Tg alfeqh alhanafy
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Tg alfeqh alhanafy

on

  • 145 views

 

Statistics

Views

Total Views
145
Views on SlideShare
145
Embed Views
0

Actions

Likes
0
Downloads
1
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

Tg alfeqh alhanafy Tg alfeqh alhanafy Document Transcript

  • СИЛСИЛАИ ОСОРИ ИСЛОМЇ Ин силсила бо дастгирии њамаљонибаи Президенти Љумњурии Тољикистон Эмомалї Рањмон нашр мегардад ЊАЙАТИ УМУМИИ ТАЊРИР: А. Алимардонов, Н. Амиршоњї (котиби масъул), З. Ањрорї, Ф. Бобоев, М. Диноршоев, М. Илолов, Ш.З. Имомов, Т. Мардонї, К. Олимов (раис), И. Пирмуњаммадзода, А. М. Хуросонї, С. Шањобуддинов (љонишини раис)
  • АКАДЕМИЯИ УЛУМИ ЉУМЊУРИИ ТОЉИКИСТОН ИНСТИТУТИ ШАРЌШИНОСЇ ВА МЕРОСИ ХАТТЇ АБДУШАРИФИ БОЌИЗОДА ФИЅІИ ИСЛОМЌ БАР АСОСИ МАЗІАБИ ІАНАФЌ ЌИСМАТИ ИБОДОТ ВА АЊВОЛИ ШАХСЇ Лоњур – 2011
  • ББК 86.38+87.3+817 Б-90 Китоб аз љониби Кумитаи оид ба корњои дини назди Њукумати Љумњурии Тољикистон (мактуби № 529/2-01 аз 29.04.2011, Ташхиси давлатии диншиносии № 273) ба чоп тавсия шудааст. Китоб ба рўњи ба њаќпайвастаи падарам – махдуми Боќиљон эњдо мегардад. Муњаррири масъул: Саиднуриддин Шањобуддинов Муњаррирон: Нурмуњаммади Амиршоњї Файзулло Бобоев Абдушарифи Боќизода. Б-90 Фиќњи исломї бар асоси мазњаби њанафї. Ќисмати ибодот ва ањволи шахсї. – Лоњур: Lahoria Book Ban- ding in company, 2011. – 800 с. ISBN 978-99947-42-16-5 Китоб наќши маънавии ибодат ва бандагии Худоро дар тако- мули рўњї ва бинои шахсияти инсон мавриди таъкид ќарор дода, ањ- коми ибодатњо ва њолатњои шахсї ва хонаводагиро бар асоси бу- зургтарин мактаби фиќњї дар ислом – мазњаби њанафї баррасї ва пешкаши хонанда менамояд. Китоб дар ороиши тоза ва бо истифода аз равиши дастабан- дї ва таснифи ќонунњои муосир тањия гардида, барои доираи ва- сеи хонандагон ва алоќамандон, њамчунин њавзањои гуногуни ил- мї, фарњангї ва њуќуќї таќдим мегардад. ISBN 978-99947-42-16-5 © А. Боќизода
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї – ~ 5 ~ МУЅАДДИМА
  • М У Ќ А Д Д И М А ( 5 - 6 2 ) ~ 6 ~  БАРОИ ОГОЊЇ итоб пас аз бозбинии комил, ислоњи хатоњои матбаї ва ворид намудани баъзе иловањои за- рурї ба чопи нав омода гардид. Ба хусус, дар бахши шашуми он ки шомили муносибатњои шахсї ва хонаводагии мардум мебошад, матолиби зиѐде афзуда шудааст. Бояд ќайд кард, ки китоб илова бар баѐни ањком ва ма- соили бобњои гуногуни фиќњ љанбаи тарбиявї ва омўзишї низ дорад. Дар он арзишњои маънавї, омўзањои ахлоќї ва шинохтњои имонї ба таври чашмгире бозтоб ѐфтаанд. Мардум имрўз, пеш аз њама, ба маърифати дурусти ди- нї, шинохти воќеї аз арзишњои ќуръонї ва ба бинои љав- њари шахсияти имонии худ ниѐз доранд. Ин ниѐзи маъри- фатї ва шавќи рўзафзуни онњо ба дарки моњияти дин бояд бо таќдими матолиби ќуръонї ва омўзањои имонї ба тав- ри дуруст пур сохта шавад ва арзишњои маънавии ислом ба таври равшане дар ќаламрави огањии онњо ќарор дода шавад, то Худои худро бо такя ба пойгоњи маърифати њаќ дониста парастиш кунанд ва аз ањкоми дини Ў огоњона пайравї намоянд. Аз ин рў, дар канори баъзе аз ањком оятњое аз китоби Худо ва порчањое аз ањодиси расули акрам (с)-ро дар баѐ- ни далелњои он зикр намудем. Њамчунин ба баъзе њикмат- њои ќонунгузории исломї дар љо-љои китоб ишора на- мудем.   К
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї – ~ 7 ~ Ислом дини илму дониш мебошад ва Ќуръон мусал- мононро ба донишомўзї ва ривољи илму фарњанг дар љо- меа фаро мехонад. Дар фарњанг ва тамаддуни исломї па- дидае бо номи низоъ дар миѐни «дину дониш» ва тазодди «аќлу наќл» вуљуд надорад. Бар асоси таълимоти ислом буд, ки мусалмонон дар бисѐре аз риштањои улуми инсонї ва таљрибї пешгом гардиданд ва хидматњои инкорнопази- ре барои пешрафти тамаддуни башарї арза доштаанд. Эй бародар, ту њамон андешаї, Мобаќї ту устухону решаї. Гар гул аст андешаи ту, гулшанї В-ар бувад хоре, ту њемай гулханї. Гар гулобї, бар сару љайбат зананд В-ар ту чун бавлї, бурунат афкананд. (Маснавї) Илми фиќњ баъд аз аќида дуввумин шоњсутуни дини исломро ба вуљуд овардааст. Дар ин китоб хонандаи гиро- мї ба мактаби фиќњии бузургтарин поягузори фиќњи ис- ломї њазрати Имоми Аъзам Абўњанифа (рњ) шинос ме- шавад. Паѐмбари гиромии ислом (с) мефармояд: «Касе, ки Худо барояш хайрро бихоњад, ўро дар (улу- ми) дин донишманд мегардонад».
  • М У Ќ А Д Д И М А ( 5 - 6 2 ) ~ 8 ~ ОЃОЗИ МАТОЛИБ уддати хеле зиѐдест, ки њавзањои фарњангї ва марказњои илмии љомеаи мо аз адабиѐт- њои динї, донишномањои фарњангї ва маљ- мўаи нафиси фиќњи исломї холї ва бебањ- ра мондааст. Ќишрњои гуногуни љомеа ба як барномаи фа- рогири маънавї ва тарњи комили фарњангї ниѐз доранд. Кормандони доирањои њуќуќии кишвар, маќомоти ќо- нунбарор, коршиносони соњањои гуногуни илмї ва ѓайра ба омўзиши љанбањои гуногуни фиќњи исломї барои ѓанї гардонидани донишњои њуќуќии худ ва барои омўзишњои муќоисавии он ба њамон андоза ниѐз доранд, ки оммаи мардуми кишварамон дар ба даст овардани шинохтњои дурусти динї ба он ниѐз доранд. Хушбахтона, бар асари сиѐсати фарњангии кишвар, ки бозгашт ба асолати миллї ва њувияти маънавии љомеа дар сархатти барномањои маърифатии он ќарор гирифтааст, имрўзњо китобу рисолањои зиѐде дар бораи арзишњои ди- нї ва фарњанги исломї пешкаши хонандагон гардидааст. Эълони соли 2009 ба унвони Соли бузургдошти Имоми Аъзам (рњ) аз сўи сарвари давлат Эмомалї Рањмон ба ин раванди худшиносї такони тозае бахшид ва мардум бо шўру шавќ ба омўзиш ва љустуљўи арзишњои фарњанги ни- ѐгон ва омўзањои тамаддуни исломї рўй оварданд. Инак, ба муносибати Соли бузургдошти Имоми Аъ- зам (рњ) китоби «Фиќњи исломї бар асоси мазњаби њана- фї»-ро бори дигар, пас аз бозбинињои амиќи илмї, омо- даи чоп ва пешкаши хонандагон гардонидем. Ин китоб њарчанд љавобгўи тамоми ниѐзњои омўзишї ва маънавии мардум, ба хусус дар бахши ањволи шахсии ќонуни маданї (шањрвандї)-и ислом, намебошад ва наме- тавонад ба танњої халои (норасої ва холигии) фиќњии та- М
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї – ~ 9 ~ моми ќишрњои љомеаро пур намояд, вале умед дорем, ки за- минаро барои такомули омўзишњои баъдї фароњам созад. Ќисмати аъзами китобро бахши ибодатњо ташкил ме- дињад. Онњо ба забони содаву равон ва бастабандии зебое баѐн гардидаанд. Дар љо-љои китоб ва дар гулгаштњои њар мавзўе барои талмењи (ширинтар гардидани) калом оятњо ва њадисњое дарљ гардидаанд, ки ба китоб њусни тозае бахшидаанд. Албатта, далел ва мустанади тамоми рукнњо ва амал- њоро аз Ќуръон ва суннат намешавад дар ин китоб дарљ кард, зеро дар он сурат китоб хеле калонњаљм меомад. Ва- ле набояд гумон кард, ки амалњо ва рукнњое, ки далел ва мустанаде барои онњо зикр нагардидааст, ба њељ гуна да- лел ва санаде аз Ќуръон ва суннат такя надоранд. Зеро та- моми масоили фиќњие, ки дар китобњои фиќњ баѐн гарди- даанд, усули онњо аз Ќуръон ва тафсилоти онњо аз суннати расули Худо (с) гирифта шудаанд.   Бахши охир ва ѐ ќисмати дуюми китобро мавзўъњое ташкил медињанд, ки дар ќонуни шањрвандї ба ањволи шахсї (кодекси оила) шинохта мешаванд. Онњо аз никоњ, талоќ, ширхорагї, идда, хулъ, зињор, нафаќа ва ѓайра ибо- рат мебошанд ва дар тањкими бунѐди хонавода, танзими пайвандњои хешутаборї, њифзи муњити солими оила ва парвариши фарзандони солим наќши муњимме мебозанд. Дар ин ќисмат баъзан бандњоеро аз ќонуни ањволи шахсї ва ањкоми хонавода (кодекси оила) дар кишвари Миср ва Сурия, ки бо истинод ба ањкоми фиќњ дар мазња- би њанафї тањия шудаанд, зикр намудем, то хонандаро дар дарки њарчи амиќтари масъала ва њифзи сареъи он му- соидат намояд. Дар охири ин бахш фаслеро ба баѐни љойгоњи иљти- мої ва пойгоњи њуќуќии зан дар фарњанги исломї тахсис додем, ки дар он порае аз корномањои азими ислом дар
  • М У Ќ А Д Д И М А ( 5 - 6 2 ) ~ 10 ~ роњи таъмини кафолатњои њуќуќї ва баланд бардоштани мавќеи зан дар љомеа бо ихтисор зикр гардидаанд. Бояд ќайд кард, ки пас аз баѐни њукми шаръї, моњият ва ќоидаи куллии њар мавзўъ, тафсили масоили гуногуни он боб ба бандњо ва зербандњо људо гардидааст. Њар бан- де бо раќамњои тартибї, њарфњои алифбої ва ѐ тирењо шу- морагузорї ва муайян гардидааст, ки барои бењтар ба хо- тир супоридани мавзўъњои муњим ва масъалањои гуногуни њар боб ба хонанда мусоидат менамояд. Китоб бо истинод ба мўътабартирин китобњои фиќњи њанафї тањия гардида ва барои доираи васеи хонандагон пешкаш мегардад. Шоѐни зикр аст, ки ин китоб барои аввалин бор бо дастгирї ва кўмаки холисонаи бародар ва дўсти арљманд њољи Абдуѓафури Шарифзода тањия ва ба чоп расид. Ху- дованди мутаъол ин амали солењро аз ў ба унвони ѐдгории фарњангии баѐдмонданї бар фарози наслњо, садаќаи љория ва пасандози неке дар парвандаи аъмоли бандагонаш ќа- бул фармояд ва идомаи ин суннати некро барои вай ва ди- гар дўстдорони илму фарњанги исломї иноят фармояд! Худованд ўро дар радифи бандагоне ќарор дињад, ки аз онњо хушнуд буда, аъмоли эшонро бо бењтарин ваљњ пази- руфтааст. «Њар марду зане, ки амали солењ анљом дињад, дар њоле ки мўъмин бошад, барои ў њаѐти покизае ато на- моем ва онњоро ба бењтарин ваљње, ки амал кардаанд, по- дош дињем».1 Боз бош, эй боби рањмат, то абад, Боргоњи молању куфуван ањад. Боз бош, эй боб, бар љўѐи боб, То расад аз ту ќушур андар лубоб. Он њамчунин соли 2009-ум аз сўи Академияи илмњои Љумњурии Тољикистон, Институти шарќшиносї ва мероси 1 Сураи Нањл, 16: 97.
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї – ~ 11 ~ хаттї бори дигар омода ва бо дастгирии њамаљонибаи Президенти Љумњурии Тољикистон – Эмолалї Рањмон дар зимни силсилаи осори исломї, њамон гуна ки дар сафња- њои аввали китоб мушоњида мешавад, дар арафаи таљлили 1310-солагии зодрўзи хуљастаи пешвои бузурги љањони ис- лом ва сарвари мактаби фиќњи њанафї – Имоми Аъзам Абўњанифа (рњ) нашр гардид. Њоло бо назардошти ниѐзи маънавї ва талаботи рў- зафзуни љомеа ба маорифи исломї ва донишњои динї бо- ри дигар бо иловањои зарурї ба чопи чањорум омода гар- дидааст. Дар поѐн аз тамоми бародарони арљманде, ки дар тањия ва нашри ин китоб сањме гузоштаанд, ба хусус дўсти холис ва бародари некраъй Нурмуњаммади Амиршоњї , ки дар вероиши љадид, танзими матолиб ва чопи академии он сањми арзандае дошта, самимона сипосгузорї менамо- ям ва аз даргоњи Худованд комгории ду љањонро барои онњо таманно дорам ва барои тавфиќи ин амали муњим Худоро шукр мегўям ва бар Муњаммаду оли Муњаммад салавот мефиристам.
  • М У Ќ А Д Д И М А ( 5 - 6 2 ) ~ 12 ~ ДАР БОРАИ ФИЌЊ иќњи исломї њамеша яке аз ѓанитарин ва пурбортарин њавзањои ќонунгузории љомеаи башарї буда ва њаст. Бо вуљуди њолати ру- куд ва аќибмондагие, ки љомеањои исломї дар маќтаъњои гуногуни таърих, ба хусус дар чањор-панљ асри ахир, дар он ќарор доштанд ва бо вуљуди тањољуми фарњангии пур- њаљме, ки бар зидди арзишњои фарњангї ва тамаддуни мил- латњои мусалмон сурат гирифта ва бо печидатарин шева- њо идома дорад, фиќњи исломї тавонистааст пўѐї ва зинда- рўњии худро њифз намояд ва њампои замон њаракат кунад. Донишмандони мунсиф ва пажўњишгарони воќеъби- ни Ѓарб низ ба ин ѓановати фарњанг ва фиќњи исломї бо сароњат эътироф кардаанд. Яке аз ин донишмандон бо но- ми Сотело дар ин бора мефармояд: «Фиќњ ва ќонуни исло- мї ба андозае ѓанї ва фарогир аст, ки агар нагўем барои таъмини њуќуќњои мадании љомеаи башарї ба таври куллї кофї аст, њатман бояд бигўем, ки барои таъмини њуќуќњои мадании тамоми мусалмонон кофї аст».1 Аслан ќонунњои љомеаи башарї, ки тавассути анде- шаи худи одам вазъ ва тарроњї гардидаанд, пас аз пайму- дани марњалањои гуногун ва гузашти асрњо ва наслњо ба пояе аз пухтагї ва такомули нисбии худ мерасанд. Зеро ин ќонунњо, умуман, ба таљрибаи наслњо, диќќати маѓзњо ва сатњи рушди мафкура ва шаффофияти нафсияти барнома- резон ва маќомоти ќонунгузори он миллатњо такя меку- нанд ва аз зарфиятњои аќлонї ва фикрии онњо сахт во- бастагї доранд. 1 Афиф Абдулфаттоњ Таббора. Рўњи дини исломї (тарљимаи форсї, Абўбакри Њасанзода).– Машњад, 1375 ш. (1997). – С. 535. Минбаъд: Рўњи дини исломї. Ф
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї – ~ 13 ~ Аммо маљмўаи гаронбањои фиќњи исломї ба пуштво- наи илоњї ва хазонаи маорифи набавї такя дорад. Коре, ки фаќењони киром ва коршиносони фиќњи исломї дар њар асре анљом медињанд, танњо бозгў намудани он бо за- бони аср ва фарохури зарфиятњои фикрии мардумони њар замон аст. Фиќњи исломї дар тўли таърихи мављудияти худ то охирин лањзањои хилофати исломї, њам дар мўњтаво ва њам дар бастабандї аз њар навъ ќонуни аврупоие бартарї дошт, вале дар садсолаи ахир, ваќте аз арсаи њаѐти мил- латњои мусалмон ќисман ва ѐ куллан берун гардонида шуд, дигар он љозибаи ќаблї ва пешгомї дар тамоми ар- сањоро дар зоњир аз даст дод ва њоло ба бастабандии тозае ниѐз дорад. Акнун ба шарофати истиќлолият ва дар сояи талош- њои хастагинопазир ва рањнамоињои хирадмандонаи сар- вари давлат, ки бозгашт ба асолати миллї ва њувияти аз дастдодаи фарњангиро љузъи сиѐсатњои фарњангии кишвар ќарор додааст, бояд донишварони динї ва коршиносони соња ба бастабандии зебо ва бозгў намудани арзишњои фарњангї ва ганљинањои нафиси тамаддуни ниѐгон камар банданд, ки маљмўаи гаронбањои фиќњи исломї бахши љу- доинопазири онро ташкил медињад. Њамон гуна ки мањсулоти дохилии кишвари мо, аз љумла меваву сабзавоти он дар сифат ва лаззат аз он чи дар дигар кишварњои мутараќќї истењсол мегардад, бар- тарї дорад, вале ба бастабандии зебо ва дар сатњи стан- дартњои байналмилалї ниѐз дорад, њамчунин фарњанг ва тамаддуни исломї, аз љумла маљмўаи фиќњии он, ба чунин чизе бештар ниѐз дорад. Шоѐни зикр аст, ки бори сангини ин рисолати илоњи- ро дар тўли таърихи наздик ба якуним њазорсола дониш- мандони бузурги ислом ва ќишри уламо (муллоњо) бо бењ- тарин сурат њамл намуда ва ба наслњои баъдї тањвил до- даанд. Бо љуръат метавон гуфт, ки агар онњо намебуданд,
  • М У Ќ А Д Д И М А ( 5 - 6 2 ) ~ 14 ~ имрўз чизе бо номи тамаддуни љањонии ислом вуљуд наме- дошт, вале афсўс, ки ин хидмати арзанда ва корномаи таъ- рихии онњоро имрўз на њама кас мешиносад ва арљ ме- гузорад. Таърихан омилњои зиѐде сабаби пўшида мондан ва ѐ камранг гаштани ин корномаи бузурги донишмандони ис- лом дар чашми мардум гардидааст ва шояд яке аз он омил- њо ин бошад, ки имрўз дар миѐни намояндагон ва пешо- њангони ин рисолати бузурги илоњї як идда диндорони хушк, афсурдарўњ, бемўњтаво ва дорои афкору андешањои пуч ва пур аз таассуб низ вуљуд доранд, ки нашри арзиш- њои волои динро арсаи фаъолиятњои кўтоњназарона ва ан- дешањои номавзуни худ ќарор додаанд. Онњо на танњо та- маддуни исломї ва арзишњои фарњангии ниѐгонамонро бо забони аср ва усул (метод)-њои пешрафтаи илмї баѐн на- мекунанд, балки ањѐнан худ барои нофањмињои њарчи беш- тар ва гурезонидани ќишрњои гуногуни љомеа аз тамаддун ва фарњанги волои исломї заминаро омодатар месозанд.   Љањониѐн, ба хусус олами Ѓарб, дар тўли асрњо ва наз- дик ба њазор сол китобњои илмии љањони ислом, дасто- вардњои таљрибї ва кашфиѐтњои фарзандони рашид ва ба- рўманди ин тамаддунро, ки дар риштањои гуногуни улум ба вуљуд омада буданд, китобњои рўимизї ва маводи омў- зишии донишгоњњо ва марказњои илмии худ ќарор дода буданд. Тамоми ранљњои илмї ва њосили умри наслњои ин миллатњоро бо забонњои худ тарљима ва нашр намуда, по- яи хезиши илмии (Ренессанс) худро бар асоси он бино ни- њоданд. Аллома Иќболи Лоњурї дар ин бора чї бас накў гуфтааст: Њикмати ашѐ фарангизод нест, Асли ў љуз лаззати эљод нест.
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї – ~ 15 ~ Нек агар бинї, мусалмонзодааст, Ин гуњар аз дасти мо афтодааст. Дона он сањронишинон коштанд, Њосилаш афрангиѐн бардоштанд.1 Гоње баъзе кашфиѐтњои илмї ва тањќиќотњои бемонан- ди нобиѓањои љањони исломро ба худ нисбат дода, аз номи худ ба љањониѐн муаррифї намуданд. Душвор буд, ки ба ин илмдуздии онњо касе њам пай барад, зеро тамоми ман- баъњои муњимми илмї ва дастхатњои ноѐби љањони ислом ба марказњои илмї ва китобхонањои аврупої интиќол до- да шудаанд. Аксари он дастхатњои нодир ва манбаъњои дастнохўрда танњо дар китобхонањои кишварњои аврупої ѐфт мешаванд. Доктор Зегрид Њунка дар китоби «Фарњанги Ислом дар Аврупо»-и худ дар ин бора менависад: «Тамаддуни исломї на танњо мероси тамаддуни Юнонро аз нобудї ва фаромў- шї наљот дод, ба он назму услуб бахшид ва ба Аврупо тањ- вил дод, балки он поягузори химияи озмоишї, физика, љабр (алгебра), илми њисоб (арифметика) ба мафњуми имрўза, тригонометрияи куравї, заминшиносї ва љомеашиносї ме- бошад. Тамаддуни исломї кашфиѐтњо ва ихтирооти гарон- бањои бешуморе дар тамоми бахшњои улуми таљрибї ба Ѓарб эњдо намудааст, ки аксари онњоро нависандагони авру- пої баъдњо дуздида ба њисоби худашон гузаронидаанд. Аммо гаронбањотарини онњо шояд равиши тањќиќоти илмњои та- биъї бошад, ки пешрафти мусалмонон дар ин љанба љои пое барои аврупоиѐн дар ин замина боз кард ва онњоро ба ши- нохти ќонунњои табиат расонд».2 Вале пањлўи дигари тамаддун ва фарњанги волои ин пањнои оламро, ки љанбаи илоњї дошт, нагузоштанд ба- 1 Муњаммад Иќболи Лоњурї, Куллиѐти Иќболи Лоњурї. Тењрон: Интишороти Паймон, 2002. – С. 384. 2 Доктор Зегрид Њунка, Фарњанги Ислом дар Аврупо (Islamic culture in Europe). – С. 419, 420. Тењрон, 1386 ш. (2007 м.).
  • М У Ќ А Д Д И М А ( 5 - 6 2 ) ~ 16 ~ рои омўзиш ва њатто мутолиаи назариявї ва муќоисавї дар дастраси мардумони кишварњои худ ќарор гирад. Арзишњои умумибашарии фарњанги исломї, маъна- виѐти инсонсози мактаби ислом ва ганљинаи нафиси фиќ- њи исломї њаргиз ба њавзањои фарњангии мардумони бола- ѐќати он кишварњо ба сурати зебо ва беолоиши худ роњ наѐфт, балки њокимияти калисо дар асрњои миѐна ва дав- латњои мустамликадори аврупої пас аз давраи Ренессанс њамвора бар зидди фарњанг ва тамаддуни исломї мубори- за бурда, мардумони худро аз мутолиаи ин захираи фар- њангї ва хазонаи илмї мањрум нигоњ доштанд. Агар ба фарзе аз он истифода гардида бошад њам, танњо дар дои- раи мањдуд ва бо маќсади ѐфтани роњњои мубориза бар зидди он мавриди баррасї ќарор гирифтааст. Бо ин њама, агар онњо тавониста бошанд, ки дар арса- њои гуногуни илмї, майдонњои донишњои даќиќи таљрибї ва тадќиќотњои гуногун ба дастовардњои муњимме даст ѐбанд ва ба канорањои дурдасти ихтироот равона гарданд, агар дар ин бахш аз миллатњои мусалмон пешї гирифта бошанд њам, вале дар њавзаи арзишњои фарњангї ва дастѐ- бї ба ќонунњои комил, фарогир ва мањфуз аз норасоињои фикри инсонї њељ гоњ ба пояи арзишњои тамаддуни исло- мї ва ќонунњои фиќњии он нарасидаанд. Маљмўаи нафиси фиќњи исломї ва хазонаи маорифи илоњї дар бароварда сохтани ниѐзњои фитрии инсон, дар таъмини оромиш ва амнияти рўњї ва иљтимоии фард, хо- навода ва љомеа, дар барќарор намудани робитањои мус- бат ва дўстона дар миѐни ќишрњои гуногуни миллат, дар таъмини озодињои инсон ва њимояи њуќуќњои шањрвандии вай, дар таъмини адолати иљтимої ва хулоса, дар фаро ги- рифтани тамоми пањлўњои њаѐти одамї аз пешрафтатарин ќонунњои дасти башар бартарї дорад. Зеро ќонуне, ки тавассути инсон гузошта мешавад, то- беи шароит ва мањдудиятњое мебошад, ки инсон, яъне шахси ќонунгузор њељ гоњ аз онњо људої надорад:
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї – ~ 17 ~ в) таъсирпазирї; г) хатопазирї; д) вобастагї; ж) ниѐзмандї; з) нисбият. Такомулпазирии тадриљї, мањдудияти шинохтњои ил- мї ва зарфиятњои башарї, мањдудиятњои замонию маконї ва дигар мањдудиятњои инсон, њамчунин ќобилияти таъ- сирпазирї ва хатопазирии ў њама боис мегарданд, то ин- сон натавонад як ќонуни комили мутлаќ, фарогир ва ба дур аз таъсироти омилњои дарунї ва берунї ва њамчунин пок аз норасоию хатоњо бино гузорад. Вобастагињои гуногуни инсон ва ниѐзмандињои фитрї ва њаѐтии ў суръати такомули тадриљии ўро кундтар, мањ- дудияташро бештар ва таъсирпазирию хатопазирияшро зиѐдтар мегардонанд ва дар айни њол нисбї будани тамо- ми дастовардњо ва пешрафтњои ўро ба исбот мерасонанд. Бинобар ин, ќонуне, ки бо дасти чунин инсоне тарроњї ва вазъ мегардад, аз њар љињат ноќистар аз он ќонунест, ки аз љониби Худованд поягузорї гардидааст. Зеро Ў аз чунин мањдудиятњо, сифатњои салбї ва норасоињои инсонї пок ва бартар мебошад. Бо дарназардошти ин мањдудиятњои вуљудї, норасои- њои имконот ва сифатњои салбї дар инсон аз назари шари- ати ислом ќобилиятњои аќлї, захирањои фикрї ва зарфи- ятњои маънавии ў, бо тамоми таљрибањои иљтимої ва дастовардњои илмиаш дар гузоштани тарњи куллї ва низо- ми мутакомили иљтимоие барои љомеа нокофї ва нотавон дониста шудааст.   Аз сўи дигар, танњо бозгашт ба асолати фарњангї ва эњѐи дубораи арзишњои исломї метавонад хайру саодат ва пешрафту шукуфоиро барои мусалмонон таъмин намояд.
  • М У Ќ А Д Д И М А ( 5 - 6 2 ) ~ 18 ~ Пажўњишгари амрикої ва устоди фалсафа дар до- нишгоњи Њорворд (Гарвард) Њокнер дар китоби хеш «Рў- њи сиѐсати љањонї» (чопи соли 1932) пас аз баррасии фиќњ ва ќонунњои исломї бар асоси мазњабњои чањоргонаи ањли суннат мегўяд: «Тараќќї ва пешрафти кишварњои исломї дар ин нест, ки аз гуфтањои ѓарбињо пайравї намоянд, ки мегўянд: Дин њаќ надорад дар бораи инсони имрўзї чизе би- гўяд ва дар бораи ќонун ва назми осмонї бањс намояд, балки бар мусалмонон лозим аст асоси тараќќї ва пешрафтро дар дини худ љустуљў намоянд. Агар касе савол кунад ва бигўяд: Магар низоми ислом метавонад бо андешањои тоза ањком ва назарияњои наверо пешкаш намояд, ки мавриди ниѐзи зиндагии ин аср бошанд? Дар љавоби ин савол мегўям, ки тамоми имконоти дохилї барои рушду тараќќї дар низоми ислом мављуд мебошанд, њатто ќобилияти он барои пешрафт аз дигар низомњои ља- њон бештар аст. Мушкили мусалмонон дар ин нест, ки ва- силањои тараќќї, тањаввул ва пешрафтро дар шариати ис- лом надошта бошанд, балки мушкили онњо дар ин аст, ки на- мехоњанд имконот ва василањои дини худро дар роњи пешраф- ти хеш ба кор гиранд. Ваќте мегўям: шариати ислом ба андозаи фаровоне дорои тамоми асосњо ва пойгоњњои зарурї барои пешрафт ва тараќќии љомеаи башарї аст, аз ин гуфтаи худ шодам ва эњсос меунам, ки њаќќеро адо кардаам».1 Хуб аст бидонем, ки тањќиќи каромати инсонї ва таъ- мини кафолатњои њуќуќии инсон дар зиндагї муњимтарин њадаф ва дурнамои арзишњои ойини ислом ва ќонунњои фиќњии онро ташкил медињанд. Коршиносони доирањои ќонунгузорї ва донишмандони ѓайриисломї низ ин воќе- ъиятро хуб дарк карда, ба асли њакимонаи ањкоми шаръ ва маќсадњои пурарзиши фарњанги исломї эътироф на- мудаанд. 1 Рўњи дини исломї (тарљимаи форсї, Абўбакри Њасанзода). – С. 534.
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї – ~ 19 ~ Алфред Гейвум мудири донишкадаи Голњом ва усто- ди собиќи забонњои Шарќи донишгоњи Дорњом дар му- ќаддимаи китоби «Мероси ислом» ба наќл аз Арнест Љу- зеф Ринон – нависандаи фаронсавї мегўяд: «Ислом ойини (зиндагии љомеаи) башарї аст ва мехоњад кору фаъолияти одамонро ба сатњи боло бирасонад. Дар ин сурат метавонем бо фаќењони ислом њамаќида бошем ва бигўем, ки асоси воќеии ќонуни ислом озодии инсон аст».1 1 Муњйиддини Солењї. Шарњи њол ва зиндагии асњоби сињоњи ситта.– Санандач, 2002. – С. 8. Ба наќл аз китоби «Мероси ислом», ки тавассути сездањ нафар шарќшинос ва устодони донишгоњњои Англия таълиф гардидааст.
  • М У Ќ А Д Д И М А ( 5 - 6 2 ) ~ 20 ~ МАКТАБИ ФИЌЊИИ ИМОМ АБЎЊАНИФА (РЊ) арои ошноии бештар бо мактаби фиќњии имом Абўњанифа (рњ) фишурдае аз таърихи таъсисѐ- бї ва марњалањои инкишофи онро пешкаш ме- намоем: Мактаби фиќњи њанафї ва умуман, риштаи њуќуќ дар ислом ба дасти бузургтарин файласуфи љомеаи башарї ва донишмандтарин абармарди ањди табаатобеин1 Абўњани- фа (рњ) поягузорї гардидааст. Дар рехтани пояњои ин ко- хи баланди илмї нухбагони фикри он рўзгор – шогирдони муќарраб ва тирози аввали он устоди беназир, ба монанди Абўюсуф (рњ), Муњаммад (рњ), Зуфар (рњ), Њасан (рњ) ва дигарон дар канори он марди Худо ширкати бевосита ва наќши басо азиме доштанд. Имом Абўњанифа (рњ) ва нухбагони андешаи он рўзгор – шогирдонаш ба сурати бузургтарин академияи илмї- тањќиќотї ва шоистатарин маљлиси ќонунгузорї амал кар- да, бинои мазњаби худро бар асоси шўро ва ба таври даста- љамъї гузоштаанд. Дар он маљмаи илмї пас аз муддатњо баррасиву тањ- ќиќ дар масоили матрањгардида ва ба хулосае расидани нуќтаи назари тамоми онњо, ба котиботи маљлис дастур 1 Табаатобеин насли сеюми уммат дар садри аввал мебошанд, ки бе- восита ба дасти тобеин – насли дуюм – парвариш ѐфтаанд. Тобеин насли дуюми уммат њастанд, ки ба дасти сањобагони киром ба камол расидаанл ва сањобагон насли аввали умматро ташкил медињанд, ки тарбиятѐфтагон ва шогирдони бевоситаи расули акрам (с) мебошанд. Бисѐре аз муњаќќиќон бар ин назаранд, ки имом Абўњанифа (рњ) аз љумлаи тобеин – насли дуюми уммат – мебошад ва ў чанд нафар сањо- баи расули акрам (с)-ро дидааст. Б
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї – ~ 21 ~ мешуд, то онро сабт намоянд. Яке аз котибњо худи имом Абўюсуф (рњ) буд. Сипас он масоил дар китобе бо номи «Усул» сабт мегардид. Бояд ќайд кард, ки дар маркази илмї ва ѐ маљмаи ќо- нунгузорие, ки имом Абўњанифа (рњ) аз шогирдони саро- мади худ дар риштањо ва тахассусњои гуногуни илмї ба вуљуд оварда буд, дар тўли бисту ду соли фаъолият беш- тар аз њаштоду ду њазор (82 000) ва ба ќавле бештар аз панљсад њазор (500 000) масъала мавриди баррасї ва муњо- кима ќарор гирифта, дар маљмўае бо номи «Ал-асл» кито- бат гардидаанд. Таќрибан бештар аз нисфи ин маљмўаро ќонунњо ва масоиле ташкил медоданд, ки дар замони њаѐти Абўњани- фа (рњ) њанўз ба вуќўъ напайваста буданд ва ин маљмўаи азимро дар илми ањкомшиносї ба фиќњи таќдирї ва ѐ ќо- нунњои эњтиѐтї ном мебаранд. Яке аз равишњои кори имом Абўњанифа (рњ) ва маљ- маи ќонунгузорие, ки ў таъсис дода буд, ин буд, ки масоил ва њаводисеро, ки њанўз ба вуќўъ напайваста буданд, ба таври назариявї мавзўъбандї, коркард ва баррасї мена- муданд ва тамоми онњоро низ дар њамон маљмўа китобат мекарданд. Онњо, њамин тавр, аз замони худ асрњо ва њазо- рањо пешї гирифтанд ва роњи берун омадан аз мушкилот ва тарзи њалли масоили зиѐдеро пеш аз вуќўъ пешбинї ва муайян намуданд.   Китоб, суннат, иљмоъ ва ќиѐс асоси иљтињодоти маз- њаб ва умуман, фиќњи ањли суннатро ташкил медињанд. Имом Абўњанифа (рњ) дар асоси далелњои чањоргона тамоми масоилро аз матни шариат истихрољ (берун ва коркард) намуда, фиќњро дар чорчўбаи бобњо, фаслњо ва гурўњњо дастабандї ва тадвин намуд. Мактаби Абдуллоњ ибни Масъуд (р) (в.32, 33њ.) ва ѐронаш, доварињои Алї ибни Абўтолиб (р) (в.40њ.), Шу-
  • М У Ќ А Д Д И М А ( 5 - 6 2 ) ~ 22 ~ райњи ќозї ва Шаъбї, њамчунин фатвоњои Иброњим, ки њама дар Куфа сурат гирифтаанд, сарчашмаи љўшони маз- њаби Имом (рњ)-ро ба вуљуд оварда, онро дар усулу фурўъ таѓзия ва сероб менамоянд. Имом Абўњанифа (рњ) мероси илмии Абдуллоњ ибни Масъуд (р)-ро андўхтааст. Ибни Масъуд (р) бошад, дар канори ривоятњои худ аз расули Худо (с) фиќњи Умар иб- ни Хаттоб (р) (в.23њ.) ва иљтињодоти Алї ибни Абўтолиб (р)-ро гирд овардааст. Имом Абўњанифа (рњ) мегўяд: «Бар амири мўъминон Абўљаъфар (халифаи Аббосї ворид шудам. Вай пурсид: Илмро аз кї гирифтаї, эй Абўњанифа?. Гуфтам: Аз Њаммод, аз Иброњим, аз Умар ибни Хаттоб ва Алї ибни Абўтолиб ва Абдуллоњ ибни Масъуд ва Абдуллоњ ибни Аббос. Абўљаъ- фар гуфт: Чї аљаб!». Имом Абўњанифа (рњ) барои њарчи мањкамтар нињо- дани пояњои мактаби худ ду ќоидаи асосї ва асли куллие- ро бино нињодааст, ки њам барои мазњаби њанафї ва њам барои фиќњи исломї ба таври умум њамчун асос пази- руфта шудаанд. 1) Аз ў ривоят шудааст: «Ваќте њадисе ба таври сањењ собит гардид, он (яъне њамон њадис) мазњаби ман мебошад».1 Њамчунин ба ѐрони худ фармуд: «Ваќте далеле ба шумо расид, онро бипазиред ва таъйид намоед»2 . 1 Зафарањмади Усмонї. Эълоу-с-сунан. – Љ. 14, бахши сеюм.– Бейрут, 1997. – С. 280. Минбаъд: Эълоу-с-сунан. Имом Бурњонуддин Абўлмаъолї Мањмуд ибни Садрушшариат ибни Мозаи Бухорї, Муњити Бурњонї, муќаддима. – Љ. 1. – С. 51. Минбаъд: Муњити Бурњонї Ибни Обидин, Муњаммадамин ибни Умар ибни Абдулазиз маъруф ба Ибни Обидин, Шарњу уќуди расми-л-муфтї. – С. 17. Минбаъд: Расму-л-муфтї. 2 Муњаммадамин ибни Умар ибни Абдулазиз маъруф ба Ибни Оби- дин, Радду-л-мўњтор бар Дурру-л-мухтор. – Љ. 1. – С. 154. Минбаъд: Радду-л-мўњтор. Расму-л-муфтї. – С. 17.
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї – ~ 23 ~ Воќеан њам, татбиќи ин ќоида шоњраги њаѐт ва пеш- рафтњои доимии мазњаб дар асрњои тиллоии он ба шумор мерафт. 2) Аз имом Абўњанифа (рњ) ва ѐрони ў ривоят шу- дааст: «Барои њељ касе фатво додан ба ќавли мо њалол ва ду- руст намебошад, то надонад, ки мо онро аз кадом сарчашма ва бо кадом далел гуфтаем».1 Ваќте дар миѐни мардум шоеъ гардид, ки гўѐ имом Абўњанифа (рњ) ва ѐронаш ќиѐсро бар њадис тарљењ меди- њанд ва мазњаби фиќњии онњо, яъне усули коркард ва тас- нифи масоил дар мактаби онњо бештар бар раъй ва афко- ри шахсии худи онњо такя дорад, он ду ќоидаро барои он- њо бозгў намуд. Имом Абўњанифа (рњ) на мактаби фиќњии худро ба тарзи классик ва он чї машњур буд, бино нињода ва на шо- гирдонашро дар чорчўбаи танги назарї ва бар меъѐрњои маъ- мули њалќањои дарсї ва шогирдиву муридии он рўзгор тар- бият намудааст, то њарчи ў бигўяд, њама таслими он бо- шанд ва бо ќалбу забони баста: Бале, дуруст мегўї, Њаз- рат, бигўянд.   Балки имом Абўњанифа (рњ) њаракати илмие ба роњ ан- дохта буд, ки парвардагони мактабаш бо дилњои вораста ва андешањои фарогир дар уќѐнуси илмњои шариат шино мекарданд. Истеъдодњои худодод дар онњо ба камол раси- да, нерўи тањлилу арзѐбиашон дар тамоми масоил ба бор нишаста буд. Имом (рњ) тариќаи истихрољ ва берун каши- дани нуњуфтањои илмии њар донишмандеро аз аъмоќи рў- њаш ба онњо омўхта буд. Онњо бархоста аз чунин пойгоњи илмие бо устоди худ, бо риояи одоби эњтиром ва дарки 1 Њамон сарчашма. – С. 21, 25. Абдулњалими Љундї, Абўњанифа ќањрамони озодї ва тасомўњ дар ислом. – Ќоњира. – С. 54. Минбаъд: Абўњанифа ќањрамони озодї ва тасомўњ дар ислом.
  • М У Ќ А Д Д И М А ( 5 - 6 2 ) ~ 24 ~ љойгоњи баланди пешвої нисбат ба устодашон, дар бисѐре аз масоили асливу фаръї ба мунозира ва гуфтугузори ил- мї мепардохтанд. Аз Абўюсуф (рњ) рўзе пурсида шуд: «Чаро дар ин мав- зўъ бинобар назари Абўњанифа (рњ) њукм намудї, дар њоле ки ќаблан дар њамин масъала бо ў мухолиф будї? Гуфт: Мо бо ў ба ин хотир мухолифат мекардем, то макнуноти илмї ва нуњуфтањои замирашро берун оварем». Боре пас аз хулосаи маљлис ва муайян гардидани нуќ- таи назари тамоми ањли нишаст дар масъалае диданд, ки яке аз шогирдон ба номи Офияти Авдї њузур надорад, имом Абўњанифа (рњ) фармуд: «Мавзўъро набандед, то на- зари Офиятро низ дар он бишнавем». Имом Абўњанифа (рњ) њангоми таълими парвардаго- ни боргоњаш равишњоеро ба кор мебурд, ки дар сохтани шахсияти инсонї, шукуфоии истеъдодњои илмї ва расиши нубуѓи фикрии онњо натиљањои худро доданд. Вай гоње пас аз матрањ намудани масъалае яке аз эњтимолоти мав- зўъро бо бурњону далел баѐн мекард. Сипас назари онњоро дар он мавзўъ мехост. Ваќте ме- дид, ки онњо хомўш нишастаанд ва њељ гуна илова ва наќ- зе дар он надоранд, эњтимоли дуюми масъаларо бо санад- њои дигаре баѐн медошт. Сипас фикри онњоро дар он ме- пурсид. Чун онњо чизе намегуфтанд, эњтимоли дигари он- ро матрањ ва бо санаду далел иброз медошт. Он гоњ пас аз гирифтани назари онњо дар он мавзўъ яке аз он эњтимо- лотро бар дигараш тарљењ медод. Имом Абўњанифа (рњ) зиѐда аз њафтсаду сї шогирди варзида ва дар сатњи болои илмї ба камол расонидааст. Аз он миѐн чањор нафари онњо шўњрати љањонї ѐфта, ду нафари онњо – Абўюсуф (рњ) ва Муњаммад (рњ) ба марта- бае аз илму маърифат расида буданд, ки ба унвони «Имо- майн» ва «Соњибайн» шинохта мешуданд. Парвардагони мактаби он њазрат (рњ), ба хусус ду шах- сияти забардасти онњо – Имомайн, ба маќоме расида бу-
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї – ~ 25 ~ данд, ки бисѐре аз донишмандони он рўзгор онњоро пеш- воѐни мустаќил, имомони асосгузор ва саромади замон, ба монанди имом Шофеъї (рњ), имом Ањмад (рњ) ва дигарон медонистанд. Имом Абўњанифа (рњ) дар ќалбу андеша ва замири шогирдон рўњ ва нафњае дамид ва аз онњо мардоне сохт, ки пас аз андак муддат зимоми љомеаи худро дар даст ги- рифтанд ва аз шарорати нафси њокимон то андозае кос- танд. Имом (рњ) ваќте Абўюсуф, Муњаммад, Зуфар, Њасан ва дигаронро ба оѓўши мактаби худ кашид, ба њаќ, илњом- шуда ва аз нуњуфтањои шахсияти онњо огоњ буд. Вай онњо- ро падарвор ва њамчун мањбубтарин фарзандонаш тарбия ва парвариш намуд. Исом (рњ) мегўяд: «Он њаќќе, ки Абў- њанифа (рњ) бар ѐрони худ дорад, њељ касе бар дигаре надо- рад. Ў пашшаеро намегузошт бар онњо бинишинад».1 Абўюсуф (рњ) низ борњо ба маќоми баланди Имом (рњ) дар дилњояшон ишора намудааст. Вай мегўяд: «Ман ќабл аз падару модарам барои ў дуо мекунам, дар њоле ки ўро шунидам, ки мегуфт: Ман барои (устодам) Њаммод (рњ) њамроњи падару модарам дуо мекунам». Боз мегўяд: «Худованд Абўњанифаро дар сояи рањматаш ќарор дињад ва ўро подоши хайр дињад. Зеро ў таъми дунѐву охират њар дуро ба ман чашонид».2 Имом Абўњанифа (рњ) боре ба Абўюсуф (рњ) гуфта буд: «Ман туро ќозие дар оянда мебинам».3 Имом Абўюсуф (рњ) пас аз вафоти устодаш дар ањди се халифаи Аббосї: Мањдї, Њодї ва Њорун вазифаи ќазо (ќозигї)-ро дар даст дошт. Дар даврони Њорунаррашид ба маќоми ќозиюлќузоти дорулхилофат даст ѐфт.4 Вай ба ќал- бу рўњи халифа ба њадде наздик гардид, ки дигар халифа 1 Абўњанифа ќањрамони озодї ва тасомўњ дар ислом. – С. 100. 2 Њамон љо. 3 Њамон љо. – С. 104. 4 Имом Абўумар Юсуф ибни Абдулбарри Намирии Ќуртубї маъруф ба Ибни Абдулбарр. Ал-интиќо. – Бейрут. – С. 173.
  • М У Ќ А Д Д И М А ( 5 - 6 2 ) ~ 26 ~ ба унвони устод барояш хидмат мекард, њатто савори шу- тураш бар халифа ворид мегашт. Дар намозњо имом ва дар мавсими њаљ раиси њуљљољ буд ва халифа Њорунаррашид ба ў иќтидо мекард. Боре ў њамроњи халифа њаљ мекарданд ва писараш Юсуф раѐсати њољиѐнро бар ўњда дошт. Халифа Њорун боре бо ишора ба пешгўии имом Абў- њанифа (рњ) фармуд: «Ќасам ба љонам, ки илм дину дунѐ њар дуро баланд мебардорад». Сипас бар имом Абўњанифа (рњ) рањмат фиристода гуфт: «Ў бо чашми аќлаш чизеро ме- дид, ки ба чашми сар дида намешавад».1 Ваќте Абўюсуф (рњ) вафот кард, халифа Њорунарра- шид бар вай намоз кард ва ўро дар гўристони ќурайшињо, дар љое, ки фарзандаш Амин ва њамсараш Зубайда дафн гардидаанд, ба хок супорид. Ростї, Абўюсуф (рњ) роњи нуфуз ва љовидонагиро ба- рои мактаби устодаш – мазњаби њанафї – кушод ва имом Муњаммад (рњ) онро љовидона сохт. Имом Муњаммад (рњ) аз соли 158 то 169-уми њиљрї бо супорише аз љониби халифа Мањдї сокини Мадина гар- дид. Вай дар ин муддат аз имом Молик ибни Анас (рњ) – имоми дори њиљрат (95-179њ.) илми њадисро омўхт ва «Му- ваттаъ»-ро аз ў ривоят намуд, ки он бењтарин ва мўъта- бартарин ривоятњои «Муваттаъ»-и имом Молик (рњ) ба шумор меравад.2 Имом Шофеъиро (150-204њ.) бо тўњмати гароиш ба ташайюъ ба муњокимаи халифа Њорун оварданд ва имом Муњаммад (рњ) барои наљоти вай талошњои зиѐде намуд. Бо њамин дар миѐни онњо робитаи дўстї барќарор гардид ва ў маљзуб (шефта)-и таълимоти имом Муњаммад (рњ) гашт. Имом Шофеъї (рњ) дар васфи имом Муњаммад (рњ) мегўяд: «Њељ кас дар илм он некї ва эњсонеро, ки Муњаммад бар ман гузоштааст, нанињода». Боз мегўяд: «Њар гоњ Му- 1 Абўњанифа ќањрамони озодї ва тасомуњ дар ислом. – С. 104 2 Эълоу-с-сунан. – Љ. 14, бахши сеюм. – С. 265. Абўњанифа ќањра- мони озодї ва тасомўњ дар ислом. – С. 109.
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї – ~ 27 ~ њаммад ба баѐни масъалае мепардохт, гўї ќуръонест, ки фу- руд меояд. Њељ њарферо муќаддам ва муаххар намесохт».1 Имом Шофеъї (рњ) китобњои Муњаммад (рњ)-ро хонд ва фиќњи ўро бардошт ва аз он роњ фиќњи Абўњанифа (рњ) ва гузаштагонро аз бар намуд. Аммо худи имом Муњам- мад (рњ) ин нухбаи парвардагони Абўњанифа (рњ) бошад, аз илми имом Молик (рњ) сероб мегардад. Имом Шофеъї (рњ) дар навбати худ он мероси гаронбањоро ба имом Ањ- мад ибни Њанбал (164-241 њ.) интиќол медињад. Дар ин љо, чуноне мушоњида мегардад, њар чањор мазњаби фиќњї бо њам пайванд хўрдаанд. Имом Муњаммад (рњ) соли 189 њ. дар дењаи Ранбуя аз тобеоти шањри Рай дар аснои сафаре, ки халифа Њору- наррашид бо он њамроњ буд, даргузашт. Дўсти ў забонши- носи маъруфи араб – Касої низ дар њамон сафар даргу- зашт. Пас аз дафни онњо халифа фармуд: «Имрўз фиќњ ва луѓат (забон) њар ду (бо соњибонашон) мадфун гар- диданд».2   Имом Абўњанифа (рњ) пеш аз он ки саромади фаќењон ва ягонаи муљтањидон бошад, тавонмандтарин файласуф ва забардасттарин донишманди илми калом (фалсафа ва њикмати исломї) низ буд. Дар бањсњои фалсафї ва муно- зира бо тоифањои дањрї, бероњ ва ѓайра фаъолона ишти- рок намуда, њамеша бар онњо дасти ѓолиб дошт. Чї ќадар аз поафтодагони гумроњ пас аз шунидани суханони Имом (рњ) ба љодаи њаќ њидоят меѐфтанд. Имом Абўњанифа (рњ) на танњо файласуф ва бузург- тарин фаќењи рўзгори худ буд, балки парњезгортарин мут- таќї ва дар айни њол огоњтарин марди сиѐсати он рўзгор ба шумор мерафт. 1 Њамон љо. – С. 110. 2 Њамон љо. – С. 112.
  • М У Ќ А Д Д И М А ( 5 - 6 2 ) ~ 28 ~ Дар канори ѓановати мактаби фиќњї ва машѓулияти шабонарўзияш дар тарбияи зубдае (элитае) аз шогирдон, ибодати Худо ва дигар аъмоли нек рўњу андешаи ўро ња- ловат ва гармї мебахшид. Њамасола дар моњи Рамазон шаст бор, яъне дар як шабонарўз ду бор Ќуръонро хатм мекард. Њар сол ба њаљ мерафт. Дар њафтод соли умри му- боракаш панљоњ бор ба њаљ рафтааст. Илова бар ин та- лошњои илмї ва њаѐти саршор аз ибодат, њељ кас аз хонаи ў бенаво бар намегашт. Вусъати гунљоиши ќалби ў њамаро фаро гирифта буд. Ў њамеша мегуфт: «Худовандо! Њар кї дилаш аз мо ба танг омадааст, мо ўро дар дилњои худ љой додаем». Агар ўро ба файласуфе чун Афлотун муќоиса намоем, мебинем, ки вай бар дари мактабаш навишта буд: «Њар кї аќли њандасї (геометрї) надошта бошад, ба назди мо наояд».1 Бузургї ва љанбањои гуногуни шахсияти Имом (рњ) тамоми љомеаро дар се бахши: мардумї, сиѐсї ва илмии он фаро гирифта буд ва мардум ўро ба њаќ, бузургтарин имом (Имоми Аъзам) ва ќањрамони озодиву самоњат (осон- гирї ва нармї) дар ислом номида буданд. Њатто дар бораи аќидаи тавњид ва усули эътиќодот дидгоњњои имом Абуњанифа (рњ) аз он чи имрўз ба номи аќидаи ашъарї ва мотуридї шинохта мешавад, фарќ до- ранд. Назари Имом (рњ) дар робита ба тавњиди улуњият, сифоти зот, сифоти феъл ва бахшњои дигари аќида њамон назари сањобагони киром, тобеин ва љумњури уламои ањли суннат мебошад.2 1 Њамон љо. – С. 76. 2 Гуфтанист, ки аќидаи гузаштагон ва салафи солењи уммат дар сад- ри ислом аз сарчашмаи китоби Худо ва суннати расули акрам (с) бар- хоста ва тањдоби он бо далоили он ду саргањи файз бино нињода шу- дааст. Аќида ва шинохтњои тавњидї асли аввали динро ба вуљуд овар- да ва асли дуюм, ки аз ањкоми шариат иборат аст, бар он зербинои эъ- тиќодї устувор гардидааст. Имом Абўњанифа (рњ) ва њалќаи нахусти- ни шогирдонаш, ба хусус имом Абўюсуф (рњ) ва имом Муњаммад (рњ) аз акобири насли сеюми уммат ба шумор мераванд ва дар аќвол ва
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї – ~ 29 ~ ифодоти эшон намои комиле аз низоми эътиќодии ислом таљассум ѐф- тааст. Рисолањои каломии имом Абўњанифа (рњ), аз ќабили «Фиќњи акбар», «Фиќњи абсат», рисолаи «Васият» ва ѓайра аз нахустин таъли- фот ва осори илмие њастанд, ки ба таври мустаќил дар бораи низоми эътиќодии ањли суннат ва маљмўабинои тавњид дар ислом навишта шудаанд. Дар нимањои дуюми асри ду ва дар асри сеюм ва чањоруми пас аз њиљрат љараѐнњои фикрї, равияњои каломии аќлгаро ва мактабњои эъ- тиќодие бо рўйкарди хосе аз бардоштњои динї, ба хусус пайравони мактаби эътизол бо истифода аз фазои бози исломї ва тањаммулпа- зирии мусалмонон дар баробари аќидаи ањли суннат ба шиддат ба му- бориза пардохтанд ва ба нуфузу иќтидори сиѐсї даст ѐфтанд. Ин љо буд, ки гурўње аз нухбагони фикрї, мутафаккирони барљаста ва дин- шиносони варзидаи љањони ислом, ба монанди Абулњасани Ашъарї (в.324њ./935м.), Абўмансури Мотуридї (в.333њ./944м.) ва дигарон ба њи- мояи аќидаи ањли суннат бархоста, ба шубњањо, ибњомот ва эродњое, ки аз сўи пайравони он мактабњои фикрї ба онњо доман зада ва дар байни мардум тарвиљ мешуданд, бо далелњои мантиќї ва бароњини аќлї посух медоданд. Ин пешоњангони андешаи исломї ба ишколоти эроднамудаи пайра- вони он мактабњои фикрї аз боби њамсайрї бо хасм бештар ба њамон силоњи илмие, ки худи онњо ба кор мебурданд – далелњои мантиќї ва бароњини аќлї – посух медоданд. Зеро дар назди пайравони он мак- табњои фикрї бароњини аќлї ва далоили мантиќї асл ва далоили ќур- ъонї бар асоси таљвизи аќл устувор буд. Аммо ин њаргиз ба маънои он нест, ки њомиѐни аќидаи ањли суннат ба далоили ќуръонї ва бароњини динї дар бораи тавњид эътиное на- медоданд, балки мантиќи мунозара бо љониби њамбањс таќозо мекард, ки ўро бо њамон равише ќонеъ созанд, ки дар назди вай ќобили ќабул бошад. Ин мавќеъ њатман аз онњо талаб мекард, ки барои наздиктар сохтани мафоњими динї, ба хусус матолиби илми тавњид ба зењнияти шунаванда ва њифзи андешаи мардум аз шакку шубња бештар аз табаќаи салаф ба таъвили баъзе мафоњими тавњидї ва нусуси динї дар бораи сифоти Ху- дованд ва дигар муташобењот рўй оваранд. Њамин мавќеъ ва шеваи бар- хўрд бо нусуси динї дар бораи сифоти Худованд ва муташобењот рави- ши мутааххиринро дар илми калом ва ѐ риштаи тавњид ба вуљуд овард. Шоѐни зикр аст, ки таъвили баъзе нусуси динї дар гуфтањои расули акрам (с) ва аќволи салаф низ вуљуд дорад, вале ањли салаф домани таъвилро ба њамон марзњое, ки дар Китоб, Суннат ва аќволи бузурго- ни садри ислом омадааст, мањдуд медонанд ва дар дигар мавридњо ну-
  • М У Ќ А Д Д И М А ( 5 - 6 2 ) ~ 30 ~ Имом Абўњанифа (рњ) ба њаќ, бунѐдгузори тариќаи ањ- ли суннат ва муайянсозандаи нишондодњои он мебошад. Имом Абўњанифа (рњ) дар миѐни уммати ислом роњ ва тариќаеро аз худ бар љой гузошт, ки мусалмонон то абад мад- юни хидматњои ў дар соњањои гуногуни илми фиќњ, тавњид, ка- лом, худопарастиву таќво ва ѓайра мебошанд.   Афкор ва назароти мазњаб дар зери сарпарастї ва бо роњнамоии худи имом Абўњанифа (рњ) тадвин гардидаанд. Ваќте пас аз баррасї ва омўзиши пањлўњои гуногун ва су- ратњои њар масъала ба натиљае мерасиданд, онро ѐ худи Абўюсуф (рњ) ва ѐ яке аз котибони маљлис дар маљмўае бо номи «Усул» ќайд мекарданд. Абўюсуф (рњ) баъзе афкор ва назароти мазњабро дар чандин китоб, аз љумла «Амо- лї», «Осор», «Наводир» ва ѓайра гирд овардааст, вале ав- валин шахсе, ки нахустин донишномаи (энсиклопедияи) мазњабро тадвин намуд, имом Муњаммад ибни Њасани Шайбонї, дуввумин шогирд ва ѐри Имом (рњ) мебошад. Имом Абўюсуф (рњ) агар халифа ва садри аввали маз- њаб пас аз њазрати Имом (рњ) бошад, пас имом Муњаммад сусро тибќи далолати зоњири онњо дониста, чигунагї ва кунњи воќе- ъияти онро ба Худо вомегузоранд. Табаќаи мутааххирин бошанд, бо истинод ба ин ки асли таъвил дар дин вуљуд дорад, онро таъмим бах- шида, ба таври васеътаре аз он истифода кардаанд. Њамин аст он та- фовути равиши (методї)-е, ки дар байни аќидаи ањли салаф ва таба- ќаи мутааххирин вуљуд дорад. Пас воќеъияти таърихї ин аст, ки равиши мутааххирин дар бархўрд бо масоили илми тавњид бар тањдоби мактаби аќидатии ањли салаф поярезї шудааст, вале дар он аз таъвил ва тафсилоти фалсафї-аќлї ба таври васеъе истифода шудааст, на баръакс. (Барои касби маълумоти бештар дар ин мавзўъ ба «Рисолањои имом Абўњанифа (рњ) дар бораи арзишњои эътиќодии ислом» аз худи муаллиф мурољиат шавад). Бо ин њол, поягузорони равиши мутаххирин – Абулњасани Ашъарї ва Абўмансури Мотуридї – дар баъзе таълифот ва осори илмии худ ба ин воќеъият ишора кардаанд, ки равиши бархўрди салаф ба ин ма- соил авлотар ва ба саломати эътиќодї наздиктар аст.
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї – ~ 31 ~ муассиси дуюми он ба шумор меравад. Навиштаљоти вай тањдоб (асос)-и мазњаб, балки сухангўи расмии он мебо- шанд. Њатто китобњояш асоси тамоми китобњои тадвин- гардида дар фиќњи њамаи мазњабњо мебошанд. Кавсарї дар китоби худ «Булуѓу-л-амонї» овардааст: «Аз њељ донишманде аз табаќаи Муњаммад ибни Њасан ба андозаи китобњои ў ба мо нарасидааст, балки китобњои вай асоси тамоми китобњои тадвингардида дар фиќњи мазњаб- њо мебошанд. Чї ќадар њуќуќшиносони пажўњишгар ва ќо- зиѐни шаръ ба нашри китобњои Муњаммад ибни Њасан пар- дохтаанд. Зеро њама китобњои ўро ба њайси асоси китоб- њои тадвингардида дар фиќњи тамоми мазњабњо эътироф кардаанд».1 Аз љумла «Асадия», ки асли китоби «Мудаввана» дар мазњаби моликиро ташкил медињад, дар партави китобњои Муњаммад (рњ) таълиф гардидааст. Шофеъї (рњ) низ ки- тобњои ќадим ва љадиди худро пас аз фаро гирифтани фиќњ ва китобат ва њифзи китобњои имом Муњаммад (рњ) таъ- лиф намудааст. Ибни Њанбал (рњ) низ дар масоили гуно- гун аз китобњои имом Муњаммад (рњ) љавоб мегуфт. Њам- чунин, фаќењон ва донишмандони баъдї низ ба њамон ан- доза аз китобњои вай истифода намудаанд.   Донишмандон маљмўаи гаронбањои фиќњи исломиро аз њайси мўњтаво ба чањор бахш – а) ибодот, б) муомалот, в) уќубот ва г) бахши одоб људо кардаанд ва дар заминаи ќонунгузорї бошад, онро ба њафт ќисмат ва ѐ маљмўа таќсим намудаанд, ки зикри онњо барои хонанда муфид ва зарурї аст. Фиќњи хонавода, фиќњи муомалот, ањкоми киш- вардорї ва фиќњи сияр њама аз љињати мўњтаво як бахш ва фиќњи уќубот як бахши дигари низоми фиќњиро ташкил медињанд. 1 Умар ибни Абдулазиз ибни Мозаи Бухорї маъруф ба Садруш-шањид. Шарњи «Љомеъу-с-саѓир». – С. 15. Ба наќл аз китоби «Булуѓу-л-амонї». – Бейрут, 2006. – С. 60. Минбаъд: Шарњи «Љомеъу-с-саѓир».
  • М У Ќ А Д Д И М А ( 5 - 6 2 ) ~ 32 ~ 1. Фиќњи ибодот Дар ин маљмўаи ањкоми фиќњ робитаи банда бо Худо ва тарзи ибодат ва муносибати вай бо Парвардигораш му- айян гардидааст. Бояд гуфт, ки такомули шахсияти инсо- нї ва љавњари маънавиѐти ў бар асоси таълимоти дини ис- лом бар рўи њамин пойгоњи бандагии Худо бино нињода шудааст. Ибодати Парвардигор ба маънои худсозии шах- сияти инсон, поксозии он аз њар гуна њавову њавас ва дар масири камолот ќарор додани вай мебошад. Инсон бояд аз назари фикрї ва эътиќодї ба як сар- чашмаи нерўманде, ки њамон зоти Парвардигор аст, такя намояд ва љавњари шахсияти худро дар чорчўбаи таъли- моти њаѐтбахши дини Ў бисозад. Ибодати Парвардигор пойгоњи нерўманде дар ботини инсон ба вуљуд меоварад ва ўро дар маљрои зиндагї њадафмандї, пойдорї ва љињат мебахшад. Ин њамон барномаи амалие мебошад, ки имрўз илмњои инсонї (гуманитарї), ба монанди илми равоншиносии муо- сир ва љомеашиносї дар њалли бўњронњои равонї ва муш- килоти иљтимої ба чунин пойгоње дар замири инсон эњсоси ниѐз менамоянд ва наќси амалии барномањои таљрибии худро дар ин замина дарк намудаанд. Ин бахши фиќњ ањкоми намоз, закот, рўза, њаљ ва уму- ман, барномаи ибодатњоро дар ислом дар бар мегирад ва чигунагии робитаи банда бо Худоро муайян месозад. Он- ро ањком ва ѐ бахши ибодатњо меноманд. 2. Фиќњи хонавода (ањволи шахсї) Бахши дуюми фиќњро ањком ва муносибатњои хонаво- дагї, ба монанди никоњ, талоќ, идда, хулъ, нафаќа, шир- хорагї, мерос ва ѓайра ташкил медињанд ва дар ќонуни мадании Ислом бинобар истилоњоти имрўза ба ањволи шахсї (кодекси оила) ва ѐ њолатњои шањрвандї шинохта мешавад.
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї – ~ 33 ~ 3. Фиќњи муомалот ва њуќуќњои шањрвандї Дар ин маљмўаи фиќњї њукми тамоми додугирифтњо ва навъњои гуногуни муомалоте, ки инсон дар зиндагї ба онњо ниѐз пайдо мекунад, муќаррар гардидааст. Ин бахш муомалоти тиљоратї, иљора, нигањдории амонат, ваколат, њавола, зироат, рањн (гарав), даъвоњои шањрвандї бонкдо- рї ва амсоли онро дар бар гирифтааст ва њељ гўшае аз зин- дагонии инсон аз партави ањкоми фиќњ дар ин замина бе- рун намондааст. Њамчунин дар ин бахш назарияњои уму- мї дар мавзўъњои гуногуни муомалот мавриди омўзиш ќарор мегиранд. Ин маљмўаро њамроњи маљмўаи дуюм – ањволи шахсї – дар истилоњоти њуќуќї ва тибќи ќонунгузорињои имрўза ќонуни маданї (кодекси гражданї) мегўянд. Њар чизе, ки ба љанбањои њуќуќии њаѐт ва кору фаъолиятњои фардї, хо- наводагї ва иљтимоии шањрвандон тааллуќ дорад ва ѐ дар зиндагї ба он ниѐзе меафтад, дар ин бахш шомил мебо- шад, њатто муносибати инсон бо љанин, ки њанўз дар ши- ками модар ќарор дорад, њуќуќи њайвонот ва тарзи муно- сибати инсон ба табиат ва муњити зист ба таври зебо ва фарогире дар он муайян сохта шудааст. 4. Фиќњи уќубот (љиної) Ин бахш ќонунњои љиноии фиќњи исломиро дар бар мегирад ва барои њифзи амният ва таъмини назми иљти- моии кишвар ба муљозоти ќонунии љинояткорон, дуздон, шаробхорон, ришвахорон, зинокорон ва умуман, одамоне мепардозад, ки ба гунае пешрафти кишвар, тартиботи љам- ъиятї ва меъѐрњои ахлоќиро дар љомеа халалдор менамо- янд. Ин бахш дар марољеи фиќњї њудуд ва уќубот ва дар истилоњи њуќуќии имрўза ќонун (кодекс)-и љиної номида мешавад. 5. Фиќњ ва ѐ ањкоми кишвардорї Ин бахш консепсияњои давлатдорї, султаи њоким бар раъият, њуќуќњо ва вазифањои дуљониба дар байни онњо ва
  • М У Ќ А Д Д И М А ( 5 - 6 2 ) ~ 34 ~ дигар муносибатњои иљтимоиро дар бар мегирад ва ањко- ми султонї ва ѐ сиѐсати шаръї номида мешавад. Дар он салоњиятњои маќомоти идорї, мустаќилияти амалии судњо ва маќомоти ќонунгузор ва њамчунин меъѐрњои ахлоќии онњо дар љараѐни фаъолияти кориашон, яъне њам њуќуќ- њои дастурї (конститутсионї) ва њам њуќуќњои идорї (ад- министративї)-и онњо муќаррар гардидааст. 6. Фиќњи сияр ва ѐ равобити байналмилалї Бахши шашум равобити давлат ва тарзи муносибати њокими исломї бо давлатњои њамсоя ва дигар кишварњои дуру наздики дунѐ дар њолатњои сулњу љанг, танишњои мин- таќавї, амнияти умумї ва њамчунин, робитањои диплома- тї, ањдномањои њамкорї, ќарордодњои иќтисодї ва ѓайри инњоро бо дигар кишварњо пешбинї ва ба танзим медаро- рад, Онро дар фиќњи исломї ањкоми сияр ва дар истилоњи њуќуќшиносии имрўза равобит ва ѐ њуќуќњои байналмила- лии умумї меноманд. 7. Фиќњ ва ѐ фарњанги ахлоќ Бахши њафтум меъѐрњои ахлоќии љомеа, одоби муо- шират, фазоили аъмол ва умуман, њолатњои маънавї ва муносибатњои ахлоќии мардумро ба танзим медарорад ва дар зимни ањкоми барљастае љомеаро мавриди њидоятњои амалии худ ќарор медињад. Ин бахшро ахлоќ ва одоби ис- ломї меноманд.1 Пас хуб возењ аст, ки фиќњи исломї низоми њуќуќии рўњї ва маданї аст ва шариати ислом барои танзими уму- ри дин ва дунѐ њар ду омадааст. Аз ин рў, низоми њуќуќї (фиќњї)-и ислом аз тамоми ќонунњои вазъї ва низомњои њуќуќие, ки моњият (характер)-и динї надоранд, ба куллї фарќ мекунад ва бар фарози ањкоми маданї, љиної ва та- моми бахшњои он рўњи маънавиѐт ва љавњари диѐнат ва 1 Алмахалу-л-фиќњию-л-омм, Мустафо Ањмад Зарќо. – С. 66, 67. – Димишќ. Минбаъд: Алмадхалу-л-фиќњї; Фиќњи манњаљї (тарљимаи форсї, Муњаммадазизи Њусомї ва Фарзоди Порсо). – Љ. 1. – С. 19, 20.
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї – ~ 35 ~ таќво соя афкандааст. Зеро ќонун ва адаб (фарњанг ва маънавиѐт) њар ду во- ќеъияти иљтимої ва иќтисодии миллатро тасвир намуда, муставои пешрафти зиндагї ва шуури љамъиятиро дар он ифода мекунанд. Дар њоле ки њадафи асосии ќонун дар ња- ѐт барпо намудани адолати иљтимої, њифзи њуќуќи мар- дум ва эљоди тавозун дар байни манофеи фардї ва љамъи- ятї мебошад, таљрибаи чандинасраи миллатњои мутамад- дин амалан собит намуда, ки расидан ба ин ормони ќонун бе такя бар фарњанги нерўманди динї ва маънавиѐти боа- солат имкон надорад. Њар ќонун ва низоми њуќуќие, ки аз асосњои ахлоќї ва фарњанги нерўманди маънавї бебањра бошад, њамеша дар тављењи андешањо ва танзими њаѐти иљтимоии мардум но- ком мемонад ва дар маърази њилаву коршиканињои ода- мони зирак ва љинояткорони тезњуш ќарор мегирад. Пеши роњи чунин бархўрдњои манфиро дар љомеа танњо ба васи- лаи тарбияи дурусти ахлоќї, имон ба Худо ва тањкими ан- дешаи охират метавон гирифт. Шариат ва ќонунгузории исломї дар фарорўи барно- мањои эътиќодї ва амалии худ асосан се њадафи ислоњиро ќарор додааст, ки ба тартиб яке пас аз дигаре тањаќќуќ ме- ѐбанд ва њар яке замина ва асоси зинаи баъдї ба шумор меравад: 1. Озодсозии фикру андешаи инсон аз ќайду банди таќлидкорї, хурофотпарастї ва пучигарої аввалин њада- фи дини ислом аст, ки онро аз тариќи аќидаи солим, имон ба Худо ва ба рўзи охират, эљоди тафаккури илмї ва роњ- намоии аќли башарї ба корбурди далелу бурњон ба вуљуд меоварад. Ќуръони карим дар ин бора мефармояд: «Ва аз онњо сангинї ва он бандњоеро, ки бар эшон буданд, фурў мегузорад…».1 1 Сураи Аъроф, 7: 157.
  • М У Ќ А Д Д И М А ( 5 - 6 2 ) ~ 36 ~ 2. Ислоњи ахлоќ, тазкияи нафс, тарбияи шахсияти аф- род ва тављењи онњо ба сўи хайру некї, масъулиятшиносї ва ободкорї. 3. Ислоњи љамъият ва баланд бардоштани фарњанги иљтимоии мардум, ба сурате ки дар он назму тартиб, ам- нияти умумї, адолати иљтимої, озодињои муносиб ва ка- ромати инсонї таъмин шаванд.1 Аз ин љо маълум мегардад, ки шариати ислом бар се асос: аќидаи муттакї бар аќл, ибодати рўњї ва низоми ко- мил ва фарогири њуќуќї ва ѐ ќонуни танзимгари њаѐти иљ- тимої бино гардидааст.   Бар њамин асос, дар баъзе масоил дар бахши ќонуни мадании фиќњи исломї ду эътибор: ќазої (њукми судї ва ба зоњир) ва диѐнатї вуљуд дорад. Дар баъзе мавридњо бар њасаби зоњир шартњо, коргузорињо ва санадњои собитсо- зандаи њаќ фароњам меоянд ва аз љињати ќазої (судї) ба нафъи шахсе, ки ин фурсат барояш фароњам омадааст, њукм мешавад, вале дар асл ва аз рўи диѐнат љониби дигар њаќ аст. Ин њолат ваќте пеш меояд, ки шоњидон бардурўѓ шањодат ва баѐнот медињанд ѐ њуљљати калбакї тартиб до- да мешавад ва ѐ бар асоси баъзе ќарорњо ва коргузорињои судї мўњлати даъво ба поѐн мерасад ва соњиби њаќ наме- тавонад њаќќи худро собит созад. Дар чунин њолат, ки даъво зоњиран ба нафъи шахсе њал мешавад ва роње барои исботи њаќ боќї намемонад, шариат дар зоњир ва аз рўи ќазо њукм мебарорад, вале ин аслро низ таъкид мекунад, ки агар дар њаќиќат ва аз рўи диѐнат њаќ ба љониби шахси дигар бошад, ин њукми судї њељ гоњ онро барояш њалол намегардонад. Ањкоми шариат бар њасаби зоњир ва аз рўи ќазо бино ѐфтаанд, вале он дар чунин мавридњо њаргиз њаќќи шахсеро барои шахси дигар њалол намегардонад. Пас он шахсе, ки даъво ба наъфи вай 1 Алмадхалу-л-фиќњї. – С. 48, 49.
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї – ~ 37 ~ њал шудааст, метавонад онро бар њасаби њукми зоњир та- соњуб намояд ва ѐ аз рўи диѐнат онро рад кунад ва ба со- њиби аслиаш баргардонад. Расули акрам (с) мефармояд: «Ман њам башар њастам ва ваќте шумо ба назди ман даъво пеш меоваред, шояд якеа- тон аз дигаре њуљљатдонтар ва дар ин бора зирактар бо- шад ва ман тибќи он чи мешунавам, барояш њукм мекунам. Пас барои касе чизе аз њаќќи бародарашро њукм карда бо- шам, онро нагирад, зеро порае аз оташро барояш људо на- мудаам».1 Дар боби ањкоми хонавода низ мавридњое пеш меояд, ки аз рўи диѐнат эътибор (њукм)-е доранд, вале аз рўи ќазо ва дар додгоњ њукми дигаре барои он пешбинї шудааст. Ваќте кор ба додгоњ ва ба назди ќозї бардошта шуд, дар ин њолат танњо њукми ќозї нофиз аст. Муфтї дар шариат шахсияти мустаќил ва ѓайриќазої аст, вай дар фатвои худ њар ду эътиборро дар назар меги- рад ва метавонад дар баъзе масоил аз рўи диѐнат фатво дињад,2 вале фатвои ў ѓайри илзомї аст, яъне моњият (ха- рактер)-и машваратї ва иршодї дорад. Вале ќозї шахсия- ти ќазої (аз љумлаи њокимияти судї) буда, њукми вай ил- зомї аст, яъне моњияти њукмї ва эътибори ќонунї дорад. Ањкоми содирнамудаи вай дар мањдудаи додгоњ илзомї њастанд, на фатво ва назароти ихтиѐрї. Ќозї дар додгоњ ваќте њар ду љониби даъво њузур дошта бошанд, њаќќи фатво доданро надорад, балки бояд пас аз тањќиќи масъа- ла дар бораи он њукме барорад. Масалан, шахсе њамсарашро ба хато талоќ кунад, ба ин тариќ ки ќасди гуфтани дигар чиз дошта, вале нохост ба забонаш лафзи талоќ љорї шавад, дар ин масъала аз рўи диѐнат талоќе воќеъ намешавад, зеро мард онро ќасд на- кардааст. Вале бар њасаби зоњир ва аз рўи ќазо талоќ во- ќеъ мешавад. Ваќте масъала ба назди муфтї бурда шавад, 1 Сањењи Бухорї, 2458, 6967, 7169; Сањењи Муслим, 4448 (1713)-4 2 Раддулмўњтор. – Љ. 8. – С. 48.
  • М У Ќ А Д Д И М А ( 5 - 6 2 ) ~ 38 ~ вай метавонад аз рўи диѐнат дар он ба воќеъ нашудани та- лоќ фатво дињад, вале њамин ки масъала ба додгоњ ва ба пеши ќозї бардошта шуд, вай аз рўи ќазо ба талоќ њукм мекунад ва дигар онро бозпас гардонида намешавад.1 Фарќи фатво аз мавќеи додгоњ ва њукми ќозї низ дар он аст, ки фатво моњияти тавсиявї ва љанбаи иршодї до- рад, дар њоле ки њукми додгоњ ва назари ќозї эътибори њу- ќуќї ва љанбаи иљрої дорад.   Илова бар ин, масоил ва ањкоми шаръї бар асоси мазња- би њанафї ба се даста ва ѐ гурўњ таќсим мешаванд: а) Усул, б) наводир, в) фатвоњо. 1. Усул он масоилеро ташкил медињанд, ки дар давраи таъсиси мазњаб аз љониби худи имом Абўњанифа (рњ) ва ѐрони њамкораш, ба монанди имом Абўюсуф, имом Му- њаммад, имом Зуфар ва дигарон баррасї ва муњокима гар- дида, аз тарафи котибот дар маљмўае бо номи «Асл» сабт гардидаанд ва ба «зоњири ривоят» машњур мебошанд. Ин масоил гоњо бо иттифоќи назари њамаи онњо ќабул гардида ва гоње њам назари як ва ѐ ду нафари онњоро, ќавли рољењ буд, ифода мекунанд. Имом Муњаммад (рњ) тамоми масоили усулро дар ки- тобњои шашгонаи худ, ки ба китобњои зоњири ривоят машњур мебошанд, гирд овардааст, ки иборатанд аз: 1. «Мабсут», ки бо номи «Асл» маъруф буда ва калон- тарин таълифоти ўро ташкил медињад. 2. «Љомеъу-с-саѓир»: Он њудуди њазору панљсаду сиву ду (1532) масъаларо дар бар гирифта,2 ривоятњои Абўюсуф (рњ) аз Абўњанифа (рњ)-ро дар он гирд овардааст. 3. «Љомеъу-л-кабир»: Он чиро, ки худаш бевосита аз Абўњанифа (рњ) ривоят намудааст, дар он гирд овардааст. 1 Раддулмўњтор. – Љ. 4. – С. 435; Алмадхалу-л-фиќњї. – С. 67-69. 2 Шарњи «Љомеъу-с-саѓир». – С. 35. Ба наќл аз китоби «Кашфу-з- зунун»-и Њољи Халифа. – Љ. 1. – С. 561, 562.
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї – ~ 39 ~ 4. «Зиѐдот». 5. «Сияри саѓир». 6. «Сияри кабир».1 Китобњои Муњаммад ибни Њасан (рњ) асос ва тањдоби мазњабро ба вуљуд овардаанд. Аксари донишмандони ња- нафї бар ин назаранд, ки манзур аз: «Ин дар зоњири риво- ят аст, ин зоњири мазњаб мебошад ва ин мувофиќ ба ривоя- ти усул аст», китобњои шашгона ва машњури имом Му- њаммад (рњ) мебошад. 2. Наводир ба он масоиле гуфта мешавад, ки дар ки- тобњои ѓайри зоњири ривоят аз имом Абўњанифа (рњ) ва ѐронаш ривоят шудаанд. 3. Фатвоњо маљмўаи гаронбањои назароти муљтањидо- ни мутааххири њанафиро ташкил медињанд. Фатвоњо ас- лан дар бораи масоиле дода шудаанд, ки дар бораи онњо чизе аз Имом (рњ) ва ѐронаш ривоят нашудааст. Муљтањи- дони мутааххир бо такя бар усул ва ќавоиди мазњаб он ма- соилро коркард ва тахриљ намудаанд. Аввалин китобе, ки дар ин бора дар мазњаби њанафї навишта шудааст, китоби «Аннавозил»-и Абўллайси Самарќандї мебошад.2   Коршиносони соња марњалањои гуногуни таърихии мазњабро аз назари иљтињодї ба се давраи муњим људо ме- созанд. 1) Давраи таъсис ва бунѐдгузории мазњаб: Он аз оѓози фаъолиятњои илмї ва фиќњии худи имом Абўњанифа (рњ) 1 Имом Абўабдуллоњ Муњаммад ибни Њасани Шайбонї. Муќаддимаи китоби «Ал-асл», ки бо номи «Мабсут» маъруф мебошад, ба ќалами раиси кумитаи «Эњѐи маорифи нўъмонї» дар шањри Њайдаробод (Дакан)-и Њинд, Абўлвафои Афѓонї.– Бейрут, 1990. – С. 12. 2 Муњаммадалии Соис. Таърихи фиќњи исломї. – Димишќ, 1999. – С. 177, 178. Минбаъд: Таърихи фиќњи исломї. Наср ибни Муњаммад маъруф ба Абўллайси Самарќандї яке аз фаќењони бузурги њанафї мебошад, ки соли 373-юми њиљрї (983-юми милодї) вафот намудааст. («Ал-аъломи Зириклї». – Љ. 8. – С. 27).
  • М У Ќ А Д Д И М А ( 5 - 6 2 ) ~ 40 ~ шурўъ гардида, даврони фаъолиятњои илмии чањор шогир- ди бузургашро то вафоти Њасан ибни Зиѐд (204њ. мувофиќ ба соли 819-820-уми милодї) фаро мегирад. Имом ва ча- њор шогирди бузургаш: 1. Яъќуб ибни Иброњим (Абўю- суф), 2. Муњаммад ибни Њасани Шайбонї, 3. Зуфар ибни Њузайл ва 4. Њасан ибни Зиѐд муљтањидони дар шаръ ва муассисони мазњаб ба шумор мераванд. Онњо табаќаи са- лафи фаќењони њанафї мебошанд. 2) Давраи интишор ва густариши он: Ин давра аз ва- фоти Њасан ибни Зиѐд (204њ.) оѓоз гардида, то поѐни њаѐти имом Абдуллоњ ибни Ањмади Насафї (710њ. мувофиќ ба соли 1311-уми милодї)-ро дар бар мегирад. Донишмандон ва фаќењони ин давра аксаран муљтањидони дар мазњаб мебошанд. Онњо бештар дар масоиле ба иљтињод пардох- таанд, ки аз табаќаи салаф ва соњибони мазњаб дар маври- ди онњо ривояте ба эшон нарасидааст. Ин давра њалќаи му- тавассит ва пайванди миѐнаи мазњабро ташкил медињад ва муљтањидони он ба табаќаи «халаф» шинохта мешаванд. Албатта, фаќењони ин давра ва давраи баъдї ба сатњњои гуногуни иљтињодї таќсим мешаванд. Ин давра аз ибтидои ќарни сеюми њиљрї то поѐни ќарни њафтуми њиљрї, яъне њудуди панљ асрро фаро меги- рад. Дар ин муддат донишмандони бешуморе дар мазњаби њанафї пой ба њастї нињодаанд. Арсаи иљтињодоти фиќњї густариш ѐфт ва афкори мазњаб рў ба инкишоф нињод. Дар сояи иљтињодоти машоихи бузурги мазњаб дар ин дав- ра тарњи куллии мафњуми мазњаб ва хутути он муайян гар- диданд. Садњо китобњои мухтасар, матн ва њамчунин шарњ- њои боарзише дар фиќњи мазњаб таълиф гардид. Ин марњала ба даврони хилофати наздик ба панљас- раи Аббосињо рост меомад, ки он даврони шукуфої ва яке аз пурбортарин даврањои тамаддуни исломї ба шумор ме- равад. Фиќњи њанафї низ ањди тиллої ва ѓанитарин фур- сатњои иљтињодї-тањќиќии худро дар даврони онњо пушти сар намудааст. Дар сарзаминњои шарќии хилофат дар дав-
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї – ~ 41 ~ рони њукмронии сулолањои Тоњириѐн, Сомониѐн, Салљуќи- ѐн, Хоразмшоњиѐн ва ѓайра низ њамин мазњаб мазњаби рас- мии ќаламрави онњо ба шумор мерафт. 3) Давраи истиќрор: Ин давра аз вафоти Насафї (710њ.) то имрўз идома дорад. Дар ин давраи сарнавиштсоз љањо- ни ислом ба мадду љазрњои бунѐдбарандоз ва њамлањои бе- рањмонаи муѓулон рў ба рў гардид. Муѓулони муњољим пас аз тасарруфи шањри Баѓдод – пойтахти Аббосињо ба хилофати панљасраи онњо хотима доданд. Сарзаминњо ва шањрњои бузурги хилофати шарќї ба куллї хароб ва аз са- кана холї гардиданд. Он ќавми бефарњанг ба мисли гу- заштагони истилогари худ, яъне фарангиѐн дастхатњои но- дир, китобњои илмї ва навиштаљоти дастнохўрдаи фарзан- дони мусалмонро бо худ набурданд, балки њамаро ба оташ кашиданд ва бо њар роње нобуд сохтанд. Ин буд, ки мил- латњои мусалмон дигар то асрњо натавонистанд ќомати фарњангу тамаддуни худро рост намоянд. Фаќењони ин давра дигар на манбаъњои илмии гузаш- таро ба таври кофї дар ихтиѐр доштанд ва на аз њимояи ко- фї ва дар сатњи давлатї бархўрдор буданд. То он ки турк- њои Усмонї дубора хилофати исломиро барќарор намуданд ва дар даврони онњо тамаддун ва фарњанги исломї, аз љумла фиќњ, дубора рў ба шукуфої нињод. Бинобар ин, дар давраи сеюм дигар на мухтасару матн- њо ва на шарњњои пурарзиш, ба монанди давраи дуюм на- вишта шуд, балки аксари талошњои илмии фаќењон ва дас- товардњои донишварони ин давра дар навиштани њошия- њову повараќињо хулоса мегардад. Њатто барнома ва усул (метод)-и таълимие, ки мувофиќ ва њампои аср бошад, дар њељ манбаъе аз онњо мушоњида нагардидааст. Танњо дар давраи хилофати исломии туркњо, чуноне ишора шуд, та- маддуни исломї дубора рў ба шукуфої нињод ва дониш- мандони фиќњи исломї ба дастовардњои нисбие ноил гар- диданд. Донишмандони ин давраро муљтањидони мутаах- хир меноманд.
  • М У Ќ А Д Д И М А ( 5 - 6 2 ) ~ 42 ~ Хулоса, мазњаби њанафї њамон гуна ки дар даврони хилофати Аббосињо мазњаби расмии давлатї ба шумор мерафт, дар даврони хилофати исломии туркњо низ маќо- ми худро њифз кард, ба хусус пас аз фармоне, ки Султон Салим содир намуд, мазњаби њанафї мазњаби расмии та- моми сарзаминњои ќаламрави хилофат ба шумор мерафт. Дар тўли наздик ба њазор сол дар даврони ду хилофат, бо он ки мактаби фиќњии њанафї ба унвони мазњаби расмї амал мекард, вале њељ гуна фишори динї ва таассуби мазња- бие аз љониби тарафдорони он нисбат ба пайравони дигар мазњабњои исломї сурат нагирифтааст. Ду омили муњим, яке маќоми расмї доштани мазњаб дар муддати наздик ба њазор сол, дуввум, тавонмандии роњбарони садри аввал ва даврони дуюми он, њамчунин, ѓановати нерўњои фикрї дар онњо боиси интишори васеи он дар љањони ислом ва ба вуљуд омадани мероси гаронба- њои фиќњии он гардид, коре, ки њаргиз барои дигар маз- њабњои ањли суннат имконоти он фароњам нагардидааст. Аз њамин љост, ки бештар аз нисфи мусалмонони ља- њонро пайравони мазњаби њанафї ташкил медињанд.   1. Имом Абўњанифа (рњ), Нўъмон ибни Собит маъруф ба Имоми Аъзам соли њаштодуми њиљрї (699м.) дар шањ- ри Куфа ба дунѐ омада, соли 150њ. (мутобиќ ба соли 767м.) дар давраи хилофати Мансур, дуввумин халифаи аббосї дар шањри Баѓдод вафот намудааст. Имом Абўњанифа (рњ) аз аксари машоих ва бузургоне, ки дар асри ў ба сар бурдаанд, илм омўхтааст. Аз њама бештар ва ба таври пайваста дар назди Њаммод ибни Абў- сулаймон (рњ) ба тањсил пардохтааст. Вай аз соли 102-юм то соли 120-уми њиљрї ба муддати њаждањ сол дар назди устодаш Њаммод (рњ) касби илм намудааст. Пас аз он имом Абўњанифа (рњ) ба тарбияи шогирдон ва бинои кохи боазамати фиќњи исломї пардохта, боќии
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї – ~ 43 ~ умро, ки њудудан сї соли дигарро дар бар мегирад, дар ин роњ сарф намудааст. 2. Имом Абўюсуф (рњ), Яъќуб ибни Иброњим ибни Ња- биби Ансорї – ќозиюлќузоти хилофати исломї дар давро- ни халифа Њорунаррашид – бузургтарин шогирд ва ѐри имом Абўњанифа (рњ) мебошад. Вай соли 113њ. (мувофиќ ба соли 731-уми милодї) дар шањри Куфа ба дунѐ омада, соли 182њ. (798м.) дар шањри Баѓдод вафот кардааст. Имом Абўюсуф (рњ) дар таърихи ислом нахустин шах- се мебошад, ки ба унвони ќозиюлќузот шинохта шудааст. Вай осор ва таълифоти зиѐде бар асоси мазњаби њанафї аз худ бар љой гузоштааст, ки мутаассифона, аксари онњо ба мо нарасидааст.1 3. Имом Муњаммад ибни Њасан ибни Фарќади Шай- бонї (рњ) яке аз бузургтарин ва наздиктарин шогирдони имом Абўњанифа (рњ) мебошад. Имом Шофеъї (рњ) дар васфи ў гуфтааст: «Њељ мардеро дар бораи њалолу њаром, ил- латњо ва носиху мансух олимтар аз Муњаммад ибни Њасан надидам». Њамчунин, дар бораи фасоњат ва шевоии забони ў мефармояд: «Агар бихоњам, метавонам бигўям, ки Ќур- ъон ба забони Муњаммад ибни Њасан љорї гардидааст». Вай соли 131 ва ѐ 132њ. (мувофиќ ба соли 748-уми милодї) дар шањри Восити Ироќ ба дунѐ омада, соли 189њ. (804м.) дар ас- нои сафаре дар наздикињои шањри Рай аз дунѐ гузаштааст.2 Имом Муњаммад (рњ) њангоми вафоти имом Абўњани- фа (рњ) ба синни њаждањсолагї расида буд. Вай тањсилоти худро пас аз вафоти имом Абўњанифа (рњ) дар назди имом Абўюсуф (рњ) идома бахшид. Њамчунин дар байни солњои 1 Хайруддини Зириклї. Ал-аълом. – Љ. 8. – Бейрут, 2005. – С. 193. Минбаъд: Ал-аъломи Зириклї; Алмавсўату-л-арабияту-л-оламия [Global Arabic Encyclopedia] (зери назар ва тањрири доктор Ањмад Шувайхот). – Нусхаи электронї, 1425њ. (2004м.)). Минбаъд: Ал- мавсўату-л-арабияту-л-оламия. 2 Ал-аъломи Зириклї. – Љ. 6. – С. 80; Алмавсўату-л-арабияту-л- оламия.
  • М У Ќ А Д Д И М А ( 5 - 6 2 ) ~ 44 ~ 160-ум ва 170-уми њиљрї ба муддати се сол дар назди имом Молик (рњ) ба омўзиши њадис пардохта ва «Муваттаъ»-ро аз ў ба таври комил ривоят кардааст.1 Ба ин тартиб имом Молик (рњ) севумин устоди имом Муњаммад (рњ) ба шу- мор меравад. Баъзе донишмандон табаќаи салафи њанафиро аз Абўња- нифа (рњ) то имом Муњаммад (рњ) медонанд. Имом Муњам- мад ва имом Абўюсуфро якљоя «Имомайн» ва «Соњибайн» ва њамроњ бо њазрати Имом (рњ) «Имомњои сегона» мегўянд. 4. Зуфар ибни Њузайл ибни Ќайси Анбарї (рњ) шогирд ва ѐри сеюми имом Абўњанифа (рњ) буда, тамоми умр маш- ѓули илм боќї монда ва њељ гоњ мансаби идориеро дар њу- кумати ваќт ќабул накардааст, њарчанд барои фишор до- дани ў борњо хонааш ба хок яксон карда шуд.2 Вай пас аз вафоти имом Абўњанифа (рњ) раѐсати њалќаи дарси шо- гирдонро бар ўњда дошт. Имом Зуфар (рњ) соли 110њ. (мувофиќ ба соли 728-уми милодї) ба дунѐ омада, соли 158њ. (775м.) дар шањри Бас- ра дар синни чињилу њаштсолагї аз дунѐ даргузашт ва ў нахустин шогирде буд, ки ба лиќои Њаќ пайваст ва ба љи- вори устодаш расид.3 Имом Зуфар (рњ) њарчанд осори илмие аз худ бар љой нагузоштааст, вале яке аз шоњсутунњои амалии андешањо ва мактаби фиќњии устодаш имом Абўњанифа (рњ) ба шу- мор меравад. Вай яке аз аввалин шогирдони имом Абўња- нифа (рњ) мебошад. 5. Њасан ибни Зиѐд маъруф ба Абўалии Лўълўї (рњ) чањорум шахсияти илмї дар миѐни шогирдони имом Абў- њанифа (рњ) мебошад. Вай дар шањри Куфа ба дунѐ омада, 1 Имом Абўабдуллоњ Муњаммад ибни Њасани Шайбонї, Китобу-л- њуљљати ъало ањли-л-Мадина.– Бейрут, 2006. – С. 9. 2 Имом Зуфар (рњ) муддати кўтоње дар замони њаѐти устодаш имом Абўњанифа (рњ) дар шањри Басра ба њайси ќозї кор кардааст ва љуз ин маврид дигар мансаберо напазируфтааст. 3 Ал-аъломи Зириклї. Љ. 3. – С. 45; Алмавсўату-л-арабияту-л-оламия.
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї – ~ 45 ~ соли 204њ. (мувофиќ ба соли 819-уми милодї) дар шањри Баѓдод аз дунѐ гузаштааст. Њасан ибни Зиѐд (рњ) осор ва таълифоти арзишманди илмие дар риштањои гуногуни улуми динї аз худ бар љой гузоштааст. «Адабу-л-ќозї», «Маони-л-имон», «Нафаќот», «Хирољ», «Фароиз», «Васоѐ» ва «Амолї» аз љумлаи таълифоти ў мебошанд.1 Бояд ќайд кард, ки имом Абўњанифа (рњ) назароти фалсафї ва мактаби фиќњии худро ќабл аз баргардон шу- дани афкор ва назароти мактабњои фалсафии Юнон ба за- бони арабї ва интишор ѐфтани андешањои онњо дар ола- ми ислом поягузорї карда буд.   Дар хотима барои истифодаи бештари пажўњишгаро- ни улуми исломї дар бораи се мазњаби дигари ањли суннат ва пешвоѐни муассиси онњо бо ихтисор гузориш медињем: а) Мазњаби моликї дувумин мактаби фиќњї-њуќуќии ањли суннат буда, пас аз мазњаби њанафї аз бонуфузтарин мактабњои фиќњии љањони ислом ба шумор меравад. Ин мазњаб ба муассиси он имоми дори њиљрат ва фаќењи Ма- дина имом Молик ибни Анаси Асбањї (рњ) (93-179њ./712- 795м.) мансуб аст.2 Мазњаби моликї равиш ва мактаби миѐнае дар байни мактаби фиќњии ањли њадис ва мактаби ањли раъй ба шу- мор меравад. Зеро дар ин мазњаб, бо вуљуди он ки асосан ба њадис истинод шудааст, аз раъй ва иљтињод ба таври ва- сеъе истифода гардидааст ва он дар ин замина ба мактаби фиќњи њанафї хеле наздик аст. Аз ин рў, мутааххирини маз- њаби њанафї дар баъзе масоили фурўъ, ваќте дар он бар асоси ривоѐти машоихи мазњаб роњи њалле пайдо накар- данд, ба мазњаби моликї фатво медињанд. 1 Ал-аъломи Зириклї. Љ. 2. – С. 191; Алмавсўату-л-арабияту-л- оламия. 2 Ал-аъломи Зириклї. Љ. 5. – С. 257; Алмавсўату-л-арабияту-л- оламия.
  • М У Ќ А Д Д И М А ( 5 - 6 2 ) ~ 46 ~ Китоби Муваттаи имом Молик (рњ) аз нахустин таъ- лифоти њадис буда, яке аз мўътамадтарин марољеи сунна- ти набавї дар љањони ислом ба шумор меравад. Марљаи фиќњии мазњаби моликиро китоби «Алмудавванатул куб- ро» ташкил медињад, ки яке аз ганљинањои гаронмояи њу- ќуќї дар љањони ислом аст. б) Мазњаби шофеъї низ ба пешво ва муассиси он имом Муњаммад ибни Идриси Шофеъї (рњ) (150-204њ./767- 820м.) мансуб буда, аз љињати таърихї севумин мактаби фиќњии ањли суннат ба шумор меравад. Имом Шофеъї (рњ) соли 150-уми пас аз њиљрат дар шањри Ѓаззаи Фаластин дар њамон соле, ки имом Абўња- нифа (рњ) вафот карда, дар замони хилофати Абўљаъфари Мансур – дувумин халифаи хонадони аббосї – ба дунѐ ома- да ва соли 204-уми њиљрї дар замони хилофати Маъмуни Аббосї (198-218њ./813-833м.) дар шањри Фустоти Миср ва- фот намудааст.1 Мактаби фиќњии имом Шофеъї (рњ) њарчанд ба мак- таби ањли њадис наздикии зиѐде дорад, вале аз мазњаби ња- нафї, ба хусус аз назароти фиќњии имом Муњаммади Шай- бонї (рњ), хеле мутаассир гардидааст. Аз он љо ки дар байни имом Шофеъї (рњ) ва имом Муњаммад (рњ) – шахсияти сеюм дар мазњаби њанафї – пайвандњои амиќи илмї ва муколамоти њузурї барќарор буд, дар китобњои фиќњии њар ду мазњаб зикри назарот ва наќдњои илмии дуљониба дарљ гардидаанд, ки он нишонаи ошкоре аз фазои бози илмї ва тасомўњи мазњабї дар сад- ри аввал буда, намои комиле аз вањдати фикрї ва њамга- роии фарњангии мусалмононро ба намоиш мегузорад. Бузургтарин марљаи њадис ва осори фиќњии мазњаби шофеъї, ки аз таълифот ва имлооти бевоситаи имом Шо- феъї (рњ) њастанд, китоби «Муснад»-и имом Шофеъї дар 1 Ал-аъломи Зириклї. Љ. 6. – С. 26; Алмавсўату-л-арабияту-л-оламия; Таърихи сиѐсї, динї, фарњангї ва иљтимоии ислом, доктор Њасан Иб- роњим Њасан. – Љ. 2. – С. 66. – Ќоњира. Минбаъд: Таърихи ислом.
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї – ~ 47 ~ њадис ва китоби «Ал-умм» дар фиќњ мебошанд. в) Мазњаби њанбалї аз љињати замонбандии таърихї чањорумин мактаби фиќњии ањли суннат буда, ба асосгузори худ – яке аз бузургтарин муњаддисон ва пешвоѐни љањони ислом Абўабдуллоњ Ањмад ибни Муњаммад ибни Њанбал (рњ) мансуб мебошад. Имом Ањмад (рњ) соли 164-уми њиљрї (мутобиќ ба со- ли 780-уми милодї) дар шањри Баѓдод – пойтахти хило- фати Аббосињо – дар замони хилофати Мањдї (158-169њ.- /775-785м.) аз силсилаи аввали хулафои аббосї ба дунѐ омада, соли 241њ./855м. дар замони хилофати Алмутавак- кил алаллоњ (232-248њ./847-861м.) аз силсилаи дуюми хула- фои аббосї дар њамонљо вафот кардааст.1 Мазњаби њанбалї намунаи комили фиќњи ањли њадис буда, таќрибан ба тарви комил ба осор ва ањодиси ривоят- шуда истинод намудааст ва дар ибтидо камтар ба иљтињод ва он чи ба корбурди раъй машњур аст, рўй овардааст. Аз он љо ки, имом Ањмад (рњ) мазњаби худро таќ- рибан ба таври комил бар осор ва ањодис бино нињода, тавонистааст ганљинаи нафисеро дар заминаи њадис дар девоне бо номи «Муснад»-и имом Ањмад гирд оварад, ки он сарвати бебањо ва бузургтарин доиратул маориф дар илми њадис ба шумор меравад. 1 Ал-аъломи Зириклї. Љ. 1. – С. 203; Алмавсўату-л-арабияту-л- оламия; Таърихи ислом. – Љ. 3. – С. 4.
  • М У Ќ А Д Д И М А ( 5 - 6 2 ) ~ 48 ~ РОЊНАМОИ КИТОБ иќњ дар луѓат ба маънои фањмидан ва дар- ѐфтани мафњум ва воќеъияти чизе аз тариќи корбурди мафњумњо ва ѐ чизњои маълум ме- бошад. Яъне фиќњ ба маънои расидан ба мафњуми даркно- шуда ва чизи њанўз номуайян ба воситаи мафњумњо ва ѐ чизњои маълум ва шинохташуда аст. Аммо дар истилоњи њуќуќї ва дар назди коршиносо- ни соњаи ањком фиќњ илме мебошад, ки ба омўзиши ањко- ми амалии шариат аз тариќи далелњои тафсилии он мепар- дозад,1 яъне он илмест, ки ањкоми амалии шариатро, ки ба онњо масоили фаръї ва ѐ фуруъ низ гуфта мешавад, дар тамоми бахшњо мавриди омўзиш ќарор медињад ва онњоро аз далелњои тафсилї ва асосњои шаръї коркард ва муайян менамояд. Фиќњ ба маънои дуюми худ дар истилоњ ба маљмўи ањ- коми шаръї ва бахши ќонунњои он итлоќ мегардад ва ваќ- те мегўем: Фиќњро омўхтем, њамин маънои дуюми он дар- назар аст. Пас фиќњ маљмўаи ањкоми амалии шариат аст.2 Китобе, ки инак рўи даст доред, ањком ва масоили шаръї дар он мувофиќи фиќњи њанафї баѐн гардида, бо истифода аз китобњои мўътабари ин мактаби фиќњї на- вишта шудааст ва дар он њаддалимкон кўшиш ба харљ до- да шудааст, ки ањком ва масоили гуногуни шаръї бо забо- ни содаву равон барои навомўзон баѐн шаванд, то њама 1 Шарњи Маљалла, моддаи якум. – Љ. 1. С. 16. Салим Рустам Бози Лубнонї, узви собиќи шўрои давлатї дар импературии Усмонї. – Бейрут. Дурарул њукком, шарњи Маљаллатул ањком, Алї Њайдарафандї (тарљимаи арабї, Фањмї Њусайнї), моддаи 1. – Љ. 1. – С. 15. – Бейрут. Минбаъд: Дурарул њукком. 2 Алмадхалу-л-фиќњию-л-омм, Мустафо Ањмад Зарќо. – С. 65, 66. Ф
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї – ~ 49 ~ битавонанд аз он бањраманд гарданд. Ангеза ва сабаби аслии нигориши он набудани ин гу- на китобњо барои навомўзони улуми исломї дар кишвара- мон бо забони тољикї (бо њарфњои кириллї) дар заминаи фиќњи њанафї мебошад. Албатта, ба забони форсї дар ин замина китобњои зи- ѐде њастанд, ки арзиши баланди илмї доранд, аммо њам забон ва шеваи нигоришашон барои талабаи навомўзи имрўз вазнин ва хастакунанда мебошад ва њам бо алифбои ниѐгон – њуруфи форсї навишта шудаанд, ки шумораи хе- ле ками љавонони мо ба он ошної доранд ва алоќамандон таќрибан наметавонанд аз онњо истифода намоянд. Бинобар ин, мебинем, ки дар фарогирии он ваќти зи- ѐд ва нерўњои фикрии донишомўзон сарф мешавад, дар су- рате ки мумкин аст њамон матолибро бо њарфњои кириллї ва ба таври содаву равон баѐн кард ва онро дар муддати кўтоње фаро гирифт ва сипас ба омўзиши китобњои боло- тари фиќњ пардохт. Илова бар ин, мардум низ аз он ба таври васеъе истифода мебаранд. Хуб аст ѐдовар шавем, ки тамоми масоили фиќњї дар ин китоб бар асоси назари љумњури (аксарияти мутлаќи) донишмандони мазњаби њанафї тањрир гардидааст. Дар баъзе масъалањои фаръї љумњури донишмандони ањли сун- нат, ки се мазњаби дигари фиќњиро дар бар мегирад, наза- ри дигаре доранд. Ин амр аз он љињат аст, ки дар баъзе масъалањо чанд сурати татбиќї аз паѐмбар (с) собит гар- дидааст ва далелњои шаръии њар ду тараф дар ќуввату су- бут таќрибан бо њам баробаранд ѐ яке ќавитар ва дигаре аз пањлўњое заъифтар мебошад, вале дидгоњњои фиќњии њар ду тараф бо далелњои шаръї асоснок гардидаанд. Дар ин љо баъзе донишмандони мазњаби њанафї ва ѐ аќаллияти нисбии онњо дар порае аз масоил пас аз тањќи- ќу баррасии далелњои њар ду љониб далелњои љумњури до- нишмандони ањли суннатро ќавитар ѐфта, назари онњоро тарљењ ва љонибдорї менамоянд. Њамчунин донишмандо-
  • М У Ќ А Д Д И М А ( 5 - 6 2 ) ~ 50 ~ ни мустаќил ва аќаллияти нисбии дигар мазњабњои ањли суннат низ дар порае аз масоил назари пешвоѐни киром ва машоихи мазњаби њанафиро тарљењ ва љонибдорї мена- моянд. Дигар дар аксари масоили муњимми фиќњї назари љумњури донишмандони ањли суннат, яъне њар чањор маз- њаб бо њам муттафиќ ва мувофиќ мебошад. Дар ин миѐн фаќењоне низ њастанд, ки дидгоњи фиќњии онњо дар порае аз масоили фаръї аз назари љумњури ањли суннат фарќ до- рад. Дар тамоми мавридњои зикргардида нуќтаназарот ва дидгоњњои фиќњии њар даста бо далелњои шаръї ба тавре ки гуфта шуд, асоснок мебошанд. Ин гуногунназарии фиќњї дар асрњои аввали ислом дар даврони њаѐти поягузорони мактабњои фиќњи исломї низ вуљуд дошт. Онњо тањќиќотњои фиќњии худро бо эњти- роми дидгоњњои фикрии дигарон ва ба дур аз њар гуна та- ассуби мазњабї пеш мебурданд. Дар баъзе масъалањои фаръї назари њазрати Имоми Аъзам Абўњанифа (рњ) як хел ва нуќтаи назари бузургтарин пайравони он њазрат Абўюсуф (рњ) ва Муњаммад (рњ), ки бо тахаллуси Имома- йн шинохта шудаанд, дигар хел буда ва дар мазњаб низ гоње назари онњо дар он масъала ќавли рољењ ва мавриди фатво ќарор мегирифт. Гоње яке аз онњо дар масъалае бо имом Абўњанифа (рњ) њамназар мегардид ва яке танњо нуќтаи назари худро дар он масъала дастгирї мекард. Замоне дидгоњи Имома- йн дар масъалае бо нуќтаи назари љумњури фаќењони ањли суннат, яъне се мазњаби дигар мутобиќат ва назари имом Абўњанифа (рњ) дар он масъала аз онњо фарќ мекард. Гоње дар мавзўе нуќтаи назареро бино нињода, аз он бо далелњои фиќњї дифоъ мекарданд, вале пас аз муддате ќа- витар будани мавќеияти далелњои фаќењони дигар мазњаб барояшон собит гардида, ба фикри онњо бармегаштанд. Дар миѐни донишмандони дигар мазњабњои ањли сун- нат низ њамин шеваи инсоф ва худотарсї љорї ва пойдор буд. Дар назари онњо њифзи якпорчагї ва боло бурдани
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї – ~ 51 ~ сатњи фарњангї ва маърифатнокии динии мардум ањамият дошт, на чизи дигаре. Онњо вуљуд доштани нуќтаназароти гуногуни фиќњї ва дидгоњњои мутафовити донишмандони исломро дар баъзе мавзўъњо вусъати пургунљоиш ва пањ- нои кушодаи боргоњи фиќњи исломї медонистанд, ки дар њар масъалае чандин роњро дар пеши рўи бандаи мўъмин ќарор додааст. Ин боргоњи бовусъати фиќњї барои онњо неъмати бу- зурге ба шумор мерафт. Муљтањидон ва фаќењони баланд- пояи ислом пас аз асрњо низ аз њамон меъѐри имонї, чор- чўбаи эњтироми дидгоњњои дигарон ва арљ нињодан ба ња- ќиќат лањзае берун нарафтаанд. Фаќењони киром ва донишварони мутааххир низ пас аз тањќиќотњои тўлонї ва баррасии далелњои тамоми мак- табњои фиќњии ањли суннат назари дигаронро дар баъзе масоил тарљењ дода, онро барои мазњаби худ низ асос ва ќавли мўътабар донистаанд. Дар айни њол ба њамон мак- таби фиќњии худ вафодор боќї мондаанд, яъне њељ гуна таассуби мазњабие онњоро аз эътироф ва ќабули њаќ монеъ нагаштааст. Дар гузаштањо дар ќаламрави Осиѐи Миѐна ва сарза- минњои шарќии хилофат, ба хусус дар марказњои илмї ва шањрњои бузурги он, пайравони мазњабњои гуногуни ањли суннат дар канори њам мезистанд ва њама бо њам дар ѓанї гардонидани њавзаи фарњанги динии мардум мекўшиданд. Дар баъзе мавридњо бо дарназардошти њолатњои гуногуни бавуљудомада барои бартараф намудани заруратњои мар- дум назари фаќењони мазњабњои дигари ањли суннатро ба кор мебурданд, њарчанд назари онњо дар айни њамон мас- ъала ќавли рољењ њам набошад. Салафи солењи ин уммат дар гузашта бо чунин кушо- дасадрї, самоњати динї ва диди пўѐ ба Ислом менигарис- танд ва њатто бузургтарин намояндагони илмї ва пешвоѐ- ни динии мардуми форс (тољик), ба монанди имом Ѓаззо- лї, имом Фахри Розї, шайх Абдулќодири Гелонї ва дига-
  • М У Ќ А Д Д И М А ( 5 - 6 2 ) ~ 52 ~ рон аз мазњаби имом Шофеъї (рњ) пайравї мекарданд, имом Бухорї – бузургтарин муњаддиси љањони Ислом, имом Муслим, имом Тирмизї ва ѓайри онњо поягузор ва пайрави мазњаби фиќњии дигаре бо номи мазњаб ва ѐ та- риќаи ањли њадис буданд, дар њоле ки аксарияти мардуми тољик дар тўли таърих аз мазњаби њанафї мутобиат ме- карданд. Ба ин маъно, ки гузаштагони солењ дини мубини ис- ломро тарњи комили илоњї ва тамоми мазњабњои барњаќ- ро дар маљмўъ ифодагари комили дини Худо медонис- танд. Зеро усули куллї ва арзишњои таѓйирнопазири Ис- лом дар њамаи ин мазњабњо як аст ва он ихтилофи назаре, ки дар байни онњо вуљуд дорад, дар масоили иљтињодї ва њаводисе аст, ки дар раванди навшавии тарзи зиндагї ба вуљуд меоянд. Вале дар ду – се асри охири даврони њокимияти амо- рати Бухоро ва дигар хонигарињои Осиѐи Миѐна бо сабаб- њои гуногуне фарњанги волои исломї дар миѐни мардуми он рў ба сустї ва таназзул нињода, рафта-рафта онњо дар ќаламрави фикрии як мактаби фиќњї – мазњаби њанафї ќарор гирифтанд ва он њам ба сурати сусту камранге дар њаѐти онњо идома дошт. То он ки саранљом, њокимияти Шўравї бисоти тамоми дину мазњаб ва њама гуна фарњан- гу худшиносиро аз ин сарзамин барчид ва мардумро ба куллї аз гузаштаи худ људо сохт. Гузаштагони ориф ва пешвоѐни солењи ин мардум он гуногунназариро дар порае аз масоил рањмате барои мар- думи мусалмон медонистанд, вале пас аз чунин аќибафто- дагии фарњангї дигар онро ба сурати азобе бар сари худ даровардаанд. Вале набояд бо шунидани номи мактабњои фиќњї, ба монанди мазњаби њанафї, мазњаби моликї ва мазњабњои дигар ба ин фикр роњ дод, ки ин мактабњои њуќуќї аз як- дигар комилан фарќ доранд ва он ба маънои пароканда- гии эътиќодии мусалмонњост, балки њамаи онњо дар усули
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї – ~ 53 ~ куллї ва асосњои корї ба њам вањдати умумї доранд ва њама аз сарчашмаи арзишњои Ќуръон ва суннат сероб мегарданд. Аммо дар њавзаи фиќњи исломї як даста масоили фар- ъие вуљуд дорад, ки онњоро масоили ихтилофї мегўянд. Ба ин маъно, ки онњо дар ќаламрави тањќиќоти иљтињодии донишмандон ќарор мегиранд ва он донишмандонро бар- расињои гуногун ва тањќиќотњои озоди илмї дар он ма- соил ба натиљањои умумие мерасонад, ки њосили талош- њои иљтињодии эшон ба шумор мераванд.
  • М У Ќ А Д Д И М А ( 5 - 6 2 ) ~ 54 ~  УЛУМИ ИСЛОМЇ слом охирин ва комилтарин дини Худо аст ва тамоми барномањои он мутобиќи фитрати инсон ва барои манфиати љомеаи башарї пешбинї шудаанд. Саодату некбахтии баша- рият бо татбиќи барномањои созанда ва бо пойбандї ба арзишњои башарии он таъмин хоњад шуд ва љомеае, ки дар он ба арзишњои воло ва ќонунњои бемонанди ислом амал мешавад, љомеаи идеалї хоњад буд. Мавзўи китоби њозир, чї тавре зикр гардид, ањкоми шариат ва ѐ масоли фиќњї мебошад. Ањком яке аз бахшњои асосии ислом аст. Барномањои наљотбахши ислом ба се бахши муњим људо мешаванд, ки иборатанд аз: Бахши аввал: аќоид, яъне он чизњое мебошанд, ки мо, мусалмонон, бояд ба онњо имон ва бовар дошта бошем, ба монанди: имон ба Худо, фариштагон, паѐмбарон китобњои осмонї ва рўзи ќиѐмат. Бахши дуюм: ањком фиќњї, яъне масоиле мебошанд, ки бояд ба он амал кунем, мисли: намоз, рўза, њаљ, закот ва ѓайра. Бахши сеюм: ахлоќ, яъне сифот ва хислатњое мебо- шанд, ки бояд худро ба он биороем, ба монанди: таќво, И Дини ислом Аќоид Ањком Ахлоќ
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї – ~ 55 ~ ростгўї, амонатдорї ва ѓайра. Донишмандони ислом бахши аќоиди дини исломро усули дин, яъне пояњои дин ва бахши ањком ва ахлоќро фурўъи дин, яъне шохањои дин номидаанд. Бо таваљљўњ ба ањамияти љойгоњи ањком дар дини ис- лом, илми махсусе барои он поягузорї гардидааст, ки он- ро илми фиќњ ва олим ва коршиноси ин соњаро фаќењ гў- янд. Ин илм васеътарин ва густардатарин улуми исломї аст. Таърихи он аз тамоми дигар улуми исломї ќадимтар буда, дар њамаи замонњо дар сатњи бисѐр густардае тањсил ва тадрис мешуд. Дар таърихи ислом фаќењони зиѐде гузаштаанд ва дар илми фиќњ китобњои зиѐде навишта шудааст. Масъалањои зиѐде, ки њама љанбањои зиндагии башарро фаро меги- ранд, дар фиќњ матрањ мешаванд. Масоиле, ки дар љањони имрўз тањти унвони њуќуќ ном бурда мешаванд, бо анвоъи гуногунаш: њуќуќи асосї, њуќуќи маданї, њуќуќи хонаво- дагї, њуќуќи љазої, њуќуќи сиѐсї ва ѓайра дар бобњои гу- ногуни фиќњ бо номњои дигар зикр мешаванд. Инчунин дар фиќњ масъалањое, ба монанди масоили ибодатњо њас- танд, ки дар њуќуќшиносии имрўз гузориш наѐфтаанд. Сарчашмаи аслии ањком Сарчашмаи аслии ањком Ќуръони карим ва суннати расули акрам (с) аст, яъне тамоми ањкоми шаръие, ки дар китобњои фиќњ баѐн гардидаанд, дар њаќиќат, ќонунњо ва дастурњое мебошанд, ки Худои таъоло онњоро дар Ќуръо- ни карим ба паѐмбараш (с) вањй намудааст ва ѐ ба василаи суннати расули акрам (с) поягузорї гардидаанд. Танњо коре, ки олимони соњаи фиќњ анљом додаанд, ин аст, ки он ањкомро аз матни Ќуръон ва суннати паѐмбар (с) берун оварда, барои мардум бо забони сода баѐну таф- сир намудаанд. Ин равиши кор тамоман ѓалат ва беасос будани андешаи баъзе кўтоњназаронеро собит менамояд, ки мепиндоранд фаќењон ањкоми диниро аз пеши худашон бофтаанд ва он ањком бо Ќуръон ва суннат мухолифанд.
  • М У Ќ А Д Д И М А ( 5 - 6 2 ) ~ 56 ~ Мутаассифона, имрўзњо ќисме аз бародарони мо низ чунин даъво мекунанд, ки бояд њар шахс ањкомро худаш мустаќиман ва бевосита аз Ќуръон ва суннат, бидуни он ки ба гуфтањои фаќењон (донишварони масоили ањком) ва коршиносони улуми динї руљўъ намояд, берун кашад. Ин гуна афрод гўѐ намедонанд, ки истинбот (кор- кард) ва берун овардани ањком корест, ки аз дасти њар шахсе барнамеояд. Чї тавре ки бемор ба табиб мурољиат мекунад ва худаш дар њоле ки аз илми тиб хабаре надорад, наметавонад даст ба кор занад, њамин тавр дар фањмиши ањкоми дин њам бояд ба мутахассиси он рўй овард, зеро истинботи ањком (ва берун овардани назари шаръ дар масоили динї аз Ќуръон ва суннат) аз дигар тахассусот сангинтар ва душвортар аст. Зеро дар он (тахассус) фаќењ бояд аввал аз тафсири Ќуръон ва донишњои гуногуни он, ба монанди носиху ман- сух, муњкаму муташобењ, асбоби (муњит ва шароити) ну- зули оятњо ва бисѐр мавзўъњои дигар хуб огоњ бошад ва сониян, дар бораи илми њадис (он чї ба таври сањењ собит шудааст, ки онро паѐмбар (с) гуфтааст) дониши амиќ ва маќоми болои илмї дошта бошад, то бар асоси он меъѐр- њои илмї сањењу заъиф ва ѐ мавзўъ (сохта) будани њадис ва њамчунин аз ањли сиќа (мавриди боварї) ва ѐ дурўѓгў бу- дани ривояткунандаи онро ташхис дода тавонад. Ва улу- ми гуногуне аз ин ќабил, ки фарогирии онњо ба солњои да- роз ва зањматњои тоќатфарсое ниѐз дорад ва маълум аст, ки њар шахс њам наметавонад аз пайи ин кор шавад. Худованди бузург мефармояд:   «Мўъминон њамагї наметавонанд (дар роњи мубориза ва дар талаби илм) хориљ шаванд. Пас чаро аз њар гурўњ (ва фирќае) аз онњо дастае хориљ нагарданд, то дар (бораи
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї – ~ 57 ~ ањком ва заруриѐти) дин фањм ва дониши кофї пайдо на- моянд ва ќавм (мардум)-и худро, ваќте ба сўи онњо бар- гаштанд, бим (ва инзор) дињанд?».1 Яъне, тамоми мардуми мусалмон ба сурати инфиродї наметавонанд дар бораи арзишњо ва ањкоми шариат то он сатње донишњои илмї ба даст оваранд, ки худ бевосита аз Ќуръон ва суннат он чиро мехоњанд, истинбот ва коркард намоянд, балки бояд њайатњо ва одамони махсусе ба ин кор иќдом намоянд ва арзишњо ва ањкоми шаръро барои мардум бозгў намоянд. Масъулияти илоњї ва вазифаи динии онњо назорати маънавиѐти мардум ва баланд бардоштани сатњи маърифа- ти динии љомеа мебошад. Аз њамин љињат мардум дар за- мони баъд аз паѐмбар (с) масоили шаръї ва ањкомро аз њар шахс намепурсиданд, балки онро фаќат аз касоне дарѐфт менамуданд, ки дар фиќњ ихтисос доштанд. Пас аз онњо муљтањидоне (коршиносони саршинос ва фаќењони саромаде) ба монанди имом Абўњанифа, имом Молик, имом Шофеъї ва имом Ањмади Њанбал марљаъ (руљўъгоњ)-и мардум дар ањкоми дин ќарор гирифтаанд. Тамоми китобњои фиќњие, ки имрўз дар дастраси му- салмонони олам ќарор доранд, ба гуфтањои њар яке аз ња- мин фаќењони љалилулќадр мансуб мебошанд. Ду сарчашмаи дигари ањком иљмоъ ва ќиѐс њастанд. а) Иљмоъ ба маънои иттифоќи назари бузургон ва уламои мўътабари ислом, ба монанди сањобагон, тобеин ва ѓайра, дар давраи муайяне дар бораи масъалае аз масоили динї аст. б) Ќиѐс ба маънои ќиѐс ва илњоќ намудани масъалае, ки дар Китоб ва Суннат њукме дар бораи он собит нашу- дааст, ба он масъалае, ки њукми он дар яке аз он сарчаш- мањо собит шудааст. Фиќњ дар истилоњи диншиносї илмест, ки ба омўзи- ши масоили амалии шаръї, ки аз далоили тафсилии худ 1 Сураи Тавба, 9: 122.
  • М У Ќ А Д Д И М А ( 5 - 6 2 ) ~ 58 ~ истинбот шудаанд, мепардозад. Мавзўи илми фиќњ аз аф- ъол (аъмол)-и шахси мукаллаф субутан ва нафйан иборат буда, њадафи он, њамон гуна ки зикр гардид, расидан ба саодати дорайн аст. Омўзиши илми фиќњ дар он ањкоме, ки ба ибодот та- аллуќ доранд, ба таври иљмолї бар њар марду зани мусал- мон фарзи айн аст ва он ба ѓайр аз илми тавњид, тафсир, ња- дис ва усули фиќњ аз њамаи улум боарзиштар аст.1 Ањком ва истилоњоти фиќњї Пеш аз фарогирии ањком лозим аст бидонем, ки ањко- ми шаръї, яъне љойгоњи њукмии корњо бар асоси таълимо- ти фиќњи њанафї аз инњо иборат мебошанд: 1. Фарз – амалест, ки Худованд анљом додани онро ба таври њатмї аз мо мехоњад ва анљом додани он савоб ва тарк намудани он бидуни узр азоб дорад, ба монанди на- моз, рўза, закот, њаљ ва дигар аркони ислом. Касе яке аз фа- ризањо ва ѐ умуреро, ки аз сўи дин ба таври ќатъї собит шудаанд, инкор намояд, кофир мешавад. 2. Вољиб – вољиб низ мисли фарз амалест, ки Худованд анљом додани онро ба таври њатмї аз мо мехоњад ва адо кардани он савоб ва таркаш бидуни узр азоб дорад. Танњо фарќе, ки дар миѐни фарз ва вољиб вуљуд дорад, иборат аст аз: а) фарз ба воситаи далели ќатъї собит шудааст ва во- љиб ба воситаи далели заннї (ѓайри ќатъї). Далели ќатъї он аст, ки дар њаќќонияти он њељ шакку шубњае вуљуд на- дорад, вале дар далели заннї шакку шубња љой дорад ва су- бути њаќќонияти он то љойгоњи далели ќатъї нарасидааст; б) њар касе фарзро инкор кунад, кофир мегардад, вале инкоркунандаи вољиб кофир намешавад, балки фосиќ ва гунањкор дониста мешавад. Вољиб ба монанди хондани су- раи «Фотиња» дар намоз. 1 Дурарул њукком, моддаи 1. – Љ. 1. – С. 16.
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї – ~ 59 ~ 3. Мандуб – амалест, ки Худованд анљом додани онро на ба таври њатмї аз мо мехоњад. Ба љо овардани он савоб дорад, вале таркаш азоб надорад. Мандуб навъњо ва ѐ дараљањои гуногун дорад, вале дар умум ба ду навъ људо мешавад: а) суннат ва б) мустањаб. а) суннат – амали мандубест, ки дар анљоми он таъки- ди бештаре шудааст, тарккунандаи он мустањиќќи азоб намегардад, вале шаръан мавриди маломат ва итоб ќарор мегирад. Исрор варзидан дар тарки суннате ва ѐ суннатњо- ро ба таври куллї тарк намудан гуноњ аст. Суннат бар ду навъ аст, суннати муаккада ва суннати зоида ва ѐ завоид. Суннати муаккада он амали шаръї ва кори диниест, ки расули Худо (с)онро бо мудовамат ан- љом додааст ва љуз якду маврид онро тарк накардааст, ба монанди ду ракъат суннати ќабл аз фарзи намози бомдод. Суннати завоид он аст, ки анљом додани он савоб до- рад, вале бо таркаш инсон мустањиќќи итоб ва иќоб наме- гардад, ба монанди суннатњои завоид, нафлњо ва дигар корњои љавонмардона. Инњоро суннатњои ѓайри муаккада низ мегўянд, зеро расули Худо (с) ба монанди суннатњои ќаблї бар онњо мудовамат ва таъкид нафармудааст; б) мустањаб – Амалњои мандуб ваќте ба такмил ва пурра намудани њусну савоби фарзњо, вољибњо ва суннат- њо алоќаманд бошанд, онњоро мустањаб мегўянд, вале агар ба корњои одии расули Худо (с) дар њаѐташ вобастагї дошта бошанд, ба монанди одоби хўрдану нўшидан, ли- бос пўшидан, хоб рафтан ва ѓайра, онњоро одоб, фазилат ва ѓайра мегўянд. Пайравии расули Худо (с) дар ин корњо мустањаб мебошад ва нињояти дилбастагии шахсро ба ў нишон медињад. Њарчанд тарки онњо итоб ва накўњишеро барои инсон ба бор намеоварад, вале тарки онњо ба таври куллї дар адолат ва муруввати инсонии ў таън ворид ме- созад ва беадабї ба шумор меравад. 4. Њаром – амалест, ки Худованд тарки онро ба таври њатмї аз мо мехоњад ва анљом додани он азоб дорад, ба
  • М У Ќ А Д Д И М А ( 5 - 6 2 ) ~ 60 ~ монанди зино, хўрдани моли ятим ва дигар амалњои мам- нўъ. Њаромро ба ибораи дигар маъсият ва гуноњ њам мегў- янд. Касе њароми муттафаќун алайњро инкор намояд, ко- фир мегардад. 5. Макрўњи тањримї – ин ќисми њукм низ мисли њаром амалест, ки Худованд тарки онро ба таври њатмї аз мо мехоњад ва анљом доданаш азоб дорад. Танњо фарќе, ки дар миѐни макрўњи тањримї ва њаром вуљуд дорад, ин аст, ки њаром ба воситаи далели ќатъї собит шудааст, вале макрўњи тањримї ба воситаи далели заннї (далеле, ки ба андозаи далели њаром ќатъї нест) собит шудааст ва њам- чунин азоби макрўњи тањримї ба шиддати азоби њаром нест. Макрўњи тањримї мисли хостгорї кардан бар болои хостгории каси дигар. 6. Макрўњи танзењї – амалест, ки Худованд тарки он- ро на ба таври њатмї аз мо мехоњад ва анљом додани он азоб надорад, вале хилофи одоб ва равиши баргузида аст, ба монанди ба дасти чап хўрдан. 7. Мубоњ – амалест, ки анљом додан ва надодани он (тарки он) баробар аст, на азобе дораду на савобе, ба мо- нанди бештари корњои рўзмарраи мо. 8. Сањењ – сињњат дар истилоњи фиќњ ба маънои му- вофиќати амал ба меъѐрњо ва муќаррароти шаръ мебошад. Сањењ он амалест, ки тамоми рукнњо ва шартњои шариат дар он фароњам омада бошанд. Сањењии ибодат ба маънои он аст, ки он бар асоси талаботи шариат анљом дода ша- вад ва аз зиммаи банда соќит гардад. Ѓайри сањењ он амалест, ки рукнњо ва шартњо (та- лабот)-и шариат дар он фароњам наомада бошанд. Ибодатњо ѐ сањењ мешаванд ѐ ѓайри сањењ ва ибодати ѓайри сањењ ботил ва фосид њар дуро дар бар мегирад, яъне ботил ва фосид дар боби ибодатњо ба як маъно мебошанд. Ваќте мегўянд намоз фосид шуд, ин ба маънои аз асл ботил гардидани он аст ва манзур аз муфсидоти намоз хамон бо- тилкунандањои намоз аст. Аммо дар боби муомилот ботил
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї – ~ 61 ~ аз фосид фарќ мекунад. 9. Ботил – амалест, ки дар асос ва моњияти аслии он халале ворид шудааст ва он аз асл бекор аст, яъне њељ њукм ва асоси њуќуќие дар натиљаи он ба вуљуд наомада- аст. Масалан, хариду фурўш ва њар гуна тасарруфоти мо- лии шахси девона ва кўдак аз асл ботил аст, яъне баста нашудааст. 10. Фосид – он амалест, ки дар яке аз васфњо ва ѐ шартњои такмилкунандаи он, ба монанди шартњо ва ѓайра халале ворид шудааст, на дар рукнњо ва асоси он. Ваќте рукнњо ва асоси он тањаќќуќ ѐфта бошанд, пас он аз асл ботил нест, вале дар яке аз васфњои фаръии он халале во- рид шудааст, ки аз дуруст гардидани он монеъ шудааст. Пас ботил будан ба маънои мухолафати амал бо та- лаботи шаръ дар асл ва љавњари он аст ва фосид будан ба маънои халалдор гардидани яке аз пањлўњои фаръї ва њо- латњои такмилкунандаи он мебошад, яъне баъзе талаботи шаръ, ки шарти сињњати он амал ба шумор мераванд, вай- рон гардидааст. Бинобар ин, дар сурати ботил гардидани амал њељ гуна осори њуќуќие аз он ба миѐн намеояд, вале дар сурати фосид гардидани он баъзе осори њуќуќї барои шахс ба ву- људ меояд. Масалан, никоњи бешоњид фосид мебошад ва бояд зану мардеро, ки бешоњид тану нафси худро ба якди- гар бахшидаанд, људо сохта шавад. Дар ин љо никоњи онњо аз асл ботил нагаштааст, то њељ гуна осори њуќуќие барои онњо надошта бошад, балки яке аз шартњои он ки њузури шоњид аст, халалдор гардидааст. Бинобар ин, онњо аз якдигар људо сохта мешаванд, зеро ни- коњи онњо ѓайри сањењ аст, вале пардохти мањр бар мард ва поидани идда бар зан вољиб мебошад, њамчунин агар аз он- њо фарзанде ба дунѐ ояд, насабаш аз онњо собит мешавад. Дар ин љо агар бе сиѓаи аќд, яъне бе иљоб ва ќабул, ки рукни асосии никоњ ба шумор меравад, њаѐти заношавња- рї барпо намоянд, ин амали онњо аз асл ботил ва хилофи
  • М У Ќ А Д Д И М А ( 5 - 6 2 ) ~ 62 ~ муќаррароти шаръ буда, њељ гуна осори њуќуќиеро, ба мо- нанди вуљуби мањр, субути насаб ва ѓайра барои онњо ба вуљуд намеоварад, балки баръакс, алоќаи номашрўъи он- њо зино ба шумор рафта, мавриди муљозоти шаръ ва иќо- маи њад ќарор мегиранд. Сањењ ва носањењ, яъне фосид ва ѐ ботил шудани амал ба тарзи анљом додани он бастагї дорад ва инњоро набояд бо њалолу њаром, мубоњ ва дигар ањком иштибоњан як до- нист. Зеро онњо ањкоми шаръї мебошанд ва инњо, яъне са- њењ ва носањењ ба тарзи иљрои амалњое тааллуќ мегиранд, ки барои банда анљом додани онњо мубоњ ва љоиз мебо- шад, ба монанди аќд (ќарордод)-и хариду фурўш, аќди ни- коњ ва ѓайра ва ѐ аз љумлаи вољибот ва вазоифи шаръї ме- бошанд, ба монанди намоз, рўза ва ѓайра, ки бар зиммаи ў фарз мебошанд ва банда мумкин аст, ки онњоро ба таври сањењ ба љой оварад ва ѐ фосид ва ботил гардонад. Аммо њаром бар корњои мамнўъ ва аз назари шариат нањйшуда итлоќ мешавад ва фосид ва ѐ ботил шудани амал ба маънои дар асл њаром ва мамнўъ будани он нест. 11. Адо – ба маънои анљом додани аъмол ва вазифа- њои динї дар ваќтњое мебошад, ки шариат барои онњо му- ќаррар намудааст, ба монанди намозњои панљгона, ки ша- риат барои њар кадоми онњо ваќтеро муайян намудааст. 12. Иъода – ба маънои такроран ва ѐ бори дигар ба љой овардани амал ва вазифаи шаръї дар он ваќте ме- бошад, ки шариат барои адои он муќаррар намудааст. 13. Ќазо – ба маънои ба љой овардани аъмол ва вази- фањои шаръї пас аз гузаштани ваќти онњост, ба монанди намозњои панљгонае, ки дар ваќти муќаррарии њаррўзаи худ гузорида нашуда, пас аз гузаштани он ба љой оварда шаванд. Абдушарифи Боќизода
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 63 ~ ИБОДОТ Бахши аввал К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т    «Эй касоне, ки имон овардаед, ваќте ба сўи намоз бархестед, (аввал) рўйњо ва дастони худро то оринљњо бишўед ва (пас аз он) ба сарњоятон масњ кашед ва пойњоятонро (низ) то буљулњо бишўед». (Моида, 5:6).
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И А В В А Л ~ 64 ~ Фасли аввал В У З Ў Њамон гуна ки дар муќаддима баѐн гардид, як навъи ањком фарзњо мебошанд ва намоз яке аз муњимтарин ва асоситарин фаризањо ба шумор меравад. Намозгузор ќабл аз анљом додани намоз бояд вузў (тањорат) намояд. Худованд мефармояд:  «Худованд, воќеан њам, тавбакунандагони доимї ва покихоњонро дўст медорад».1 Паѐмбари ислом (с) низ фармудааст: «Покизагї нисфи имон аст».2 Тањорат ва покизагї асоси тамоми ибодатњост. Бино- бар ин, намоз њам, ки меърољи рўњї, тулўъгоњи маънавї ва шоњсутуни дини мўъмин аст, танњо ва танњо бо покиза- гї дуруст мегардад. Абдуллоњ ибни Умар (р) ривоят мекунад, ки расули Худоро (с) шунидам, ки мегуфт: «Њељ намозе бе покизагї ќабул намегардад».1 1 Сураи Баќара, 2: 222. 2 Сањењи Муслим, 533; Сунани Доримї, 658. Љ. 1. – С. 176; Мусна- ди имом Ањмад, 22395, 22402. Љ. 6. – С. 469, 471; Мусаннафи Ибни Абўшшайба, 3, 4. Љ. 1. – С. 16, 80. Љ. 7. – С. 228; Сунани Куброи Байњаќї, 186, 187. Љ. 1. – С. 72; Шуъабу-л-имон, 12. Љ. 1. – С. 45, 2709. Љ. 3. – С. 3, 2805. Љ. 3 – С. 38; Мўъљаму-л-кабир, 3424. Љ. 3. – С. 284.
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 65 ~ Агар покизагии зоњир шарти дуруст гардидани намоз бошад, пакизагии ботин шарти ќабул ва суъуди (боло рафтани) он ба пешгоњи Худованд аст. Чун биёрї тањорати зоњир, Ботинат низ Њаќ кунад тоњир.2 Паѐмбари Худо (с) мефармояд: «Калиди (дарњои) бињишт намоз аст ва калиди (дарво- заи) намоз покизагї аст».3   «Эй мўъминон! Ваќте ба намоз бархестед, (аввал) рўй- њо ва дастони худро то оринљњо бишўед ва (пас аз он) ба сарњоятон масњ кашед ва пойњоятонро (низ) то буљулњо бишўед».4 Дар ояти боло фарзияти вузў пеш аз намоз баѐн гади- дааст. Дар ин бора њадисњои зиѐде низ аз паѐмбар (с) во- рид гардидааст. Аз љумла мефармояд: «Намози њар касе, ки вузўаш шикаста бошад, то аз нав вузў нагирад, ќабул намегардад».5 1 Сањењи Муслим 534; Сунани Тирмизї 1; Сањењи Ибни Њиббон 3366. Љ. 8. – С. 152; Сањењи Ибни Хузайма. 9. Љ. 1. – С. 8. 2 Чањоркитоб, китоби аввал. 3 Сунани Тирмизї, 4; Муснади имом Ањмад, 14252. Љ. 7. – С. 298; Мўъљаму-с-саѓир, 597. Љ. 1. – С. 256; Мўъљаму-л-кабир, 4364. Љ. 4. – С. 532; Шуъабу-л-имон, 2711, 2712. Љ. 3. – С. 4; Мишкоти шариф. Љ. 1. – С. 39. 4 Сураи Моида, 5: 6. 5 Сањењи Бухорї, 135; Сањењи Муслим, 536; Муснади имом Ањмад, 8017. Љ. 2. – С. 594; Сунани Куброи Байњаќї, 573. Љ. 1. – С. 205.
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И А В В А Л ~ 66 ~ Боз мефармояд: «Худованд намози њељ кадоме аз шуморо ваќте вузўаш шикаст, то аз нав вузў нагирад, намепазирад».1 Тариќаи вузў гирифтан Вузўгиранда њангоми вузў рўй ба љониби ќибла наму- да, дар љои баланд бинишинад. Аввал «Бисми-л-лоњи-р-рањ- мони-р-рањим» гуфта, њар ду дасташро то банди даст се бор бишўяд, баъд се бор об дар дањон гирифта, мисвок на- мояд. Агар мисвок набошад, ба василаи порчаи дуруште ва ѐ бо ангуштони дасти рост (ду ангушти бузург) дандон- њояшро хуб тоза намояд. Дар сурате ки рўзадор набошад, дањони худро бо об ѓарѓара кунад, то ба тамоми дањонаш об бирасад ва хуб пок шавад ва агар рўзадор бошад, аз ѓарѓара худдорї кунад. Баъд аз он се бор об дар бинї карда, онро бо дасти чапаш биафшонад. Сипас се бор рўи худро аз љои дамида- ни мўи сар то зери занахдон (манањ) ва аз ин нармии гўш то он нармии гўш шуста ва дар сурате ки абрўвони фи- шурда ѐ риши пурмўй надошта бошад, обро то бехи мўйњо бирасонад. Пас аз он дасти росташро аз сари ангуштон њамроњ бо оринљ ва ба њамин шакл дасти чапашро њам бишўяд. Он гоњ бо ангуштони як даст дасти дигари худро хи- лол намуда, бо оби тоза тамоми сарашро масњ кашад. Гўшњояшро низ ба њамин тартиб масњ кашад. Њар ду ан- гушти саббобаро (ишора) ба сўрохи гўшњо карда, бо на- 1 Сањењи Бухорї, 6554; Сањењи Муслим 225; Сунани Абўдовуд, 60; Сунани Тирмизї 76; Сунани Куброи Байњаќї, 769. Љ. 1. – С. 270, 1123. Љ. 1. – С. 393, 3469. Љ. 1. – С. 139; Сањењи Ибни Хузайма, 11. Љ. 1. – С. 9.
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 67 ~ рми (шикам)-и њар ду ангушти ибњом (ангушти бузург), пушти њар ду гўшро молиш дињад ва бо пушти ангуштони њар ду даст гарданашро масњ кашад. Дар охир њар ду пои худро то шитолинг (буљулњо) би- шўяд ва ангуштони пояшро ба ин тартиб хилол намояд: бо ангушти хурди дасти чап ангуштони пои росташро аз ангушти хурди пой шурўъ намуда ва ба њамин сурат ан- гуштони пои чапашро хилол намояд. Амалњое, ки вузўгиранда дар аснои вузў анљом меди- њад, ба чанд табаќа таќсим мешаванд. Порае аз онњо фа- роизи вузў њастанд, ки бо тарки он ва ѐ боќї мондани чизе аз он вузў дуруст намегардад. Бахши дигаре аз он корњо суннатњои вузў мебошанд, ки дар шариат нисбат ба риояи онњо таъкид шуда ва ан- љом доданаш савоб ба њамроњ дорад. Бо тарки яке аз онњо њарчанд дар дурустии вузў халале ворид намегардад, вале наќсе дар савобаш њосил мегардад ва тарки бештари онњо гуноњ мебошад. Ќисмати дигаре аз аъмоли вузў муста- њабботи он мебошанд, ки вузўгиранда бо риояи он савоб ба даст меоварад ва тарки он низ гуноњеро мўљиб наме- гардад. Пас аз тамом кардани вузў рўяшро ба љониби ќибла намуда, ин дуъоњоро бихонад: а) Ашњаду ан-ло илоња илла-л-лоњу вањдању ло шари- ка лању ва ашњаду анна Муњаммадан ъабдуњу ва расулуњу. «Гувоњї медињам бар ин ки нест маъбуде ба љуз Аллоњ. Ягона аст, нест шарике Ўро ва шањодат медињам бар ин ки Муњаммад (с) банда ва фиристодаи Худо аст».1 1 Паѐмбар (с) мефармояд: «Њар (бандаи) мусалмоне хуб ва ба тамом вузў гирад ва пас аз он: «Ашњаду алло илоња илла-л-лоњу вањдању ло ша- рика лању ва ашњаду анна Муњаммадан ъабдуњу ва расулуњу» бигўяд, њашт дари бињишт ба рўяш кушода мегарданд. Аз кадом даре бихоњад, дохили бињишт мегардад». (Сањењи Муслим, 552, 553; Сунани Ибни Моља, 470; Сунани Доримї, 717. Љ. 1. – С. 193; Мусаннафи Ибни Абўшшайба, 3. Љ. 1. – С. 13, 6. Љ. 1. – С. 14; Сунани Куброи Насої,
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И А В В А Л ~ 68 ~ б) Аллоњумма-љъалнї мина-т-таввобина ва-љъалнї ми- на-л-мутатањњирин. «Худоё, маро дар шумори бандагони тавбакори худ ќа- рор дењ ва маро аз љумлаи покон ва покиљўён бигардон».1 в) Субњонака-л-лоњумма ва бињамдика, ашњаду ан-ло илоња илло анта, астаѓфирука ва атубу илайка. «Бор Худоѐ, бо гузаштан аз рањгузари њамду саноят Туро ба покї ѐд мекунам. Гувоњї медињам бар ин ки дигар маъбуде ба љуз Ту вуљуд надорад. Аз Ту омурзиш мехоњам ва ба сўи Ту бармегардам (тавба мекунам)».2 Вузўи комил гирифтан Вузўгиранда бояд хуб, зебо ва ба тамом вузў бигирад. Фарзњо, суннатњо ва одобу мустањабботи онро пурра риоя намояд, то дар натиља аљру савоберо, ки дар њадис барои вузўгирандагон зикр гардидааст, ба даст оварад ва аз азо- бе, ки дар натиљаи бетаваљљўњї ба онњо мерасад, эмин би- 9912; Сунани Куброи Байњаќї, 370. Љ. 1. – С. 135. Дар ривоятњои дигар омадааст, ки онро се бор бигўяд. 1 Мусаннафи Ибни Абўшшайба, 5. Љ. 1. – С. 14; Сунани Куброи Байњаќї, 371. Љ. 1. – С. 135. Дар ривоятњои дигар њар ду дуъо: «Ашњаду ан-ло илоња илла-л-лоњу вањдању ло шарика лањ ва ашњаду анна Муњаммадан ъабдуњу ва расулуњу» ва «Аллоњумма-љъалнї ми- на-т-таввобина ва-љъалнї мина-л-мутатањњирин» якљоя зикр шу- даанд. (Мусаннафи Ибни Абўшшайба, 2, 7. Љ. 1. – С. 13; Мусанна- фи Абдурраззоќ, 731. Љ. 1. – С. 186; Мўъљаму-л-авсат, 4895. Љ. 5. – С. 251). 2 Аз Абўсаъиди Худрї (р) ривоят шудааст, ки касе пас аз вузў: «Субњонака-л-лоњумма ва бињамдика, ашњаду алло илоња илло анта, астаѓфирука ва атубу илайка» бигўяд, ба он мўњр нињода ва ба зери Арш бардошта мешавад ва то рўзи ќиёмат ношикаста нигоњ дошта мешавад». (Сунани Куброи Насої, 9909, 9911; Мустадраки Њоким, 2072. Љ. 1. – С. 752. Њоким онро сањењ ва бар шарти Муслим гуфтааст. Мусаннафи Ибни Абўшшайба, 1. Љ. 1. – С. 13; Мусаннафи Абдураззоќ, 730. Љ. 1. – С. 186, 6023. Љ. 3. – С. 378; Шуъабу-л-имон, 2754. Љ. 3. – С. 21; Мўъљаму-л-авсат, 1478. Љ. 2. – С. 132).
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 69 ~ монад. Аз Њумрон – мавлои (ходими) Усмон (р) – ривоят шу- дааст, ки Усмон ибни Аффон (р) барои вузў об хост ва ин тавр вузў гирифт: Нахуст дастњояшро се бор шуст. Пас аз он мазмаза (дањонашро обгардон) кард ва ба биниаш об гирифт. Сипас рўяшро се бор шуст. Баъд аз он дасти рос- ташро бо оринљаш се бор ва дасти чапашро монанди дас- ти росташ шуст. Он гоњ сарашро масњ кашид ва пас аз он пои росташро њамроњи буљул ва пои чапашро ба монанди он се бор шуст, сипас гуфт: Паѐмбари Худо (с)-ро дидам, ки њамин тавр вузў гирифт ва фармуд: «Њар касе ба монанди вузўи ман вузў бигирад ва бо њу- зури дил ду ракъат намоз бихонад, гуноњони (саѓираи) гу- заштааш бахшида шаванд».1 Ибни Шињоб мегўяд: Уламои мо мегуфтанд: Ин вузў комилтарин вузў барои намоз аст. Аз Абдуллоњ ибни Амр (р) ривоят шудааст, ки боре њамроњи расули Худо (с) аз Макка ба Мадина баргаштем. Чун дар нимароњ ба обе расидем, баъзењо њангоми намози аср шитоб намуданд ва саросема вузў гирифтанд. Ваќте ба он љо расидем, дидем, ки пошнаи (аќиби) пойњояшон бар асари хушкї (љойњои хушкмондаи пойњояшон) медурах- шанд. Расули Худо (с) фармуд: «Оташи љањаннам аст ба- рои пошнаи пойњое, ки њангоми вузў хушк боќї бимонанд. Ба тамом (пуррагї) вузў бигиред».2 1 Сањењи Бухорї, 158, 162, 1832, 6069; Сањењи Муслим 537, 538, (226); Сунани Абўдовуд, 106, 108; Сунани Насої, 116, 84, 85. 2 Сањењи Бухорї, 60, 96, 161; Сањењи Муслим, 569, 571; Сунани Абўдовуд, 97; Сунани Ибни Моља, 450; Сањењи Ибни Хузайма, 161. Љ. 1. – С. 83, 166; Љ. 1. – С. 86; Муснади имом Ањмад, 6770. Љ. 2. –
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И А В В А Л ~ 70 ~ Баръакс, касоне, ки ба хубї, бо оромї ва ба таври ко- мил (пурра) вузў мегиранд, љои хушке дар узвњои шуста- шавандаи худ боќї намегузоранд ва фарзњо, суннатњо ва мустањабботи онро бо диќќати њар чї тамом риоя мена- моянд, барояшон он аљру савобе, ки дар њадисњои расули Худо (с) зикр гардидааст, њосил мешавад. Аз љумла њазрат паѐмбар (с) фармуд: «Касе ба хубї ва ба таври комил вузў гирад, гуноњонаш аз тамоми баданаш, њатто аз зери нохунњояш берун мео- янд».1 Дар мавќеъњо ва љойњои дигар осор ва ањодисе аз па- ѐмбари акрам (с) дар ин бора зикр хоњад гардид. Фарзњои вузў Амалњое, ки дар вузў анљом додани онњо фарз аст, иборатанд аз: 1. Шустани рўй аз љои дамидани мўи сар то охири манањ ва аз нармии гўши рост то нармии гўши чап. 2. Шустани дастњо аз сари ангуштон то оринљњо. 3. Масњи чањоряк њиссаи сар. 4. Шустани пойњо аз сари ангуштон то буљулакњо. Чањор фарзи вузў дар ояти фарзияти вузў ба тартиби боло зикр шудаанд. С. 396, 6937. Љ. 2. – С. 427, 7063. Љ. 2. – С. 450. 1 Сањењи Муслим, 577 (245); Муснади имом Ањмад, 478. Љ. 1. – С. 106; Мусаннафи Ибни Абўшшайба, 15. Љ. 1. – С. 17; Шуъабу-л-имон, 2731. Љ. 3. – С. 12; Мўъљаму-л-авсат, 4439. Љ. 5. – С. 20; Мўъљаму-л-кабир, 7567. Љ. 8. – С. 124.
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 71 ~ Масњи риш Њамон тавре ки мушоњида намудем, масњ кашидани риш дар ояти фарзияти вузў дар ќатори чањор фарзи он наомадааст. Ваќте риш ќисмате аз узви шусташаванда, яъ- не рўйро мепўшонад ва чун ѓафс ва пурмўй бошад, расо- нидани об ба зери он мушкил мегардад, бинобар ин, фаќе- њони киром масњи онро ба унвони љойнишини шустан, на њамчун фарзи мустаќил, ба он чањор фарз њамроњ намуда- анд. Вале фарзњои вузў аслан њамон чањор фарз мебошанд. Бо вуљуди ин, дар назди аксари донишмандон ва пешвоѐни ислом аз дидгоњи мазњаби њанафї дар вузў фарзе ба номи масњи риш вуљуд надорад. Вале агар риш анбўњ ва ѓафс бошад, шустани ќисми берунии он фарз аст, на масњи он. Дар сурате риш каммўй ва тунук бошад, шустани зо- њири он кифоят намекунад, балки бояд ба зери он ба пўсти рўй об расонида шавад ва он фарз мебошад. Дар ин сурат шустани мўйњои овезони он фарз нест. Њамчунин масњ ка- шидани он низ фарз намебошад. Фарз њамон шустани рўй аст ва дар сурати ѓафс будани риш њамон фарз – яъне шус- тан – ба ќисми берунии риш интиќол меѐбад.1 1 Дар китобњои фиќњ соњиби «Виќоя», «Мухтасару-л-виќоя» ва соњиби «Канзу-д-даќоиќ» љониби масњи ришро тарљењ додаанд ва ин ривояти Бишр аз имом Абўюсуф (рњ) ва Абўњанифа (рњ) мебошад. Аммо дигар матнњои фиќњї њама шустани ќисми берунии ришро фарз медонанд. Њатто шорењи «Канзу-д-даќоиќ» дар сањифаи 33-юми «Табйи- ну-л-њаќоиќ» мегўяд: Аз имом Абўњанифа (рњ) ва Муњаммад (рњ) ривоят аст, ки расонидани об ба зоњири риш вољиб мебошад ва ин сањењтарин ќавлест, ки аз онњо ривоят шудааст. Дар «Дарси Љомеъи Тирмизї» дар сањифаи 303-юм омадааст: Со- њиби «Канзу-д-даќоиќ» ва мусаннифи «Виќоя» масњи рубъи ришро ихтиѐр намудаанд, вале тамоми фаќењони дигар бо назарияи масњи риш мухолифат намуда, онро мавриди интиќод ќарор додаанд. Дар назди њанафиѐн шустани тамоми риш, ќавли муфто бињ (фатвошуда ба он)
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И А В В А Л ~ 72 ~ Суннатњои вузў Амалњое, ки дар вузў анљом додани онњо суннат аст, иборатанд аз: 1 аст. (Аллома Муњаммадтаќии Усмонї, Дарси «Љомеъи Тирмизї». – Љ. 1. – С. 303. – Зоњидон, 2006. Минбаъд: Дарси Љомеъи Тирмизї). Аллома Њаскафї низ дар «Дурру-л-мухтор» дар боби «Аркони вузў» шустани тамоми ришро амалан фарз дониста, ин назарро дар мазњаб ќавли сањењ ва муфто бињ гуфтааст. (Раддулмўњтор – њошияи Дуррулмух- тор. – Љ. 1. – С. 225, 226). Зафарањмади Усмонї дар сањифаи 38-уми «Эълоу-с-сунан» боби махсусе дар бораи шустани риш овардааст. Дар он љо пас аз овардани далелњои ду тараф шустани зоњири риши ѓафсро асли бе мунозиъ ва сањењтарин ќавл ва муфто бињ медонад. Дар китобњои дигар низ ин масъала мавриди баррасї ва тањќиќ ќа- рор гирифтааст. Дар баъзе китобњои фиќњї, ба монанди «Њидояи ша- риф» ва «Мухтасари Ќудурї» мавзўъро то љое равшан медонанд, ки пас аз зикри чањор фарзи вузў дигар ба мавзўи риш ишорае накардаанд. Шарафуддини Бухорї дар манзумаи худ дар фасли фароизи вузў ба таври равшане ба ин масъала ишора кардааст, он љо ки мефармояд: Дар сабоњу равоњу лайлу нањор, Дар вузў нест љуз фариза чањор. 1 Ваќте инсон ба тафсили фарзњо, суннатњо ва мустањабботи вузў ва ѓусл бо диќќат назар меафканад, воќеан њам, исломро бењтарин ойини покї ва барномаи бењдоштї (гигиенї) меѐбад. Масалан, ваќте мо таваљљўњ ва таъкиди илми тиб ва бењдошти имрўзаи љањонро дар бораи покизагї ва шустушўи дандонњо мебинем ва онро ба иршодот ва наму- нањои амалии расули Худо (с) дар њудуди таќрибан якуним њазор сол пеш муќоиса менамоем, мебинем, ки онњо аз пешрафтатарин даст- овардњои илми тибби имрўз, бе њељ тардиде, бартарї ва пешї доранд. Расули Худо (с) мефармояд: «Агар бар умматам машаќќат намешуд, онњоро ба шустан ва мисвоки дандонњо пеш аз њар намозе амр мекар- дам». (Сањењи Бухорї, 887; Сунани Абўдовуд, 46, 47; Сунани Тирмизї, 22, 23). Аз Оиша (р) ривоят шудааст, ки: «Расули Худо (с) њељ гоњ шаб ѐ рўз хоб намекард, магар ин ки пас аз бедор шудан, пеш аз он ки вузў гирад, (дандонњояшро) мисвок мекард». (Сунани Абўдовуд, 57). Дар њадиси дигаре мисвок аз љумлаи дањ кори фитрат дониста шуда- аст. (Сањењи Муслим, 603, 604; Сунани Абўдовуд, 53; Сунани Тирмизї, 2757; Сунани Насої, 5055, 5056, 5057; Сунани Ибни Моља, 293). Оиша (р) мефармояд: «(Расули Худо (с) дар он бемориаш, ки вафот
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 73 ~ 1. «Бисмиллоњ» гуфтан дар ибтидои вузў. 2. Се бор шустани дастњо то банди даст. 3. Мисвок намудани дандонњо. 4. Се бор шустани дањон (мазмаза). 5. Се бор кашидани об ба дохили бинї ва шустани он (истиншоќ). 6. Масњи тамоми сар ва њамчунин гўшњо бо як об. 7. Хилол намудани ангуштњо. 8. Хилол намудани риш аз зери он. 9. Се борї шустани њар узв дар вузў.1 Мустањабботи вузў2 1. Ният кардан. 2. Ба тартиб анљом додани амалњои вузў. кард, рўзе сарашро бар синаи ман такя дода мехобид. Дар њамин ваќт) Абдуррањмон ибни Абўбакр дохил шуд ва њамроњаш мисвоке дошт, ки дандонњояшро бо он мисвок мекард. Расули Худо (с) ба сўи вай нигоњ кард (ва мисли ин ки мехост дандонњояшро мисвок намояд). Гуфтам: Эй Абдуррањмон, мисвокатро ба ман дењ. Онро гирифта, шикастам ва бо дандонњоям нарм намуда, ба расули Худо (с) додам. Вай дар њоле ки бар синаи ман такя дошт, дандонњояшро мисвок кард. Њаргиз расули Худо (с)-ро надида будам, ки чунин зебо мисвок намояд. Ва њамин ки аз мисвок кардан фориѓ гашт, даст ва ё ангушташро бар- дошт ва се бор: «Бо рафиќи аъло» гуфт ва бо њамин тамом кард …». (Сањењи Бухорї, 890, 3100, 4438, 4449, 4450, 4451). Њамин тавр, паѐмбари ислом (с) ба пок нигањ доштани мисвок ва тоза- гии василаи дандоншўї низ љиддан таваљљўњ додааст. Оиша (р) мефар- мояд: «Паѐмбар (с) мисвок мекард. Сипас (чўби) мисвокро ба ман медод, то онро бишўям. Ман низ дандонњоямро мисвок мекардам ва пас аз он онро шуста, ба ў медодам». (Сунани Абўдовуд, 52). 1 Узвњое, ки дар вузў шуста ва ѐ масњ кашида мешаванд, ба онњо узвњои вузў гуфта мешавад. Онњо чањор узв: се шусташаванда ва як масњшаванда мебошанд. Рўй, ду даст то оринљњо ва ду пой то буљулакњо узвњои шуста- шаванда ва сар узви масњшавнда мебошанд, ки фарзияти онњо бо ояти ка- рима собит шудааст. 2 Зоњиран, ният, тартиб ва муволот (пай дар пай шустани аъзо) аз љумлаи суннатњои вузў њастанд.
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И А В В А Л ~ 74 ~ 3. Аз рост шурўъ кардан. 4. Муволот, яъне пайи њам анљом додан ва фосила на- андохтани байни амалњои вузў. Шиканандањои вузў Вузў ба сабаби корњои зерин аз байн меравад, ки он- њоро шиканандањои вузў мегўянд: 1. Њар он чї ки аз пас ва пеши инсон хориљ мешавад.1 2. Наљосате, ки аз бадани инсон хориљ шуда ва сайа- лон менамояд (љорї мегардад), ба монанди хун, рим ва зардоб. 3. Ќай намудан (дар сурате ки дањонро пур кунад). 4. Хобидан (ба пањлў, бар болин, бар пушт, бар рўй ва њамчунин, бо такя бар чизе). 5. Хоби такязада бар чизе, ба гунае, ки агар он чиз ги- рифта шавад, шахси хобида бияфтад. 6. Бењушї. 7. Девонагї. 8. Хандаи баланд (ќањќања) дар намозе, ки дорои саљ- да ва рукўъ бошад. Баѐни муфассалтари порае аз одоб, мустањабот ва шиканандањои вузў Ѓайр аз фарзњо ва суннатњо амалњои дигаре низ дар обдаст (вузў) вуљуд доранд, ки ба онњо одоб ва мустањаб- боти вузў гуфта мешавад.2 1 Тањорат бо он чи аз бадан хориљ мешавад, мешиканад, вале рўза бо ворид шудани чизе ба дохили бадан мешиканад, хоњ он аз роњњои табиї сурат би- гирад, хоњ аз ѓайри он. Аммо бо сўзан задан (укол) на тањорат мешиканад, на рўза. Ба истиснои чанд маврид: Агар аз љои сўзан ба андозае хун барояд, ки дар сурати ба њоли худ гузоштанаш љорї гардад ѐ ваќте сўзан ба рагњои хунгард зада мешавад, хуне хориљ гардад ва ѐ хун гирифта шавад, дар тамо- ми ин њолатњо вузў мешиканад, на рўза. 2 Калимањои одоб, мустањаб ва фазилат маънои бо њам наздикро ифода мекунанд. Фарќе, ки миѐни одоб, мустањаб ва фазилат бо суннат аст, ин
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 75 ~ 1. Њар гоњ чањор узве, ки шустани онњо фарз аст, шус- та шаванд, вузў њосил мешавад, хоњ ќасди вузў гирифтан карда бошед, ѐ не, вале, албатта, дар сурати надоштани ќасди вузў, савобе ба даст намеояд. 2. Тариќаи суннат дар вузў гирифтан њамон буд, ки баѐн гардид. Агар шахсе бар хилофи он равиши суннат вузў би- гирад, вузўи ў дуруст бошад, вале чун бар хилофи роњи сун- нат анљом гирифтааст, эњтимоли гуноњ дорад. 3. Ваќте як узвро шуст, дар шустани узви дигар чан- дон таъхир нанамояд, ки узви аввалї хушк шавад. 4. Дар шустани њар узв њамчунин суннат аст, ки онро бо даст бимолад, то њама љои он тар шавад. 5. Омода намудани асбоби вузў пеш аз даромадани ваќт мустањаб аст. 6. То ваќте ки узре надошта бошад, ба дасти худ вузў бигирад ва аз касе мадад нахоњад. Њангоми вузў гирифтан аз сўњбати дунявї худдорї намуда ва дар ибтидои шуста- ни њар узв «Бисмиллоњ» гуфта, калимаи «Таййиба» ва ди- гар дуъоњои маъсура (ривоятшуда)-ро бихонад. 7. Об њарчанд дар дастрас зиѐд бошад њам, онро аз ан- дозаи суннат бештар масраф накунад ва њар узверо аз се бор бештар нашўяд. 8. Обро бо шиддат (сахт) бар рўй ва дигар аъзо назанад. 9. Чашм ва лабњояшро дар ваќти шустани рўй набан- дад ва агар чашмашро ба тавре пўшад, ки пилки он хушк монад, вузў дуруст намегардад. аст, ки суннатро паѐмбар (с) ба таври њамешагї ва бо мудовамат анљом додааст ва љуз дар як ѐ ду маврид онро тарк накардааст. Шахси мусалмон низ бо анљом додани он савоб мегирад ва дар таркаш мавриди итоб (сар- заниш) ва накўњиш ќарор мегирад. Аммо одоб ва мустањаб чизест, ки шахс бо анљом додани он савоб ва мавриди ситоиш ќарор мегирад, вале бо тар- каш ба њељ гуна накўњиш ва итобе рў ба рў намегардад. Одоб ва фазилат ба корњое итлоќ мегардад, ки ба њаѐти одии расули Худо (с) тааллуќ доранд ва мустањаб аксаран ба корњое итлоќ мегардад, ки так- милкунандаи њусну савоби амалњои шаръї ба шумор мераванд.
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И А В В А Л ~ 76 ~ 10. Агар шахси вузўгиранда дар ангушт ва дасти худ ангуштарї (чалла) ва дастина (дастпона) дошта бошад, чархонидани он мустањаб аст, њарчанд бе он њам ќисмати зеринаш тар шавад. Вале агар об аслан ба зери он нарасад ва он ќисмат хушк монад, чархонидани он вољиб ва зару- рист. Њукми холи (овезаи) бинї низ њамин аст. 11. Агар зери нохунњояш аз хамир ѐ семент ѐ равѓан ва ѓайра пур шуда ва хушкида бошад, ба гунае, ки об ба зери нохун намерасад, вузўаш дуруст намегардад. Бояд нохунњояшро тоза намуда, он чизњои часпидаро дур созад ва баъд аз он вузў бигирад. Агар бо њамон вазъ намоз хо- над, намозашро аз сар бигузорад. 12. Агар барои чанд ваќт намоз як бор вузў намояд ва вузўаш њамчунон бар њоли худ боќї бошад, дуруст аст, вале агар барои њар ваќт намоз вузўи нав бигирад, савоби бештаре дорад. 13. Ваќте вузў гирифт, то замоне ки бо он вузў ибо- датеро ба љой наовардааст, дубора вузў гирифтан макрўњ мебошад, вале агар ибодатеро ба љой овард, чун дубора вузў бигирад, нуре бар нур мегардад. 14. Агар дар ваќти ѓусл кардан вузў низ гирифт ва бо он вузў намоз хонд, дуруст бошад. 15. Агар дасту пояш кафида ва онро бо равѓан, мум ва ѐ дигар анвоъи доруворї ва марњамњо пур намуда бошад, дар сурате ки берун овардани он аз љои кафидагї зараро- вар бошад, бе берун овардани он вузў дуруст мегардад. 16. Агар пас аз анљоми вузў буљули пой ва ѐ миќдоре аз баќияи узвњое, ки шустани онњо дар вузў фарз аст, хушк бимонад, молидани он бо дасти тар кофї набошад, балки зарур аст обро бар он љорї намояд, яъне њамон љои хуш- кмондаро бишўяд. 17. Агар дар даст, пой ва ѐ баќияи узвњои вузў захме вуљуд дошта бошад ва ѐ дарде дорад, ки расонидани об ба он узв зарар мерасонад, дигар њамин ќадар кофї бошад, ки дасти худро ба об занад ва бар он узв масњ кашад. Ва
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 77 ~ дар сурате ки масњ њам ба он зарар бирасонад, онро низ тарк намояд. 18. Агар захми узвњои бадан бандинапеч шуда ва ѐ порчае бар он баста шуда бошад ва вазъи он ба гунаест, ки набояд об бар он бирасад ва боз карданаш низ зараро- вар аст, пас бар рўи он бандина (бинт) ва ѐ порча масњ ка- шад ва боз карданаш зарурате надорад. 19. Агар зери порча ва ѐ тахтаи шикастабандиро ба тамомї захм ва мавзеъи осеб ташкил надињад (яъне ќис- мате аз он солим бошад) ва дар айни њол боз кардани он низ бе њељ гуна азияте имкон дошта бошад, бояд он боз карда шавад. Он гоњ љои солимашро шуста, ба рўи захм масњ кашад. Вале агар дар бозкарданаш эњсоси дарду ази- ят намояд, бар рўи порча ва ѐ тахтаи шикастабандї масњ кашад, хоњ зери онро ба тамом захм ва мавзеъи осеб фаро гирифта бошад, ѐ не. 20. Ваќте порчаеро, ки бар захм ва ѓайра баста шуда буд, боз намуд ва дид, ки захм њанўз хуб нашудааст, онро дубора бибандад ва масњ бар њоли худ боќї аст. Вале агар захм хуб шуда, дигар эњтиѐље ба бастан надошта бошад, масњ ботил (бекор) мегардад. Он мавзеъро аз нав шуста, он гоњ намоз бихонад. 21. Он чї аз пешу пас берун меояд, вузўро мешиканад. Аммо ањѐнан (гоњо) аз пеш бод хориљ мешавад, ки он вузў- ро намешиканад. Агар кирме аз пеш ѐ пас берун ояд, ву- зўро мешиканад. 22. Агар дар љое аз бадан захме бошад ва аз он кирм берун ояд ва ѐ аз захми бадан гўштпорае људо гашта, ба за- мин афтад, вале хун наояд, вузў намешиканад. 23. Шахсе раг зад (хун гирифт), ѐ донае (доначањое, ки дар пўст мерўяд, ба мисли пучак ва ѓайра) дар баданаш кафид ва хун берун омад, ѐ аз ягон љои баданаш хун ва ѐ чирку зардоб берун омад, вузўаш мешиканад. Агар хуни хориљгашта ба андозае кам бошад, ки аз љои захм таљовуз накунад, вузў намешиканад, вале агар як зарра ба атроф
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И А В В А Л ~ 78 ~ сироят кунад, вузў мешиканад. 24. Шахсе атса занад ва аз биниаш миќдоре хуни баста берун ояд, вузўаш намешиканад, вале агар хуни љорї берун ояд, вузў мешиканад. Касе ангушт дар бинї намояд ва чун онро берун оварад, бар сари ангушташ хун дида шуд, вале он хун ба ќадрест, ки ба ангушташ молида шуда, љорї на- гардидааст, вузўаш намешиканад. 25. Дар дохили пилки чашм донаи захме бошад, ваќте онро кафонд ѐ худ кафида, обаш дар чашм рехт, дар сура- те ки он об аз чашм берун ояд, вузў мешиканад ва агар бе- рун наояд, вузў намешиканад. Њамчунин агар дар дохили гўш ва ѐ бинї захме (обилае) бошад, дар сурати кафидани он обу чиркаш ба љое, ки шустани он дар ѓусл фарз аст, расад, вузў мешиканад ва агар ба он мавзеъ нарасад, вузў намешиканад. 26. Пўсти (карахш) болои захмро бардошт ва дар зери он хун ѐ зардоб дида шуд, то ваќте он хун ѐ зардоб аз љои худ сайалон (њаракат) накарда бошад, вузў бар њоли худ боќї мебошад, вале агар аз љои худ равон гардид ва ба бе- руни мавзеъи захм расид, вузў мешиканад. 27. Агар аз захм кам-кам хун берун ояд, ваќте бар рўи он хок ва ѐ пунба (пахта) бигзорад ва баъдтар мушоњида намояд, ки хун ба ихтиѐри худ аз љои захм таљовуз карда- аст, вузў мешиканад ва агар на, вузў низ намешиканад. 28. Шахсе дар оби дањони худ хун бинад, вале хун ба ќадре кам бошад, ки ранги оби дањон њамчунон сафед боќї монда ва ѐ ба зардї моил гаштааст, вузўаш намеши- канад, вале агар хун аз об бештар ва ѐ ба он баробар бо- шад, ба гунае ки ранги оби дањон ба сурхї моил гаштааст, вузў мешиканад. 29. Шахсе бо дандонаш чизеро бишиканад ва ѐ дандо- нашро хилол намояд ва бар он нишонаи хунро бинад, вале дар оби дањон аслан асаре аз хун дида нашавад, вузўаш намешиканад.
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 79 ~ 30. Золуе (шулук) хуни баданро бимакад ва ба андозае аз хун пур гардад, ки агар бикафад, хун љорї мешавад, ву- зў мешиканад, вале агар хуни макидаи он ба андозае кам бошад, ки чун бикафад, хуне љорї нагардад, дар ин сурат вузў низ намешиканад. 31. Агар пашшае ѐ магасе ва ѐ њашароте ба монанди онњо аз бадан хун бимаканд, вузў намешиканад. 32. Агар аз бадани шахсе бо сўзандору (шприс) ба ан- дозае хун гирифта шавад, ки он пур гардад ва ѐ ба андозаи љоришавандагї бирасад, вузў мешиканад. 33. Агар гўши касе дард кунад ва аз он об берун ояд, он об наљис (нопок) аст, њарчанд захме ба назар нарасад. Аз ин рў, бо берун омадани он об, ба шарте аз љое, ки шус- тани он дар ѓусл фарз аст, бигзарад, вузў мешиканад. Њам- чунин, агар аз нофи дардманд ва ѐ аз чашме, ки сўзиш ѐ хориш ва ѐ дард мекунад, обе берун ояд, вузў мешиканад, вале агар бедард ѐ безахм аз чашм об берун ояд, ин об ши- канандаи вузў намебошад. 34. Агар истифроѓ (ќай) намояд ва дар он ѓизо (хўрок) ѐ об ва ѓайра дида шавад, чун ба пурии дањон бошад (яъне дањон аз он пур гардад), вузў мешиканад, вале агар дањон пур нагардад, вузў бар њоли худ боќї мебошад. Дар ин љо пурии дањон эътибор мешавад, на аз чї будани ќай. Вале агар хун ќай намояд, дар сурате ки он хуни соф бошад – хоњ кам ва хоњ бисѐр – вузў мешиканад. Агар хун ѓализ (ѓафс) ва ба андозаи пурии дањон бошад, вале ќисмат – ќисмат берун омада бошад, вузўро ботил месозад ва чун миќдори ќай дањонро пур насозад, вузў намешиканад. 35. Агар кам–кам истифроѓ намояд, дар сурате ки ња- маи он љамъ карда шавад, дањон пур мегардад ва сабаби њама низ яке бошад, вузў мешиканад, Вале агар сабаби њамаашон яке набошад, вузў намешиканад. Маќсад аз са- баб њамон њолати тањаввўъ (бењузури)-и дил ва шўридани он аст.
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И А В В А Л ~ 80 ~ 36. Шахсе дароз кашида, хоб равад ва ѐ бар чизе такя намуда, хоб равад, ба гунае, ки агар он чиз (муттако) аз такяаш бардошта шавад, ба замин меафтад, вузўаш меши- канад. Агар дар њолати ќиѐм (ростї) ва ѐ ќуъуд (нишаста) бихобад, вузўаш намешиканад. Агар дар саљда бихобад ва намозгузор зан бошад, ву- зўаш мешиканад, вале агар мард бошад ва саљдаро ба тав- ри маснун ба љой оварда бошад, вузўаш намешиканад. Вале агар саљдаро бар хилофи тарзи суннат ба љой оварда бошад, яъне узвњои бадан дар њолати саљда суст шуда, дар вай таѓйироте ба вуљуд омада бошад, вузў мешиканад. 37. Намозгузоре дар њолати ќаъда (нишаст) хобаш ба- рад, ба тавре ки ба болову поин ва ба ин тарафу он тараф биљунбад, вале ба замин наафтад, вузўаш намешиканад. Њамчунин агар ба замин афтад ва фавран чашмашро боз кунад, яъне бедор шавад, низ вузўаш намешиканад, вале агар баъд аз афтодан пас аз чанд сонияе, яъне пас аз муд- дате чашмашро кушояд, вузўаш мешиканад. 38. Агар шахси бовузў бењуш гардад ва ѐ ба сабаби љу- нун (девонагї) аќлашро аз даст дињад, вузўаш мешиканад, муддати бењушї ва беаќлї, хоњ кам бошад, хоњ бисѐр. Агар чизи нашъаоваре истеъмол карда маст гардад, ба гу- нае, ки дар рафтораш каљї ва каловише дида шавад, вузў- аш мешиканад, вале агар каљї ва каловише дар ў дида на- шавад, вузўаш намешиканад. 39. Шахсе дар намоз ба андозае сахт хандад, ки њам худаш ва њам намозгузорони ду тарафаш садои хандааш- ро бишунаванд, вузўаш мешиканад ва намозаш низ фосид мегардад. Инро хандаи ќањќања гўянд. Агар садои ханда- ашро танњо худаш шунавад ва намозгузорони њамроњаш онро нашунаванд, намозаш фосид мегардад, вале вузўаш намешиканад. Ин хандаро зињк гўянд. Вале агар ваќти хандидан танњо дандонњояш намудор шавад ва садое бе-
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 81 ~ рун наояд, на вузўаш мешиканад ва на намозаш фосид ме- гардад. Ин ханда њамон табассум бошад. 40. Хандаи бачаи хурдсол (ноболиѓ) њарчанд бо ќањ- ќања бошад њам, вузўашро намешиканад. Хандаи (ќањќа- њаи) шахси болиѓ низ дар намози љаноза ва саљдаи тило- ват шиканандаи вузў намебошад, зеро ин намозњо дорои рукўъ ва суљуд нестанд. 41. Агар баъд аз вузў нохун гирад ва ѐ пўсти болои захм (љароњат)-ро бардорад, ба вузў њељ нуќсоне намерасад. 42. Агар баъд аз вузў ба аврати (шармгоњ) худ ѐ дига- ре нигоњ кунад ва ѐ бидуни њоил (макони пўшидае) вузў гирад ва ѐ ѓусл намояд, вузўаш дуруст мегардад. Албатта, бе њељ узре ва ѐ зарурате ба аврати худ ѐ дигаре нигоњ кар- дан ва њамчунин бе њоил дар љойњои умум ѓусл кардан, гуноњ аст. 43. Њар чизе, ки бо хориљ гаштани он вузў мешика- над, он чиз наљис (нопок) њам мебошад. Ва њар чизе, ки бо хориљ гаштани он вузў намешиканад, пок аст, ба монанди миќдори каме аз хуни захму љароњат, ки љорї нагардад ва дар сурате ки бо пахта ва ѐ порчае хушк сохта шавад, ат- рофи захм бо хун олуда намегардад. Агар ин хун ба либос ѐ бадан бирасад, наљис (нопок ва бенамоз) намешавад. 44. Тифли ширхора агар шир ќай кунад ва ба андозаи пурии дањон бошад, он ќай наљис аст ва ба њар љо, ки би- расад, он љоро нопок гардонад ва бе шустани он намоз дуруст набошад, вале агар ба ин миќдор набошад, пок аст ва бе шустани он намоз дуруст аст. 45. Шахсеро вузў гирифтан ба ѐдаш бошад, аммо дар шикастани он шак кунад, вузўаш боќист ва намозаш ду- руст мебошад, вале дубора вузў гирифтан бењтар аст. Вале агар дар шикастани вузў ба шубња афтод ва љониби шикас- тан ба гумонаш ѓолиб омад, вузўаш шикаста ба шумор ме- равад ва бо он вузў намозаш дуруст намебошад. 46. Агар дар аснои вузў гирифтан ба шубња афтод, ки фалон узвро шустааст ѐ не, узверо, ки дар шустани он ба
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И А В В А Л ~ 82 ~ шак омадааст, дубора бишўяд, вале агар ин шак баъд аз вузў пеш омада бошад, њељ нигарон набошад, вузўи вай комил аст. Аммо агар ба нашустани узве яќин њосил ша- вад, шустани он узв њатман лозим аст. 47. Ќироат (хондан)-и Ќуръон аз рўи њифз (ѐд) бе вузў љоиз аст. Мисос кардан ва ќапидани Ќуръон бе вузў ду- руст нест. Агар Ќуръони маљидро боз карда, бе даст расо- нидан ба он, аз рўи он тиловат намояд, боке надорад. Агар Ќуръонро бо порчае, ки аз он људост, гирифта, тило- ват намояд, љоиз бошад. Даст расонидан ба чизе ва ѐ зар- фе, ки бар он Ќуръон навишта шудааст, бевузў љоиз нест. 48. Њангоми вузў гирифтан рў ба ќибла дар макони баланде биистад, то ќатрањои оби истифодашуда аз замин пошида, ба либос ѐ баданаш нарасанд. Навъњои вузў Гоње барои шахси бетањорат вузў гирифтан фарз ме- бошад, гоње вољиб ва гоње мустањаб аст. Барои анљом додани яке аз чањор кори зерин вузў ги- рифтан барои шахси бетањорат фарз мебошад: 1. Барои гузоштани намоз, чи намози фарз бошад ва чи намози нафл. 2. Барои хондани намози љаноза. 3. Барои ба љо овардани саљдаи тиловат. 4. Барои мисос кардан ва ќапидани Ќуръони маљид. Њамчунин барои даст расонидан ва ќапидани оятњои Ќуръон, ки бар девор ѐ бар ќоѓаз ва ѐ бар сиккаву (пулњои филизї) дирњаме навишта шудаанд, вузў гирифтан фарз мебошад, яъне бе вузў анљом додани ин корњо ќатъан мам- нўъ аст. Ва дар як маврид вузў гирифтан барои шахси бетањо- рат вољиб мебошад ва он њам дар айѐми њаљ барои тавофи хонаи Каъба.
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 83 ~ Мавридњои дигаре низ њастанд, ки вузў гирифтан дар онњо барои инсон фарзу вољиб њам набошад, вале хуб аст. Инак, ба муњимтарини онњо ишора менамоем: 1. Барои зикри Худо намудан ва Худоро ѐд кардан. 2. Пеш аз хоб ва пои ба тањорат ба хоб рафтан. 3. Барои шахси љунуб ваќте ќасди хўрдан, ошомидан, хобидан ва ѐ наздикии дубора намояд. 4. Пеш аз ѓусл вузў гирифтан. 5. Барои њар намоз, ваќте њанўз вузў дошта бошад. 6. Пас аз шикастани њар вузў, њарчанд њанўз ваќти намози баъдї надаромада бошад. 7. Барои ѓусл додани мурда. 8. Барои бардоштани љаноза (тобут). 9. Барои пайваста вузў доштан, пас аз шикастани њар вузўе дарњол вузў гирифтан. 10. Барои азону ќомат. 11. Барои фурў нишондани хашму ѓазаб. 12. Барои шустани осори гуноњ ва лаѓжиши содир гашта, аз ќабили ѓайбат, суханчинї, дурўѓгўї ва ѓайра. 13. Барои вуќуф дар Арафот. 14. Барои саъй дар байни Сафо ва Марва. Ва мавридњои дигаре низ њастанд, ки вузў гирифтан дар онњо хуб ва мустањаб мебошад ва њама аз роњнамоињо, афъол ва суханони расули Худо (с) бардошт шудаанд.
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И Д У Ю М ~ 84 ~ Фасли дуюм Ѓ У С Л Ѓусл низ бар асоси ояти Ќуръон ва суннати паѐмбар (с) фарз гардидааст. Худованд дар ояти шашуми сураи Мои- да пас аз баѐни фарзияти вузў дар бораи ѓусл мефармояд:  «Ва агар шумо нопок ва дар њолати љанобат ќарор дошта бошед, пас худро хуб пок созед».1 Паѐмбари ислом (с) мефармояд: «Ваќте мањалли хат- наи мард аз мањалли хатнаи зан гузашт, ѓусл вољиб мегар- дад».2 Тариќаи ѓусл кардан Бинобар дастуроти шариати муќаддаси ислом, ѓусл- гиранда бояд дар ибтидо њар ду дасти худро то банди дастњояш бишўяд. Он гоњ истинљо намуда, агар бар бада- наш наљосате бошад, онро дур созад (бишўяд). Пас аз он мисли вузўи намоз вузў бигирад. Вале агар ѓуслгоњ ба тав- ре бошад, ки оби мустаъмал дар он љамъ мегардад, дар ин сурат њар ду пойи худро на дар вузў, балки пас аз ѓусл, 1 Сураи Моида, 5:6. 2 Сунани Тирмизї, 108, 109; Сањењи Ибни Њиббон, 1176, 1177, 1184. Љ. 3. – С. 452, 453, 457; Муснади имом Ањмад, 20593. Љ. 6. – С. 133, 24516. Љ. 7. – С. 195, 24753. Љ. 7. – С. 231. Дар ривоятњои дигар омадааст, ки расули Худо (с) фармуд: «Ваќте ду хитон (хатнагоњ) ба њам расиданд ва њашафа ѓоиб гашт, ѓусл вољиб мегардад». (Сањењи Муслим, 783; Сунани Абўдовуд, 216; Сунани Ибни Моља, 608, 611; Муваттаи имом Молик, 101. Љ. 1. – С. 45). Ин ривоят аз баъзе роњњо бо изофаи: «Инзол шавад, ѐ не» низ омадааст. (Сунани Куброи Байњаќї, 788, љ 1. – С. 276; Мўъљаму-л-авсат, 4489. Љ. 5. – С. 44).
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 85 ~ њангоми берун рафтан аз он љо бишўяд. Аз Оиша (р) ривоят аст, ки: «Паѐмбар (с) њангоми ѓус- ли љанобат аввал дастњояшро мешуст. Пас аз он бо дасти росташ бар тарафи чапаш об мерехт ва шармгоњашро ме- шуст. Он гоњ ба мисли вузўи намоз тањорат мекард ва об бармедошт ва бо ангуштонаш байни мўйњои сарашро хилол мекард, то хуб мутмаин мегашт, ки об ба бехи мўйњо (ва ба пўсти сараш) расидааст. Сипас се каф об бар сараш ме- рехт. Пас аз он бар тамоми баданаш об мерехт ва дар охир пойњояшро мешуст».1 Мўљиботи ѓусл Дар мавридњои зерин ѓусл фарз мегардад: 1. Љимоъ (алоќаи љинсї) кардан, њарчанд инзол њам на- шавад. 2. Аз хоб бедор шуда, дар либоси худ манї (сперма) ѐ мазї (оби тунуктар ќабл аз манї) ва ѐ тариеро мушоњида кардан, чи мард ва чи зан. Зеро он њамон мание мебошад, ки дар њарорати бадан тунуктар гардидааст. Ин дар сура- те аст, ки ба эњтилом шуданаш яќин дошта бошад, вале агар чизе дар хотираш набошад, танњо бо дидани манї дар бадан ва ѐ либосаш ѓусл менамояд. Дар ин њолат мазї ва тарї мўљиби ѓусл намебошад. 3. Хориљ шудани манї бо љањиш ва шањват. 4. Ќатъ шудани њайз (хунбинии моњонаи занон) ѐ ни- фос (хунбинї пас аз вазъи њамл) барои занон. Илова бар он ѓусли вољибї, ѓусл намудан дар рўзњои љумъа, иди Фитр, иди Ќурбон, њангоми бастани эњром ва вуќуф дар Арафа суннат аст. Ѓусл дар ин рўзњо барои покизагї мебошад. 1 Сањењи Бухорї, 245, 269; Сањењи Муслим, 716; Сунани Абўдовуд, 242; Сунани Насої, 245, 247; Сунани Куброи Насої, 244; Муснади имом Ањмад, 23736. Љ. 7. – С. 79.
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И Д У Ю М ~ 86 ~ Истифода аз ѓилофак Мўљиботи ѓусл аслан се чиз мебошанд. а) Алоќаи љин- сї кардан. Дар ин сурат, њамин ки миќдори њашафаи мард ба фарљи зан дохил гардид, ѓусл бар онњо вољиб мегардад, њарчанд инзол њам нашуда бошанд. б) Хориљ шудани ма- нї бо љањиш ва шањват. Ин вазъ дар њолати эњтилом ва ис- тимнои бо даст низ ба вуљуд меояд. в) Ба поѐн расидани њайз ва ѐ нифоси зан. Бинобар ин, агар марду зане бо истифода аз васила- њои пешгирикунадаи манъи бордорї, ба монанди ѓило- факњо (презерватив)1 алоќаи љинсї намоянд, бар онњо ѓус- ли љанобат вољиб мегардад. Зеро шањват (лаззати љинсї) ва љањиш дар он таќрибан ба сурати табиї эњсос мешавад. Вале агар мард олати худро бо порчае печида, бо њам- сараш алоќаи љинсї намояд, дар ин сурат то инзол наша- ванд, бар онњо ѓусл вољиб намегардад. Зеро онњо дар ин сурат аз якдигар эњсоси њарорат ва лаззати љинсї намеку- нанд. Агар онро эњсос кунанд, бо ворид шудани њашафа, њарчанд инзол њам нашуда бошанд, ѓусл бар онњо вољиб мегардад. Бар њамин асос, агар оби мании шавњарро ба василаи сўзандору (шпритс) ва ѐ дигар таљњизоти тиббї, бе анљоми амали заношавњарї ба рањм (бачадон)-и зан расонанд, бар вай ѓусл вољиб намешавад. Зеро дар он њељ яке аз ду мўљиби ѓусл: ѓоиб шудани њашафа ва ѐ хуруљи манї бо љањиш ва шањват сурат нагирифтааст. Фарзњои ѓусл Фарзњои ѓусл иборатанд аз: 1. Шустани дањон (мазмаза). 1 Ин василаи манъи њамлро ба забони тољикї имрўзњо рифола низ мегўянд.
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 87 ~ 2. Кашидани об ба дохили бинї ва шустани он (истиншоќ). 3. Шустани тамоми бадан. Суннатњои ѓусл Суннатњои ѓусл инњо њастанд: 1. Шустани дастњо. 2. Шустани шармгоњ (узвњои зери ноф). 3. Дур сохтани наљосат аз бадан. 4. Вузў гирифтан (ба ѓайри шустани пойњо). 5. Се бор расонидани об ба тамоми бадан. 6. Шустани пойњо. Барои касоне, ки дорои гесувон (кокулњо)-и бофта њастанд, расонидани об ба бехи мўйњояшон кифоят меку- над ва лозим нест, ки мўйњои худро кушода, мўйњояшонро тар намоянд. Аммо онњое, ки мўйњои дарози бофтанашуда доранд, барояшон вољиб аст, ки мўйњои хешро тар намо- янд ва ба бехи он низ об расонанд. Ањкоми ѓусл Шахсеро, ки бар вай ѓусл вољиб шудааст, дар исти- лоњи уламои фиќњ љунуб мегўянд. Барои шахси љунуб анљом додани корњои зерин љоиз нест: 1. Ламс кардан ва ќапидани Ќуръони карим, агар ѓи- лоф надошта бошад. 2. Ќироати Ќуръони карим, чи аз рўи мусњаф (китоби Ќуръон) ва чи аз ѐд. 3. Дохил шудан ба масљид, вале агар зарурате пеш ояд, дар он њол метавонад дохил шавад. Њоиз (њайзбинанда) ва нуфасо (нифосбинанда) њам дар ин корњо њукми љунубро доранд. Дар бахшњои оянда дар бораи њукми њоиз ва нуфасо ба тафсил сухан хоњем гуфт, вале ба таври мухтасар шар-
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И Д У Ю М ~ 88 ~ њаш ба ин тартиб аст: Њоиз занест, ки њайз мебинад ва њайз хунест, ки аз рањм (бачадон, зањдон)-и занњои ба синни балоѓат расида берун меояд. Нуфасо занест, ки нифос мебинад ва нифос хунест, ки пас аз таваллуди тифл аз рањми модар хориљ мешавад. Тазаккури зарурї дар бораи мўљиботи ѓусл Обе, ки аз андоми нињонии мард ѐ зан берун меояд, бар се ќисм аст: 1. мазї, 2. вадї ва 3. манї. Мазї обест, ки ваќ- ти шўхию дастбозї бо зан ва ѐ њангоми ба фикри ќаробат (наздикї) афтодан, берун меояд. Њукми ин навъ об он аст, ки вузў мешиканад, вале ѓусл вољиб намегардад. Вадї обест, ки пас аз идрор (пешоб) аз љињати сустии асабњо бе- рун меояд. Њукми он низ ба монанди мазї аст. Манї обест, ки дар ваќти љимоъ (наздикии љинсї) ва ѐ нигоњи бо шањват бо љасти њамроњ бо эњсоси лаззат берун меояд. Њукми манї он аст, ки ѓуслро вољиб мегардонад. 1. Агар шахсе дар хоб эњтилом (љунуб) шавад ва чун бедор гардад, дар њељ љои худ асаре аз оби манї набинад, ѓусл бар вай вољиб намегардад. Аммо агар дар либос ва ѐ дар баданаш оби манї дида шавад, ѓусл бар вай вољиб ме- гардад. Агар дар хоб эњтилом нашавад (чизе дар хоб наби- над), вале пас аз бедор шудан дар либос ва ѐ бадани худ оби манї бинад, ѓусл бар вай вољиб мегардад. 2. Агар манї берун омад ва ѓусл гирифт, вале пас аз ѓусл боз манї берун омад, барои бори дуввум ѓусл бар ў вољиб мегардад, ба шарте ки ин њодиса пеш аз идрор (пе- шоб кардан) ѐ хоб ва ѐ миќдоре роњ рафтан ба вуќўъ би- пайвандад. Зеро он бозмондањои њамон мании пешина аст ва бо берун шудани он ѓусл вољиб мегардад. Вале агар пас аз пешоб, миќдоре роњ рафтан, њаракат кардан ва ѓайра хо-
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 89 ~ риљ шавад ва бе љањиш ва эњсоси лаззат бошад, он бо са- баби дигаре хориљ гардида, ѓуслеро вољиб намегардонад. 3. Агар аз андоми зан пас аз ѓусл мании шавњар бире- зад, ѓусли дуюмбора бар вай вољиб намегардад. 4. Агар бар асари дарде ва ѐ иллати дигаре оби манї хориљ шавад ва бе љањиш ва эњсоси лаззат бошад, дар ин сурат ѓусл вољиб намегардад. 5. Агар марду зан њар ду якљоя хобиданд ва баъд аз бедор шудан бар либоси яке аз онњо манї дида шуд, аз гўшаи эњтиѐт њар ду ѓусл бигиранд, зеро маълум нест, ки он об аз кадоми онњост, яъне ваќте бо њам наздикї накар- да бошанд. 6. Агар кофире мусалмон гардад, барои вай ѓусл мустањаб аст ба шарте ки пеш аз ислом оварданаш ѓусл бар вай вољиб нагашта бошад. Аммо агар пеш аз ислом оварданаш ѓусл бар вай вољиб гашта бошад, дар он сурат ѓусл бар вай вољиб аст. 7. Шахсе, ки ѓусл бар вай вољиб шудааст, агар бихоњад пеш аз ѓусл чизе бихўрад ва ѐ бинўшад, бењтар аст дасту дањони худро бишўяд. Агар ношуста хўрад ѐ ошо- мад, низ гуноње надорад. 8. Хондани Ќуръон, мисоси (ќапидан) он ва дохил шудан ба масљид бар шахсе, ки ѓусл бар вай вољиб шуда- аст, њаром аст. Албатта, ба забон овардани номи Худо, дуруд фиристодан ва калима гуфтан љоиз аст. 9. Мисос намудани китобњои тафсир ва тарљимаи Ќуръон бе ѓуслу вузў макрўњ аст. Баъзе масоили ин боб 1. Дар ваќти ѓусл кардан бояд рўи худро ба љониби ќибла нагардонад. Дар об исроф нанамояд. Дар љое ѓусл кунад, ки касе ўро набинад. Дар ваќти ѓусл кардан сухан нагўяд. Баъд аз ѓусл бадани худро хушк намуда, он гоњ дар пўшидани либосњояш шитоб кунад.
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И Д У Ю М ~ 90 ~ 2. Агар дар љое ѓусл намояд, ки касе ўро намебинад, бе њоил (макони пўшида) ѓусл кардан дуруст аст, вале бо њоил бењтар аст. 3. Ният дар ѓусл вољиб нест, ваќте се фарзи ѓуслро ба љой овард, ѓусл комил мегардад, хоњ нияти ѓусл карда бо- шад, хоњ не. 4. Агар љое аз бадан ба андозаи сари сўзане хушк би- монад ѐ мазмаза ва истиншоќро фаромўш кунад, ѓусл ду- руст намегардад. 5. Агар пас аз ѓусл ба ѐдаш омад, ки фалон љой хушк мондааст, дубора ѓусл кардан лозим намебошад, балки ња- мон љои хушкмондаро бишўяд ва молидани он љой бо дасти тар кифоят намекунад. Њамчунин агар мазмаза ва ѐ истин- шоќро фаромўш кунад, аз нав ѓусл гирифтан лозим намеояд, балки фаќат њамон мазмаза ва истиншоќро анљом дињад, бо њамин ѓусл дуруст мегардад. 6. Агар аз сабаби дарде расонидани об бар сар зарар расонад, сарро тар карда, баќияи баданашро бишўяд, вале пас аз шифо ѐфтан шустани сар зарур аст. 7. Агар ѓуслгиранда мард бошад, дар сурате ки мўи сари худро дароз гузошта ва онро бофта бошад, ваќти ѓусл боз кардани мўйњо барояш лозим аст. Агар ѓуслгиранда зан бошад, дар сурати тар шудани бехи мўйњо (расидани об ба бехи онњо) кушодани онњо лозим нест, вале агар бехи мўйњо тар нашавад, ў низ бояд мўйњои худро бикушояд. 8. Агар ангуштарї ѐ гўшвора ѐ соат ва ѓайра тавре њас- танд, ки дар ваќти вузў ва ѓусл худ мечарханд ва об ба зери онњо мерасад, дигар чархонидани онњо зарурат надорад, вале агар худ ба худ намечарханд, зарур аст чархонида ша- ванд, то об ба ќисмати зери онњо бирасад. 9. Агар ба нохун хамир ѐ гил (лой) ва ѐ семент часпида бошад ва аз расидани об ба зери он монеъ шавад, ѓусл ду- руст намегардад. Бояд нохун аз онњо пок сохта шавад ва пас аз он шуста шавад. Пеш аз ин, агар намозе хонда бо-
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 91 ~ шад, бояд онро иъода намояд. Њукми лаки пушти нохун низ њамин аст. 10. Агар даст ѐ пой кафида ва онро бо равѓан, мум ва ѓайра пур намудааст, љорї сохтани об ба болои онњо ки- фоят менамояд. 11. Расондани об ба сўрохи гўш ва ноф зарурї аст. Агар об ба дохили гўш ѐ ноф нарасад, ѓусл дуруст наме- гардад. 12. Агар дар ваќти ѓусл мазмаза накард, вале об нў- шид, ба тавре ки ба њамаи дањон об расид, ѓусл дуруст ме- гардад. 13. Агар ба мўйњо ѐ дасту пой ва ѐ боќии бадан равѓан молида шуда бошад, ба тавре ки об дар онњо ќарор наме- гирад, ѓусл дуруст мегардад. 14. Агар дар миѐни дандонњо пораи гўшт, нон ва ѓай- ра монда бошад ва аз расидани об ба он љой монеъ гар- дад, ѓусл дуруст намегардад. 15. Агар бар дандонњои солим рўкаши тилло ва ѓайра гузошта шавад, дар сурати нарасидани об ба зери онњо ѓусл дуруст намегардад, вале агар дандон пўсида ва дард- манд бошад ва бо тавсияи табиб пур ва ѐ рўкаш шуда бо- шад ва дигар имкони људо карданаш дар ваќти ѓусл на- бошад, расонидани об ба болояшон кифоя мекунад. Чї тавре аз ривоятњои расида ва фатвоњои бузургони дин бармеояд, пур (пломба) кардани дандонњои пўсида, кирмхўрда ва сўрохгашта шаръан љоиз мебошад ва њамчунин, дандон гузоштан низ на танњо боке надорад, балки барои њифзи саломатї ва зебоии шахс зарур мебо- шад. Ваќте шахсе бо дарназардошти чунин зарурате дан- дон гузошта бошад ва ѐ дандонњояшро пур карда бошад, он ба манзалаи дандони аслї мебошад ва дар ѓуслу вузў бо расонидани об пок мегардад. Дандонњои гузошташудаи сунъї ѐ ба таври доимї ба силки дандонњо пайваст карда мешаванд ва ѐ ба сурати маљмўае сохта мешаванд ва њар ваќте шахс бихоњад, онро
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И Д У Ю М ~ 92 ~ мегирад ва мегузорад. Дар сурати дуюм расонидани об ба зери онњо дар ѓусл вољиб мебошад ва дар сурати аввал ра- сонидани об ба болои онњо кифоя мекунад. Дар њолате, ки дандонњои сунъї ба силки дандонњо ба таври доимї пайваст карда мешаванд, њатман, онњоро ба дандонњои ду тараф устувор менамоянд. Дар ин сурат рў- каш намудан ва пўшонидани дандонњои солими ду тараф ба њайси пойгоњи дандонњои сунъї боке надорад, зеро бе он пайвасти дандонњои сунъї имкон надорад ва дар ваќти ѓусл расонидани об ба болои онњо низ кифоя аст. Вале агар бе њељ зарурате дандонњои солим барои зе- бої ва мўди рўз бо чизе рўкаш карда шаванд, дар ин њолат то об ба зери онњо нарасад, ѓусл дуруст намегардад.1 Њукми узвњои сунъї низ ба монанди дандонњои сунъї мебошад. Ваќте шахсе аз узви сунъї, ба монанди даст, пой ва ѓайра бо пайванди доимї истифода намояд, онро дар њолати ѓусл бояд бишўяд ва агар аз узвњои вузў бошад, шустани он дар ваќти вузў низ вољиб мебошад. Зеро он ба љои узви њаќиќї ќарор гирифтааст. Вале агар он узви сун- ъї људошаванда бошад, дар ваќти ѓусл људо кардан ва шустани љои он вољиб мебошад.2 Узви сунъї ваќте ин њукмро мегирад, ки ба љои ќис- мате аз узви шусташаванда дар ѓуслу вузў насб (коргузо- рї) шуда бошад, зеро агар ин узвњо комилан ќатъ шуда бошанд, дар он сурат њукми шустани онњо низ соќит ме- гардад ва он ба узви сунъї интиќол намеѐбад. Масалан, агар даст ва ѐ пои инсон ки аз љумлаи узвњои шусташа- ванда дар вузў ба шумор мераванд, аз оринљ ва буљул ќатъ шуда бошанд, њукми шустани онњо дар вузў соќит мегар- 1 Масъалаи пур кардан ва ѐ гузоштани дандони сунъї дар китоб- њои фатво ба таври муфассал баѐн гардидааст. Дар «Мањмуду-л- фатово» аз сањифаи 22-юм то 46-уми љ. 1, тафсилоти хубе дар ин бо- ра омадааст. Хоњишмандон метавонанд ба он мурољиат намоянд. 2 Холид Сайфуллоњи Рањмонї, Масоили фиќњии муосир (тарљи- маи форсї, Ѓуломмуњаммад Яњѐи Њалим).– Пешовар. – С. 28. Мин- баъд: Масоили фиќњии муосир.
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 93 ~ дад. Зеро бо аз байн рафтани љои иљрои њукм анљоми он њукм аз эътибор соќит мешавад. Пас шустани узви сунъие, ки ба љои узви комил насб шудааст, дар вузў ва ѓусл зару- рат надорад, вале агар ба љои ќисмате аз узв насб шуда бошад, њукми дандонњои сунъиро мегирад ва шустани он дар ѓуслу вузў вољиб мебошад. 16. Заноне, ки дар ваќти арўсї ва ѐ дигар муносибатњо равѓан ѐ сурхї (ранг) ва ўсмаи часпдор бар сару рўй ва ла- бу нохун мезананд ва дар ваќти ѓусл ѐ вузў онњоро пок на- сохта, њамон тавр обро бар рўи онњо љорї месозанд, вузў ва ѓуслашон дуруст намешавад. 17. Шахсе, ки дарди чашм дорад ва чашмаш чирк ги- рифтааст, дар ваќти вузў ва ѓусл бояд пилкњояшро бику- шояд. Агар пилкњо ба њам часпида, боз нагарданд, вузў ва ѓуслаш дуруст намегардад. 18. Шахсе дар оби љорї, ба монанди љўй ва дарѐ, до- хил шавад ва дар он бадани худро молиш дињад, суннати ѓусл барояш комилан тањаќќуќ ѐфтааст. Њамчунин дар обе, ки њукми оби љориро дорад, ба монанди њавзи калон.
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И С Е Ю М ~ 94 ~ Фасли сеюм АЊКОМИ ОБЊО Ѓусл, вузў ва поксозии ашё ба воситаи обњои зерин су- рат мегирад: 1. Оби борон. 2. Оби барф. 3. Оби жола. 4. Оби бањр. 5. Оби дарѐ. 6. Оби љўйбор. 7. Оби чашма. 8. Оби чоњ. Яъне ба тамоми обњои рўизаминї ва зеризаминї мо- доме пок бошанд, вузў ва ѓусл кардан ва њамчунин, пок сохтани чизњои наљис љоиз аст Бояд донист, ки об њамон тавре ки сарчашмаи њаѐт ва воситаи баќо ва истимрори њастии тамоми мављудот аст ва дар покию гуворогии он њељ табъе хилоф надорад, дар пок кардани палидињо ва наљосатњо низ аз љониби шаръ асл ќарор дода шудааст ва њељ чизеро наметавон љойгузи- ни он ќарор дод, магар дар сурате ки шаръ боз ба чизе дас- тур дода бошад. Худованд мефармояд:  «Ва тамоми мављудоти зиндаро аз об пайдо кардаем».1 Њамчунин мефармояд:  «Ва аз осмон оби пок ва поккунанда фурў фиристо- дем».2 Паѐмбари акрам (с) дар бораи об мефармояд: 1 Сураи Анбиѐ, 21: 30. 2 Сураи Фурќон, 25: 48.
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 95 ~ «Об, дар њаќиќат, пок ва поккунанда аст ва њељ чизе онро наљис намегардонад».1 Бинобар ањамияти поккунандагие, ки обњо аз дидгоњи шариати ислом доранд ва дар покизагию поксозї аз онњо истифода мешавад, ба мавзўи об, навъњои он ва ањкоми обњо таваљљўњи фавќулодае дода шудааст. Муайян гарди- дааст, ки обњои гуногун то чї замоне ќобилияти покку- нандагии худро нигоњ медоранд ва дар кадом њолатњо он- ро гум месозанд. Аз ин назар обњо ба панљ навъ таќсим мешаванд: 1. Оби пок ва поккунанда Тамоми обњое, ки дар боло зикр гардидаанд, аз ин навъи об мебошанд, яъне њам поканд ва њам ќобилияти поккунандагї доранд. Покизагии шаръї ва поксозии ашѐ бо онњо њосил мешавад. 2. Оби пок ва поккунандаи макрўњ Он обе аст, ки гурба, мокиѐн (мурѓи хонагї),2 парран- дагони вањшї ва ѐ мору калтакалос ва дигар љонварони хонагард аз он ошомида бошанд. Гўшти ин љонварон ња- 1 Сунани Абўдовуд, 66, 67; Сунани Тирмизї, 66; Сунани Насої, 325; Муснади имом Ањмад, 10864. Љ. 3. – С. 415, 11406, 11409. Љ. 3. – С. 508, 509; Насбу-р-рояи Зайлаъї. Љ. 1. – С. 113. Њадиси сањењ: [Ал-ирво 14]. Ин покизагї ва поккунандагии об ваќте аст, ки бисѐр ва љорї бошад ва наљосате, ки дар он афтодааст, бар яке аз васф- њояш: ранг, бўй ва таъмаш (маззааш) ѓалаба накарда бошад. Њади- си мазкур дар ривояти Ибни Моља бо ин изофа омадааст: «…, ма- гар он чизе, ки таъм, ранг ва ѐ бўи онро таѓйир дињад». (Сунани Иб- ни Моља, 521). 2 Гўшти мурѓњои хонагї њалол мебошад, вале ваќте мурѓњои кўча- гард ва сардодашуда аз наљосатњо истифода намоянд, гўшти онњо то чанд рўзе њаром мегардад. Агар онњо дар њамин њолат ба обе нўл бизананд, онро нопок мегардонанд.
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И С Е Ю М ~ 96 ~ ром мебошад ва пасмондаи оби онњо низ бояд њаром бо- шад, вале аз сабаби он ки эњтиѐт намудан аз онњо номум- кин аст, шаръ пасмондаи онњоро макрўњи танзењї њукм намудааст.1 Вузў намудан ва ѓусл кардан ба ин навъ об дар сурате ки обњои навъи аввал, яъне обњои мутлаќ мављуд бошанд, макрўњи танзењї мебошад, вале агар аз обњои навъи аввал чизе мављуд набошад, истеъмоли оби навъи дуюм њељ гуна кароњияте надорад.2 3. Оби пок ва поккунандаи машкук Ин об худ пок аст, вале дар ќобилияти поккунандагии он шак воќеъ шудааст. Он обе аст, ки хар ѐ хачир аз он ошомида бошанд. Ин об, бе њељ шакке, пок аст, аммо оѐ бо он об вузў гирифтан дуруст аст ѐ не, дар ин кор шак воќеъ шудааст. Гўшти хар ва хачир бе њељ шакке, њаром мебошад ва аз ин љо лозим меомад, ки оби пасмондаи онњо низ њаром ва нопок бо- шад, вале араќи онњо пок аст. Паѐмбар (с) ба хари бепо- лон (пушти луч) савор мешуд ва араќи он ба либосаш ме- расид ва бо њамон либос намоз мехонд. Бо дарназардошти далелњои ду тарафи масъала ба оби пасмондаи онњо њукми машкук дода шудааст. Пас агар чизе аз обњои навъи аввал ва ѐ дуюм мављуд бошад, дар вузў ва ѓусл аз онњо бояд истифода намуд.Вале дар сурати набудани онњо бо ин об вузў бигирад ва аз бо- 1 Паѐмбар (с) дар бораи пасмондаи гурба пурсида шуд, гуфт: «Он наљас (нопок) нест, зеро он аз (њайвоноти) бар шумо гардишкунанда мебошад». (Сунани Абўдовуд, 75, 76; Сунани Тирмизї, 92; Сунани Иб- ни Моља, 367, 368; Сунани Насої, 68, 339). 2 Дар сурати мављуд будани обњои навъи аввал бояд аз онњо ис- тифода шавад ва истифодаи обњои навъи дуюм дар он њолат ка- роњияти танзењї дорад. Масъалаи истифода аз обњои навъи дуюм ва сеюм дар њолати ноѐбї ва камии оби тоза пеш меояд. Ин њама инояти ислом нисбат ба об ба хотири он аст, ки инсон њељ гоњ аз њавзаи покизагї ва истифодаи об дар канор намонад.
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 97 ~ лояш таяммум намояд. Метавонад таяммумро пеш аз вузў намояд. 4. Оби поки ѓайри поккунанда Он оби мустаъмал мебошад. Оби мустаъмал худ пок аст, вале ќобилияти поккунандагии худро аз даст додааст. Вузў гирифтан ба он дуруст нест. – Оби мустаъмал, тавре зикр гардид, обест, ки барои рафъи љанобат ва бетањоратї ѐ ба ќасди ќурбат – вузў бар болои вузў барои љалби ризои Худо ва ба нияти савоб – истеъмол гардидааст. Њар гуна обе мустаъмал ба шумор намеравад. Шахси бо тањорате барои хунук (салќин) сохтани аъзои бадани худ ва ѐ барои омўзиш додани вузў ба дигаре ба обе вузў гирифт ва ѐ шахси поке барои салќинї ба обе оббозї (ѓусл) кард, обњои бакоррафта дар ин мавридњо оби мустаъмали шаръї ба шумор намераванд. Аммо агар шахси бетањора- те чунин кунад, хоњ нияти вузў ва рафъи њадас (нопокї) намуда бошад, хоњ не, оби истифодабурдаи ў мустаъмал мегардад. Зеро дар як ваќт ду натиља: њам рафъи бетањо- ратї ва њам салќинии баданашро њосил кардааст. Об он гоњ мустаъмал мегардад, ки пас аз истифода аз бадани ву- зўгиранда ва ѓуслкунанда људо гардад. 5. Оби наљис (нопок) Оби наљис обест, ки ба вай наљосате расида ва онро нопок сохта бошад. Агар наљосате (нопокие) дар об афто- да ва асари он дар об зоњир шуда бошад, он об наљис гар- дидааст. Чи об андак бошад, чи бисѐр ва чи он об рокид (ва бењаракат) бошад, чи оби љорї (ва равон). Вале агар об андак ва рокид (ќарор ва бењаракат) бошад, ваќте на- љосате ба он биафтад ва асари он зоњир нашуда бошад њам, он об наљис мегардад. а) Оби бисѐр: Оби бисѐр – оби равонро гўянд ва ѐ он оберо, ки дар њукми оби равон бошад, ба монанди оби њавзи калоне, ки бо њаракат додани об дар як тарафи он дар дигар тарафаш об ба љунбиш наояд. Ин об шаръан
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И С Е Ю М ~ 98 ~ оби бисѐр ба шумор меравад. Агар дарозии њавз дањ газ ва пањноии он низ дањ газ бошад ва чуќурии он ба андозае бошад, ки бо каф задан ва об бардоштан замини зери њавз ба љунбиш наафтад, он низ оби бисѐр ба њисоб меояд. Масоњати чунин њавзњое таќрибан 36 метри мураббаъро ташкил медињад ва онро дањ дар дањ гази шаръї мегўянд. б) Оби андак: Он обест, ки аз ин андоза камтар бошад. Њукми оби наљис (нопок) ин аст, ки бо он об тањорат ва покї њосил намешавад ва њатто агар ин об бо чизи ди- гаре ва ѐ оби дигаре омехта ва якљоя гардад, он чиз њам наљис ва олуда мегардад. Омехтани чизе бо об Тањорат ва покизагии зоњирї аз ду навъ иборат аст аз: а) покизагї аз наљосатњои њаќиќї ва нопокињои зоњи- рї, б) покї аз палидињои (нопокињои) њукмї: њадаси калон (љанобат) ва њадаси хурд (бетањоратї). Тањорат аз нопоки- њо ваќте тањаќќуќ пайдо мекунад, ки либос, бадан ва ма- кони намозгузор бо оби поккунандае аз наљосат пок сохта шавад. Тањорат аз нопокињои њукмї бењтар аст, бо оби холис ва дар њолати табиии он анљом бигирад. Зеро њамон њолати табиї ва сафои табъи ноолудаи об барои пок со- хтани инсон аз нопокињои њукмї мувофиќтар мебошад. Худованд мефармояд:  «Аз осмон оби пок ва поккунанда фурў фиристодем».1 а) Оби холис ва мутлаќ њамон обест, ки на чизњои пок ва на чизњои нопоке, ки ѓолибан аз он људо њастанд, бо он дарнаомехта бошанд. 1 Сураи Фурќон, 25: 48.
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 99 ~ б) Агар чизњои поке, ба монанди собун, орд, заъфарон ва ѓайра ба об омехта гаштанд, вале бар моњияти об ѓалаба накарданд (ва обро аз моњияти обиаш берун на- оварданд), он об пок ва поккунанда аст. Вузў ва ѓусл бо он дуруст аст. Аммо агар он чизњо бар моњияти об ѓалаба карданд ва онро аз табиати обиаш: риќќат (тунукї ва моеъї) ва сайѐлият (равонї) хориљ сохтанд, дар ин сурат он об пок аст, вале ќобилияти поккунандагии худро гум мекунад, яъне аз моњияти обї хориљ мегардад. Дар ин њолат бо он об вузў ва ѓусл дуруст намешавад. в) Агар ба об чизњое омехта гардад, ки ѓолибан аз об људо нестанд, ба монанди сабзии рўи об,1 баргу шохи да- рахтон, хасу алаф, лойу рег ва ѓайра ин об пок ва покку- нанда аст. Тањорат ба он дуруст мебошад. г) Агар ба об чизи моеъе омехта гардад, ки дорои ду сифат аст, ба монанди шир, ки дорои ду сифат: ранг ва мазза (таъм) мебошад, вале бўй надорад, дар ин њолат бояд дида шавад, ки агар яке аз ду сифати он чиз бар об ѓалаба карда- аст, он об аз табиати обиаш хориљгашта ба шумор меравад ва вузўву ѓусл ба он дуруст намешавад. д) Вале агар ба об чизе омехта гардад, ки дорои се си- фат бошад, ба монанди сирко (уксус), пас бояд дида ша- вад, агар ду сифат аз сифатњои сегонаи он чиз бар об ош- кор гардидааст, он об аз моњияти обиаш хориљгашта ба њисоб меояд. ж) Агар ба об чизи моеъе омехта гардад, ки њељ сифа- те надошта бошад, ба монанди оби мустаъмал ва оби гуле, ки бўи он аз байн рафтааст2, дар ин сурат ѓалабаи яке бар дигаре бо вазн эътибор карда мешавад. Пас, агар ду литр 1 Сабзии рўи обро мардуми баъзе ноњияњои Тољикистон рўймолак (љома)-и ќурбоќќа мегўянд. 2 Оби мустаъмал ва оби гул пок њастанд. Наљосати њаќиќї ва пали- дињои зоњирї бо онњо зоил (дур) ва пок мешаванд, вале тањорати њук- мї ба онњо њосил намешавад.
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И С Е Ю М ~ 100 ~ оби мустаъмал ба як литр оби холис омехта гардад, вузў ба он дуруст набошад ва дар акси он љоиз аст. з) Њамчунин тањорат ва покї ба он обе, ки табиати обиаш бо пухтани чизе дар он аз байн рафта бошад, њосил намешавад, ба монанди шўрбо, нўшобањо (кампотњо)-и мевагї ва ѓайра. Тањорат ва поксозї ба василаи обњои њаштгонаи маз- кур љоиз аст, агарчи таъму мазза ва рангу бўи онњо дар на- тиљаи истодан дигаргун шуда бошанд, хоњ ба мисли та- моми обњои нўшиданї ширин бошанд, ѐ ба монанди оби бањр шўр.1 Њамчунин, агар ягон чизи пок ва тоњир дар ин обњо омехта шуда, таъму мазза ва рангу бўи онњоро таѓйир до- да бошад, вале онњоро аз табиати обї берун насохта бо- шад, тањорат ва поксозї ба онњо љоиз мебошад. Мисли обе, ки дар он собун омехта шуда, вале табиати обии он боќї мондааст. Вале агар онњоро аз табиати обї хориљ карда бошад, дар он сурат тањорат ва поксозї ба воситаи он обњо љоиз намебошад, мисли шўрбо, сирко, оби мева ва ѓайра, ки аз табиати обї хориљ шудаанд. Тањорат ва поксозї бо обњое, ки ба василаи фишур- дан аз дарахт ва ѐ мева ба даст меоянд, љоиз нест. Покї ва наљосати обњо Агар дар оби љорї ва њамчунин њавзе, ки масоњати он дањ гази шаръї2 ва бештар аст, наљосате афтода, яке аз си- 1 Ривоят шудааст, ки: «Марде аз расули Худо (с) пурсид: Эй расули Худо, мо дар бањр савор мешавем ва њамроњи худ оби каме бармеги- рем. Агар ба он об вузў гирем, (бе об ва) ташна мемонем, оё ба оби бањр вузў гирем? Расули Худо (с) фармуд: (Оре), он обаш пок ва худмурдааш њалол аст». (Сунани Абўдовуд, 83; Сунани Тирмизї, 69; Сунани Насої, 59, 331, 4361; Сунани Ибни Моља, 386, 3246). 2 Як гази шаръї таќрибан баробари 60 см аст.
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 101 ~ фатњои сегонаи (таъм ва ѐ рангу бўи) онро таѓйир дињад, тањорат ва поксозї ба воситаи он љоиз нест. Вале агар њељ сифати онро таѓйир надод, дар он сурат тањорат ва поксо- зї ба он љоиз мебошад. Агар дар оби истодае, ки масоњати он камтар аз дањ дар дањ гази шаръї аст, наљосате биафтад, оби мазкур на- љис (палид) хоњад шуд, хоњ таъм ва рангу бўи онро, яъне яке аз сифатњои сегонаи онро таѓйир дињад, хоњ надињад.1 Њайвоноти обие, ки таваллудашон дар об аст ва низ он њайвоноте, ки дорои хуни соил (равон) намебошанд, агар дар об бимиранд, обро наљис намесозанд.2 Пўсти њайвонот Пўсти даббоѓишудаи њамаи њайвонот пок ва тоњир аст,3 ѓайр аз пўсти хук, ки он наљасулъайн аст4 ва пўсти 1 Барои њамин паѐмбар (с) мефармояд: «Њељ кадоме аз шумо дар оби ќарор ва истодае, ки љорї нест ва онро барои ѓусл ва ошомидан истифода мебарад, бавл нанамояд». (Сањењи Ибни Њиббон, 1256. Љ. 4. – С. 67; Сањењи Ибни Хузайма, 94. Љ. 1. – С. 50). Ба њамин маъно ривояти дигаре низ омадааст: «Њељ кадоме аз шумо дар оби исто- дае, ки љорї нест ва онро барои ѓусл ва шустушўяш истифода меба- рад, пешоб нанамояд». (Сањењи Бухорї, 239; Сањењи Муслим, 654, 655; Сунани Абўдовуд, 69; Сунани Тирмизї, 68; Сунани Насої, 57, 58, 221, 398. 2 Паѐмбар (с) ваќте дар бораи вузў гирифтан ба оби бањр пурсида шуд, фармуд: «Он обаш пок ва худмурдааш њалол мебошад». (Суна- ни Абўдовуд, 83; Сунани Тирмизї, 69; Сунани Насої, 59, 331, 4361; Сунани Ибни Моља, 386, 387, 388; Мустадраки Њоким, 491, 492. Љ. 1. – С. 237, 493. Љ. 1. – С. 238, 497, 498. Љ. 1. – С. 239, 499, 500. Љ. 1. – С. 240). Бинобар ин, бо марги ин њайвонот об нопок намегардад. 3 Паѐмбар (с) мефармояд: «Пўст ваќте дабоѓат дода шавад, пок ме- гардад». (Сањењи Муслим, 366. Сунани Абўдовуд, 4123). Дар ривояти дигар мефармояд: «Њар пўсте дабоѓат дода шавад, пок мегардад». (Су- нани Тирмизї, 1728, Сунани Ибни Моља, 3609). 4 Худованд гўшти хукро риљс (палид) гуфтааст, он љо, ки мефар-
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И С Е Ю М ~ 102 ~ одамї, ки дорои шарофат ва каромати хос аст. Њайвоноте, ки пўсташон ба воситаи даббоѓї (офтоб додан ва дигар навъњои коркард) пок ва тоњир мешавад, бо забњ ва сар буридан низ пўст, гўшт ва љасадашон пок мегардад. Албатта, покии гўшти ин њайвонот на барои хўрдан аст, балки тоњири салотї мегардад. Масалан, агар њангоми намоз тиккае аз гўшти он њамроњи намозгузор бошад, намозаш ботил нахоњад гардид. Вале њайвоноте, ки бо даббоѓї пок намешаванд, бо забњ ва сар задан њам гўшт ва љасадашон пок нахоњад шуд. Пашм, устухон ва рагу пайи њайвони худмурда пок ва тоњир аст1 ва њамаи ин аъзои инсон низ њукми мазкурро доранд. Баъзе масоили оби равон ва оби њавз 1. Њар обе, ки ба он чизе омехта гардад ѐ дар он чизе пухта шавад, ки дар урфият дигар ба он об гуфта намеша- вад, балки чизе бар номаш афзуда мегардад, ба монанди обгўшт (хомшўрбо), гулоб ва ѓайра, вузў ва ѓусл ба он ду- руст намебошад. 2. Обе, ки ба он чизи поке омехта гашта ва дар яке аз васфњо (хусусиятњо)-и сегонаи он: ранг, таъм (мазза) ва ѐ бўи он каме дигаргунї ба вуљуд омадааст, вале он чиз дар об рехта нашуда, балки дар натиљаи љараѐни об ба он њамроњ гардидааст, мисли оби љорие, ки ба он регу лой њамроњ гар- дидааст ва ѐ собун ва ѐ заъфарон ба он омехта гашта ва дар яке аз хусусиятњои сегонааш каме дигаргунї ба вуљуд ома- дааст, то ваќте аз моњияти обиаш берун нагашта бошад, вузў ва ѓусл бо он об дуруст аст. мояд: «… ва гўшти хук, ки он риљс (палид ва нопок) мебошад». (Сураи Анъом, 6: 145). 1 Худованд пўст ва пашми њайвонотро барои истифодаи инсон офари- дааст ва дар ин бора мефармояд: «… ва аз пашми онњо (барои шумо) ас- боби рўзгор ва то муддате бањрае гардонидааст». (Сураи Нањл, 16: 80).
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 103 ~ 3. Агар дар об чизе пухта шавад, ки дар натиљаи он ранг ѐ мазза ва ѐ бўи об таѓйир ѐбад, ба монанди оби нахўд ва боќило, вузў ва ѓусл бо он об дуруст аст. 4. Агар барои ранг намудани либос ва ришта дар об заъфарон ва ѓайра андохта шавад, бо он об вузў ва ѓусл дуруст нест. 5. Агар бо об шир, дўѓ ва ѐ љурѓот (мост) омехта гар- дад, дар сурате ки ранг ва ѐ маззаи шир ва ѓайра бар об ѓолиб ояд, вузў ва ѓусл бо он об дуруст нест ва дар акси он дуруст аст. 6. Агар дар биѐбон ва кўњ оби андак пайдо гардад, то замоне ки ба наљосати он яќин њосил нанамояд, он об пок мебошад ва ба он вузў гирифтан љоиз мебошад. Набояд ба мањзи ин ки шояд ва эњтимол ин об наљис бошад, вузўро ба он тарк намояд. Агар ба гумони ин ки шояд ин об на- љис бошад, вузўро тарк намуда, даст ба таяммум барад, таяммумаш дуруст намегардад. 7. Ваќте дар чоњ ва ѐ њавзи бузург баргу шохчањои да- рахтон ва ѐ гиѐњон афтод ва пас аз чанде оби он бадбўй гашта ва рангу маззааш низ таѓйир ѐфта бошад, то замоне ки дар риќќат (тунукї, моеъї) ва сайлоният (равони)-аш њељ таѓйире ба вуљуд наѐмада бошад, вузў ва ѓусл бо он об дуруст мебошад. 8. Агар дар оби истода ва бењаракат наљосате бияф- тад, бо он об вузў ва ѓусл дуруст нест, хоњ миќдори наљо- сат кам бошад, хоњ зиѐд. Вале агар об љорї ва ѐ дар њукми оби љорї бошад, монанди њавзе, ки масоњаташ дањ дар дањ гази шаръї, яъне таќрибан 36 метри мураббаъро ташкил медињад, то замоне ки яке аз васфњои (хусусиятњои) сегона (ранг, бўй ва мазза)-аш таѓйир наѐбад, вузў ва ѓусл ба он дуруст мебошад. 9. Обе, ки пари коње ѐ барги дарахте ва ѐ монанди ин- њоро бибарад, оби равон (љорї) ба шумор меояд, њарчанд суръати љараѐнаш оњиста бошад. Вузў ва ѓусл дар он об дуруст мебошад.
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И С Е Ю М ~ 104 ~ 10. Њавзи дањ дар дањ гази шаръї (бо 36 метр ма- соњат), ки ќаъри (чуќурї) он низ ба ќадрест, ки агар бо даст аз он об бардошта шавад, замини он ба љунбиш на- меафтад, агар наљосати диданашаванда, монанди араќ, пе- шоб ва ѓайра дар он биафтад, дар чањор тарафаш вузў ду- руст аст. Агар наљосати дидашаванда, монанди саргин, њайвони худмурда ва ѓайра биафтад, танњо дар њамон та- рафе, ки наљосат дида мешавад, вузў дуруст нест ва дар се тарафи дигараш дуруст аст. Ин њам ба шарте ки дар яке аз васфњои сегонааш таѓйире ба вуљуд наѐмада бошад, ки дар он сурат дар њељ љои он вузў дуруст нест. 11. Љўи обе, ки ду метр пањно ва њаждањ метр дарозї дошта бошад, он љўй дар њукми њавзи бузург аст. 12. Агар дар сатњи боми хона наљосат вуљуд дошта бо- шад, ваќте борон биборад ва оби сатњ аз новдон ба замин бирезад, бояд мулоњиза шавад: Агар нисфи сатњи бом ѐ беш- тар аз он ба наљосат олуда бошад, оби фурўрехта аз новдон наљис мебошад, агар камтар аз нисф олуда бошад, он об пок аст, агар наљосат дар пеши дањонаи новдон љамъ гардида бошад ва тамоми об пас аз гузаштан аз болои он ба замин бирезад, он об нопок аст. 13. Ваќте оби андак оњиста равон бошад, ором-ором вузў бигирад, то оби истеъмолгашта дубора ба каф наояд. 14. Агар кофире ѐ бачаи хурдсоле дасти худро дар об фурў кунад, дар сурате ки бар дастони эшон наљосати зо- њир (намоѐн) набошад, об наљис намешавад, вале аз он љо, ки ба бачањои хурдсол наметавон зиѐд эътимод кард, чун оби дигар мављуд бошад, бо он вузў гирифтан бењтар аст. 15. Агар дар об њайвоне, ки хуни равон надорад, мо- нанди пашша, занбўр, магас ва ѓайра бимирад, ѐ дар беру- ни об бимирад ва баъд аз он ба об бияфтад, об наљис на- мегардад, вузў ва ѓусл бо он об љоиз аст. 16. Њайвоноте, ки пайдоиш ва зиндагии онњо дар об аст, монанди моњї, ќурбоќќа1, мори обї ва ѓайра агар дар 1 Эзоњ: Њукми ќурбоќќаи обї ва хокї якест. Агар ќурбоќќаи хокї
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 105 ~ об бимиранд, об наљис намешавад. Њамчунин агар њайвоно- ти номбурда дар зарфи шир, равѓан, шираву шарбат ва ѓай- ра биафтанд ва бимиранд, онњо низ наљис намегарданд. 17. Њайвонот ва паррандагоне, ки дар об зиндагонї мекунанд, вале пайдоиши онњо дар об нест, монанди мур- ѓобї ва ѓайра, хоњ дар хориљи об бимиранд ва баъд аз он ба об биафтанд, хоњ дар дохили об бимиранд, дар њар ду сурат об наљис мегардад. 18. Ќурбоќќа ва ѓайра агар дар оби истода ва ѐ зарф- њои об бимирад ва пора-пора гардад, он об пок аст, вале аз нигоњи бењдоштї нўшидан ва хўрок омода сохтан бо он љоиз нест. 19. Обе, ки дар офтоб гузошта шуда ва зери таъсири њарорати он гарм шудааст, аз он љо, ки корбурди (ис- теъмол) он эњтимоли пайдоиши доѓњои сафедро дар бадан дорад, бењтар аст дар вузў ва ѓусл аз истифодаи он худдо- рї шавад. 20. Пўсти њайвони худмурда, ваќте бо роњи офтоб до- дан ва ѐ дигар воситањои омодасозї ва коркарди пўстњо ош (дабоѓат) дода шавад ва хушк гардад, дар болои он намоз хондан љоиз аст. Пўсти хук бошад, ба њељ ваљњ пок намегардад. Пўсти одамї, албатта, пок мешавад, вале коркард ва корбасти (истифода) он аз љињати шарофати инсонї ва љойгоњи хоссаи вай дар миѐни занљираи офари- ниш љоиз нест. хуни равон дошта бошад, бо мурдани он дар об, об наљис мегардад. Фарќ миѐни ќурбоќќаи обї ва хокї он аст, ки дар миѐни панљањои ќурбоќќаи обї парда аст ва хокї парда надорад.
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И Ч О Р У М ~ 106 ~ Фасли чорум АЊКОМИ ЧОЊ Оби чоњ бинобар хусусиятњои чоњї ва камии масоња- ти он аз оби љорї (равон) ва њавзи дањ дар дањ гази шаръї фарќ мекунад ва ба он ањкоми хоссе тааллуќ мегирад, ки аз ањкоми оби љорї ва њавз тафовут доранд. Њар гоњ дар чоњ наљосате биафтад, чоњи мазкур ваќте пок мешавад, ки тамоми оби он кашида шавад ва агар њайвоне дар он чоњ мурда варам кунад ва ѐ реза-реза ша- вад, њамин њукм аст, вале агар варам накунад ва ѐ реза- реза нагардад, вобаста ба њар навъи њайвоне, ки дар чоњ мурдааст, њукми хоссе вуљуд дорад, ки баъдан ба тафсил баѐн хоњад шуд. 1. Агар њайвоне мисли ќаду басти одамї ѐ гўсфанд ва ѐ саг дар чоњ афтида бимирад, барои покии оби он чоњ бо- яд дар сурати имкон тамоми оби чоњ кашида шавад, вале агар имкони кашидани тамоми он вуљуд надошта бошад, оби чоњ ба он миќдор кашида мешавад, ки ду нафар аз ањли хубра (фањм ва дониш) ва таљриба он миќдорро ба- рои покии оби чоњ кофї бидонанд.1 1 Дар тамоми масъалањое (суратњое), ки берун кашидани тамоми оби чоњ лозим мебошад, дар сурати имконнопазир будани он, кашидани дусад сатили миѐна кифоя мекунад, вале то сесад сатил бењтар аст. Чоње, ки дар даруни он чашмаи об аст, њамин миќдор барои он низ басанда аст. Аз Муњаммад ибни Њасан (рњ), ки яке аз ѐрони Абўњанифа (рњ) аст, ри- воят шудааст, ки аз чунин чоње дусад то сесад сатил об кашида шавад. Дар китоби «Дурру-л-мухтор» омадааст: Ривояти Муњаммад ибни Ња- сан (рњ) осонтарин роњ аст, вале эътимод ба сухани ду шахси одил ва кор- шинос дар масоили об камоли эњтиѐт мебошад. Агар дар кашидани оби чоњ ба љои сатил аз дастгоњњо ва техникаи њо- зира, ба монанди движокњо ва моторњои обкашї истифода шавад, бењтар аст, зеро кашидани об ба ин василањо осонтар мебошад. Вале бояд дар
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 107 ~ 2. Агар њайвоне ба андозаи мурѓ дар чоњ афтода би- мирад, аз оби он чоњ кашидани чињил сатил то шаст сати- ли миѐна лозим аст. Агар њайвоне монанди андозаи гун- љишк дар чоњ афтида бимирад, бояд бист сатил то сї са- тили миѐна аз оби он чоњ кашида шавад. 3. Бо афтидани наљосат ва ѐ њайвони худмурда дар чоњ оби он наљис мешавад, вале гоње барои инсон чунин њолат рўй медињад, ки аз наљис шудани оби чоњ бехабар мемонад ва муддате баъд аз он огоњ мегардад. Дар ин њолат гуфтањои фаќењони мо мухталиф ва гуногун аст. Бархе бар онанд, ки агар мурдор варам карда бошад, оби чоњ пеш аз се шабонарўз њукми наљис буданро дорад, вале агар мурдор варам накарда бошад, оби чоњ ќабл аз як шабонарўз њукми наљис буданро дорад. Назари баъзе аз фаќењони мо бар он аст, ки оби чоњ аз њамон лањзаи ѐфта шудани мурдор наљис мебошад, хоњ варамида бошад, хоњ не. Баъзе масоили оби чоњ 1. Агар пасафкандаи кабўтар ѐ гунљишк дар чоњ аф- тад, оби он наљис намешавад. Агар пасафкандаи мурѓобї афтад, оби чоњ наљис мешавад ва бояд њамаи оби чоњ ка- назар гирифт, ки аз миќдори муайянгардида кам кашида нашавад. Чоњњо дар гузашта барои мардум ањамияти њаѐтї доштанд. Тамоми мардуми дашту дењот ва манотиќи дуру наздик, ки ба љўйу дарѐњо ва чашмаву обњои ошомидании љорї дастрасї надоштанд, аз оби чоњ истифода менамуданд. Албатта, он шабакањои обрасонї ва таъмини оби ошомидании тоза, ки имрўз дар баъзе кишварњои љањон мушоњида мешавад ва ѐ таъмини оби тоза ба василаи мошинњои обкашонї, дар гузашта вуљуд надоштанд. Чоњ- њо бошанд, аксаран дањонкушода буданд ва њодисањои афтодани наљосат ва чизњои поку нопок дар онњо бисѐр ба вуќўъ мепайваст. Имрўз низ мардуми баъзе минтаќањо аз љињати харобии вазъи иќтисодї боз ба истифодаи оби чоњњо рўй овардаанд. Аз он љо, ки об ва покизагии он аз назари шариати ислом ањамияти хоссе дорад, њељ њолати он аз пар- тави ањкоми шариат канор намондааст.
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И Ч О Р У М ~ 108 ~ шида шавад. 2. Агар дар чоњ гове ѐ гўсфанде ѐ гурбае ѐ саге ѐ њайвони дигаре ва ѐ инсоне пешоб кунад, оби он наљис мешавад ва бояд тамоми оби он кашида шавад. 3. Агар чоњ чашмасор аст, ки кашидани оби он душвор мебошад, аввал бояд андозагирї шавад, он гоњ ба њамон миќдор об кашида шавад. Масалан, аввал пай дар пай њуду- ди панљоњ сатил об бикашанд ва бубинанд, ки об чї андо- за кам шудааст, сипас ба њамон миќѐс ва андоза об кашида шавад. Агар панљоњ сатил ба миќдори як метр оби чоњро кам намояд ва чоњ, масалан, панљ метр об дошта бошад, барои чањор метри дигар дусад сатил об кашида шавад. 4. Шахсе, ки бар вай ѓусл вољиб гардида бошад, ба- рои берун овардани сатил ба чоњ фурў равад, дар сурате ки бар бадани вай наљосати зоњирї набошад, оби чоњ на- љис намешавад. Њукми кофире, ки ба чоњ фурў шавад, низ њамин аст. Вале агар бар бадани беруноварандаи сатил наљосати зоњирї бошад, оби чоњ наљис мешавад ва каши- дани тамоми оби он вољиб мегардад. 5. Агар бузе ѐ муше дар чоњ афтод ва зинда берун оварда шуд, оби чоњ пок аст, дар сурате ки бадани онњо бо наљосате олуда набошад. 6. Агар гурба мушеро захмї намояд ва муш аз чангаш наљот ѐфта, ба чоњ афтад, оби он наљис мешавад ва тамо- ми он бояд кашида шавад. 7. Агар думи муше ѐ калтакалосе ќатъ гардида, ба чоњ афтад, тамоми оби он бояд кашида шавад. 8. Агар дар чоњ чизе афтод ва бо вуљуди тамоми кў- шишњо натавонистанд, онро берун оваранд, дар ин њолат, бояд мулоњиза шавад, ки худи он чиз пок аст ѐ не. Агар худи он чиз пок бошад, вале наљосате ба он ра- сида бошад, бо кашидани миќдори оби муќарраргардида аз чоњ, оби он пок мегардад. Пас аз он њама саъю кўшиш, боќї мондани он дар чоњ муъоф (бахшуда) мебошад. Ам- мо агар чизи дар чоњ афтода худ наљис бошад, монанди
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 109 ~ муш, њайвони худмурда ва ѓайра дар ин сурат, то ваќте ки ба пўсидан ва нобуд гардидани он яќин њосил нагардад, оби чоњ њамчунон наљис боќї мемонад. Пас аз яќин гар- дидани нобудии он тамоми оби чоњ кашида мешавад1 ва об бо њамин пок мегардад. а) Њамин ки оби чоњ бо кашидани миќдори муќар- раргашта пок гардид, деворњои чоњ, ресмон, сатил ва ди- гар васоили обкашї њама пок мегарданд ва такроран шус- та намешаванд. б) Сатилњое, ки мувофиќи њолатњои гуногун муќаррар гардидааст, пас аз берун овардани лошаи њайвони афтода ба њисоб меоянд. в) Эътибор њамон сатилест, ки аз чоњ бо он об кашида мешавад. Аз ин рў, ваќте дар њолати поксозии оби чоњ бо сатили бузургтар ѐ хурдтар ѓайр аз сатили худи чоњ об ка- шида шавад, бояд бо сатили худи чоњ шуморида шавад. г) Наљосате, ки дар чоњ афтидааст, њарчанд андак њам бошад, ба монанди ќатраи хуне ва ѐ чакраи шаробе (ара- ќе), кашидани тамоми оби чоњ лозим аст. д) Агар њайвони наљасулъайне, ба монанди хук, дар чоњ биафтад, чї дар он бимирад ва чї зинда берун оварда шавад, дар њар ду њолат барои пок гаштани оби чоњ тамо- ми оби он кашида мешавад. ж) Њайвоне, ки дар чоњ афтодааст, наљасулъайн набу- да, вале пасхўрдаи он њаром ва нопок бошад, дар ин њолат низ тамоми оби чоњ бояд кашида шавад. з) Агар хар, хачир, паррандаи лошахўр ва ѐ зоѓе дар чоњ афтид ва зинда берун оварда шуд, дар сурате ки бадани онњо ба наљосате олуда набошад, об наљис (нопок) намегар- дад. Ин њам то ваќте, ки дањони онњо ба об нарасида бо- шад. Њамин ки оби дањони онњо ба оби чоњ омехта гашт, 1 Эзоњ: маќсад аз кашидани тамоми оби чоњ ин аст, ки об то за- моне кашида шавад, ки дигар сатил аз об пур нагардад ва пас аз андохтан то нисф ѐ поинтар аз камар об берун ояд.
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И Ч О Р У М ~ 110 ~ об њукми пасхўрдаи онњоро мегирад. л) Оби чоњ њам ба монанди дигар обњо бо мурдани њайвоноте, ки хуни равон надоранд, ба мисли пашша, ма- гас, занбўр, аќраб (каждум) ва ѓайра наљис намегардад. Њамчунин бо мурдани њайвоноти обї, ба монанди моњї, ќурбоќќа, харчанг ва ѓайра наљис намегардад. м) Бо афтодани саргини асп, хар, хачир, пушки шу- тур, гўсфанд, оњу ва саргини гову говмеш оби чоњ наљис намегардад, магар дар сурате ки он пушк ва саргин ба ан- дозае бисѐр бошад, ки њељ сатили обе холї аз он барнаояд, дар чунин њолат оби чоњ наљис мегардад. Оби рокид (ќарор) Оби рокид – оби бењаракатест, ки на њукми оби равонро дорад ва на њукми оби чоњро ва њамчунин аз масоњати њавзи дањ дар дањ гази шаръї хурдтар мебошад, ба монанди кўлмакњо, њавзчањои сарбастаи хурд, обњои дар зарфњо ги- рифташуда ва ѓайра Ин об бо афтодани њар гуна наљосати хурду бузурге дар он наљис мегардад ва дигар њељ роње ба- рои пок сохтан надорад. Зеро љараѐн ва њаракати оби равон асари наљосатро аз байн мебарад. Њавзи бузург аз он љо, ки масоњат ва њаљми зиѐди об- ро дар бар мегирад, наљосат дар тамоми бахшњои он си- роят намекунад ва оби чоњ бо кашидани обаш пок мегар- дад. Вале оби рокид ва бењаракат аз њамаи ин хусусиятњо холї мебошад. Бинобар ин, паѐмбар (с) ба њифз ва нигањдории муњи- ти солими обњо аз њар гуна нопокие амр фармудааст: «Њељ кадоме аз шумо дар оби истодае (рокиде), ки њаракат ва љараѐн надорад ва онро барои ѓуслу шустушўи худ истифо- да мебарад, бавл накунад».1 1 Сањењи Бухорї, 239; Сањењи Муслим, 654, 655; Сунани Абўдовуд, 69; Сунани Тирмизї, 68; Сунани Насої, 57, 58, 221, 398.
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 111 ~ Њамчунин мефармояд: «Њангоме ки касе аз шумо аз хоб бархост, то замоне ки дастњои худро се бор нашуста бошад, онњоро дар зарфи об фурў набарад, зеро намедонад, ки дасти вай шаб дар куљо будааст».1 Ањкоми пасхўрда 1. Пасхўрда обест, ки пас аз ошомидани одам ва ѐ њайвоне дар зарф, чоњ ва ѓайра боќї мондааст. Ин об бо дарназардошти он њайвоне, ки аз он ошомидааст, ањкоми гуногуне дорад ва покию нопокии он ба њалолї ва њаромї ва андозаи кароњияти гўшти он њайвонот бастагї дорад. Пасхўрда дар сурати њаром буданаш њам ба оби љорї ва оби њавзи бузург тааллуќ намегирад, зеро он обњо бо олу- дани оби дањони њайвонот наљис намегарданд, чї тавре бо афтодани дигар наљосатњо нопок намегаштанд. 2. Пасхўрдаи одамї дар сурате пок аст, ки шароб на- нўшида бошад ѐ аз дандонњояш хун набаромада бошад ва ѐ ба пурии дањон ќай (истифроѓ) накарда бошад. Агар чунин бошад, то замоне ки дањонашро се бор нашўяд ва ѐ оби да- њонашро чанд бор фурў набарад ва пасмондаи он чизњои наљис аз лабону дањонаш пок нагарданд, пасхўрдааш њам- чунон наљис боќї мемонад.2 3. Аз он љое, ки њукми араќи бадани њар њайвон њукми пасхўрдаи онро дорад, бинобар ин, пасхўрдаи одамї, чї мусалмон бошад, чи кофир,3 чи њоиз бошад,1 чи нуфасо ва 1 Сањењи Муслим, 641, 644; Сунани Абўдовуд, 105; Сунани Тирмизї, 24; Сунани Насої, 1, 161; Сунани Ибни Моља, 392. 2 Зайнуддин ибни Иброњим ибни Муњаммад маъруф ба Ибни Нуљайми Њанафї, Бањру-р-роиќ. Љ. 1.– Бейрут, 2002. – С. 277. Минбаъд: Бањру-р-ро- иќ. Аллома Муњаммадамин ибни Умар ибни Абдулазиз, Њошияи Ибни Обидин маъруф ба «Радду-л-муњтор». Љ. 1.– Бейрут, 1998. – С. 149. Мин- баъд: Радду-л-муњтор. 3 Ривоят шудааст, ки: «Барои расули Худо (с) дар ќадање шир оварданд. Ваќте он Њазрат (с) аз он нўшид, Умар гуфт: Онро ба Абўбакр бидењ.
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И Ч О Р У М ~ 112 ~ чи љунуб,2 дар тамоми ин њолатњо пок аст ва оби дањонаш пок мебошад. Аммо шахсе, ки ба шаробнўшї одат кардааст ва њаме- ша ин амали зиштро содир менамояд, яъне шаробхора гардидааст, араќи (бадани) вай наљис мебошад. Ба либос ва њар чизе бирасад, онро наљис месозад.3 Аммо араќи ба- дани њоиз, нуфасо ва љунуб, ба шарте бо наљосати дигаре олуда набошад, пок аст. Он Њазрат (с) зарфи ширро ба аъробие, ки дар тарафи росташ нишаста буд, дод ва фармуд: «Аз рост (ба он тараф)». Пас аз он аз пасмондаи он аъробї Абўбакр (р), ки дар тарафи чапи паёмбар (с) нишаста буд, нў- шид». (Сањењи Бухорї, 2225; Сањењи Муслим, 124). Дар ин љо манзур аз аъробї шахси мушрик мебошад. 1 Ривоят шудааст, ки: «Расули Худо (с) аз Оиша либос ва ё чизе хост. Оиша гуфт: Ман дар њайз мебошам. Он Њазрат (с) фармуд: Њайзи ту дар дастат нест», яъне дастат пок мебошад. Манзур он аст, ки њайз но- покии њукмї мебошад ва њељ гоњ бадани одамро ба наљосат ва нопокии њаќиќї табдил намедињад. (Сањењи Муслим, 688, 689; Сунани Абўдовуд, 261; Сунани Тирмизї, 134; Сунани Насої 271, 382; Сунани Куброи На- сої, 266; Сунани Ибни Моља, 632). 2 Ривоят шудаааст, ки: «Расули Худо (с) аз Абўњурайра пурсид: Дар куљо будї?. Гуфт: Ман дар њолати љанобат будам ва дўст надоштам (бо он њолат) њамроњи ту бинишинам. Паёмбар (с) фармуд: Субњоналлоњ, мўъмин наљис (ва нопок) намешавад», яъне љанобат ин наљосати њукмї аст ва љисми одамро ба наљосати њаќиќї табдил намедињад. (Сањењи Бухорї, 279, 281; Сањењи Муслим, 371). 3 Дар «Дурру-л-мухтор» омадааст: Араќи шахси шаробхора вузўро мешиканад…, хулосааш он ќавлест, ки дар «Захоири Ашрафия»-и Ибни Шўњна зикр гардида ва ба Муљтабо нисбат дода шудааст: «Араќи мурѓи кўчагард наљис аст». Мегўяд: Бар њамин ќиѐс араќи шахси шаробхора низ наљис ва ба наљас будан лоиќтар аст. (Ба наќл ва каме тасарруф аз «Мањ- муду-л-фатово». Љ. 1. – С. 4, 5. Аллома Муфтї Худоназар. Мањмуду-л-фа- тово. – Зоњидон, 2004. Минбаъд: Мањмуду-л-фатово. «Радду-л-муњтор». Љ. 10. – С. 483). Вале соњиби Раддулмўњтор ба наќл аз устодаш Хайри Рамлї ин ќавл – наљис ва ноќизи вузў будани араќи шахси шаробхораро заъиф ва хи- лофи ривоят ва дироят гуфтааст. (Раддулмўњтор. – Љ. 1. – С. 286. – Љ. 10. – С. 484).
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 113 ~ 4. Гурба низ дар сурати хўрдани муш, агар фавран да- њонашро дар оби зарфе дохил намояд, обро наљис мегар- донад, зеро оби дањонаш наљис гардидааст. Вале агар ан- даке истод ва лабњову дањонашро бо оби дањонаш шуст ва наљосатро аз онњо дур сохт, дар ин ваќт оби дањонаш поки бо кароњият мегардад.1 5. Пасхўрдаи одамї ва пасхўрдаи асп ва њамчунин њайвоноте, ки гўшташон хўрда мешавад, дар сурате дањони онњо бо наљосате олуда набошад, пок ва тоњир аст. 6. Пасхўрдаи гурба, мурѓи кўчагард, паррандањои вањшї ва њашарот ва мављудоте, ки дар хонањо сукунат доранд, ба монанди мор, муш, калтакалос, каждум ва ѓай- ра макрўњ аст. Ин њам дар сурате ки дањони онњо бо на- љосате олуда набошад.2 7. Пасхўрдаи њайвоноти вањшї, мисли: шер, паланг, гург ва ѓайра наљис аст ва дар пасхўрдаи хар ва хачир шак аст, ки оѐ пок аст ѐ не. Аз ин рў, агар обе ба ѓайр аз пас- хўрдаи ин ду њайвон (хар ва хачир) вуљуд надошта бошад ва мо маљбур шудем ба он об вузў намоем, дар он њолат бояд баъд аз вузў кардан бо оби мазкур таяммум њам на- 1 Соњиби Њидоя мегўяд: Њар гоњ гурба мушеро бихўрад ва пас аз он фавран об бинўшад, об наљис мегардад. Магар дар сурате ки соате мукс намуда, дањонашро бо луъобаш бишўяд ва баъд аз он об бинўшад, об наљис намешавад. 2 Ислом дар њолати зарурат ва гирифторињои њалнопазири инсон сабукињо ва роњињалњои муносиби дигареро дар назар гирифтааст ва инсонро аз њараљи дар зиндагї ва вартаи сахтињо берун овардааст. Ба таври мисол, њамин гурбаву муш ва дигар њайвоноте, ки зикрашон гу- зашт, аслан гўшташон њаром мебошад. Ин њайвонот бархе дар хонањо њамроњи инсон зиндагї мекунанд ва баъзеи дигар бе ягон мумониъат метавонанд вориди хонањо гарданд ва эњтимол дорад ба њар чизе нўл бизананд ва њељ гуна халосие аз онњо вуљуд надорад. Бинобар ин, шариати ислом бо дарназардошти чунин њолат њукми оби дањон ва пасхўрдаи онњоро аз дараљаи њаромї ба мартабаи кароњият поин овардааст.
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И Ч О Р У М ~ 114 ~ моем.1 Пасхўрдаи хук ва саг наљис мебошанд. Њукми араќи аз бадан хориљгаштаи њар њайвоне мис- ли пасхўрдааш мебошад. 1 Хар ва хачир дар ибтидои ислом, то љанги Хайбар аз љумлаи њайвоноти њалолгўшти хонагї ба шумор мерафтанд. Пас аз ѓалаба дар љанги Хайбар гўшти онњо њаром њукм карда шуд. Пас аз он низ ваќте бар хар савор мешуданд ва харњо араќ мекарданд, араќи бадани онро нопок намедонистанд. Њол он ки гўшти њар њайвоне њаром бошад, араќи баданаш низ њамон њукмро дорад. Бинобар ин, дар оби дањон ва пасхўрдааш низ шак воќеъ шуд, ки њукми гўшташро дошта бошад ѐ њукми араќашро? Бо дарназардошти заруратњои њаѐти мардум фаќењони киром оби дањон ва пасхўрдаи ха- ру хачирро на њароми мутлаќ ва на њалоли мутлаќ, балки машкук до- нистаанд, ки он навъе аз покињо мебошад.
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 115 ~ Фасли панљум ТАЯММУМ Њамон тавре гуфта шуд, Худованд обро асл ва асоси поккунанда барои инсон ќарор додааст ва њељ чизе наме- тавонад љойгузини он гардад, магар ин ки Худованд боз чизеро барои ин амри њаѐтан муњим таъйин намояд. Ху- дованд дар зимни зарфиятњо ва густараи ќонунгузории худ тамоми ниѐзњои навъи башар ва њолатњои гуногуни њаѐти инсонро зери пўшиш ва мавриди расидагї ќарор додааст. Пас ба хотири ин ки инсон ки гоње ба сабаби дар да- страс надоштани об ва ѐ ба сабаби беморї, захмдорї ва як силсила иллатњои дигар, аз истифодаи об мањрум мегар- дад, њамвора роње барои покї ва њузур дар пешгоњи банда- гии Худованд дошта бошад ва њељ гоњ аз лањзањои гуворои ибодат дар канор намонад, барои вай таяммумро машрўъ ва сатњи рўи заминро, ки шомили хок, рег, санг, шўрахок ва ѓайра аст, пок ва поккунанда гардонидааст. Ваќте дар дастраси одамї обе вуљуд надошта бошад ва ѐ аз сабабњои беморї, захмдорї, сардї ва…, натавонад аз он истифода намояд, аз сатњи поки замин барои поксозии худ истифода менамояд. Худованд дар давоми ояти шашуми сураи Моида, пас аз баѐни фарзияти ѓусл ва дар бахше аз ояти 43-юми сураи Нисо мефармояд:   
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И П А Н Љ У М ~ 116 ~ «Ва агар бемор ѐ мусофир бошед ѐ касе аз шумо аз ќа- зои њољат баргардад ва ѐ бо занони худ наздикї (ва омезиш) намоед (ва барои поксозии худ дар њељ яке аз ин мавридњо) обе наѐбед, пас ќасди хоки пок намоед ва чењрањо (рўйњо) ва дастњоятонро бо он масњ кашед. Худованд, њатман, аф- вкунандаи омурзгор аст». Паѐмбари ислом (с) мефармояд: «Хоки поки сатњи за- мин поккунандаи мусалмон аст, агар то дањсолањо об на- ѐбад».1 Дар њолатњои зерин ба љои вузў ва ѓусл таяммум карда мешавад: 1. Пайдо накардани об дар масофаи камтар аз як мил (таќрибан ду километр). 2. Ба хотири беморие, ки истифода аз об дар он зара- ровар аст. 3. Ба хотири сармои сахт. 4. Ба хотири тарс аз душман ва ѐ чизи дигар, ки хата- ри љонї дорад. 5. Њангоми хавф аз ташнагї. 6. Он љое, ки барои ба даст овардани об воситањои обкашї мављуд набошанд. 7. Њангоми хавфи аз даст рафтани намозе, ки ќазо на- дорад. Масалан, шахсе ба намози ид њозир шавад ва бими он дошта бошад, ки агар ба тањорат кардан машѓул шавад, намози ид фавт мегардад, дар он сурат бояд таяммум кар- да, намози идро њамроњи имом адо намояд. Ва айни њамин њолат аст, агар ба намози љаноза њангоми оѓози он њозир шуда бошад, вале ин амр дар сурате аст, ки ў валии (соњиби) љаноза набошад. Зеро валї метаво- над намози љанозаро ба таъхир андозад ва вузў намояд. Та- яммум дар ин њолат низ барои вай љоиз нест. 1 Сунани Абўдовуд, 332, 333; Сунани Тирмизї, 124; Сунани Насої, 321; Муснади имом Ањмад, 20797, 20798. Љ. 6. – С. 179, 180, 20863. Љ. 6. – С. 193, 21058. Љ. 6. – С. 230.
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 117 ~ Тариќаи таяммум кардан Худованд дар ду ояти зикргардида дар зимни баѐни машрўъият ва фарзияти таяммум, ба нуќтањои зерин ишо- ра намудааст: 1. Дар чї њолатњо банда метавонад таяммум намояд: Беморї, пайдо накардани об ва ѓайра. 2. Таяммум дар ивази вузў ва ѓусл њар ду кифоят ме- кунад. 3. Таяммум бо масњ кашидани рўй ва дастњо сурат ме- гирад. Вале чї гуна таяммум намудан ва аз хоки поки сатњи замин барои таяммум чї тавр истифода бурдан дар иршо- доти расули акрам (с) омадааст. Аммор ибни Ёсир (р) мефармояд: «Ман њам дар миѐни мардум будам, ваќте амр ба таяммум дар њолати набудани об нозил гардид. Расули Худо (с) ба мо дастур дод, ки як бор барои масњи рўйњо дастњоямонро бар замин бизанем ва як бори дигар барои масњи њар ду даст бо оринљњо дастњоро бар замин бизанем».1 Аз Аммор ибни Ёсир (р) боз ривоят шудааст, ки: «Бо- ре љунуб шудам ва обе пайдо накардам. Пас худамро ба рўи замин молидам ва намоз хондам. Пас аз он љараёни корро барои паёмбар (с) наќл кардам. Паёмбар (с) фармуд: Кофї буд, ки чунин мекардї ва паѐмбар (с) ду кафи дасташро бар замин зад (ва онњоро бардошта), дар онњо пуф кард. Сипас бо онњо рўй ва кафи ду дасташро масњ кашид».2 1 Абўбакр Ањмад ибни Амр ибни Абдулхолиќи Аткї маъруф ба Баз- зор, Муснади Баззор (Албањру-з-заххор), 1384. Љ. 4. – Бейрут, 1409њ. (1989м.). – С. 221. Минбаъд: Муснади Баззор. Њофиз Ибни Њаљари Асќалонї дар «Дироя» овардааст: Баззор онро бо исноди њасан ривоят намудааст. Ањмад ибни Алї ибни Њаљари Ас- ќалонї, Аддироя фї тахриљи ањодиси-л-Њидоя. Љ. 1. – Бейрут. – С. 67. Минбаъд: Дироя. 2 Сањењи Бухорї, 340; Сањењи Муслим, 816; Сунани Абўдовуд, 321,
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И П А Н Љ У М ~ 118 ~ Аз Ибни Умар (р) ва аз Љобир (р) ривоят шудааст, ки паѐмбар (с) фармуд: «Таяммум ду зарба аст. Яке барои (масњи) рўй ва дигаре барои (масњи) дастњо бо оринљњо».1 Таяммумкунанда аввал ба хотири адои намоз ният ме- кунад ва сипас ду дасти худро ба рўи њар чизи поке, ки аз љинси замин бошад, зада, рўи хешро масњ мекашад. Баъд аз ин бори дуюм дастњои худро ба он чизи пок зада, дасти росташро аз сари ангуштон то охири оринљ бо дасти чап ва баъд дасти чапашро бо дасти рост њамин тавр масњ мекашад. Ањкоми таяммум Таяммум бо њар чизи поке, ки аз љинси замин аст, ан- љом дода мешавад, ба монанди рег, гач, оњак, сурма ва санг, агарчанде ѓубор надошта бошад. Таяммумкунанда метавонад пеш аз ваќти намоз ва низ ќабл аз талаби об аз њамроњи худ таяммум намояд. Аз ин рў, вољиб нест, ки мунтазири фарорасии ваќти намоз бошад ва ѐ обро аз њамроњаш талаб намуда ва баъд таям- мум намояд. 322; Сунани Насої, 315, 316, 317, 318, 319; Сунани Куброи Насої, 302; Муснади имом Ањмад, 17865, 17868, 17870. Љ. 5. – С. 228, 229. Њадис муттафаќун алайњ аст. Чї тавре дар ин њадис мебинем, паѐмбар (с) дастони худро як бор ба замин задааст. Њамин тавр ривоятњои дигаре низ омадаанд, ки ба як зарба будани таяммум далолат доранд. Аммо дар ривоятњои баъдї хоњем дид, ки барои ду зарба будани таяммум низ ривоятњои зиѐде ворид шудааст. 1 Мустадраки Њоким, 634, 635, 636, 637, 638. Љ. 1. – С. 287, 288. Њоким ис- ноди њадиси 637-умро сањењ гуфта, дар бораи ривоятњои дигар сукут кар- дааст. Сунани Куброи Байњаќї, 1029. Љ. 1. – С. 354, 1030. Љ. 1. – С. 354; Байњаќї низ исноди онро сањењ гуфтааст. 1031, 1032. Љ. 1. – С. 354; Сунани Дораќутнї, 14, 16. Љ. 1. – С. 179, 180; Мўъљаму-л-кабир, 13366. Љ. 12. – С. 281. Аз Аммор ибни Ёсир (р) низ ривояте ба њамин маъно ворид шудааст. (Сунани Ибни Моља, 571; Муснади имом Ањмад, 18412. Љ. 5. – С. 419).
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 119 ~ Барои касе, ки умед дорад шояд об пайдо кунад, мус- тањаб аст намозашро то охири ваќт ба таъхир андозад. Шахсе, ки гумони зиѐд дорад, ки дар наздикиаш об вуљуд дорад, вољиб аст дар масофае то 200 метр дунболи об би- гардад ва ваќте об пайдо накард, он гоњ таяммум намояд. Иъода (аз сар хондан)-и намоз барои он касе, ки бо таяммум намозашро хонда, вале баъд аз адои намоз ба ѐдаш омад, ки дар байни борњояш об њаст, вољиб намебошад. Бо як таяммум њар гуна намози фарз ва нафл ва чанд ваќт намозро метавонад бихонад. Зеро таяммум бо баро- мадани ваќт намешиканад Фарзњои таяммум Дар таяммум се фарз аст: 1. Ният; 2. Масњ кашидани тамоми рўй; 3. Масњ кашидани њар ду даст бо оринљњо. Њамон тавре ки мебинем, дар вузў ва ѓусл ният суннат аст, на фарз, вале дар таяммум ният яке аз се фарзи он ме- бошад. Бинобар ин, агар дар натиљаи афтодани чизе ва ѐ ва- зидани боде, чангу ѓубор ба њаво бархезад ва ба рўй ва дас- тони касе бархўрад, таяммум барои ў њосил намешавад, зеро он кас нияти таяммум надошт. Аммо баръакс, шахси љунуб ва бевузў ба обе биафтад ва ѐ ѓутта занад ва ба тамоми аъзои баданаш, ки шустани онњо дар ѓусл фарз аст, об бирасад, вузў ва ѓусл барояш њосил мегардад, њарчанд нияти вузў ва ѓуслро накарда бошад. Њамчунин, агар дар зери борон аъзои вузўаш тар шаванд ва сарашро бо дасташ масњ кашад, барояш вузў њосил мешавад. Суннатњои таяммум 1. «Бисмиллоњи-р-рањмони-р-рањим» гуфтан дар оѓози таяммум.
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И П А Н Љ У М ~ 120 ~ 2. Риояи тартиб дар њолати таяммум гирифтан: Аввал – масњи рўй, дуюм – масњи дасти рост ва сеюм – масњи дас- ти чап. 3. Паѐпай анљом додани масњи рўй ва дастњо ва фо- сила наандохтан дар миѐни онњо бо кори дигаре. 4. Њар ду дасти худро аз сари панљањо то охири кафњо ба замин гузоштан. 5. Афшондани дастњо пас аз бардоштани онњо аз хок. 6. Боз ва кушода гузоштани ангуштони дастњо њанго- ми нињодани онњо бар хок. Шартњои дуруст гардидани таяммум Таяммум ваќте дуруст мегардад, ки њашт шарти зерин барои таяммумкунанда фароњам оянд: Шарти якум ният. Дар нияти таяммуме, ки барои ра- во гардидани намоз сурат мегирад, шарт аст, ки таяммум- кунанда яке аз се кори зеринро ният кунад: а) Покии аз њадас (бетањоратї) ва ѐ рафъи њадасро ни- ят кунад ва муайян сохтани навъи њадас зарурат надорад. б) Раво гардидани намозро барои худ ният кунад. в) Ибодати маќсуд ва мустаќилеро ният кунад, ки бевузў анљом додани он њаргиз дуруст нест, ба монанди намоз ва саљдаи тиловат. Пас агар барои нияти ба даст гирифтани Ќуръон та- яммум намояд, бо ин таяммум хондани намоз дуруст на- мешавад, зеро ба даст гирифтани Ќуръон ба зоти худ, яъ- не ба таври мустаќил ибодат ба шумор намеравад, балки тиловати Ќуръон ибодат аст. Њамчунин, агар ба нияти гуфтани азон ва иќомат таяммум намояд, бо ин таяммум низ хондани намоз дуруст намешавад, зеро азон ва иќомат њељ кадом ибодати мустаќил ва маќсуди ба зот намебо- шанд, балки онњо омодагї ва муќаддима барои ибодати дигаре – намоз мебошанд. Њамчунин, агар ба нияти тиловати Ќуръон таяммум намояд, дар њоле ки бо њадаси хурд бевузў бошад, бо ин
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 121 ~ таяммум низ хондани намоз дуруст намешавад, зеро њар- чанд тиловати Ќуръон ибодати маќсуде аст, вале онро бе- вузў њам анљом дода мешавад. Чуноне ки мебинем, дар нияти таяммум муайян сохта- ни навъи коре, ки таяммумгиранда мехоњад анљом дињад, ањамият дорад. Агар барои анљоми коре таяммум намояд, ки ибодати мустаќил ва маќсуд ба зоти худ нест ва ѐ барои корњое таяммум намояд, ки вузў гирифтан барои онњо мустањаб мебошад, бо ин таяммумњо наметавонад намоз бихонад. Вале бо таяммуме, ки барои намоз, саљдаи тило- ват, намози љаноза ва ѓайра анљом медињад, метавонад њар гуна намози фарзу нафл ва чанд ваќт намозро бо њамон та- яммум ва тамоми корњои дигаре, ки бо вузў метавонист анљом дињад, ба љой оварад. Фарќе миѐни вузў ва ин таям- мум вуљуд надорад. Шарти дуюм. Узре аз узрњои љойнишинкунандаи та- яммум ба љои ѓуслу вузў пеш ояд, ба монанди: а) Ба андозаи масофаи як мил ѐ бештар аз он дур бу- дани об аз шахси таяммумкунанда. б) Бими пайдо шудани беморї ѐ афзоиши бемории феълї ва ѐ ба таъхир афтодани шифои он дар натиљаи ис- тифодаи об. в) Хавфи њалокат аз истифодаи оби сард дар сурати набудани шароити гармкунанда ва ѐ њаммому гармоба. г) Бими њалокат аз ташнагї. Ин ваќтест, ки оби каме дар ихтиѐр дошта бошад, вале чун онро барои вузў харљ намояд, хавфи он аст, ки аз ташнагї њалок гардад. д) Набудани олату абзорњои обкашї аз чоњ. ж) Бим аз душмане, ки дар роњи расидани ў ба об ќарор гирифтааст, чи он одамї бошад ва чи њайвони дар- рандае. з) Бинобар ѓолиби гумонаш, агар машѓули вузў гардад, дигар намози ид ва ѐ намози љанозаро дарнамеѐбад. Ин њолат танњо барои намозњоест, ки пас аз фавт гардидан ди- гар ба сурати ќазої ба љой оварда намешаванд.
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И П А Н Љ У М ~ 122 ~ Шарти сеюм. Ба чизи поке аз љинси замин таяммум кардан, ба монанди: хок, санг, рег ва ѓайра. Таяммум бо чўб, њезум, нуќра, мис ва ѓайра дуруст намешавад. Шарти чањорум. Бо тамоми даст ва ѐ ба бештари он масњ кашидан. Агар таяммумкунанда бо ду ангушти худ ба рўй ва дастњояш масњ кашад ва тамоми он аъзоро бо ду ангушташ молиш дињад, таяммумаш дуруст намешавад. Шарти панљум. Тамоми рўй ва њар ду дастро њамроњи оринљњо масњ бикашад. Шарти шашум. Ду зарба бо кафи дастњо зада шаванд ва агар дар як љои замин зада шаванд њам, боке надорад. Агар хоку ѓуборе ба баданаш расида бошад ва онро ба ни- яти таяммум масњ кашад, таяммумаш дуруст мегардад. Шарти њафтум. Чизе миѐни даст ва пўсти бадани та- яммумкунанда дар ваќти масњ њоил нашавад, ба монанди мум, чарбї ва ѓайра. Агар рўй ва дастњои таяммумкунан- да бо чунин чизњое олуда ва пўшонида шуда бошанд, пеш аз таяммум онњоро дур созад. Шарти њаштум. Шахси таяммумкунанда дар њолате ќарор надошта бошад, ки аз дуруст гардидани таяммумаш монеъе ба амал ояд, ба монанди њайз ва нифос барои зани таяммумкунанда. Агар зане дар њолати њайз ва ѐ нифоси худ таяммум намояд, таяммумаш дуруст намешавад. Шиканандањои таяммум Шиканандањои таяммум иборатанд аз: 1. Њар он чизе, ки вузўро мешиканад, мисли бавл (пешоб), хун, ѓоит (ќазои њаљат) ва ѓайра, таяммумро њам мешиканад. 2. Ёфтани об барои касе, ки ба сабаби дастрасї на- доштан ба об таяммум карда буд. 3. Ќодир шудан бар истеъмоли об барои касоне, ки ба сабаби беморї, захмдорї, пиронсолї, сардї ва ѓайра аз истифодаи он ољиз омада буданд.
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 123 ~ Тафсили порае аз масоили таяммум 1. Шахсе дар биѐбоне афтад, ки њељ нишонае аз об маълум набошад ва њељ кас њам дида намешавад, то хаба- ри обро аз ў бипурсад, дар чунин мавќеъе барои намоз та- яммум намояд. Аммо агар нафаре пайдо шавад ва нишони обро дар њудуди як мил роњ ба ў бидињад ва гумони ѓолиб низ бар ин бошад, ки вай рост мегўяд, ѐ аз аломатњои ди- гаре ба мављудияти об дар андозаи њамин масофа пай ба- рад, ба шарте дар талаби об барои он шахс ва ѐ дигар њам- роњонаш машаќќате пеш наояд, љустуљўи об зарур аст ва пеш аз љустуљўи об таяммум љоиз нест. Вале агар ба вуљуд доштани об дар масофаи ѐдшуда яќин дошта бошад, пас овардани об вољиб аст. Агар љои об маълум гардад, вале он аз як мил роњ дуртар бошад, овардани об вољиб набуда, балки таяммум љоиз мегардад. 2. Агар аз ободї ба андозаи як мил роњ дур бошад ва аз ин масофа наздиктар обе вуљуд надошта бошад, таям- мум љоиз мегардад, хоњ мусофир бошад, хоњ не. 3. Агар дар роњ ба чоњи обе расад, вале сатил ва рес- моне дар даст надошта бошад, ки барои вузў об берун оварад, таяммум барояш љоиз мегардад. 4. Дар миѐнаи роњ об пайдо намояд, вале он об ба ан- дозае кам бошад, ки узвњои чањоргонаи вузўро аз як бор бештар наметавонад бишўяд, бо вуљуди ин таяммум љоиз намегардад, бояд узвњои мазкурро як борї бишўяд ва бар сараш масњ кашад, аммо суннатњои вузўро тарк намояд. Агар об аз ин њам камтар бошад, пас бояд таяммум намояд. 5. Агар дард ѐ љароњате дошта бошад, ки бо расони- дани об зиѐдтар мегардад ва ѐ дар шифо ѐфтанаш таъхир ба вуљуд меояд, таяммум намояд. Агар истеъмоли об ба таври мутлаќ, яъне оби сард барояш зараровар бошад, он- ро гарм намояд. Агар шароити гарм кардани об ба њељ
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И П А Н Љ У М ~ 124 ~ ваљње мављуд набошад ва истеъмоли оби сард ба салома- тиаш зарар расонад, дар ин сурат таяммум намояд. 6. Агар об дар масофаи камтар аз як мил мављуд бо- шад, барои зан ба хотири шарм доштанаш аз мардњо та- яммум гирифтан љоиз намегардад, балки худро дар њадди имкон сатр намуда, об биѐварад ва дар љои хилват вузў гирифта, намозашро бихонад. 7. Об ѐфта мешавад, вале ба бањое (нархе) хариду фу- рўш мегардад, дар ин сурат агар илова бар харољоти сафа- раш пул дошта бошад ва бањои об низ дар бардошти му- ќаррарии рўз бошад, барои вузў об бихарад ва таяммум љоиз намебошад. Агар илова бар бароварди харољоти са- фари худ пуле надошта бошад ѐ пул дошта бошад, вале бањои об зиѐдтар аз таќозои рўз аст, таяммум намояд. 8. Агар барои нўшидан об дошта бошад ва бештар аз он оби дигаре набошад, обро барои нўшидан бигзорад ва таяммум намояд. 9. Агар барои шахси љунуб ѓусл зарар расонад ва вузў зараре надошта бошад, вузў бигирад ва ба љои ѓусл таям- мум намояд. 10. Агар шахсе ба ѓуслу вузў њар ду эњтиѐљ дошта бо- шад, як таяммум барои њар ду кифоят мекунад. 11. Њамон гуна ки баѐн гардид, таяммум бар замин ва бар њар чизе, ки аз љинси он бошад, љоиз аст. Њар чизе, ки ба оташ насўзад ва боз нашавад, аз љинси замин ба шумор меравад ва њар чї бисўзад ва ѐ боз шавад, аз љинси замин нест. Бар хокистар таяммум намудан љоиз нест. 12. Бар зарфњое, ки аз мис, шиша, биринљ ва монанди инњо сохта шудааст, вале бар онњо ба ќадре гард нишаста- аст, ки бо даст задан он гард ба њаво мехезад, таяммум љо- из аст. Бар зарфњои сафолї бегард њам таяммум љоиз аст. 13. Бар санг ва хишти хом гард њам набошад, таям- мум љоиз аст, зеро онњо аз љинси замин мебошанд. 14. Таяммум бар гил (лой) низ љоиз аст, лекин чандон муносиб нест. Агар ѓайр аз гил чизи дигаре ѐфт нашавад,
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 125 ~ миќдоре аз онро дар љое бигзорад то хушк шавад, он гоњ ба он таяммум намояд. 15. Агар бар замин пешоб ѐ наљосати дигаре рехта ва бар асари њарорати офтоб хушкида ва бўи он низ аз байн рафта бошад, боз њам таяммум бар он замин љоиз наме- шавад, вале дар он намоз хондан љоиз аст. 16. Њамон гуна ки дар њолати узр ба љои вузў таяммум љоиз аст, ба љои ѓусл низ љоиз мебошад, яъне таяммум ме- тавонад љонишини њар ду бошад. 17. Агар барои таълими касе таяммум намояд ва худ нияти таяммум надошта бошад, таяммуми вай барои ху- даш дуруст намегардад, зеро ният дар таяммум фарз аст. 18. Дар ваќти таяммум ба њамин андоза ният дошта бо- шад, ки барои касби покї ѐ рафъи нопокї ва ѐ барои хондани намоз таяммум менамоям, барои ният кифоят мекунад. 19. Агар барои мисос кардани Ќуръон ѐ хондани он таяммум намояд, бо он намоз гузошта наметавонад, вале агар барои хондани намоз таяммум намояд, бо он метаво- над намози дигаре низ бихонад ва Ќуръонро низ мисос ва тиловат намояд. 20. Об агар аз масофаи як мил роњ камтар дур бошад, бо вуљуди тангии ваќт, ки бо рафтан ба љои об ваќти на- моз фавт мегардад, боз њам таяммум љоиз намешавад. Бо- яд ба лаби об равад ва вузў бигирад, агар ваќт боќї бо- шад, хушо барояш ва агар не, намозро ќазо ба љой оварад. 21. Об мављуд бошад, вале дар сурати вузў гирифтан бими он дорад, ки аз мошин ѐ ќатора (поезд) дер мемонад, ѐ дар сари чашмаи об мор ѐ дигар дарранда ва ѐ газанда вуљуд дорад, ки роњро бар об бастааст, дар ин њолатњо та- яммум љоиз мегардад. 22. Агар аз љињати набудани об таяммум намояд ва баъд аз он ранљур гардад ва расонидани об барояш зара- ровар гардад, ваќте об барояш фароњам гашт, таяммуми пешинааш ботил (бекор) мегардад ва барои ранљуриаш бояд аз нав таяммум намояд.
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И П А Н Љ У М ~ 126 ~ Агар барои рафъи љанобат ва нопокї ѓусл кунад ва об барои тамоми баданаш кифоя накунад ва каме аз бада- наш хушк бимонад, бояд ба болои он таяммум њам намояд ва њар гоњ об пайдо гашт, љои хушкмондаро бишўяд. 23. Агар бадан ѐ либосаш нопок бошад ва вузў њам бояд бигирад, вале об барои њар ду кифоя намекунад, дар ин сурат бадан ѐ либосашро бишўяд ва ба љои вузў таям- мум намояд. Нуктаи латиф Мебинем, ки Худованди мењрубон аз дари банданаво- зии хеш бандаи мўъминашро њамеша ба лутфу инояти хо- саи худ парварда ва дар масири шаклгирии пояњои аќидаву имон ва такомулпазирии љавњари маънояш пай- васта дар канори ў будааст. Аз он љо, ки ворастагии маънавї, такомули рўњї ва покизагии андешаву аќли ўро дўст дошта, зебоии сайру су- лук ва латофати ахлоќу иљтимоиѐти њаѐтро барояш писан- дидааст, вайро бо паймудани тадриљии ин роњ водошта, аз тамошогањи роз (донишњои динї) барои дидааш пардањо бардоштааст. Аз тањорати зоњир (вузў ва ѓусл) ўро ба та- њорати ботин (намоз) рањнамун гашта ва њељ гоњ људо гаш- тани ўро аз навозишњои бекаронаи худ, њарчанд барои як лањза бошад њам, нахостааст. Аз њамин мунтањои лутфи парвардигориаш бархоста- аст, ваќто мебинем, чун банда ба тангное биафтад, дареро бар рўяш боз намудааст ва чун амре барояш мушкил бианљомад, ки њама амрњои ў осон ва сањл аст, роњи бори- керо барои иртибот бо ў тадорук дидааст. Вузў ва ѓусл, ки бењтарин покї ва мояи зебоии андо- ми инсониянд, замоне барои ў сангин тамом шаванд, та- яммумро ба љонишинии он ду баргузидааст. Обе, ки асоси зиндагонии мављудот ва моеъи бемонанди поксоз аст, ваќ-
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 127 ~ те латофати обиаш бар табъи баргашта ва љисми таѓйир- ѐфтаи инсон нахўрад, хокро љойгузини он намудааст. Агар банда аз анљоми рукне аз рукнњои намоз ољиз ояд, онро аз боби сабукї соќит намуда, дар њолати хавф аз душман ва сахтињои сафар, намози комилро ба намози хавф ва шикаста (ќаср) иваз намудааст, то банда бо ишти- ѐќ ва пайваста бо Парвардигораш дар иртибот буда, лањ- зае эњсоси ѓурбат ва танњої нашоти рўњашро накоњад.
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И Ш А Ш У М ~ 128 ~ Фасли шашум МАСЊ БАР МЎЗАЊО (МАСЊИЊО), ЗАХМБАНД, ТАХТАИ ШИКАСТАБАНДЇ ВА АЊКОМИ ОН Худованд мефармояд:  «Худованд осониро барои шумо мехоњад ва сахтиву душвориро барои шумо намехоњад».1 Барои эљоди суњулат дар анљоми ибодатњо шариат як силсила сабукињоеро дар назар гирифтааст, ки масњ каши- дан бар масњї, захмбанд ва ѓайра аз он љумла мебошанд. Масњ аслан бо суннати расули Худо (с) собит гардидааст. Аз љумла аз Алї ибни Абўтолиб (р) ривоят шудааст, ки паѐмбар (с) муддати масњро барои мусофир се шабонарўз ва барои муќим як шабонарўз муайян намуда- аст, он љо, ки мефармояд: «Мусофир то се шабонарўз ва муќим то як шабонарўз (бар мўзањояшон) масњ мека- шанд».2 Ибни Абдулбарр дар китоби «Ал-истизкор» мегўяд: Масњи бар хуффайн (масњињо)-ро аз расули Худо (с) наз- дик ба чињил сањоба ривоят кардааст ва дар китоби «Ал- имом» омадааст, ки Ибни Мунзир мефармояд: Њасани Басрї (рњ) гуфт: «Њафтод нафар аз асњоби паёмбар (с) ба- 1 Сураи Баќара, 2: 185. 2 Њадиси сањењ: [Мухтасари Сањењи Муслим, 139]. Сањењи Муслим, 276; Сунани Насої, 127, 128, 129; Сунани Куброи Насої, 131; Мусна- ди имом Ањмад, 21344. Љ. 6. – С. 278; Мўъљаму-л-кабир, 3764, 3772. Љ. 4. – С. 95, 96, 9246, 9247. Љ. 9. – С. 252.
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 129 ~ роям ривоят кардаанд, ки расули Худо (с) бар мўзањои (масњињои) худ масњ мекашид».1 Он касе, ки бо пои тањорат мўза (масњї) пўшидааст, пас њар гоњ бевузў гардад, метавонад њангоми вузў ба љои шустани пойњояш бар мўзањои худ масњ кашад. Масњ бар мўзањо ба ин сурат аст, ки шахси вузўги- ранда ангуштони худро бо об тар намуда, сипас ба миќ- дори се ангушт бар болои мўзањои худ аз љое, ки сари ан- гуштонаш ќарор гирифтааст, то поинтар аз соќ масњ ме- кашад. Масњ бар пойафзорњо дар сурате љоиз аст, ки шарт- њои зеринро доро бошанд: 1. Ин ки пойафзор буљулаки пойро пўшонида бошад. 2. Сафар ба василаи он мумкин бошад. 3. Ин ки шахс њангоми вузў доштан онро пўшида бо- шад. Агар як пои мўза ѐ масњї ба андозае шикоф шуда бо- шад, ки се ангушти кўчаки по аз он намоѐн шавад, дар ин сурат масњ кашидан бар он љоиз намебошад. Вале агар љои даридагї камтар аз ин миќдор бошад, масњ бар он љоиз аст. Муќим (шахсе, ки дар љое истиќомат мекунад) то як шабонарўз ва мусофир то се шабонарўз метавонад бар мўзањояш масњ кашад. Оѓози ин муддат аз ваќти бевузў шудан њисоб мешавад. Масалан, агар шахси муќим пас аз вузўи намози бомдод мўза пўшида ва баъд њангоми намо- зи зўњр (пешин) бевузў гардад, дар ин сурат то зўњри рўзи баъд бар мўзањояш масњ мекашад. Мусофирро низ ба ин ќиѐс кунед. Муќиме, ки ќабл аз ба поѐн расидани як шабонарўз мусофир мегардад, метавонад то охири се шабонарўз масњ 1 Аллома Љамолуддин Абўмуњаммад Абдуллоњ ибни Юсуфи Зайлаъии Њанафї. Насбу-р-роя фї тахриљи ањодиси-л-Њидоя. Љ. 1. – Бейрут, 1996. – С. 218, 219. Минбаъд: Насбу-р-рояи Зайлаъї.
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И Ш А Ш У М ~ 130 ~ намояд ва мусофире, ки муќим мешавад, агар муддати масњаш як шабонарўз ѐ зиѐдтар шуда бошад, лозим аст, ки мўзањояшро бароварда аз нав пойњояшро бишўяд, вале агар муддати масњ камтар аз он бошад, як шабонарўзро пурра менамояд. Худованд мефармояд:  «Ў (Худованд) шуморо баргузидааст ва њељ душворї ва њараљеро аз ноњияи дин бар шумо бор накардааст».1 Агар узви бадани шахсе љароњат бардорад ва бо захм- банд баста шавад ва ѐ бишиканад ва шикастабандї шавад, дар ин њолатњо бар болои захмбанд ва тахтањои шикас- табандї масњ мекашад ва то замони бењбудї ѐфтанаш он- ро идома медињад. Дар мавриди масњи тахтаи шикастабандї (љабира)2, захмбанд3 ва гаљбастагї (гипс) лозим нест, ки пеш аз бас- тани он ѓусл намуда ва ѐ вузў дошта бошад ва њамчунин муддати муайяне барои масњи он вуљуд надорад.4 Танњо 1 Сураи Њаљ(љ), 22: 78. 2 Љабира – тахтањо, чўбњо ва чизњои дигареро мегўянд, ки бо онњо узвњои шикаста ва кафидаи бадани инсон баста мешаванд. 3 Захмбанд – дастмол, бинт ва чизњои дигаре мебошанд, ки бо онњо љароњатњо ва захмњои бадан баста мешаванд. 4 Дар бораи масњ бар љабира (захмбанд, тахтаи шикастабандї ва ѓайра) омадааст, ки: «Ваќте яке аз пайвандњои дасти Алї дар рўзи љанги Уњуд ши- каст, расули Худо (с) ўро ба масњ кашидан ба болои он амр намуд». (Сунани Ибни Моља, 657). Аз худи Алї (р) низ ривоятњое ба њамин маъно зикр шу- дааст. (Сунани Доруќутнї, 3. Љ. 1. – С. 226; Мусаннафи Абдурраззоќ, 623. Љ. 1. – С. 161). Дар ривояти дигаре аз Љобир (р) омадааст: «Дар яке аз сафарњо санге бар сари марде аз њамроњонамон зад ва сари ўро кафонд. Пас аз он он мард эњтилом шуд ва ба њамроњонаш гуфт: Оё иљозат аст, ки (дар чунин њолате) таяммум намоям? Њамроњонаш гуфтанд: Ваќте об њаст, мо баро- ят дар ин бора рухсате намебинем. Он мард ѓусл кард (ва дар натиља) ва- фот кард. Ваќте ба назди паёмбар (с) омадем (ва) аз ин кор хабар дода шуд, гуфт:
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 131 ~ лозим аст, ки андозаи он аз њаљми захм зиѐд набошад. Агар он чи захм бо он баста шудааст (тахтачаи шикастабандї ва ѐ порча ва латта) пеш аз бењбуд ѐфтани захм ѐ љароњат бияфтад, дар ин њолат масњ ботил намеша- вад, вале агар баъд аз бењбудии он бияфтад, дар ин сурат масњ ботил мегардад. Масњ бар дастор (салла), кулоњ, рўпўш ва дасткаш љо- из нест. Баъзе масоили масњ а) Агар масњињо ба ќадре кўтоњ бошанд, ки буљулаки пойњоро напўшонанд, масњ бар он намуди масњї љоиз нест. б) Агар масњињои маъмулиро (масњињое, ки то соќи пойро мепўшонанд) барои гарм нигоњ доштани пойњояш бетањорат пўшида бошад, масњ бар онњо дуруст нест. Бояд дар њолати вузў онњоро бароварда, пойњояшро бишўяд. в) Шахсе мўзањои худро бо тањорат пўшида бошад, вале баъдтар бар вай ѓусл вољиб гардад, дар ин сурат масњ бар мўзањояш барои покшавии ў аз љанобат кифоя наме- кунад, балки зарур аст, ки мўзањояшро бароварда, пойњояшро барои рафъи љанобат бишўяд.1 Масњи мўзањо Худо онњоро бикушад, ки ўро куштанд. Ваќте намедонистанд, чаро напур- сиданд? Дармони (дарди ољизї ва) нодонї пурсиш аст. Кифоя буд, ки та- яммум мекард. Порчаеро бар љароњати сараш мебаст ва бар он масњ ме- кашид ва дигар мавзеъњои баданашро мешуст». (Сунани Абўдовуд, 336, 337; Сунани Ибни Моља, 572; Мустадраки Њоким, 585. Љ. 1. – С. 270, Њоким онро сањењ гуфтааст. 630, 631. Љ. 1. – С. 285, 286; Сунани Куброи Байњаќї, 1107, 1110. Љ. 1. – С. 388, 390). Байњаќї дар китоби «Маърифат» онро бо вуљуди ихтилофе, ки дар ис- нодаш вуљуд дорад, сањењтарин чизе гуфтааст, ки дар ин боб ривоят шу- дааст. (Маърифат, 445. Љ. 2. – с. 34). Абўбакр Ањмад ибни Њусайн ибни Алї ибни Абдуллоњ ибни Мўсои Байњаќї, Маърифату-с-сунани ва-л- осор. – Ќоњира, 1412 њ. (1992). Аз Ибни Аббос (р) низ чунин ривояте омадааст. 1 Ривоят шудааст: «Расули Худо (с) ба мо амр кард, ки дар сафар мўзањо (ва пойафзорњои) худро то се шабонарўз (бо шикастани вузў) аз пешоб,
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И Ш А Ш У М ~ 132 ~ эљоди навъе сабукї аз љониби шаръ барои вузўгирандагон аст, ки дар шабонарўз шояд борњо вузў гиранд, на барои ѓуслкунанда. г) Тариќаи масњ ин аст, ки ангуштони дасташро тар намуда, аз сари ангуштони по шурўъ намояд ва ба тарафи боло бикашад, вале кафи дасташро нагузорад. Дар сурате ки бар пањнии по масњ кашад, љоиз аст, вале хилофи мустањаб мебошад. Масњ бар кафи по ѐ ду тарафи по ва ѐ пушти по дуруст нест.1 д) Агар тамоми ангуштони дастро бар масњињо нагу- зошт, балки бо нўги ангуштонаш масњ кашид, ин масњ дар сурате дуруст мегардад, ки аз сари ангуштонаш об бире- зад ва ба андозаи як ангушт болои масњиро тар намояд. ж) Ба миќдори се ангушт бар њар масњие масњ каши- дан фарз аст ва камтар аз ин миќдор љоиз нест. Кушода доштани ангуштони даст дар ваќти масњ кашидан ва то соќи по кашидани масњ суннат мебошад. з) Назари имом Абўњанифа (рњ) дар бораи масњи љў- робњо ин аст: Масњи љўробњо дар сурате љоиз аст, ки онњо чармкорї ва ѐ наълбандї шуда бошанд. Чармкории љў- робњо ин аст, ки ќисмати боло ва поѐни онњо бо пўст ва чарм мустањкам сохта шаванд ва наълбандї он аст, ки дар ќисмати зеринаш чармеро ба монанди наъл бичаспонанд. Дар назди Имомайн (Абўюсуф (рњ) ва Муњаммад (рњ)) масњи љўробњо ваќте љоиз аст, ки сахту мустањкам бошанд, ќазои њољат ва хоб набарорем, магар аз љанобат». (Сунани Тирмизї, 96, 3535, 3536. Тирмизї онро њадиси њасан ва сањењ гуфтааст. Сунани Насої, 126, 127, 129, 158, 159; Сунани Ибни Моља, 4070; Мўъљаму-л-кабир, 7359. Љ. 8. – С. 58). 1 Ривоят шудааст, ки Алї (р) фармуд: «Агар кори дин ба раъй (ва андеша) вогузор мебуд, њатман, (аз назари аќл) масњ кашидан бар кафи мўза аз пушташ бењтар буд. Лекин расули Худо (с)-ро дидам, ки бар пушти онњо масњ мекашид». (Сунани Абўдовуд, 162, 164; Сунани Куброи Байњаќї, 1428. Љ. 1. – С. 491; Сунани Доруќутнї, 4. Љ. 1. – С. 204; Мусаннафи Ибни Абўшшайба, 43. Љ. 1. – С. 208).
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 133 ~ на шаффофу нозук, вале чармкорї ва наълбандї шарт нест.1 Дар «Њидоя» омадааст, ки имом Абўњанифа (рњ) дар бораи љоиз будани масњ бар љўробњо ба ќавли Имомайн баргаштааст, яъне љўробњо ѓафс ва мустањкаме бошанд, ки ба монанди масњї тай намудани масофа бо онњо мумкин бошад, дар ин њолат њукми масњиро мегиранд. (Ба наќл аз Эълоу-с-сунан. – С. 324). Шиканандањои масњ Шиканандањои масњ иборатанд аз: 1. Њар он чи ки вузўро мешиканад. 2. Сипарї шудани муддати масњ, ки барои муќим як шабонарўз ва барои мусофир се шабонарўз мебошад. 3. Баровардани мўзањо. 4. Берун шудани бештари аќиби мўза аз соќи по. Дар сурати тамом шудани муддати масњ ва ѐ баро- вардани мўза ва ѐ хориљ шудани бештари аќиби он аз со- ќи по, агар вузў дошта бошад, шарт нест, ки бори дигар вузў намояд, балки шустани пойњояш кифоя мекунад. 1 Аз дањ сањоба ривоят шудааст, ки онњо бар љўробњояшон масњ мекаши- данд. Абўдовуд номи нўњ нафари онњоро пас аз њадиси 159 зикр кардааст. Њамчунин аз Муѓира ибни Шўъба ва Абўмўсои Ашъарї ривоят шудааст, ки: «Расули Худо (с) бар љўробњо ва наълњояш масњ кашидааст». (Сунани Абўдовуд, 159; Сунани Тирмизї, 99; Сунани Ибни Моља, 559, 560; Сањењи Ибни Њиббон, 1338. Љ. 4. – С. 168). Абўдовуд ин њадисњоро ѓайри ќавї до- нистааст, вале Тирмизї њадиси Муѓираро њасани сањењ гуфтааст. Њарчанд дар бораи ќувват ва заъфи њадиси мазкур дар миѐни ањли илм ихтилофи назарњо вуљуд дошта бошад њам, вале аксари онњо, аз љумла бузургони мазњаби њанафї, масњ бар љўробњоеро, ки дар ѓафсї ва мустањкамї ба масњї монанд бошанд, љоиз донистаанд. Зеро масњ бар онњо бо ривояти сањењ собит гардидааст.
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И Њ А Ф Т У М ~ 134 ~ Фасли њафтум Њ А Й З Њайз хунест, ки аз рањми (бачадони) занњои болиѓ дар ваќтњои муайян мебарояд. Хуне, ки њангоми бордор будани занњо ва ѐ ба сабаби таваллуд кардан ва ѐ бемориашон бе- рун меояд, хуни њайз ба шумор намеравад. Камтарин муддати њайз се шабонарўз ва дарозтарини он дањ шабонарўз аст.1 Камтарин муддати туњр (поки)-и миѐни ду њайз понздањ рўз мебошад ва аммо бештарини он муддати муайян ва андозае надорад. Туњре (покї), ки дар аснои њайз ба миѐн меояд, дар њукми њайз мебошад. Масалан, зане шаш рўз одати њайзбинии моњона дошта бошад, вале баъд аз се рўз ногањон хуни њайз ќатъ шавад ва боз аз рўзи панљум хун шурўъ шавад. Ин покии муваќќатие, ки дар миѐни мудда- ти одати зани мазкур ба вуљуд омадааст, њукми њайзро до- рад. Њар ранг моеъоти хуние, ки зани њоиз бинад, њайз аст, магар сафедии холис, ки он њайз намебошад, балки алома- ти покшавии зан ба шумор меравад. Ин суннати таквинї ва ќонуни офариниши љисмонї аз сўи Худо бар занон навишта шудааст.2 Дар ин њолат 1 Паѐмбар (с) мефармояд: «Камтарин муддати њайз (њам) барои дух- тари бикр ва (њам) барои зани шавњардида (бева) се рўз ва дарозтарин муддати он дањ рўз мебошад». (Сунани Дораќутнї, 59, 60, 61. Љ. 1. – С. 218, 219; Мўъљаму-л-авсат, 603. Љ. 1. – С. 261; Мўъљаму-л-кабир, 7586. Љ. 8. – С. 129). 2 Ишора ба њадисе мебошад, ки аз Оиша (р) ривоят шудааст. Ў ме- фармояд: «Њамроњи паёмбар (с) эњроми њаљ бастем ва ваќте ба Сараф (номи маконе дар наздикињои Макка) расидем, њайз дидам. Расули Худо (с) ба назди ман омад, дар њоле ки мегиристам. Гуфт: Туро чї шуда- аст? Оѐ њайз дидї? Гуфтам: Оре. Фармуд: Ин кор (њолат)-ест, ки Ху-
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 135 ~ шаръ онњоро аз анљом додани корњое, ки ибодат ба шу- мор мераванд ва ба покии маънавии шахс бастагї доранд, манъ намудааст. Аз љумла, Худованд мефармояд:   «Туро дар бораи њайз мепурсанд. Бигў: Он палидї аст. Пас аз (наздикї бо) занон дар (њолати) њайз канора гиред ва то пок нагарданд, ба онњо наздикї нанамоед».1 Онњо дар муддати њайз њамчунин аз хондани намоз, гирифтани рўза, тавофи хонаи Каъба, тиловати Ќуръон ва ѓайра манъ шудаанд. Дар робита бо њайз Занони њайзбинанда ба се даста таќсим мешаванд: 1. Мубтадиа. 2. Мўътода. ва 3. Мустањоза. 1. Мубтадиа (навњайзбин): духтар ва љавондухтари нав ба балоѓат расидаеро мегўянд, ки бори якум њайз мебинад. Њукми шаръ дар ин њолат он аст, ки пас аз дидани хун аз хондани намоз, гирифтани рўза ва агар шавњардор бошад, аз њамбистарї дурї намояд ва то сипарї шудани айѐми њайз ва пок шуданаш мунтазир бимонад. Агар то дањ рўз, ки муддати болои замони њайзбинист ва ѐ камтар аз он њайз дид ва пок гашт, ѓусл намуда, ба намозу рўзааш шурўъ намояд. Вале агар хунбинии ў бештар аз дањ рўз идома ѐфт, он зан дар њукми «мустањоза» дохил мешавад, ки баъдтар баѐн мегардад. Ваќте хунбинии ин љавонзан чандин моњ ва чанд бор давом ѐфт ва дар миѐни муддати боло ва поѐнии замони дованд онро бар духтарони Одам навиштааст». (Сањењи Бухорї, 294, 305; Сањењи Муслим, 119; Сунани Абўдовуд, 1782, 1785; Сунани На- сої, 289, 347, 2740, 2762; Сунани Ибни Моља, 637, 2963. 1 Сураи Баќара, 2: 222.
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И Њ А Ф Т У М ~ 136 ~ њайзбинии занон дар рўзњои муайяне (ба монанди чањор рўз, панљ рўз ва ѐ бештар аз он) ќарор гирифт, дар њукми «мўътода» дохил мешавад ва одати муайяне барои хунби- нии моњонааш барќарор мегардад. 2. Мўътода (дорои одат): занеро гўянд, ки пештар дар рўзњои муайяне аз њар моњ одати хунбинии моњона дошт. Њукми шаръї барои чунин заноне низ он аст, ки дар рўз- њои одати моњонаи худ намозу рўза ва њамбистариро тарк намоянд. Пас аз гузаштани рўзњое, ки одатан дар онњо ху- ни њайз медид, агар хуни зардчатоб ва ѐ тирарангеро му- шоњида намояд, он эътиборе надорад. Уммиъатийя гуфтааст: «Мо пас аз поёни рўзњои одати моњонаи худ, ба хуни тираранг ва ё зардчатоб таваљљўње намекардем».1 Аммо агар дар њамон рўзњои одати моњонаи худ ранги хуни њайз зардча ва ѐ тира бошад, аз њамон ода- ти моњонаи ў ба њисоб меояд. 3. Мустањоза: њукми он дар боби истињоза баѐн ме- гардад. Нифос Нифос хунест, ки пас аз таваллуд шудани тифл аз рањ- ми (бачадон) модар хориљ мешавад. Занони нифосбинанда низ ба мубтадиа (навнифосбин) ва мўътода (одатдошта) таќсим мешаванд. Бештарин муддати нифос чињил рўз мебошад ва аммо камтарини он муддати муайяне надорад. Аз Уммисалама (р) ривоят шудааст: «Заноне, ки хуни нифос доштанд, дар замони паёмбар (с) чињил шабонарўз менишастанд (яъне аз намозу рўза канора мегирифтанд)»2 ва мегўяд: «Аз расули Худо (с) пурсидам: Занон пас аз та- 1 Сањењи Бухорї, 326; Сунани Абўдовуд, 307, 308; Сунани Насої 366; Сунани Ибни Моља, 647. 2 Њадиси њасани сањењ аст: [Сањењи Сунани Ибни Моља 530]. Сунани Абўдовуд, 311, 312; Сунани Тирмизї, 139; Сунани Ибни Моља, 648.
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 137 ~ валлуди фарзанд чанд рўз аз хондани намоз ва гирифтани рўза худдорї кунанд? Расули Худо (с) фармуд: Чињил шабонарўз, магар он ки пеш аз он муддат пок шаванд». Бар њамин асос, њар гоњ нифоси зане бештар аз чињил шабонарўз идома пайдо кунад, бо пурра шудани чињил рўз ѓусл намуда, намозу рўзаашро ба љой меоварад ва он хуне, ки бештар аз чињил рўз дидааст, хуни истињоза ба шумор меравад. Оѓози нифоси зане, ки дугоник таваллуд намояд, мав- риди ихтилофи фаќењон ќарор гирифтааст. Баъзе аз фаќе- њони мо оѓози нифосро барои чунин зан аз тифли аввалї медонанд ва баъзе дигар аз тифли дуюмї мегўянд. Вале дар бораи ба поѐн расидани иддаи1 чунин зан, тамоми фа- ќењон ба њам иттифоќи назар доранд, ки аз тифли дуюмї њисоб мешавад. Зане, ки сиќт (гўштпора) таваллуд намояд ва баъзе аз аъзои он сиќт, монанди даст, пой, ангушт ва ѓайрааш зо- њиру намоѐн шуда бошад, дар ин сурат сиќти мазкур њук- ми тифли комилро дорад ва зан низ њукми нуфасоро пай- до мекунад. Вале агар чизе аз аъзои он сиќт намоѐн на- гашта бошад, њукми нифос бар он зан љорї намешавад. Хуне, ки мебинад, хуни истињоза ба шумор меравад. Корњое, ки барои зан дар аснои њайзу нифос мамнўъ ва њаром аст 1. Хондани намоз ва гирифтани рўза, чї фарз бошад, чї нафл. 2. Дохили масљид шудан ва тавофи Каъба намудан. 3. Ќироат кардани Ќуръон аз ѐд, бар хилофи шахси бевузў, ки барои ў хондани Ќуръон аз ѐд љоиз мебошад. 1 Идда – он муддатеро мегўянд, ки зан пас аз људо гаштан аз шав- њараш бояд бипояд ва пас аз он метавонад ба шавњари дигар барояд.
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И Њ А Ф Т У М ~ 138 ~ 4. Даст расонидан ва гирифтани Ќуръони карим, ма- гар ин ки ѓилоф дошта бошад, дар ин сурат ба даст ги- рифтани он барояш љоиз аст. Љунуб ва бевузў низ њамин њукмро доранд. Бо нўги остин гирифтани Ќуръон барои зани њоиз макрўњ аст. 5. Даст задан ба чизњое, ки дар онњо сурае ва ѐ ояте аз Ќуръон навишта шуда бошад. 6. Њамбистарї ѐ равобити заношўї. Худованд мефар- мояд: … «…То ваќте пок нагаштаанд, ба онњо (занон) наздик ва њамбистар нашавед…».1 Ќазои намозњое, ки дар муддати одати моњонаи зан аз вай фавт шудаанд, аз ў соќит мегарданд, вале ќазои рўзаашро бояд њатман ба љо оварад. Њазрати Оиша (р) мефармояд: «Дар замони расули Худо (с) пас аз поёни ода- ти моњона мукаллаф будем, ки ќазои рўзаро ба љо оварем, вале ба ќазо доштани намозњои (дар он давра фавтшуда) амр намешудем».2 Њамбистарї бо зане, ки њайзи ў дар аксари муддати њайз (дањ рўз) ќатъ шудааст, пеш аз ѓусл кардани зани маз- 1 Сураи Баќара, 2: 222. 2 Зане аз Оиша пурсид: Оё њар яке аз мо намозњои дар айёми њайз (фавт- шударо пас аз пок шудан) ќазо медорад? (Оиша) фармуд: Оё ту њарурї њастї? Мо (дар замони паёмбар (с) њайз медидем ва ба (ќазои намозњои) он (давра) амр намешудем». (Њадис муттафаќун алайњ аст: Сањењи Бухо- рї, 321; Сањењи Муслим, 759, 760, 761; Сунани Абўдовуд, 262, 263; Суна- ни Тирмизї, 130; Сунани Насої, 380, 2317; Сунани Ибни Моља, 631). Дар баъзе ривоятњо лафзи њадис ба сурате ки дар матн зикр шудааст, мувофиќат дорад. Њарурия нисбат ба шањри Њаруро аст, ки дар ду ми- лии шањри Куфа љойгир шуда буд. Нахустин тоифаи хавориљ дар за- мони хилофати Алї (р) дар он шањр пайдо шуда буд. Бинобар ин, ха- вориљро њарурї низ мегўянд. Онњо, аз љумла, намозњои фавтшудаи давраи њайзро бар занон вољиб медонистанд. (Фатњу-л-борї. Љ. 2. – С. 559; Лисону-л-араб. Љ. 4. – С. 185).
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 139 ~ кур љоиз мебошад, ба хилофи зане, ки њайзаш дар камтар аз аксари муддати њайз (дањ рўз) ќатъ шуда бошад. Зеро њамбистарї бо ин зан танњо баъд аз он ки ў ѓусл намояд ва ѐ ваќти адои як намози комил бар вай бигзарад, љоиз ме- шавад. Нуфасо (зани таваллуднамуда) низ њамин њукмро дорад. Корњое, ки барои занон дар аснои њайзу нифос мубоњ (љоиз) мебошанд 1. Алоќа ва муошират бо онњо бидуни амали заношўї. 2. Хондани зикру вирд. 3. Эњром бастан, ба Арафот рафтан ва тамоми аъмо- ли њаљљу умра ба љуз тавофи хонаи Каъба барои онњо љоиз ва мубоњ мебошад. Вале хонаи Каъбаро танњо пас аз поѐ- ни одати моњона ва ѓусл намудан метавонад тавоф намояд. 4. Сари як суфра (дастархон) нишастан, муошират ва нишасту бархост бо онњо љоиз ва биломонеъ аст. Њазрати Оиша (р) мефармояд: «Њангоми одати моњона гоњо чунин њам мешуд, ки аз зарфе ман об менўшидам ва расули Худо (с) аз њамон зарф ва њамон љое, ки ман бар он лаб нињода будам, об менўшид. Ман устухонеро мехоидам, дар њоле ки дар њайз будам, сипас онро ба паёмбар (с) медодам. Вай дањонашро (айнан) дар љои дањони ман мегузошт».1 1 Сањењи Муслим, 690; Сунани Абўдовуд, 259; Сунани Насої, 280, 281, 377, 378; Муснади имом Ањмад, 25066, 25237, 25264. Љ. 7. – С. 275, 301, 306. Барои огоњии бештар ба «Ањкоми пасхўрда», банди 3 ва повараќињои марбут ба он мурољиат намоед.
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И Њ А Ш Т У М ~ 140 ~ Фасли њаштум ИСТИЊОЗА Мустањоза: ба зане гуфта мешавад, ки љараѐни хун- бинии ў ќатъ намешавад. Њукми шаръї барои вай ин аст, ки: агар пеш аз дучор шудан ба њолати истињоза, дар рўз- њои муайяне аз њар моњ одати моњона дошта бошад ва шу- мораи он рўзњоро низ ба хотир дошта бошад, ба миќдори њамон рўзњо намозу рўза ва њамбистариро тарк менамояд ва пас аз гузаштани он рўзњо ѓусл намуда, намозу рўзааш- ро ба љой меоварад ва равобити заношўї бо ў мумониъате надорад. Њукми зани мустањоза дар тиловати Ќуръон, дохил шудан ба масљид, гирифтани рўзаи фарзї ва нафлї ва њам- бистарии шавњараш бо ў, монанди њукми зани пок ва то- њира мебошад, вале агар хун њама ваќт аз вай равон бо- шад, вай њукми шахси маъзурро мегирад. Дар ваќти њар намоз вузў мегирад ва њар ќадар намози фарзу нафле, ки бихоњад, бо он вузў ба љой меоварад. Бо хориљ шудани ваќти намоз вузўаш мешиканад. Ваќте вузў гирифт, намоз, тавофи хонаи Худо, ба даст гирифтани Ќуръон ва тамоми корњое, ки барои зани њоиз ва нуфасо мамнўъ буданд, ба- рои ў љоиз мебошанд. Дар њолатњои зерин хуне, ки аз зан љорї мешавад, ху- ни истињоза мебошад: 1. Њар гоњ хун камтар аз се рўз, ки њадди поѐни муд- дати њайз аст, биѐяд. 2. Зане, ки бори аввал хун бинад ва ин хун бештар аз дањ рўз, ки њадди болои муддати њайз аст, идома ѐбад, дар ин сурат дањ рўзи он њайз буда, боќии он истињоза аст. 3. Агар зане бори аввал таваллуд намояд ва хунаш бештар аз чињил рўз, ки њадди болои муддати нифос аст,
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 141 ~ идома ѐбад, дар ин сурат чињил рўзи он нифос буда, баќи- яаш истињоза мебошад. 4. Хуне, ки бештар аз аксари муддат (дањ рўз барои њайз ва чињил рўз барои нифос) љорї мегардад, истињоза мебошад. 5. Хуне, ки зани њомила њангоми бордориаш мебинад, низ истињоза мебошад. Корњое, ки анљом додани онњо барои зани њоиз ва ну- фасо љоиз набуд, барои зани мустањоза љоиз мебошанд ва њамчунин, ќазои намозњои фарзии рўзњои истињоза (на- мозњое, ки барои мушаххас гардидани њолати хунбиниаш, ки њайз аст ѐ не, тарк намудааст) бар вай вољиб аст. Тафсили порае аз масоили њайз, нифос ва истињоза 1. Аз он љо, ки њадди поѐни муддати њайз се шабона- рўз аст, агар зане се шабу ду рўз, ѐ се рўзу ду шаб узри за- нона бинад, масалан, аз субњи рўзи љумъа то шоми рўзи якшанбе ѐ аз шоми рўзи љумъа то субњи рўзи душанбе, он- ро њайз гуфта намешавад, зеро он аз муддати муайяни њайз камтар мебошад. 2. Агар зан дар замони поѐнтар аз синну соли бало- ѓат, ки одатан нўњсолагист ѐ болотар аз даврони аз бањр бозмонданаш, ки аз умри панљоњу панљ ба боло мебошад, узре њам бинад, њайз ба шумор намеояд, балки он исти- њоза мебошад. 3. Занеро одат бар ин бошад, ки њар навбат чањор ѐ панљ рўз узри моњона бинад, вале якбора дар ин моњ аз одати ќаблиаш бештар бинад, агар то дањ рўз расад ва зи- ѐд нашавад, њамаи он дањ рўз њайз ба шумор меояд. Аммо агар аз дањ рўз бештар шавад, ба андозаи одати ќаблї њайз ва зиѐдатї истињоза мебошад. 4. Зане чањор рўз одат дошта бошад, вале дар ин моњ панљ рўз ва дар моњи дигар понздањ рўз узр бинад, аз њар
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И Њ А Ш Т У М ~ 142 ~ моњ панљ рўзаш њайз ва баќия истињоза мебошад. Одати ќаблии вай, ки чањор рўз буд, дигар эътибор надорад. 5. Занеро одати муайян набошад, балки як моњ се рўз, моњи дигар панљ ѐ њафт рўз узри моњона мебинад, ин таѓ- йире, ки дар рўзњои њар моњ пеш меояд, то замоне ки дар миѐни њадди поѐн ва болои муддати њайз бошад, тамоми он рўзњо њайз ба шумор мераванд. Аммо агар дар моње бештар аз дањ рўз хун бинад, дар ин сурат бояд бидонад, ки дар моњи гузашта чанд рўз њайз дидааст. Баробари он аз ин моњ њайз ва боќї истињоза њисоб мешавад. 6. Зане се шабонарўз одати моњона бинад ва понздањ рўзи дигар пок бимонад ва пас аз он боз се шабонарўз одаташ такрор ѐбад, дар ин њолат њайз ва покии миѐни ду њайз дар њадди поѐни муддатњои худ сурат гирифтаанд. Се рўзи аввал ва охир њайз ва понздањ рўзи миѐна покї (туњр) мебошанд. 7. Агар як ѐ ду рўз узр бинад, сипас понздањ рўз пок би- монад ва боз як ѐ ду рўзи дигар узр бинад, понздањ рўзи ми- ѐна, ки ба камтарин муддати покї мутобиќ аст, туњр ва уз- ри рўзњои аввал ва охир истињоза мебошад. 8. Агар як ѐ ду рўз узр бинад, сипас дувоздањ ва ѐ ча- њордањ рўз пок бошад, он гоњ боз ба муддати як ѐ ду рўз узраш такрор ѐбад, аз он љо, ки покии ў аз њадди поѐни муддати туњр камтар аст, дар њукми рўзњои узр њисоб гаш- та, ба андозаи одати моњи гузашта њайз ва баќия истињоза ба шумор меоянд. 9. Дар айѐми њайз намозу рўза ќатъан барои зан манъ аст ва танњо фарќаш дар ин аст, ки намоз комилан аз зим- мааш соќит мегардад ва пас аз пок гаштан низ ќазояш бар вай вољиб нест, аммо ќазои рўзаро пас аз пок гаштан бояд ба љо оварад.1 1 Дар мавзўи «Корњое, ки барои занон дар аснои њайзу нифос мам- нўъ мебошанд» ва повараќии марбут ба он далели шаръии ин масъала зикр гардид.
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 143 ~ 10. Агар дар аснои намози фарз одати моњонааш су- рат гирад, он намоз аз зиммааш соќит мегардад. Агар дар аснои намози нафл њайз бинад, он намозро бояд ќазої ба љо оварад. 11. Агар рўзона дар моњи рамазон њайз бинад, рўзааш мешиканад ва бояд ќазои он рўзро ба љой оварад. 12. Одати моњонаи зане камтар аз дањ рўз бошад, пас аз пок гаштан бар асоси одати муайянаш то замоне ки ѓусл нагирифта ѐ фурсати ваќти як намоз бар покиаш на- гузашта бошад, њамбистарї бо вай љоиз нест. 13. Зане панљ рўз одати моњона дошта бошад ва иттифоќан ин моњ чањор рўз њайз дида, пок гардад, ѓусл намуда намозашро мехонад, вале пеш аз комил шудани одати муќаррариаш (панљ рўз) њамбистарї бо вай љоиз нест. Агар баъд аз дањ рўз ѐ дар дањ рўзи комил пок гар- дад, пеш аз ѓусл муќорабат бо вай љоиз аст. 14. Зане пас аз як ѐ ду рўз хунбинї пок гардад, ѓусл бар вай вољиб намешавад, балки вузў гирифта, намоз мехонад, вале њамбистарї бо вай љоиз нест. Агар пеш аз понздањ рўз хунбиниаш дубора такрор ѐбад, маълум мешавад, ки ин муддат замони њайз аст. Ба андозаи одати ќаблиашро њайз њисоб карда, ѓусл намояд ва намозашро бихонад. Вале агар аз понздањ рўз гузашт ва хунбинї такрор наѐфт, маълум ме- шавад, ки он як ѐ ду рўзи аввал истињоза буда, намозњоеро, ки дар он муддат тарк намудааст, ќазої ба љой оварад ва ѓусл бар вай вољиб нест. 15. Занеро се рўз одати моњона бошад, вале дар ин моњ одаташ бештар аз се рўз давом ѐбад, бояд сабр намо- яд; агар то дањ рўзи пурра ѐ камтар аз он расад, тамоми он рўзњо њайз ба њисоб меравад. Одати ќаблиаш бошад, таѓйир ѐфтааст. Аммо агар аз дањ рўз гузашт, ба андозаи одати ќаблї њайз ва боќї истињоза ба шумор меояд. На- мози он рўзњоро ќазої ба љой оварад. 16. Агар аз дањ рўз камтар њайз бинад ва чун пок гар- дад, ваќти бозмонда барои намоз хеле танг бошад, бояд
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И Њ А Ш Т У М ~ 144 ~ мулоњиза шавад, ки ваќти дарѐбгашта оѐ гунљоиши ѓусл кардан ва такбири тањрима гуфтанро дорад ѐ не, агар до- рад, намози он ваќтро бояд ќазої ба љой оварад, вагарна намози он ваќт низ аз зиммааш соќит аст. 17. Аммо агар хунбиниаш аз дањ рўз бештар давом ѐбад ва чун пок гардад, ваќт танњо гунљоиши «Аллоњу ак- бар» гуфтанро дошта бошад, боз њам намози он ваќтро ќазої ба љой оварад. 18. Агар дар моњи Рамазон рўзона аз њайз пок гардад, баќияи он рўз аз хўрдану нўшидан худдорї намояд, вале он рўза ба шумор намеояд, балки рўзаи он рўзро бояд ќазої ба љой оварад. 19. Агар пас аз дањ рўз шабона аз њайз пок гардад, рў- заи рўзи оянда барояш вољиб мебошад, агарчи аз шаб ба миќдори гуфтани такбири тањрима ваќт боќї намонда бо- шад. Вале агар камтар аз дањ шабонарўз њайз бинад ва ша- бона пок гардад, агар аз шаб танњо ба андозаи ѓусл кар- дан, на такбири тањрима гуфтан, ваќт боќї монда бошад, рўзаи рўзи оянда барояш вољиб мегардад. Аммо агар дар њамин фурсати дар даст дошта низ ѓусл нагирифт, рўзаро ният намояд ва субњ ѓусл кунад. Вале агар ба ин андоза њам ваќт намонда бошад, рўзаи рўзи оянда вољиб намегар- дад, вале аз хўрдану ошомидан бояд худдорї намояд. 20. Ваќте хун ба фарљи берунї расид, муддати њайз оѓоз меѐбад. 21. Њамон гуна ки гуфта шуд, муддати нифос њадди по- ѐн надорад, имкон дорад пас аз таваллуд як соат ѐ камтар хун бинад ва пок гардад. Аммо њадди болои он ки чињил рўз аст, бештар аз он истињоза ба шумор меояд. 22. Зане дар њолати нифос бештар аз чињил рўз хун бинад, агар он зан ќаблан њам таваллуд намуда ва дар пок гаштан аз нифос одати муайяне дошта бошад, масалан, дар таваллудњои пешинаи худ бист рўз нифос дидааст, дар ин таваллудаш низ бист рўзи он нифос ва боќї истињоза мебошад. Агар одати муайяне надошта бошад, чињил рўзи он нифос ва баќия истињоза мебошад.
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 145 ~ 23. Њукми истињоза ба монанди хунест, ки аз бинї ѐ зах- ме ба таври доимї берун меояд. Чунин зане намозу рўза- ашро бояд ба љо оварад ва бо вай муќорабат низ љоиз аст. 24. Ањкоми истињоза низ ба монанди ањкоми маъзур аст. Зани истињозабинанда бояд барои њар ваќт намоз ву- зўи нав бигирад. Ањкоми маъзур Шахсеро маъзур мегўянд, ки бинобар иллате яке аз шиканандањои вузў бардавом аз вай хориљ мешавад ва њељ гоњ наметавонад бо покї намозеро ба љой оварад. Зане, ки њама ваќт хунаш љорї мешавад ва њамчунин касе, ки њамеша пешобаш мечакад ва ѐ шахсе, ки хуни бини- аш љорї аст ва низ дигар афроди маъзур бояд барои њар на- мозе вузў намоянд ва њар ќадар, ки хоњанд, метавонанд бо он вузў намози фарз ѐ нафл бихонанд. Вузўи афроди маъзури номбурда то баромадани ваќ- ти намоз идома дорад ва бо баромадани ваќти намоз ву- зўи эшон ботил мешавад. Баъзе масоили маъзур 1. Агар дар миѐнаи ваќт, ки вузўи шахси маъзур боќї аст, яке дигар аз шиканандањои вузў, ѓайри узри ќаблан доштааш, ба вуљуд биояд, вузўаш мешиканад. Бояд вузўи нав бигирад. 2. Агар шахси маъзур ваќти бомдод вузў гирифта бо- шад, бо баромадани офтоб вузўаш мешиканад. Агар баъд аз баромадани офтоб вузў гирифт, метавонад бо он вузў намози пешинашро бигузорад, зеро вузўи шахси маъзур бо баромадани ваќт мешиканад, на бо даромадани ваќт. Би- нобар ин, њамин ки ваќти намози пешин ба охир расид, муддати вузўи вай низ ба охир мерасад. 3. Дар бадани шахс захмест, ки хун ѐ зардоб њамеша аз он љараѐн дорад, агар ин шахс вузў гирад, он гоњ љаро-
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И Њ А Ш Т У М ~ 146 ~ њати дигаре ба вай расад ва аз он низ хун ба љараѐн афтад, вузўаш мешиканад. 4. Одам бо ин узрњо ваќте маъзур шуморида мешавад, ки ваќти як намози комил бар вай бигзарад ва хун ѐ зар- доб ѐ ѓайри он њамчунин дар љараѐн бошад, яъне он ќадар фурсат наѐбад, ки намозашро дар он бо вузў бигузорад. Вале агар ин фурсат барояш муяссар бошад, вайро маъзур гуфта намешавад ва њукми маъзур дар њаќќи вай љорї на- мегардад. Албатта, дар фурсатњои дигар ба таври доимї љо- рї будани хун шарт нест, балки барои маъзур шумурда шу- дани шахс њамин ќадар кофї мебошад, ки хун гоње љорї бошад ва гоње биистад. 5. Агар чанд даќиќае аз ваќти намози пешин гузашта, ки хун ѐ зардоб ва ѐ њар чизи дигаре дар љараѐн афтод, бо- яд то лањзањои охири ваќт интизорї бикашад. Агар узри номбурда бозистод, вузў гирифта, намозашро бихонад ва агар наистод њам, вузў гирифта намозашро бихонад. Си- пас дар ваќти аср агар пайваста љорї бошад ва њељ гоњ наистад, он ваќт шахс маъзур дониста мешавад ва ањкоми маъзур дар њаќќи вай собит мегардад. Вале агар дар ваќти аср узри мазкур (хун, зардоб ва ѓайра) аз љорї шудан боз- монд, дар ин сурат маъзур шумурда намешавад ва намози пешинро бояд ќазо биѐварад. 6. Шахси маъзур агар ба иллати дигаре ѓайр аз узраш вузў гирифт ва баъд аз вузў узраш аз нав ба вуљуд омад, бояд аз нав вузў бигирад. 7. Агар хун ѐ пешоб ва ѓайра аз шахси маъзур ба ли- босаш рехт, нигоњ кунад: Агар пеш аз пурра гузоштани намоз дубора мерезад, шустани он зарурат надорад, вале агар гумон меравад, ки ба ин зудї намерезад, шустани он лозим аст.
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 147 ~ Фасли нўњум НАЉОСАТЊО ВА ПОК КАРДАНИ ОНЊО Наљосат – иборат аст: а) аз тамоми палидињое, ки ша- риат ба нопокии (наљис будани) онњо њукм намудааст ва б) њамчунин, аз ќарор доштани инсон дар њолате, ки аз наза- ри шариат нопок дониста мешавад. Наљосатњои навъи ав- вал аз назари шариат наљосатњои њаќиќї номида меша- ванд ва агар бадан, либос ва љои намози шахсе ва ѐ дигар чизњои покиза ба онњо олуда гарданд, нопок мегарданд ва бояд аз он пок сохта шаванд. Навъи дуюм бошад, наљо- сати њукмї ба шумор меравад ва шахс ваќте дар он њолат ќарор гирад, шаръан бояд худро пок созад. Пас наљосат бар ду навъ – а) њаќиќї ва б) њукмї људо мешавад. Наљосати њаќиќї Наљосати њаќиќї: иборат аз палидї ва нопокие аст, ки шахси мусалмон бояд худ ва њар он чиро, ки наљосат ба вай расидааст, пок созад. Наљосати њаќиќї ду ќисм аст: а) Наљосати ѓализа ва б) наљосати хафифа. а) Наљосати ѓализа – иборат аз он навъи наљосатњоест, ки нопок будани онњо бо далелњои ќатъї собит гардидааст ва њељ шакку шубњае дар онњо вуљуд надорад. Тамоми чизњое, ки бо хориљ шудани онњо аз бадани инсон вузўаш мешиканад ва ѐ ѓусл бар вай вољиб мегар- дад, ба монанди бавл (пешоб), ѓоит (ахлот), оби манї, ма- зї, вадї, риму зардоб, ќайе (истифроѓе), ки дањонро пур
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И Н Ў Њ У М ~ 148 ~ созад, хуни њайз, хуни нифос ва хуни истињоза наљосати ѓализа ба шумор мераванд. Њамчунин саргин ва оби дањо- ни (луъоби) даррандагон, саргини тамоми њайвонот ва љонварон, саргин ва оби дањони саг, хуни рехта (мак), њай- вони худмурда (гўшт ва пўсти он), пешоби њайвоноте, ки гўшти онњо хўрда намешавад, шароб (араќ) ва ѓайра дар наљосати ѓализа дохил мебошанд. б) Наљосати хафифа – иборат аз он навъи наљосат- њоест, ки ба нопок будани онњо яќин њосил нагардидааст ва наљас будани онњо ба таври ќатъї собит нашудааст, зе- ро дар баробари далелњое, ки бар наљас будани онњо дало- лат мекунанд, далелњои дигаре низ вуљуд доранд, ки бар покии онњо далолат мекунанд. Бинобар ин, ањкоми ин на- љосатњо аз ањкоми наљосатњои навъи аввал сабуктар аст. Дар наљосати хафифа, ки њукмаш сабуктар аст, бавли (пешоби) њайвоноте, ки гўшташонро хўрда мешавад, ба монанди гов, шутур, гўсфанд, асп ва ѓайра ва пасафкандаи (ахлот) паррандањое, ки гўшташон хўрда намешавад, до- хил мешаванд. Аммо пасафкандаи паррандањое, ки гўшта- шон хўрда мешавад, пок ва тоњир аст, ба љуз пасафкандаи мурѓ, мурѓобї ва ѓоз, ки наљосатњои ѓализа ба шумор ме- раванд. Фарќ миѐни наљосати ѓализа ва хафифа дар он аст, ки агар наљосати ѓализа дар либос ѐ бадани намозгузор ба андозаи як дирњам ва ѐ камтар аз он расида бошад, намо- зи ў бо кароњият љоиз мешавад. Вале агар наљосат хафифа бошад, њаљми ками он мав- риди бахшудагї ќарор гирифтааст ва агар миќдори то кам- тар аз чањор як њиссаи либос ва ѐ бадани намозгузорро ињо- та карда бошад њам, намоз хондан бо он боке надорад.1 1 Дар бораи ин ки наљосати хафифа аз чањор як њиссаи тамоми либос ва баданро фаро гирифта бошад, муоф аст ва ѐ аз чањор як њиссаи ќисме аз порањои либос, ба монанди остин, доман ва ѓайра (ва ѐ узве
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 149 ~ Ва аммо њар гоњ наљосати ѓализа аз миќдори як дир- њам бештар бошад ва њамчунин, наљосати хафифа ба ќад- ре бисѐр бошад, ки ба андозаи чањоряк њиссаи либос ѐ ба- дани намозгузорро ињота намуда бошад, дар ин сурат на- моз гузоридан бо онњо љоиз намебошад. Тариќаи поксозии чизњои наљис 1. Агар он наљосат ќобили дидан бошад, ба монанди хун, саргин ва ѓайра поксозияш ба василаи њар моеъе, мисли об, гулоб, сирко ва чизњое аз ин ќабил сурат меги- рад, то он ки айн ва љирми он наљосат аз миѐн равад. Баъзе ваќтњо дур сохтани асар (пай, доѓ ва бўй)-и на- љосат мушкил мегардад, ки дар ин њолат боќї мондани он асар боке надорад.1 2. Агар он наљосат ќобили дидан набошад, ба мо- нанди пешоб, оби наљис ва ѓайра бояд се бор шуста, онро фишурад (биљафад). Вале агар имкони фишурдан вуљуд надошта бошад, баъди њар бори шустан бигзорем, ки та- рии он то охирин ќатра битаровад. Наљосати њаќиќї аз бадан, љома ва дигар ашѐ бо об ва бо њар навъ моеъоти поке, ки бо онњо метавон наљосатро дур сохт, ба монанди сирко, оби гул (гулоб) ва ѓайра, пок аз аъзои баданро, ба монанди даст, по, сар ва ѓайра) дар повараќи «Њидояи шариф» ду ривоят омадааст. Дар як ривоят аз чањор як њиссаи тамоми либос (ва бадан)-ро ќавли сањењ гуфтааст ва дар ривоя- ти дигар бинобар ваљњи эњтиѐт аз чањор як њиссаи ќисме аз порањои либос (ва узве аз аъзои бадан)-ро сањењтар дониста ва фатвои аксари машоихро бар њамин ќавл гуфтааст. Ривояти якумро аз «Музмарот» ва ривояти дуюмро аз «Кирмонї» овардааст. («Њидоя». Љ. 1. – С. 132). 1 Паѐмбар (с) дар бораи хуни њайзе, ки ба либос расидааст, мефармо- яд: «Онро бишўй ва дар он намоз бихон». Пурсида шуд, ки: Њарчанд асари хун аз он дур нашуда бошад?, фармуд: «Шустани хун туро кифоя аст ва боќї мондани асари он дигар бароят зараре надорад». (Сунани Абўдовуд, 365; Муснади имом Ањмад, 8549, 8716. Љ. 3. – С. 52, 78; Сунани Куброи Байњаќї, 4218. Љ. 3. – С. 403).
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И Н Ў Њ У М ~ 150 ~ мегардад, вале бо ин моеъот вузў гирифтан љоиз нест. 3. Агар наљосат манї бошад, онро дар њолати тарї танњо бо шустан пок сохта мешавад, вале агар хушк шуда бошад, бо молида пок кардани он њам метавон иктифо намуд.1 Либос дар сурате ба шакидани манї пок мегардад, ки манї ѓафс, љирмдор ва хушк шуда бошад. Аммо агар манї ѓафсу љирмдор набошад, љуз бо шустан пок намегардад, чи тар бошад, чи хушк. Он њам ба шарте ки ба пешоб омехта нагашта бошад. Агар чунин бошад, љуз бо шустан пок на- мегардад. 4. Агар пойафзол наљис гардида ва он наљосат аз ќа- били ѓоит, хун ва њар чизе, ки айнаш монданї аст, бошад, поксозии он ба ин тариќа аст, ки онро ба замин бимолад, то айни он аз байн биравад ва агар наљосат инчунин набо- шад, яъне аз ќабили бавл, шароб ва њар чизи беайн (бе- љирм) бошад, дар ин њолат танњо бо шустан пок сохта ме- шавад. 5. Њар гоњ ашѐе, мисли корд, шамшер, шиша ва ѓайра наљис гарданд, барои поксозиашон бо масњ кашидан ба рўи онњо ѐ чанд бор ба замин шакидани онњо ба тавре ки айни наљосат дур шавад, метавон кифоя намуд. 1 Оиша (р) мефармояд: «Маниро аз либоси расули Худо (с), ваќте хушк мебуд, (бо дастам) шакида тоза мекардам ва ваќте тар мебуд, онро шуста пок месохтам». (Сунани Доруќутнї, 3. Љ. 1. – С. 125. Муснади Баззор (Ал-бањру-з-заххор). Њамин тавр, аз Оиша (р) ривоят шудааст ки: «Маниро аз либоси расули Худо (с) шакида пок мекардам». (Сањењи Муслим, 667; Сунани Абўдовуд, 372; Сунани Насої, 295, 296, 297, 299; Муснади имом Ањмад, 24415, 24487, 25250, 25493, 25733. Љ. 7. – С. 180, 191, 304, 341, 375; Мўъљаму-с-саѓир, 1184. Љ. 1. – С. 488; Сунани Куброи Байњаќї, 4267, 4269, 4270, 4273. Љ. 3. – С. 418, 419, 420). Дар баъзе ривоятњо аз Оиша (р) омадааст, ки: «Паёмбар (с) ваќте ма- нии хушкшударо дар либоси худаш ва ё дар либосњои болопўши яке аз мо медид, онро (бо дасташ) шакида пок мекард». (Сањењи Ибни Хузайма, 294. Љ. 1. – С. 149; Мўъљаму-л-авсат, 6664. Љ. 7. – С. 29).
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 151 ~ 6. Пок ва тоњир шудани замин (ва њар чизе, ки дар рўи замин рўидааст) аз наљосате, ки ба он мерасад, ин аст, ки он наљосат бар асари боду њаво ѐ тобиши офтоб хушк гар- дад ва дур шавад. Дар ин сурат намоз гузоридан дар болои он љоиз мебошад, вале таяммум кардан бо он љоиз нест. Дар тамоми мавридњои шумораи 3, 4, 5 ва 6, ки ба тариќањои сабуктар ва табиї пок гардидани чизњо аз наљосатњои гуногун баѐн гардида ва барои покии онњо кофї дониста шудааст, обро њам метавон истифода кард ва онњоро пок сохт. Масалан, замине, ки дар он пешобе рехтааст ва ѐ саргине афтодааст, бо пошидани ду-се сатил об пок мегардад. Асари наљосатро замин њамроњи об фурў мекашад.1 Дар ин сурат, ваќте айни наљосат дур гардад, он ќитъаи замин њам барои намоз ва њам барои таяммум пок мегардад. 1 Дар «Њидоя» омадааст: Агар ба замин наљосате расад ва дар зери таъсири њарорати офтоб хушк шуда, асараш аз байн биравад, намоз дар он ќитъаи замин љоиз мегардад, вале таяммум љоиз намебошад, зеро покии хоки сатњи замин машрут ба насси китоб собит гардидааст ва он покиро ба он чї ба њадис собит гардидааст, фароњам оварда на- мешавад. (Ба таври хулоса). Дар «Кифоя» (174/1) ва дар «Хулоса» дар бораи наљосате, ки ба замин расида ва њанўз хушк нагаштааст, омадааст: Ваќте пок сохтани он ќит- ъаи заминро бихоњад, ба он об рехта, сипас онро мешакад ва бо пораи пашме ва ѐ порчае онро хушк месозад. Се бор инро такрор менамояд ва замин бо њамин пок мегардад. Ва агар чунин накард, ба он оби бисѐр мерезад, то наљосат аз байн биравад ва њељ асаре (рангу бўе) аз он боќї намонад. Бо њамин пок мегардад. Агар замин ба андозае нарм ва ковок бошад, ки наљосатро њамроњи об биљабад (фурў кашад) ва њељ асаре аз наљосат дар рўи замин боќї намонад, замин пок мегардад. Агар замини наљосатолуд нарм набо- шад, вале як тарафи он каме пасттар бошад, ки об наљосатро шуста барад, њатто ба андозаи зироъе њам агар њаракат намояд, њам замин пок мегардад ва њам об њукми оби љориро ба худ мегирад. Ё њамон љоеро, ки наљосат ба он расидааст, бо бел гирифта, дур пар- тояд, замин бо њамин пок мегардад. (Баргирифта аз сањифањои 368, 370 ва 371 «Эълоу-с-сунан»).
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И Н Ў Њ У М ~ 152 ~ Пўсти худмурдае, ки ба василаи даббоѓї шудан пок мегардад ва намоз бар болои он љоиз мешавад, агар аз он пўст машке барои обгирї бисозанд, оби он пок ва вузў ба он љоиз аст. Тафсили баъзе масоили поксозии наљосатњо 1. Њамон гуна ки баѐн гардид, њар ду навъи наљосатњо (ѓализа ва хафифа) боз ба ду ќисмат таќсим мешаванд: раќиќа (тунук) ва касифа (ѓафс ва љирмдор) ѐ айнаш дида- шаванда ва диданашаванда ва њар кадом бар асоси ѓафсї ва тунукии худ дар мавридњои гуногун њукмњои хоси худ- ро дорад. 2. Наљосати ѓализа агар раќиќ (тунук) бошад ва бадан ѐ либос ба он олуда шавад, ба андозаи кафи даст ва кам- тар аз он муъоф (бахшуда) аст, яъне бидуни шустан намоз љоиз аст, њарчанд шустан бењтар аст. Агар аз андозаи ка- фи даст бештар бошад, шустани он вољиб аст. Вале агар касиф (ѓафс ва љирмдор) бошад, њамон гуна ки гуфта шуд, ба андозаи як дирњам (ба миќдори шаш нахўд) ва ѐ камтар аз он муъоф ва бештари аз он бояд шуста шавад. 3. Агар дар об наљосати ѓализа афтод, об њам наљиси ѓализ мегардад, агар наљосати хафифа афтод, об наљиси ха- фиф мегардад, наљосат хоњ кам бошад, хоњ зиѐд. 4. Агар либос бо равѓани наљис олуда гардад ва он ба миќдори камтар аз кафи даст бошад, вале баъдтар гудохта (гарм гашта), зиѐд гардад, то замоне ки кам буд, боке на- дошт ва ваќте зиѐд гашт, шустани он вољиб мегардад. 5. Хуни моњї, магас ва кирм наљис нест. 6. Агар бавл (пешоб) ба андозаи сарњои сўзан реза- реза бар либос ѐ бадан пошад, муъоф аст. 7. Агар наљосат ба фаршњои бузург, зарфњо ва ѓайра, ки онњоро фишурда намешавад, бирасад, он гуна ки баѐн гардид, бояд аввал шуста ва гузошта шаванд, то ќатрањои
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 153 ~ оби он аз чакидан биистад. Се бор ба њамин тариќ шуста шаванд. 8. Њар чизи равон (моеъ) ва пок наљосати њаќиќиро пок месозад, мисли сирко, гулоб ва ѓайра, ба истиснои равѓан, шир ва дигар чизњои чарб. 9. Бадан ва либос аз наљосатњо танњо ба шустан пок мешаванд. 10. Њар санг ва хиште, ки ба замин фурў рафта бошад, покшавии он њукми покшавии заминро дорад, яъне бо хушк гаштан ва аз байн рафтани бўи наљосат пок мегардад. 11. Санг ва хиште, ки дар рўи замин афтода бошад, бидуни шустан пок намешавад. 12. Корд ва дигар абзорњои наљис, агар ба оташ ан- дохта шаванд, пок мешаванд. 13. Агар кулолгарон аз хоки наљис кўза ѐ коса ва ѐ ди- гар зарфњо сохта бошанд, пас аз берун овардани онњо аз кураи оташ (пас аз пур мондан) пок мегарданд. 14. Асал, шир ва ѐ равѓан, агар ба сабаби афтодани наљосати касиф (љирмдор) нопок шаванд, ба андозаи он об рехта, онро то замоне биљўшонанд, ки он аз таркибаш тамом гардад. Ин корро се бор такрор намоянд, пок ме- шавад.1 15. Агар порча ва ѐ либос ба ранги наљис ранг карда шавад, бояд то берун омадани оби соф шуста шавад, он гоњ пок мегардад. 16. Оташ, хокистар ва дуди чизи наљис пок њастанд. 1 Ривоят шудааст, ки: «Расули Худо (с) дар бораи равѓане, ки дар он муш афтода ва мурда буд, пурсида шуд. Фармуд: Муш ва равѓани атрофашро бардошта партоед ва равѓанатонро бихўред». (Сањењи Бухорї, 235, 236, 5538, 5540; Сунани Абўдовуд, 3841, 3842; Сунани Тирмизї, 1798; Сунани Насої, 4269, 4270, 4971). Баъзе уламо ин тавсияи расули Худо (с)-ро ба таври мутлаќ њам дар равѓани моеъ ва њам дар равѓани љомид (ях) љоиз донистаанд, вале баъзењо онро танњо дар бораи равѓани љомид (ях) гуфтаанд. Пас рав- ѓани моеъ ба он сурате ки дар матн зикр шудааст, пок сохта мешавад.
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И Н Ў Њ У М ~ 154 ~ Яъне наљосат бо сўхтан дар оташ пок мегардад, ба монан- ди тапак ва саргини њайвонот, ки пас аз сўхтан хокистари онњо пок аст. 17. Фарш (ќолин, намад ва ѓайра) ваќте як гўшаи он наљис шавад ва баќия пок бошад, дар он гўшањое, ки на- љосат ба онњо нарасидааст, намоз хондан љоиз мебошад. 18. Пас аз шустани пой агар бар замини наљис роњ би- равад ва асари ќадамаш (паи пояш) бар замин бимонад, пой наљис намешавад, магар он ќадар тар шавад, ки хок ѐ гил (лой) бар пояш бичаспад, ѐ асари наљосат (ранг ва бўи он) бар пояш зоњир шавад. 19. Агар бар фарши наљис бихобад ва ба андозае араќ кунад, ки либос ва баданаш тар шавад, либос ва баданаш то замоне ки наљосат ѐ асари он бар онњо дида нашавад, пок њастанд. 20. Агар ба дасту пои худ њинои наљисро бандад, се бор дасту пояшро бишўяд, пок мешаванд, њарчанд ранги њино бар онњо боќї бимонад. Агар сурмаи наљисро дар чашмаш кашад, то замоне ки он аз чашмаш берун наома- да бошад, шустанаш зарурат надорад. 21. Агар сари худро бо равѓани наљис чарб кунад, бо се бор шустан пок мешавад. 22. Агар саг ба орде дањон занад, то љое, ки тарии оби дањонаш расидааст, партофта шавад, боќимондаи он пок аст. Агар ба хамир дањон занад, љои дањонзадаашро пар- тоянд, боќї пок аст. 23. Оби дањони саг наљис аст, на бадани саг. Бинобар ин, агар саг худро ба либос ѐ бадани касе бимолад, тар њам бошад, наљис намешавад, љуз ин ки наљосати зоњирие бар бадани вай бошад. 24. Берун шудани бод пас аз истинљо, агар чи љои он хушк нашуда бошад њам, либосро наљис намесозад. 25. Либоси наљисеро љафида, дар миѐни либосњои пок гузорад ва ѐ њамаи онњоро якљоя ба буѓчае бандад, агар бо бори дуюм фишурда шудан аз он об берун ояд, дар ин су-
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 155 ~ рат либоси покро наљис мегардонад, вале агар бо фишур- дани дуюмбора об берун наояд, боке надорад. Агар об начакад, вале дастро тар намояд, дар ин сурат низ либоси пок наљис мешавад. 26. Як тарафи тахта наљосатолуд бошад ва тарафи ди- гараш пок, агар тахта он ќадар ѓафс бошад, ки онро мета- вон аз миѐна ду ќисмат намуд, бар тарафи поки он намоз љоиз аст, вале агар на бо ин ѓафсист, намоз бар он тара- фаш низ љоиз нест. 27. Агар кампал (одеяло) ѐ чодар ва монанди онњо аз ду ќабат (астару авра) иборат бошанд ва як ќабати он на- љосатолуд шуда бошад, дар сурате ки ба њам дўхташуда набошанд, бар ќабати дигари он намоз љоиз аст, вале агар бо њам дўхта шуда бошанд, љоиз намебошад. Агар наљосат таѓйир ѐбад, ба монанди наљосате, ки дар кони намак ва ѐ љойњои махсуси коркарди намак аф- тода, пас аз муддате дар натиљаи таъсири химиявии намак аз байн биравад ва ба намак табдил ѐбад, пок мегардад. Њамчунин њайвони худмурда ва ѐ харњои намаккашон ки дар кони намак бимиранд ва ба намак табдил ѐбанд, пок мегарданд ва он намак пок аст. Аз миѐни њайвоноти худмурда, ки гўшт ва пўсти онњо наљис мебошад, худмурдаи моњї ва малах истисно шуда- анд. Абдуллоњ ибни Умар (р) ривоят мекунад, ки паѐмбар (с) фармуд: «Ду навъи худмурда ва ду навъи хун барои мо њалол гардонида шудаанд: Худмурдаи моњї ва малах ва љигар ва испурз» (яъне ду узви тасфияи хун дар њайвонот).1 Устухон, шох, сумб, пашм ва пари њайвон ва парран- даи худмурда, дар сурате ки чарбї ва равѓани он њайвон дар онњо сироят накарда бошад, пок њастанд. Зуњрї дар бораи устухони њайвоноти худмурдае чун фил ва ѓайра 1 Муснади имом Ањмад, 5690. Љ. 2. – С. 230; Сунани Куброи Байњаќї, 1244. Љ. 1. – С. 430. Байњаќї исноди онро сањењ гуфтааст. 1245. Љ. 1. – С. 430; Шуъабу-л-имон, 5627. Љ. 5. – С. 20.
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И Н Ў Њ У М ~ 156 ~ мегўяд: «Афроде аз уламои салафро дидам, ки бо он (устухони њайвоноти мурда) шона мекарданд ва дар он равѓан нигањ- дорї мекарданд ва дар ба кор бурдани он гуноње намеди- данд».1 Наљосати њукмї 1. Наљосати њукмї – иборат аст аз ќарор доштани ин- сон дар њолате, ки намоз барояш раво намебошад. Ин нав- ъи наљосатро «њадас» низ мегўянд. Яъне дар мавќеи љано- бат ва њайзу нифос як њолати дарунљисмоние барои инсон рўй медињад, ки аз назари шариат њукми нопокро мегирад ва рўњу маънои ў дар дараљае аз бетањоратї ва нопокї ќа- рор мегирад, ки њузури вай ба даргоњи Худованд барои ибодат бо он њол нољоиз дониста шудааст ва бояд худро барои ин амр пок гардонад. Наљосати њукмї ѐ њадас ба ду ќисм таќсим мешавад: а) Њадаси акбар (бузург): Он рўй додани як њолати дарунљисмоние барои инсон аст, ки ѓуслро бар вай вољиб мегардонад ва гузоридани намоз барояш дар он њолат љоиз намебошад. Он њолатро љанобат мегўянд. Тиловати Ќуръон аз ѐд низ дар он њолат љоиз намебошад. Њайзу ни- фос ба наљосати њукмї дохил мешаванд ва дар аксари мав- ридњо ањкоми онњо бо ањкоми љанобат якест, вале ба онњо њадас гуфта намешавад. б) Њадаси асѓар (хурд): Он ќарор доштани инсон дар дараљае аз бетањоратї (нопокї) аст, ки барояш вузў ги- рифтан вољиб мебошад. Онро бевузўгї мегўянд. 1 Сањењи Бухорї, боби наљосатњое, ки дар равѓан ва об меафтанд. Бухорї онро дар таълиќоти худ пеш аз њадиси 235-ум зикр кардааст. Сунани Куб- рои Байњаќї, 20173, 20174. Љ. 14. – С. 372, 373.
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 157 ~ Одоби ќазои њољат Расули Худо (с) мефармояд: «Воќеан њам, ман барои шумо ба манзалаи падаре њастам, ки (тамоми чизро) ба шумо таълим медињам. Пас њар касе аз шумо ваќте барои ќазои њољати худ меравад, набояд рўй ѐ пушти худро ба сўи ќибла намояд (набояд рў ба ќибла ѐ пушт ба ќибла биниши- над) (ва пас аз ќазои њољат њангоме худро бо чизе хушк ме- намояд) набояд он корро бо дасти росташ анљом дињад. Расули Худо (с) дар ин кор ба се санг амр мекард ва аз истифодаи саргини (њайвонот) ва устухонњои пўсида нањй менамуд».1 Шариати ислом, чї тавре дар зимни иршоди падаро- наи њазрати паѐмбар (с) мебинем, инсонро дар тамоми аъ- моли хурду бузург, ки ба гунае ба зиндагонии ў бастагї доранд, њатто дар ќазои њољаташ ба риояи як силсила одоб ва дар камоли зебої анљом додани он (яъне ба ши- нохт ва риояи эстетикаи њар кор) тавсия менамояд. Инак, порае аз одоби ќазои њољат: 1. Барои ќазои њољат, агар њољатхонае дар наздикињояш вуљуд надошта бошад, љое хилват ва дур аз чашми мардумро ихтиѐр намояд, то табъи бинанда хира нагардад ва њолатњое аз боду бўи њољати ў аз дигарон пўшида монад.2 2. Барои ќазои њољат макони нарм ва хамидаеро ин- тихоб намояд, то заррањои пешобаш бо бархўрдан ба за- 1 Сунани Абўдовуд, 8; Сунани Насої, 40; Сунани Ибни Моља, 313; Сунани Доримї, 679. Љ. 1. – С. 182; Сањењи Ибни Њиббон, 1431, 1440. Љ. 4. – С. 279, 288; Сањењи Ибни Хузайма, 80. Љ. 1. – С. 43; Муснади имом Ањмад, 7321, 7361. Љ. 2. – С. 489, 494; Сунани Куброи Байњаќї, 433, 434, 500, 549. Љ. 1. – С. 159, 179, 197. 2 Ривоят шудааст, ки: «Паёмбар (с) ваќте барои ќазои њољат мебаро- мад, чандон дур мерафт, ки касе ўро намедид». (Сунани Абўдовуд, 1, 2. Ба њамин маъно њадиси дигаре дар Сунани Тирмизї, 20, Сунани Насої, 17 ва Сунани Ибни Моља, 331, ривоят шудааст).
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И Н Ў Њ У М ~ 158 ~ мин ба бадан ва либосаш напошанд.1 3. Њар чизеро, ки дар он номи Худованд вуљуд дошта бошад, то анљоми ќазои њољаташ канор бигузорад. Ривоят шудааст, ки расули Худо (с) дар ин гуна мавридњо ангуш- тарии худро, ки дар нигини он «Муњаммадун расулуллоњ» наќш гардида буд, берун меовард.2 4. Пеш аз даромадан ба њољатхона ва пас аз расидан ба љои ќазои њољаташ, агар дар сањро ѐ фазои боз бошад, ин дуъоро бихонад: «Аллоњумма иннї аъузу бика мина-л-хубси ва-л-хабоиси» (Худоё, аз тамоми палидињо ва нопокињо ва ё аз тамоми љинњои палиди нару мода ба Ту паноњ мебарам).3 Пеш аз хондани дуъои мазкур «Бисмиллоњ» бигўяд. Аз Алї (р) ривоят шудааст, ки паѐмбар (с) фармуд: «Сатр ва парда миёни дидаи љин ва аврати одаме, ки даст ба хок меравад, ин аст, ки «Бисмиллоњ» бигўяд».4 5. Бо пои чапаш (бо пеш гузоштани пои чапаш) ба њољатхона равад ва бо пои росташ берун ояд. 6. Пас аз нишастан барои ќазои њољат, каме бештар ба пои чапи худ такя намояд, зеро ин њолат дар осонтар берун шудани њољат ба ў кўмак мекунад. 7. Дар сўрох пешоб накунад, зеро ин кор ба њашарот ва чизњои дигаре, ки дар сўрохњо зиндагї мекунанд, озор 1 Паѐмбари акрам (с) мефармояд: «Ваќте касе аз шумо ќасди пешоб намояд, барои он љои муносиберо љустуљў ва интихоб намояд». (Сунани Абўдовуд, 3. Ба њамин маъно дар таълиќоти Тирмизї бар њадиси 20- ум ривояти дигаре низ омадааст). 2 Сунани Абўдовуд, 19. Абўдовуд онро њадиси мункар гуфтааст. Су- нани Тирмизї, 1746. Тирмизї онро њадиси сањењи ѓариб гуфтааст. Су- нани Насої, 5228; Сунани Ибни Моља, 303. 3 Ривоят шудааст, ки: «Паёмбар (с) ваќте ба халољо дохил мешуд, «Аллоњумма, иннї аъузу бика мина-л-хубси ва-л-хабоиси» мегуфт». (Сањењи Бухорї, 142, 6322; Сањењи Муслим, 829; Сунани Абўдовуд, 4, 5; Сунани Тирмизї, 5, 6). Ин њадис бо лафзи «Аъузу биллоњи мина-л- хубси ва-л-хабоиси» низ ривоят шудааст. 4 Њадиси сањењ [Сањењи Љомеъу-с-саѓир, 3611]. Сунани Тирмизї, 606; Сунани Ибни Моља, 297.
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 159 ~ мерасонад.1 8. Аз ќазои њољат дар сояи дарахтон, роњи рафту омад ва гузаргоњњои мардум, наздики чоњу чашма ва зери да- рахтони мевадињанда, дар гўристонњо, дар љойњои љамъ- шавї ва нишасти мардум ва ѓайра парњез намояд. Паѐм- бар (с) мефармояд: «Аз ду чизе, ки боиси лаънат мешаванд, парњез намоед. Гуфтанд: Эй расули Худо (с), он ду кадо- манд? Фармуд: Он касе, ки дар роњи мардум ва ѐ дар сояе, ки менишинанд, ќазои њољат менамояд».2 Боз мефармояд: «Аз ќазои њољат дар наздикии чашмањо, гузаргоњњои мардум ва сояи дарахтон парњез намоед».3 9. Дар аснои ќазои њољат беузр сухан гуфтан макрўњ аст.4 10. Дар аснои ќазои њољат ва дар аснои истинљо ояти Ќуръон хондан ва зикр намудан макрўњ аст. 11. Дар ќазои њољат рў ба ќибла ѐ пушт ба ќибла ни- шастан макрўњи тањримист. Бояд дасти рост ѐ чапи худро ба тарафи ќибла намояд.5 1 Ривоят шудааст, ки: «Паѐмбар (с) аз пешоб кардан дар сўрохї нањй намуд». (Сунани Абўдовуд, 29). 2 Њадиси сањењ: (Сањењи Љомеъу-с-саѓир, 110). Сањењи Муслим, 269; Сунани Абўдовуд, 25. 3 Дар Сунани Абўдовуд низ њадисе ба њамин маъно ривоят шудааст: «Аз ќазои њољат дар се љое, ки боиси лаънат (ва нафрин шудани одам) мегарданд, парњез намоед: аз обгирњо, аз миѐнаи роњ ва аз сояе, (ки љои нишаст ва ѐ дамгирии одамон мебошад)». (Сунани Абўдовуд, 26; Су- нани Ибни Моља, 328; Муснади имом Ањмад, 2710. Љ. 1. – С. 491; Су- нани Куброи Байњаќї, 473. Љ. 1. – С. 171; Мўъљаму-л-кабир, 247. Љ. 2. – С. 123; Мустадраки Њоким, 594. Љ. 1. – С. 273. Њоким исноди онро сањењ гуфтааст). 4 Паѐмбар (с) мефармояд: «Ваќте ду нафар дар аснои ќазои њољат (ва) дар њоле ки авратњояшон кушодааст, бо њам сухан мегўянд, Худо- ванд ин кори онњоро бад мебинад». (Сунани Абўдовуд, 15). 5 Паѐмбар (с) мефармояд: «Ваќте ба ќазои њољат меравед, бо бавлу ѓоити худ рўй ва ѐ пушт ба сўи ќибла наоваред, балки ба љониби машриќ ва ѐ маѓриб бинишинед». (Сањењи Бухорї, 144, 394; Сањењи Муслим, 608; Сунани Абўдовуд, 7, 8, 9, 10; Сунани Тирмизї, 8; Сунани Насої,
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И Н Ў Њ У М ~ 160 ~ 12. Дар оби рокид (ќарор) ва андак пешоб намудан низ макрўњи тањримї аст.1 13. Дар ѓуслгоњ пешоб намудан низ макрўњ аст.2 14. Дар њолати узр ва зарурат истода (рост) пешоб кардан љоиз аст, ба монанди фишори сахти пешоб, нопокї ва ифлосии љои ќазои њољат ва ѓайра, вале беузр макрўњ мебошад. 15. Аз ќатрањои пешоб парњез намояд. Ибни Аббос (р) ривоят мекунад, ки паѐмбар (с) аз канори ду ќабр гузашт ва фармуд: «Соњиби ин ду ќабр дар азобанд. Албатта, ин азоби онњо ба хотири иртикоби гуноњи бузурге нест. Он гоњ фармуд: Оре, аз он љињат аст, ки яке аз онњо аз пешобаш парњез намекард ва дигараш дар миѐни мардум суханчинї мекард».3 21, 22; Сунани Ибни Моља, 318). Албатта, ин дар минтаќањое мебошад, ки дар сурати ба сўи шарќ ва ѐ ѓарб нишастан тарафи рост ва ѐ чапи одам ба сўи ќибла меояд, ба монанди Мадина, Шом ва ѓайра. Аммо дар сарзаминњои мо њангоми ќазои њољат бояд ба сўи шимол ва ѐ љануб бинишинем, то дасти рост ва ѐ чапамон ба тарафи ќибла ояд. 1 Паѐмбар (с) мефармояд: «Њељ касе аз шумо дар оби рокид (истода)- е, ки онро дар вузўаш ба кор мегирад, бавл накунад». (Сањењи Муслим, 655; Сунани Абўдовуд, 69, 70; Сунани Тирмизї, 68; Сунани Насої, 35, 221, 397; Сунани Ибни Моља, 343, 344, 345). 2 Паѐмбар (с) мефармояд: «Њељ касе аз шумо дар ѓуслгоњаш бавл (пе- шоб) нанамояд. Зеро аксари васвасањо аз он ба вуљуд меоянд». (Сунани Абўдовуд, 27; Сунани Тирмизї, 21; Сунани Насої, 36; Сунани Ибни Моља, 304; Мустадраки Њоким, 595. Љ. 1. – С. 273. Њоким онро сањењ ва бар шарти Шайхайн гуфтааст). 3 Сањењи Бухорї, 216, 218, 1361, 1378, 6052, 6055; Сањењи Муслим, 675; Сунани Абўдовуд, 20, 21; Сунани Тирмизї, 70; Сунани Насої, 31, 2067, 2068; Сунани Ибни Моља, 347, 348). Дар идомаи њадис омадааст: «Он гоњ паёмбар (с) шохчаи хурмоеро ду таќсим карда, бар сари ќабри онњо шинонд». Пурсида шуд, ки: Эй расули Худо (с), ин корро чаро кардед? Гуфт: Шояд аз азоби онњо, то ваќте (ин шохчањо) нахушкида- анд, сабук карда шавад». Паѐмбар (с), умуман, дар бораи худро аз пе- шоб пок доштан зиѐд таъкид намудааст. Дар њадиси дигаре мефармояд: «Худро аз бавл (пешоб) пок нигоњ до-
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 161 ~ 16. Пас аз ќазои њољат ва берун шудан аз љои он (њо- љатхона ва ѓайра) «Ѓуфронака» (Худоё, аз ту бахшиш ме- хоњам) бигўяд.1 Њамчунин, «Алњамду ли-л-лоњи-л-лазї аз- њаба ъаннї ал-азо ва ъофонї» (Худоро барои он ки нопокї ва нохушї (ва зиёнњои онро) аз ман дур сохт ва офиятро ба ман ќарин гардонд, сипосгузорам) бигўяд.2 Истинљо Истинљо ба маънои пок намудани худ пас аз ќазои њољат мебошад. Истинљо амали суннат буда, бо истифо- даи кулўх, санг ва ѐ ашѐи тоњир (пок) анљом дода меша- вад. Аз истинљо кардан бо устухон, саргин ва бо дасти рост бояд парњез кард.3 ред, зеро аксари азоби ќабр аз (њамин нопокии) аз бавл аст». (Сунани Дораќутнї, 7, 9. Љ. 1. – С. 128; Мустадраки Њоким, 653. Љ. 1. – С. 293. Њоким онро сањењ ва бар шарти Шайхайн гуфтааст. 654. Љ. 1. – С. 293; Мўъљаму-л-кабир, 11104, 11120. Љ. 11. – С. 66, 69; Сунани Куброи Байњаќї, 4242. Љ. 3. – С. 411). 1 Оиша (р) мефармояд: «Паёмбар (с) ваќте аз ќазои њољат хориљ ме- шуд, «Ѓуфронака» мегуфт». (Сунани Абўдовуд, 30; Сунани Тирмизї, 7; Сунани Ибни Моља, 300). 2 Сунани Ибни Моља, 301; Мусаннафи Ибни Абўшшайба, 2, 4, 5, 6, 7. Љ. 1. – С. 12. 3 Ривоят шудааст, ки паѐмбар (с) ба Абўњурайра гуфт: «Бароям сангњое биѐвар, то худро пок созам ва устухон ва саргини хушк на- овар». Ваќте ба роњ баромадем, пурсидам: Устухон ва саргин чї њолат доранд?, фармуд: «Онњо хўроки љинњо мебошанд». (Сањењи Бухорї, 155, 3860). Дар ривояти дигар омадааст: «Саргин нопок мебошад». (Сањењи Бухорї, 156). Дар њадиси дигаре паѐмбар (с) аз: худро бо дасти рост хушк кардан, бо дасти рост истинљо намудан ва дар об нафас кашидан нањй карда- аст, он љо ки мефармояд: «Ваќте касе аз шумо пешоб кард, худро бо дасти рост хушк накунад, (њамчунин) бо дасти рост истинљо нанамо- яд ва ваќте об нўшид, дар он нафас накашад». (Сањењи Бухорї, 153, 154, 5630; Сањењи Муслим, 612, 613, 614; Сунани Абўдовуд, 31; Сунани Тирмизї, 15; Сунани Насої, 24, 25, 47, 48; Сунани Ибни Моља, 310).
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И Н Ў Њ У М ~ 162 ~ Пас аз истинљо шустани мавзеъи он бо об мустањаб мебошад, вале њар гоњ наљосат миќдори бештар аз як дир- њамро олуда карда бошад, дар ин сурат шустани мавзеъи истинљо вољиб мегардад. Бо об шустани мавзеи наљосатро пас аз истинљо дар истилоњи илми фиќњ истинќо, яъне пок гардонидан мегў- янд, вале дар урфи мардуми мо бо номи мустањаб кардан шинохта шудааст. Дар аснои истинљо, яъне мустањаб кардан рў ба сўи ќибла нишастан ва ѐ пушт ба тарафи ќибла намудан макрўњ аст. 1. Истинљо бо чизњои номбурда дар њолати мањдуд бу- дани наљосат љоиз аст, вале дар сурати мављуд будани об, њамон гуна ки зикр шуд, боз бо об шустани љои он бењтар аст, зеро бо он чизњо басанда кардан то андозае хилофи покї ва сафои мизољ (табъ) мебошад. Аммо дар сурати набудани об иктифо бо он чизњо як њолати маљбурї ва из- тирорї мебошад. Ба њар њол, агар наљосат бештар аз љои хуруљи (баромад) худро олуда созад, дигар ба љуз об ба чизе пок намегардад. 2. Истинљо бояд дар љое анљом бигирад, ки аз чашми мардум дур бошад. Аввал њар ду дастро то банди дастњо бишўяд, сипас то замоне ки ба пок шудани худ итминон њо- сил намояд, он мавзеъро бишўяд. Агар шахси васвосї бо- шад, се ѐ њафт бор ин амалро такрор намояд. 3. Агар ањѐнан (гоње) љое дур аз дидаи умум барои истинљои зан мављуд набошад, бидуни истинљо вузў биги- рад ва намозашро бихонад. 4. Вузў гирифтан ба боќимондаи оби истинљо ва ѐ баръакс, љоиз аст. 5. Обе, ки дар истинљо ба кор рафтааст, наљис ва нопок аст. Онро набояд бо оби мустаъмал иштибоњ кард. 6. Ваќте аз хоб бармехезад, то замоне ки дастњояшро то банди даст нашустааст, набояд онњоро ба зарфи об би-
  • Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И А В В А Л ~ 163 ~ занад.1 Тариќи шустани дастњо ин аст: Агар зарфи дигаре (обгир, ба монанди ялоѓу ва ѓайра) мављуд бошад, бо он аз обдон (зарфи бузурги обнигоњдорї) миќдоре об бар- дошта, аввал дасти рост ва пас аз он дасти чапашро бишў- яд. Агар чунин обгире ѐфт нашавад, дасти чапашро бо эњ- тиѐт ва њарчи камтар дохили об намуда, миќдоре об бар- дорад ва дасти росташро бишўяд ва сипас бо дасти рост дасти чапашро бишўяд. Ин тартиби шустани дастон ваќте аст, ки аз наљосати зоњирї пок бошанд, вале агар дастњо ба наљосати зоњирие олуда бошанд, ќатъан набояд онњоро ба об бизанад. Зеро тамоми об наљис мегардад, балки бо порча ѐ дастмоли по- ке об бардошта, бо ќатрањои обе, ки аз он мечакад, аввал дасти рост ва пас аз он дасти чапашро бишўяд. Чї тавре мебинем, ислом дар миѐни покї (об) ва на- моз пайванде нињода ва онро барои њузур дар боргоњи ибодат шарт донистааст ва ба ин тартиб барномаи бењ- доштї (гигиенї)-ибодатиеро барои мўъминон пешкаш на- мудааст. Мўњтавои аслии ин барномаи покизагї-ибодатї аз он иборат аст, ки бандаи мўъмин доимо пок ва барои њузур дар боргоњи ибодат омода бошад. Ба ин маъно, ки њељ намозе бе покї раво намегардад ва њељ рўзи банда бе панљ ваќт намоз нест. Намозњо низ ба тавре барномарезї шудаанд, ки ваќт- њои гуногуни њаѐти инсонро дар шабонарўз, аз субњу нис- фирўзї, шомгоњон ва то њангоми хоб дар партави барако- ти худ фаро гирифтаанд. Пас бандаи мўъмин бояд барда- вом пок, бо тањорат ва дар бењтарин њолати бењдоштї (ги- гиенї) бошад. Дини ислом риоя ва иљрои ин барномаи бењдоштї- ибодатї ба отифаи неки инсонї ва хости ихтиѐрии ў вогу- 1 Тавсияи расули Худо (с) дар ин бора дар мавзўи «Оби рокид» ва повараќии марбут ба он зикр гардидааст.
  • К И Т О Б И Т А Њ О Р А Т Ф А С Л И Н Ў Њ У М ~ 164 ~ зор накардааст, балки онро шарти ибодат ва вазифаи шаръии њар мўъмин донистааст. Равиш, ангеза ва меха- низми иљрои он низ бо њамин диќќат ва зебої аз љониби шаръ пешбинї ва муайян гардидааст. Агар намоз меърољи рўњї ва барномаи такомули шах- сияти инсон бошад, пас покї ва тањорат заминаи мусоид ва пойгоњи табиии ин тулўъи маънавї ва раванди худсо- зии шахс мебошад. Њељ такомуле дар шахсият ва ташакку- ле дар одамияти ўро бе покї ва тањорат тасаввур кардан имкон надорад. Камоли инсонї дар замини покї ба бор менишинад ва офтоби одамияташ аз мишкоти тањорат ту- лўъ менамояд. Калимаи намозгузор дар айни њоле ки маънои шах- сияти такомулѐфта ва њамаљониба рушдѐфтаро ифода ме- кунад, њамзамон, маънои одами покиза, шахси озода ва дар бењтарин њолати бењдоштї (санитарї) ќарордоштаро низ дар худ дарљ намудааст. Бинобар ин, ин барномаи покизагї ва ойини бењдоштї аз тамоми тавсияњои бењдоштї ва иршодоти гигиение, ки аз љониби мутахасси- сони соња ва донишмандони ин фан барои мардум пешнињод гардидааст, болотар ва пурбортар мебошад.
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И Д У Ю М – ~ 165 ~ Бахши дуюм К И Т О Б И Н А М О З   «Намозњо, ба хусус намози миёнаро, њифозат ва пос доред ва барои Худо фармонбарона ќиём намоед». (Сураи Баќара, 2:238)   «Ва намозро барпо дор, зеро намоз, дар воќеъ, аз бадкорї ва (аъмоли) зишт боз медорад ва зикри Худо, бешак, (дар ин худсозии шахс аз њама) бузургтар аст…». (Сураи Анкабут, 29: 45)
  • К И Т О Б И Н А М О З ~ 166 ~ Н А М О З Намоз дар назди Худованди љањон дорои мартаба ва љойгоњи бисѐр бузург аст. Намоз аз њар ибодати дигар азиз- тар ва мањбубтар аст. Намоз њамзамон бо он ки меърољи маънавї ва тулўъгоњи рўњи бандаи мўъмин ба шумор ме- равад ва бо созандагии љавњару маъно барои инсон ва нузљ (расиш)-у дурахшиш додани уфуќњои такомул дар аъ- моќи бекарони инсонияти ў шинохта шудааст, дар айни њол фарогирандаи љанбањои гуногун, созандаи њадафноки тамоми пањлўњои инсонияти фард ва офарандаи наќши таъйинкунанда барои ў дар љомеа низ мебошад. Дар замоне ки намоз рўњи инсонро ба сўи болоњо ба парафшонї меоварад, дар он лањзањое, ки њадафнок буда- ни маќсуди офариниш ва ин њама назму њамоњангї ва мав- зунияти коинотро барояш муваљљањ месозад ва аз варои (он сўи) пардањои он, маргу зиндагї ва тамоми масоили марбут ба ин љањону он љањон барояш мафњуме пайдо ме- кунанд, дар худи њамин ваќт љисми ўро бо анљоми як сил- сила њаракоту саканоти мавзун парварда месозад. Дар канори ин њама, нерўи фикру андеша, ќувваи аќл ва тамоми њавосси ў низ дар ба даст овардани зимоми иро- да, љамъияти хотир ва тамаркуз бахшидани нерўњои ботини- аш, ба гунае дар њолати созандагї ќарор мегиранд ва бо ња- мин, ин њама истеъдодњои худодод ва тавоноињои халлоќ бебањра ва бењуда аз байн намераванд. Ин хусусиятњое, ки намоз метавонад дар сурати зинда ва дорои рўњу маъно баргузор гардиданаш, онњоро ба бор оварад, воќеан њам, дар пешрафт ва ба даст овардани тамоми омўзишњо, ња- дафњо ва тахассусњо аз ањамияти аввалиндараља бархўр- дор мебошанд.
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И Д У Ю М – ~ 167 ~ Намоз ягона ва боарзиштарин њадяест, ки паѐмбари бузурги ислом (с) шаби меърољ аз љониби Парвардигори мењрубон барои умматони худ ба армуѓон овардааст. Њад- яе, ки барояш ивазе ва ба арзишаш ќимате пайдо набо- шад. Худованд панљ ваќт намозро бар бандагонаш фарз гардонида, то аз роњгузари он дар пешгоњи кибриѐиаш ќурб, љойгоњи хосса ва савобу аљри бисѐре ба даст ова- ранд. Тарки он гуноњи кабира (бузург) аст. Дар хабар аст, ки: «Њар касе хуб ва ба таври комил вузў гирад ва намозро бо хотири љамъ барпой дорад, рўзи ќиѐмат гуноњони саѓира (хурд)-и гузаштааш бахшида ме- шаванд ва дохили бињишт мегардад».1 Њамчунин омадааст, ки: «Намоз шоњсутуни дин аст. Њар касе намозро накў барпой дорад, динро устувор ва пой- дор намуда ва њар касе онро тарк намояд, динро барбод до- дааст».2 1 Сањењи Муслим, 548; Сунани Насої, 855; Сунани Куброи Насої, 178; Мустадраки Њоким, 451, љ. 1. – С. 222; Муснади имом Ањмад, 16995. Љ. 5. – С. 160; Сунани Куброи Байњаќї, 3611. Љ. 3. – С. 186; Мўъљаму-л-кабир, 4165, 5244. Љ. 4, 5. – С. 210, 249. Ёдовар мешавем, ки дар матн охири ду њадис якљоя зикр шудааст, зеро дар баъзе ривоятњои мазкур «… гуноњони (хурди) гузаштааш бахшида мешаванд» ва дар баъзе ривоятњо «…, дохили бињишт мегар- дад», омадааст. Дар њадиси ќудсие омадааст, ки паѐмбар (с) фармуд: Худои бузургу бартар гуфт: «(Эй паѐмбар), панљ ваќт намозро бар умматат фарз гардонидам ва дар назди худ ањде нињодам, ки касе онњоро дар ваќташон мувозабат ва посдорї намояд, ўро њатман, дохили бињишт гардонам ва касе бар онњо мувозабат ва посдорї наварзад, њељ ањде дар назди Ман надорад». (Сунани Абўдовуд, 430; Сунани Ибни Моља, 1403; Мўъљаму-л-авсат, 6807. Љ. 7. – С. 80). 2 Абуњомид Муњаммад ибни Муњаммади Ѓаззолї, Ал-васит фи-л- мазњаб. Љ. 2. – Ќоњира, 1417 њ. (1997). – С. 5. Алоуддин Абўбакр ибни Масъуди Косонї, Бадоеъу-с-саноеъ фї тарти- би-ш-шароеъ. Љ. 1. – Бейрут, 1997. – С. 115. Минбаъд: Бадоеъу-с-саноеъ. Њадиси «Намоз сутуни дин аст» аслан дар китобњои фиќњ ривоят шудааст ва дар баъзе китобњо пас аз асли он ин иборањо: «Пас касе онро барпо дорад, динро барпо доштааст ва касе онро тарк намояд,
  • К И Т О Б И Н А М О З ~ 168 ~ Низ ривоят шудааст, ки дар ќиѐмат пас аз тавњид ва шинохту эътироф ба ягонагии Парвардигори якто, авва- лин пурсиш аз намоз хоњад буд.1 Дар ќиѐмат аз тамоми вуљуди шахси намозгузор нуре, ба монанди офтоб хоњад дурахшид2 ва бенамоз аз ин неъмати бузург бенасиб мемо- динро барбод додааст» ва ѐ танњо «Пас касе онро тарк намояд, динро барбод додааст» низ ривоят шудааст. Баъзе муњаддисон, ба монанди Фирўзободї дар «Мухтасар» ва Саховї дар «Маќосиди њасана» онро заъиф гуфтаанд. Нававї дар «Танќењ» онро мункар (ва) ботил гуфтааст, вале Ибни Њаљар дар «Талхису-л-њабир» сухани Нававиро рад намуда, мегўяд: Он тавр нест, зеро онро устоди Бухорї Абўнуъайм дар китоби «Салот» аз Њабиб ибни Сулайм аз Билол ибни Яњѐ ба таври мурсал ривоят кар- дааст ва њамаи ровиѐни он сиќа ва мўътамад мебошанд. Абўлфазл Ањмад ибни Алї ибни Ањмад ибни Муњаммад ибни Њаља- ри Асќалонї, Талхису-л-њабир фї ањодиси Аррофиъийи-л-кабир. Љ. 1. – Бейрут, 1419 њ. (1989). – С. 445. Бо вуљуди он гуногунраъйие, ки дар байни муњаддисон дар бораи тазъиф ва тањсини ин њадис дида мешавад, дар бораи ин ки намоз яке аз муњимтарин рукнњо ва усули дин аст, касе шак надорад ва њама ба ањамияти асли намоз дар дин эътироф доранд. Зеро ин маъно њам дар чандин ояти Ќуръон ва њам дар дигар суханони расули Худо (с) бо сароњат таъкид шудааст. Аз љумла дар њадиси дигаре омадааст, ки: «Марде аз расули Худо (с) пурсид: Кадом амал дар назди Худо дўстдоштатар аст? Он Њазрат (с) фармуд: Гузоридани намоз дар ваќти худаш ва касе намозро тарк ку- над, дин надорад. Намоз шоњсутун (ва асос)-и дин аст». (Шуъабу-л- имони Байњаќї, 2807. Љ. 3. – С. 39). 1 Ишора ба њадисе мебошад, ки дар он паѐмбар (с) мефармояд: «Ав- валин амале, ки банда дар рўзи ќиѐмат аз он бозхост (ва пурсида) ме- шавад, намоз аст. Агар намозаш ба таври дуруст (ва солим) ба бор нишаста бошад, муваффаќ ва растагор мегардад. Вале агар намозаш табоњ (ва бењосил) гашта бошад, бешак, навмед ва зиѐндида мегар- дад…». (Сунани Тирмизї, 413; Сунани Насої, 464, 465, 466; Сунани Куброи Насої, 325; Сунани Ибни Моља, 1425, 1426; Сунани Доримї, 1229. Љ. 1. – С. 333; Мустадраки Њоким, 965. Њоким исноди онро сањењ гуфтааст. 966, 9667. Љ. 1. – С. 394; Канзу-л-ъумол, 18877. Љ. 1. – С. 905). 2 Ишора ба њадисе мебошад, ки дар он паѐмбар (с) мефармояд: «Ман умматамро рўзи ќиѐмат дар миѐни тамоми умматњо мешиносам. Гуфтанд: Онњоро чї гуна мешиносї? Гуфт: Онњоро аз ин мешиносам,
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И Д У Ю М – ~ 169 ~ над. Шахсе аз рўи имон ба намоз пойбандї нишон дињад ва ин фаризаи илоњиро бо пайравї ва итоат аз китоби Ху- до ва суннати паѐмбари акрам (с) ба љой оварад, дар ќиѐ- мат, њатман, њамроњи паѐмбарони бузург, сиддиќон, шуња- дои роњи Худо ва некон (авлиѐи бузург) мебошад.1 Намоз дар баробари худсозї ва ташаккули шахсияти фард, шаффофияту пўѐї бахшидан ба нерўи фикру андеша ва рехтани оромиш бар ќалби намозгузор, њамзамон заминањои рушду некбахтї ва шукуфоии љомеаро бо та- моми маъно фароњам меоварад. Зеро фарзонагї ва комго- рии њар миллате ба саломатии зењну андеша, љисму љон, пўѐии аќли тањлилгар ва хулоса, ба вусъати уфуќњо ва гунљоиши пањнои љањонбинї ва нигариши расои фарзан- дони вай, ки сармояњои ояндаи он њастанд, бастагї дорад. Бо тарбия шудани шахсиятњои созанда, љомеаи дорои шахсият шакл мегирад ва бо рехта шудани ќолаби мардо- ни барўманд, пояњои солим ва зербинои барозандагї ба- рои љомеа рехта мегардад. Намоз, ки фарогири зикри Худо ва дуъову мунољоти банда мебошад, дар ањли худ оромиши рўњї ва эътидоли равониро ба вуљуд меоварад ва дар фарозу нишеби зинда- гї барои љони афсурдаи одамї марњам мегардад.2 Намози ки китобњо (и аъмолашон) бо дасти росташон ба онњо дода мешавад ва симояшон аз асари саљда дар чењрањояшон намоѐн аст ва нури онњо аз чапу рост ва аз пеши рўяшон медурахшад». (Мустадраки Њоким, 3784. Љ. 2. – С. 520; Муснади имом Ањмад, 21233. Љ. 6. – С. 258; Шуъабу-л- имони Байњаќї, 2745. Љ. 3. – С. 17). Аз Убай ибни Каъб (р) ривоят шудааст, ки расули Худо (с) фармуд: «Манзур аз симои эшон, ки он (нишона ва) асари суљуди онњост ва дар чењрањояшон намоѐн аст (бахше аз ояти 29-уми сураи Фатњ), нури онњо дар рўзи ќиѐмат мебошад». (Мўъљаму-с-саѓир, 620. Љ. 1. – С. 265). 1 Ишора ба ин оят аст, ки мефармояд: «Касе Худо ва паёмбарро итоат намояд, пас (чунин одамоне дар ќиёмат) њамроњи бандагони инъомшудаи Худо мебошад, ки (онњо) аз паёмбарон, сиддиќон, шањидон ва некон ибо- ратанд ва онњо чї њамроњони хубе њастанд!». (Сураи Нисо, 4: 69). 2 Ќуръони карим дар ин бора мефармояд: «Бидонед, ки бо зикри Ху- до дилњо ором мегиранд». (Сураи Раъд, 13: 28).
  • К И Т О Б И Н А М О З ~ 170 ~ бо рўњ дар гиру дорњои зиндагї барои шахс пойгоњи нерў- манди маънавие мебошад.1 Намоз дар айни њоле ки намозгузорро аз тамоюл ба бебандуборї ва тардоманї (фањшо), ки падидаи фардї бо пайомадњои иљтимої мебошад, бозмедорад, њамзамон ўро аз содир намудани ноњинљорињо ва корњои хориљ аз меъѐрњои шаръї (мункар) низ метавонад ўро боз дорад. Намоз бењтарин роњи иртиботи банда бо Парварди- гораш мебошад, ки аз он роњрав дарњои лутфу навозиш ва баракоти худовандияш бар вай кушода мегарданд ва ба њар мизоне, ки ин иртиботи хешро бо мавлояш тањким бахшад, ба њамон андоза хостањо ва дуъоњояш бароварда ва мустаљоб мегарданд. Хондани намоз ба љуз девонагон ва кўдакон дигар бар њама лозим ва зарурист. Њамин кўдакон низ ваќте ба синни њафтсолагї бирасанд, тибќи рањнамудњои паѐмбари ислом (с), падару модарро мебояд онњоро ба намоз хондан одат ва тарбият дињанд. Агар дар синни дањсолагї њанўз ба баргузории намоз пойбанд нагашта бошанд, онњоро танбењ намоянд.2 Дар бораи намоз то љое таъкид шуда, ки агар намоз- гузор ќудрати истода анљом додани онро надошта бошад, нишаста ва агар нишаста натавонист, хобида ва бо ишо- раи сар намози хешро барпой дорад. 1 Расули Худо (с) пас аз он њама саъйу талош, ваќте эњсоси хастагї мекард, ба Билол (р) мегуфт: «Эй Билол, моро ба намоз роњат ва оро- миш бибахш». Яъне азон бидењ, то дар боргоњи намоз афсурдагии худро бартараф намоем. (Сунани Абўдовуд, 4985, 4986; Муснади имом Ањмад, 22578, 22643. Љ. 6. – С . 500, 512). 2 Ишора ба њадисе мебошад, ки дар он паѐмбар (с) мефармояд: «Фар- зандони худро дар синни њафтсолагї ба намоз амр кунед ва ваќте ба синни дањсолагї расиданд, онњоро барои (тарки) намоз бизанед ва он- њоро дар бистари хоб аз њам људо созед». Яъне агар то синни дањсола- гї ба намоз шурўъ накарда бошанд, онњоро барои тарки намоз танбењ намоед. (Сунани Абўдовуд, 494, 495; Сунани Тирмизї, 407).
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И Д У Ю М – ~ 171 ~ Дар Ќуръон борњо ва борњо ба некў гузоштан ва по- сдории намозњо тавсия ва таъкид гардидааст. Худованд мефармояд:  «Намозњои (паљваќтаи фарзї) ва (ба хусус) намози ми- ёна (аср)-ро, њифозат ва посдорї намоед ва фармонбарона (ба ибодати) Худо бархезед».1 Њамчунин мефармояд:  «Пас намозро барпой доред. Зеро намоз бар мўъминон дар ваќтњои муайян навишташуда (ва фарз гардида) аст».2 Паѐмбари ислом (с) намозро рукни дуюм аз панљ рук- ни бинои ислом гуфтааст, он љо ки мефармояд: «Ислом бар панљ чиз (рукн) бино нињода шудааст: 1. Шањодат до- дан бар ин ки фармонраво ва фарѐдрасе ба ѓайр аз Худо вуљуд надорад ва Муњаммад фиристодаи Ўст; 2. Барпо доштани намоз; 3. Додани закот; 4. Њаљ намудани хонаи Худо; 5. Доштани рўзаи моњи Рамазон».3 Боз мефармояд: «(Фосила ва марзе, ки) дар миѐни бан- да ва ширку куфр аст, (яъне ўро ба куфр мерасонад), тарки намоз аст».4 1 Сураи Баќара, 2: 238. 2 Сураи Нисо, 4: 103. 3 Муттафаќун алайњ аст: Сањењи Бухорї, 8, 4514; Сањењи Муслим, 114; Сунани Тирмизї, 2609; Сунани Насої, 107. 4 Сањењ: [Сањењи Љомеъу-с-саѓир, 2848]. Сањењи Муслим 242, 243; Су- нани Абўдовуд, 4678; Сунани Тирмизї, 2619, 2620; Сунани Насої, 463; Сунани Ибни Моља, 1078, 1080. Дар баъзе ривоятњо омадааст: «(Фосилаи) байни куфр ва имон намоз аст». (Сунани Тирмизї, 2618). Дар ривояти дигар омадааст: «Ањд (ва марзи људосозанда)-е, ки дар миѐни мо ва онњост, намоз аст». (Сунани Тирмизї, 2621; Сунани На- сої, 462; Сунани Ибни Моља, 1079).
  • К И Т О Б И Н А М О З ~ 172 ~ Низ мефармояд: «Намозњои панљгона ба монанди дарѐе њастанд, ки дорои оби поку мусаффо ва фаровон буда, аз пеши хонаи њар мусалмоне мегузарад ва ў њар рўз панљ бор худро дар оби он шустушў менамояд. Оѐ фикр мекунед, ки (пас аз ин) чирку нопокие бар бадани ў боќї мемонад?. Гуф- танд: Не, чизе боќї намемонад. Расули Худо (с) фармуд: Намозњои панљгона њам гуноњонро аз байн мебаранд, њамон тавре ки об чирку нопокиро мешўяд».1 1 Сањењи Бухорї, 528; Сањењи Муслим, 1520; Сунани Тирмизї, 2868; Сунани Насої, 461.
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И Д У Ю М – ~ 173 ~ Фасли аввал НАМОЗЊОИ ПАНЉГОНА Бар њар мусалмони мукаллаф1 адои панљ ваќт намоз дар њар як шабонарўз фарз аст. Намозњои панљгона иборатанд аз: 1. Намози бомдод. 2. Намози пешин. 3. Намози аср. 4. Намози шом. 5. Намози хуфтан. Ваќтњои намоз Њар яке аз намозњои панљгона ваќти муайяни худро дорад, ки аз љониби шаръ аввал ва охири он ба таври зе- рин муќаррар гардидааст.2 1 Мукаллаф - шахсеро мегўянд, ки барои ў шароити адои амрњои илоњї, ба монанди синну соли балоѓат, аќл, тавоноии љисмї ва ѓайра фароњам омада бошад. 2 Ваќтњои намозњо аввал ва охир доранд, ки њар намоз дар тамоми он ваќт, яъне дар байни аввал ва охири ваќти худ ба љой оварда меша- вад. Паѐмбар (с) мефармояд: «Ваќти намоз аввал ва охир дорад. Авва- ли ваќти намози пешин пас аз заволи офтоб ва охири ваќташ њангоми даромадани ваќти намози аср мебошад. Аввали ваќти намози аср њанго- ми дохил шудани он (яъне пас аз ба поѐн расидани ваќти намози пешин) ва охири ваќташ њангоми зард гаштани ранги офтоб аст. Аввали ваќти намози шом њангоми ѓуруб (фурў рафтан)-и офтоб ва охири ваќташ њангоми ѓоиб шудани (шафаќ) дар уфуќ(-и офтобшин) мебошад. Аввали ваќти намози хуфтан аз ѓоиб шудани шафаќ ва охири ваќташ њангомест, ки шаб ба нисф мерасад. Аввали ваќти намози бом- дод бошад, њангоми дамидани субњ ва охири ваќташ њангоми баромада- ни офтоб аст». (Сунани Тирмизї, 151). Дар ин њадис барои охири намозњои аср ва хуфтан ваќтњои хубиа-
  • К И Т О Б И Н А М О З Ф А С Л И А В В А Л ~ 174 ~ 1. Намози бомдод. Ваќти намози бомдод аз тулўъи фаљр (дамидани субњи содиќ) то баромадани офтоб мебошад. Субњи содиќ (ростин) рўшноиест, ки њангоми дамида- ни субњ аз тарафи машриќ намоѐн гардида, тамоми уфуќ- ро фаро мегирад. Пеш аз он низ рўшноие рў ба боло лањзањое намоѐн шуда, вале зуд аз байн меравад, ки онро субњи козиб (ду- рўѓин) мегўянд. 2. Намози пешин. Оѓози намози пешин баъд аз заволи офтоб буда, охири он ваќтест, ки сояи њар чиз ба ду баро- бари худаш (бинобар назари Абўњанифа (рњ)) ва ѐ ба як баробари худаш (бинобар ривояте) бирасад. Ногуфта на- монад, ки сояи њар чиз ба ѓайри он сояе, ки њангоми ќиѐм, яъне гардиши завол дорад, њисоб мешавад.1 3. Намози аср. Ваќти намози аср аз ваќти расидани сояи њар чиз ба ду баробари худаш (бино ба назари имом Абўњанифа (рњ)) ва ѐ ба як баробари худаш (бинобар ри- вояте), яъне аз ваќти поѐн ѐфтани намози пешин то ниша- стани офтоб аст.2 4. Намози шом. Ваќти намози шом аз нишастани оф- тоб то ѓоиб шудани шафаќ аст. Шафаќ он сурхие аст, ки пас аз нишастани офтоб дар доираи уфуќи офтобшин шон зикр шудааст ва пас аз он ваќти макрўњии онњо медарояд. 1 Завол – ба он лањзањои гузарое гуфта мешавад, ки офтоб дар нимарўз дар болои сари њар чиз, яъне дар њолати ќиѐм ќарор мегирад ва ба он нисфирўзии адл низ мегўянд. 2 То зард шудани ранги офтоб ваќти хубии намози аср аст ва пас аз он ваќти кароњияти он дохил мешавад ва он то замони ѓуруби офтобро дар бар мегирад. Дар њолатњои зарурї намози асрро дар ин ваќт низ ба љой оварда мешавад. Паѐмбар (с) мефармояд: «Касе як ракъати намози бом- додро пеш аз тулўъи офтоб дарѐбад, дар воќеъ, намози бомдодро дарѐфта- аст ва касе як ракъати намози асрро пеш аз ѓуруби офтоб дарѐбад, воќеан њам, намози асрро дарѐфтааст». (Сањењи Бухорї, 579; Сањењи Муслим, 1373 (608)-163, 164, 165; Сунани Абўдовуд, 412; Сунани Тирмизї, 186; Су- нани Насої, 516; Сунани Ибни Моља, 699).
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И Д У Ю М – ~ 175 ~ зоњир мешавад.1 5. Намози хуфтан. Ваќти намози хуфтан ва витр аз ѓоиб шудани шафаќ то њангоми (дамидани) субњи содиќ аст,2 вале намози витр бояд баъд аз намози хуфтан адо шавад ва пеш аз он хонда намешавад.3 1 Шафаќ дар назди Имомайн њамон сурхиест, ки пас аз фурў рафтани офтоб дар уфуќи офтобшин зоњир мешавад, вале он дар назди худи Имом (рњ) сафедиест, пас аз он сурхї зоњир мешавад. Баъзе уламо ќав- ли Имом (рњ)-ро сањењ ва фатвошуда ба он донистаанд ва баъзе ќавли Имомайнро мавриди таъйид ќарор додаанд. Яъне амал кардан ба њар ду ќавл љоиз аст, дар ќавли Имом (рњ) ваљњи эњтиѐт (дар ибодат) ва дар ќавли Имомайн љињати осонї ба мардум дар назар гирифта шу- дааст. («Њидоя». Љ. 1. – С. 145, 146). 2 Дар ривоятњо омадааст, ки Љабраил (ъ) ду рўз дар намозњои панљгона барои паѐмбар (с) имоматї намуда, аввали ваќтњо ва охири ваќтњои мустањаббии намозњоро барои он Њазрат (с) муайян кардааст. Паѐмбар (с) мефармояд: «Љабраил дар назди Хона ду бор (дар ду рўз) маро имоматї намуд. Дар навбати аввал намози пешинро ваќте гу- зошт, ки соя ба монанди риштае буд. Он гоњ намози асрро ваќте гу- зошт, ки сояи њар чиз баробари худаш гашта буд. Сипас намози шомро ваќте гузошт, ки офтоб фурў рафта ва рўзадор ифтор намуда аст. Пас аз он намози хуфтанро ваќте гузорид, ки шафаќ ѓоиб гашта буд. Намози бомдодро бошад, ваќте гузорид, ки субњ дамида ва хўрдан бар рўзадор њаром гаштааст. Дар навбати дуюм намози пешинро ваќте гузорид, ки сояи њар чиз ба як баробари худаш расида ва ваќти намози асри дирўза шудааст. Он гоњ намози асрро ваќте гузорид, ки сояи њар чиз ба ду баробари худаш расида буд. Сипас намози шомро дар (њамон) ваќти аввала (дирўза)-аш ба љой овард. Пас аз он намози хуфтанро њангоме ки аз се як њиссаи шаб гузашта буд, ба љой овард. Намози бомдодро бошад, ваќте гузорид, ки замин рў- шан гашта буд. Он гоњ Љабраил ба ман нигоњ кард ва гуфт: Ин ваќти (намозњои) паѐмбарони пеш аз ту аст. Ваќт(-и намозњо) дар миѐни њамин ду ваќт мебошад». (Сунани Абўдовуд, 393; Сунани Тирмизї, 149. Тирмизї онро њадиси њасан ва сањењ гуфтааст. Мустадраки Њо- ким, 693. Љ. 1. – С. 306. Њоким исноди онро сањењ гуфтааст). 3 Аз Оиша (р) ривоят шудааст, ки: «Шабе паѐмбар (с) намози хуфтанро чандон ба таъхир андохт, ки шаб (ќариб) ба тамом ба поѐн расида буд ва ањли масљид ба хоб рафта буданд. Он гоњ хориљ шуд ва намози хуфтанро гузорид ва фармуд: Ин ваќти на-
  • К И Т О Б И Н А М О З Ф А С Л И А В В А Л ~ 176 ~ Ваќтњои мустањаб барои адои намоз Мустањаб аст, ки намози бомдодро њангоми рўшноие, ки пас аз торикї зоњир мешавад, адо намоем. Дар тобистон мустањаб аст, ки намози пешин бо таъ- хир хонда шавад, вале дар зимистон адои он дар аввали ваќт мустањаб мебошад. Таъхири намози аср, чи дар зимистон бошад ва чи дар тобистон, то ваќте мустањаб аст, ки ранги рўшноии офтоб таѓйир наѐфта бошад. Таѓйир ѐфтани ранги офтоб ба ин тариќ аст, ки рўшноии он ба андозае кам шавад, ки чашмро хира насо- зад. Вале дар рўзњои абрї таъљил ва њарчи зудтар хондани намози аср мустањаб аст. Таъљили намози шом, чи дар зимистон ва чи дар то- бистон, мустањаб аст. Таъхири намози хуфтан то сеяки шаб ва намози витр то охири шаб мустањаб аст, вале дар рўзњои абрї таъљили хуфтан мустањаб мебошад. Ваќтњое, ки дар онњо намоз љоиз нест Дар се ваќт: дар аснои баромадан (тулўъ), ќиѐм ва нишастан (ѓуруб)-и офтоб аз хондани намоз манъ шудааст ва њамчунин, саљдаи тиловат ва адои намози љаноза низ дар ин се ваќт љоиз нест.1 мози хуфтан аст, агар бар умматам машаќќат намешуд». (Са- њењи Муслим, 1443 (638)-219; Сунани Насої, 535). 1 Уќба ибни Омири Љуњанї (р) мегўяд: «Расули Худо (с) моро дар се ваќт аз гузоридани намоз ва хондани намози љаноза нањй мекард: ваќти баромадани офтоб, то он ки баланд шавад, ваќти ќиѐми нисфирўзї, то он ки офтоб бигардад ва ваќти ба ѓуруб наздик шудани офтоб, то он ки фурў нишинад». (Сањењи Муслим, 1926 (831)-293; Сунани Абўдовуд, 3192; Сунани Тирмизї, 1030; Сунани Насої, 559, 564, 2012; Сунани Ибни Моља, 1519. Ѓайр аз Бухорї дигар сињоњи шашгона онро ривоят кардаанд ва Тирмизї онро њадиси њасан ва сањењ гуфтааст).
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И Д У Ю М – ~ 177 ~ Вале як намозе њаст, ки дар ваќти ѓуруб (нишастани офтоб) хондани он бо кароњият љоиз мебошад ва он аз ба- рои касест, ки намози асри њамон рўзашро ќабл аз ѓуруб нахондааст. Шахси мазкур метавонад њангоми ѓуруб на- мози асрашро (бо кароњият) адо намояд. Ваќтњои макрўњ Адои намозњои нафлї дар ваќтњои зерин макрўњ аст: 1. Баъд аз шурўъи имом ба хутба хондан. 2. Пас аз тулўи субњ (ба љуз суннати намози субњ). 3. Баъд аз аср, то адои намози шом. 4. Баъд аз дамидани субњ ѓайр аз ду ракъат намози суннати бомдод дигар намози нафл љоиз нест, вале гузо- ридани намози ќазої љоиз аст. Баъд аз намози аср низ на- мози нафл љоиз нест, вале намози ќазої то замоне ки рўшноии офтоб таѓйир ва дар ќурси он хирагї пайдо на- гашта бошад, љоиз мебошад.1 5. Агар то баромадани офтоб фурсати зиѐде намонда бошад, ки суннат ва фарз њар дуро бигунљонад, дар сурате ки агар суннатро бигузорад, фарз фавт мегардад, суннатро тарк карда, фарзро ба љо оварад. Суннат дигар ќазої на- дорад. 6. Шахсе дар намози бомдод вориди масљид шавад ва 1 Ривоят шудааст, ки: «Расули Худо (с) аз гузоридани (њар гуна) на- моз(и нафли)-е пас аз дамидани субњ то баромадани офтоб ва пас аз на- мози аср то фурў рафтани офтоб нањй намудааст». (Сањењи Бухорї, 581; Сањењи Муслим, 1918 (825)-285, 1919 (826)-286; Сунани Абўдовуд, 1276; Сунани Тирмизї, 183; Сунани Насої, 561; Сунани Ибни Моља, 1250. Тирмизї онро њадиси њасан ва сањењ гуфтааст). Ба њамин маъно њадиси дигаре низ омадааст, он љо ки мефармояд: «Пас аз дамидани субњ (дигар) намозе вуљуд надорад, то он ки офтоб баланд шавад ва пас аз намози аср низ намозе вуљуд надорад, то он ки офтоб фурў равад». (Сањењи Бухорї, 586, 1197, 1864, 1992, 1995; Сањењи Муслим, 1920 (827)-288; Сунани Насої, 566).
  • К И Т О Б И Н А М О З Ф А С Л И А В В А Л ~ 178 ~ бинад, ки љамоат барпо гаштааст, фавран ба љамоат пай- вандад ва суннатро тарк кунад, вале агар љои људогонае мављуд бошад, ки ќироати имомро дар он љо нашунавад ва ба дарѐфтани љамоат низ бовар дошта бошад, дар ин сурат суннатро дар он љо бигузорад ва пас аз он ба љамоат пайвандад. 7. Пеш аз хондани намози хуфтан бе узре хобидан макрўњ аст.
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И Д У Ю М – ~ 179 ~ Фасли дуюм АЗОН ВА ИЌОМАТ Азон яке аз шаъоир (нишонањо)-и дин ва шиори ис- лом аст. Эњтиром гузоштан ва муњаббат бо азон муќтазои имони њар мўъмин аст. Азонро бозичае пиндоштан, маз- њакае шумурдан ва ба он истењзо кардан аломати куфр аст. Дар Ќуръони маљид омадааст:   «Ва чун ба намоз фаро хонед (азон дињед), онро ба та- масхур ва бозї гиранд. Ин ба сабаби он аст, ки онњо мар- думи беаќле њастанд». 1 Низ омадааст:   «Чун барои намози рўзи љумъа нидо (азон) дода шавад, пас ба сўи ёди Худо (намоз) бишитобед ва хариду фурўшро (то анљоми намоз канор) бигузоред. Ин барои шумо бењтар аст, агар (онро) медониста бошед».2 Аз ду ояти боло машрўъияти азон низ собит мегар- дад. Аз Молик ибни Њувайрис (р) ривоят шудааст, ки ра- сули Худо (с) мефармояд: «Њамон тавре ман намоз мегузо- рам, намоз бигузоред. Њамин ки ваќти намоз фаро расид, як нафаратон барои шумо азон дињад ва бузургтаратон барои 1 Сураи Моида, 5: 58. 2 Сураи Љумуъа, 62: 9.
  • К И Т О Б И Н А М О З Ф А С Л И Д У Ю М ~ 180 ~ шумо имоматї намояд».1 Бар намозгузор суннат аст, ки ќабл аз намозњои панљ- гона ва низ намози љумъа аввал азон ва баъд аз он иќома гуфта, намозашро шурўъ намояд. Азон гуфтан ба ин тариќ аст: 1. Аллоњу акбар (4 бор) 2. Ашњаду алло илоња илла-л-лоњ (2 бор) 3. Ашњаду анна Муњаммадан расулуллоњ (2 бор) 4. Њайя ъала-с-салоњ (2 бор) 5. Њайя ъала-л-фалоњ (2 бор) 6. Аллоњу акбар (2 бор) 7. Ло илоња иллаллоњ (1 бор) Дар намози бомдод баъд аз «Њайя ъала-л-фалоњ» ду бор «Ассалоту хайрун мина-н-навм» (Њаќќо, ки намоз аз хоб бењтар аст) гуфта мешавад. Аммо иќома ба тарзи зерин гуфта мешавад: Аллоњу акбар (4 бор) Ашњаду алло илоња иллаллоњ (2 бор) Ашњаду анна Муњаммадан расулуллоњ (2 бор) Њайя ъала-с-салоњ (2 бор) Њайя ъала-л-фалоњ (2 бор) Ќад ќомати-с-салоту (2 бор) Аллоњу акбар (2 бор) Ло илоња иллаллоњ (1 бор) Ањкоми азон ва иќомат Азон ва иќомат баъд аз дохил шудани ваќти намоз гуфта мешаванд ва агар пеш аз ваќт гуфта шаванд, онњоро иъода менамоянд.2 1 Сањењи Бухорї, 631. 2 Ривоят шудааст, ки: «Билол (боре) пеш аз дамидани субњ азон гуфт. Паѐмбар (с) ба ў дастур дод, ки баргардад ва нидо дињад, ки: Банда, дар њаќиќат, дар хоб мондааст, банда, дар њаќиќат, дар хоб мондааст». (Яъ- не нофањмида ва хоболуд пеш аз ваќт азон гуфтааст). (Сунани Абўдовуд, 532, 533). Дар Сунани Куброи Байњаќї омадааст, ки: «Паѐмбар (с) ўро
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И Д У Ю М – ~ 181 ~ Азонро бо оромї ва тааннї (нарм-нарм) мегўянд, ба сурате ки шунаванда пас аз гуфтани њар љумла љавоби он- ро гуфта тавонад, вале дар иќомат каме суръат ва тезї ба кор гирифта мешавад. Дар назди мазњаби имом Абўњанифа (рњ) дар азон тарљеъ вуљуд надорад. Тарљеъ он аст, ки овозашро дар ав- вали азон (гуфтани шањодатайн) паст намуда ва пас аз он дубора баланд созад. Аз талњин низ дар азон манъ шудааст. Талњин он аст, ки калимоти азон бо афзудани њарфе ѐ њаракате ва ѐ мадде бар онњо аз њолати аслиашон таѓйир дода шаванд. Сухан гуфтан дар аснои азон ва иќомат љоиз нест. Дар байни азон ва иќомат дар њар намозе, ба љуз на- мози шом, миќдоре менишинанд.1 Њамчунин дар байни азон ва иќомат дар њар намозе тасвиб шавад. Тасвиб иборат аз дубора огоњ сохтани мар- дум аст. Дар љойњои мо маъмулан бо гуфтани «ќомат- ќомат» мардумро огоњ месозанд. Барои намозњои фавтшуда низ гуфтани азон ва иќомат суннат аст. Агар касеро чандин намоз фавт шуда бошад ва бихоњад дар як ваќт ќазои онњоро ба љо оварад, бояд дар аввалин намози он азон ва иќомат бигўяд ва дар намозњои баъдаш ихтиѐр дорад, ки њар дуро бигўяд ва ѐ бо гуфтани иќомат иктифо намояд. Гуфтани иќомат бевузў кароњият дошта, гуфтани азон бевузў боке надорад. Аз ин рў, агар шахсе бевузў азон ва пурсид: Чаро пеш аз ваќт азон гуфтї? Гуфт: Бедор шудам ва хоболуд гу- мон кардам, ки субњ дамидааст. Паѐмбар (с) ба вай дастур дод…». (Суна- ни Куброи Байњаќї, 1840. Љ. 2. – С. 125 ). 1 Дар назди Абўњанифа (рњ) дар байни азон ва иќомати намози шом наменишинанд, балки пас аз азон билофосила иќомат гуфта мешавад. Аммо дар назди Имомайн дар он низ каме менишинанд, то миѐни азон ва иќомат фосилае ба вуљуд ояд ва ба њадисе, ки дар ин маврид ворид шудааст, амал шавад. Дар њадиси «Азон чї гуна пайдо шуд» омадааст, ки: «Пас аз азон каме истода, он гоњ иќоматро ба ў таълим дод». (Сунани Абўдовуд, 499, 507).
  • К И Т О Б И Н А М О З Ф А С Л И Д У Ю М ~ 182 ~ иќомат гўяд, онњоро иъода наменамояд. Њамчунин гуфтани иќомат ва азон дар њоли љанобат низ макрўњ мебошад, Вале агар касе дар ин њол азон ва иќомат гўяд, бояд азонро иъода намоянд, на иќоматро. Намозгузорон њангоми гуфтани «Њайя ъала-с-салоњ» аз љои худ бармехезанд ва бо шунидани: «Ќад ќомати-с- салот» ба намоз шурўъ менамоянд. Баъзе масоили азон ва иќомат 1. Азон ва иќомат суннати муаккада мебошанд ва танњо барои намозњои фарз гуфта мешаванд. Он фарз, хоњ бо љамоат баргузор гардад ва хоњ бо танњогузорї, чи на- мози ваќтї бошад, чи ќазої ва намозгузор, хоњ муќим бошад, хоњ мусофир. 2. Азон ва иќомат барои мардон суннат ва барои за- нон макрўњ аст. 3. Азон понздањ љумларо дар бар мегирад. Мафњуми љумлаи аввал, ки чањор бор такрор мешавад: 1. Аллоњ аз тамоми васфу баѐн ва њадсу гумон бузург- тар аст. Аллоњ бузургтар аст. Мафњуми љумлаи дуюм, ки ду бор такрор мешавад: 2. Шањодат медињам, ки њељ маъбуди дигаре ба љуз Ху- дои якто вуљуд надорад ва њељ чизе ба љуз Ў сазовори парас- тиш намебошад. Мафњуми љумлаи сеюм, ки ду бор такрор мешавад: 3. Шањодат медињам, ки Муњаммад (с) фиристода ва паѐмовари Худост. Љумлаи дуюм ва сеюмро маъмулан шањодатайн мегўянд. Мафњуми љумлаи чањорум: 4. Барои намоз бишитоб!. Мафњуми љумлаи панљум: 5. Ба сўи растагорї бишитоб!. Мафњуми љумлаи шашум: 6. Аллоњ бузургвор аст.
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И Д У Ю М – ~ 183 ~ Мафњуми љумлаи охирин: 7. Њељ маъбуди дигаре, ба љуз Худои якто, вуљуд надорад ва њељ чизе, ба љуз Ў, сазовори парастиш намебошад. 4. Ба забони тољикї (форсї) азон гуфтан љоиз нест, яъне маънои тарљимагаштаи њар љумла ва калимаро ба љои калимот ва асли арабии онњо ба кор гирифтан љоиз нест, њарчанд азон будани он маълум бошад. 5. Барои муаззин (азондињанда) панљ чиз мустањаб аст: а) Азондињанда шахси парњезгор бошад. б) Аз ањком ва дастуроти шариат огоњ буда, ваќтњои намозро наѓз бишиносад. в) Пои ба вузў ва рўй ба љониби ќибла азон дињад. г) Њангоми азон ангуштони дастњояшро дар гўшњояш бимонад. д) Њангоми гуфтани «Њайя ъала-с-салоњ» рўяшро ба тарафи рост ва њангоми гуфтани «Њайя ъала-л-фалоњ» ба тарафи чапаш бигардонад. 6. Дар байни азон ва иќомат, гузашта аз он ки ваќти истињбоб ва хубии њар намоз риоя гардад, бояд ба ќадре фосила монад, то намозгузорон битавонанд ба љамоат њо- зир шаванд. 7. Дар намози шом ба андозаи ќироати се оят фосила гузоштан дар байни азон ва иќомат мустањаб аст. 8. Азон ва иќомат гуфтани шахсони зерин: бевузў, љу- нуб, кўдаки ба синни аќл норасида, девона, маст, зан ва одами фосиќ макрўњ мебошад ва њамчунин, нишаста гуф- тани онњо макрўњ аст. 9. Рўзи љумъа дар масљиди панљваќта – дар ѓайри мас- љиди љомеъ барои баргузории намози пешин азон додан макрўњ аст. 10. Шунавандаи азон бояд хомўшона ба он гўш дињад ва пас аз шунидани њар љумлае айни њамонро оњиста так- рор намояд, ки ин њамон љавоби азон аст. Масалан, њанго- ме ки муаззин «Аллоњу акбар» гуфт ва дар он лањзањои гу- зарое, ки барои гуфтани љумлаи баъдї омода мегардад, шунаванда њамон калимаи «Аллоњу акбар»-ро такрор на-
  • К И Т О Б И Н А М О З Ф А С Л И Д У Ю М ~ 184 ~ мояд. Ваќте муаззин ба «Њайя ъала-с-салоњ» ва «Њайя ъала- л-фалоњ» бирасад, шунаванда дар поѐн айни он калимотро такрор накарда, балки «Ло њавла ва ло ќуввата илло бил- лоњи-л-ъалиййи-л-ъазим» (Ќудрати боз истодан аз гуноњон ва низ тавоної бар анљоми тоъатњо танњо бо мадади Ху- дованди баландмартаба ва бузургвор муяссар мегардад), бигўяд. 11. Баъд аз азон суннат аст, ки њам худи азондињанда ва њам шунавандагон ин дуъоро бихонанд: Аллоњумма рабба њозињи-д-даъвати-т-томмањ ва-с-са- лоти-л-ќоимањ, оти Муњаммадани-л-василата ва-л-фази- лањ, ва-бъасњу маќоман мањмудани-л-лазї ваъадта-њу. Ин- нака ло тухлифу-л-миъод. «Бор Худоѐ! Парвардигори ин даъват ва нидои расо ва намози барпогашта! Барои Муњаммад (с) васила ва бузургворї ато фармо ва љанобашро дар он љойгоњ ва маќоми ситудае, ки барояш ваъда додаї, мабъус бигардон. Ростї, ки Ту ваъдагоњи хешро хилоф насозї».1 1 Паѐмбар (с) мефармояд: «Касе пас аз шунидани азон «Аллоњумма раб- ба њозињи…»-ро бигўяд, шафоъати ман дар рўзи ќиѐмат барояш вољиб мегардад». (Сањењи Бухорї, 614, 4719; Сунани Абўдовуд, 529; Сунани Тирмизї, 211; Сунани Насої, 679; Сунани Ибни Моља, 722. Ёдовар мешавем, ки ибораи охирин: «Иннака ло тухлифу-л-миъод» дар китобњое, ки њадис аз онњо тахриљ шудааст, наомадааст). Њамчунин мефармояд: «Касе пас аз шунидани нидои муаззин: «Ва ана ашњаду ан ло илоња иллаллоњу, вањдању ло шарика лањ ва анна Муњаммадан ъабдуњу ва расулуњ. Разийту биллоњи раббан ва би-л- исломи динан ва би Муњаммадин расулан» бигўяд, Худо гуноњони ўро маѓфират намояд». (Сањењи Муслим, 849 (385)-12, (386)-13; Сунани Абўдовуд, 525; Сунани Тирмизї, 210; Сунани Насої, 678; Сунани Иб- ни Моља, 721. Тирмизї онро њадиси њасан, сањењ ва ѓариб гуфтааст).
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И Д У Ю М – ~ 185 ~ Фасли сеюм ШАРТЊОИ НАМОЗ Риоя намудани шартњои зерин барои њар намозгузор лозим аст ва онњоро фарзњои пеш аз намоз мегўянд: 1. Бояд бадан ва либоси намозгузор ва њамчунин, он маконе, ки мехоњад дар он намоз бигузорад, аз наљосатњо пок бошанд, яъне пок будани бадан, љой ва љомаи шахс барои гузоридани намоз шарт аст.1 2. Сатр (пўшидан)-и аврат. 3. Истиќболи ќибла (рў ба сўи ќибла истодан).2 4. Ният. Намозгузор бояд бо ният дохили намоз ша- вад ва њамин тавр, аз оѓоз то поѐни намоз бидонад кадом намозро мехонад ва онро барои анљоми фармони Худо- ванди олам ба љо меоварад. 5. Шинохтани ваќт. Њар намозеро дар ваќти худаш адо намояд. 6. Пок будан аз њадас (бетањорати)-и хурд ва бузург, яъне аз бевузўгї ва аз љанобат.3 1 Худованд мефармояд: «Ва либосњоятро пок соз». (Сураи Муддас- сир, 74: 4) 2 Худованд мефармояд: «Пас рўи худро ба љониби Масљиду-л-њаром бигардон ва дар њар куљое бошед, рўйњоятонро ба љониби он бигардо- нед». (Сураи Баќара, 2: 150). 3 Паѐмбари акрам (с) мефармояд: «Намози њељ касе, то вузў нагирад ва покиро дар мавзеъњои худаш нагузорад, тамом (ва раво) намегар- дад…». (Сунани Абўдовуд, 857; Сунани Ибни Моља, 460). Њамчунин мефармояд: «Касе вузў надошта бошад, намозе барои ў нест…». (Су- нани Абўдовуд, 101; Сунани Ибни Моља, 398, 399, 400; Мустадраки Њо- ким, 518, 519, 520. Љ. 1. – С. 245, 246, 992, 9899. Љ. 1, 4. – С. 402, 66; Мус- нади имом Ањмад, 9137. Љ. 3. – С. 146, 26604, 26605, 26606. Љ. 7. – С. 527). Ояти фарзияти вузў ва ѓусл низ њамин покиро дар назар дорад.
  • К И Т О Б И Н А М О З Ф А С Л И С Е Ю М ~ 186 ~ Баъзе масоили ин боб 1. Агар либоси касе нопок бошад ва чизе њамроњи худ надошта бошад, ки либосашро бо он пок созад, метавонад бо њамон либоси нопок намоз хонда ва намозашро иъода нанамояд. Намоз бо он либоси наљис бењтар аст аз барањ- на гузоштани он. 2. Шахсе либосе надошта бошад, ки авраташро сатр намояд, метавонад њамон тавр урѐн ва луч намозашро бо рукўъ ва суљуд адо намояд. Вале бењтар аст нишаста рукў- ъу саљдаашро анљом дињад. 3. Агар њангоми баргузории намоз аз чањор як њиссаи аврати намозгузор барањна бошад, намозаш дуруст наме- гардад. 4. Њангоми хондани намоз, агар сари духтари ба балоѓат нарасида барањна гардад, намозаш љоиз аст. 5. Агар тамоми либос нопок бошад ва ѐ камтар аз ча- њор як њиссаи он пок ва боќї њамааш наљис бошад, дар ин сурат намозгузор ихтиѐр дорад: ѐ бо он либоси наљис ва ѐ барањна намозашро бигузорад, вале бо он либос гузорида- ни намоз бењтар мебошад. Агар аз чањор як њиссаи либос пок бошад, гузоридани намоз бо либос вољиб аст. 6. Дар мусофират агар ба андозае об дошта бошад, ки яке аз ду корро ѐ вузў ва ѐ пок сохтани наљосатро кифоя кунад, дар ин сурат бо оби доштааш наљосатро бишўяд ва барои намоз таяммум бигирад. 7. Шахсе намози пешинашро адо намояд ва баъдтар маълум шавад, ки ваќти намози пешин ба охир расида ва ин ваќти намози аср мебошад, намози гузоштаи вай ко- мил ва љоиз аст, дигар пешинашро ќазої намегузорад. 8. Шахсе намозеро гузорад ва баъдтар маълум шавад, ки њанўз ваќти он намоз надаромадааст, он намозаш ду- руст намегардад. Бояд онро бори дигар, пас аз даромада- ни ваќт бигузорад.
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И Д У Ю М – ~ 187 ~ 9. Бо забон ният кардан њатмї намебошад, балки на- мозгузор дар дил њамин ќадар ирода намояд, ки мехоњам фалон намозро бигузорам, кифоя аст. Агар нияташро ба забон ифода намояд ва њамин ќадар бигўяд, ки: «Ният кардам бигузорам чањор ракъат фарзи намози пешин ѐ аср ва ѐ хуфтан», кифоя бошад. 10. Агар дар дил нияти пешинро дошта бошад, вале бар забонаш масалан, намози аср љорї шавад, боке надо- рад ва намоз дуруст мешавад. 11. Агар ба фаромўшї ба љои чањор ракъат шаш ракъат ва ѐ ба љои ду се ракъат бигўяд, љоиз аст ва зараре надорад. 12. Агар касеро чанд ваќт намоз ќазо шуда бошад ва бихоњад ќазои онњоро ба љой оварад, бояд ваќтро дар нияти худ муайян намояд. Ин гуна ният кунад, масалан: «Ният кардам ба љой оварам ќазои ду ракъат фарзи авва- лин бомдодро ѐ чањор ракъат пешини аввалинро ѐ ќазои ду ракъат фарзи охирин бомдодро ѐ чањор ракъат пешини охи- ринро». Агар ба таври мутлаќ фарз ният кунад, љоиз нест. 13. Агар аз касе намозњои чанд рўз пай дар пай фавт шуда бошанд ва акнун мехоњад ќазои онњоро ба љой ова- рад, бояд чунин ният кунад: «Ният кардам ба љой оварам ќазои ду ракъат фарзи бомдоди рўзи шанбе ѐ якшанберо». Агар ќазои намозњои чандмоња ва ѐ чандсолаашро би- хоњад ба љой оварад, њамин ки бигўяд: «Ният кардам ба љой оварам ѐ бигузорам ќазои ду ракъат фарзи аввалин бом- дод ѐ чањор ракъат фарзи аввалин пешин ѐ асрро ѐ охи- рин…», кофї бошад. 14. Дар намозњои суннат ва нафл њамин ки бигўяд: «Ният кардам бигузорам ду ракъат намоз барои Худо «Аллоњу акбар», кифоя бошад. Аммо дар намози таровењ бењтар аст бигўяд: «ду ракъат суннати намози таровењ». Миќдори пўшонидани аврат Миќдори аврати мардон ки пўшонидани он њам дар намоз ва њам дар хориљи он фарз ва лозим аст, аз зери ноф
  • К И Т О Б И Н А М О З Ф А С Л И С Е Ю М ~ 188 ~ то зери зону мебошад.1 Он миќдоре, ки барои мард аврат аст, барои зани ка- низ ба иловаи пушт ва шикамаш аврат буда, баќияи аъзои баданаш аврат њисоб намешаванд. Аммо тамоми бадани зани озод, ба ѓайри рў, дастњо ва пойњояш, аврат мебошад.2 Ањкоми ќибла Касе аз тарси дарранда ва ѐ њар чизи дигаре ќодир набошад дар ваќти намоз рўяшро ба тарафи ќибла намо- яд, ба њар тарафе, ки метавонад, рўй оварда, намозашро адо намояд. Агар тарафи ќибла барояш маълум набошад ва ка- серо њам пайдо накунад, ки аз ў ќибларо бипурсад, дар ин сурат бояд тањарро намояд. Тањарро он аст, ки барои дар- ѐфти љињати ќибла кўшишу диќќат ба харљ дињад, то гумо- наш ба љињате ѓолиб гардад ва дилаш ба тарафе гувоњї дињад. Пас аз он рў ба њамон сў нињода, намозашро адо намояд ва агар баъд аз адои намоз дарѐбад, ки љињати на- мози гузоридааш ба сўи ќибла набудааст, намозашро иъо- да нахоњад кард (яъне намозашро аз сар намехонад). Касе, ки љињати ќибла барояш маълум нест, агар бе тањарро намозашро бихонад, намозаш дуруст намешавад. Аз ин рў, бояд намозашро иъода намояд, агарчи баъдан 1 Паѐмбари акрам (с) мефармояд: «Рони по аврат аст». (Сањењи Бухорї, боби 12-ум. Бухорї онро ба њайси таълиќ пеш аз њадиси 371- ум овардааст. Сунани Абўдовуд, 4014; Сунани Тирмизї, 2795, 2796, 2797. Тирмизї њадиси охирро њасан ва ѓариб гуфтааст). 2 Паѐмбари акрам (с) мефармояд: «(Бадани) зан (ба тамом) аврат аст. Ваќте (аз хонааш) хориљ шавад, шайтон ўро зери назар гирад». (Яъне дар пайи аз роњ задани ў бошад). (Сунани Тирмизї, 1173. Тирмизї онро њадиси њасан, сањењ ва ѓариб гуфтааст). Вале рўй, дастњо ва ќадамњои зан аврат нестанд. Худованд мефармояд: «Ва (за- нон) зинатњои худро ошкор нанамоянд, магар он (мавзеъи зинат)-еро, ки намоён бошад». (Сураи Нур, 24: 31).
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И Д У Ю М – ~ 189 ~ маълум гардад, ки намозашро рў ба сўи ќибла адо наму- дааст. Њамчунин, агар касе пайдо мешуд, ки тарафи ќиб- ларо аз вай бипурсад, вале шарм намуда, аз вай напурсиду намозашро хонд, намозаш љоиз нест. Агар дар аснои намоз барои намозгузор пас аз та- њарро маълум шавад, ки љињате, ки рў ба он намоз мехо- над, ќибла нест ва ѐ ба гумони ў ѓолиб гардад, ки ќибла дар љињати дигар аст, дарњол бояд ба он тараф баргашта, намозашро идома дињад ва лозим нест, ки намозашро аз сар хонад. Агар њамон тавр барногашта истод, намозаш љоиз нест. Агар касе дар дохили хонаи Каъба намоз хонад, њар намозе, ки бигузорад ва ба њар тарафе, ки рўй оварад, љоиз аст.
  • К И Т О Б И Н А М О З Ф А С Л И Ч О Р У М ~ 190 ~ Фасли чањорум ФАРЗЊОИ НАМОЗ Фарзњои намоз, ки ба онњо рукнњои намоз низ гуфта мешавад, иборатанд аз: 1. Такбири тањрима (бо гуфтани «Аллоњу акбар» ба намоз дохил шудан).1 2. Ќиѐм (истодан).2 3. Ќироат кардан, яъне Ќуръон хондан дар ду ракъати намози фарз ва низ дар тамоми ракъатњои витр ва намоз- њои нафл. Камтарин миќдоре, ки фарзи ќироат ба љой мео- яд, хондани як ояти дароз ва ѐ се ояти кўтоњ аст.3 4. Рукўъ. 5. Суљуд.4 1 Ояти 3-юми сураи Муддассир фарзияти такбири тањримаро собит месозад, он љо, ки мефармояд: «Ва Парвардигоратро ба бузургї ёд кун». Он такбир барои он такбири тањрима номида шудааст, ки шахси намозгузор бо гуфтани он тамоми тааллуќоти дунявї ва кору бори зиндагиро дар муддати намоз бар худ њаром мегардонад. Пас бояд кўшиш намояд, то андешаи худро низ дар ѐди Худо тамаркуз бахшад. Паѐмбари акрам (с) мефармояд: «Калиди (дари) намоз покист ва тањрим (њаром гардонидани дунѐ баро)-и он такбир аст ва тањлил (ња- лол намудани дунѐ дар охир)-и он бо салом додан аст». (Сунани Абў- довуд, 61, 618; Сунани Тирмизї, 3; Сунани Ибни Моља, 275. Тирмизї мегўяд: Ин њадис сањењтарин ва бењтарин чизест, ки дар ин боб ворид шудааст). 2 Худованд дар ояти 238-уми сураи Баќара мефармояд: «Ва барои Худо хошеъона (ва фармонбарона) ќиём намоед». 3 Худованд дар бораи ќироат мефармояд: «Пас (дар намозњоятон) аз Ќуръон он миќдоре, ки (бароятон) муяссар гардад, ќироат намоед». (Сураи Муддассир, 74: 20). 4 Худованд дар бораи рукўъ ва суљуд мефармояд: «Эй касоне, ки имон овардаед, рукўъ ва суљуд намоед ва Худоятонро бипарастед ва (корњои)
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И Д У Ю М – ~ 191 ~ 6. Ќаъдаи ахир ба миќдори хондани ташањњуд.1 Адои фарзњои мазкур барои намозгузор њатмї аст. Бинобар ин, агар яке аз онњоро, хоњ ќасдан, ѐ аз рўи фаромўшї, тарк намояд, намозаш сањењ набуда ва бояд онро аз сар бихонад. Тарк кардани фарз ба воситаи саљдаи сањв љуброн ва ислоњ намешавад. Вољиботи намоз Баъзе аъмоли дигар дар намоз вољиб мебошанд.2 Во- љиботи намоз ба тартиби зеранд: 1. Хондани сураи «Фотиња» (Алњамд) дар ду ракъати аввали фарзњо ва дар тамоми ракъатњои витр ва намозњои суннат ва нафл. 2. Замм (пайваст ва илова) намудани як сура (ва ѐ се оят) ба сураи «Фотиња» дар ду ракъати аввали намозњои фарз ва дар тамоми ракъатњои витр ва намозњои суннат ва нафл. 3. Таќдим, яъне пеш хондани сураи «Фотиња» аз су- рае, ки ба он зам мешавад. хайрро анљом дињед, то растагор гардед». (Сураи Њаљ, 22: 77). 1 Ќаъдаи ахир низ дар зимни маънои: «Намозро барпой доред» дохил мебошад. Зеро намоз ба таври комил ваќте барпой дошта мешавад, ки то ин ќаъда бе нуќсон ба љой оварда шавад. Абдуллоњ ибни Масъуд (р) мефармояд: «Паѐмбар (с) дастамро гирифт ва ташањњудро ба ман таълим дод ва дар охир гуфт: Ваќте инро гуфтї ѐ анљом додї, намо- затро ба љой овардаї. Агар хоњї, пас аз он метавонї бихезї ва агар хоњї, метавонї бинишинї». (Сунани Абўдовуд, 970). Аз ин њадис бармеояд, ки фарзњои намоз бо ќаъдаи ахир комилан ба љой оварда мешаванд. Чї тавре мебинем, рукнњо ва ѐ фарзњои намоз бо китоби Худо ва ба таври ќатъї собит шудаанд. 2 Вољиб – ба монанди фарз амали њатмї ва лозим мебошад, вале ќо- теъияти далеле, ки вољиб ба он собит шудааст, ба андозаи далелњои фарзњо намебошад, яъне дар ќатъї будани он шубњае мављуд аст. Ба монанди далелњое, ки ба таври заннї (ба ѓолиби гумон) собит шуда- анд, на ба сурати ќатъї, ба мисли хабари воњид. Ё далолати он заннї бошад, ба монанди калимањое, ки ду маъно ва ѐ бештар аз он доранд.
  • К И Т О Б И Н А М О З Ф А С Л И Ч О Р У М ~ 192 ~ 4. Ќаъдаи аввал ба миќдори Аттањийѐт хондан. 5. Хондани «ташањњуд» (Аттањийѐт) њам дар ќаъдаи аввал ва њам дар ќаъдаи ахир. 6. Бо лафзи «салом» хориљ шудан аз намоз. 7. Хондани дуъои «ќунут» дар намози витр. 8. Такбироти зоид дар иди Фитр ва иди Ќурбон ва он се такбирї дар њар ракъат аст. 9. Таъйини ќироат дар ду ракъати аввали фарзњо. 10. Итминон ва оромиш дар аркони намоз. 11. Анљом додани саљдаи дуюм пас аз саљдаи аввал, бефосила андохтан дар миѐни онњо. 12. Хестан ба сўи ракъати сеюм ба сурати фаврї ва бетаъхир пас аз фориѓ шудан аз хондани «Аттањийѐт» дар ќаъдаи якум. 13. Љањр (баланд) хондани имом ќироатро дар намози субњ, дар ду ракъати аввали намози шом ва хуфтан, дар намози љумъа, идайн, таровењ ва дар намози витр дар мо- њи рамазон. 14. Хуфя (паст) хондани ќироат дар намозњои пешин, аср, як ракъати охири намози шом ва ду ракъати охири на- мози хуфтан. Шахси танњогузор ва нафлгузори дар шаб дар баланд ва паст хондани ќироат дар тамоми мавридњое, ки баланд хонда мешавад, ихтиѐр дорад. Њукми вољиботи мазкур ин аст, ки агар яке аз онњо ќасдан тарк шавад, бояд намоз аз сар гузорида шавад, ва- ле агар аз рўи сањву фаромўшї тарк карда шавад, ба воси- таи саљдаи сањв мумкин аст онро љуброн намуд. Баќияи амалњои намоз, ба ѓайри он чи дар боби фарз- њо ва вољиботи намоз зикр шудааст, баъзе суннат ва баъзе дигар мустањаб њастанд. Суннатњои намоз Суннатњои намоз ду навъ њастанд: ќавлї ва феълї. Суннатњои ќавлї: Суннатњои ќавлї он зикрњо, дуъоњо ва калимањое ме-
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И Д У Ю М – ~ 193 ~ бошанд, ки намозгузор онњоро дар мавќеъњои гуногуни намоз мегўяд. 1. Дуъои истифтоњ ва он дуъоест, ки дар аввали на- моз хонда мешавад ва ба он сано низ мегўянд. (Субњонака- л-лоњумма ва …).1 2. Истиъоза: «Аъузу биллоњи мина-ш-шайтони-р-ра- љим» ва «Бисмиллоњи-р-рањмони-р-рањим» гуфтан. 3. Гуфтани омин: Дар поѐни сураи «Фотиња» шахси тан- њогузор пас аз «вала-з-золлїн» омин мегўяд ва дар намози ља- моат пас аз «вала-з-золлїн» гуфтани имом дар намозњои љањ- рї (баланд) њам худи имом ва њам намозгузорони њамроњи ў омин мегўянд.2 Паст гуфтани он (омин) низ суннат мебошад. 1 Худованд мефармояд: «Ва (њамроњ) бо њамди Парвардигорат, ваќте ќиём менамої, тасбењ бигў». (Сураи Тур, 52: 48). Ривоят шудааст, ки: «Паѐмбар (с) ваќте намозро ифтитоњ мекард, (пас аз такбир) «Суб- њонака-л-лоњумма ва бињамдика ва таборакасмука ва таъоло љаддука ва ло илоња ѓайрук» мегуфт». (Сунани Абўдовуд, 775, 776; Сунани Тир- мизї, 242, 243; Сунани Насої, 898, 899; Сунани Ибни Моља, 804, 806). 2 Дар бораи гуфтани асли «омин» њадисњои сањењи зиѐде ривоят шу- дааст. Паѐмбари акрам (с) мефармояд: «Ваќте яке аз шумо «омин» гўяд ва фариштагон (низ) дар осмон омин гўянд ва ин ду омин бо њам мувофиќ оянд, гуноњони гузаштаи вай бахшида шаванд». (Сањењи Бухорї, 781; Сунани Насої, 929). Њамчунин он Њазрат (с) мефармояд: «Ваќте имом «Ѓайри-л-маѓ- зуби ъалайњим вала-з-золлїн» (ва дар ривояте омин) гуфт, шумо низ омин бигўед. Зеро омин гуфтани касе бо омин гуфтани фариштагон мувофиќ ояд, гуноњони гузаштаи ў бахшида шаванд». (Сањењи Бухо- рї, 780, 782, 4475, 6402; Сањењи Муслим, 914 (410)-72, 75; Сунани Абўдовуд, 935, 936; Сунани Тирмизї, 250. Сунани Насої, 927; Су- нани Ибни Моља, 851, 852). Аммо ривоятњое, ки дар бораи баланд ва ѐ паст гуфтани омин ворид шудаанд, дар ќувват ва сињњат ба дараљаи ривоятњои собитсозандаи асли он намебошанд. Бинобар ин, муњаддисон ва фаќењони киром пас аз тањќиќ ва баррасии тамоми ин ривоятњо яке аз онњоро бар дигаре тарљењ додаанд. Машоих ва бузургони мазњаби њанафї ривояти паст гуфтани оминро бар ривояти баланд гуфтани он тарљењ додаанд. Аз Воил ибни Љуњр дар ин бора ду ривоят омадааст, яке аз тариќи Суфѐн ва дигаре аз тариќи Шўъба. Дар ривояти Суфѐн аз Воил ибни Љуњр омадааст, ки: «Паѐмбар (с)-ро шунидам, ваќте «Ѓайри-л-маѓзуби
  • К И Т О Б И Н А М О З Ф А С Л И Ч О Р У М ~ 194 ~ 4. Такбироти интиќолот: такбири ба рукўъ рафтан, ба суљуд рафтан, аз суљуд хестан ва ѓайра 5. Дар рукўъ ва суљуд њадди аќал се бор «Субњона раббия-л-ъазим» ва «Субњона раббия-л-аъло» гуфтан.1 6. «Самиъа-л-лоњу лиман њамидањ» гуфтани имом ваќ- те аз рукўъ бармехезад ва оњиста «Раббано лака-л-њамд» гуфтани муќтадї.2 Шахси танњогузор њар дуро якљоя мегўяд. ъалайњим вала-з-золлїн»-ро хонд, омин гуфт ва садояшро бо он баланд кард». Дар ривояти Шўъба аз Воил ибни Љуњр омадааст, ки: «Паѐмбар (с)-ро шунидам ваќте «Ѓайри-л-маѓзуби ъалайњим вала-з-золлїн»-ро хонд, оминро бо садои паст гуфт». (Тирмизї њар ду ривоятро дар Сунани худ бо раќами 248 овардааст). Њарчанд Тирмизї ривояти Суфѐнро аз ривояти Шўъба сањењтар гуфтааст, вале машоихи маз- њаби њанафї ривояти Шўъбаро аз ривояти Суфѐн сањењтар медо- нанд ва Шўъбаро аз Суфѐн дар њифз ќавитар мегўянд. Аз Иброњими Нахаъї ривоят шудааст, ки: «Чањор чизро имом паст мегўяд: Бисмиллоњи-р-рањмони-р-рањим, истиъоза, омин ва раббано лака- л-њамд-ро». (Мусаннафи Абдурраззоќ, 2596. Љ. 2. – С. 87). Дар ривояти дигаре аз Иброњим омадааст, ки: «Имом панљ чизро паст мегўяд: Субњонака-л-лоњумма, истиъоза, бисмиллоњ, омин ва раббано лака- л-њамд-ро». (Мусаннафи Абдурраззоќ, 2597. Љ. 2. – С. 87). 1 Ривоят шудааст, ки паѐмбар (с) фармуд: «Ваќте касе аз шумо рукўъ кунад ва се бор «Субњона раббия-л-ъазим» бигўяд, дар њаќиќат, рукў- ъаш пурра гардидааст ва ин камтарин миќдори тасбењ аст ва ваќте саљда кард ва се бор «Субњона раббия-л-аъло» гуфт, саљдааш низ комил гардидааст ва ин камтарин миќдори тасбењ мебошад». (Сунани Абўдо- вуд, 886. Сунани Тирмизї, 261. Сунани Ибни Моља, 890. Абўдовуд ва Тирмизї њадисро мурсал гуфтаанд ва Тирмизї афзудааст: «Ва ањли илм ба њамин амал мекунанд»). 2 Имом танњо «Самиъа-л-лоњу лиман њамидањ» мегўяд ва муќтадї низ танњо «Раббано лака-л-њамд» мегўяд ва њамин онњоро кифоя аст. Ди- гар зарурате вуљуд надорад, ки онњо њар ду зикрро якљоя бигўянд. Ин назари имом Абўњанифа (рњ) мебошад. Паѐмбар (с) низ мефармояд: «Ваќте имом «Самиъа-л-лоњу лиман њамидањ» гуфт, шумо «Раббано ва лака-л-њамд» бигўед…». (Сањењи Бухорї, 722, 733, 734; Сањењи Мус- лим, 921 (411)-77, 930 (414)-86; Сунани Тирмизї, 361). Аммо назари Имомайн он аст, ки имом њар ду зикрро љамъ менамояд.
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И Д У Ю М – ~ 195 ~ 7. Хондани сураи «Фотиња» дар ду ракъати охири на- мозњои пешин, аср, хуфтан ва дар ракъати сеюми намози шом. 8. Хондани салавотњо (дурудњо) бар расули Худо (с) пас аз ташањњуди ќаъдаи ахир. 9. Дуъо кардан барои худ, пас аз хондани салавотњо бо дуъоњои маъсура (ривоятшуда). Суннатњои феълї: Суннатњои феълї он афъол, аъмол ва њолатњои мас- нуне мебошанд, ки намозгузор онњоро дар намоз анљом медињад. 1. Бардоштани дастњо то баробари гўшњо њангоми такбири тањрима.1 2. Ба сўи ќибла гардонидани кафи њар ду даст ва кафи ангуштон дар ваќти такбири тањрима. 3. Гузоштани дасти рост бар болои дасти чап ва нињо- дани онњо дар зери ноф дар ваќти ќиѐм.2 1 Анас (р) мефармояд: «Расули Худо (с)-ро дидам, ки такбир гуфт ва ангуштони бузургашро то баробари гўшњояш бардошт. Он гоњ ба ру- кўъ рафт, то он ки тамоми пайвандњояш ќарор гирифт. Сипас такбир гуфта, ба поѐн рафт, то он ки дастњояш аз зонуњояш пеш гузашт». (Сунани Дораќутнї, 12. Љ. 1. – С. 300, 7. Љ. 1. – С. 345; Мустадраки Њоким, 822. Љ. 1. – С. 349. Њоким исноди онро сањењ ва бар шарти Шайхайн гуфтааст). 2 Дар бораи асли гузоштани дасти рост бар дасти чап дар ќиѐм ривоятњои сањење ворид шудааст. Аз Сањл ибни Саъд ривоят шудааст, ки: «Мардум (дар замони паѐмбар (с)) амр мешуданд, ки шахси намоз- гузор дасти рости худро дар намоз бар дасти чапаш гузорад». (Сањењи Бухорї, 740). Аз Абдуллоњ ибни Масъуд (р) ривоят шудааст, ки: «(Дар намоз) дасти чапамро бар болои дасти ростам гузошта будам, ки па- ѐмбар (с) маро дид ва дасти ростамро гирифта, бар рўи дасти чапам гузошт». (Сунани Абўдовуд, 755; Сунани Насої, 887; Сунани Ибни Моља, 811). Аммо пас аз он дар бораи нињодани дастњо дар зери ноф ѐ дар болои ноф ва ѐ бар сари сина ривоятњои гуногуне ворид шудааст, ки њељ ка- доми онњо дар ќувват ба андозаи ривоятњои аввал намебошанд. Би- нобар ин, муњаддисон ва фаќењони киром пас аз тањќиќу баррасии дараљаи ќувват ва заъфи онњо якеро бар дигаре тарљењ додаанд. Ма-
  • К И Т О Б И Н А М О З Ф А С Л И Ч О Р У М ~ 196 ~ 4. Кушода гузоштани миѐни њар ду пои худ дар ваќти ќиѐм. Бояд фосилаи миѐни ќадамњояш дар њолати ќиѐм ба андозае бошад, ки тавозуни худро њифз намояд. Барои ња- мин фаќењони киром фосилаи ќадамњоро дар њолати ќиѐм барои шахси одї ва миѐна ба миќдори чањор ангушти даст ихтиѐр намудаанд ва барои одамони бузургљусса ва фар- бењ ба њар андоза, ки ба тавозуни онњо муносиб бошад, љоиз аст.1 5. Доштани њар ду зонуи худ ба њар ду даст дар ваќти рукўъ ва кушода гузоштани ангуштони даст дар он њолат. 6. Њамвор намудани пушт ва сарро бо он баробар со- хтан дар ваќти рукўъ. 7. Дур доштани дастњо аз пањлўњо дар њолати рукўъ. 8. Њангоми ба саљда рафтан аввал њар ду зону, сипас шоихи кироми мазњаби њанафї ва ќисми зиѐде аз муњаддисон санади ривоятњои нињодани дастњо дар зери нофро сањењтар ва ќавитар дони- ста, онњоро бар ривоятњои дигар тарљењ додаанд. Аз Воил ибни Љуњр (р) ривоят шудааст: «Паѐмбар (с)-ро дидам, ки дар намоз дасти росташро бар дасти чапаш дар зери ноф мегузошт». (Мусаннафи Ибни Абўшшайба, 6. Љ. 1. – С. 427). Дар «Осору-с-сунан» исноди онро сањењ гуфтааст. (Осору-с-сунан. – С. 77). Њамин тавр, дар «Мусаннафи Ибни Абўшайба» ду ривояти дигар низ омадааст, ки па- ѐмбар (с) дастњояшро дар намоз дар зери ноф мегузошт. (7, 10. Љ. 1. – С. 427). Дар «Осору-с-сунан» исноди њадиси аввалро њасан ва исноди њадиси дуюмро сањењ гуфтааст. (Осору-с-сунан. – С. 78). Муњаммад иб- ни Алии Нимавї, Осору-с-сунан. – Мултон. Минбаъд: Осору-с-сунан. 1 Дар њошияи «Тањтовї» бар «Дур» омадааст: «Ва наздиктарин вазъи намозгузор ба њолати хушўъ ин аст, ки фосилаи миѐни ќадамњояш дар рукўъ ба андозаи чањор ангушти даст бошад». (Абўсуъуд аз Њимавї). Мегўям: Ин миќдор дар одами фарбењ ва соњибудра (грижадор) хуб зоњир намешавад, балки бењтар он аст, ки миќдори он ба таври мутлаќ ва ба одати мардум вогузор гардад. Агар миќдори он мањдуд дониста шавад, пас бояд гуфта шавад, ки њолати зарурат истисно ме- бошад. (1/202). Дар Сањењи Бухорї дар боби «Часпонидани китф ба китф ва по ба по дар саф» аз Анас (р) пас аз зикри рост намудани сафњо ривоят шу- дааст, ки: «Њар яке аз мо китфашро ба китф ва пояшро ба пои барода- раш (дар саф) мечаспонд». (Сањењи Бухорї, 725).
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И Д У Ю М – ~ 197 ~ њар ду даст ва баъд аз он пешонии худро ба замин бигузо- рад ва ваќти аз саљда хестан аввал пешонї, сипас њар ду даст ва дар охир њар ду зонуи худро аз замин бардорад. 9. Дар ваќти саљда рўи худро дар миѐни кафњои њар ду дасташ бигузорад. Њар ду оринљашро (бозуяшро) аз пањ- лўњояш ва њар ду соъидашро (банди дастњояшро) аз замин дур бидорад. 10. Дар ваќти саљда ангуштони дастњояшро бо њам часпида бидорад. Ва ангуштони њар ду пояшро ба сўи ќибла гардонад. 11. Дар миѐни њар ду саљда ваќте ором мегирад, дастњои худро бар рўи ронњояш бигузорад. 12. Дар њолати нишастан дар ќаъдаи њам аввал ва њам ахир пои чапашро фарш (пањн) намуда, пои росташро ис- тода гузорад. 13. Бо ангушти мусаббиња (ишора) дар ташањњуд ишо- ра намояд. Њангоми гуфтани «ло илоња» онро бардорад ва дар «илла-л-лоњ» поѐн фарорад. 1. Салом доданро аз тарафи рост оѓоз намояд ва ово- зи худро дар саломи тарафи чап каме пасттар намояд. 2. Саломи муќтадї бо саломи имомаш пайваста бошад. 3. Масбуќ, пас аз салом додани имом ба њар ду тараф, барои хондани ракъатњои боќимондааш бархезад. Одоби намоз Бархе одоби намоз иборатанд аз: 1. Берун кардани дастњо аз остинњо дар аснои гуфтани такбир (барои мардон). 2. Нигоњи намозгузор бояд њангоми ќиѐм ба саљдаго- њаш ва дар аснои рукўъ ба пушти пойњояш ва ваќти суљуд ба нармии биниаш ва дар ваќти нишастан ба синааш ва њамчунин ваќти салом додан ба шонањояш бошад. 3. Дар сурати имкон сурфа (сулфа)-ашро дафъ намояд.
  • К И Т О Б И Н А М О З Ф А С Л И Ч О Р У М ~ 198 ~ Тафовутњои намози зан аз намози мард Намози зану мард дар тамоми сифатњо ва тариќаи гу- зоридан як хел аст ва танњо дар баъзе мавридњои љузъї, ки ба занон хос мебошанд, аз њам фарќ мекунанд. Инак, баѐни онњо: 1. Зан дар ваќти такбири тањрима дастњояшро аз ос- тинњояш берун намекунад. 2. Дар такбири тањрима дастњояшро то баробари китфњояш мебардорад. 3. Дастњои худро дар ваќти ќиѐм бар синаи худ мегу- зорад. 4. Дар ваќти рукўъ танњо дастњояшро бар зонуњояш мегузорад ва ангуштонашро кушода намесозад. 5. Дар рукўъ худро андаке хам менамояд, то ба њадди рукўъ бирасад, вале њамвор намудани пушт ва баробар сохтани сар бо пушт барои ў (зан) зарурат надорад. 6. Дар рукўъ бозуњояшро ба ронњояш мечаспонад. 7. Дар саљда шикамашро ба ронњояш мечаспонад. 8. Дар њар ду ќаъда бар рони чапаш менишинад, яъне њар ду пояшро ба тарафи росташ берун бароварда, соќи пои росташро бар болои пои чапаш мегузорад ва бар за- мин менишинад. 9. Дар саљда соъидњояш (банди дастњояш)-ро бар за- мин мегузорад. 10. Дар намозњои љањрї (баланд) Ќуръонро баланд намехонад.
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И Д У Ю М – ~ 199 ~ Фасли панљум ТАРЗИ ГУЗОРИДАНИ НАМОЗ 1. Намозгузор, ваќте мехоњад намоз хонад, ангуштони бузурги худро баробари гўшњояш бардошта ва дар њоле ки дохили кафњояш ба сўи ќибла њастанд, такбири тањрима: «Аллоњу акбар» ( ) бигўяд. Дар такбири тањрима на- бояд дар њамзаи «Аллоњ» ( ) ва низ «бо»-и «акбар» () мад кашад. Зан њангоми такбири тањрима дастњояшро то бароба- ри шонањояш (китфњо) баланд мекунад. 2. Дасти росташро ба болои дасти чап ќарор дода, ба зери ноф менињад ва сано мехонад. Сано чунин аст: «Субњонака-л-лоњумма ва бињамдика ва таборака-сму- ка ва таъоло љаддука ва ло илоња ѓайрука». «Парвардигоро, Туро ба покї ва ситоиш ѐд мекунам ва пок аст номи Ту ва бисѐр олї аст бузургии Ту ва нест худое ѓайр аз Ту». Зан кафи дасти росташро болои кафи дасти чап ќарор дода, бар синаи худ менињад. Њар ќиѐме, ки дар он зикри маснун (дуъо ва ќироате, ки аз љониби шаръ муќаррар гардидааст) вуљуд дошта бошад, гузоштани дасти рост бо- лои дасти чап дар он суннат аст. 3. Баъд аз сано бефосила: «Аъузу биллоњи мина-ш-шай- тони-р-раљим» ва пас аз он: «Бисмиллоњи-р-рањмони-р-ра- њим»-ро барои ќироат бихонад.
  • К И Т О Б И Н А М О З Ф А С Л И П А Н Љ У М ~ 200 ~ Муќтадї «Аъузу биллоњ»-ро намехонад. Сано, Аъузу биллоњ ва Бисмиллоњ хуфя ва паст хонда мешаванд. «Бисмиллоњ» дар байни сураи «Фотиња» ва сураи зам- гардида хонда намешавад, балки њамон «Бисмиллоњ»-и ав- вали сураи «Фотиња» ўро кифоя мекунад.1 4. Баъд аз он дарњол сураи «Фотиња»-ро ќироат на- муда, дар поѐни он оминро хуфя (паст) гўяд ва пас аз он як сура ѐ се оят ќироат намояд. 5. Баъд аз ќироат такбир – «Аллоњу акбар» гўѐн ба ру- кўъ равад2 ва дар њоли рукўъ, ки дастњояшро бар зонуњо- 1 Вале зоњир ин аст, ки гуфтани он пас аз сураи «Фотиња», яъне дар ибтидои сураи баъдї низ бењтар мебошад, зеро «Бисмиллоњ» аслан барои муайян намудани фосила ва људоии байни сурањо мебошад. 2 Дар њолати ба рукўъ рафтан дигар дастњояшро баробари гўшњо ва ѐ китфњояш намебардорад. Ин амал, яъне бардоштани дастњо дар ваќ- ти ба рукўъ рафтан ва аз он бархестанро дар истилоњи фаќењон ва му- њаддисон «рафъи ядайн» мегўянд. Дар ривоятњо њам бардоштани дастњо дар ин њолатњо ва њам набар- доштани онњо њар ду ба таври сањењ ворид шудаанд. Аз љумла Абдуллоњ ибни Умар (р) мефармояд: «Расули Худо (с)-ро дидам, ки ваќте ба намоз мехест, дастњояшро то баробари китфњояш мебар- дошт ва ин (рафъи ядайн)-ро ваќте барои рукўъ такбир мегуфт ва ваќте аз рукўъ бармехест, низ анљом медод …, вале онро дар саљда на- мекард». (Сањењи Бухорї, 735, 736, 738, 739; Сунани Абўдовуд, 741; Сунани Насої, 875, 876, 877). Ривоятњои дигаре низ дар ин бора ворид шудааст. Њамин тавр, дар бораи набардоштани дастњо низ ривоятњои сањење аз паѐмбар (с) ворид шудааст. Аз љумла Абдуллоњ ибни Масъуд (р) мефармояд: «Оѐ намози расули Худо (с)-ро бароятон бигузорам? Пас намоз гузошт ва дастњояшро, ба љуз дар навбати аввал, (яъне дар ваќ- ти такбири тањрима), дигар набардошт». (Сунани Абўдовуд, 748; Су- нани Тирмизї, 257; Сунани Насої, 1025. Тирмизї онро њадиси њасан гуфтааст). Аз Баро ибни Озиб (р) низ ривоят шудааст: «Расули Худо (с) даст- њояшро танњо дар ибтидои намоз мебардошт ва онњоро (дигар то охир) намебардошт». (Сунани Абўдовуд, 749, 750, 751). Машоихи ки- ром ва пешвоѐни мазњаби њанафї набардоштани дастњоро дар ѓайри такбири тањрима тарљењ додаанд.
  • – Ф И Ќ Њ И И С Л О М Ї Б А Х Ш И Д У Ю М – ~ 201 ~ яш мегузорад, ангуштонашро кушода ва соќњои пояшро рост намуда ва пушту камар ва сарашро бо якдигар баро- бар созад ва се маротиба тасбењ, яъне: «Суб- њона раббия-л-ъазим» «Парвардигори бузургамро ба покї ѐд мекунам» бигўяд. Зан дар рукўъ ангуштони дасташро намекушояд ва лозим нест пушту камар ва сарашро бо якдигар баробар созад, балки андаке хам шавад, кифоят мекунад ва њамчунин, оринљњояшро ба баѓали худ бичаспонад. 6. Пас аз он: «Самиъа-л-лоњу лиман ња- мидањ» (Худованд ситоиши ситоишкунандаро мешунавад) гўѐн сарашро аз рукўъ бардошта, рост биистад ва дар су- рате ки мунфарид (танњогузор) бошад, «Рабба- но лака-л-њамд» (Парвардигоро, шукр танњо барои Туст) бигўяд. Вале дар намози љамоат имом ба гуфтани «Самиъа-л- лоњу лиман њамидањ» ва