhe regjimi të jetë shkaktar i djegieve diellore në frutat që janë duke u rritur, nëse ato ekspozoheni temperaturave në serrë. menjëherë në diell.Pjepri është bimë me kërkesa të larta ndaj Kërkesat për ujë. Pjepri është shumëtemperaturës dhe ndriçimit. Farat fillojnë të kërkues për ujë, prandaj përmbajtja e ujit nëmbijnë në temperaturë 13-14 0C, por tokë duhet të rritet nga 60% të kapacitetittemperatura optimale e mbirjes është 25-27 ujëmbajtës të tokës në fillim të vegjetacionit,0 C. Bimët ndërpresin fotosintezën në në 80% në fazën e frutifikimit. Megjithatë,temperatura mbi 35 0C, kurse në temperatura pjepri nuk e duron praninë e zgjatur tëmbi 38 0C bimët ndërpresin rritjen. Bimët tepricës së ujit në afërsi të sistemit të tijndërpresin gjithashtu rritjen në temperatura rrënjor. Në raste të tilla bimët ndërpresinmë të vogla se 15 0C. Ashtu si edhe bimët e rritjen dhe vyshken. Efektet negative tëtjera bostanore pjepri është subjekt i tepricës së ujit, amplifikohen nëse shoqëro-infeksioneve të ndryshme kur ekspozohet ne hen edhe me përmbajtje të lartë të kripëravetemperatura me te uleta se 10 0C. në tokë.Pjepri, është gjithashtu shumë i ndjeshëm Pjepri ka kërkesa të larta edhe për lagështikundrejt temperaturave të tokës në zonën ku ajrore. Optimale është që kjo të jetë 80-85%shtrihet sistemi rrënjor i bimëve. Në mënyrë në kushte fushore dhe në kushtet e serravetë veçantë temperaturat e ulta të tokës rrisin edhe më e lartë.shumë ndjeshmërinë e bimëve kundrejtsëmundjeve, shkaktarët e të cilëve jetojnë nëtokë (fusariozat, kalbëzimi i qafës së Kërkesat për tokë dhe elementërrënjëve, verticiliozat, sklerotinia, etj). Ne ushqyestemperaturë më të ulta se 20 0C, zvogëlohet Pjepri rritet më mirë në toka të pasura, mendjeshëm aftësia absorbuese e rrënjëve për strukturë dhe të kulluara mirë. Toka të lehta,ujë dhe bimët mund të vuajnë nga mungesa të thella rano-argjilore dhe të pasuruarae tij edhe pse përmbajtja e ujit në tokë mund rregullisht me plehra organike, janë ideale,të jetë e mjaftueshme. sepse toka të tilla lehtësojnë zhvillimin normal të sistemit rënjor. Tokat e rënda dhe të pakulluara mirë duhet të shmangen ngaKërkesat për dritë. Kërkesat për dritë janë kultivimi me pjepër. Toka të tilla janë tëtë mëdha. Kur drita mungon, bimët mbeten ftohta dhe shkaktojnë probleme tëtë zverdhura, zgjaten dhe preken lehtësisht funksionimit të sistemit rrënjor të bimëve nënga sëmundjet dhe dëmtuesit. Intensiteti i 83
    • fillim dhe rritje të bujshme vegjetative më Grupi i galiave karakterizohet nga fruta tëvonë. rrumbullakët, shumë të rrjetëzuar, pa brazdaPjepri kërkon toka lehtësisht acide, me pH të dallueshme, me peshë 1-1.4 kg.5.6-6.8. Toka shumë acide krijojnë probleme Karakterizohen nga përmbajtje e lartëme asimilimin e disa elementëve ushqyes. sheqeri, kanë tul me ngjyrë karakteristike tëNëse do të përdoret gëlqerizimi për gjelbër dhe me intensitet të lartë të aromave.korigjimin e aciditetit të tokës, gëlqerjaduhet të shpërndahet kohë përpara mbjelljes.Njësoj si bimët e tjera bostanore, pjepri nukrritet mirë në kushtet e një toke me kripëzimtë lartë.Formimi dhe rritja e frutaveLidhja e frutave në serrë është e lidhurngushtë me normalitetin e procesit të po-lenizimit të luleve. Për të përmirësuarpolenizimin e pjeprit përdoren bletët, porduhet mbajtur parasysh që, aktiviteti i tyre Një grupim tjetër i rëndësishëm i kultivarëveështë shumë i ulët në mot të ftohtë dhe të pjeprave, ndonëse më pak i përhapur nëndriçim të kufizuar. Për të patur një kultivimin në serra, është ai i “ananasëve”.minimum aktiviteti të bletëve gjatë Ky grupim karakterizohet nga fruta meperiudhës së ftohtë të vitit duhet që kosheret përmasa relativisht më të mëdha, 1.2-1.5 kg,të vendosen brenda në serrë dhe duhet si forma ovale e frutit dhe tuli i bardhë, i ëmbëlmimum të jetë 1 koshere për cdo 2500 m2 dhe aromatik.serrë. Përgatitja e tokës për mbjellje dheTeknologjia e kultivimit në serrë mbjelljaKultivarët. Kultivarët më të rëndësishëm që Një tokë e përgatitur mirë është esencialembillen në serra, i takojnë dy grupeve për rritjen normale të bimëve. Punimi i tokëskryesore; Kantaluopo dhe Galia. bëhet menjëherë pas shkuljes së parabimës,Kantaluopot karakterizohen nga fruta me në thellësinë 30-35 cm. Pak kohë përparapamje te lëmuar, por brazda të dallueshme, mbjelljes bëhet punimi i dytë, dhe nëse ështëme peshe 0.8-1.2 kg dhe me përmbajtje të nevoja edhe punime të tjera sipërfaqësore.lartë sheqeri. Ngjyra e tulit të tyre është Përpara punimeve sipërfaqësore, në varësikarakteristike e verdhë. nga natyra dhe shkalla e infeksioneve të 84
    • sëmundjeve, apo dëmtuesve në tokë dhe dendësia e mbjeljes varion nga 1.2 në 2.5mundësitë konkrete, bëhet dezinfektimi i bimë/m2, në varësi nga sezoni i kultivimittokës me mënyra termike (trajtimi me avuj dhe teknika e krasitjes (me një apo dy degë).uji, diellëzimi), ose kimike. Nëse bima kultivohet me dy degë, dendësia e mbjelljes së bimëve preferohet të jetë 2.4 – 3 kërcej/m2.Shtrati ku mbillen bimët ngrihet lehtësisht,për të lejuar krijimin e vllajave. Përgatitja e Masat tjera të përkujdesit janë:tokës në këtë mënyrë është shumë e Ujitja, riplehrimi, krasitja (rregullimi irëndësishëm në mbjelljet e hershme, tokat e kurorës), mbrojtja nga sëmundjet dherënda, të ftohta dhe me ujra nëntokësore të dëmtuesit.cekta, si edhe në tokat e rënda. Pas kësajpërgjatë vllajave shtrihen tubat e ujitjes dhemë pas toka e përgatitur në këtë mënyrë Vjelja dhe ruajtja e frutavembulohet me fletë plastike për të minimizuar Vjelja e pjeprit duhet të jetë sistematike, nëevapotranspirimin dhe për të parandaluar fillim çdo 2-3 ditë, dhe më vonë në periud-ngritjen e kripërave në sipërfaqe. hën intensive të prodhimit, çdo ditë. Frutet që kanë arritur madhësinë për treg, priten me thikë duke u lënë një bisht rreth 2 cm.Tek kultivimi perms fidanit përgatitja e Temperatura optimale e ruajtjes është 7 – 10 0fidanit bëhet sipas metodës standard për C. Në këto kushte frutat mund të ruhen përprodhimin e fidanit të përshkruar në 12-15 ditë.kaptinën për fidaninDistancat e mbjelljes së bimëve. Dendësiae mbjelljes së bimëve kushtëzohet ngasezoni i kultivimit (intensiteti i ndriçimitështë i ndryshëm në sezone të ndryshmekultivimi) dhe tipi i kultivarit. Për pjeprin,Sallata 85
    • HyrjeTek ne kryesisht kultivohet në fushë tëhapur, por në kohë të fundit vërehet njëtendencë e theksuar e kultivimit të sajë nëlloje të ndryshme të mjediseve të mbrojturakryesisht gjatë periudhës dimërore (nëntor-mars), pasi relativisht mire u përballontemperaturave të ulta. Përmes kësaj mënyre Kërkesat ndaj kushteve të mjedisittë kultivimit, arrihet një shfrytëzim racionali serrës, pasi sallata ka vegjetacion të Kërkesat ndaj temperaturësshkurtër, andaj mund të kultivohet si paraose postkulturë e ndonjë kulture kryesore Sallata është bimë e klimës së freskët dhedhe si e këtillë arrin në treg, në një kohë kur me lagështi. Temperatura optimale përfurnizimi i tregut me perime të freskëta mbirje të fares së sallatës është 12-15 0C.është shumë i varfër. Mbirja mund të filloj edhe ne temperature 2- 4 0C, por në raste të këtilla mbirja mund të zgjasë shumë. Gjatë përgatitjes së fidanitPërhapja mjaft e gjerë e sallatës së gjelbër temperatura preferohet që të mbahet në(jo vetëm tek ne por pothuajse në gjithë kufijtë 8-12 0C, ndërsa gjatë natës 6-10 0C.botën), mund të mund të shpjegohet me Sallata është e ndjeshme gjatë ndërrimeve tëfaktin se ka kërkesa shumë modeste ndaj shpeshta dhe të shpejta të temperaturës.kushteve të kultivimit dhe vegjetacion tëshkurtë.Duke u bazuar në këtë, kjo kulturë ështëmjaft interesante për fermerët (sidomos përkultivim në mjedise të mbrojtura), pasi qëmund ta prodhojnë pothuajse gjatë gjithëvitit. 86
    • Temperaturat e larta mbi 25 0C, sidomos kanë “koka” me fortësi më të mire. Menëse ato përcillen me thatësi, kanë ndikim vjetërsinë e bimëve rritet edhemjaft të dëmshëm në rritjen dhe zhvillimin e qëndrueshmëria ndaj temperaturave të ulëta.bimëve dhe cilësinë e fryteve (gjetheve) tësallatës. Pas ndërrimit të fidanëve preferohetqë temperatura të jetë 12-16 0C, pasi qëllogaritet që këto temperatura janë shumë tëpërshtatshme për formimin e sallatave që Regjimi optimal i temperaturës (oC) në serrë, gjatë kultivimit të sallatës Mot i kthjellët Mot i vranët Muajt Ditën Natën Ditën Natën Janar 16 – 18 8 – 10 10 – 12 4–6 Shkurt 16 – 18 8 – 10 10 – 12 4–6 Mars 18 – 20 10 – 12 14 – 16 8 – 10 Prill 20 – 22 12 – 14 16 – 18 8 – 10 Tetor 16 – 18 8 – 10 10 – 12 6–8 Nëntor 14 – 16 8 – 10 10 – 12 6–8 Dhjetor 12 – 14 6–8 8 – 10 4–6Kërkesat për dritë janë mjaft të theksuara. Gjatë kultivimit të sallatës në serra moderneNë kushte të mungesës së dritës së aplikohet edhe rrija e përqendrimit me CO2,mjaftueshme, zgjatet shumë vegjetacioni i (nga 0,5 – 0,10 %). Kjo masë ndërmerretbimëve të sallatës, formohen koka jo zakonisht gjatë disa orëve në mesditë kur kauniforme dhe krijohen kushte më të edhe dritë të mjaftueshme. Kjo masë mundfavorshme për rritjen e vlerës së nitrateve në të ketë ndikim në rritjen e rendimentit dhegjethet e sallatës. hershmërisë së arritjes së prodhimit për vjelje.Për arritjen e cilësisë së mirë të kokave ështëe nevojshme që gjatësia ne ditës të jetë 10 –12 orë. Megjithatë disa hibride (sidomos atoqë kultivohen në mjedise të mbrojtura janëmë pak të ndjeshme në mungesë të dritës. 87
    • Si bimë e ditës së gjatë, gjatë kultivimit të tokë duhet të jetë në kufijtë 65-75 % tësajë në pranverën e vonshme (si pasojë e KFU.zgjatjes së ditës dhe temperaturave të larta,mbi 250C), mund të vijë deri tek paraqitja e Kërkesat për materie ushqyesekërcellit lulor. Shumë hibride nga kompanitë ndryshme që sot gjenden në treg, janëindiferente nda këtij faktori. Kjo krijon Duke patur parasysh faktin se sallata kamundësi të kultivimit gjatë gjithë vitit. periudhë relativisht të shkurt vegjetative (më së shpeshti 60-80 ditë), materiet ushqyese jo vetëm që duhet të jenë në sasi të mjaftue-Kërkesat ndaj tokës shme, por ato duhet të jenë edhe në gjendje lehët të shfrytëzueshme nga ana e bimëve.Tokat më të përshtatshme për kultivimin e Andaj nëse përdoren plehrat organike (pasisallatës janë tokat mesatarisht të lehta deri që sallata preferon toka të pasura me materienë mesatarisht të rënda. Tokat e rënda janë organike), duhet përdorur vetëm plehu i dekompozuar mirë (“i djegur”), në sasi 2-3të pa përshtatshme për kultivimin e sallatës.Sallata preferon toka me reaksion neutral kg/m2. Kjo sasi e plehut hidhet gjatë përgatitjes së tokës.deri të dobët acidik, me vlerë të ph 6-7. Sallata është e ndjeshme ndaj koncentrimitQarkullimi bimor të lartë të kripërave në tokë. Ky fakt tregon se është e nevojshme që në vazhdimësiNë qarkullim sallata vjen pas bimëve që duhet mbajtur një regjim i mirë ujor në tokë.plehërohen me pleh organik. Ajo reagonmjaft mirë nëse kultivohet pas bimëve që Vlerat orientuese të plehrave mineral të cilatjanë plehëruar me sasi të konsiderueshme të jepen para mbjelljes (gjatë përgatitjes sëplehrave organik (spec, domate etj), apo tokës së bashku me plehrat organik) janë:edhe pas bishtajoreve dhe drithërave. Duhet 40-80 g N, 50 g P2O5, dhe 120-150 g K2O/mënjanuar mbjelljen pas kulturave tek të 10 m2.cilat janë përdorur herbicidet në bazë tëatrazin-it, në të cilat sallata është e ndjeshmemjaft shumë, madje edhe në sasi shumë tëvogla (Matotan). Mënyrat e Kultivimit Sallata dallohet me vegjetacion të shkurtë.Kërkesat për lagështi Kultivimi i sallatës bëhet në fushë dhe në lloje të ndryshme të mjediseve të mbrojtura.Kërkesat më të mëdha për lagështi janë nëfazën e formimit të kokave, kur lagështia në 88
    • Pavarësisht mënyrën e kultivimit, ajo sidomos zgjedhja e hibridit të përshtatshëmkultivohet përmes fidanit për periudha të caktuara kohore, sallata mund të kultivohet gjatë gjithë vitit, qoftë nëCilësia e mirë e gjetheve të sallatës, varet, fushë të hapur apo mjedise të mbrojtura.nga kultivari dhe kushtet në të cilat kultivo-hen bimët e sallatës. Cilësia më e mirearrihet kur bimët e sallatës prodhohen me Përgatitja e fidanitkombinimin e aplikimit të drejt të masavepreventive mbrojtëse dhe aplikimi i drejt i Për prodhim në fushë të hapur fidanetmasave agroteknike prodhohen në lehe gjysëm të nxehta, kurse për prodhim në serra, përgatitja e tyre bëhetAfatet e mbjelljes- Gjatë kultivimit të nëmjediseve mbrojtëse, afatet e mbjelljes serra.varen nga cikli i përgjithshëm i kultivimit tëperimeve në lloje të ndryshme të mjedisevetë mbrojtura, lloji i objektit, kërkesat në tregetj. Në shumicën e rasteve preferohet qëmbjellja të bëhet në mënyrë suksesive (çdo10-15 ditë). Gjithashtu duhet patur parasysh Pavarësisht prej vendit ku prodhohenfaktin se kultivarët e sallatës që kultivohen fidanët, është me rëndësi që ata të jenë tënë serra kanë periudhë vegjetative 60-70 ditë shëndoshë, i kalitur mirë dhe(nga mbirja në vjelje). Ndërkaq në rastet kurjanë kushtet e papërshtatshme të kultivimit që të ndërrohet së bashku me substratin që(sidomos në temperatura shumë të ulta), mbështjell sistemin rrënjor (jo me rrënjë “tëperiudha vegjetative mund të zgjatë edhe 90 zhveshura”).ditë. Në procesin e përgjithshëm të prodhimit, përgatitja cilësore e fidanit është ndër parakushtet më të rëndësishme, për prodhimtari të suksesshme.Në qoftë se respektohen kërkesat e bimës sësallatës ndaj kushteve agroekologjike dhe 89
    • Kultivimi në mes rendeve bëhet çdo 10-15 ditë, derisa sipërfaqja në mes rendeve nukNdërrimi i fidanëve dhe masat e mbulohet nga bimët.përkujdesit gjatë vegjetacionit Sigurimi i temperaturës optimale (në kufijtë e përshkruar më lart), ka ndikim jo vetëmPavarësisht mjedisin se ku kultivohet sallata në rendimente, por edhe në cilësinë e(në fushë apo mjedise të mbrojtura), gjetheve të sallatës.përgatitja e tokës për ndërrimin e fidanëve të Përdorimi i mbulesës së dyfishtë në serrasallatës, duhet bërë në mënyrë sa më (p.sh i agrotekstileve, apo materialeve tjera),cilësore. Përgatitja e tokës duhet të filloj ka ndikim mjaft pozitiv në zvogëlimin emenjiher pas largimit të parakulturës, me ç’ rrezikut nga temperaturat e ulta (sidomos atorast bëhet edhe hedhja e plehrave (në sasi të të mëngjesit të hershëm), në serat papërmendura me herët). ngrohje. Kultivimi i sallatësNdërrimi i fidanëve, mund të bëhet në rendeapo në lenta. Distancat e mbjelljes (ndër-rimit të fidanëve), varen nga kultivari dheato sillen në kufijtë 20-25 cm në mesrendeve dhe 15-25 cm, në mes bimëve nërend.Masat e përkujdesit gjatë vegjetacionitbazohen në sigurimin e regjimit optimal tënxehtësisë dhe lagështisë, kultivimit në mes Përdorimi i malçitrendeve, riplehërim, mbrojtjen nga sëmund- Gjatë kultivimit të sallatës, aplikohet shpeshjet dhe dëmtuesit etj. edhe mulçimi (mbulimi i sipërfaqeve në mes rendeve) i sipërfaqes së mbjellur, rëndom me folije plastike të zezë. Aplikimi i kësaj mase ka një varg për- parsishë: • eliminon problemin e barojave, • akumulon (ruan) më mirë lagështinë, • mban tokën më të ngrohtë • Bima mbetet më e pastër 90
    • aplikohen varësisht nga gjendja konkrete e e tokës në serrë, temperaturës dhe fazës sëNë raste të përdorimi i malçit gjatëkultivimit në fushë kur janë temperaturat e rritjes dhe zhvillimit të bimëve, çdo 7-10 ditë me sasi të ujit 12-15 l/m2.larta, është e preferuar që të përdoretmbulesë (malç) që nga ana e poshtme është i Krahas plehërimit bazë, varësisht ngazi ndërkaq nga ana e sipërme i bardhë. Kjo gjendja e bimëve jepen edhe 1 -2 riplehrime.lloj mbulese do ta zvogëlonte rrezikun e Bimët e sallatës reagojnë mjaft mire nëtemperaturave të larta në tokë dhe për rreth riplehrimin me plehra azotike. Në fazën e 6-bimëve. 7 gjetheve, riplehrohet me një sasi prej rreth 30-40 g/m2, pleh azotik. Pas riplehërimit të parë 10-15 ditë (nëse bimët janë në gjendje të dobët), bëhet edhe një riplehrim (me sasi të njëjtë të plehrave). Është e preferuar që gjatë përdorimit të plehrave azotike në riplehrim të përdoren plehratKultivimi në mes rendeve amoniakale (pra preferohet t’i hiket përdorimit teNë rastet kur nuk përdoret mbulimi i plehrave që përmbajnë në vehte jonin nitrat, i cilisipërfaqeve në mes rendeve me malç, është mund të ndikoj në rritjen e akumulimit të nitratevee preferuar që të bëhet kultivimi në mes në gjethet e sallatës).rendeve. Kjo masë ndikon mjaft pozitivisht .në ajrosjen më të mirë të tokës si rregullimine regjimit ujorë – ajror të tokës. Njëprashitje e lehtë (e cekët 2 – 3 cm) kryhetrreth një javë pas ndërrimit të fidanëve.Ndonjë prashitje tjetër mund të kryhet derisa sipërfaqja në mes rendeve nuk mbulohetnga bimët.Ujitjet duhet të jenë të rregullta dhe ato 91
    • Vjelja e sallatësVjelja kryhet në kohën kur bimët arrijnëformën, ngjyrën dhe madhësinë tipike tëkultivarit përkatës. Zakonisht kjo arrihet me formimin e“kokës” apo rozetës së gjetheve (varësishtnga kultivari) .Vjelja kryhet me prerjen e kokave (aporozetës së gjetheve) të sallatës Pas vjeljesbimët pastrohen nga gjethet e dëmtuara, tëthara apo të sëmura.Është shumë e rëndësishme që bimët mos t’iekspozohen diellit pr sa më shpejt ato tëpaketohen apo të ruhen në temperaturë 0 –10 C dhe lagështi relative rreth 95 %. 92
    • SPINAQI sistemi rrënjorë mire i zhvilluar, mund t’ju përballojnë temperaturave edhe më të ulta.Si bimë e cila relativisht mire ju qëndron Përdorimi i masave plotësuese mbrojtësetemperaturave të ulta, spinaqi zakonisht nga temperaturat e ulta, si materialet e ndry-arrinë në treg në kohën kur asortimani i shme te agrotekstileve ( psh. i agril folies,perimeve të freskëta është më i varfër. mbulesës së dyfisht etj, kanë ndikim mjaft pozitiv në mbrojtjen nga temperaturat e ulta.Spinaqi është bimë me vegjetacion të Kërkesat ndaj dritës - Gjatë formimit tëshkurtër. Kultivarët e ndryshëm formojnë rozetës së gjetheve kërkesat për dritë janërozetën e gjetheve, do të thot arrijnë pjekjen më pak të theksuara, ato vijnë duke u rriturteknologjike (varësisht nga kultivari dhe në fazën e formimit të kërcellit lulorë.kushtet e kultivimit), për 35-60 ditë pasmbirjes. Kërkesat ndaj lagështisë- duke patur parasysh zhvillimin relativisht të dobët tëKryesisht kultivohet në serra pa ngrohje sistemit rrënjorë, kërkesat e spinaqit, perplotësuese. Duke e kultivuar pas ose para lagështi janë mjaft të theksuara. Gjatëkulturave kryesore me vegjetacion më të vegjetacionit preferohet që lagështia në tokëgjatë, që kultivohen në sera (speci, domatja, të mbahet në kufijt 65-75 % të KFU,trangulli etj), si dhe duke patur parasysh ndërkaq lagështia relative e ajrit, 80-85 %.shpenzimet e vogla gjatë kultivimit, permeskultivimit të spinaqit, mundësohetshfrytëzim mjaft racional i serrave. Kultivimi i spinaqit në serraKërkesat ndaj kushteve të mjedisit Kultivimi i spinaqit bëhet përmes mbjelljes direkte të fares. Për këtë arsye, përgatitja sa më cilësore e tokës, është moment shumë iSpinaqi gjithashtu është bimë e klimës së rendësishëm në ciklin e përgjithshëm tëfreskët dhe me lagështi. Fara e spinaqit prodhimit të spinaqit. Spinaqi është ifillon të mbijë në temperature minimale 3-4 ndieshëm ndaj reaksionit të tokës. Preferon0 C, ndërkaq ajo optimale sillet në 18-22 0C. më tepër toka të pasura me kalcium dhe meTemperatura më e përshtatshme për rritjen erozetës së gjetheve është 14-160c. Përndry-she bimët e spinaqit i përballojnë mjaft miretemperaturat e ulta. Bimët e reja ipërballojnë temperaturat –5 deri në –6 0C,ndërsa bimët tek të cilat është formuar 93
    • reaksion të dobët acidik deri neutral (pH 6,2- Masat e përkujdesit pas mbirjes duhet6.9). përqendruar në sigurimin e lagështisë dheMbjellja e spinaqit preferohet që të bëhet temperaturës optimale. Në fazat e hershmepas kulturave që janë plehëruar me sasira të (deri sa nuk mbulohet sipërfaqja në mesmëdha të plehrave organik. Në rast se rendeve), preferohet që të bëhet kultivimi iparakultura nuk ka qenë e plehëruar me pleh sipërfaqes në mes rendeve. Ujitjet, varësishtorganik, preferohet që të bëhet hudhja e një nga temperaturat dhe tipi i tokës, bëhen çdosasie të plehut organik (në sasi 2-4 kg/m2), i 8-12 dit, me sasi 10-15 l ujë/m2.cili duhet të jetë i dekompozuar mire, pasiqë vegjetacioni i spinaqit është i shkurtër, Gjatë vegjetacionit preferohet që sipasdhe materiet ushqyese duhet të jenë në nevojës të bëhet riplehrimi i bimëve. Edhegjendje leht të shfrytëzueshme. Gjatë pse përdorimi i plehrave azotike mund të jepplanifikimit të sasirave të plehut për efekt më të shpejt (për shkak të aftësisë sëspinaqin, duhet patur parasysh faktin se bimëve të spinaqit që të akumuloj NO3),bima e spinaqit me rendiment prej 10 t/ha, është më e preferuar që të aplikohen plehratnga toka nxjerr përafërsisht 50 kg azot, 20 komplekse (por në gjendje të lëngët- tëkg fosfor, 40 kg kalium dhe 20 kg Kalcium. tretur).Gjatë plehërimit me plehrave azotik,preferohet më shumë që të përdoret formaamoniakale e azotit, pasi që zvogëlohetmundësia e akumulimit të NO3, në gjethet espinaqit.Mbjellja e farës së spinaqit, preferohet që tëbëhet në mënyrë suksesive (çdo 10-15 ditë).Për mbjellje duhet përdorur fare cilësore dhetë shëndoshë. Mbjellja bëhet në distance 15-20 x 5-7 cm. Në kushte optimale fara e spi-naqit mbinë për 7-10 ditë, ndërkaq në kushtetë pafavorshme, mbirja mund të zgjatet (15-20 ditë).Në prodhimtarinë e gjerë, mund të hasetedhe mbjellja e farës me shpërndarje. Kjomënyrë e mbjelljes ka një varg të metash nëkrahasim me mbjelljen në rende, andajmbjelljes në rende çdo here duhet dhënëpërparësi. 94
    • Lakra kokë si edhe lakrat tjera, bën pjesë në grupin e bimëve të cilat kanë kërkesa tëLAKRA KOKË mëdha për lagështi. Kërkesat për lagështi dallojnë varësisht nga faza e zhvillimit tëNë vitet e fundit, kultivohet mjaft shumë në bimëve dhe kushtet tjera të mjedisit. Nëlloje të ndryshme të mjediseve të mbrojtura, përgjithsi kërkesat më të mëdha për lagështinë shumicën e rasteve pa ngrohje (kryesisht janë në fazën e formimit të kokave. Edheheret në pranverë), me çka arrihet dalja e ndaj lagështisë relative të ajrit, lakra kokë kaprodhimit në treg për së paku disa javë më kërkesa të theksuara. Lagështia optimaleherët. Rëndësia e kultivimit të lakrës kokë, relative e ajrit sillet në kufijt 70-90 %.dhe perimeve tjera gjethore, të cilat kanëkërkesa të vogla ndaj temperatures, Lakrat në përgjithsi kanë kërkesa të mëdhamundëson shfrytëzim racional të mjediseve ndaj dritës, sidomos në fazat e hershme- fazatë mbrojtura, dhe furnizim të tregut me e fidanit. Për këtë arsye duhet patur kujdesperime të freskëta në nji peridhë kohore kur gjatë përgatitjes së fidanit, në mënyrë qëasortimani i të ushqyerit me perime të fre- fidanet mos të mbillen shumë dendur dheskëta tek ne është mjaft i varfër. atyre tu sigurohet ndriçim i mjaftueshëm. Lakrat janë bimë të ditës së gjatë. Me zgjat- jen e ditës zhvillimi i bimëve shpejtohet.Kërkesat ndaj kushteve të mjedisit Kërkesat më të theksuara për materje ushqyese janë në fazën e formimit tëLakra kokë sikurse edhe lakrat tjera, është kokave. Lakra kokë njihet si njëra nga bimëtbimë e klimës së freskët dhe me lagështi. perimore e cila nga toka tërhjek sasi tëFara e lakrës fillon të mbijë në temperature mëdha të materjeve ushqyese, sidomos tëminimale 3-4 0C, temperatura optimale për azotit dhe kaliumit. Ajo përballon mjaft mirembirje sillet në kufijt 18-20 0C, ndërkaq koncentrimin e lartë të materjeve ushqyesemaksimalja në 28 0C. Temperaturat optimale në tokë. Për prodhimin në serra pa ngrohje,për rritjen dhe formimin e kokave sillen në është me rendësi të ceket se lakra kokëkufijt 16-20 0C. Temperaturat më të larta se shfrytëzon materjet ushqyese edhe në25 0C, mund të kenë efekt negativ në temperatura mjaft të ulta, 5-70c, dhe atë meformimin dhe rritjen e kokave. Në fazën e intensitet përafërsisht të njëjt.formimit të plotë të kokave, lakrat janë mjafttë qëndrueshme ndaj temperaturave të ulta. Lakra kokë kërkon toka të lehta, të shkrifta dhe të pasura me matrje ushqyese. KultivimiDisa kultivarë të lakrës kokë në këtë faze, në toka të renda dhe të ngjeshura është mjaftpër një kohë të shkurtër, mund t’ju i vështirë. Tokat alkalike janë tëpërballojnë edhe temperaturave deri në –80 papërshtatshme për kultivimin e lakrës kokë. C, pa patur dëmtime të mëdha. Reakcioni më i perferuar është nga i dobët acidic deri në neutral (ph 6-7). 95
    • Kultivimi i lakrës kokë arrinë për ndërrim për 35-40 ditë pas mbirjes. Nderkaq kultivarët të cilët mbillenDuke patur parasyshë kërkesat modeste të në serra, për vjelje zakonisht duhet të arrijnëlakrës ndaj kushteve të mjedisit, ajo mund të për 90-110 ditë nga dita e mbirjes.kultivohet në të gjitha periudhat e vitit.Natyrisht se nga aspekti ekonomik rendësimë të madhe ka prodhimi i lakrës se Para ndërrimit të fidaneve bëhet përgatitja sahershme. më cilësore e tokës për mbjellje, me ç’rast hudhen edhe plehrat organike në sasi 4-6Përndrysh kultivimi i lakrës kokë në mjedise kg/m2. Gjithashtu gjatë përgatitjes së tokëstë mbrojtura, bëhet gjatë vjeshtës së jipet edhe një sasi e plehrave mineral.vonshme, gjatë dimrit dhe heret në pranverë. Varësisht nga gjendja e konkrete tokës nëNatyrisht se prodhimtaria më e shpejt mund sera, vlerat orjentuese të plehrave mineral dotë arrihet në sera me ngrohje plotësuese, në të ishin 1,2-1,4 kg N, 0,8-1,0 kg P2O5 dhetë cilat mund të kontrollohen temperatura 1,3-1,5 kg K2O /100 m2.dhe kushtet tjera te mjedisit. Në këto raste(kur ka mundësi që të kontrollohettemperatura), ajo duhet të jetë 18-20 0C, Gjatë plehrimit të lakrës kokë duhet paturgjatë ditëve me diell, 14-16 0C, gjatë kohës parasyshë faktin se në fazat e hershme, derime vranësira dhe 12-15 0C gjatë natës. një muaj pas ndërrimit, lakra shfrytëzon shumë pak materje ushqyese (me pak se 10 % të sasisë së përgjithshme). NdërkaqNë kohë të fundit hasen edhe praktika të shfrytëzimi maksimal i materjeve ushqyesendërrimit të fidaneve të lakrës nga fillimi i është në fazën e formimit të kokave.tetorit (në fushë), dhe gjatë periudhavevijuese (të ftohta), bimët mbulohen me Ndërrimi i fidaneve bëhet në distance 50-60tunele të ulta apo materiale të agrotekstilit. x 35-40 cm.Megjithatë kjo formë e kultivimit mund tëvjen në shprehje më tepër në zonat me klimë Masat e përkujdesit gjatë vegjetacionitdiç më të butë. bazohen ne ujitjet e rregullta, riplehriminKultivimi i lakrës kokë në mjedise të kultivimin në mes rendeve, mbrojtjen ngambrojtura bëhet përmes fidanit. sëmundjet dhe dëmtuesit etj. Ujitjet duhen të jenë të rregullta. Sidomos duhet patur kujdes në fazat e her-Fidani i lakrës përgatitet, sipas rregullave të shme (menjiher pas ndërrimit të fidaneve),zakonshme për përgatitjen e fidanit. Fidani pasi që mungesa e lagështisë në këtë fazepërgatitet në mjedise të mbrojtura, në saksi mund të ndikoj në ngadalsimin e intensitetitapo module, në substrate cilësore. Ndërrimi i të rritjes e me këtë edhe në rendiment dhefidaneve bëhet kur ato arrijnë 4-5 gjethe. hershmërinë e arritjes së prodhimit. Në këtë faze (verësisht nga gjendja e fidaneve dheGjatë planifikimit të prodhimit duhet patur temperaturat e mjedisit), ujitjet mund tëkujdes në faktin që fidani i lakrës kokë bëhen çdo dy-tri ditë, natyrisht me doza me 96
    • të vogla të ujit. Në fazat e mëvonshme ujitjet ses mund të aplikohet edhe të ushqyeritmund të bëhen çdo 7-8 ditë me doze 15-20 l perms gjethit, me plehra në gjendje tëujë/m2. lëngët.Në objektet në të ciat nuk kanë mundësi tëngrohjes, gjatë kohës shumë të ftoft, prefero- Vjelja e kokave bëhet në disa faza (varësishthet që të bëhet mbulimi plotësues me folije kur kokat arrijnë fortësinë dhe formën tipikeplastike në formë tuneli, apo me materjale të për kultivarin përkatës). Kultivarët qëndryshme të agrotekstilit (p.sh agril folia), mbjellen ne sera, zakonisht për vjelje arrijnëpa konstrukcione mbajtëse. për rreth 100 ditë.Kultivimi në mes rendeve ësht[ një masëshumë e preferuar. Gjatë vegjetacionitpreferohet që të bëhen 2-3 kultivime(prashitje) në mes rendeve, deri sa sipërfaqjanë mes rendeve nuk mbulohet nga bimët.Preferohet që të bëhen së paku dy riplehrimegjatë vegjetacionit. Gjithashtu me mjaft suk- 97
    • ndaj temperatures. Temperatura minimaleQEPA për mbirjen e qepës është 2-5 0C, tempera- tura optimale rreth 20-22 0C, ndërkaq maksi- malja rreth 30 0C. Në fazën e rritjesTek ne qepa kultivohet kryesisht në fushë të intensive të gjetheve dhe formimit tëhapur. Megjithatë (sidomos viteve të fundit), bulbeve, temperatura minimale duhet të jetëvërehet nje tendence e theksuar e kultivimit 15 0C, ndërsa optimalja sillet ne rreth 22 0C.të sajë edhe në lloje të ndryshme tëmjediseve të mbrojtura, zakonisht pangrohje, gjatë vjeshtës së vonshme apo heret Kërkesat më të mëdha për lagështi, tek qepanë pranverë (sikurse edhe spinaqi, sallata, janë në fazën e mbirjes dhe deri në përfun-lakra e hershme etj), me çka mundësohet dimin e fazes së rritjes intensive të gjetheveshfrytëzim më racional i serrave. (formimi i plotë i bulbit). Ndërkaq në fazën e pjekjes kërkesat e qepës ndaj lagështisë Zakonisht në sera qepa prodhohet zvoglohen mjaft shumë. Në përgjithsi për konsum në fazën e 6-8 kërkesat e qepës ndaj lagështisë nuk janë gjetheve, do të thot si e njomë dhe shumë të theksuara para së gjithash për shkak të koeficientit të vogël transpirues i për vjelje mund të arrijë në vjeshtë cili është i kushtëzuar nga forma e gjetheve (gjatë muajve tetor nëntor), për 50- dhe të nji shtrese dyllore e cila gjendet në 60 ditë, ndërkaq gjatë muajve sipërfaqe të gjetheve tek shumice e shkurt mars mund të arrijë për nje kultivarve të qepës. Megjithatë, për shkak të kohë më të shkurtë (30-40 ditë). zhvillimit relativisht të dobët të sistemit rrënjorë i cili është i lokalizuar në pjesën e sipërme të tokës, mjaft cekët, duhet patur kujdes në mbajtjen e regjimit tëNë bazë të këtyre të dhënave orientuese, përshtatshëm ujor në shtresën e sipërme tëmund të planifikohet prodhimi i qepës në tokës.sera pa ngrohje, ndërkaq në sera me ngrohjeprodhimi i qepës së njomë mund të bëhetedhe gjatë muajve dhjetor-janar. Qepa është bimë e ditës së gjatë, ndërsa sa i përket intensitetit të ndriçimit qepa ka kërkesa mesatare.Kërkesat ndaj kushteve të mjedisit Edhe pse qepa mund të kultivohet në tipe të ndryshme të tokave, natyrisht se rezultatet më të mira mund të arrihen në toka meKërkesat e qepës ndaj temperatures strukturë të mirë, mesatarisht të lehta derindryshojnë, verësisht nga faza e rritjes dhe mesatarisht të rënda, me reakcion të tokëszhvillimit të saj. Në përgjithësi mund të neutral (ph 6,8-7,50).thuhet se bima e qepës ka kërkesa të vogla 98
    • Qepa është parabimë mjaft e përshtatshmepër shumë kultura perimore. Për shkak të Nepërmes fidanit qepa kryesisht prodhohetvetive fitoncide (baktricide), ajo mjaft mire për prodhim të hershëm pranveror. Për këtëndikon në dezinfektimin e tokës. formë të prodhimit përgatitja e fidanit bëhet në objekte me ngrohje. Mbjellja bëhetKultivimi në mjedise të mbrojtura kryesisht në janar, natyrisht se është eProdhimi i qepës së njomë në mjedise të preferuar që mbjellja të bëhet në module membrojtura në Kosovë bëhet zakonisht perms substrate cilësore.qepujkave, ku fare pak është i njohurkultivimi permes fidanainit. Ndërkaq nëShqipëri dominon kultivimi permes fidanit.Gjatë kultivimit permes qepujkave, përmbjellje përdoren qepujka të mëdha të cilatmundësojnë rritje të shpejt të qepëve të reja.Edhe tek kultivimi i qepës preferohet qëmbjellja të bëhet në mënyrë suksesive, çdo7-10 ditë.Tek prodhimi permes qepujkave, shumëautorë preferojnë trajtimin e qepujkave para Masat e përkujdesit gjatë përgatitjes sëmbjelljes me ujë të ngroht (rreth 400c), për fidanit janë të njëjta me ato që aplikohen përafër 12 orë, si dhe disa metoda tjera të fidanet e perimeve tjera. Megjithatë ështëngjashme, të cilat mund të kenë ndikim me rendësi që gjatë fazës së fidanit të mba-mjaft pozitiv. Mbjellja e qepujkave në het një regjim i mire i lagështisë, pasi që faramjedise të mbrojtura bëhet më dendur se sa e qepës mbin ngadalë dhe në mënyrë mjaftnë fushë të hapur (për arsye se në serra, jouniforme. Gjithashtu gjatë mbjelljes nëvjelja e qepëve bëhet në fazën e para for- fund të gushtit (për prodhim të vonshëmmimit të bulbit).. Distancat në mes rendeve vjeshtor), duhet patur kujdes që të bëhetjanë afër 15 cm, ndërkaq në rend njëra pas hijesimi i fidaneve, pasi që fidanet e qepëstjetrës, mbulimi i të cilave bëhet me një janë shumë të ndieshme ndaj temperaturaveshtresë dheu në trashësi 1-2 cm. të larta. Ndërrimi i fidaneve bëhet në fazën e 2-3 gjetheve. Fidani i qepës këtë faze e arrin zakonisht për 30-40 ditë. Përmes kësaj prodhimtarie mund të arrihet që qepa të dale në treg nga mesi i marsit. Përgatitja e tokës duhet të bëhet sa më cilësore. Nëse është plehruar parakultura me 99
    • pleh organik, atëherë zakonisht nuk Sidomos duhet patur kujdes nëaplikohet plehrim tjetër me plehra organik. dezinfektimin e tokës para mbjelljes.Nëse ka nevojë për këtë lloj plehrimi atëhergjatë përgatitjes së tokës jipen edhe 2-3 Vjelja e qepës së njomë bëhet zakonisht nëkg/m2, pleh organik i dekompozuar mirë. fazën kur ato arrijnë 6-8 gjethe të formuaraGjithashtu varësisht nga gjendja e mirë.elementeve tjera ushqyese në tokë jipenedhe një sasi e plehërave mineral (vleratorjentuese do të ishin 60-80 g N, 30-40 g PyetjetP2O5 dhe 80-120 g K2O/10 m2).Ndërrimi i fidaneve bëhet në distance 15-20 Kultivimi i sallatës ne mjedise të mbrojturacm në mes rendeve, ndërsa në rend ndërrimi Kultivimi i spinaqit ne mjedise të mbrojturabëhet i shpesht (njëra pas tjetrës). Ndërrimi i Kultivimi i qepës ne mjedise të mbrojturafidaneve mund të bëhet edhe në vllaja, lentaetj.Tek disa prodhues, aplikohet edhe mbjellja eqepës në bashkëshoqërim me sallatën.Përmes kësaj metode synohet që të arrihetnjë shfrytëzim më racional i serrave. Por ngaaspekti ekonomik kjo mund të ketë kuptimvetëm në rastet kur prodhimi i dedikohettregjeve të vogla, ku kërkesat për këto dykultura janë më të vogla por në vazhdimsi.Pas mbirjes duhet patur kujdes që të mbahetnjë regjimi mirë i lagështisë dhe tempera-tures në serrë. Ujitjet duhet të jenë tërregullta (varësisht nga kushtet konkrete nëserra), ato duhet të bëhen së paku çdo dyjavë me sasi të ujit 10-12 l/m2. Është epreferuar që temperatura e ujit të jetë e afërtme temperaturën e ajrit në serra. Varësishtnga gjendja e bimëve mund të bëheteventualisht një riplehrim me plehra azotike.Gjatë vegjetacionit mund të bëhen edhe 1-2kultivime (prashitje) të cekta në mesrendeve.Mbrojtja nga sëmundjet dhe dëmtuesit duhetbazuar në masat preventive mbrojtëse. 100
    • Literatura:Balliu. A & Kaçiu. S, Kultivimi i perimeve në mjedise të mbrojturaIntercooperation – FAO, Lakra ,lulelakra • brokoli • lakra e Brukselit • kohlrabi, Prishtinë 2004Kaçiu, S. Serrat dhe shfrtëzimi i tyre, Prishtinë, 2000.Lazic, et al, Povrtarstvo, Novi Sad, 2001Lesic, et al, Povrcarstvo, Zagreb, 2004Materiale të ndryshme të përgatitura më heret nga projektet e ndryshme në Kosovë, kryesisht ngaProgrami për Promovimin e Hortikulturës në Kosovë.Broshurat e botuara nga Programi për Promovimin e Hortikulturës në KosovëMatotan, www.povrce.comNickerson-Zwaan, Informatori për Evropën Qendrore dhe lindore. Mars 2008Wien, H. C. 1997. The physiology of vegetable crops. CAB International 101