Ka Lehkhabu 5 Na Thinlai A Thar Leh Thin

2,184 views

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
2,184
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
15
Actions
Shares
0
Downloads
7
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Ka Lehkhabu 5 Na Thinlai A Thar Leh Thin

  1. 1. Thinlai a thar leh hìn 1
  2. 2. Thinlai a thar leh hìn 2
  3. 3. Thinlai a thar leh hìn THINLAI A THAR LEH |HÌN Ellis H.Pachuau 3
  4. 4. Thinlai a thar leh hìn Thinlai a thar leh hìn Ziaktu : Ellis H.Pachuau First Edition : 2008 Copies : 1000 © Copy Rights Reserved Aman : Rs. 75/- Published by Lalremmawia Zawngin, Mizoram. & Typesetted by Ellis Printed at Blue Mountain Offset Printers Below Vanapa Hall; Aizawl Mizoram 4
  5. 5. Thinlai a thar leh hìn ZIAKTU THUHMA Ka suangtuahnaa thil awmte ka han ziak a, ka tui ta phian a, theih ang tâwk tâwkin ka han chhu chhuak a, ka hian henkhatten ka kut chhuak henkhat la tihchhuah lêm lohte chhiarah min dîl ve zauh zauh a. Chû’ng zîngah chuan tuna kan chhiar tùr pawh hi a tel ve a. A tìrah chuan Part I chiah ka ziak a, ziah chhunzawm tùra min ngen avàngin theih chen chen chu ka han ziak a, lehkhabu tling khawp tùr chuan a sualin ka sual ta a ni ber mai. Atìra ka uluk tehlul nên, Part henkhat hi chu a nãwi ta deuh a ni. “|hian hate duhsakna ka dawng a, ka thuziak dàn kalhmanga a ha tùr zâwk nia an rinte min hrilh hlawm a : ‘Thawnthu a nih chuan thawnthu pangngai angin ziak mai la, a thawnthu aangin i pêng nasa thei deuh a, chhiar a ninawm,’ an ti a. Nimahsela, thawnthu tlahlang ngawt ai chuan Mizoram-in hun kan lo tawn tawh henkhatte hi han zep alh ila, History bu chhiar peih loten thawnthu kan chhiar aanga hun kal tawh thil an lo hriat nawn leh hi a ha ka la tifan a. Pathianin rem a tih chuan zep leh thup hen, tum bîk nei rana ziah ni lo, tui pawlh loh, atìr aanga bawl phawn tihchhuah hunte a la awm ve chêk ang chu maw,” tiin ka Lehkhabu pakhat ‘Nghilhni i awm lo’ tihah chuan thuhmá ka lo ziak tawh a. He lehkhabu hi a chhânna pakhat a nih ka beisei a; mah se atìr aanga thawnthu hlãwm pangngai tùra ka duan loh avàng erawh chuan ka la chháng kim lo tih erawh ka hria. Mîm kût thlà, ni sawm leh pakua, kum sanghnih leh pariat hian pawimawhna tak zuk nei a! Dated Aizawl Venglai 19.09.2008 The 19th September,2008 (ELLIS H.PACHUAU) Mb : 9436195768 (iii) 5
  6. 6. Thinlai a thar leh hìn 6
  7. 7. Thinlai a thar leh hìn Part I Kum tam zawng a la ni hauh lo; mahse a rei viau si. Ka vâk ka vâk a; ka khaw hawi ka ti zauva, ka beng ka chhî a; mahse awmzia a nei si lo. Ka han chhuikir neuh neuh hian : Ka inzâwt a, engvàng nge? Engati nge? Ka ti hìn. Mahse ka han chhuidawn tâk ber chu : tangka nei si lovin thil mawi ka lo awt a, lei ka tum ngawt vàng a ni ang, ka ti ta a. Anni chuan a leina nei lo chu an duh si lo. Mahse chu ngawt zawng kan inkára hmangaihna chhu chat thei tùr khawpin a chhah tâwk si lo. Chu aia chhah, rit tak, min dang tlattu, sut tlang zawh rual loh chu, a awm chu a ni. Mihring kan nihna-ah chuan inhnaih tê kan ni a. Zawnglai a ni a, kei pawh zawng lai ka ni bawk. A nu leh pâ fa hrin a ni a, kei pawh chuti ve bawk. A pianna a danglam han ti dáwn ila, khawvêl hmun khata piang chu kan ni ngei si. Khawvêl hmun khat chu a la zau deuh pawh ti ila, khawpui pakhata piang chu kan ni tho tho. A hente chuan, “Awi-i-i ka phal lo che asin! Lo tho leh rawh Mate,” an tih ngawih ngawih kárah chuan : kha leh chen ka thinlunga hmun luahtu, 7
  8. 8. Thinlai a thar leh hìn mite nuihzatbura min siam lek lektu ka thinlung lalnu ni tlat si; a taksa hmuh tùr awm si lo, ka kianga awm si lo va zan rei tak tak min chelh hìntu chu. Ka mit a vâi nge? Ka han nuai a; mahse amah a ni si. Hai rual a ni si lo. A sakhmélte lah chu a ngaitêin : a la tàisentêk a, a hmuite lah a la vàm sen hiam a; a hnárngul lah chu a hmai mil tâwk chiahin a la sáng hain, a ki vàn a, Mistiri-in a thilsiam rem taka an chuktuah ang mai hi a ni a. A chhîngmit-te lah chu ngaihzawn tham a ni si. A mithmul tlêmin a er deuh a, lung a kuai tâwk chiah si. A mitmeng chu a meng chiai ka tih dáwn leh a chiang kak lawi si a; awngkam maia han sawifiah rual a ni lo, a hmuh a hmuh ngawt loh chuan a chiang thei tak tak lo a ni ber e. Ka han hawi kual a, a chhîngmit nèn chuan kan intawng ek deuh chhiai a ni ber e. Lunghlui a léng teh asin! Thlun zawm zawng ni tawh lo mah ila, a sakhmél ka han tawng leh chu Thinlaiah a thar leh si hìn a ni. Ani chuan ka thinlung a rawn luah khat a, ka ngaihtuahna zawng zawng chu min hipbehsak ta a. Kha leh chen kha maw, khawiiah lo uan che maw? Tunah a sakhmêl a dang si lo. Ka rilru a tibuai zõ ta! Bang nghèngin ka lo hu a; ka lo chhîng sek ni tùr a ni, ka mang lamah chuan ka lo kâwm zui ta a. Kan College Canteen-ah chuan kan lo châwl a. Khawiiah nge i awm hin a? Ka han tih chuan : a ngawi reng a, min en ngawih ngawih a; mahse min chháng miah lo. A mittui a tling kiauva, kei lah chuan ka dîl chhût kher kher bawk nèn, Maw? ka’n tih leh chuan a biang nõ chek maiah chuan 8
  9. 9. Thinlai a thar leh hìn mittui a luang thla zawih zawih mai a; a kûn ta a. A inhnît hlawp hlawp a; ka lainat kher mai! Ka hrechhuak a, kan inhmuh lo dáwn lai vêla a hiannu kuta ka tán diar a lo dah ngei mai chuan : a khabe nõ chek mai chu ka dawm a, a mittui parawl kiang mai chu ka hrûk hulsak a, eng emaw titiin kan inthlem lungawi thei ta hrâm a; ap aw iau chung chuan, “Kha thil kher kha chu min zawt tawh lul suh aw, Duhlai,” a han ti a. Kei ch uan h an chhunza wm va k ngaihna pawh ka hre lo. Ka hrilhhai kher mai! A sakhmêl ka’n thlîr chuan lainatnain ka khat a: ka thinlung chu hnimhlîngnei zînga tlanchhiat ang maiin a sa zak zak a. Kei chu zèm âtin ka awm ta zâwk em ni? Engtin nge kha leh chen kha ka lo awm theih? Zái a lo vung thut ni tùr a ni : ka harh ta zawk a. Khua a vár a; inah ka hãwng ta a. Ka pindan chhûngah chuan lûtin : ka khumah chuan ka bawk thlawp a. Ka nghilh theih loh Sakhmêlmawii chuan ka thinlung ser reh thei lo chu a rawn ti pûn leh ta vak a. Ka harh thut a; ka thingrem chu ka han hawng a; a laisuih tuahrem min hlan zawng leh a hlimthlá chu ka chhar chhuak leh ta a. Mahse ni danga ka awmkhawhar min hnemtu leh ka hlimna siamtu ni hìn kha, ahna mai siamtu a lo ni ta! Engdang mah ka ngaihtuah thei lo. Àiáwta lût ang chauh ka ni. Ka nu’n min auva; mahse ka chháng thei lo. A Thingpui siam tùrin ka duh leh duh loh min lo zâwt a lo ni a; mahse min rawn pe tho va. Ka in lai leh ka in zawh lai pawh ka hre lo. 9
  10. 10. Thinlai a thar leh hìn Ka chhuikir neuh neuh a : hman ni khán a hiannuin min lo ko lauh luah a, a hmél ka han en khán eng emaw thil (thil hlu tak chu) min hrilh duh nei niawm takin ka hmu a; mahse dãltu an awm tlat si. A rem si lo. Ka mit a hah tawngkhawng a ni ang chu : ka lo chhîng leh sek a. Tawnmang lamah lung kan lo rual a: Keimah chauhin inah chuan ka lo awm a, kawngkapui a lo ri kar’h kar’h a, kawngkhar ka han hawng chu : ka phu zawk a, ka ringhlel phal si lo, ka mumang chu a ni si lo. Buaina nge hlimna? Hriatthiam ava’n har êm!Chhûn pachang a ni si a, engtin nge kan in an rawn thlen theih? Zawhnain ka rilru a luah a, ka hmangaihna chuan buaina-ah min hruai lût dáwn ta! Ka duhlai : engtiklaimaha ka theihnghilh loh, ka thinlung lalnu, ahna ruam ka zawha lungngaihna chirhdup lak ata ka pil bo phal lohna: chuai lo pár ang maia ka thinlunga chuai ngai lo; engtin nge a harsatna chhâwk zãng hìntu leh englai pawha a tána hrehawm leh hmingchhiat pawh huamtu nèn kan in an rawn pan theih? Ava mak ngai êm! Hmangaihna chuan chhûngte a bum a, hmangaihna vêkin chhuanlam a siam a, hmangaihna vêk chuan a humhim ta! Hun rei tak zawng a ni hauh lo; mahse ka tán a rei ka tih tawh kha. Amah hmangaihtu : a hian rinawm ber nèn chuan ka pindan : a zun ngaia laikhum thlehtenêma vâla pum pa ka leh 10
  11. 11. Thinlai a thar leh hìn zak zakna pindan ngeiah chuan kan inzui lût ta a. Ka thlâkhlelh ni mah se kan kárah bang chhahpui a awm si a, sutlang tùr chuan kum tam a la ngai si. Ka tuar zõ lo; a mawi si. Aw a biang tai têk mai leh a ir nõ chak mai chu han thlìr ngawt mai zawng a har a ni. Bawihi, tih pah chuan ka han kuai vanvadâk a, kan hun kal tawh harsatna tinreng vànga phubá lâkna ang hrimin hun rei lo tê chu : he lei hrehawm lungkham buaina ram hi hnuchhawnin pialralah kan chantîr ta a. Ka han dáwnkir a; zînga nî a chhuah hlim, a tlángsàn tak tak lai chuan dãltu awm lo ang hrim a, vân thiang kuk kára thlasik nilum han ai ar ar mai a, ni a her liam a, a nawmna a reh a, káwl a lo hnîm a, zan a lo inan anga vâwt tihnain min rawn khuh leh ang hrimin : pár ang kan lãwm zõ ta si lo. Thlasik nî zawng chuai mah se intihlumna dang a awm si. A kianga awm reng e ti lo chuan ka ngaihtuahna chuan nun hlui a chhar chhuak a; kan sapawng thiam tê têa lehkha kan inthawn fiamna hìnte ka han chhui lût a - ‘D, you don’t know how I love you’ min han tih te; a duhlian awnga ‘Min theihpui lo, chiangten ka dáwn lungruk’ ka’n tihsak hìn te: ‘D, my adorable and adored ! You have ravished me away by a power, I cannot resist’ ka tihte chu ka mitthlá-ah a lo lang uai’h uai’h a. Tunah lah chuan zanin min thim hnan ta thut si a. 11
  12. 12. Thinlai a thar leh hìn Mi pakhat chauh zawng a ni; mahse khawvêl thil leh khawvêl mihring zawng zawnga ka thlan a ni; hmangaihna hian min phuar belhbawm a ni. Engtin nge in rawn kal theih a? tiin ka zawt ta phawng a. A hiannu nèn chuan an inmelh a, an nui lek lek a, ka ngaihhat loh chu hlau ni lo sela chuan an kiai sak ngei ang. Ka khumah chuan hu mu deh titihin kan inkâwm zui a. Ka zawhna chu min chhân a han tum a, a ká a han áng deuh ziauva, a inthiam lo leh deuh ni tùr a ni : a hmui a han chîp leh a, biangsum lang deuh kâkin a han nui leh rih a. Thâwk a han la leh hak hak hìn a. Kei pawh chuan a chhânna nghâkhlel hle mah ila; a harsatna chu ka hriatthiampui ta zâwk a. Ni, hmangaihna avàng chuan chhuanlam siam kan thiam a, hmangaihna vàngin harsatna tawn kan huam a, chhum dum tuipai dum mup kárah pawh kan pût chhuak hrãm hrãm zawng a nih hi! A han ngawi leh vàng vàng a. “Ih........ka chhûngte hi.... ( a chal a han dawm leh rih a) tunah pawh hiante dam lo tlawh tùr angin ka chhuak a.............Kan kárah chûn leh zua an hrâng lua ka ti! Hetiang rênga hmangaihna kawng a bumboh mai hi!! Hring damchhûng vullai nî a tawi tehlul nèn vullai nî pawh pár ang lawm loh vin, hnah hlui angin a ìl a, pangpár huana párzû pawh a duh êm êmtu : khuaiin duhãm takin a dâwt heuh heuh a; chu párzû chu khuai tán chuan malsâwmna a ni. Amaherawhchu pangpár 12
  13. 13. Thinlai a thar leh hìn mawi tak, zu thlum tak nei chu thlân chhûngah chhin hnana a awm chuan hlutna a nei lo ang bawk hian : kan kára hmangaihna hian hlimna min siam lovin, nun khawharna siamtu mai a lo ni si ! Engtikah nge ka tán ni a chhuah ve ang a, zan thim ihbaiawm tak hi êngah a chan ve ang le?” mittui hnâm iam iam chung chuan a han ti hrãm a. A hiannu nèn chuan sawi tùr kan vân dùn hle a; kan hnuk a ulh deuh euh hlawm a, inhnem tùr bîk chuang kan awm lo! Pachan ka chhuah a, “Duhlai eng kan ti ta bîk nge ni? A biak kan sual nge, khuanu tuahrem kan ni lo em ni bîk le? A hen ten damchhûng hlim nán an hman hmangaihna hi, keini zawng lungngaihna min thlentu mai lo ni si le! Tuarthiam zawng a har lua ka ti,” ka’n ti hrãm a. Ani chuan, “Ka haw tawh dáwn lo; ka khua a har.......ka chhûngte an ....” a’n ti hman chauhva. Kei chuan, “E, ni lul lo ve, kei pawhin i tel lo va lèn reng pawh hi ka zuam bîk lo nachungin, i anghmá ka ngaih vàng zâwkin; hun rei lo tê chu ka han insawhnghet ve leh deuh ang a; chutilochu i chhûngten an tuithlar mai che chuan i tán a hrehawm lutuk ang,” tiin ka han hnial a. Mahse ani chu a hmin zat lo nain ka thu a hnial hreh ve si a, ka han kuah a; engtikah nge bangchhah chu kan chhut chim ang tih ngaihtuah chungin kan infâwp vawng vawng a. Min chhuahsan ve leh ta hrãm a. 13
  14. 14. Thinlai a thar leh hìn Ka han hangharh hlawl chu ka mumang a lo ni si! Ka mumang vêka, “Ka haw tawh dáwn lo,” a tih chu ka bengah châm tlatin ka hria a. Mumang mai mai pawha a hmá ka lo ngaihluat vàngin a thu ka lo hnial pawh ka inchhir rum rum a. A ni maw. Bawihte! I sakhmêl ka tawn ngawt pawh hian ka thinlung i va chhun náin, ka thinlung i va han hliam nasa êm! Ka thinlungah hian a lian telh telh a, zèm âtin ka lo awm chu a ni ber e. A ni. Ka hmangaihi chu a chhûngten an phuar a; engtikah nge a phuar an phelh ang? An phuar lo phelh ta tehrêng pawh nise, ka tán nge a par zêl ang a, mi tán a pár tawh zâwk dáwn? Ka hmangaihi chu a pármawina chu mite thliah mai tùr leh a hmangaih mi tán ka pár mai tùr chu hmangaihna chuan a phal mawlh lo. Thlân thim chhûnga pármawi tak chuan hlutna a nei si lo. Chûn leh zua rem loh dî zawng tawn chángin : ‘Thinlaiah a thar leh hìn’ zawng a nih hi! 14
  15. 15. Thinlai a thar leh hìn Part II Chûn leh zua rem loh dî zawng tawnchángin ‘Thinlaiah a thar leh hìn’ lo thei lo a ni. Ka hmangaihna chuan kianzái a rél si lo va; kian ahnehin tui liam ang maiin a liam zung zung mai si a. A cháng chuan ka ngaihtuah bing lutuk hian suangtuah ramah min luhpuiin hlimtêin kan lo léngdùn hìn. Ka hianten, ‘Nang lah hi eng khaw sawi set set lo hian i nui leh ver ver hìn a,’ an tih mathlawn lo va. A lo ni a ni chêk ang chu : Hmangaihnain min bual â a, zêm âtin ka lo awm reng hìn a lo ni! |um khat chu, chu hmangaihna bawk chuan min lo bual lehpek a; ka suangtuah ram mai tê chuan ka dî : ka nghilh loh, ka tán pármawi; mahse a pármawi kumtluang atána ka thliah theih si loh chu ka lo tawng lehpek a! Biakhlatna hi a rawn ri ral ral a. Rang mangkheng chuan ka tlãn a. “Hallo....”.ka ti var a. 15
  16. 16. Thinlai a thar leh hìn Khawvêla ka cham chhûnga ka tána aw mawi ber mai chuan, damdiaiin, “Duhlai, i va’n ngaihawm êm! Hun remcháng....” a ti ban deuh chat a. Ka phu deuh zâwk a. A aw ka han hriat chuan tihdanglamin ka awm a. Duhlai a han tih aang phei kha chuan ani lo chuan DUHLAI min ti ngai si lo; ka duhlai a nih zawng ka hai hauh lo. Ani chu a ke pen ri aang pawhin ka hai lo va, mite kárah pawh a hnunglam aang pawhin ka hai ngai lo rêng a ni. Chuti tak chuan mi hìpna hi a nei a; kan kára harsatna chhum chhahzia ngaihtuah chuan biakhlatna hmanga Duhlai a ti thãwm ka han hria chu danglam lo chi ziazáng ka ni lo. Hun remcháng a tih a, a ngawih vang vang hnu chuan : “Ka bawih, eng nge ni ta!? Hun remcháng i sawi tak mai? Han sawi nawn teh...Maw..maw...” ka han ti a. Ani chuan, “Ih maw...ka chhûngte inneihna-ah an kal vek a, keimahin min awmtîr a, lo léng ta che,” damdiai, fân deuh raih chungin a han ti a. Chu a thu rawn sawi chu kei chuan ka awih thei mawlh lo. Ka hmangaihi a chhûngten an khuahkhirhzia ka hai hauh lo. An khuahkhirh aleiah a hahdam phah viau lawi tih pawh ka hai hauh lo. Chuti maia an thlah zalèn mai chu ka ring thei mawlh lo a ni. Ka zin bo leh zin bo lohte an chhûngte leh an hianten engtin tin emaw an thlithlãi reng a; kei lah ka zin bo si lo. Biakhlatnaa 16
  17. 17. Thinlai a thar leh hìn biak ka tum ve hin lahin ani chuan a dawm hmasa ngai lo va, ka aw an hriat rual rualin an dah nghal rawk rawk hìn a ni si! Tunah lah ani ngeiin min rawn bia a ni si! Chuti maia an thlah zalèn chu ka ring thei lo lutukin, “Eng maw i sawi? Lo léng ta che i ti e lo? Engtin nge ka rawn lèn ngam ang?” ka la ti fan a. Keini zawng kan hlimna Nî ve tùrte pawh hi arkhual ang maiin i dêkin kan hmang a. A h e n t e ’n d a m c h h ûn g h l i m n án a n h m a n hmangaihna hi keini tán zawng lungngaihna min thlentu mai a lo ni ngei si a le. Biakhlatnaa kan inbiak kan tihtâwp hnu chuan ka ngaihtuah nasa mai a. Biakhlatna a kalsual nge ni ang; mahse a ni thei lo. Ka ‘duhlai’ ti a koh ka ni. A chhûngte thang kam zâwk nge ni ang? Tuemaw min rawn biaktîr ang a, kei ani ngaia kûr kûr nà nâ na chuan amah chauhva awm ta nà nâ na chu i- he-lova ka pan ringin mualpho taka min chhuah an tum a ni thei ang em? titein ka ngaihtuah thul. Mahse chu zawng thudik a nih ka ring phal mawlh lo. A thim záwngin kan ngaihtuah laklawh tawh a, engkim sak ta ûkin kan hre vêl vek mai a ni. Mahse ka inngaihtuah harh a: an in lama a rang thei anga pan mai tùr chuan ka inbuatsaih ta zâwk a. Bei nge sei rûn dung an ti mathlawn lo vin ka hmangaihi, sakhmêl sensiar tawng tùr chuan an rûn lamtluang hawiin pheilai ka vâwr haih haih a. Pên a zãng duhin; rin aia hmáa thlen a awl ngei mai. 17
  18. 18. Thinlai a thar leh hìn An in ka thlen chuan Dar (Bell) ka han hmet ri ãt ãt a. Thutak nia kan rin ngam loh; mahse thudik ni ngei se ka lo tih rilrûk, ka hmangaihi zawng a lo awm ngei mai. Aw nêm dam thliamin, “Lo lût rawh,” a ti a. Chutih rual chuan kawngkhar a rawn nam hawng nghal a. Kei chuan, “I chhûngte....” ka han ti an nghal phat a. Ani chuan, “An awm lo ka tih kha, i la ringhlel cheu e lo...” a ti a. Chutah zet zawng lung a dam siai siai mai. Engkhaw sawi zawm set set lo chuan ka áwmah ka pawm bei nawlh a; fawh thianghlimin chibai kan inbûk vawng vawng a. Kan inthlah dáwn hìn a, a bul kan an ha leh hìn a. A ni, a biang tai têk leh a hmui sen vàm hiam maite chu ka fawh lohna nikhua a rei ta êm a ni. Fawh chu sawi loh, hmél pawh kan inhmuhlohna pawh a rei ta êm atin a ni. A-tu-amah indem thei bîk kan ni lo: Kan inhmangaih miau mai si a. Chutia ka hmangaihi ka pawm ta vawng vawng chu mipa e ti lo chuan ka lung a chhe deuh tlat mai a! Keimahni avàng pawh ni lo; anmahni avànga hlimna pár rimtui pawh tem dùn thei lo va, nulat tlangval nun han hman ngawt mai chu tuar dam thiam a har hian ka hre hliah hliah a. Mahse, ka rilru-ah ‘mipa i nih kha’ tih a lo lang zawk a. Ka lungchhe mittui tla mai thei tùr tawh chu min hnuhkirsak leh ta zâwk a. Kan 18
  19. 19. Thinlai a thar leh hìn inkuahna kut chu zawitêin kan thlah dùn riai riai a. A mut pindan kan pan dùn ta a. A khumah chuan hu-mu titih hian kan awm dùn rial a; a cháng chángin hmui leh hmui inchuktuahin kan infâwp leh zauh zauh hìn a. Engvànga hetianga hun zalèn, mitmei ven ngai miah lo va awm thei nge kan nih chu ka hmangaihi chu ka zawt a; mahse a chhan a sawi thei lo. An chhûngte inneihnaa kal tùr an phur tawh pheng lutukin an fanu pawh an hre chang tawh lo pawh a ni mahna ka ti rilru a. Chutih rualin keini pahnih tán Siamtu’n hun remcháng min siamsak ve duh pawh a ni mahna le. Hun kal tawh han chhuikir neuh neuh chuan ‘thil mak a ni’ a tih loh theih loh a ni. Kan pahnih chauhva tuma mitmei ven tùr pawh awm leh chuan tawh lohna hmuna kan han awm chu ka ngaihtuahna pawh a kal thui hman khawp mai. Ka rilru-ah chuan kan in lama inhruai haw mai chu a awm lian hle a. Ani chu ràwn pawh ngai lovin a remsa dáwn tih chu ka hai si lo. Mahse, mahse tih a ngai leh hìn. Ka inngaithuah harh hman lehpek a; ka dinhmun, aw ka dinhmun ngai a la ni. Ka dinna a la pangngai reng, pen khat pawhin tihdanglam ka la ni ta chuang lo. Ani pawh, aw.... a la ngai reng, kan dang chuang lo. A pawi ngei mai. Inngaihtuah buai hman lêk lo va kan in lama lo hruai haw daih tùrte ka ti hnuhnawh a; ka che muang leh hìn. Kan nghei bîk awm chuang si lo! Ani nèn chuan kan han sawi dùn hìn a; buaina a chhah telh telh hian a hriat a. Chûn leh zua thinlai damna hun nghah thlen a huphurhawm si. Hla siamtu-in- 19
  20. 20. Thinlai a thar leh hìn Run hmuna suihlung damte’n lèn hi, A rem ve si lo maw, chûn leh zua mawl vàngin; Kárah hraitê a lo pian hun chuan, Chûn leh zua thinlai pawh tui ang a ném mahna. tia a lo siam ang a, kan kára fanau chawi mai pawh hi kan thlang rum rum a! Mahse siamtu Pathian kan zah si a. Thâwk pawh kan la zing dûn hak hak khawp mai. Ani phei chuan hetiang hun zalènah chuan a duh vàng leh a lo inphalrai vàng ni hauh lovin a hun hmaa kan tem ve ngei chu a ring rilru ve awm si a. Mahse chû’ng zawng chunglam pawi khawihna a ni tlat si a! Hun a thâwlin a fianrial a; ka hmangaihi nõ vár haih mai han tuai han tuai chuan keimahah a rûka harsatna ka ngah duh khawp mai! Kan inchhaih kan inchhaih a, tudang kan ngai lo kher mai. ‘Nang i awm chuan lei vân a chang hìn’ tih hla han kaihlek a- ‘Bawihte i awm chuan lei vân a chang hîn’ han tih dep dep mai a châkawm hliah hliah a ni. Kan hlim dùn pheng lutuk chuan kan hun neih dàn ngaihtuah chang lo tawpin kan inkâwm a; thu bulbal nei êm êm lo chuan chawhnu her bawi hun kan hmang a. Kawngkhar a rawn ri rak a, ka bawihi chuan, “E..e.. e...”a ti tlak tlak a. Eng nge ni? ka ti vat a. Ani chuan kawngkhar lam pang a khar hat loh thu a sawi ta mai a! A mut pindan lam aang chuan kan chhuak a, an 20
  21. 21. Thinlai a thar leh hìn huthahchawlhna pindan lamah kan inzui phei a; kan hu fel vêl ta chiah tihah a nu chu a rawn lût a. Kei min han hmu chiah chu chawke ni rui ang mai a meng sen nghal rûm mai a. Ka ngaihtuahna a buai ta map map hle mai. Ka haw nghal chuan a nu chuan a sawisa vak mai ang tih ka hlau si. Han awm rengna chi lah a ni si lo. Ka han ngaihtuah a, hawn hma chu ha ta zâwkin ka hria a. A nih phawt aw tiin ka tho nghal uaih a. A nu chuan min rawn melh vei râm râm a. An in chu ka chhuahsan ta a. Ka kal chak duh lo va, a chhan chu a nuin engtin nge a tih? tih a thãwm aanga hriat theih ka beisei vàng a ni. Ka hriatphâk china a sawisa a nih chuan ka kir leh ang tih rilru pu ran chungin ka kal hnak hnak a. Mahse thãwm ka hre nghal lèm lo va; zawi zawiin an in chu ka hlat tial tial a. Rilru zawng a thlamuang duh zat lo hle mai. Engtin nge ka duhlai chu a nu leh pâten an nghaisak ang tih chu kawng tluanin ka ngaihtuah a. Mite sawi ka hriat dàn chuan anni nupa pawh hi harsatna tam tak tâwk ve tho; nu leh pâtena harsatna tam tak an siamsak; mahse an inhmangaih luat avànga innei ve thei mai an ni ve tho va. Anni hun tawng tawh aang pawha hmangaihna chu hrethiam ve tawh mai tùrin ka han beisei thul. Mahse chuti ahnehin a zual zawpui vailenhlo an tih ang maiin a hluar hlei hlei chu an ni si. A cháng leh ka han thiam leh rih a. A chhan 21
  22. 22. Thinlai a thar leh hìn chu kei pawh ni ve ta ila eng teh ual ka nih bîk ka ring lo va; anni aimah hian duh loh hmêlhmang chu ka tichhe zâwk mah mai thei a! Chutia kan in lam pana ka kal hnak hnak lai chuan ka hmangaihi hiannu duh tak, hlim nîa hian mai ni lo; lungngaih nî ber pawha a chan ang tuarpui thei leh hriat-thiampui tak nèn chuan kan intawng hlauh va. Ka hiani-te ina kal tùr a lo ni a. Rei lo tak kan inbiak hnu kan chanchinte ka hrilh luam hnu chuan a hiannute in lam pan rang tùrin ka ti a; eng nge a chanchin zêl min rawn hriattîr tùrin ka chah nghal a. Kan in ka thlen chuan ka pindan pualah ka hu ngawi ran a, ka melh ngai ka melh tlawk tlawk a. Ka ngaihtuah a, hlimna hi eng nge maw a nih a, chuti taka kan thlâkhlelha kan lungngaih hin ka ti rilru a. Keini ve hi zawng kan hlimna tùr beisei avàng leh hmangaihna avàngin kan lungngai a ni si. Chutia ka hut ran lai chuan kan hiannu chu ka pindan pualah chuan a rawn lût ve a; ka hmangaihi chanchin chu kan sawi dùn ta a. Kan kawmthlangah motor a insu ri bur a; Nu pakhat hi ring mangkhengin a e tuar’h mai bawk a. Chu thãwm chuan min tiharh ta zawk a! Hetiang êm êm hian hmangaihna hian min bual ã ang tih rin ngaihna pawh ka hre ngai lo rêng rêng. Ka han harhfim meuh chuan suangtuahna ram vek a lo ni si a. Kan hut pindan aang chuan ka tho lawk a, ka thingrem tê ka hawng a, a hlimthlá nalh tak mai min pêk chu ka 22
  23. 23. Thinlai a thar leh hìn la chhuak a: ka thlîr vawng vawng a. A hmêlah chuan ka lung a awi hliah hliah a; mahse ka lungawi kim thei si lo. Ka hmangaihna a tizual a; mahse hlimten kan lendùn nán pen khat pawhin ka pen thui phah chuang si lo va. Ka hmangaihi zawng ka dâwn cháng ngawt pawhin ‘Thinlaiah a thar leh hìn.’ 23
  24. 24. Thinlai a thar leh hìn Part III Kan intawn tirh aanga hun a kal liam tam tawh dàn leh kan inkár chhahzia ngaihtuah chuan : ‘Hnahhlui an ìl a; hnah tharin a thlâk’ tih ve mai theih tawh âwm tak a nih laiin ‘A ná a thar zêl hìn’ zawng a nih hi! Ka sawi tawh angin hun a kal liam tam tawh a, keini tán zawng pangpár kuhmum chem hriam taka chhawk ang maiin kan inhmangaihna ve chuan parh zai a rél dáwn lo a nih hi! Mahse chu hmangaihna kuhmum chu pàrtîr phet kan tum lawi si a, a buaithlâk teh zawng a ni hi. Ka awngphaha pangpár, dîpdaltu awm hauh lo va a pár parh hîk hêk ka han hmuh cháng ngawt pawh hian ka thîk rum rum hìn. Khuanu dem a awl mai dáwn zawng a nih hi maw. Mahse khuanu chu dem rual a ni si lo. 24
  25. 25. Thinlai a thar leh hìn Keini pahnih dinhmun hi zawng fur tui lian so bulh bulh mai, a kuang cham pûta luang mup mup, lèi awm si lo, chutih kára vaukam lehlam lehlama awm hrang ve ve ang chauh kan ni : kan inhmu thei vuai vuai a, tui luang ri a rin êm avàngin kan awng ri pawh kan inhriatpawh ha thei mang si lo va. Inhmu reng siin kan inhmu lo a ni hrim mai. Kan kárah tui lian a awm si a; inpawh tùr chuan tui lian kàm hun kan nghah mai a ûl si a le. Tunah chuan ka hmangaihi chu ka tán chuan hmélma a ni hrim mai. Ka ngaihtuahna zawng zawng min hipbehsak a; léngdang han chhai ve dáwnin ka thinlungah khakna lian tak mai a awm rùn si a. Mahse hun a rei ve ta bawka tiin mahni leh mahni inthiamchawpin nghilh zai rèl ka han tum ve sa teh a. Nî a sa vawl vawl a; mite awngkam ha ûmin Welcome pahnih pathum kal pèlin ka han léng ve a. Anni pawhin ka thinlung rei lo tê atána hlimna tùr khawp thu min fah ve bawk. Mahse lung tiléngtu mai an chang rih. Dàwn an ti sei a, thinlai mu hnu an kai tho dáwn tlat thung. Thu bulbãl engmah ka nei thei chuang lo. Khat deuh upa inhre siin ka haw thâwl leh viau lawi si a; ah hawn ka nei azeng a ni si lo. Tuna mi hi chuan khawlaiah han inhmu hlek ila, léng tùrin min sáwm chamchi a; lèn loh theih loh hian min ah chhuah hi a ni hrim a. An chhûngte ni se, ka lèn ve tawh hi chuan thehmeh ang hiap hian a reh hian an reh tlawk tlawk a; 25
  26. 26. Thinlai a thar leh hìn mahse ka rilru chhûngril tak zawng hmun hla takah a vâk ruai ruai reng hìn a ni si a. Chu nu pawh chu a beidawng ve hìn hle a; mahse min hmangaih ve miau mai si a; chu hmangaihna chuan min ngaidam thei a ni lawi si a. Kei lahin ka thinlung zawng zawngin ka kâwm thei si lo. Chu nu chuan ka taksa zawng a chang a; mahse ka hmangaihi’n ka rilru zawng zawng a chang lawi si a. Ani zawng ka rilru chanve pawhin ka kâwm thei lo a ni ber mai. Ka lènchhuah ni ve ber kher chuan ka hmangaih, ka thinlung lalnu, he khawvêl ahna hmuna min siamtu, ka hmangaih tlat lawi si leh a hiannu chuan hmangaihna avànga chhûngte bum thluin, ka sakhmêl leh ka ânka nêm tawn châkin kan rûn lamtluang an rawn zawh tlat lo niin. Mahse an rawn kal lama an rilrua a lo suangtuahna zawng zawng chu a thlâwn a chang ta! Khawnge i awm tak? Ka ’ngaih Laldang ka tawng lo tùr chu ka ngai ngam lo asin tichungin beidawng takin an lo kir leh ta chu lo niin. Ka hmangaihi hian a rawn kal dáwnin min rawn háwng lâwk lo a ni lo va; biakhlatnain min rawn biak a tum a, ka chhûngten an lo chháng a, kei chu insiam peih vek sain kuhva-khawr lei tùrin ka chhuak zawk a; mahse ka hianpa, motor-in a lo kal hlauh mai si a, engkhaw sawi set set lo vin ka chuang ve ta rawih ringawt mai a ni. Chhûngten rawn kir leh mai tùra min ngaih kha kir leh mai tùr ka awm ta si lo va, thil a sawngkawn zõ ta vek mai a ni. A pawi ngei mai. 26
  27. 27. Thinlai a thar leh hìn Kei lah chuan chutiang thil lo thleng thei tùrah ka ngai lo rêng rêng a; a rêng thu-ah hlimna, he lei hlimna famkim ûmin a hmeichhiatpui laka hlimna thliah ve mai inbeiseiin ka lo tei chhuak daih mai si a. Ka hmangaihi chuan chu ka rilru chu han hria se a thinlung engtin chiahin nge ka hliam ang le? Mi tán ka pár mai tùr chu a hmangaihna chuan a phalin ka ring bîk lo. Tih êmah chuan kei pawhin inthiam lo, inthiam ru ang reng sia rilru pu ka ni ve tho asin! Beidawng takin kir leh mah se a tán leh ka tán kawng zawng a awm ve ta zêl tho. Mahse a rei lo lua a ni! Lampui tluang zau laiah mit châkna zawng inphuhrûkin, thinlung tawt infah thawlna hun zawng a awm ngang si lo. Kan han intawng a, hmangaihna sahal chuan thinrimna tenau ka hmangaihi lakah chuan a lo thlen a ni chêk ang chu : “Ngai êm êmin kan rawn pan ve âwk âwk che a; khawiiah nge i lèn bo daih a? Tunah hun kan nei tawh si lo,” ban deuh chat hian a han ti a. Kei pawhin chhân ngaihna ka hre chuang lo. Kan kut leh kan kut chu kan inhmer dùn vang vang a. Kan inhen a ùl leh ta mai si a. An kal ta a. Chutia an kal ta chu kei chuan hmun dang thlîr lo lêkin ka en zui vawng vawng a. An liam dáwn tak tak ta tihah chuan ka bawihi chu a rawn lehhawi leh zawk a, a bán a rawn vai a; ka thlîr liam ta a. Ka mit deuh sulhin ka hria. 27
  28. 28. Thinlai a thar leh hìn Ka ngaihtuah zui leh ta veng veng a. Ka kawng kal dàn pawh a mumal vak lo a ni ang : Motor Horn a rawn ri tuar’h a, ka harh leh zâwk a. Chu motor thãwm rawn ri ta huaia a khalhtupa chuan min rawn en râm râm a. Mahse ka hmél awm dàn a lo hmu chiang hle a ni ang. Chu a huatna mit meng thîp tak chu kár lovah a sut leh ta thuai a; lainatna mitin min enzui leh ta vawng vawng zâwk a. Rei lo tê-ah kan in zawng ka thleng leh thuai mai a. Kan naute an lo awm ve deuh laih laih nain ka thinlung lam a ruak vàng a ni chêk ang chu kan in chu ruak ta huai hian ka hmu a. Tukverh biangah ka hu a; ka melh ngai ka melh leh ta tlawk tlawk mai a. Kan pangpár, fur laia pár chi, a pàr lai chuan mawi ve hìn êm êm mai chu ka thlîr a; mahse a lo vuai ve sen reuh a. Aw... keimah maiin ka lo tuar nange, kan pangpár meuh pawhin min lo tuarpui ve em ni le? Ka han thlêk ka han thlêk a, a hmêlah chuan mamawh riau nei ve tho; mahse hmu zõ si lo hmuh hian ka hmu a. Aw... ruah a sur zawh hlim tea a pár mawi hin tehrêng nèn tiin lainatnain ka khat a. Mahse tunah zawng nî a sa rum rut mai si a; a tán dinkhawchhuah a theih si loh a ni. Mamawh zawng a nei tih ka hai bîk lo. Ruahpui rawn sûr ni se zawng a tán hlimna famkim siamtu lo ni mai tùr a le. Kan pangpár nèn chuan kan uai dùn a ni ber mai! Ani’n mawina nei tùrin zîng daifim leh 28
  29. 29. Thinlai a thar leh hìn malruah a mamawh a; kei ve thung erawh chuan ka ngaihlai Thanghniangi ka mamawh ve thung a ni si a. Mahse kan harsatna min phuhrûksak tùr han ngaihtuahin lung rêng a awi zõ si lo. Kan pangpárte chu ka en reng a, a kiangah chuan khuaitê hi a thlâwk kual veng veng a; bawm tùr pár a nei rih si lo va, chu párzû dàwn tum khuaitê pawh chu a riang thlawn mai mai mang e ka ti neuh neuh a. Ni dang, hun dang chuan chu khuaitê chuan kan pangpárah hlimna a zawng hìn a; hmuh pawh a hmu ngei hìn. Duhthawh leh ãm takin a párzû thlum chu a dâwt heuh heuh hìn a; mahse a párzû dàwn tùr kha tunah zawng, tunah zet zawng hnahthel ro tluk chauh a ni si a! Kan pangpárin tuia châwmtu a mamawh a, kha khuaitê khân a hlim nán párzû a mamawh a; kei pawhin hmangaihna pár ngaihngam têa tlan ka thlahlel a ni si a; amaherawhchu awmzia nei lovin kan hun kan hmang liam mai mai ni hian ka hria a. Kei chauh ka lo ni lo va, kan pangpár te, khuaitê te niin ka lungngaihna chu min awmpui ve hliah hliah ni hian ka hria a. Ka han ngaihtuah neuh neuh a, a kimtláng vêl leh a bahsam thlahhniang maite kha ka mitthlá-ah a châm reng a; a kuthiah nõ tak maia min bye bye lauh lauh kha ka theihnghilh theih mawlh lo a ni. A sakhmêl ka tawn ngawt pawh hi ka tán a hlu a; mahse ka tán a hlut rual rual hian dâwn titamtu a chang leh lawi si hìn a ni. 29
  30. 30. Thinlai a thar leh hìn Ka mitthlá-ah a sakhmêl chu a châm veng veng a; a kawr rawng senduk hâk chuan a kâp noin; a kawr bânin a khuh phâk bâka a bán uai var thla ngiakte kha ka mitthlá-ah a châm reng mai. Chu mai a la ni lo: Miten inhmeh an ti ve em tih ka hre lo nangin a bahsam kir ni chiah si lo, kir tia sawi theih si lo a, a ngil tia sawi theih chiah bawk si loh chuan a kal záwngin a dàr a vaw hnap hnap a. Chu mai a la ni lo cheu : kan han inhmuh phata a sakhmêl kha a mawi ka ti chuai thei lo. A mitmeng kha ka han en a, a nui chhîng deuh chen chen ti dáwn i la, a meng chiang ang viau lawi si a; a nui deuh sêng han ti dáwn ila chutianga han hen teh vak chu a ni bawk si lo. A nui chhîng deuh eih han ti dáwn ila, a chal a chuar nêng azeng pawh a ni si lo. A nui deuh vur vur han ti dáwn ila a nuih zawng khán a biangsum a lang deuh kêk lawi si a. Sawithiam a harin, a hmuh a hmuh ve ngawt loh chuan han sawifiah thiam phâk rualah ka ngai lo. Chû’ng zet zawng Thamral lo mitthlá chauh a chang si a. Video-te anga han Rewind leh chi ziazáng a ni si lo. Ka bengah lah chuan : Ngai êm êmin kan rawn pan ve âwk âwk che a, khawiiah nge i lèn bo daih a? a tih ri chu a inthumrawn tluk tluk reng mai si a. Chhân tùr awm si lovin ka bengah zawhna hlir mai chu a châm reng mai si a ni. 30
  31. 31. Thinlai a thar leh hìn Ka hmangaihi nèna kan inkár ka han ngaihtuah hìn a; rilru-ah hian eng emaw thil chhah pui, hmuh theih si loh paltlang theih bawk si loh awm ang hian ka hre tlat a. Chu mi avàng chuan ka hmangaihi ka hmangaihna ata chu tlãnchhuah tumin mual hranah ka han chhuak ve a; mahse ka hmangaihi bawk chuan min rawn ûm leh ta si a. Kan rawlthar laia kan ngaihzáwng neite min ti hrechhuak a. Chutih lai chuan kan ngaihzáwng kan duh êm êmte hi kan han tihtauhkhum a; mahse an titau ve ang tih kan hlau ru viau lawi si a. A tau hmasa sa khân tihtauh hlen erawh chu kan hlau thung a nih kha. Chumi dungthul chuan kei pawh mual hranah ka han chhuak ve a; mahse ka hmangaihi chuan duh tâwka min tlattîr a phal mai ang tih chu ka hlau hle thung si a. Hetiang hian engtin tin emaw kan intawng leh mial mai hìn a. Kan inthlun-zawmna hruipui zawng chat tawh mah se a zái sîn têin a la awh der der si a. Chu zái sîn tê chu kan tána hlu ber a ni lawi si a. A zâi sîn tê ber erawhchu a lian berah a ang ta zâwk a. Hnimhlîngnei kára pangpár mawi chu lâk a buaithlâk a, han lâk dáwn pawhin buai fet a ngai a, hliamte hial tuar a ngaih cháng a awm hìn. Hnimhlîngnei kan vai kian hma chuan ngaihngam taka lâk mai zawng a harsa viau hìn. Ka hmangaihi nèn kan inkára hnimhlîngnei lo o pût mai hi thenfai ka tum lo a 31
  32. 32. Thinlai a thar leh hìn ni bîk lo. A hnim hlîng chhun hi a na êm a, a hnim a hangduang bawk si a ni, ka han vai kiang ve duak hìn a; mahse a dang a lo o belh zêl mai si a, a dang ka buaipui chhûngin ka khawih loh loh khân min lo dîp hlum hman lo chauh zêl a ni. Hnimhlîngnei dîp zawng a lo na nangiang ni tùr a ni. Mahse kan Pathian thu pawhin, ‘Hmangaihnain a dawhthei a, ngil a nei bawk hìn....engkim a tuar hrãm hrãm a, engkim a ring a, engkim a beisei a, engkim a tuarchhuak hìn’ a lo tih chu ka thinlungah hian ka vawng nghet tlat a. Ka hmangaihi nèn kan inkár ka han ngaihtuah a, ka beidawn tak tak lai chuan khi cháng thu thianghlim Tirhkoh Paulan Korinth khua mite hnêna a thawn khi ka ngaihtuah chhuak thuai hìn. Tunah dîpin awm mah ila, kan kára dîptu awm chu a han a hut beiseiin, kan tán kawl a la êng ve ang tih ring ngam ila, harsatna chhumpui zîng thim mup mup mah se tuar hrãm hrãm ila, kan tuarchhuak ve ang chu maw tih hi ka inhnemna chu a ni ta rih. A ni, ka hmangaihi sakhmêl leh ânka nêm ka tawn ngawt pawh hian ‘Thinlaiah a thar leh hìn’ zawng a nih hi! 32
  33. 33. Thinlai a thar leh hìn Part IV Zan a ni a, Mizo pi leh pûten thla ên zan bera an sawi hin Khuangchawi thla, arkaidenzan a ni a. Zan rei tak zawng a la ni lo va, vansáng lam boruak chu ka han thlîr a; vân chu a thiang kûk a. A thiang kuk han tih lêmah ngun taka han thlìr chuan hmun ruak awm hmél loh tak hian arsi a pe un a. Chhawrthlapui pawh khawhar ve hmél tak mai hian amah maiin a tla ve nul nul a. Mahni pawha ênna nei lo, mite ênna ring chung pawh, a pármawi lâwmin hnam tin naufa kan kûr a ni si a le. Kan Varanda-ah hruipuia siam, mi pahnih hut theihna hutthleng ka la chhuak a. Bawp khawkherh meuhin ka hu a; hutthleng bán chu ka bán veilamin ka kuah ràn a. Zan a rei tial tial a, chhawrthlapui lah chuan a ênna a chhuah zual sauh sauh emaw tih tùrin a êng telh telh niin ka hria a. Arsi-te lah chu inhnaih tê têin mahni phâk tâwk ang tê têin an êng ve sep sep reuh a. 33
  34. 34. Thinlai a thar leh hìn Lei lam thãwmte ka han ngaihthla a, thei reh takin a reh ang tlawk tlawk a. Tlêma beng han chhit deuh erawh chuan lei hrikte chu an lo hram ri ve cherh cherh a. Keimah ang tak maia thla êng làwm ve nge? Thla êngah hlimna a zawng ve nge tih pawh hriat loh Pawnga zaithiam chuan mual lehlamah lamtual a lo thai a; a lo ri veng veng mai a. Keimah mai chuan chhawrthla êng chu lawm lovin min lawmpuitu pawh an awm ngei niin pawnga zaithiam chuan lung min rualpui niin ka hria a. Ka han hawi kual zêl a. Chhawrthlapui lah chu a ên zual zêl avàngin ram hla tak pawh a hmuh theih a; amaherawhchu chiang tak erawh chuan a hmuh theih lèm lo va; a paw deuh chuai ni ber hian ka hmu a. Kan naupan laiin thla-ah hian ‘Bungpui a awm a, a zârah chuan hauhûk a ban nalh nalh e’ an ti hìn a; vanvadâk tehmeuhin, ring na erh urhin kan thlîr hìn a. Hmuh ngei tumin kan thlîr a, kan hmu lèm chuang hlei lo va. Naupang daw thei deuhte chuan : “A! khi, ka hmu, khi, khi, khi,” an tih hinte ka ngaihtuah khâwm a, ngaihtuahna hian min lo hruai thui theih dànte min ngaihtuah chhuahtîr a. Chu mai chu ni lovin ka nu hovin kan unauza thla ên zana leihkapuia kan hut tlar dal leh arsi hming min hrilhte ka ngaihtuah chhuak a : “Hmar Arsi hian a awmhmun a sawn ve lo va, engtik lai pawhin a lanna ngaiah a lang reng hìn a. 34
  35. 35. Thinlai a thar leh hìn Khi..i..i...ta hmar lama Biak In chhip zawna arsi êng deuh bîk khi Hmar Arsi chu a ni. Khi..i..i...ta arsi awm khâwm lêt, tuibur lû ang lek lek khi, a khâwmin paruk an awm khi. Khi khi siruk a ni a. Saw...aw...ta chhim lama Mizo pa Sairawkherh ang tak, kûl khin khen, ‘D’ ang deuh saw sisairawkherh a ni bawk a. Khii..i...i...ta Hmar thlang lam deuha arsi pathum intlar deuh hap leh a chung deuha tlêma awm khâwm deuh leh a bula arsi, a sîra awm ve khi a rimtu a ni a....khi khi Dingdi puantah a ni a. Khi...laia a tung záwnga arsi êng deuh pathum tlar chho khi Chhohreivung a ni bawk a. Tin, tunah chuan a la lang thei rih lo va, khaw vàr dáwn lamah arsi êng bîk tak mai, han hmuh pawha hai rual loh tùr pahnih a la rawn chhuak leh ang a; a lian zâwk chu Chawngmawii a ni a, a tê zâwk chu Hrangchhuana a ni a. Chawngmawii leh Hrangchhuana chu an inngaizáwng hìn a........ arsi-ah an chang a, arsi-a an chan hnu pawhin an la inzui zêl hìn .......” tih thu min hrilhte chu ka hre chhuak uai uai a. A ni, Chawngmawii leh Hrangchhuana chuan indi chángte an nei hìn a. Hla siamtu pakhat chuan - “Vân hnuai mi hril si-ar hmingthang Chawngmawii, Dî tawnah nau ang a nuar ngai lo; An indî e, chhawrthlapui êng ruai kára’n. Nang pawh mi u, relthang dáwn bîk suh.” a ti a. Tin, hla dang pakhatah pawh - 35
  36. 36. Thinlai a thar leh hìn “Si-ar Chawngmawipuii chuan e, A Dî val Hrangchhuan hen mah se, Tawn leh chang ni a nei....” tih a awm bawk a. Ni e.Chawngmawii leh Hrangchhuana chu kum khuaa inhen leh tawh lo tùrin chung si-ar-ah an chang an tih hìn tak kha maw...... Keini tán zawng chhawrthlapui-te pawh chhawr loh thlapui a chang zõ ta a. Han êng viau hìn mah se a ên zual zawh poh leh khawhar a tizual a. Hmâna kan inkára lâwmna siamtu ni hìn kha tunah zawng nun hlui ngaihtîrtu, lunglèn tizualtu mai a chang ta si a le. Thla êng chu ka han en hìn a, ka lung a awi thei mawlh lo. Hla phuah thiam ni ta ila- 1. Kumpui sûl ang a lo inher a, Hmâna nang nèna kan lawm chhawrthlapui kha; Mawiten thangvânah a lo her chhuak leh ta e, Nun hlui erawh a her chhuahpui si lo. 2. Hmânah chuan chhawrthla êngmawi lâwmin, Ka dî nèn nuihiauvin hmangaih pár kan tlàn; Tunah erawh nun hluiten kir zai rêng a rél si lo, Ka thinlai chhum ang a zîng ruai e. 3. Min dàwnpui ve si lo léng zawng hian, Mahriak awmkhawhar suihlunglén reng mai zawng; Engtin tuar zêl ang i maw? Dî ngaih puan ang bâng si lo, Engtin tuar ve ang maw léng zawng hian? 36
  37. 37. Thinlai a thar leh hìn 4. Kei zawng ka tuar thiam lo a ni e, Vân ruai ruaiin maw chhawrtla eng hnuaiah; Ka thâm vêl e. Hmangaih Dî zun ngâi rêng rêngin. Kian zai rêng a rél thei mawlh si lo. tiin ka phuah ve hial mai thei a ni. Ka lût thûk tial tial a; ka rin loh hlânin min chim pil leh ta! Thla a êng nõ nghial a, tláng thengthaw nuam tak, thil/khaw hmuh zau theihna deuh lam hi kan pan a, kan kal zêl a. Tlángah chuan Bûngpui kung lian tak mai hi a awm a, a zár a buk ha êm êm mai a. A hnuaiah chuan phaitualhnim a o khat chiat a, bûng hnah tlate chuan lei chu a dap a, lei lang tùr a awm lèm lo bawk a, han hut pawha bal’h hlauhawm a awm lèm lo va. Bûng zár hnuaiah chuan rilru chhia tel hauh lovin chhawrthla êng kan làwm a. Thlapui lah chu a êng zual tual tual a, han hawi vêlin tláng tin chu a ên nõ nghial mai si a. Kan awmna lai tak erawh chu bûng zár bukin min hliah avàngin a êng chuan min chhun lo va; mahse min chhun chiah lo naa, a vêl a ên hat avàng chuan kan awmna lai pawh chu thim chhia a ni hran lo va, ral a khat aang chuan miin min rawn thlîr ta se; tu nge kan nih chu an rawn hre thei lèm lo vàng a; mahse a thlîr thiamte chuan fin chi kan nih loh dàn chu an rawn hmuh thiam theih mai chu ka ring! Engemaw chánga a zár thlîin a chhem chánga min rawn chhun ve zauh zauh cháng erawh chu a awm hìn. Kan sîr lawk lawkah erawh chuan bûng zâr thâwl lai deuh aang chuan thla êng chuan a 37
  38. 38. Thinlai a thar leh hìn rawn chhun tlang a, a êng pawh a rawn kaltlang deuh sup a. Bûng kung bêlin hram thiam vaten riah rûn an rem ve a ni tih hriat takin a khât tâwkin an thla chu an zap ri leh phurh phurh a. An e a ni ang tih rin theih tùrin kan bul lawk lawkahte chuan eng emaw hi a rawn tla vâr ve leh zauh zauh hìn a. Chutih lai chuan kan inkára hèm tla tùr leh min kam nat theih dàn tùr rêng rêng kan dáwn pha lo. Dik tak chuan kei ngat phei chuan ka ring pha lo hrim hrim. Siamchawp hmangaihna ni lo, hmangaihna chuan min zem ã a. Siamchawp hmangaihna hi a lo awm thei ngai ang tih pawh rin ngaihna ka hre hek lo. Kâk deuh tak hian ka han hu a ka bawihi chu ka kapkárah chuan a hu a, ka áwmah chuan a rawn bei hle hle a, kei chuan a sam tle nghiau mai chu ka theih ang tâwka dim leh duatin ka chulsak heuh heuh a. Ka tã a nih loh hi ka hlau hliah hliah a, ka áwma a han bei hle hle chu ani aimahin ka lung muang mah zâwkin ka hria a. A bahsam chûl heuh heuh pah chuan, “Ka bawih, aw, nangnèna tudang ngai lo têa run hmun lèn dun ka va’n nghâkhlel tawh tak êm! Mahse tunah zawng a rem si lo maw?! tih pah chuan ka han kûn hniam a, a biangah ka han fawhsak zauh zauh a. A han awn deuh tai a. Ani chuan min rawn chhoh en hâ a, a biang lah chu thla êng riai hnuaiah chuan a paw phêt mai si a, a hnarngul sáng deuh vah maite chu hmuh hmaih rual a ni lo va, a heh sen vam ham mai 38
  39. 39. Thinlai a thar leh hìn kára a ha rual hat mai, a han hen var hah maite chuan lung a dum hliah hliah a, ka kuai vanvadâk deuh a, a sam lah chu a uai thla nghiau a, a kut zungang zum sei sal mai chuan ka nghawngah a rawn dawm a. Kan thlen thui ngam ber tiin duat tak chung siin kan han infâwp vawng vawng a. A bán nõ deuh tak mai chuan min kuah nghet sauh sauh a. Kei lah chu ka dawmna lai apiangah ka lungawi hliah hliah mai si a, duh tâwk ngah tih tak tak awm thei hek lo le, ka han thlah zuai a, ani lah chuan laklawh hmél tak hian beisei tak chungin a lo la áng hiam a. Ka chuktuah leh ta mai si lo va, a nui deuh saih a, ani pawh lawm hmél tak hian a nui deuh var var a, ka nghawng a kuahna chu a kuah nghet sauh a, ka biangah min rawn fâwp leh zauh a. “Hun hi a’n kal deuh ang a, rûn hmun lèndun chu sawi loh, a hriat pawh min hre chang duh lo mai angah,” a tih zauh va. Fiamthua min hre chang tawh lo mai angah a tih ngawt pawh chu ka thinlung hi vit deuh zawk hian ka hria a. “Chu, min va han ringhlel awm ve a?” ka han ti lêt ve leh hrãm a. “Ringhlel tihna pawh a ni chuang hlei nem, mipa nazawng hi chu in awng hi a rintlâk vek lèm loh a,” muang ban deuh hian a ti a. “Min lo hmangaih lo tawp a ni maw? Ringhlel chungin ka kiangah i lo awm ve mai mai a ni maw?” ka han ti leh alh a. 39
  40. 40. Thinlai a thar leh hìn “Aw...D..., ka hmangaih che asin. Ringhlel lul lo ve, mi dang ka sawina zâwk a ni, a pawi hle mai min hrethiam rawh,” tiin inthiam lo aw tak hian min han chháng a. Ani lakah chuan ka rilru zawng zawng ka pe a, ka hmangaih luat avàngin a cháng leh a lakah ka pangchang a, a cháng leh ka hmangaih ang tlukin min hmangaih ve lo niin ka hre thul. Ka hmangaihna ang tluka chhân lêtna dawng lo nia ka inhriat chángte chuan ka thin a rim thul. Ka duhna a nasat êm avàngin fiamthu pawha duh tak tak lo lam hawia ka benga a han ri chu min déng na zar mai a, ka nghing lawih hian ka hria. Chutah chiah chuan alãwm, ka lo hmangaihzia leh a chunga ka phût sanzia ka hriat lehzualna. Kan hmangaih tak ten awngkam eng emaw taka min han tih zauh hian a ri hi a ring hma êm êm a. Ka duh tak tak lo sawi ni se, ui êk pu tlukah pawh ka ngai awm si lo va. Kan duh tak, kan hmangaih êm êmte hian kan hmangaih ang tluk hian min hmangaih ve lo nite hian kan han hria a; rei tak inzui hnu pawh hian ‘leh lo mai angah!’ tih hi a awl viau hìn. Kárah mi dang an rawn tla tihna pawh ni chuang lo hian hmangaih luat vàng hian inrinhlelh tawnna hi a lo piang ve fo mai a. He dinhmun hi hriatthiam harsa ve tak thil awm ve thei ni tlat si a ni a. “Ka hmangaih che alãwm,” min han tih pawh hian hnára hlît phawi ang huai chuan awm a har a. Thinlung zîng erawhchu kian khatin a kiang a 40
  41. 41. Thinlai a thar leh hìn ni. “Ka hmangaih che alãwm,’ ‘kei pawhin ka hmangaih che asin,’ tih ri tluka mawi hi chu inngaihzawnna lam awngkamah hi chuan a awm kher àwm lo ve. Mahse chutih rual chuan kei kher lo pawhin ‘Ka hmangaih che’ a ti ve tawh tho ang tih rilru put pawh hi thil awm thei tak zawng a lo ni. Mahse chu chu hmangaihna chuan a phal thei mawlh si lo. Chutia ‘Min hrethiam rawh’ ti ngawih ngawih ta chu han hriatthiam loh ngawt lah chuan awmzia a nei si lo va. Ka rilru timangang pawiti hmél ka han hmuh chuan a inthiam lovin pawiti takzet hmél pu niin ka hmu a. A rilru ka timangang lêt zâwk hlein ka hria a, ka lainat leh hnuhnawh hle mai a. Chutih lai chuan chunglam aangin sava êk niawm tak hi a rawn tla vei zauh hi ka hmu zuai a. Chutih rual chuan |hiani chuan a bán a vai lauh a, “Ka duh thei lo, ka duh thei lo,” tih leh thawh a rual a, a ding ta uaih mai a. Chutia a’n din tâk hluaiah chuan kei pawh thil awmzia ngaihvenin ka ding ve nghal hluai a, “Eng nge ni ta?” tih pah chuan ka han kuah thuak a. Ani chuan, “Min khawih suh, min khawih suh,” a lo ti chul a. A bán chuan na vak lovin min nawr kiang a. 41
  42. 42. Thinlai a thar leh hìn “Ngati nge?” ka’n ti leh a. A nuih a za hnuhnawh a. ‘Êk, êk, êk’ a ti ta! Bûng zár buk khuh phâk loha tlángsam hnah chu a zût a, chu chuan a hru zui ta a. A hrûk fai zawh chuan, “Khawii, keima’n kan thianfai vek ang e,” ka ti a, a hrûk fai vek hnuah chuan ka kut chuan kan zutsak leh a. A nuih lah chu a za êm êm a; nui ri ring ngam si lo hian a nui bu tlat tlat a. “Chu Sava kher kher chu a va’n sual êm êm, engah nge i bánah kher kher a rawn êk ni. Êkna tùr hmun dang a tam tehlul nèn, i bánah kher kher chuan engtianga rawn e chu ni maw? Kawmthlang naupang han ni vaih se chuan ka va’n hau nasa dáwn tehreng em! Mi bánah kher kher han êk! Keini’n a pilh palh ang tih hlauvin a chul pawh kan chûl ha phal lo va, nanga eng sava chu ni maw i rawn êk rikngawt mai le? I thisen a sáng reuh em mai! Phuihnam par hlir tlàn tawh ang che,” ka han ti vêl a. Khatia tho ta hluai chu a chhan lah a ho ang reng si a, kei lah chu a ho thei ang berin ka lo tlak kual leh duah mai si a. “I ho mai mai êm mai,” a’n ti hlak a. A nuih a za leh si a. “I ninawm,” a’n ti leh ngawt hìn a. Kei lah chu ka uangthuang tual tual mai si a, “Ka bán pawh a awm ve reng a, i bán kher kha a rawn tum chat mai a, a pà a ni ang, a pà a ni hrim hrim ang,” ka han ti vêl a. 42
  43. 43. Thinlai a thar leh hìn “I thîkthu a chhe mai e a. Ni e, a pà a nih kei pawh ka ring. A hmélha ngawt ang. A pà ngawt ang. Ani chuan nupui pawh a nei ngam ngei ang,” tiin mi han sawi el vêl a. Ni e, chu chu a dikna lai pawh a awm. Han huat ngawt tùr pawh a awm lo. Thil chu a nih a hnu hmanah huat tùr a awm lo ve, a lo nih loh pawhin huat tùr a awm chuang hek lo. Thil hi a nihna tak chhui chian kilh kelh a nih hran loh chuan, han ngaihtuah maia ni thei mai awm thil hi a awm châwk reng a. Ani min ngaih dànah pawh ‘eng thil emaw’ avàng mai maia ‘hmangaih nei lo’ anga min ngai pawh demna tùr a awm hran lo. Mipa tána chet mai hun ni awm taka a ngaih pawh ka thiam lo chuang lo. Eng emaw avànga nupui atána nei ngam lo va min ngai pawh a suangtuahna khawvêl aanga thlìrpui chuan a àwm ve thlap. Duh tak chung sia ka neih chuan si loh avàngin a ni ngaihah chuan pà lo nih pawh ka lo hlawh pawh a ni ang. Mahse engvàngin nge duh êm êm chung sia ka neih si loh? tih zawhna vawi tam tak ka inzawt tawh, a chhânna ka hmuhte a hriat ve si loh vàng a ni. A hen azar chu ani pawhin a hre ve tùrah ka ngai. Chutia, “Nupui pawh a nei ngam ngei ang,” a han tih chu ka han tui hnih ve leh a, “Hmei pawh pathum vêl tal chu a nei lo’ng maw? A henin an bual ang a, a henin an zap bawk 43
  44. 44. Thinlai a thar leh hìn ang a, henkhatte chuan a lu thakte pawh an hiat mai mai ta lawng,” ka’n ti a. “A awihawm teh duah hìn lo ve a,” za lo zet hian a han ti a. Kan thu dang alai chuan, “Haw zái kan rél tawh mai dáwn em ni?” ka han ti a. Ani chuan, “I thu thu, i duh hun hun a ni mai,” a ti a. “Chuti chu, ka thu a nih chuan haw tawh lo ila, hetah hian awm reng mai ang aw,” nui chungin ka han ti leh hrãm a. Ani hmél chu ka han en a, za ve deuh hian a hen ai a. Min rawn thlêk há a, hawn lam kan hnaih tawh avàngin inthlahnán ang reng, ka han kuah vawng vawng a, engmah kan sawi lo va, kan inkuah ngawih ngawih ringawt mai a ni. Hetiang hun ha hi neih a har a, keini pahnih inkárah ngat phei chuan neih leh theih a ni ang nge tih pawh suangtuah phâk rual pawh a ni lo va, suangtuah chhin ngam pawh harsa tak a ni. Sap thufing chuan, “Hun hi tangka a ni,” a lo ti a. A dik ngawt mai. Keini pahnih tán phei chuan minute hnih khat hi a hlu vet vet êm mai! Hun hi chu a hmang thiamten an hmang daihzai a, a hmang thiam lèm loten eng ualah an chan chuang lèm hlei lo va; mahse chu hun chu a hmangtuten an hman dàn ang anga kal muang leh kal chak a ni mai lo va; mi tin tán a hmangtu 44
  45. 45. Thinlai a thar leh hìn azir ni lovin, a kal dàn pangngaiin a kal reng mai a ni. Ka bawihi chu a insût hraih hraih a, zawhna han zawh buai pawh a ngai lo va, thil thar dapa hnem tum pawh a ûl ber hran lo. Khawvêl hi a letlinga a kal a nih loh vêk leh, a linglet zawng tala a kal a nih ngawt loh chuan a damdawi a váng a ni e. Kuah ngheh sauh sauh bâk chu tih theih dang a váng rih hle mai. Buaina hi a lo buaithlâk a, manganna hi a lo manganthlâk ber mai a lo ni e. A koki dinglamah chuan ka bán dinglam ka bâng liam a; a bán vei lam chuan ka kãwngah nghet vak lovin min kuah a; insi chialin kan haw dun ral ral a. Tláng thawveng aang chuan hnuai lam panin kan kal a. Cubic lung inrem hi a lo awm a, lungrem kárah chuan phai-tualhnim hi a rawn chawr far a. Tláng thengthaw panna ti lo chuan chu lai lung rem chu phaitualhnim chuan a bawh hneh phian mai a, a lung lai chauh an rah hìn avàngin phaitualhnim chuan a han a hulh phah lo ni ngei tùr a ni. Chu lungrem chu a lo nghet lovin, a buk thei chu lo niin ka bawihi chuan a rap buk thut a, a awpta rawp mai a! Kei pawh min phih léng ve nawk a. Chutah leh, ka harh ta zawk mai a. Ka bawp khawkherh chu a lo phelh chu niin, ka ke delh lam zâwk chu a mu chur chur mai a. Ka hutthleng her nawk khawpin ka lo che a. 45
  46. 46. Thinlai a thar leh hìn A mak ngei mai! Suangtuahna li thûka han pil meuh chuan, rin loh tak hi kan dâi a, tuizangkhauh lai lo awmte chuan a rem laiah min lèn kual nawk nawk a; tuifawn insêp chuan min vawrh chhuak leh nawlh mai hìn a nih hi maw. Lui mawng lama pil hlen daih a, a tawng fuh fuhte pumpui tihpuar nána awm mai pawh thlan theih nise, thlan a châkawm rum rum mai dáwn e. Thinlai mu hnu hi a tho leh hìn a, awi awi mah ila, naute tho fu lo laklawh, mut kham lo ang maiin kan chiau reng mai zawng a nih hi. Lungrun, i zuna uai hi a na lua a ni e. 46
  47. 47. Thinlai a thar leh hìn PART V Zan khat chu ka Diary ziah tawh bu hnih bu thum chu ka la chhuak a, eng kum ber nge tih lam ngaihtuah nachang hre lo leh en mai nachang hre lèm lo chuan a ni chhinchhiahna bîkah chuan ka buai tâwk êm êm tlat mai a! Ni khat chu : ‘Vawiin chu College can- teen-a kan chawlh laiin hmélha tih deuh mai ka hmu a; ngaihzáwng lo nei ve fo tawh mah ila, ani aia ha tih ka la nei lo. Ka hmuh phat aangin keimahah nasa takin thu a sawi nghal a, hun a chep deuh avàngin tu nge a nih a, khawii a awm nge tih ka hre hman ta lo. Zanah lehkha tlêm tê ka zir a, chu nu ringawt chu ka ngaihtuah mai. Hriat chian zêl a châkawm hle mai’ tih a inziak a. A tûkah chuan: ‘Class ka kal a, nimina ka hmuh kha hmuh leh tumin ni dang aia rei deuh canteen-ah ka awm a; mahse ka hmu chuang hlei lo va; ring ka fân nasa thei ak ak khawp mai a, hianpa L.M-a’n min hmu se chu sawi tùr a ngah ngawt ang. Rilru kim lo deuhin inah ka hawng a, zanah lehkha zir lovin hiante nèn kan inkâwm a, 47
  48. 48. Thinlai a thar leh hìn lehkhaden kan déng a, kan angdun kan thiam loh zâwk avàngin tui kan in hnem hle’ tih a inziak leh a. A tûk chu Saturday a ni a, ‘YMA Sports’ tih chauh hi mãwlmang deuhin a inziak a. A tûk lehah chuan - ‘Sande Sikul zirlai Upa Khuanga’n a khai khâwm, zanah Missionary pakhatin report pêk pahin thuchah tawi tê a sawi’ tih tê hi a inziak leh a. Ni thum a zawnin engmah a inziak lo va, a ni lina-ah chuan, ‘Ghy-ah chhûngkaw pawimawh tiin zan khat riakin ka kal zuai, rin aiin a chauh theih nek mai, motor chuan ka kham hle, muthilh ka harsat bawk si, dam takin ka thleng leh a, Pathian vênna a ni e’ tiin a inziak leh a. Ka keu zêl a, ka keu kân nual a. Ni khat dang lehah chuan ’tiang hian a lo inziak a:- ‘Vawiin chu ka hmuh nawn châk êm êm, ka zawn rilrûk reng hin ka hmu leh thei. A nuam ka ti hle mai. A bulah ka kal a, ka biak hmain ani chuan, “I va reh ve a,” mi lo ti a, ka biak duh tak ka bia a, ka hmuh châk êm êm ka hmu bawk a, a nuam ngei mai. I BA zir a ni a, College dang aangin kan College-ah a rawn insawn a. A hming pawh ka zawt a, Rita Zorammawii a ni. Phone number leh address kimchang pawh kan inpe’ tiin. ‘Rita Zorammawii’ tih chu a hnuaiah a inrîn kalh nghe nghe a. Chu thil ka han chhiar chiah chu ka mit deuh sulh ni berin ka hria a. Ka mitthlá-ah khami 48
  49. 49. Thinlai a thar leh hìn nî kha a lo lang uai(h) uai(h) a: Khua a thiang ha a, ni a sa vût hran lo va, thlifim a thaw heuh heuh a, a sam chu nasa lutuk lovin a chhêm lêng vet vet a. A sam tan dàn chu sam azawnga mawi ka tih dàn berin: dar vaw pêl siin, a slope-in a tán a. A kir ka tih dáwn chuan kir teh chhup chu a ni lo va, thlifîm pawhin a chhèm lèn siau siau theih a nih avàngin kir tep tup lo, mâm zuar bawk si lo a ni ber mai a. Ka mitthla-a a fiah ang hian ka sawi chhuak thiam lo va, a... hmuh ngawt mai loh chuan a sawia sawi fiah mai chi a ni lo va, hrilhfiah tum dáwn ngial mah ila, ka hrilhfiah thiam lo a ni ber e. A mawi a, a nalh a ni ti ila, a bâk a la inphum euhah i ngai mai ang. |awngkam thiamnaa han sawi chhuah thiam chi- ah ka ngai lo va, a tak ngeia hmuha lang chiang leh a mawizia hriatchhuah zual deuh deuh tùr chi a ni. A hmai tláng a hriam han ti dáwn ila, cher chhe zâwk zâwk chu a ni chuang si lo va. A hnar ngul sáng deuh vah chuan a hmai a tilang cher deuh pawh a ni mai thei. Siam chawp leh hnawih chawp pawh a ni lo tih hriat tak hian a hmui lah chu a sen vâm hiam a. A mitmeng pawh a fiah hain a thiang a, duhtakin min han melh se khaw dang hawisan harsa tak tùr a ni. A mit hmul tlêma er deuh chuan a ti nelawm phian lehnghal a; a biang tai sen têkte chu hmuh hmaih phal chi a ni hauh lo. A hiannu nèn an ni a, thing buk tê tak tê hnuaia a hlim zîm tê-ah chuan an ding a. 49
  50. 50. Thinlai a thar leh hìn Hmelhriat an la neih vak lèm loh avàng leh kal thar an nih avàngin an la kimki deuh bawk a; mi awm tamna zîngah chuan an la tal lût ngam lo va. An pahnih chuan an inzui rawt hi a lo ni a. A bula ka han kal chuan, “I va reh ve a?’ min lo ti ringawt mai a! “Reh vak em ni? Nang ni alãwm reh zâwk le, hmuh in har em mai,” tiin ka’n chháng liam ve ngawt a. Chutia, “I va reh ve a?” min han tih ngawt mai chu mak ka tiin a ngaihtuah dàn pawh thiam har ka ti a. Hmân deuha kan inhmuh zawk kha chuan inbiak pawh kan inbe lo va, mite kárah zawng um hnih um thum chu kan mitsir zawng a intawng kha chu a ni ngei mai a. Khami nî aang khán ani pawhin min lo ngaihtuah ve ngei a nih dáwn hi tih bâk chuan ngaih dàn han siam pawh harsa tak a ni. Mahse chutianga min lo be hmasa zâwk ta mai chu ka tán chuan lawmawm tak chu a ni. Thinlung a hlim a, chu thinlung hlimna chu min hmutu tán chuan ka hmêlah a lan ngei pawh ka ring a, duh loh rai ang an tih ang hmél zawng ka put ka ring hauh lo mai. |ha ka tih rilrûk êm êm, khawiiah nge a awm ang tia ka thlithlai rûk rengin min han be ta mai chu a phurawm duhin, a hlimawm duh hle mai. Min lo be hmasa lo pawh ni se, kei, ani hmuh châk leh biak châk ngawih ngawiha awm ta chuan ka be dáwn tho tho a; be hmasa zâwkin a rul tâwk lekin min chháng pawh nise, ka lâwm a tling tawh dáwn 50
  51. 51. Thinlai a thar leh hìn tho asin. Min chháng mumal lovin, hre ha duh lo hial pawh nise ka la ngaidam thei tho àwm asin! Hetianga hmuh châk deuh han hmuh hian a hmaa kan lo ngaihtuah lâwk diamsa pawh hi sawi tùr a váng thut mai a! |ingang thiam hahum lo, zai ngaina ve tak, zai thiam vak loten |ingang an perh chánga hla sak tùr an vân duak ang deuh hi a ni ber ang chu. Sawi tùr êm êm hre ta lo chuan, “Period in nei rih na nge?” tiin ka han zawt chawt mai a. Hmélha ka tih êm êm, tu nge a nih a, engtin nge an koh va, khawii vénga awm nge tih pawh ka hriat loh chuan hlim hmél pu tak hian, “Aw..., period hnih kan off zâwn a; mahse vawiin chu ka hiannute inah lèn kawi kan tum a; mahse ani alo chhuak daih si a, zawi muangin College kan rawn pan a, rin aiin hei, kan la thleng hma a...” dam dap hian a han ti a. “Chu, kan va inang awm ve, kei pawh hianpa zin tùr thlah tumin ka chhuak hma deuh a, ani lah chu an tum aia hmain an kal leh thut a, ka nang hman ta lo va..... College lam ka rawn pan chawt a, hei, hun ãwl a la tam viau mai a...” ka han ti ve leh a. A taka kan inkárah thu engmah thlun a awm hma hawtin kan inpawh nghal êm êm mai a! “Chutia hun ãwl in la neih tho chuan, class an hmain canteen lamah kan inhnawh puar hmasa dáwn em ni? In duh ve em?” tiin ka han sáwm a. Anni pawhin an lo hnial hran lo va. Chutia tih tùr nei lo va, rilru inpawhna tak tak 51
  52. 52. Thinlai a thar leh hìn neih hmaa chu lai hmun ualau tak maia han din sawih reng chu awm dàn thiam a har deuh bawk a, duh leh duh chu Canteen lam pan chuan phur takin kan inzui ta a. Canteen chu kan thleng thuai a, inhmatawnin a kil lamah chuan kan hu a, mi an lo awm tam loh lai tak a ni hlauh va. Waiter chuan kan hu fel hlawt tihah chuan kan mamawh zawng min rawn zawt zung zung a, kan ei tùrte chu Menu en chungin kan lo hrilh a. Ei tùr kan nghah mêk lai chuan, “Ngawi teh u, engtin nge kan inkoh ang le? Khawii véngahte nge in khawsak le? Kei hi, P.L. Rinawma ka ni a, P.L. min ti mai hìn,” ka han ti a. Ka hmélha-tih-zâwki chuan, “A ni teh tak e, kan la insawi hlei nem maw le. Ka hiannu hi, Marami, Lalramthari a ni a, Dawrpui Véngah an khawsa a. Tin, kei hi, Rita Zorammawii ka ni a, ‘Rita’ min ti mai hìn a . Dawrpui Véngah tho kan awm a, Marami-te nèn hian kan in kawmchhak kawmthlang chiah a ni,” a han ti a. An véng an han sawi tâkah chuan kei ber chuan ka awmna veng ka la sawi lo tih chu ka hre chhuak a. Ka’n hrilh ve leh hnuhnawh kha a ni a. Ka thil order a fuh tâwk lo deuh a, Pork chow ka chah ve ngawt a,thirfian tê an rawn dah tel bawk si lo va, nula hmaa han peh uai dur dur kha ka hreh ve tum hrang a, thirkut (fork) khán ka han zial a, a chang leh duh aiin a lian a, a chang leh ka zial fuh mang lo va; min hriatpui mang lohva a rûka ka buaizia kha aw. Duh tak, 52
  53. 53. Thinlai a thar leh hìn zah tak bawk si, Interview laia buan deuha chêt kha chu a nuam lo ve bawk a ni. Hmaichhanah, insi lo chauhin kan inhmu a, ral a khata ka hmuha ha ka tih chu ka hmusual lo va; belhchian a dãwl a, ha ka ti zual sauh a. A bula ka han awm ta mai chu ka lãwm hliah hliah a ni. A hiannu nèn chuan engtiang chiahin nge min lo sawi ve hin ka hriatpui hauh lo na a; “I va reh ve a? min tih uma an pahnih mit meng ka en khán, eng emaw tak zawng an lo sawi dun tawh a ni tih chu mi ã niléng tán lo chuan a rin zawn theih mai a. “I va reh ve a,” min lo tih ngawt dànah pawh min zawng ru ve fo tawh hìn tih chu a hriat theih mai a. Kan hmuh duh takte hmuh châka kan ngaihtuah lai hian: Hman ila chuan chumi khami chu ka sawi ang a, chutia min chhân chuan chutiang khatiang chuan ka awm ang emaw chutiang khatiang chuan ka chháng ang tih emawin kan ngaihtuah lâwk hìn a; mahse a tak ram a lo thlen chiah erawh chuan kha a chih duh leh viau lawi si hìn a nih kha. Chutia hmaichhana kan inhutchilh reng lai chuan vawi tam tak ka lo ngaihtuah lâwk vek tawh chu a bo duak a! A hiannu lah chuan eng emaw lei tùr chhuan lamin min kalsan ta daih bawk si a. Chutih rual chuan sawi tùr lah chu ka vân êm êm mai a. Rita-i chuan, “Class i kal ngai vak lo em ni? Ka va hmu khât che ve a?’ tiin min han zawt a. 53
  54. 54. Thinlai a thar leh hìn Kei chuan, “Min hmu ngai lo mai mai a nih chu, ka kal ha lutuk,” ka’n tifiam zauh a. “Ka awih lo rêng rêng, ka hmu ngai rêng rêng lo che,” a lo ti thuai a. “Min en kân hìn a nih chu,” ka la ti hrãm a. “Tak tak a, zan hnih khat lek riak bovin kan zin a, ka chau deuh bawk nèn tun ni lî ni nga chu class ka’n hulh ve hlek alãwm maw le,” ka ti zui ve lehnghal a. “Eng tiin nge i zin a?” tiin min zawt zui a, chhûngkaw pawimawh ti satliah ka nih thuin ka chháng kha a ni a. Ani pawhin thil dang min zawt zui ta lèm lo va. An ina lèn a rem leh rem loh thute ka zawt a. An biakhlatna nambar pawh ka dil ni lèm lovin min hrilh a, kan biakhlatna nambar pawh ka hrilh ve ta nghal a. Class an a hun dáwn hnai a, canteen chu kan chhuahsan ta a.... A bâk chu mitthla zui ngial ka han tum na a, canteen kan chhuahsan chin bâk kha chu han mitthla zui dàn ka thiam tawh miah lo mai a! “Engtin nge ni ta zêl kha le?” tiin ka ngaihtuah chhunzawm a. Kan College Compound leh class room leh pindan dang dangte ka mitthla kual a. Canteen awm dànte ka mitthla a. Mahse Rita-i nèna kan chanchin chhunzawmna tùr han ngaihtuah chhuah thar ka nei thei chuang lo! Ka diary dangte ka han keu nual a; mahse tuna ka keu zawh hlim tih loh chu a ziak chhiar 54
  55. 55. Thinlai a thar leh hìn tum êm êm pawh ka nei lo. Ka khua a har a, hun ãwl ka lo nei bawk nèn, a remcháng a, ka la chhuak ve mai bawk a ni. Khawhar hnêmah Diary hlui ka han hai chhuak a; mahse khawhar hnemtu ni lovin khawhar chawk thotu leh dawn tisei zualtu mai a lo ni zâwk si a. Kan nunhlui, ka ngaihtuah ngai zen zen lohte min ngaihtuahtîrtu a lo chang ta zâwk a ni. Khua a han har tak tak hi chuan hnêmtu hi kan zawng ruai tak na a, khawhar theihnghilh hak khawpa min hnem theitu hi chu muthilh bâk hi chu a lo ni lo a ni àwm mang e tih min ngaihtuahtîr a ni. Chutah kan han muhil a, muthilh hmaa mumanga man kan châk êm êmte mangah hmu lèm lovin thil dang daih kan hmu leh lawi a. Man tum ràn ràna mut pawhin kan mang der si lo va. Beisei ang taka kan mumanga kan man fuh hlauh cháng hi chuan zînga kan han tho hi kan harh ha bîk deuh vah hian a hriat a. Mumang neih tui lai tak maia kan han hangharh hlawl maite hi chu a vânduai thlâk hìn e. Tawrhna awm si lovah chuan manganthlâk duh ve tak chu a ni. Zanah kan han mu a, vawikhatmah hangharh miah lovin kan mû a, zîngkárah thawh hun pangngaiah kan han tho va. Zan lamah mumang hlimawm tak nei nia kan hriat si kha kan ngaihtuah chhuah theih mai loh chángte a lo awm ve tho va. Mak ve tak chu a ni! 55
  56. 56. Thinlai a thar leh hìn Engpawhnise, rilru pangngaia kan ngaihtuah lai kan hriat loh hlâna min tawptîrtu chu muthilh hi chu a ni tho tho va. Rilru hlim tak pua kan awm lai pawhin min chawlh hahdamtîrtu a ni a; rilru na taka kan awm mêk laia kan muhil thei a nih ngat phei chuan nachhâwkna mum lian tak a ni tho tho mai. Khawharna hi chuan ruahthimpui sur dáwna chhum dumin min tuam thim mup ang mai hian min tuam mup reng mai a. Zihnghal kung Hmáwngin a zêm buai duh riau ang hian min zem buai bîk ni tein ka han hre thul. Dik tak ang maw? Mite mimal nun ka thlìr thiampui vek loh avàngin mite tawrh ve reng hi ka lo tuar na bîk a ni lo maw? tihte ka ngaithuah a. ‘Mahni hmasial lutuk ka ni thei mai ang em?’ tihte min ngaihtuah chhuahtîr a. ‘A mak’ tih bâk hi chuan sawi thiam pawh a har a ni. Diary dang pawh en tawh chuang lèm lo chuan chu zan chu chutiang ngaihtuah nán chuan ka hmang a. 56
  57. 57. Thinlai a thar leh hìn PART VI |um khat chu hiante nèn ‘lèn fângin i léng teh ang u’ kan ti a, tu mahin lènna tùr hualsa chu kan nei hran lo va. Lênna tùr hualsa han tihah, mahni ngaihzáwngte in ni lo, a huhova han lênna tlâk deuh, hiante ni ve lêm lo ngamtlâk tena an lo hriat palh pawha nuih tiza lo deuh tùr a ni ber ang chu. Chutih rual chuan, kan han sawi khâwm meuh chuan lèn châkna tak tak chu kan lo nei hlawm nameuh mai. Kan lèn châkna-ah heuh lèn ho kan duh ta heuh si a, thu bulbãl nei mang lovin rei ngial chu kan sawi ho a. A tâwpa tâwpah chuan, ani hianpa L.M- a, mit fing deuh, fiamthu-a nula dictionary tia kan chhaih hin, ral khata nula chhiat loh hmél deuh han hmuh chánga ‘a chuti khati’ lo ti thei deuh zêl, amah eng ual ni bîk mang si lo va duh tui ve zet mai, nula hre thei, nula hriat hlawh si lo, nula lâwm tak, mahnia 57
  58. 58. Thinlai a thar leh hìn ngaihzáwng pakhat pawh la kherh thlu zõ tlat si lo chuan a hriat hat kan ring tláng deuh a ni ang chu, L.M-a hriatna-ah chuan kan kal ta hlawm a. An in kan panna kawngah chuan fiamthu kan thawh hlat reng a. ‘Pasal a lo nei tawh mai anga(h) tih te, ‘a lo zin bo daih mai anga(h)’ tih te, ‘inléng mumal deuh hi a lo nei ang a, a lo keipui sa hauh hlur mai anga(h)’ tihte kan sawi a, kan nui leh hìn a; L.M-a erawh chu a nui ha duh ve vak lo va. Ani hi zawngin a hre kilkhãwr ve thei a, engtin nge a hriat zâwk chu aw tih tùr khawpa véng tlafual lamah pawh a mawng lama mite hi an ni hìn a! Tuna mi chu véng khatah pawh a hulum lai deuh, lawi-lèn nuam ve deuh a ni chêk ang chu maw tih kan han beisei deuh ngawt a. Mahse, kan kal kan kal a, kan lênna tùr véng pawh chu a lu lam aanga lûtin kan thil tlang deuh thaw ta mai a! A hian dangteho chu kan inmelh deuh hrâk hrâk tawh hlawm a, ani lah chuan hma a hruai a, chak deuhin a kal zêl a. Zui loh theih ni tawh hek lo le, a hnungah chuan kan zui ve ta zêl a. Chuan, kawtzawl zau ve deuh nei, in pakhat, Assam Type-a sak, a bang Tile, chinai an hnawih a ni tih hriat tak mai bang chehna hring, scarting hring ni bawk, kawngkapui rawng sen duka an hnawih lam chu a pan a, a hma aiin a kal chak thut a, kawngkhar chu vawi li teh meuh mai a kik chu kan hmu hman a. An varanda light pawh chu a êng pup mai a. Tualzawlte chu a chhun êng uar(h) mai a. 58
  59. 59. Thinlai a thar leh hìn Kawngkhar chu an rawn hawng a: nu tãwi, thau lei luai, sam kir chhup mai chu hmélhriat ngai loh hmu tih hriat tak hian a rawn hawi mul(h) mai a. Kan thleng tawh dáwn emaw tiin kan lo lãwm rilru ve êm êm tawh a. Chutih lai chuan L.M-a chuan, “Ka pi, khawii lai nge Parte-i te in kha?” tiin a la zawt ta cheu mai! Hemi te in pawh hi a mawng tawh tehlul nèn, kawr kam kan thleng lo chauh a ni tawh a, mang a ang ru duh khawp mai. A mi zawh nu lah chu a hawi phâwk ang reng si a, kan kal tumna tak a la nih hmél loh bawk a, kan hnaih duh ta lo va. A hmeichhe biak chuan, “Parte-i maw?!” a tih chu kan hre phâk vuai a. Kan hlauhthawn rûk leh fiamthu-a kan sawi chu a tak thleng dikin, a lo awm tawh lo em ni chu aw kan ti a. Chuan, rei vak lo an inbia a. Hmeichhia chuan, “Khu lai deuhah khuan, helai step-ah hian chhuk thla ula, kawng in pawh hunah step-a kal thla zêl lovin ding lamah in phei ang a, kawtah tuizem hring a lo awm mai ang,” tia a sawi kan hre leh a. L.M-a pawh chu a nui deuh suk a, “Ti r’u helamah hian,” a rawn ti a, a kutin min rawn hui a, a awmna lam chu kan va pawh ve ta a. Kan kal leh a, step chhuk zet mai hi a lo awm a, ’tah chuan kan chhuk a, street light awm hek lo, a thim ang reng si a, a vawn bán an siam chu kan dawm far a, a bàn a nghet lo a ni tih hriat tak maiin kan dawm bûk leh nawk nawk hìn a. Hmeichhe pakhatin a sawi ang chuan kawng kan pawh thla a, ding lamah chuan kan kal phei 59
  60. 60. Thinlai a thar leh hìn ta a. Tuizem hring chu a lo awm a, tuizem-ah chuan ‘He tui in apiang chu an tuihâl leh ang’ tih te, ‘H2O’ tih te, ‘Parte-i’ tih te chu nalh vak lovin rawng varin a lo inziak nuai(h) a. Chutiang kan han hmuh tâkah chuan ‘hei ngei hi a nih dáwn hi’ kan ti a. L.M-a pawh phur zet maiin a kal a. Kawngkapui rawng hring duka hnawih chu a han kik leh dat dat a. Hmeichhe naupang aw tih hriat tak hian, “Lo léng rawh u,” a lo ti lau lau a. L.M-a chuan kawngkhar chu a pawt hawng a, chuan, kan zain kan lût ta dial a. Nu valai ve tak, tarmit bun hian, “E! Lo léng rawh u, lo léng rawh u, eng nge in duh a? Kha, a remcháng lai laiah khán lo hu rawh u,” a lo ti a. L.M-a chuan, “A.... hei, kan rawn teilût ve nawlh a nih hi. Khaw nge Parte-i hi?” tiin a’n zawt a. Nu chuan, “|henawmah a kal zawk a nih kha, a hiannu phâia lehkha zir vawiin-ah a rawn thleng a, ava léng phei lawk a nih kha, kan kò dáwn a nia,” a ti leh a. Hmeichhe naupangtê chu auvin, “Mate, a nî va ko rawh aw, ‘A nî, a piin lo haw rawh a ti,’ va ti la aw,” a ti a. Naupangtê chuan kawngkhar chu a nem hawng rawk a, a nî kò tùr chuan a tlãn chhuak a. 60
  61. 61. Thinlai a thar leh hìn Tuibûr hmuam dà pawh a ni meuh lo ang e, naupangtê leh a nî chu an rawn awng ri nak nak a. Rei lo tê-ah chuan naupangtê chu a rawn kai lût a. “E he! L.M-a te ve tehmial chu(h)! Khawii lam thli chhiain nge rawn chhêm lût che u a?” tih pah chuan L.M-a bula hutna ruakah chuan a rawn hu a. L.M-a chuan, “A ùlnain min pawt thlu ngang a nih hi. Hmél han inlan ve zawk pawh hi a ha alãwm, kan dam reng si chuan,” a ti a. “Engtin nge kan inte in rawn hriat theih zâwk? Kan awmna hi a mawng tih piah lam hi a nia. A lawilên a nuam bawk si lo va, in ti lâwmawm hle mai a. Hei, i hiante hi khawii lama mite nge ni hlawm? In fel hle mai a,” Parte-i chuan a’n ti luam a. L.M-a bawk chuan, “Kan véng mite vek an nih hi, chu bâk chu sawi tawh lo mai ang, ka sawi tam leh i hriat loh ka sawi hnem a ni ringawt dáwn a,” a ti zung zung a. L.M-a vek chuan, “An hming i hriat duh leh anmahni kha zawt mai la, an hming chu an hrechiang ang. I zawt zak deuh a nih leh ‘Vala’ ti vek mai rawh. Mizo chu tlangval an nih chuan an hming kan hriat loh leh ‘Vala’ han ti chawt ila, a sual tampui ngai lo a nia,” a’n ti liam ve leh puat a. Parte-i chuan, “I ho e a, sawi mai mai rawh. I ti ang lo êm mai,” tiin L.M-a chu a nawr ve leh a. ’Tahchuan ani pawhin kan hmingte chu a’n sawi zung zung a. 61
  62. 62. Thinlai a thar leh hìn Tukverh bula hu ka ni bawk a, thlanglam ka hawi thla chu ‘kawmthlangte’ tih tùr an lo nei tawh rêng rêng lo va! Fùrah tuihawk riin a awi ve ngei dáwn niin a ngaihruat theih a. Chhùn pachanlai a ni emaw, bãk chhe lèn hunah a ni emaw, office kal vanglai a ni emaw, Bazar Bus thlen vanglai a ni emaw engtiklai mahin an tán chuan motor ri chu ri beng chheng a ni ngai lo thung ang a, zirlai tán chuan zirna hmun ha, rilru duhtâwka sawrbing theihna hmun a ni tih chu sawi tam pawh a ngai lo va, a hmun thlen a, han awm vang vangin a hriat theih a ni. “Thingpui tui tâwk ka’n lum ang che u aw, in rawn kalna a hla si a,” tih pahin Parte-i chuan choka lam chu a pan a. “I lum thiam ang ang khán va lum ve rawh. Da duau khán i rawn lum ang e,” tiin a kal mêk lai chuan L.M-a chuan a’n tuihnih hrãm a. Parte-i chu a rawn lêt leh thuai a, kan hming chuan min rawn kò nghal bawrh bawrh a, eng nge kan thawh hinte min zawt hlawm a. Kan tìtî chhunzawm luam a, phâiah lehkha zirin a lo awm hìn a. Nikum maiah a zirlai zir zovin kumin aangin Mizoram-ah a awm ve leh an dáwn chiah a lo ni a. A chanchin chu kan zawt zêl a, Bangalore-ah kum thum zet a lo zu awm ve a lo ni a. Bangalore a han tih chiah chuan ka rilru-ah Rita-i a lo lang nghal a. A hriat ve ngei pawh ka 62
  63. 63. Thinlai a thar leh hìn ring a, a chhan chu Mizoram aanga State danga awm, khawpui pakhata awm ho hi chu kum hnih khat an awm tawh chuan an inhre deuh zêl a. Mahni chênna ram mite nà nâ na chu an lo inngai lo thei lo va. |hian inkâwm bîk chu an awm hìn nameuh mai a. Amaherawhchu, inkâwm fál bîkte chu awm mah se eng emaw tih khâwm nikhuaa kal ve hìnte chu mi ã nileng tán lo chuan an hming emaw tal chu hriat loh theih pawh a ni hìn lo. “Chu, Bangalore chu nuam i ti em? Khu laia awmte chu in inhre hlawm viau lo maw?” ka han ti a. Parte-i chuan, “A.... nuam a ni ve mai ang chu, zirlai nih chuan mahni zirlai kha taima taka zir a ngai a, a nuam záwng phei chuan ka lo ngaihtuah vak lêm lo va. Lung chu a léng duh ve a ni. Chhuk thla hi an awm ve nual a, tin, chubâkah sorkar hnathawk an awm ve nual bawk a. Intihlim tham chu kan awm ve a, Mizo Inkhâwm hi a awm ve hìn a, chu chu kan inhmuh khâwmna hun ber chu a ni mai a. Inkhâwm ve hìn pangngai chu hriat loh ka neih pawh ka hre lo, ka hre kim khat viauin ka hria. Mahse lût leh chhuak hi kan awm ve deuh reng a, ka sawi sual êm lovang chu. Tlêma awm rei deuh chu ka hre vek a ni mai,” a ti a. L.M-a’n, “Chu, i zuk inkhâwm ha ve meuh em? He laia Kristian ha tak pawh hi phai lama an tlâk thlâk chuan Kristianna an dah ha a, Pathian nung be ngai lo awmin an awm hmiah hmiah hìn e an ti a, dik tak maw? Kan la awm ve chiah lo va,” a lo ti a. 63
  64. 64. Thinlai a thar leh hìn “A ni khawp mai chu lai chu, i sawi chu a dikna chin chu a awm alãwm. Amaherawhchu, ‘mipui an thuhmun fo thei lo’ tih a ni kha. Mi tlêmtê kawhmawhbáwl an awm hin avàng hian phai lama tla thla tawh phawt chu an fel lo tihna a ni hlei nem,” tiin L.M-a zawhna chu Parte-i chuan a chhâng a. “Ka zawhna pawh ila chhâng kim lo. ‘I zuk inkhâwm ha ve meuh em?” tih kha,” tiin L.M chuan a zawt ve leh hrâm a. “I hianpa awng tùr i sawi kêp vek tawh alãwm, ka inkhâwm ve hin i ring em?” a’n ti lêt a. Kan hianpa pawh a khât tâwk chuan a rawn awng ve na a, a tìtî tui loh lam thil kan sawi lai pawh a ni mai thei, in danga kan lèn ang chuan a awng tam lêm lo hle rêng lah tak a. Parte-i’n, “Ka hre kim khat viauin ka hria,” a tih chuan, ‘chu zawng, Rita-i pawh a hriat ve ngei dáwn chu,’ ka ti rilru a. Engtiang takin nge a hriat ang aw ....a ngaihnêp záwng taka khawsa chi a lo ni mai ang em? Nge, a lo hre chiang viau ang a, thu chhia, thu ha an inhrilh hial zâwk ang? tih chu rilru-ah a rawn awm nghal a. A hriat leh hriat loh chu zawt ta dawt ila, lo hre lo ta se ka tán a zahthlâk ang em? Lo hria pawh ni tehreng se a chanchin hriat ka châk êm êm hi min tivir tâwk chauhin a awm ang a, bang phèn, sawi duh loh chinte a nei nual ang em? tih chu ka inzawt mawlh mawlh reng a. Rita-i chanchin chu zawh ka châk si, ka zawt hreh ve deuh bawk si, ka rilru tina tùr deuh 64
  65. 65. Thinlai a thar leh hìn chanchin ka hriat palh chuan hawn kawng ringawt pawh a thui dáwn êm mai! Rita-i a hriat leh hriat loh zawt tùr ringawt pawhin ka rilru a inkhâp nasa hle mai a. Rita-i nge nge zawngin ka thinlung hi a luah a, a awmna khawpuia awm ve ringawt pawh kan ngai hlur ringawt mai dáwn a nih hi maw. Ka duhthusam zawng a ni bîk lo, ka thinlungah hian a lo lian êm atin a ni. Ka thinlunga a la lenziate hi hria se, a làwm viau loh pawhin a rilru tal zawng a na ve ngawt ang chu. Kan inhmangaih hìn si a. Mahni chauha awm ni ila chuan ka hûi leh pap pap ang a; mahse hiante nèna léng kan ni a, léng satliah pawh ni si lovin hmél hriat loh nula kan rim a ni si a.Nunphung hloh hak khawp, hmél danglam bawih khawpin ka lo awm mai ang tih ka hlau hle mai a. Ka mitthlá-ah Rita-i hmél chu a lo lang uai(h) uai(h) a. Kan inhmuh hnuhnun ber, tuna a awmnaa a awm hmá deuh khán a ni a; khami um khán a hnuk ulh khân engmah a sawi hlei thei lo va. Kei, a dawngsawng tùr zâwk pawh ka tuiral lo chauh kha a ni si a. Tun ang dinhmun ang êm êm hi chuan kan awm ang tih kan ring phâk lo va, kan inhmangaihna chu kárah buaina chhumpui chu lo zîng mah sela, hmangaihnaa kan inthlun zawm tlat chuan chu harsatna chu kan táwn tlang thei tùrah pawh kan ngai a ni. Amah pawhin min hmangaih a, kei pawhin ka hmangaih êm êm bawk si a. 65
  66. 66. Thinlai a thar leh hìn Mahse tunah zawng daidanna bang hi tàwn tlang rual loha chhah a ni a, keini ang duang tán chuan he bang hi zawng a chhah lua a ni. Hmanrua ka hmang hlei thei lo va, ka hma nr a w neihchhunte lah hi a beitham êm bawk atin a ni. Chem bil nà nâ na chu tû fa mahin an khawih danglam loh chuan chem hriam hmanin an hmang ngawt thei bîk lo vang. Parte-i hriatpui ni miah si lovin Rita-i chanchin a hriat leh hriat loh chungchángah chuan keimahin ka lo buai ve êm êm a. A tâwpa tâwpah zawng rilru ka siam fel thei ve ta a. Ka zawh ngawt khán a chanchin a lo hre chiang viau ang a, chanchin a chhia ha an lo inhrilh ang a, ngaihven ta riauva ka awm chuan ha dáwn lovin ka hre ta a. Ama sawi sawiin sawi tawp sela, a sawi dàn aang chuan hriat zawm châk ka neih leh engtin tin emaw kawng a awm chhoh ve zêl mai chu ka ring a. “Chu Bangalore lam Chhass pawh an awm nual lo’m ni ?” ka’n ti zauh a. “Chhass lam pawh a lang vak thei lo, zirlai nih chuan, bâkah mipa ka kâwm tam lo hrim hrim a, Rita-i nèn kan inkâwm chawt hi a ni mai a, mipa lam hi chu kan ngaihtuah lo hrim hrim hi a ni mai,” tiin Parte-i chuan min han chhâng a. ‘Rita-i a’n tih chiah chuan ngun takin min en se chuan ka hmélah danglamna a hmuh theih ngei ka ring. Mahse, min lo en lo hlauh a ni ang chu. 66
  67. 67. Thinlai a thar leh hìn Chutia ‘Rita-i’ hming a han lam rîk tâkah chuan hiante pahnih chuan, “Rita-i a!” tih pah chuan min rawn melh deuh zâwk a. A rang a rangin ka mitmeiin ka khap vat a. An rawn phûl zui lo hlauh a; vanneihthlâk tak a ni. Chutia ‘Rita-i’ ti rual ta hãwih chu Parte-i pawh chuan kan hriat záwng a nih leh nih loh min zawt leh hlawm a. Thu dik tak chuan kan chhâng fumfe ta lo niin ka hria. “Kan hriat a inang kher lo vang, kan véngah Rita-i a awm ve hìn a, chutia hming inang ta chu an rawn sawi ve mai mai a nih kha,” ka han ti a. “Kan hriat a inan pawh ka ring lo,” tiin ka’n tuihnih leh a. Chuan, Parte-i chuan a kawm hin Rita-i chanchin chu hetiang hian a sawi sar sar a : “Ka chhuk thlâk hlim khán hian kawm tùr pawh ka nei lo va, hmél hriat lah chu pakhatmah ka nei bawk si lo va, baihvai ka inti a, ka lung a léng a, hrehawm ka ti êm êm mai a. Chutih lai chuan, tlãi khat chu, ka inkhâwm ve a, hmélhriat tu mah awm ta lo chu mal ta ngawih ngawih niin ka inhria a. Han hlim chawp teh ka’n tum a; mahse ka hmélah chuan hlim hmél a lo lang chhuak mang lo a ni chêk ang a; inkhâwm kan han bân chuan Rita-i chuan min rawn pan a, ka awmnate min zawt a. Chuan, kei chuan ka chanchin chu ka hrilh ve mawlh mawlh a. Ka awmna leh an awmna pawh a lo inhlat lo viau mai a. Pathian remruatte pawh a lo ni zêl a niang chu. 67
  68. 68. Thinlai a thar leh hìn In lam kan pan a, an chênna inah chuan min hruai a, thingpuite kan in a, kei lah chuan ka nél nghal êm êm mai a. Amah kha mi nêlawm tak, hmélha si, fel êm êm mai a ni bawk a. Keini hianzaho chuan Parte-i tìtî chu kan ngaithla hap a, dik tak sawi duh ni ila, ‘kan Rita- i hriat’ ngei mai kha a ni si a. A chanchin chu kan bengkhawn záwng tak a ni a, keia tán phei chuan he khawvêl chanchinah Rita-i chanchin tluka ngaihven ka nei ngai lo a ni si a. Naupangin thawnthu ngaihnawm ti taka an ngaithla ang deuh hian ka ngaithla deuh deuh hi a ni ber mai. Chuta ang chuan kan inhre chho ta zêl a, Mizo thiltih khâwm engkimah kan inzui a, kan inkawp chawt a ni ber a. Chu lo rêngah kan zia pawh a lo inang phian a, kan ngainatzáwng te, kan tìtî duhzáwngte pawh a lo inrual êm êm mai bawk sia maw. Tudang kan ngai lo va, ka zuk awm chhûng chuan kan inkawp chawt a ni ber mai. Chutia a sawi siam siam lai chuan ka lo tlazep ve leh lailãwk a. |hianten Rita-i hming an lo lam rik zeuh tawh avàngin Rita-i chanchin chu a kip a kawiin a sawi duh lo mai ang tih ka hlau va. “Kan hriat nèn chuan a inang lo a nih chu,” ka’n ti hrãm a. Parte-i pawh chuan tìmna nei hranpa lovin an chanchin pawh chu a sawi chhunzawm zêl a. Rita-i chu a hmélha si a, a nun a mawi bawk si a, a pian a nalh bawk si a, amah lah chu a che fel thlarh mai bawk si a, mipaho pawhin an ‘star’ thei 68
  69. 69. Thinlai a thar leh hìn lutuk a, ka hnênah hian ‘min lo tihpui teh a’ an ti hìn a. Chutia ‘a hmél ha si a, a nun a mawi bawk si a, a pian a nalh bawk si.....’ a tihlai vêlte chuan ka bîng mup mup hian ka hria.. Ka mitthlá-ah a hmél awm dàn chu a lo lang uai (h) uai(h) a. Ka Rita-i kha zawng a ha êm rêng a ni. Mi hmélha leh fel hria inti chuan ‘Rita-i’ ha an ti lo a nih chuan ‘ha leh fel’ an la hre tâwk lo deuh a ni ang. Ka bawihi zawng mite ngainat záwng tak a ni a, a nun khân mi a hîp tlat reuh a. A hmélhat ngaihtuah chuan lepchiah deuh hlek pawh nise ‘a àwm ve tho alãwm, zartu a ngah a, invèn sèn a harsa ang’ han tihpui mai theih âwm tak pawh a ni a; mahse chutiang zawng a ni hauh lo. Mahse, ‘mipaho pawhin an ‘star’ thei lutuk a’ a han tih chuan thinlung a khei zak mai a. Ka làwm rual rualin a chhunzawm leh zêlna chu ka ngaihtuah lo thei lo. Engtin awm zêl ang maw? tih chu ka ngaihtuah lo thei lo. |henkhatte phei chu tlangval fel, chhûngkaw background nei ha tak tak an ni hlawm. ‘Neih atán ka duh a nia’ tiin ka bulah an sawi ngawng ngawng a. Tihpui ngial ka’n tum hìn a; mahse ka beidawng a, tlangval fel pui pui pawhin tu mahin an chhãi thlu thei lo. ‘A mit a sâng’, ‘a chapo’ han ti dáwn ila- Mizo tlangvalah chuan ani bâk han thlan tùr chuang an awm lo tih tùrte pawh a lakah chuan an beidawng ve tho bawk si a. Ni, chu tak chu Rita-i a nihna chu a ni. A chapo a ni lo va, a mit a sâng pawh a ni hek lo ka ti 69
  70. 70. Thinlai a thar leh hìn rilru a. Ka hianpa chuan, “Chuti chu, ama taksa lamah ngaihzáwng nei thei dinhmuna dintîr lotu a awm a ni lo’ng maw? Chutianga tlangval fel tak tak, dinhmun ha tak tak pawh a laka an beidawn zêl bawk si chuan,” a lo ti a. Chu zawhna a chhân hlân chu ka lo nghâkhlel hle mai a. Nghâkhlel e ti lo chuan huphurhna tak ka nei bawk a. Zanin kan léng hi rilru na deuhin ka haw mai ang tih ka hlau a, chutiang êm tùr chuan ka phal thei mawlh lo. Rita-i chu hmélha, vanduai deuh niin ka hria. “Eng nge chu chu a awmzia?” ka lo ti thuai a. Chu, duhtu pawh a ngah ka tih tawh kha. Amah pawhin duh ve deuh chu a nei ngei chuan ka ring hìn a; mahse a uksak duh tlat lo. A lehlamah chuan a khawngaih thlâk a ni ber ang chu. Beiseitu tam tak a hnawl zêlna chhan chu ‘Hmangaih ka nei tawh’ a ti mai hìn a. Ama chanchin hriat chian chuan a àwm ve khawp chuan ka hria a, han thiam loh tùr êm êm pawh niin ka hre hran lo va. “Chu, ngaihzáwng nghet a lo neih reng vàng zâwk a ni maw?” ka ti leh a. A...... sawi dáwn chuan sawi tùr a tam lutuk. A ‘rinawm’ a ni tawp mai. Chutih lai chuan L .M-a chuan, “Ka va’n hmu ve châk e, a hmél a hat hmél riau mai,” a lo ti a. 70
  71. 71. Thinlai a thar leh hìn Parte-i lah a phur tual tual a, “Ngawi r’u, ka Photo Album ka’n la ang e, a thlalâk chu ka kawl euh alãwm,” tih leh thawh a rual a. A thlalâk bawm chu a rawn keng a. A tê deuh pahnih chu hiante pahnihin an en ve ve a. A lian ber, thlalâk tamna ber chu Parte-i nèn chuan kan en dûn a. Parte-i chuan a’n keu par par a, Bangalore-a a thlalâk awmna hlãwm, Rita-i nèna an lak dun awmna lai vêl chu kan en a. Swimming Pool tlánga a hu lai, a hnunga hlim hmél tak pu chunga Parte- i ding chu ka zuk hmu a. A fuke chu a la ngo ha vek vawk hle a, a kimtláng lah chu a hma aiin a ha zâwk emaw tih tùr a ni a. Mizoram-a a awm lai ai mahin Bangalore-a awm chu a ngeih a ni tih a vun rawng leh a hmél aang chuan a hriat theih a. A taksa a lang tam a, a mawiin keu sawn a harsa ngei mai. Thlalâk kan en chu Parte-i chuan an lâkna hmun te, engtik huna an lâk nge tihte min hrilhfiah zêl a. Mit a tlai hle mai. |hiante paw’n a hmuhnawm hmél lai deuhte an hmuh chuan Parte-i chu a khât tâwkin an zawt reng bawk a. Rita-i meuh zawng en nin a har a, a lanna apiang mai chu hmuh a nuamin mit a la var vek mai. Ka Rita-i kha a ni miau alãwm. Rita-i chanchin hriat chhunzawm zêl chu ka châk et et a; mahse han zawh ruai ruai chu a dik 71
  72. 72. Thinlai a thar leh hìn dáwnin ka hre si lo, Thlalâk ringawt chu kan buaipui reng ang tih ka hlau hle a. Rita-i lanna tawh phawt chu en nin tih leh en kham tih tak tak a awm dáwn chuang si lo va. Thlalâk han hmuha hriat fiah ka châk tak takte pawh ka zawt duh ta lo va, kham lo zet chuan ka en chhuak lui ta zâwk a. Tìtî dangah kan kai mai ka hlauh deuh avàngin, “’Chuan engtin nge ni zêl? Engnge a rinawmna tak chu nia?” ka’n ti leh zauh a. Parte-i pawh chuan a sawi zawm veleh mai bawk a. “A chanchin hi min hrilh ve keuh keuh hìn a, a dinhmun a lainatawm khawpin ka hria. Amah chu thlahpawlh a ni a, a nu Mizo, a pâ hnam dang a ni a. Hre àwm lo takin, “Thlalâk ka en khán Mizo pangngai chu ni lo deuhin ka ring deuh rêng a ni,” ka lo ti a. Mahse, a vannei kan ti dáwn nge ni? A hmélah chuan a hnam dang hmél lutuk lo va, a nu a phawk fu ve deuh a nih hmél a. Mahse a mit leh a hnarah a pâ lamah a kal deuh a nih hmél thung a. A pâte pawh Mizoram-a an awmna pawh a rei tawh hle a ni àwm e. An hnam awng aimahin Mizo awng pawh a thiam tawh zâwk niin Rita-i chuan a sawi a. 72
  73. 73. Thinlai a thar leh hìn Sawi tawh ang khán a hmél a ha a, a nun a mawi bawk a, mipate pawhin an ngainain ngaihzawn atán pawh ka hriat theih chinah pawh hêltu an awm nual rêng a ni. Mahse a lakah chuan an beidawng zêl tho va. Ngaihzáwng nei lo va han awm mai tùr atán chuan ka lo ui ve hìn a, a hian hnãi ka nih ve avàngin an pawh ka khawh nasa ve thei khawp mai a; mahse awmzia a nei chuang si lo va. A cháng phei chuan ka hau va, ka thinrim phah fo hìn a, a chhan chu a hmá ka lo ngaih ve êm êm vàng a ni a. Ni khat chu, sawi mai rem si lo harsatna a nei a nih dáwn hi ka ti rilru a; chu a harsatna chu zawh chhuah ka tum ta a. Chumi ka zawh um chuan a ang ve nasa ang reng a, sawi loh zâwk chu a duhthusam a ni a; mahse kei chuan sawi ngei tùrin ka kar tlat bawk si a. A sawi duhna tùrin hian awmzia hrilh thar leh chuang ngai hauh lo tùr kha ka han hrilh thar ve leh a : ‘|hian chu kawng engkima kan harsatna te, lungngaih mangannate intuarpui a, hlim nî leh lawm nî-a in lawmpui tùr’ kan nih thute ka han hrilh ve leh sa sawi a. Kan kar ngial hìn a, “Nakinah ka la hrilh dáwn che nia,” a ti leh ringawt hìn a. Nakin nakin eng nge? Nakina sawi tùr tho, tunah sawi la a ni mai alãwm, ka tih pawhin chumi um chuan ka hlawhchham der a. Ani’n a sawi duh miau loh chuan keia lo sawisak theih ngawt lah chu a ni der si lo va. 73
  74. 74. Thinlai a thar leh hìn Mimal nuna harsatna kan tawh hian hian ha, hian rinawmte laka han sawi chhuaha ven hawk hawkna chi a awm a; mahse engtiang pawhin sawi ila ziaawm chuang lo tùra kan ngaih, mahnia han hel tawrh ve tlawk tlawk hin hi a awm ve châwk a. Chu chuan kan hiante chu kan ring ta lo va, kan harsatna chu min sutkiansak thei chuang lo tùrah kan ngai pawh a ni chuang lo. Thurûk kan vawn theih êm vànga zêp ta reng kan ni pawh a ni chuang lo va. Mihring nuna thil lo awm ve a ni mai a. |awng thei leh lei veng zõ lo tak tak nia kan hriatte pawh hian, eng emaw thup chin chu an nei ve hìn tho alãwm ka ti rilru a. Beiseitu tam tak kárah Rita-i chu a hmangaihna hmasa bansan lovin, chu a hmangaihna hmasa a lo hlan tawh tán chuan a rinawm reng a, chu chu ka Rita-i ngei chu a ni. Parte-i chuan a chanchin kimchang chu sawi vek rih lo mah se eng emaw chen chu a chhuidawn theih tawh a ni. Aw Rita-i chu a vanduai a ni e, chutih rual chuan Rita-i a vanduai ka ti a nih si chuan hei leh chen amah ngaia kûr reng ‘kei hi’ mi vânduai ka va ni ve tho êm! Keimah avàngin mi vanduai a ni a; ani avàngin mi vanduai ka lo ni. Rita-i chu ka tán a la rinawm reng a, kei pawh ani tán ka la invawng reng asin. Hetiang hrepa khawvêl hmang tùra a lo piang chu inchhirin Siamtu pawh dem cháng a nei ve ngei ang. Kei pawh ka ni ve tho alãwm. Mahse, Siamtu meuh zawng keini dem rual a ni si lo. Hringnuna thil thleng zawng zawngte hi chhinchhiahin kan hlim nî leh làwmlai nîte mual an liam mai hi chu 74
  75. 75. Thinlai a thar leh hìn lungngaihna chhum dum chuan min bawh a ni tih hai rual a ni lo va. Kan hun tawng zêlah hian khawvêl mita kan thlìr chuan vuivaina hi a tam hle hìn a. Kan thlìrna mit azirin kan hun tawnte pawh hi a nuamin a lo nuam lo mai hìn a ni. Thim záwnga thlìr chuan awmzia a nei lo va, min tichhetu a nih hre reng mah ila, khawvêl mita kan thlìr tlat chuan a aia thûk zâwkah luh a awl khawp mai. Chu zàn zet zawng ka tán nun hlui mu hnu kai tho lehtu, suihlunglên tizualtu a lo ni. Parte-i chuan a han sawi chhunzawm leh a. Mahse eng eng nge a sawi ka hre mumal thei ta tlat lo. Ka rilru zawng zawng chu Rita-i chuan min hìpbehsak a. ‘Kei pawh i tán ka la rinawm asin’ ka ti rilru mawlh mawlh a. Ka mitthlá-ah te chuan hlim taka kan lèn dun lai vêl chu ka hmu uai(h) uai(h) a. Parte-i chuan Rita-i’n hmangaihna a lo hlan, a tána a inserhhran tlat, haléng dangte hnawla rinawm taka awmtîrtu chu ‘keimah’ hi ka ni tih han hre ta se chuan sawi tùr a nei belh euh àwm si a. Mahse, keimah vàng a ni tih chu hre rih lo se ka duh bawk si a. Tlang takin hrilh law law ila, a ha zâwk ang em tih pawh ka ngaihtuah nasa hle a. ‘Ka rilruin hrilh loh chu a ha’ ka han ti a; mahse hrilh a hat zâwk rinnate ka nei thul. Mi hriatpui lêm si lovin rilru a insual bat bat mai a ni. Eng pawh nise, ‘mi’ ve mai mai anga ka lan khán Parte-i pawhin Rita-i chanchin a kip a kawiin, a chhia a ha lai zawng zawng thup nei hauh lovin a sawi theih phah dáwn bawk si. 75
  76. 76. Thinlai a thar leh hìn Rita-i kawm hin a nihna ringawtah pawh Parte-i chu ka nêl sawt a, ka ngâi nghal riau mai a! Ka inthup zõ dáwn ngang lo niin ka hria a. Parte-i chuan Rita-i chanchin, a thurûk, amah chauhin a vawn khiau hin chu a hriatpui a, engtiang chiahin nge chu a thurûk chu a lo hrilh tih hriat chhunzawm ka châk bawk si, zan rei lam a lo ni nèn, amah leh hiante mitmei ven pawh a na an riau bawk si a. Chuan, Parte-i pawh chuan Rita-i chanchin chu a sawi chhunzawm ve zêl a. “Ka lo zâwt ve ûk tawh bawk nèn, a chanchin chu a kip a kawia hriatsak chu ka châk telh telh a; um khat chu hun thâwl ha tak kan nei hlauh a, ngènngâwl lehzualin ka han zawt leh a, ’tahchuan heti hian a chanchin chu bul ret rãwt deuhin min hrilh ta a : “Parte, kei chu vânduai ka inti lo thei lo a ni. Ngaihzáwng hi chu ka nei ve hìn a, min ngaizáwngtu pawh insawitheih lam ni lovin ka vân zawk zawk bîk lo va. Tlêma han duh ve deuh pawh ka nei ve hìn a; mahse khâ’ng zawng zawng kha ka duh lo tihna ni lovin, anni pawhin min ngaizáwng ngei a, kei pawhin ka ngaizáwng tih chu phat rual a ni lo. Amaherawhchu, ka lo hmangaih lo a ni tih ka hria. Hmangaih tak tak loh hian ngaihzáwng a lo neih ve euh thei dáwn a lo ni tih pawh ka hriat chhuah phah. Hun a lo kal leh deuh a, College kan han rap chho ve a, chutah chuan a ni, tun thlenga hetianga ka lo awmna chhan ka tawn tâk ni. Ani ka’n tawng 76
  77. 77. Thinlai a thar leh hìn chiah chu a lakah hian ka tuiral a, a felna leh a hatna te, a mawinate chu ka duh satliah mai ni lovin, ka ngaizáwng hliah hliah a. Ka ngaizáwng ringawt ni lovin ka hmangaih a ni. Ani pawhin min hmangaih ve hlein ka hria a, amah ka hmangaih lo tihna ni lovin min hmangaihna chu ka hmangaihna hian a chhánglet zõ lo ni hian ka hre hìn. Chu thil a sawi lai chuan kei pawhin Rita- i sawi chu ka pawm thlap a, ka lo bu nghauh nghauh a. Kan inhmangaih rêng a ni. Induh leh induh, hmangaih leh hmangaih nafam chu kan inngaina êm êm a, chhûngten min hriat chhuah hma chuan zui pawh kan inzui zing. Kan College kalna a thuhmun bawk a, hun rei tak chhûng chu College kal paha kan inkawm theih avàngin chhûngte pawhin kan inngaizáwng tih an hre lo. Mahse zirna hmunte a lo inang reng thei ta lo va, chuta chin chu chhûngte lakah zêp theih reng hek lo le. Kan khawsa zia-ah chuan hian inkâwm satliah kan ni lo tih chu hmuh hmaih chi a ni si lo va. Ka chhûngten an han hriat meuh chuan namen lovin an thinrim a. Kan pahnih tán chuan záwngkhara záwng dan beh ang chauh a lo ni ta a. Lal ni si lovin lal chei bâwlin min chei báwl a, min veng ta chawt hi a ni mai a. A lehlam zawnga thlìr chuan min khuahkhirh a leiah ka ãwl zaw phian a. Kan inngaizáwng tih an hriat ni la lain min lawi leiliah hrep a. A theih chin chinah min 77

×