E Biznesi Ligjerata Kapitull 1-5

29,889 views

Published on

E-biznesi, E Biznesi, Biznesi

Published in: Education, Business
2 Comments
16 Likes
Statistics
Notes
  • Shiko aty ku shkruan download dhe mundesh me marr fal. Vetem e krijon nje akount (regjistrohesh) dhe e merr libren.
       Reply 
    Are you sure you want to  Yes  No
    Your message goes here
  • mfalni a ka mundesi me dit kush e menaxhon kete web sepse jam i interesuar qe te kem kete liber dhe ligjeratat pre 6-9 nese kishit mujt me mi dergu ne email dardi_ks20@live.com apo edhe jam i interesuar te blej vetem te dij se ku shitet kjo liber
    ju faliminderit
       Reply 
    Are you sure you want to  Yes  No
    Your message goes here
No Downloads
Views
Total views
29,889
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
87
Actions
Shares
0
Downloads
1,156
Comments
2
Likes
16
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

E Biznesi Ligjerata Kapitull 1-5

  1. 1. UNIVERSITETI AAB-RIINVEST FAKULTETI EKONOMIK Dr. sc. Ilir Doçi E-BIZNESI Dispensë - Ligjërata të autorizuara Drejtimi Banka, Financa dhe kontabilitet PRISHTINË 2009
  2. 2. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Hyrje HYRJE Zhvillimi i teknologjisë së Internetit ka mundësuar zhvillimin e degëve ekonomike të cilat me ndihmën e internetit realizojnë një afarizëm të suksesshëm. Interneti ka krijuar një treg i cili po zhvillohet në mënyrë rapide që ka mundësuar edhe komunikimet dhe kontaktet më të lehta në mes të njerëzve, e me këtë edhe të partnerëve afaristë. Ky zhvillim ka imponuar edhe studimin e këtij fenomeni dhe këtij zhvillimi e që ka krijuar edhe lëmi të posaqme të studimit. Këto lëmi janë: e-biznesi dhe nëndegët e tij si: e- commerce, e-marketing, e-procurement, e-banking, auksioni online, etj. Biznesi elektronik, ose e-biznesi është një fenomen i cili po e legjitimon internetin si një medium kryesor i komunikimeve dhe po revolucionarizon një realitet të ri të afarizmit. Në këtë tekst do të paraqesim të gjitha karakteristikat e e-biznesit duke përfshirë organizimin, strategjitë, funksionimin, ndarjen, zhvillimin dhe adaptimin me teknologjitë e reja. Këtë do ta paraqesim në mënyrë paralele me e-commerce, si pjesë e pandarë e e- biznesit, ku do të tregohen teknologjitë e zhvillimit të tregtisë dhe afarizmit në internet me shembuj praktik. Studim i veçantë do ti bëhet aplikimit të e-biznesit në funksion të afarizmit bankar dhe financiar ku do të paraqiten në veçanti ICT Infrastruktura e bankave, e-banking dhe shërbimet e tij, mënyra e zhvillimit dhe dizajnimit të web faqeve të bankave, njohuritë dhe funksionimi i softverëve financiar, mënyrat e pagesave me anë të internetit, siguria e sistemeve kompjuterike të bankave, etj. Teksti do të ndahet në disa kapituj, ku në secilin kapitull do të përfshihet një segment i rëndësishëm i e-biznesit. Përfshinë një kontest të gjerë të e-biznesit, duke përfshirë edhe pjesë nga teknologjitë e ICT (Teknologjisë Informative dhe të telekomunikimeve). Përmban shumë materiale që hasen në praktikë. Qdo kapitull por edhe paragraf është i ilustruar me shembuj, fotografi dhe grafe. Ky tekst është realizuar për mësimin e lëndës E-biznesi në kuadër të Universitetit AAB dhe i shërben studentëve të shkencave ekonomike – me theks të veqantë të drejtimit banka, financa dhe kontabilitet, por mund tu sherbejë edhe studentëve të Teknologjisë Informative, studentëve të web dizajnit, kompanive, bankave dhe subjekteve financiare që janë ose mendojnë të hyjnë në afarizmin në internet, si dhe të gjithë atyre për të cilët e- biznesi është pjesë e punës së tyre. Autori 2
  3. 3. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 1-Kuptimi i përgjithshëm 1. E-BIZNESI - KUPTIMI I PERGJITHSHËM Biznesi elektronik - zakonisht i quajtur edhe si “eBusiness” apo “e-business”, mund të definojmë aktivitetin i cili përdorë informatat dhe teknologjitë e informacionit (ICT) për përkrahjen e të gjitha aktiviteteve të biznesit. Prefiksi ‘e’ do të thotë elektronik. E-biznesi është termi për të përshkruar bizneset të cilat veprojnë në Internet, ose duke përdorur teknologjitë e Internetit për të përmirësuar produktivitetin ose profitabilitetin e biznesit. E-biznesi në mënyrë të theksuar po e ndërron strukturën ekonomike, të tregut dhe të industrisë, vlerat e tregut, produktet dhe shërbimet dhe qarkullimin e tyre, profilizimin e konsumatorëve, sjelljen e konsumatorëve, tregun e punës. Një term më i “cunguar” i definicionit të e-business është që E-business përdoret për të përshkruar bizneset që veprojnë në Internet ose përdorin teknologjitë e Internetit për të ngritur produktivitetin ose profitabilitetin e biznesit. Biznesi elektronik është ai biznes i cili përdorë kompjuterin si element kyq të aktivitetit të tij. Edhepse ky definicion është më i tejkaluar, e-businessi gjithnjë e më shumë tek shumë autorë të kësaj lëmie përmendet si biznesi i Internetit. Implementimi më i shpeshtë i e-biznesit është si aktivitet shtesë, por me kalimin e kohës po bëhet gjithnjë e më shumë si aktivitet primar. 1.1. ICT (Informations and Communications Technology – Teknologjia e Informatave dhe e komunikimit) Është term që nënkupton të gjitha teknologjitë për manipulimin dhe komunikimin e informatave. Edhepse po supozohet që ICT është sinonim i IT – Information Technology – Teknologjia e informacionit, ICT në fakt përfshinë të gjitha mediumet dhe komponentet që përfshinë një degëzim shumë të gjerë. Këto mediume apo degë janë: • Ruajtja e shënimeve - disqet magnetike, shiritat magnetik, disqet optike, memoriet flash, etj, • Shënimet në letër; • Teknologjitë e transmetimit të informatave – radio, televizioni, dhe teknologjitë e komunikimit nëpërmjet të zërit dhe fotografive – mikrofonët, kamerat, telefonët, telefonët celular. Teknologjitë e transmetimit satelitor të informatave. • Varietetet e hardverit kompjuterik (PC, serverët, ruterët) • Tregu i zhvillimit rapid të pajisjeve elektronike personale të komunikimit siq janë - telefonat mobil, Ipod, Iphone, MP3 player, etj. • Një varietet i madh të softverëve aplikativ – nga tabelat e vogla të zhvilluara personalisht deri te paketat e kompanive të mëdha dhe shërbimeve ”software online”. 3
  4. 4. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 1-Kuptimi i përgjithshëm • Operacionet e rrjetave të komunikimit dhe transmetimit të informatave, duke u nisur prej rrjetit shtëpiak deri te rrjetat e mëdha private të operuara nga kompanitë kryesore komerciale dhe në fund deri te rrjeti kryesor global Interneti. Në këtë grup hyjnë edhe sistemet e komunikimit pa tela – wireless. Gjithashtu këtu hyjnë edhe rrjetat e brendshme private siq është Intraneti apo rrjetat e mëdha private siq është Extraneti. Lidhja në mes të e-business dhe ICT është integral. E-business nuk mund të ekzistojë pa ICT. Fig. 1.1. Sistemet e ICT Një definicion tjetër i e-businessit është: E-business është zëvendësimi i transaksioneve të bazuara në përdorimin e letrës, ndërmjetësve njerëzorë, ose transakcioneve të bazuara në telefon me transaksionet me anë të rrjetave elektronike. Termi më “ekonomik” për e-biznesin është “interaksion me partnerët e biznesit, ku interaksioni është mundësuar me ndihmën e teknologjisë së informacionit”. E-biznesi involvon proceset e biznesit të tërë zingjirit të vlerave: blerjet elektronike, menagjimin e zingjirit të furnizimit, procesimi i porosive në mënyrë elektronike, kujdesin ndaj shërbimeve të konsumatorëve dhe kooperim me partnerët e biznesit. 4
  5. 5. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 1-Kuptimi i përgjithshëm Fig.1.2. Fazat e krijimit të e-biznesit 1.2. E-commerce Ose Electronic commerce ose e përkthyer – afarizmi elektronik apo tregtia elektronike, përfshinë blerjen apo shitjen e mallërave apo shërbimeve me anë të sistemeve elektronike siq janë Interneti apo rrjetave tjera kompjuterike. Zakonisht krijohet konfuzion në mes të këtyre dy termave. E-commerce është pjesë e e-biznesit që nënkupton mediumin elektronik që përdoret për shitblerjen e produkteve. Një varietet i gjerë i afarizmit nënkupton këtë aktivitet, duke përfshirë edhe inovacionet më të reja: • Transferet e fondeve elektronike, • Menagjimi i zingjirit të furnizimit, • Marketingu i internetit, • Procesimi online i transaksioneve, • Këmbimi elektronik i informative (EDI), • Sistemet e menagjimit të inventarit, dhe • Sistemet e mbledhjes automatike të informatave. Derisa commerce apo tregtimi përbën këmbimin e produkteve dhe shërbimeve ndërmjet bizneseve, kompanive, grupeve dhe individëve, e-commerce fokusohet në përdorimin e ICT për të mundësuar aktivitetet komerciale dhe relacionet e biznesit në mes të biznesve, kompanive, grupeve dhe individëve. Në praktikë e-business është më shumë sesa vetëm e-commerce. E-business fokusohet në funksionimin, strategjitë, rezultatet dhe funksionet tjera që janë si rrjedhim i përdorimit të 5
  6. 6. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 1-Kuptimi i përgjithshëm ICT, me një fjalë të gjitha aktivitetet e biznesit të lidhura me ICT. E-commerce është një nëndegë e strategjisë së përgjithshme të e-biznesit që koncentrohet me zhvillimin e afarizmit me përdorimin e Internetit dhe teknologjive të tij siq është World Wide Webi, ose thënë në mënyrë më të thjeshtuar, merret me tregtinë online. Një dilemë fundamentale do ta formuloja si pyetje, dhe ajo do të ishte: A është e- commerce pjesë e e-business apo e-business është vetëm një rezultat i zhvillimit të hovshëm dhe kompleks të e-commerce? Mendimi im është që e-commerce është pjesë e e-business, pasi që e-business është zgjeruar përtej kufijve të aktivitetit të mundshëm të e-commerce, gjë që do ta tregojmë në këtë tekst. Fig.1.3 tregon lëmitë të cilat janë pjesë e-commerce dhe lëmitë me të cilat janë pjesë e- biznesit. Këto lëmi nuk krijojnë ndarje në mes të këtyre dy proceseve elekronike, por kanë mbetur si një mënyrë e identifikimit të tyre. Kuptohet që e-commerce mbetet pjesë e e-biznes. Një konkluzion shumë i rëndësishëm në këtë tekst është rreshti i fundit në lëmitë e e-biznesit, i cili thotë që e-biznesi e zhvillon Internetin. Paraqitja e Internetit ka ndikuar në krijmin e e-biznesit, e pastaj aktiviteti në rritje i e-biznesit po ndikon në zhvillimin e vazhdueshëm të Internetit. Lëmitë e E-Commerce... Lëmitë e E-Biznesit... E-Biznesi • Kompania e dizajnuar për sukses në erën e informatikës • Krijimi i burimeve të reja të krijimit të vlerave E-Commerce ekonomike • Marketing • Zhvillimi i lojalitetit të konsumatorëve • Shitje • Optimalizimi i proceseve të biznesit • Blerja e • Krijimi i produkteve të reja dhe shërbimeve produkteve dhe • Menagjimi i riskut dhe ankesave shërbimeve në • Krijimi i tregjeve të reja • Zhvillimi i teknologjive të reja • Zhvillimi i menagjmentit në kushte të reja • Zhvillimi i Internetit Fig.1.3. “Dallimet” në mes të e-commerce dhe e-business Interneti si platformë fundamentale e e-biznesit është zhvilluar në sistem kryesor botëror të distribuimit të të mirave materiale dhe shërbimeve dhe si një platformë e kooperimit ndërkombëtar në mes të partnerëve të biznesit. Metodat e biznesit elektronik u mundësojnë kompanive të lidhin sistemet e tyre të brendshme dhe të jashtme të përpununimit të të dhënave në mënyrë më efikase dhe më 6
  7. 7. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 1-Kuptimi i përgjithshëm fleksibile, dhe të punojnë më mirë me furnizuesit dhe parnerët, dhe për të plotësuar më mirë kerkesat dhe pritjet e konsumatorëve të tyre. Në këtë tekst do të koncentrohemi më shumë në funksionimin e e-biznesit me përdorimin e Internetit dhe teknologjive të tij. Aplikimet e tjera të ICT do të përmenden më shkurtimisht. Fig. 1.4. Faktorët kryesorë të zhvillimit të e-biznesit Për një ndërmarrje themi se përdorë e-biznesin si pjesë të afarizmit të saj nëse kryen disa nga këto operacione: • Komunikon në mënyrë elektronike me partnerët e tyre afaristë, konsumatorët dhe furnizuesit. • Komunikon në mënyrë elektronike me ndërmarrjet tjera për të porositur prodhimet dhe shërbimet. • Shet produktet ose shërbimet me anë të web faqeve. • Përdor teknologjitë e internetit, si World Wide Web (më tutje – web) për të gjetur informata, siq janë çmimet dhe shiqimi i produkteve. • Përdor web-in për kërkime, si p.sh. trendet e fundit industriale. • Përdor web faqet për të ofruar informata në lidhje me produktet e saj dhe shërbimet. • Përdor internetin për operacionet bankare online (në rrjetin intranet, extranet ose në Internet), dhe për realizimin e pagesave. 7
  8. 8. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 1-Kuptimi i përgjithshëm Asnjë lloj i biznesit nuk është domosdoshmërisht më i mirë se tjetri. Varet prej secilit biznes të përcaktojë se cilat modele të biznesit janë më të përshtatshmet për funksionimin e tij. E-biznesi ndikon në mënyrën se si ndërmarrja përcakton strategjinë e saj dhe operacionet; ai është më shumë sesa vetëm teknologji. Shumë biznese kanë filluar procesin e transformimit në e-biznes me investimin në e-mail, prezencën në web dhe intranete. Kjo formë e krijimit të strategjisë së e-biznesit për një ndërmarrje është bazike dhe si një fillim i mirë për avancimin e zhvillimit të mëtutjeshëm. E-biznesi i një ndërmarrjeje mund të ndahet në katër elementë kryesorë: • Strategjia dhe drejtimi i e-biznesit – adresimi i rreziqeve dhe mundësive të e- biznesit, iniciativat e reja, përshtatja me teknologjitë e reja, implementimi i e- prokurementit, e-marketingut, etj; transakcionet me përdorimin e e-biznesit, kolaborimi në zingjirin e furnizimit. • Raportet dhe komunitetet – interaksioni i e-biznesit me pjesëmarrësit kryesorë në process: konsumatorët, partnerët, punëtorët, partnerët afaristë, konkurentët ose agjensitë qeveritare. • Komunikimi dhe informimi – si mundet ndërmarrja të përmirësojë, avancojë, pasurojë dhe shkëmbejë informatat me pjesëmarrësit kryesorë në e-biznes. Kjo mund të involvojë ekzaminimin e vëllimit të informative të përdorshme. • Procesi dhe kultura – Efekti të cilin e-biznesi e ka në proceset themelore të një ndërmarrjeje dhe në kulturën e biznesit. Nëse dëshirohet një performancë e qëndrueshme e afarizmit në e-biznes, atëherë duhet të adaptohet në mënyrën e punës dhe të ndryshojë proceset në mënyrë të përshtatshme. Fig. 1.5. Proceset e e-biznesit 8
  9. 9. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 1-Kuptimi i përgjithshëm Përveq blerjes dhe shitjes së produkteve, e-biznesi gjithashtu mund të realizojë edhe aspektet tjera tradicionale të biznesit. Përdorimi i bisedimit elektronik (chat) si formë e përkrahjes teknike dhe përkrahjes së konsumatorëve është një shembull shumë i mirë. Një e-biznes i cili përdorë chat-in si shtesë në përkrahjen e tyre tradicionale me anë të telefonit gjen një system i cili mundëson kursimin e madh të kohës dhe të parave e njëherit si një mundësi shumë të mirë të ofrimit të përkrahjes teknike. Qështjet e sigurisë Zgjedhja e nikoqirit të web (Web hosting) B2B Zgjedhja e B2C softverit të web C2C Dizajnimi i web faqes B2G Kategoritë E-Biznesi Realizimi Zgjedhja e emrit të C2B domenit (emri- ndermarrja.com) B2E Zgjedhja e ISP G2G Modelet (Internet Service Provider) Shitblerje/tregti Organizim i Marketingu Këmbimi i Transaksionet Ndërmarrjes informatave monetare E-Commerce Angazhimi i tërë E-Marketing Komuniteti virtual E-banking korporatës Direkt te Ndërmjetësit, Kujdesi ndaj Integruesit e Procesorët konsumatori portalet, agjentët konsumatorit vlerave Provajderët e E-mail shërbimeve të marketing Gateway (portalet) e plota Infrastruktura e Provajderët e përmbajtjes pagesës përbashkët Reklamimet E-shops Pay-per-click E-Malls Përmes E-Learning E-Auctions Rregullativa ligjore promocioneve Emitues i kartelave E-tailing Blog- monetare E-Procurement Intranetet, marketingu Online chat Extranetet, M-Business Groupware Ofrues i pagesave: ... Portalet e kërkimit Peer-to-Peer, EAI mikropagesat... CRM Knowledge Management Supply Chain Management ERP Fig. 1.6. Struktura – elementët Business Intelligence themelor të E-Biznesit 9
  10. 10. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 1-Kuptimi i përgjithshëm Me zhvillimin e hovshëm të e-biznesit por edhe të internetit u rrit edhe kompleksiteti i të gjitha aktiviteteve dhe funksioneve të tyre. Me këtë janë krijuar modele e me këtë edhe terminologji të ndryshme për të mundësuar identifikimin e aktivitetit të caktuar specifik të e-biznesit. Janë krijuar fushat që tani identifikohen si lëmi të veqanta, e ato janë: E- procurement, E-government, E-marketing, E-shops, E-malls, E-auctions, E-privacy, M- business, etj. Përdorimi i e-mailit dhe website privat është një metodë e shperndarjes së shkresave dhe realizimit të komunikimeve. Këto terme do të shqyrtohen më detalisht në kapitujt e ardhshëm. Në vitet e fundit, virtualisht të gjitha bizneset janë bërë, deri në një shkallë të caktuar apo tërësisht e-biznese. Gjithpërfshirja e Internet në jetën e përditshme, zgjedhjet dhe mundësitë e tij, kanë bërë e-biznesin të pazëvendësueshëm. Ky trend vazhdon me teknologjitë e reja, siq janë telefonat me qasje në internet, lidhjet satelitore, etj, me krijime të reja të vazhdueshme. 1.1. Historiati i zhvillimit të e-biznesit Kuptimi i e-biznesit dhe e-commerce ka ndërruar në 30 vitet e fundit. Në fillim e kishte kuptimin e mundësimit të transaksioneve komerciale në mënyrë elektronike, duke përdorur teknologjitë siç janë EDI – Electronic Data Interchange (Këmbimi elektronik i të dhënave) dhe EFT- Electronic Funds Transfer (Transferi Elektonik i Fondeve). Këto dy sisteme së pari u prezentuan në fund të viteve 1970, duke u mundësuar bizneseve të dërgojnë dokumentet komerciale siq janë urdhëri i blerjes ose fakturat në mënyrë elektronike. Rritja dhe pranimi i kartelave të kreditit, sporteleve automatike (ATM) dhe telefonisë bankare (telephone banking) në vitet 1980 ishin gjithashtu formë e e-biznesit. Prej viteve 1990 e më tutje, e-business filloi të inkorporojë Sistemet e burimeve të korporatave (ERP- Enterprise resource systems), data mining – sortimin e të dhënave, dhe data warehousing – deponimin e të dhënave. Shërbimet e bankave online filluan në New York në vitin 1981, kur katër bankat më të mëdha të qytetit (Citibank, Chase Manhattan, Chemical and Manufacturers Hanover) ofruan shërbimet bankare në shtëpi duke përdorur sistemin e quajtur videotext. Në vitet 1980, bankat i ofronin konsumatorëve të tyre qasje në llogaritë e tyre me anë të kompjuterëve të tyre – por jo nëpërmjet Internetit. Sistemi i parë i qasjes së bankës nga shtëpia ishte direct-dial. Konsumatori e lidhte kompjuterin e tij me bankën me anë të linjës telefonike. Për të arritur lidhjen, konsumatorëve u duhej një software i posaqëm financiar i cili ishte posaqërisht i dizajnuar për të komunikuar vetëm me sistemin bankar. Ndoshta shembulli i parë i tregtisë elektronike – shitores elektronike të mallërave fizike ishte Bursa e kompjuterëve e Bostonit, një treg i shitjes së kompjuterëve të përdorur në vitin 1982. Tregu i parë online i informatave, duke përfshirë edhe konsultat online, ishte Bursa Amerikane e Informatave, një sistem tjetër para-Internetit i prezentuar në vitin 1991. CompuServe ishte një ndër portalet më të popullarizuara të shërbimeve të rrjetës për shfrytëzuesit e kompjuterëve, duke ofruar veglat si e-mail, chat dhomat dhe panelet e 10
  11. 11. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 1-Kuptimi i përgjithshëm porosive. Në mesin e viteve 1980, Compuserve filloi shërbimin e quajtur Electronic Mall, ku shfrytëzuesit muind të blenin mallëra direkt nga 110 tregtarë online. Në fillim, Electronic Mall nuk kishte shumë sukses, por ishte një prej shembujve të parë të e- commerce. 1990 – Shkencëtari anglez Tim Berners-Lee realizon web browser-in e parë, (kërkuesin e e parë të Internetit), WorldWideWeb, duke përdorur NeXt kompjuterin. 1992 – J.H. Snider dhe Terra Ziporyn publikojnë punimin Shitorja e ardhmërisë: Si do të ndërrojnë teknologjitë e reja në mënyrën se si blejmë dhe çfarë blejmë. ISBN 0312063598. 1994 – Kompania Netscape shpërndan browserin Navigator në tetor me emrin Netscape 1.0. Kompania Pizza Hut ofron mundësinë e porosisë së picave në Web faqen e saj. Banka e parë online hapet. Tentimet e para bëhen për të ofruar dërgesat e luleve dhe parapagimet në buletine online. Më tutje vazhdohet me ofertat komerciale online të automjeteve dhe bicikletave. Netscape 1.0 prezenton në fund të vitit 1994 SSL enkriptimin që mundësoi transaksionet e sigurta. 1995- Jeff Bezos lanson portalin Amazon.com, i cili fillon të merret me shitblerjen e librave. Fillojnë të paraqiten radio-stacionet e para komerciale ose pa pagesë në internet të cilat transmetojnë pandërprerë, siq janë Radio HK dhe NetRadio. Dell Kompania dhe Cisco fillojnë në mënyrë agresive të përdorin Internetin për transaksionet komerciale. eBay krijohet nga programuesi i kompjuterëve Pierre Omidyar me emrin AuctionWeb. Më 1994 dhe 1995, u paraqitën shërbimet e para të palës së tretë për procesimin e pagesave online me kartela kreditore. Kompanitë First Virtual dhe Cyber Cash ishin më të popullarizuarat. 1995 – Kompania e quajtur VeriSign filloi me zhvillimin e ID digjitale, ose çertifikatave, të cilat bënin verifikimin e bizneseve në Internet. Më vonë, Verisign u fokusua në certifikimin e wb serverëve të e-commerce me qëllim të verifikimit se ata janë të sigurtë dhe përdorin enkriptimin. Edhepse Interneti u bë i popullarizuar në tërë botën më 1994, u desht edhe pesë vite për ti prezentuar protokollet e sigurisë dhe DSL sistemin për lidhje të pandërprerë në Internet. Në Maj të vitit 1995, Wells Fargo u bë banka e parë në botë (sipas Online Banking Report) që filloi ti ofrojë konsumatorëve qasje në llogaritë e tyre me anë të Internetit. Ky sistem i hershëm i Online Banking i mundësonte konsumatorëve vetëm të shihnin, jo të vepronin në llogaritë e tyre. 1998 – Pullat postale elektronike mund të blihen dhe të shkarkohen për printim nga Web. 1999 – Business.com iu shit për 7.5 milion dollarë tek eCompanitë, e cila në fillim të vitit 1997 u ble për vetëm 150.000 dollarë. Softweri i parë i ndarjes së shënimeve me teknologjinë peer-to-peer (rrjeti i decentralizuar i grupit të kompjuterëve) i quajtur Napster lansohet. 2000 – Fillon dominimi i dot-com kompanive. Dot-com kompania është ajo kompani e cila shumicën e biznesit e realizon në Internet, zakonisht me anë të web faqes që përdorë domainin e nivelit të lartë “.com” (që në kuptim do të thotë “commercial”). 11
  12. 12. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 1-Kuptimi i përgjithshëm Në fund të vitit 2000, shumë kompani të biznesit nga Amerika dhe Evropa ofruan shërbimet e tyre me anë të World Wide Web-it. Prej atëherë, opinioni filloi të lidhë termin “e-business” dhe “e-commerce” me mundësinë e porositjes së të mirave materiale me anë të Internetit duke përdorur teknologjitë e tij që përfshijnë edhe protokollet e sigurisë dhe shërbimet e pagesave elektronike. 2002 – E-Bay blen PayPal për 1.5 miliardë dollarë. Kompanitë e shitjes me pakicë CSN Stores dhe NetShops janë krijuar me konceptin e shitjes së produkteve me anë të disa domainëve të caktuar e jo vetëm me anë portaleve të centralizuara. 2003 – Amazon.com paraqet profitin e parë vjetor. 2008 – Shitjet nga e-commerce dhe online në SHBA parashikohet të arrijnë në 204 miliardë dollarë, një rritje prej 17 % në krahasim me 2007. 12
  13. 13. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 2-Kuptimi i Internetit 2. KUPTIMI I INTERNETIT Pa njohjen e Internetit, funksionimin e tij dhe disa prej teknologjive të tij vështirë që mund të kuptohet e-biznesi dhe mënyra se si funksionin. Shumica e termave të e-biznesit janë të ndërlidhura me internetin. Pa dhënë një sqarim për pjesët kryesore të internetit dhe të disa lëmive të caktuara të ICT nuk ka kuptim të sqarohet e-biznesi. Shumë spjegime në këtë tekst janë thjeshtësuar, prandaj shumë pjesë dhe teknologji të internetit nuk do të jepen shumë të detajizuara. Qëllimi i këtij kapitulli nuk është të spjegojë Internetin në mënyrë të detajizuar, sepse kjo do të kërkonte një libër të veqantë, por të japë një spjegim të përgjithshëm të tij dhe të teknologjive të tij, sidomos ato pjesë të ndërlidhura me e- biznesin. Interneti është sistem global i rrjetave të ndërlidhura kompjuterike të cilat bëjnë shkëmbimin e të dhënave duke përdorur grupet e standardizuara të protokolleve për shkëmbimin elektronik të të dhënave dhe informatave. Fig.2.1. Arkitektura e internetit Ai është “rrjeti i rrjeteve” që përbëhet nga miliona rrjeta private, publike, akademike, të biznesit dhe qeveritare prej nivelit lokal deri në global, dhe të cilat janë të lidhura me anë të kabllove të bakrit, kabllove fiber optike, lidhjeve pa tela dhe teknologjive tjera. Shumë 13
  14. 14. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 2-Kuptimi i Internetit shërbime dhe burime të informatave siq janë: posta elektronike (e-mail), bisedimi online (online chat), transferi i skedarëve (file transfer), ndarja e skedarëve (file sharing), lojërat online dhe hypertext dokumentet (http) janë pjesë e Internetit – World Wide Web- it (www). Shumë terme të internetit e me këtë edhe të e-biznesit janë me bazë në gjuhën angleze. Përshtatja e tyre në gjuhën shqipe kërkon ende punë të madhe. Në të shumtën e rasteve këto terme do ti paraqes në të dy gjuhët. Qëllim tjetër i spjegimit të Internetit në këtë kapitull është të kuptohet edhe struktura e tij, mënyra se si funksionon dhe kuptimi i teknologjive të tij. Shumë autorë tek ne kanë botuar tekste komerciale në gjuhën shqipe të cilët spjegojnë në mënyrë sipërfaqësore disa vegla të internetit siç janë Browserët (Internet Explorer), kërkuesit e internetit (Google, Yahoo), veglat për bisedim (Messenger), lidhjen e kompjuterit në internet me anë të shënimit të disa numrave, etj., pa dhënë të kuptohet mënyra e funksionimit dhe e ekzistimit të internetit dhe elementët themelor të tij, siç janë: protokollet TCP/IP dhe katër nivelet (shtresat e tyre), ruterët, Web serverët, e-mail serverët, kuptimi i domainit, zhvillimi i rrjetave lokale, rajonale dhe inkorporimi i tyre në rrjetin global të Internetit, funksioni i provajderëve të internetit (ISP), teknologjitë e krijimit të Web faqeve, e-mail adresave, etj. Shumë prej tyre do t’i spjegojmë në këtë kapitull dhe në kapitujt e ardhshëm. 2.1. Historia e zhvillimit të internetit Koncepti i internetit filloi qysh në fund të viteve 1960, kur një pjesë e Deparatamentit të Mbrojtjes të SHBA kërkonte mënyrën e ofrimit të mënyrave më të avancuara të komunikimit në mes të bazave të ndryshme ushtarake. Ata dëshironin një paketë relativisht të thejshtë të programeve që do të mundësonin vazhdimin e komunikimeve në mes të bazave të ndryshme ushtarake në rast të sulmit nuklear kundër SHBA apo ndonjë prej aleatëve Evro-perëndimorë. Ideja ishte e thjeshtë, por nevojitej edhe zhvillimi i softverit të nevojshëm për këtë qëllim. Disa universitete elite u ftuan për të marrë pjesë në hulumtim dhe në të njejtën kohë sistemi i ri operativ filloi të përkrahet nga të gjitha palët. Ky sistem operativ ishte UNIX. Kontributi më i madh i këtij sistemi në ditët e para të Internetit ishte se u zhvillua me një varietet të programeve të komunikimeve të inkorporuara në të. Si i tillë, ai ishte një kandidat natyral për komunikimet në Internetin fillestar. Me zhvillimin e vazhdueshëm të UNIX, u përforcuan edhe kërkesat për një sistem të komunikimit fleksibil dhe të qëndrueshëm. Ishte e mundur në mesin e viteve 1970 të ofrohet një numër i konsiderueshëm i kompjuterëve të ndërlidhur apo edhe i sistemeve kompjuterike të cilat përdornin sistemet standarde telefonike, mikrovalët, radio valët etj., dhe nëse një lidhje dështonte atëherë komunikimi mund të mbështetej në përdorimin të një apo më shumë linjave alternative. 14
  15. 15. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 2-Kuptimi i Internetit Fig.2.2. Struktura e internetit fillestar - Arpanet Më 29 tetor 1969 dy nyjet e para të një rrjeti të parë u krijuan, të quajtur ARPANET. Ky rrjet lidhte dy Universitete UCLA dhe SRI International në Menlo Park, Kaliforni. ARPANET ishte paraardhësi i Internetit të sotëm. Duke parë efektet positive të ARPANET, disa kompani tjera si British Post Office, Telenet, DATAPAC dhe TRANSPAC bashkëpunuan për të krijuar Shërbimin Internacional të këmbimit të informative (IPSS – International packet-switched network service në vitin 1978. Grupi i rrjetava të bazuara në portokollin X.25 filloi të zhvillohet ne Evropë, SHBA duke vazhduar në Kanadë, Hong Kong dhe Australi deri në vitin 1981. Përdorimi i termit “Internet” për të përshkruar një rrjet të vetëm global të TCP/IP u përdor për herë të parë në vitin 1974. Gjatë nëntë viteve të ardhshme puna vazhdoi me përmirësimin e protokolleve dhe implementimin e tyre në një varitetet të gjerë të sistemeve operative. Komuniteti i biznesit filloi të vërejë mundësitë për transferin e shpejtë të të dhënave në mes të organizatave multinacionale dhe kështu një numër i rrjetave të cilat përdornin principet dhe teknologjitë e ngjashme filluan të zhvillohen me të shpejtë. Kjo rrjetë e rrjetave formoi bazën e asaj që sot quhet Interneti. Disa prej rrjetave janë rreptësisht ushtarake, disa janë të biznesit, disa janë për qeverinë e disa për komunitetin lokal apo private. Njëri prej principeve kryesore të kësaj strukture është fakti që komunikimi në mes të dy kompjuterëve arrihet me shpenzime të thirrjes lokale në mes të tyre kudo që ata janë. Pagesat për internetin dhe mirëmbajtjen e tij u organizuan në formë të pagesës nga ana e shfrytëzuesve tek Organizatat që ofrojnë Internetin (ISP – Internet Service Providers). 2.2. Protokolli TCP/IP Grupi i Protokolleve të Internetit (i quajtur edhe TCP/IP) është një suitë e protokolleve të komunikimit që përdoret për Internetin dhe rrjeta tjera të ngjashme. Është i emëruar prej 15
  16. 16. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 2-Kuptimi i Internetit dy protokolleve më të rëndësishme në të: Protokollit të kontrollit të transmisionit (Transmission Control Protocol –TCP) dhe Protokollit të Internetit (IP). Sot, rrjetat e bazuara në IP Protokollin paraqesin sintezën e disa zhvillimeve që filluan të evoluojnë në vitet 1960 dhe 1970, me kryesorët Internetin dhe LAN – Local Area Networks (Rrjetat lokale), të cilët së bashku me zbulimin e World Wide Web nga ana e Tim Berners-Lee në vitin 1989 e revolucionarizuan kompjuterizimin. Modeli i TCP/IP përbëhet nga këtër nivele të quajtura edhe shtresa, prej më të ulëtave deri te më të lartat. Këto nivele/shtresa (Ang. Layers) janë: • Niveli i lidhjeve (konektivitetit), • Niveli i Internetit • Niveli i Transportit • Niveli i Aplikacioneve Modeli TCP/IP Niveli i Aplikacioneve (Akronimet) BGP · DHCP · DNS · FTP · Gopher · GTP · HTTP · IMAP · IRC · NNTP · NTP · POP · RIP · RPC · RTCP · RTP · RTSP · SDP · SIP · SMTP · SNMP · SOAP · SSH · SSL · STUN · Telnet · TLS · XMPP Niveli i Transportit (Akronimet) TCP · UDP · DCCP · SCTP · RSVP · ECN Niveli i Internetit IP (IPv4 · IPv6) · ICMP · ICMPv6 · IGMP · IPsec Niveli i lidhjeve (konektivitetit) ARP · RARP · NDP · OSPF · Tunnels · Media Access Control · Device Drivers Të gjithë termet nga kjo tabelë kanë një kuptim të veqantë. Nuk është në fushën e studimit të këtij teksti përmendja e secilit prej tyre. Do të përmendi atë që është shumë i rëndësishëm për realizimin e lidhjes në Internet apo rrjetë e ai është në Nivelin e Internetit: IP Protokolli (IPv4 apo së shpejti edhe IPv6). 2.2.1. Implementimi i protokolit TCP/IP Sot, sistemet operative përfshijnë dhe instalojnë modelin TCP/IP automatikisht. Për shuimicën e shfrytëzuesve, nuk ka nevojë të shiqojnë për implementimet. TCP/IP është i 16
  17. 17. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 2-Kuptimi i Internetit përfshirë në të gjitha sistemet operative si UNIX dhe derivatet e tij, Mac OS, Linux, dhe të gjitha sistemet e Microsoft Windows. Fig.2.3. Lidhjet e instaluara në kartelën e rrjetës së kompjuterit dhe prezenca e TCP/IP Fig.2.4. Një mënyrë standarde e definimit të IP protokollit (Ipv4) në rrjetën e kompjutërëve. 17
  18. 18. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 2-Kuptimi i Internetit Fig. 2.5. Sistemi i kompunikimit në mes të rrjetave. Majtas – me ndërmjetësim të internetit; djathtas – pa internet Ruteri (router) – është kompjuteri tek i cili hardweri dhe software i instaluar janë të dedikuar vetëm për detyrat e qarkullimit (routing) ose përcjelljes së informatave. Ruterët në përgjithësi kanë Sistem Operativ të specializuar për këtë qëllim. Më i njohuri është IOS sistemi i Cisco’s por edhe JUNOS i Juniper Networks dhr XOS I Extreme Networks. Fig.2.6. Sistemi i thjeshtë i rrjetës lokale pa tela (wireless) Switch ose network switch – është një term i papërshtatshëm për pajisjen e rrjetave kompjuterike që lidh dy segmente të rrjetës. Kjo pajisje haset edhe me emrin Network bridge (ura e rrjetave) që proceson dhe qarkullon të dhënat dhe informatat. Pajisje tjetër e ngjashme por më pasive dhe më pak e avancuar është pajisja e quajtur hub. 18
  19. 19. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 2-Kuptimi i Internetit 2.3. Zhvillimi i internetit Edhepse aplikacionet bazike dhe infrastruktura fillestare për të bërë të mundshëm Internetin ka ekzistuar qysh prej mesit të viteve 1975, ky rrjet nuk arriti të fitojë popullaritet në publik deri në vitin 1990. Më 6 gusht të vitit 1991, CERN laboratori i Zvicrrës publikoi projektin e ri World Wide Web (www). Web-i, siq shkruhet shkurt, u zbulua nga shkencëtari anglez Sir Tim Berners-Lee në vitin 1989. Ky është një sistem i hypertext dokumenteve (hypertext – teksti në kompjuter që do të drejtojë lexuesin në një informatë apo faqe tjetër sipas kërkesës) të cilat mund të hapen me anë të internetit. Me anë të Web browser-it (Internet Explorer, Firefox, etj.) shfrytëzuesi shiqon Web faqet që mund të përmbajnë tekst, fotografi, video dhe multimedia tjera dhe lëvizë më mes tyre duke përdorur hiperlinkat (hyperlinks). Për të shiquar Web faqen në www, duhet të shkruhet URL (Uniform Recource Locator) ose emri i faqes, zakonisht në formën http://www.shembull.com në Web browserin ose duke përcjellur hiperlinkun. Web browserët e parë të popularizuar ishin ViolaWWW dhe Mosaic. Më tutje zhvillohet Netscape Navigator dhe Internet Explorer. Më tutje u zhvillua Moxilla Firefox. Browser tjerë të njohur janë edhe Opera, Safari dhe së fundmi Google Chrome. Fig.2.7. Web Browseri Mozilla Firefox. 2.3.1. Serverët Serveri është një kompjuter i dedikuar dhe i posaqëm i cili menagjon me burimet e rrjetës dhe plotëson kërkesat nga klientët. Ka lloje të ndryshme të serverëve: Web serverët, e- 19
  20. 20. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 2-Kuptimi i Internetit mail serverët, serverët e databazave, file serverët, serverët e aplikacioneve, etj. Një server i vetëm mund të ofrojë shumë shërbime. Psh, një server mund të funksionojë në të njejtën kohë si Web server dhe si file server. Web serveri ruan web faqet dhe ofron faqet për klientët varësisht nga kërkesa. Web browseri përdor protokollin e transferit të hipertekstit (Hypertext Transfer Protocol – HTTP) për të transferuar faqet nga Web serveri varësisht nga kërkesa. . 2.4. Lidhja në Internet Mënyrat e zakonshme të lidhjes në internet është dial-up me anë të modemëve, broadband linjave (me anë të kabllove koaksial, kabllove me tela, kabllove fiber optike), Wi-Fi sistemeve pa tela, sistemeve satelitore, telefonave celular, datacards, ruterët celularë. Mënyra e lidhjes me anë të kabllove është më e përhapura, dhe shumë e aplikuar nëpër ndërtesa ku ekzistojnë rrjetat e brendshme dhe të cilat mundësojnë lidhjen në Internet. Disa nga elementët e kabllove për lidhje në Internet janë paraqitur në fotot vijuese. Fig. 2.8. Konektorët modular dhe kabllot: 8P8C, 6P6C, 6P4C, 4P4C, 6P6C – shteku Fig. 2.9. Fiber optic connectorët; majtas – LC CP; djathtas - SC/PC 20
  21. 21. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 2-Kuptimi i Internetit Fig. 2.10. Kablloja koaksiale fleksibile RG-59. A – Mbulesa e jashtme prej plastikes; B – shtresa e bakrit; c – izoluesi i brendshëm dielektrik; D – Bërthama nga bakri Hapësirat publike të cilat përdorin Internetin përfshijnë libraritë, shkollat, Universitetet, Internet Kafetë, etj. Gjithashtu ekzistojnë edhe pika të qasjes së internetit (Access points) në shumë vende publike siq janë aeroportet apo hotelet, ku qasja zakonisht është pa tela (wireless). Këto rrjeta janë të njohura edhe si WAN (Wide Area Network) – Rrjeta të një hapësire të madhe. Këto rrjeta mund të jenë me qasje falas ose me pagesë, ndërsa hapësira e mbulimit mund të jetë prej disa dhjetëra metra në disa kilometra. Teknologjitë për lidhjen në Internet janë të ndryshme. Tabela 2.1, paraqet karakteristikat teknike të llojeve më të zakonshme të lidhjes në Internet. Shumica e shfrytëzuesve shtëpiak dhe ata të bizneseve të vogla e shfrytëzojnë Provajderin e Internetit (ISP – Internet Service Provider) për tu lidhur në Internet. Mënyra më e përhapur të cilën ISP u ofrojnë shfrytëzuesve për tu lidhur në Internet është lidhja me modem. Teknologjitë e ofrimit të Internetit po ndryshojnë me avancimin e teknologjisë së komunikimit. Metoda Shpejtësia Shpejtësia e Kostoja Disponueshmëria (Kbps) dërgimit=Shpejtësia për biznesin e pranimit Modemi 33-56 Jo Shumë e ulët Univerzale Kabell Modemi 64-1500 Jo Mesatare Shumë e kufizuar ISDN 56-128 Po E Lartë Shumë e përhapur xDSL 384-55000 Jo E Ulët E Kufizuar Frame relay/T1 64-1544 Po Shumë e lartë Shumë e përhapur Tab.2.1. Tabela e krahasimit të teknologjive të lidhjes në Internet Shumica e Provajderëve të Internetit ofrojnë tarifa mujore për qasjen në Internet. Disa ISP ofrojnë qasjen falas në Internet në këmbim me të dhënave demografike të shfrytëzuesve, siq janë mosha, adresa, interesi si dhe mund të bëjnë reklamime në web faqet të cilat shiqohen nga shfrytëzuesit. Këto shërbime janë të ngjashme me marrëveshjet e biznesit të transmetimit publik të televizionit. 21
  22. 22. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 2-Kuptimi i Internetit 2.4.1. DSL – Digital Subscriber Line DSL Ofron Internet me qasje të shpejtë nëpër linjat telefonike. Parashtesa xDSL përdoret për të përshkruar shumë tipe të DSL të cilat janë të disponueshme, siq janë DSL Asimetrik (ADSL), DSL simetrik (SDSL), DSL i shpejtësisë së lartë (HDSL) dhe i shpejtësisë shumë të lartë (VDSL). DSL transformon telat standard telefonik të bakrit në lidhje digjitale të shpejtësisë së lartë. Pasiqë këto lidhje veç ekzistojnë në shumë shtëpi dhe zyre, miliona shfrytëzues mund të fillojnë të shfrytëzojnë DSL pa shtuar kabllo të reja, dhe kjo mundëson uljen e shpenzimeve të shërbimeve të DSL. Fig. 2.11. Modemi i DSL Kapaciteti i brezit të transmetimit (bandwidth) – paraqet sasisë e të dhënave që mund të dërgohen prej njërit kompjuter te tjetri me anë të një lidhjeje të caktuar në një interval kohor të caktuar. Sa më shumë që të ketë kapacitet, aq më shpejt mund të arrihet qasja në informatë. Fig. 2.12. Organizimi i DSL linjës 22
  23. 23. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 2-Kuptimi i Internetit ADSL lidhjet – quhen asimetrike sepse shpejtësia e lidhjes për dërgimin e të dhënave në Internet (rrjedhja e sipërme – upstream) është më e ngadalshme se shpejtësia e lidhjes për pranimin e të dhënave nga Interneti (rrjedha e poshtme-downstream). ADSL është i popullarizuar tek shfrytëzuesit shtëpiak, pasiqë të dhënat të cilat i dërgojnë këta janë kryesisht e-mail porosi dhe kërkesa për web faqe, derisa të dhënat që këta i pranojnë shumë herë janë web faqe, shkarkimin e skedarëve, grafika dhe përmbajtja multimedia, që mund të jenë me madhësi të konsiderueshme. Fig. 2.13. Rrjeti LAN i bazuar në DSL 2.4.2 Broadband Broadband është kategori e shërbimeve të kapacitetit të madh të transmetimit në Internet të cilat ofrohen kryesisht nga televizioni kabllovik dhe kompanitë telefonike. Komunikimet broadband janë të afta të menagjojnë zërin, të dhënat dhe video informatat. 2.4.3. ISDN – Integrated Services Digital Network (Rrjetit Digjital i Shërbimeve të Integruara) ISDN ofron lidhje me shpejtësi të madhe në Internet edhe në linjat digjitale poashtu edhe në linjat standarde telefonike, me shpejtësi të transferit deri në 128 Kbps. Një pjesë e specializuar e hardverit e quajtur adaptori teminal (Terminal adapter –TA) and një ISP që ofron shërbimet e ISDN janë të nevojshme për realizimin e lidhjes. Për shkak të këtyre kushteve të limituara, ISDN disponueshmëria është e kufizuar, dhe shërbimi është i shtrenjtë. 23
  24. 24. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 2-Kuptimi i Internetit 2.4.4. Linjat T-1 dhe T-3 Një linjë T-1 është një lidhje e dedikuar e cila përkrahë transmetimin e të dhënave në shpejtësi 1544 Mb për sekond. Linjat e T-1 janë të përbëra prej 24 kanaleve. Secili kanal përkrahë 64 Kbps. Linja T-3 përkrahë shkëllën prej 43 Mbps dhe është e ndërtuar nga 672 kanale, ku secili prej tyre përkrahë 64 Kbps. T-1 dhe T-3 linjat mund të përdoren për komunikimet e zërit dhe të të dhënave. 2.4.5 Internet2® Internet2® (www.internet2.edu) është konzorciumi i cili po punon në zhvillimin e gjeneratës së ardhshme të internetit. Konzorciumi, i cili përbëhet nga 180 universitete, së bashku me një numër të organizatave industriale dhe qeveritare, po i zhvillon teknologjitë e avancuar dhe aplikacionet e rrjetave. Një ndër zhvillimet më të rëndësishme të Internet2 do të jetë rritja e bandwidth. Abeline, një rrjet i shpejtësisë së madhe që po përdoret aktualisht nga anëtarët e konsorciumit të Internet2 do të mund të transferojë 2.4 gigabit të të dhënave për sekond. 2.5. Aplikimet më të njohura të internetit 2.5.1. E-mail E-mail ose electronic mail është koncepti i dërgimit dhe ruajtjes së porosive në formë të tekstit elektronik me anë të sistemeve elektronike të komunikimit në mes të palëve, në mënyrën analoge sikurse dërgimin e letrave ose memove. Termi e-mail nënkupton sistemin elektronik të porosive në Internet të bazuar në SMTP – Simple Mail Transfer Protokoll (Protokolli i transferit të porosive të thjeshta). Procesi i realizimit të SMTP protokollit bëhet me anë të e-mail serverit i cili secilit shfrytëzues i dedikon një adresë (e- mail adresë) p.sh. personi@shembulli.com, ku simboli @ është bërë shenjë identifikuese për e-mail. Mënyra e qasjes në e-mail nga kompjuterët mund të bëhet me anë të programeve të posaqme të instaluara në kompjuter (Outlook Express, Microsoft Outlook, Lotus mail, Moxilla Thunderbird) por edhe nga provajderët e e-mail nga Interneti të cilët japin mundësinë e shfrytëzimit të e-mail sistemit të tyre falas ose komercialisht (Hotmail, Yahoo, Gmail, etj.). Në vitin 1972, Ray Tomlinson eksperimentoi me postën elektronike dhe zhvilloi programin e quajtur Premiere që mundëson dërgimin e tekst porosive me anë të rrjetës, atëherë Arpanet. Për të siguruar adresimin unik, Tomlinson përdori simbolin @, pasi që ky symbol nuk ishte pjesë e alfabetit dhe nuk mund të identifikohej gabimisht nga kompjuteri. Kjo njëherit konsiderohet edhe fillimi i e-mail. Mënyra më e përhapur e keqpërdorimit të internetit dhe dëmtimit të sigurisë së sistemeve po bëhet me anë të e-mail porosive të pa legjitimuara të quajtura edhe si “spam”, ku personat e pandërgjegjshëm dërgojnë e-mail të përmbajtjeve të ndryshme që mund të jenë 24
  25. 25. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 2-Kuptimi i Internetit prej atyre imorale dhe fyese deri tek ato me rrezikim të sigurisë së kompjuterëve dhe internetit. Qështja e sigurisë së e-mail dërgesave është mjaft komplekse dhe problematike. 2.5.2. Qasja nga distanca (Remote Access) Interneti ju lejon shfrytëzuesve të kompjuterëve të lidhen me kompjuterët tjerë dhe burimet e informatave me lehtësi, nga çdo vend i botës. Ata këtë mund ta bëjnë me ose pa përdorimin e sigurisë, autentifikimit dhe teknologjive të enkriptimit, varësisht nga kërkesat. Kjo është një mënyrë e përparuar e punës nga shtëpia, jashtë zyres apo e bashkëpunimit dhe ndarjes së informatave në shumë degë të industrisë. Një kontabilist i cili qëndron në shtëpi apo në zyre me anë të qasjes nëpërmjet Internetit nga distanca mund të auditojë librat e kompanisë më bazë në ndonjë vend tjetër, në serverin i cili ndodhet në një shtet tjetër i cili mirëmbahet nga një specialist i IT. 2.5.3. Bashkëpunimi (Colaboration) Çmimi i ulët i ndarjes të njëkohëshme të ideve, njohurive dhe aftësive ka bërë punën në bashkëpunim shumë të lehtë. Jo vetëm që mundet një grup të komunikojë lirë dhe shpejtë, por edhe të bëjnë këmbimin e shërbimeve dhe elementeve tjerë, si psh, lëvizja e gratis softverit në mes të zhvilluesve të tij, si psh Sistemi Operativ Linux dhe disa aplikacione të tij, ose OpenOffice.org. Internet bisedimi, ose “chat”, mund të jetë në formën e IRC “chat dhomave” ose kanaleve, ose me anë të sistemeve të porosisë instante (Instant messaging systems), ju mundëson bashkëbiseduesve të jenë në kontakt në mënyrë të përshtatshme në çdo kohë. Këto sisteme mundësojnë edhe këmbimin e të dhënave por mund të shërbejnë edhe si audio apo video kontakt apo konferencë. 2.5.4. Ndarja e të dhënave ose skedave (File sharing) Një skedë kompjuterike mund të dërgohet me anë të e-mail tek konsumatorët, kolegët dhe shokët në formën e shtesës ose attachment (eng). Mund të ngarkohet (upload-eng) në website ose FTP që pastaj të mund të shkarkohet lehtë nga të tjerët. Mund të vendoset në lokacionin e përbashkët {shared location) ose në serverin e skedarëve (file server) për tu përdorur njëkohësisht nga kolegët. Shkarkimi i të dhënave të shumta tek shumë shfrytëzues mund të lehtësohet me përdorimin e serverëve të shumëfishtë (mirror) ose me anë të rrjetave peer-to-peer (prej nyjes në nyje). 25
  26. 26. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 2-Kuptimi i Internetit 2.5.5. Telefonia në Internet E quajtur ndryshe edhe zëri me anë të IP (Voice over IP - VoIP) paraqet protokollin e Internetit që i dha një orientim krejt tjetër Internetit. Ky fenomen filloi si një shtesë në sistemet e instant porosive në formën e komunikimit me zë që filluan rreth vitit 2000. Në vitet e fundit shumë sisteme të VoIP u bënë të lehtë për përdorim si një telefon normal. Përfitmi është që kjo metodë e komunikimit mund të jetë shumë më e lirë, sidomos në distance të gjata, dhe është një sfidë serioze për për provajderët e telefonisë fikse por edhe atyre mobile. Fig.2.14. Telefonia në Internet ICANN Korporata e Internetit për Emrat dhe Numrat e dedikuar (ICANN – The Internet Corporation for Assigned Names and Numbers) është autoriteti që koordinon dedikimin e identifikuesve unik në Internet, duke përfshirë emrat e domainëve, Internet Protocol (IP) adresat, portet e protokolleve dhe numrat parametrik. Me një fjalë, kjo korporatë apo Agjensi është rregullatori i Internetit. Hapësira globale e emrave të unifikuar (sistemi i fjalëve – emra në të cilat një bartës mund të ketë vetëm një emër) është qenësor për funksionimin e Internetit. ICANN e ka qendrën në Marine del Rey, Californi, SHBA, por mbikqyret nga bordi internacional i drejtorëve të përbërë nga komunitete të internetit, biznesit, akademikë dhe jo-komercial, dhe ky është i vetmi element institucional i Internetit deri më tani. Gjithsesi mbetet dilemë e madhe se kush është pronar i Internetit, ose kush ka të drejtat në mbikqyrjen e tij, kontrollën apo përkujdesjen. Gjithsesi, qeveria e SHBA, si krijuese e Internetit fillestar ka një rol në këtë aspekt, edhe pse ky rol është i paqartë, pasiqë në komunitetin e Internetit definohet që Interneti është sistem pa pronar (vërejtje e autorit). 26
  27. 27. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 3-Modelet e E-biznesit 3. MODELET E E-BIZNESIT Në këtë kapitull do të paraqesim llojet e ndryshme të bizneseve të cilat operojnë në Internet. Këto lloje të bizneseve i definojmë edhe si modele të e-biznesit. Modelet e e- biznesit janë të shumta dhe të ndryshme, dhe ende po evoluojnë dhe po paraqiten modele të reja. Zhvillimi i teknologjive të reja në Internet si p.sh. pajisjet mobile - telefonat mobilë, etj. si dhe kompanitë e fuqishme të biznesit në Internet: Amazon.com, Ebay, Yahoo!, Google, etj. po ndihmojnë në definimin e modeleve të e-biznesit dhe zhvillimit të e-biznesit. Modeli i e-biznesit mund të definohet si metodë me të cilën kompanitë krijojnë dhe përdorin resurset e tyre për tu ofruar konsumatorëve, partnerëve, furnizuesve dhe pjesëmarrësve tjerë të e-biznesit vlera më të mira për të realizuar përfitim nga ky aktivitet. Modeli i e-biznesit paraqet faktorin që i mundëson firmës të ketë një përparësi kompetitive, për të performuar më mirë sesa rivalët e tij në një periudhë afatgjate. Modelet e e-biznesit tërë konceptin e funksionimit e ndërtojnë në teknologjitë e ndryshme dhe të reja të Internetit, në metodat dhe teknologjitë e zhvillimit të web faqeve, mënyrave të organizimit të e-commerce në kuadër të web sajteve, rrjetave të brendshme (Intraneteve) dhe të jashtme (extraneteve), IT infrastrukturës, programimit, teknologjive të komunikimit, etj. Ka mënyra të ndryshme për të përshkruar dhe klasifikuar modelet e e-biznesit. Autorët Weill dhe Vitale propozojnë se ka një numër të fundëm të modeleve themelorë të e- biznesit, secili prej të cilëve përfshinë mënyra të ndryshme të krijimit të e-biznesit. Këta autorë identifikuan tetë e-biznes modele themelore, secili prej të cilëve përshkruan esencën e krijimit të biznesit elektronik. 3.1. Direkt te konsumatori (Direct to consumer) Karakteristikë e këtij modeli është që blerësi dhe shitësi më shumë komunikojnë direkt sesa që komunikojnë me ndërmjetës. Shitësi mund të jetë një shitës me pakicë, me shumicë ose prodhues. Konsumatori mund të jetë individ ose biznes. Shembuj të modelit direkt te konsumatori janë Dell Computer Corporation (www.dell.com) dhe Gap, Inc. (www.gap.com). Infrastruktura – Modeli direkt te konsumatori kërkon lidhje ekstensive elektronike më konsumatorin, duke përfshirë sistemet e pagesës elektronike online. Shumë implementime direkt te konsumatori përfshijnë extranetin për të lejuar web faqet e përshtatshme për konsumatorët. Operimi i e-biznesit direkt te konsumatori kërkon investime të konsiderueshme në ekuivalentin e shitores në Web site. Këto biznese shpenzojnë milona dolloarë për zhvillimin e Web faqeve të cilat lehtë navigohen dhe lehtë përdoren me qëllim të përmirësimit të eksperiencës së tregtisë online. Nga kërkimet që janë bërë është konkluduar që firmat me iniciativë të e-biznesit të cilat kanë qenë të modelit direkt te konsumatori kanë investuar ose kanë pasur nevojë të investojnë në tri 27
  28. 28. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 3-Modelet e E-biznesit fusha të shërbimeve infrastrukturore: infrastruktura e aplikacioneve, komunikimet dhe IT menagjmenti. Burimet e të ardhurave – Burimi kryesor i të ardhurave në modelin direkt te konsumatori është zakonisht shitja direkte te konsumatorët. Të ardhurat shtesë vijnë nga marketingu, dhe të ardhurat nga vendosja (reklamimi) i produkteve. Fig. 3.1. Shpenzimet kompanive Direkt-te-konsumatori për qëllime marketingu në SHBA . Faktorët kryesorë të suksesit – Faktorët kryesor të suksesit janë ata faktorë të cilët firma duhet të dijë ti përdorë dhe aplikojë maksimalisht. Lista e ardhshme tregon faktorët kryesorë për këtë model: • Krijimi dhe mirëmbajtja e informimit të konsumatorëve, me qëllim të ndërtimit të masës kritike të konsumatorëve për të mbuluar shpenzimet fikse të ndërtimit të prezencës elektronike; • Reduktimi i shpenzimeve për përvetësimin e konsumatorëve • Angazhimi maksimal për të mbajtur raportet e mira me konsumatorë dhe të kuptohen nevojat e konsumatorëve • Ofrimi i shpejtë dhe efikas i procesimit të transaksioneve dhe pagesave • Procesimi dhe dorëzimi i shpejtë i porosive • Sigurimi adekuat për organizatën dhe konsumatorët. • Mundësimi i aplikacioneve të web-it që kombinojnë lehtësinë e përdorimit me eksperiencën. 3.2. Provajderët e shërbimeve të plota (Full-service providers) Kompania e cila përdorë modelin e provajderit të shërbimeve të plota ofron mbulesë të plotë të nevojave të konsumatorëve të një veprimtarie të caktuar, të konsoliduar me anë të 28
  29. 29. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 3-Modelet e E-biznesit një pike të vetme të kontaktit. Veprimtaria mund të jetë secila fushë kryesore e nevojave të konsumatorëve të cilët kërkojnë produkte apo shërbime të ndryshme, si p.sh. shërbime financiare, shërbime shëndetësore ose kemikate industriale. Të gjitha bankat me anë të shërbimeve të Internetit tentojnë të promovohen në provajderë të shërbimeve të plota. Infrastruktura – Numri i provajderëve të shërbimeve të plota mbetet relativisht i vogël. Një arsye e kësaj është infrastruktura e kërkuar. Pjesa që mundëon në shumë biznese shpesh është baza e të dhënave që përmban informata në lidhje me konsumatorin dhe produktet të cilat i posedon konsumatori. Të gjitha interaksionet e rëndësishme me konsumatorët të cilat ndodhin përgjatë kanaleve ose formave të biznesit duhet të regjistrohen në databazën e konsumatorëve. Databazat e hulumtimit të tregut dhe deponimit dhe ruajtjes së shënimeve janë disa prej shërbimeve më të rëndësishme të infrastrukturës të lidhura me modelein e shërbimeve të plota. Disa shërbime tjera të rëndësishme të sistemeve të infrastrukurës janë edhe: • Aftësia për të evaluuar propozimet për sistemet e reja të informimit me qëllim të koordinimit të IT investimeve • Menagjimi i centralizuar i IT kapaciteteve të infrastrukutës për të integruar njësitë e biznesit brenda firmës dhe provajderëve të palës së tretë. • Instalimi dhe mirëmbajtja e kompjuterëve dhe rrjetave lokale për të operuar biznesin online me lidhjen e të gjitha njësive të biznesit dhe provajderëve të palës së tretë. • Identifikimi dhe testimi i teknologjive të reja për gjetjen e mënyra efektive të racionale për ofrimin e këtij modelit kompleks të biznesit tek konsumatorët përgjatë kanaleve të shumfishta. Fig. 3.2. Provajderët e shërbimeve të plota 29
  30. 30. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 3-Modelet e E-biznesit Burimet e të ardhurave – Provajderi i shërbimeve të plota realizon të ardhurat me shitjen e produkteve të tij ose të të tjerëve, ose edhe me tarifat e anëtarësisë vjetore, tarifat e menagjmentit, tarifat e transaksioneve, autorizimet në produktet e palëve të treta, reklamimin ose listimin e tarifave nga provajderët e palës së tretë. Faktorët kritikë të suksesit – Një faktor sukesi i rëndësishëm është autoriteti, kredibiliteti dhe besimi i domosdoshëm për konsumatorin për të realizuar të gjitha kërkesat dhe nevojat e tij në një firmë të tillë. Faktor tjetër shumë i rëndësishëm është fuqizimi i rregullave për të mbrojtur interesat e furnizuesve të brendshëm dhe të jashtëm si dhe të konsumatorëve. 3. 3. Angazhimi i tërë korporatës (Whole of enterprise) Pika e vetme e kontaktit për konsumatorin e e-biznesit është esenca e tërë këtij modeli. Edhepse shumë nga inovacionet e këtij modeli kanë ndodhur në organizatat e sektorit publik, modeli është i aplikueshëm edhe në sektorin privat. Infrastrukura – Për modelin e angazhimit të tërë korporatës nevojitet të lidhë sistemet e ndryshme në njësi të ndryshme të biznesit dhe ofrojë perspektivën e gjerë për menagjmentin. Shërbimet më të rëndësishme të infrastrukturës për implementimin e këtij modeli janë: • Menagjimi i centralizuar e kapaciteteve të infrastrukturës për të organizuar integrimin dhe zgjerimin e afarizmit • Identifikimi dhe testimi i teknologjive të reja për të gjetur mënyrat e reja të integrimit të sistemeve të ndryshme të shpërndara në shumë njësi të biznesit në një pikë të vetme të kontaktit me konsumatorin. • Menagjimi i të dhënave kryesore dhe krijimi i depozitave të centralizuar për informimin e tërë korporatës. • Mënyrat elektronike të përmbledhjes së shënimeve nga aplikacionet e ndryshme dhe platformat për menagjiin e kompleksitetit të realizuar nga një pikë e vetme e kontaktit për njësitë e shumta të biznesit. • Zhvillimi i shërbimeve të ERP për procesimin e transaksioneve të nxitura nga konsumatorët në interaksion me njësitë e ndryshme të biznesit, shpesh duke kërkuar konsolidimin ose lidhjen e disa ERP-ve në firmë. • Procesimi i transaksioneve të pagesave, ose në nivel të përgjithshëm të firmës ose me lidhjen e disa sistemeve përgjatë njësive të biznesit. • Procesimi i shënimeve në shkallë të gjatë për të procesuar transaksionet nga shumë njësi të biznesit, shpesh të centralizuara për të arritur zgjerimin e afarizmit Burimet e të ardhurave – Në sektorin privat, të ardhurat gjenerohen me provizionet dhe shërbimeve tek konsumatori nga ana e njësive të biznesit. Mund të ketë edhe mundësi për të kërkuar pagesë në shërbimet vjetore ose tarifën e anëtarësisë për këtë nivel të shërbimeve. 30
  31. 31. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 3-Modelet e E-biznesit Faktorët kritik të suksesit – Ndryshimi i sjelljes së konsumatorit për të përdorur këtë model të ri, në kundërshtim me praktikën e vazhdimit të interaksionit të direkt të konsumatorit me njësitë individuale; Reduktimi i shpenzimeve në njësitë individuale të bizneseve pasi që kërkesa për këto njësi bie. 3.4. Ndërmjetësit siq janë portalet, agjentët, auksionet, etj. E-biznesi shpesh promovohet si një mënyrë ideale për shitësit dhe blerësit për të bashkëpunuar direkt, duke shkurtuar zingjirët e vlerave të ekonomive të vjetëruara me anë të largimit të ndërmjetësve. Por, prap disa nga faqet më të popullarizuara në Internet, si për konsumatorët ashtu edhe për shfrytëzuesit e biznesit janë në fakt ndërmjetës – faqe që qëndrojnë në mes të blerësit dhe shitësit. Shërbimet e ndërmjetësimit përfshijnë: Kërkimin - për të lokalizuar provajderët e produkteve dhe të shërbimeve, Specifikacionet (për të identifikuar atributet e rëndësishme të produkteve, Çmimin - për të formuar çmimet, duke përfshirë edhe shtesat opcionale siç janë garancionet, Shitjet - për të kompletuar transaksionet e shitjeve, duke përfshirë pagesat, Realizimet - realizimin e porosisë me dorëzimin e produktit ose shërbimit, Mbikqyrjen - për të realizuar mbikqyrjen e aktiviteteve të blerësve dhe shitësve me qëllim të raportimit të aktivitetit të tërësishëm dhe çmimeve dhe për të informuar dhe rregulluar tregun, Sforcimin - për të sforcuar detyrimet nga ana e blerësve dhe shitësve. Shembuj të ndërmjetësve janë të gjitha shitoret elektronike, agjentët e shitjes, aukcionet speciale, tregjet elektronike, aukcionet elektronike dhe portalet. Infrastruktura – Ndërmjetësit gjenerojnë vlera me koncentrimin dhe afrimin së bashku të blerësve dhe shitësve, duke operuar tërësisht në hapësirë dhe duke u mbështetur në IT si infrastrukturë primare. Shërbimet më të rëndësishme infrastrukturore për firmat të cilat funksionojnë si model i ndërmjetësve janë: • Menagjimi i diturisë, duke përfshirë njohjen e databazave dhe databazat e kontakteve të cilat mundësojnë kodifikimin dhe ndarjen e njohurive në këtë biznes të intesitetit të lartë të informative. • Sforcimin e rregullave të e-mail dhe të internetit për të mundësuar përdorimin e përshtatshëm dhe consistent të kanaleve elektronike për blerësit, shitësit dhendërmjetësit. • Rrjetet e kompjuterëve për të përkrahur prodhimet dhe shërbimet të këtij modeli të biznesit tërësisht elektronik. • Menagjimi i centralizuar i aplikacioneve të e-biznesit, duke siguruar konistencën dhe integrimin përgjatë ofertave të produkteve. 31
  32. 32. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 3-Modelet e E-biznesit • Sistemet informative të planifikuara për të identifikuar përdorimet më efektive të IT në biznes. Burimet e të ardhurave – Ndërmjetësit mund të arrijnë të ardhura nga blerësit, shitësit ose të dyjat. Shitësit mund të paguajnë një tarifë të listimit, tarifë të transaksionit, autorizim apo mandat të shitjes ose disa kombinacione të tyre. Ngjashëm, blerësit mund të paguajnë një tarifë të regjistrimit, një tarifë të suksesit ose autorizim të shitjes. Faktorët kritikë të suksesit – Kërkesa kryesore për mbijetesën e ndërmjetësit është vëllimi i kënaqshëm i aktivitetit për të mbuluar shpenzimet fikse për krijimin e biznesit dhe infrastrukturës së nevojshme. Tërheqja dhe mbajtja e një mase kritike të konsumatorëve është faktori kryesor dhe kritik i suksesit. Një faktor tjetër i rëndësishëm i suksesit është ndërtimi i infrastrukurës sa më shpejt që është e mundur për të plotësuar kërkesën, nëse kjo kërkesë rritet. 3.5. Infrastruktura e përbashkët Firma ofron infrastrukurën e ndarë nga pronarët e saj. Furnizuesit tjerë, të cilët janë shfrytëzuesit e infrastrukturës së përbashkët, por të cilët nuk janë pronarë, gjithashtu mund të përfshihen. Konsumatorët të cilët kanë qasje direkte në infrastrukturën e përbashkët ju jepet opcioni i zgjedhjes së furnitorëve dhe sugjerimet e vlerave. Në disa situata, të mirat materiale dhe shërbimet rrjedhin direkt nga infrastruktura e përbashkët tek konsumatori. Në situata tjera, porosia është e dërguar nga infrastruktura e përbashkët tek furnizuesi, i cili pastaj kompleton transaksionin me anë të ofrimit të të mirave materiale dhe shërbimeve te konsumatori. Një shembull që ilustron karakteristikat e modelit të infrastrukturës së përbashkët është është sistemi i vitit 2000 nga prodhuesit më të mëdhenjë të prodhimeve të automjeteve të Amerikës. Iniciativa u quajt Covisint (collaboration vision integrity – visioni, bashkëpunimi, integrimi). General Motors, Ford dhe DaimlerChrysler shohin mundësi më të mëdha të përfitimit nga kooperimi në ligjistikën e zingjirëve të furnizimit sesa nga krijimi i konkurencës së ashpër. Janë të njohura lidhjet në mes të kompanive të mëdha të teknologjisë së ITC, si p.sh. Microsoft me prodhuesin e porcesorëve Intel, apo edhe me Hewlett Packard, të cilët shpesh bashkëpunojnë për të përfituar në tregun e kësaj teknologjie. Infrastruktura – Biznes modelet e Infrastrukturës së përbashkët kërkojnë kompetitorë për të kooperuar me anë të ndarjes së përbashkët të infrastrukturës dhe informatave. Ky nivel i kooperimit kërkon marrëveshje në nivel të lartë të IT arkitekturës si dhe standardet operacionale për aplikacionet, komunikimet e të dhënave dhe teknologjisë. Shërbimet më të rëndësishme të infrastrukturës të nevojshme për firmat të cilat implementojnë këtë model janë standardet dhe arkitektura e IT. Këto shërbime janë: • Specifikimi dhe sforcimi i arkitekturave të nivelit të lartë për të dhënat, teknologjinë, aplikacionet, komunikimet dhe punët të cilat janë dakorduar nga partnerët e aleancës. 32
  33. 33. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 3-Modelet e E-biznesit • Specifikimi dhe sforcimi i standardeve të detajizuara për arkitekturat e nivelit të lartë. Burimet e të ardhurave – Të ardhurat mund të gjenerohen nga pagesat e anëtarësisë dhe nga tarifat e transaksioneve. Aleanca mund të jetë në baza të joprofitit ose në baza të realizimit të profitit. Infrastrukturat e përbashkëta joprofitabile janë zakonisht të hapura ndaj të gjitha organizatave të përshtatshme dhe kthejnë çfarëdo të ardhurash mbrapa të anëtarët. Modelet e profitit janë zakonisht pronë e disa firmave, të cilat e ndajnë profitin në mes tyre. Faktorët kritikë të suksesit – Faktorët kritikë të suksesit në këtë model përfshijnë: • Nuk ka partner dominant që përfiton më shumë se partnerët tjerë. • Një kanal i paanshëm dhe një prezentim objektiv i porduktit dhe informative të shërbimeve. • Masë kritike e partnerëve të aleancës dhe e konsumatorëve. • Menagjimi i konfliktit në mes të iniciativave të e-biznesit në kuadër të partnerëve të aleancës. • Përgaditja dhe dorëzimi i raporteve të shërbimeve dhe përfitimeve të dhëna nga secili anëtarë i aleancës. • Interoperabiliteti i sistemeve. 3.6. Komuniteti virtual Komunitetet virtuale meritojnë një vëmendje të veqantë, dhe jo vetëm për shkak se janë më transparentet, por ndoshta edhe forma e vetme e mbijetuar që paraqet qëllimin original të krijimit të internetit. Me përdorimin e IT për të avancuar nevojën e njeriut për të komunikuar me anë të nyjeve (peers), komunitetet virtuale mund të krijojnë vlera të rëndësishme për pronarët e tyre si dhe për anëtarët e tyre. Kur krijohet njëherë, komuniteti virtual është më pak i ndikueshëm nga konkurenca apo nga modelet tjera të biznesit. Në këtë model të biznesit, firma e interesuar – sponzori i komunitetit virtual – qëndron në qendër, i pozicionuar në mes të anëtaeëve të komunitetit dhe furnitorëve. Baza e suksesit të këtij modeli është që anëtarët janë në gjendje, por edhe janë të inkurajuar të komunikojnë me njëri tjetrin. Komunikimi në mes të anëtarëve mund të jetë me anë të e-mail, tabelat e buletineve, bisedimet online (chat), konferencat e bazuara në Web, ose mediat e tjera të bazuara në kompjuter, që paraqesin karakteristikën dalluese të këtij modeli. Shembull i këtyre modeleve mund jenë Yahoo grupet, apo Motley Fool (www.moteleyfool.com) – komuniteti virtual i investorëve. Infrastruktura – Komunitetet virtuale varen në IT për të ekzistuar. Në veqanti, krijimi dhe zhvillimi kontinual i faqeve të Internetit është esencial për mbijetimin e komunitetit virtual. Shumë faqe të komuniteteve virtuale përfshijnë jo vetëm përmbajtje statike dhe 33
  34. 34. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 3-Modelet e E-biznesit linke (hyperlink – udhëzues apo shkurtesë për kalim në faqe tjera të Internetit) por edhe vegla të interesit për anëtarët potencial. Shërbimet më të rëndësishme të infrastrukturës për këtë model janë: • Trajnimi në përdorimin e IT për anëtarët e komunitetit. • Ofrimi i shërbimeve të aplikacioneve (ASP – application service provision) për të ofruar sistemet e specializuara nevojave të komuniteteve virtuale siq janë tabelat e buletineve, e-mail, dhe qasjen në ISP. • Hulumtimi dhe zhvillimi i IT, duke përfshirë edhe shërbimet e infrastrukturës për të identifikuar dhe testuar teknologjitë e reja dhe për evaluimin e propozimeve për iniciativat për sisteme të reja të informimit. • Planifikimi i sistemeve informative për identifikimin dhe dhe dhënien e prioriteteve në investimet në IT. • Instalimi dhe mirëmbajtja e kompjuterëve dhe rrjetave lokale për të përkrahur botën elektronike të komunitetit virtual. Fig. 3.3. Tipologjia e Komuniteteve virtuale Burimet e të ardhurave – Firma sponzoruese mund të arrijë të ardhura nga pagesa e anëtarësisë, shitjet direkte të të mirave maeriale dhe shërbimet, reklamimet dhe dhënia e autorizimeve. Firma e cila sponzoron komunitetin virtual si një shtesë në aktivitetet e saj (P.sh.Yahoo), mund të mos ketë fare të ardhura nga komuniteti virtual. Por, firma përfiton përfitime tjera siq janë lojaliteti i konsumatorëve dhe njohuri më të thella për bazën dhe rrethin e konsumatorëve të vet. Faktorët kritik të suksesit – Faktorët kritik të suksesit për komunitetin virtual përfshijnë: • Gjetjen dhe mbajtjen e masës kritike të anëtarëve. • Ndërtimin dhe mbajtjen e lojalitetit me një kombinim të përshtatshëm të përmbajtjes dhe karakteristikave. • Mbajtja e konfidencialitetit dhe sigurisë së informatave të anëtarëve. • Balancimi i potencialit komercial dhe interesave të anëtarëve. 34
  35. 35. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 3-Modelet e E-biznesit • Referimet e profilit të anëtarëve tek reklamuesit dhe tregtarët. • Krijimin e ndjenjës së besimit në komunitetin nga ana e anëtarëve të tij. Fig. 3.4. Orientimet e komuniteteve virtuale 3.7. Integruesit e vlerave Tradicionalisht, shumë firma operojnë në mënyrë simultane në dy botëra: në botën fizike dhe atë virtuale. Në botën fizike, të mirat materiale dhe shërbimet krijohen në një seri të aktiviteteve të vlerës së shtuar të cilët lidhin anën e furnizimit (furnitorët, prokurementi, dhe logjistika) me anën e kërkesës (konsumatorët, marketingu dhe transportimi). Integruesit e vlerave shfrytëzojnë këtë ndarje dhe tentojnë të kontrollojnë zingjirin virtual të vlerave në industritë e tyre me mbledhjen, analizimin dhe distribuimin e informatave. Integruesit e vlerave shtojnë vlerën me përmirësimin e efektiviteti të zingjirit të vlerave dhe me koordinimin e informatave. Një pjesëtar i pastër i integruesit të vlerave operon ekskluzivisht në zingjirin virtual të vlerave, duke poseduar vetëm disa asete fizike. Për të realizuar përpunimin e informatave, integruesit e vlerave duhet të pranojnë dhe dërgojnë informata tek të gjithë pjesëtarët në model. Këta koordinojnë qarkullimin e produkteve prej furnizuesve tek aleatët dhe konsumatorët. Produkti qarkullon prej furnizuesve te konsumatorët dhe mund të jetë direkt ose me anë të aleatëve. Në disa raste, integruesit e vlerave mund të shesin informatat ose produktet tjera tek konsumatorët. Shembuj të integratorëve të vlerave janë Cisco sistemet (www.cisco.com). Infrastruktura – Integruesi i vlerave arrin sukses në punën e tij me anë të mbledhjes, përpunimit dhe distribuimit të informatave. Por, lidhja elektronike dhe e shënimeve me aleatët dhe pjesëmarrësve të tjerë janë asete shumë të rëndësishme. Shërbimet më të rëndësishme të infrastukturës në këtë lloj të modelit të biznesit janë: • Lidhja e sistemeve në platforma të ndryshme përgjatë shumë pjesëtarëve në rrjetin e vlerave. • Depo e shënimeve të centralizuara që mbledh informatat kryesore për analizat nga databazat e decentralizuara të menagjuara nga disa pjesëmarrës përgjatë tërë rrjetit të vlerave. 35
  36. 36. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 3-Modelet e E-biznesit • Specifikimi dhe sforcimi i arkitekturës së nivelit të lartë dhe standardet e detajizuara të të dhënave, teknologjisë, aplikacioneve dhe komunikimeve për të lidhur së bashku platformat e teknologjive të ndryshme të poseduara nga firmat e ndryshme. • Qendrat e thirrjes të cilat ofrojnë këshilla dhe udhëzime për partnerët dhe aleatët në arritjen e vlerës më të madhe nga informatat e ofruara nga ana e gjeneruesit të vlerave . • Kapaciteti i madh i rrjetit të shërbimeve të komunikimit për të përkrahur vëllimin e madh të informative të cilat qarkullojnë përgjatë rrjetit të vlerave. Burimet e të ardhurave – Në këtë model, të ardhurat janë kryesisht të arritura me anë të tarifave ose margjinave në të mirat materiale fizike të cilat qarkullojnë nëpër rrjetin e vlerave industriale. Me përdorimin e informative në lidhje me konsumatorët, integruesit e vlerave janë në gjendje të rrisin qmimet duke iu afruar kërkesave të konsumatorëve. Faktorët kritik të suksesit – Faktorët e sukesesit për këtë model janë: • Reduktimi i pronësisë së aseteve fizike dhe njëkohësisht mbajtja e pronësisë në shënime. • Pronësia apo leja e qasjes në tërë industrinë e zingjirit virtual të vlerave. • Krijimi i emrit të besueshëm të njohur në të gjitha pjesët e zingjirit të vlerave. • Tregjet operative ku informata mund të shtojë vlerën, siq janë ato të cilat janë komplekse, të fragmentuara, rregulluara, shumështresuara, joefikase dhe shumë prej tyre pa burim të qartë të informatave. • Paraqitja e informative tek konsumatorët, aleatët, partnerët dhe furnizuesit në mënyrë të qartë dhe inovative për të ofruer vlerë. • Ndihmesa e pjesëmarrësve të tjerë të zingjirit të furnizimit për të kapitalizuar informatat e ofruara nga ana e integruesit e vlerave. 3.8. Provajderët e përmbajtjes (Content Providers) Si shumë terma të asociuar me e-bizneset, provajderi i përmbajtjes ka kuptime të ndryshme. Me provajder të përmbajtjes kuptojmë firmën e cila krijon dhe ofron përmbajtje – informata, produkte ose shërbime në formë digjitale tek konsumatorët me anë të palëve të treat. Analogjia me botën fizike e porvejderit të përmbajtjes është gazetari, artisti i incizimeve apo analisti i berzës. Produktet digjitale siç janë softveri, agjensitë turistike online, dhe muzika digjitale dhe video janë shembuj të përmbajtjes. Shembujt konkret të provajderëve të përmbajtjes janë parashikuesit e motit si për shembull Weather Channel (www.weather.com). Infrastruktura – Provajderët e përmbajtjes duhet të katalogizojnë dhe ruajnë përmbajtjen e tyre në modulet e indeksuara mirë ashtu që ato të mund të kombinohen dhe rregullohen 36
  37. 37. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 3-Modelet e E-biznesit për tu përshtatur nevojave të konsumatorëve me anë të varieteteve të kanaleve. Shërbimet më të rëndësishme të infrastrukturës janë: • Infrastrukturat e deponimit të të dhënave të cilat duhet të merren me sasi të madhe të të dhënave. • Fokusim i theksuar në arkitekturën duke përfshirë krijimin dhe sforcimin e standardeve, posaqërisht atyre të punës. • Arkitektura e detajizuar e të dhënave për të strukturuar, specifikuar dhe menagjuar pronën intelektuale. • Rrjeti infrastrukturor i kompjuterëve për të mundësuar online biznesin fundamental të provajderit të përmbajtjes. Burimet e të ardhurave – Burimet themelore të të ardhurave për provajderin e përmbajtjes janë tarifat prej palëve të treat ose aleatëve. Këto tarifa mund të bazohen në çmimin fiks për muaj ose për vit. Faktorët kritik të suksesit – Për të patur sukses, një provajder i përmbajtes duhet të ofrojë përmbajtje të përshtatshme në format të rregullt me çmim të rregullt. Faktorët kritik të suksesit për këtë model përfshijnë: reputacionin (vlera e përmbajtjes ka rol në reputacion), pranimin si më i miri i grupit (provizionet e përmbajtjes do të jenë globale dhe kompetitive), dhe rrejti (krijimi dhe mirëmbajtja e rrjetit të palëve të treta përgjatë të cilave përmbajtja është e distribuuar). Fig.3.5. Napster- Provajderi i përmbajtjes – muzikës digjitale 37
  38. 38. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 3-Modelet e E-biznesit Një mënyrë e krahasimit të këtyre e-biznes modeleve është të analizohet se deri në çfarë niveli secili model krijon integrimin me konsumatorët dhe deri në çfarë niveli secili model krijon integrimin me partnerët. Në Fig.3.1, modeli Direkt te konsumatori krijon kryesisht integrimin me konsumatorët, derisa Infrastruktura e përbashkët krijon kryesisht integrim me partnerët. Diapazon i madh Direkt te konsumatori Ndërmjetësi Komuniteti virtual Angazhimi i tërë korporatës Integrim me Provajderi i konsumatorët shërbimeve të plota Integruesit e vlerave Diapazon Provajderët e përmbajtjes Infrastruktura e i vogël përbashkët Diapazon i Integrim me Diapazon i vogël partnerët madh Fig.3.6. Integrimet e E-business modeleve me konsumatorët dhe partnerët 3.9. Zgjedhja e modeleve të përshtatshme Qështja e definimit të e-biznes modelit më të përshtatshëm është qështje e diskutueshme dhe varet nga këndi i vrojtimit të secilit pjesmarrës. Vendimmarrësit e biznesit e përdorin këtë si një term informal, dhe zakonisht ekzison një dallim i madh në mes të definicionit nga subjektet e biznesit dhe zhvilluesit e IT. Periudha e internetit ka prodhuar shumë modele të biznesit në Internet. P.sh. disa autorë i kanë bërë 8 ndarje: • Modeli i komisionerëve • Modeli i reklamimeve • Modeli infomediar, • Modeli tregtar, • Modeli i prodhimit dhe përpunimit • Modeli i anëtarësimit • Modeli i komunitetit 38
  39. 39. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 3-Modelet e E-biznesit • Modeli sipas levërdisë Modeli i biznesit në Internet, nganjëherë i quajtur edhe b-web, është biznesi në Internet që paraqet një sistem të veqantë të furnizuesve, distributorëve, ofruesve të shërbimeve tregtare, provajderëve të infrastrukturës dhe konsumatorëve të cilët përdorin Internetin për komunikimet e tyre primare të biznesit dhe transaksioneve. Klasifikim tjetër i modeleve të e-biznesit është: Shitoret tërësisht virtuale – Shesin produktet direkt te konsumatorët ose te bizneset individuale (Amazon.com, EPM.com) Komisioneri (brokeri) i informative – Ofron produkte, çmime dhe informata për individët dhe bizneset. Krijon të ardhura me anë të reklaimimit ose direkt nga blerësit ose shitësit (Edmunds.com, Kbb.com, Insweb.com, IndustralMall.com). Komisioneri i transaksioneve – Kursen paratë dhe kohën e konsumatorëve me anë të procesimit të shitjeve online, transaksioneve, krijimin e tarifave sa herë që transaksioni ndodhë. Gjithashtu ofron informata në lidhje me kursin dhe kushtet (expedia.com) Tregu online – Ofron hapësirën digjitale ku blerësit dhe shitësit mund të takohen, kërkojnë për produkte, prezentojnë produktet dhe krijojnë çmimet për ato produkte (eBay.com, Priceline.com, ChemConnect.com, Pantellos.com). Provajderët e përmbajtjes – Krijojnë të ardhura me ofrimin e përmbajtjeve digjitale, siç janë lajmet digjitale, muzika, fotot, ose video, me anë të web-it (WSJ.com, CNN.com, TheStreet.com, Gettyimages.com, MP3.com) Ofruesit e shërbimeve online – Ofrojnë shërbimet online për individët dhe bizneset. Krijojnë të ardhura nga anëtarësimet ose tarifat e transaksioneve, nga reklamimet, ose me mbledhjen e informative të marketingut nga konsumatorët (@Backup.com, Xdrive.com, Employease.com, Salesforce.com) Komuniteti virtual – Ofron vendtakimet online ku njerëzit me interesa të përbashkëta mund të komunikojnë dhe gjejnë informata të dobishme (Motocross.com, iVillage.com, Sailnet.com). Portalet – Ofrojnë pikën fillesater hyrëse në web së bashku me përmbajtjet e specializuara dhe shërbimet tjera (Yahoo.com, Msn.com, Ebay.com) Autorët Hayes dhe Finnegan (2005) paraqesin disa klasifikime të e-business modeleve. Një klasifikim përfshijnë e-shop, e-mall, e-procurement, tregjet e palëve të treta, e- auction, komunitetet virtuale, platformat kolaborative, provajderët e zingjirit të vlerave, integrimi i zingjirit të vlerave, komisionimi i informative dhe shërbimet e trusteve. 39
  40. 40. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 3-Modelet e E-biznesit Fig. 3.7. Faqja kryesore e portalit ebay.com Një klasifikim final i e-biznes modeleve përfshinë një listë të gjatë, ku bëjnë pjesë: Tregtari virtual, Tregtari i katalogjeve, hipermarketet virtuale, metamediatorët – kompani që kanë funksionin e pikës së vetme të kontaktit në mes të konsumatorëve online dhe furnizorëve, distributorët, modelet e prodhimit, këmbimorja tregtare, komisionerët e lehtësimeve dhe dhuratave, komisionerët e auksioneve, auksionet reversibile – anulimi ose refuzimi i auksionit, komuniteti vertikal i web-it, portalet e specializuara, rrjetet e njohurive, modelet e kodit të hapur (open source), shërbimet e përmbajtjes, shërbimet e trusteve, dhe komisionerët e transaksioneve. Biznesi elektronik përmban sfida të shumta për organizatat sepse përcakton se si organizatat krijojnë relacione me palët e jashtme (konsumatorët, furnitorët, kompetitorët dhe tregjet) dhe si ata operojnë për menagjimin e aktiviteteve, proceseve dhe sistemeve. Për zgjedhjen apo përcaktimin e e-business modelit të përshtatshëm, disa kritere mund të përdoren. Ato janë: Palët e involvuara, siç janë kategoritë: biznesi-te-biznesi (business-to-business-B2B), biznesi-te-konsumatori (business-to-consumer-B2C), dhe/ose konsumatori-te- konsumatori (consumer-to-consumer-C2C); Burimet e të ardhurave – siç janë tarifat e transaksioneve, çmimet e produkteve, ose tarifat e reklamimit; Konfigurimi i vlerave – siç janë zingjiri i vlerave dhe ose rrjeti i vlerave. Integrimi me konsumatorët dhe/ose partnerët; 40
  41. 41. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 3-Modelet e E-biznesit Relacionet – siq janë një-me-shumë (one-to-many), shumë-me-shumë (many-to-many), dhe/ose shumë-me-një (many-to-one). Dituria – siq janë të dijsh si (know-how), të dijsh çfarë (know-what) dhe të dijsh pse (know why). 3.10. Disa e-business modele që janë më së shumti në përdorim 3.10.1. E-shops Ose Online shopping (tregtia online) është procesi në të cilin konsumatorët porosisin prodhimet ose shërbimet me anë të Internetit. Online shop (shitore online), e-shop, e- store, shitore e internetit, web shop, webstore, online store (shitore online) ose shitore virtuale (virtual store) paraqesin termat tjerë të këtij kuptimi. Tregtia online është tip i e-commerce që përdoret për transaksionet business-to-business (B2B) dhe business to consumer (B2C). Termi “Webshop” gjithashtu i referohet vendit të biznesit ku web zhvillimi, web mirëmbajtja dhe tipet e tjera të aktiviteteve të web-it bëjnë pjesë. Shumica e e-commerce web faqeve janë shitore online të cilat kanë së paku këto elemente në nivelin e kontaktit me konsumatorë: • Online katalogu (Online catalog) bën listimin e produkteve për shitje, paraqet çmimet e tyre si dhe disponueshmërinë (produkti në depo apo numri i ditëve deri te ardhja e produktit). Janë të njohura katalogjet mail order (porosia me postë); • Kanë web sajte të shitjes me pakicë, duke përfshirë edhe ato të cilat nuk kanë shitore fizike apo katalogje të letrës. • Portal të kërkimit (Search Engine) – mundëson me lëhetësi lokalizimin e produkteve në bazë të disa kritereve të kërkimit (firma, çmimi, djalët kyçe, etj). • Sistemi virtual cart ose shopping cart – Paraqet elementin themelor sistemit të e- commerce, ndonjëherë të quajtur edhe virtual caddy (pakoja virtuale). Ky është portal në web faqe, i cili bën të mundur porositjen nga ana e klientëve dhe azhurimin e përmbajtjeve për secilin rast të porosive; • Pagesat elektronike të sigurta – shpesh mundësohet nga një palë e tretë e besueshme, me anë të transaksioneve të sigurta; • Sistemi i përcjelljes së porosive dhe kërkesave – mundëson procesimin e porosive që nga porositja nga ana e konsumatorit deri te dërgimi i mallërave te konsumatori. Më shumë sa i përket tregtisë online do të tregohet në kuadër të E-commerce dhe Shopping Cart në kapitujt e ardhshëm. 41
  42. 42. Dr.Ilir Doçi - E-biznesi Kapitulli 3-Modelet e E-biznesit 3.10.2. E-procurement Është termi që përdoret për të përshkruar metodat elektronike për realizimin e transaksioneve të biznesit. I njohur edhe me termin këmbim i furnizuesve, ky është një process i business-to-business (Biznes-te-biznes kategoria) ose business-to-consumer (Biznes-te-konsumatori) shitjeve dhe blerjeve të furnizimeve dhe shërbimeve me anë të Internetit, si dhe me anë të sistemeve tjera të informimit siç janë EDI dhe ERP. E- procurement mund të përdoret në secilën pjesë të procesit të e-commerce. Mund të fillojë me pranimin e kërkesës apo porosisë për shitjen apo dërgimin deri te porositësi dhe të përfundojnë me fakturën ose pagesën e konsumatorit. Web faqet tipike të e-procurement ju lejojnë shfrytëzuesve të regjistruar dhe të kualifikuar për të kërkuar blerësit apo shitësit e mallërave apo shërbimeve. Varësisht nga qasja, blerësit dhe shitësit mund të specifikojnë koston ose të kërkojnë oferta. E- procurement softverët e bëjnë të mundshme automatizimin e disa llojeve të blerjeve dhe shitjeve. E-procurementi pritet të integrohet me trendin e kompjuterizimit të menagjimit të zingjirit të furnizimit. E-procurementi realizohet me aplikacionet softverike të cilat përfshijnë elementet për menagjimin e furnizuesve dhe auksionet komplekse. Veglat e eBay për shitësit e tyre kanë këso elemente të ngjashme. Ekzistojnë 6 tipe kryesore të e-procurement-it: ERP i bazuar në Web (Planifikimi i burimeve elektronike) - Krijimi dhe aprovimi i kërkesave të porosive, vendosja e porosive dhe pranimi i të mirave materiale dhe shërbimeve me përdorimin e softverit të bazuar në teknologjinë e internetit. e-MRO (Mirëmbajtja, riparimi dhe kontrollimi ) - Sikurse ERP e bazuar në web, përveq se të mirat materiale dhe shërbimet të porositura nuk janë furnizime të lidhura me produktet e MRO. e-sourcing - Identifikimi i furnizuesve të rinjë për kategori të caktuar të kërkesave për blerje me përdorimin e teknologjisë së internetit. e-tendering - Dërgimi i kërkesave për informata dhe çmime te furnizuesit dhe pranimi i përgjigjeve të furnizuesve me përdorimin e teknologjisë së Internetit. e-reverse auctioning (aukcioni revers elektronik) – Përdorimi i teknologjisë së internetit për blerjen e të mirave materiale dhe shërbimeve nga një numër i njohur ose i panjohur i furnizuesve. e-informing - Mbledhja dhe distribuimi i informatave të blerjeve nga dhe deri te palët e brendshme dhe të jashtme me përdorimin e teknologjive të internetit. 42

×