SEMANTYKA - JO - KOGNI - 2014

1,847 views
1,730 views

Published on

przegląd pojęć związanych z semantyką słów

Published in: Education
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
1,847
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
2
Actions
Shares
0
Downloads
0
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

SEMANTYKA - JO - KOGNI - 2014

  1. 1. SEMANTYKA DR KONRAD JUSZCZYK SEMESTR LETNI 2014 KOGNITYWISTYKA II ! JĘZYKOZNAWSTWO OGÓLNE WYKŁAD SZÓSTY
  2. 2. • polisemia  a  
 homonimia   • synonimia  a  
 antonimia   • hiponimia  a
 hiperonimia   • prototyp  a  
 peryferia   • metafora  i  
 metonimia   • użycia  klucza  
 i  innych  słów
  3. 3. h"ps://www.google.com/search?q=klucz
  4. 4. HOMONIMIA • klucz   ma   wiele   znaczeń   i   użyć   oraz   homonim   klucz   –   jako   tryb   rozkazujący   czasownika  kluczyć     • SJP:   1.   «posuwać   się   do   celu   okrężną   drogą,   zmieniając   ciągle   kierunek»   2.  «nie  mówić  o  czymś  wprost»  [na  podstawie  hasła  na  h-p://sjp.pwn.pl/ slownik/2471555/kluczyć  ]   • Nie   łżyj,   Waćpan!   Nie   klucz!   Nie   w   nocy,   w   dzień   to   uczynili   [Marian   Pankowski:  Ksiądz  Helena  :  wybór  utworów  dramatycznych]   • -­‐  Boże,  co  za  człowiek,  to  teraz  nie  jedź,  bo  znowu  w  korkach  utkwisz,  wracaj   do   domu,   roboty   pełno,   nie   klucz   po   mieście.   [Wojciech   Kuczok:   Senność.   2009]   • To   się   różnimy   w   tej   sprawie,   państwowa   kiesa   nie   jest   po   to,   by   dobijać   słabszych   podatkami.   Niech   opłacają   pomniki   ci,   co   się   nimi   bawią   i   zachwycają,   a   szybko   się   wyjaśni,   kto   po   czyjej   stoi   stronie.   jeśli   Tak   nie   napisałeś,  nie  klucz,  bo  i  ja  nie  kluczę  przed  Tobą,  skoro  już  żeśmy  rycerze.   [Usenet  -­‐-­‐  pl.soc.religia  na  podstawie  wyszukiwania  w  NKJP:  full  corpus]
  5. 5. POLISEMIA • Słownik  Języka  Polskiego  podaje  wiele  znaczeń  i  użyć  słowa  klucz  wraz  z  wyliczeniem  jego   rodzajów  [hVp://www.pwn.pl/?module=mulZsearch&search=klucz&submit2=szukaj]:     • klucz   1.   «metalowe   narzędzie   do   zamykania   i   otwierania   zamków   i   kłódek»   2.  «narzędzie  do  dokręcania  lub  odkręcania   • klucz  uniwersalny,  środ.  klucz  szwedzki  «klucz  nastawny  o  części  roboczej  dającej  się   dostosować  do  kształtu  i  wymiaru  łba  śruby   • klucz   dynamometryczny   «klucz   z   urządzeniem   sprężynowym   umożliwiającym   regulację  siły  dokręcania»   • klucz  francuski  «klucz  do  odkręcania  i  dokręcania  nakrętek  i  śrub»   • klucz   krzyżakowy   «klucz   o   zakończeniu   w   kształcie   krzyża   używany   m.in.   do   przykręcania  kół  samochodu»   • klucz  nasadowy  «klucz  w  kształcie  pręta,  z  jednej  strony  zakończony  sześciokątną  lub   czterokątną  nasadą,  z  drugiej  strony  pokr   • klucz   sztorcowy   «klucz   nasadowy,   którego   podłużny   wymiar   przebiega   wzdłuż   osi   śruby»   • klucz   wiertniczy   «narzędzie   do   skręcania   i   rozkręcania   elementów   przewodu   wiertniczego  lub  do  obracania  go  o  pewien  kąt»   • klucz  wiolinowy,  skrzypcowy  muz.  «klucz  oznaczający,  że  dźwięk  g  notowany  jest  na   drugiej  linii  od  dołu»
  6. 6. • 1.  «metalowe  narzędzie  do  zamykania  i  otwierania  zamków  i  kłódek»   • 2.  «narzędzie  do  dokręcania  lub  odkręcania  śrub  i  nakrętek»   • 3.  «narzędzie  do  nakręcania  jakiegoś  mechanizmu»   • 4.   «przycisk   stanowiący   część   aparatury   telegraficznej   lub   radiowej,   którym   telegrafista  nadaje  telegram»   • 5.  «metoda  lub  rzecz  pozwalająca  na  osiągnięcie  lub  zrozumienie  czegoś»   • 6.  «zasada  szyfrowego  zapisu  informacji»   • 7.  «zasady,  według  których  się  coś  przeprowadza,  rozstrzyga»   • 8.  «objaśniający  komentarz  do  różnego  rodzaju  zadań  matematycznych,  fizycznych,   chemicznych;  też:  tekst  zawierający  rozwiązanie  tych  zadań»   • 9.   «znak   graficzny   umieszczany   na   początku   pięciolinii,   określający   wysokość   zapisywanych  na  niej  dźwięków»   • 10.  «szyk,  w  jakim  lecą  ptaki  wędrowne,  przypominający  kształtem  literę  V;  też:  taki   szyk  samolotów»   • 11.  «wykaz  zwierząt,  roślin  itp.  ułożony  według  zasad  systematyki»   • 12.  zob.  zwornik  w  zn.  1.   • 13.  «zespół  majątków  ziemskich,  folwarków  położonych  niedaleko  siebie  i  będących   pod  wspólnym  zarządem» POLISEMIA: KLUCZ hVp://sjp.pwn.pl/slownik/2471538/klucz
  7. 7. HIPONIMIA A HIPERONIMIA • Słowa  różnią  się  zakresem  oznaczania:   • Hiperonimem  dla  klucza  i  śrubokręta,  młotka  i  tak  dalej   jest  kategoria:  narzędzia  obejmująca  je  wszystkie  razem.   • klucz,   śrubokręt   i   młotek   to   hiponimy   wględem   narzędzia,     a   kohiponimy   względem   siebie,   jako   współnależące  do  jednej  kategorii,  czyli  mające  wspólny   hiperonim.   • klucz  krzyżakowy,  klucz  francuski,  klucz  uniwersalny  i  inne   to   hiponimy   względem   klucza   i   kohiponimy   względem   siebie  (mają  wspólny  hiperonim:  klucz).
  8. 8. SYNONIMIA I ANTONIMIA • Synonimem  nazywamy  słowa  o  znaczeniu  zbliżonym:   • klucz  w  znaczeniu  narzędzie  –  synonim:  narzędzie   • Narzędzia  rowerowe  –  Klucze  rowerowe.   • klucz  w  znaczeniu  rozwiązanie  –  synonim:  rozwiązanie   • klucz  do  zagadki…  –  rozwiązanie  zagadki   • klucz  w  znaczeniu  droga  –  synonim:  droga   • Wiedza  kluczem  do  sukcesu  –  Wiedza  drogą  do  sukcesu.   • Antonimem  nazywamy  słowa  o  znaczeniu  przeciwnym:   • klucz  w  znaczeniu  rozwiązanie  (SJP:  8)  a  zagadka.   • kluczowy  problem  w  znaczeniu  ważny  a  trywialny  problem.   • kluczyć  w  znaczeniu  błądzić  a  iść  prostą  drogą
 (Dąbrówka  i  Geller  1995.  Słownik  antonimów)
  9. 9. • Pierwotnym  znaczeniem  słowa  klucz  jest  narzędzie  i  dlatego   klucz  jako  narzędzie  możemy  uznać  za  prototyp  klucza.     • Pozostałe  znaczenia  słowa  klucz  są  mniej  prototypowe,  
 czyli  są  rozszerzeniem  słowa  klucz  na  peryferiach  hasła.   • Słowa   o   wspólnym   rdzeniu   ze   słowem   klucz   (kluczenie,   kluczka,  kluczyna)  mają  znaczenia  zbliżone  do  klucza.   • Sieć   radialna   pokazuje   diachroniczny   rozwój   kategorii   klucz.   Słowa  w  ramce  z  grubą  linią  oznaczają  prototypy  znaczeń. PROTOTYP A PERYFERIA
  10. 10. PROTOTYP A PERYFERIA sieć  radialna  słowa  i  pojęcia  klucz
 Tabakowska  Gramatyka  i  obrazowanie  (51)
  11. 11. METAFORA A METONIMIA • Metafora  to  słowo  użyte  w  znaczeniu  przenośnym,  niekonkretnym,  czyli   w   odniesieniu   do   przedmiotu   innego   niż   tego,   które   oznaczało   pierwotnie,   historycznie   wcześniej.   Klucz   wg   słownika   oznacza   przede   wszystkim   (zakrzywione)   narzędzie,   a   następne   znaczenia   są   bardziej   przenośne  (metaforyczne):   • klucz  jako  szyk  ptaków  lub  samolotów,  układ,  porządek;   • klucz  jako  rozwiązanie,  metoda,  wyjaśnienie,  objaśnienie   ! • Metonimia  to  słowo  użyte  w  znaczeniu  częściowym,  czyli  część  za  całość.   Klucze   jako   metonimie   występują   na   przykład   w   pojęciach   klucz   do   otwierania   konserw   lub   klucz   do   przykręcznia   śrub   bo   oznaczją   tylko   część  cech  prototypowego  klucza  (Tabakowska  1995:  49).
  12. 12. ZNAJDŹ METAFORY: • Jedynie   kilkakrotnie   udowodnili,   że   gra   w   trzeciej   lidze   to   podrażnienie  ich  sportowych  ambicji.  Wygrane  z  Odrą  Opole,   czy   Włókniarzem   Kietrz   są   na   razie   jedynie   pojedynczymi   jaskółkami.   Do   powrotu   na   zaplecze   ekstraklasy   potrzebny   będzie  ich  cały  klucz.  W  Ruchu  od  kilku  miesięcy  trwa  zmiana   warty.   Z   zespołem   pożegnali   się   zawodnicy,   którzy   jeszcze   niedawno  grali  w  nim  regularnie.  Trener  Jan  Pietryga  chciał   trochę  odmłodzić  swoją  drużynę,  ale  chyba  nie  tędy  droga.  W   Radzionkowie  nigdy  nie  zaglądano  piłkarzom  w  metrykę…   • Dziennik  Zachodni  na  podstawie  wyszukania  w  NKJP:  klucz.
  13. 13. DLACZEGO PTAKI 
 LATAJĄ W KLUCZU?
  14. 14. ZAGADKA LATANIA PTAKÓW W KLUCZU ROZWIĄZANA • Zrozumienie   mechanizmu   poruszania   się   ptaków   w   kluczu   umożliwiły   badania  zachowań  ibisów  grzywiastych  –  rzadkiego  gatunku  zagrożonego   wyginięciem.   Jego   przedstawicielom   zamontowano   rejestratory   danych   informujące   o   prędkości   lotu   ptaków   oraz   ich   położeniu.   Urządzenie   pozwoliło  również  określić  częstotliwość  uderzeń  skrzydeł  ibisów.     • Jak  wykazały  badania,  ptaki  instynktownie  wiedzą,  że  latanie  w  kluczu   pozwala  na  mniejsze  zużycie  energii.     • Świadome   pozycji   pozostałych   uczestników   lotu   ustawiają   się   w   takiej   pozycji,  aby  eksploatować  jak  najmniej  sił.  Ibisy  obserwują  ruchy  skrzydeł   ptaka   prowadzącego   klucz   i   poruszają   się   tak,   by   jak   najefektywniej   wykorzystać   wir   powietrza,   który   tworzy   się   w   wyniku   uderzeń   skrzydeł   pierwszego  ptaka.   • h-p://wiadomosci.onet.pl/ciekawostki/zagadka-­‐latania-­‐ptakow-­‐w-­‐kluczu-­‐rozwiazana/2yx4m
  15. 15. Mysz   domowa   kluczem   do   zagadki  najazdów  Wikingów?
  16. 16. MYSZ DOMOWA KLUCZEM DO ZAGADKI NAJAZDÓW WIKINGÓW • Badanie  genów  zwykłej  domowej  myszy  może  pomóc   ustalić   trasy   migracji   ludzi,   na   przykład   najazdów   Wikingów.     Naukowcy   z   brytyjskiego   York   University   przebadali   DNA   myszy   domowych   ze   100   miejsc   na   terenie   Wielkiej   Brytanii.   Odkryli,   że   większość   tych   gryzoni   była   spokrewniona   z   myszami   z   Niemiec.   Jednak  jedna  genetyczna  odmiana  przybyła  na  Wyspy   z  północy  -­‐  prawdopodobnie  na  statkach  Wikingów.     • h-p://www.ekologia.pl/wiadomosci/rosliny-­‐i-­‐zwierzeta/mysz-­‐ domowa-­‐kluczem-­‐do-­‐zagadki-­‐najazdow-­‐wikingow,4695.html
  17. 17. CO ZNACZĄ SŁOWA? DO CZEGO SIĘ ODNOSZĄ? • Często   używane   słowa   mają   wiele   różnych   znaczeń.   Klucz   może   odnosić   się   do   narzędzia   to   otwierania   zamków  lub  zagadek  i  serc  albo  do  drogi  i  szyku  ptaków.   • Słowa  odnoszą  się  nie  tylko  do  przedmiotów  fizycznych,   lecz  także  do  pojęć  abstrakcyjnych  w  innym  kontekście.   • Czas   to   przykład   pojęcia   abstrakcyjnego   do   którego   opisu  też  używamy  słów  mających  znaczenia  dosłowne.
  18. 18. • You’re  wasting  my  money.  Tracisz  mój  pieniądze.   • This  gadget  will  save  you  a  lot  of  money.   • To  urządzenie  zaoszczędzi  ci  dużo  pieniędzy.   • I’ve  invested  a  lot  of  money  in  her.   • Zainwestowałem  w  nią  dużo  pieniędzy.   • That  Clat  tire  cost  me  lot  of  money.   • Ta  przebita  opona  kosztowała  dużo  pieniędzy. PHOTO: http://www.whe.org/for-my-home/resources/rebates.html jak mówimy o pieniądzach?
  19. 19. • You’re  wasting  my  time.  Tracisz  mój  czas.   • This  gadget  will  save  you  a  lot  of  money.   • To  urządzenie  zaoszczędzi  ci  dużo  czasu.   • I’ve  invested  a  lot  of  time  in  her.   • Zainwestowałem  w  nią  dużo  czasu.   • That  Clat  tire  cost  me  lot  of  time.   • Ta  przebita  opona  kosztowała  dużo  czasu. PHOTO: http://www.dreamstime.com/royalty-free-stock-photography-silver-pocket-watch-in-hand-image13199627 jak mówimy o czasie?
  20. 20. !    = CZAS TO PIENIĄDZ
  21. 21. • W   naszej   kulturze   czas   jest   artykułem   wartościowym,   jest   on   środkiem   (zasobem)   o   ograniczonej   ilości,   używanym   przez   nas   do   osiągania  celów,  jakie  sobie  stawiamy.   • CZAS  TO  PIENIĄDZ:     • jednostka  obliczeniowa  w  telekomunikacji   • opłata  za  godzinę,  pokój  w  hotelu  itd.   • Czas   rozumiemy   jako   coś,   co   można   wydać,   stracić,  dobrze  lub  źle  w  coś  zainwestować... CZAS TO PIENIĄDZ (L&J:1980)
  22. 22. • This  metaphor  came  into  English  about  the   time   of   the   industrial   revolution,when   people   started   to   be   paid   for   work   by   the   amount  of  time  they  worked.   • Thus,   the   factory   led   to   the   institutional   pairing  of  periods  of  time  with  amounts  of   money,  which  formed  the  experiential  basis   of  this  metaphor.   • Since  then,  the  metaphor  has  been  realized   in  many  other  ways.  The  budgeting  of  time   has  spread  throughout  American  culture. TIME IS MONEY
  23. 23. WykĿad zaplanowany na środę zostaĿ przesunięty 
 o dwa dni naprzód. W  jaki  dzień  tygodnia  odbędzie  się  wykład? PONIEDZIAŁEK  CZY  PIĄTEK?
  24. 24. • poniedziałek   • perspektywa:  
 CZAS-­‐się-­‐porusza   • wydarzenie  (wykład)   przemieszcza  sie  w  
 naszym  kierunku     • Czekam,  aż  przyjdą  święta.   • I  look  forward  to  the  
 arrival  of  Christmas.   • Nadchodzi  zima.   • Winter  is  approaching  soon.   • Przyjdzie  czas,  kiedy...   • The  time  will  come  when...   • piątek   • perspektywa:  
 EGO-­‐się-­‐porusza   • my  przemieszczamy  się   w  kierunku  wydarzenia   (wykładu)     • Zbliżamy  się  do  końca  roku.   • We  are  approaching  
 the  end  of  the  year.   • I’m  coming  towards  my  sister’s   birtday.  
 (jak  to  przełożyć  na  polski?)   PONIEDZIAŁEK CZY PIĄTEK?
  25. 25. PREZENTACJE I PUBLIKACJE 
 O METAFORZE I NIE TYLKO • Lakoff  i  Johnson  1980.  Metaphors  we  live  by.   (wydanie  polskie:  Metafory  w  naszym  życiu)   • Boroditsky  i  Ramscar  2002.  The  role  of  body  
 and  mind  in  abstract  thought.  (artykuł  w  sieci)   • http://lingwistyka.pbworks.com/w/page/ 50410604/METODY%20badania%20METAFOR   • http://www.slideshare.net/Linguist/tag/metafora

×