• Share
  • Email
  • Embed
  • Like
  • Save
  • Private Content
Duurzaamheid   praktijken in het lokaal cultuurbeleid
 

Duurzaamheid praktijken in het lokaal cultuurbeleid

on

  • 1,092 views

 

Statistics

Views

Total Views
1,092
Views on SlideShare
1,074
Embed Views
18

Actions

Likes
0
Downloads
10
Comments
0

2 Embeds 18

http://localhost 14
http://pulsenetwerk.be 4

Accessibility

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    Duurzaamheid   praktijken in het lokaal cultuurbeleid Duurzaamheid praktijken in het lokaal cultuurbeleid Document Transcript

    • Duurzaamheid Praktijken in het lokaal cultuurbeleid Philippe Liesenborghs
    • “Een rechtvaardige en duurzame wereld is geen verarmde wereld maar een wereld die rijk is op andere manieren. De uitdaging voor de eenentwintigste eeuwbestaat erin om die wereld tot stand te brengen” (T.Jackson)
    • 2 Duurzaamheid: meer dan een laagje isolatie!14 voorbeelden uit de praktijk 14 LED’s make a difference! / CC Muze – Heusden-Zolder 22 Project Boekenboom / Bib Kortrijk 26 Van Klimaatneutraal tot Klimaatweek / 30 CC - Leuven 30 Kansen voor meer biodiversiteit / Bib Moorslede 34 Weg van Klassiek / Regio Pajottenland en Zennevallei 38 Arpia: kunst met landschap / Herzele 42 Over compostmeesters en kunst in de publieke ruimte / GC De Ster – Willebroek 48 Duurzaamheid in CC en bib / Heist-op-den-berg 54 Leestips 56 Colofon
    • 2L O C U S
    • Dagelijks bereiken ons berichten over de klimaatverandering, stijgende brandstofprijzen, het verlies aan biodiversiteit en de toenemende sociale onrechtvaardigheid. We beseffen dat we onze keuzes en ons gedrag moeten wijzigen, maar tussen droom en daad…. En toch is er een kentering merkbaar. Ook heel wat cultuurorganisaties gaan op zoek naar manieren om hun ecologische voetafdruk te verlagen en een bijdrage te leveren aan de transitie naar een duurzame en rechtvaardige samenleving.Duurzaamheid: In dit artikel reiken we mogelijke handvatten aan om lokaal aan de slag te gaan. meer dan een laagje isolatie! Philippe Liesenborghs Van gebouw tot publiek Duurzaamheid?! “Elke samenleving klampt zich vast aan een Duurzaamheid heeft heel wat ladingen. Voor mythe. Onze mythe is die van de economische sommigen staat het gelijk aan het verlagen groei. De laatste vijf decennia is het nastreven van de ecologische voetafdruk, voor anderen van groei wereldwijd de hoogste politieke doel- gaat het over een fundamentele breuk met het stelling geweest. De wereldeconomie is bijna huidige maatschappijmodel. De verschillende vijf maal zo groot als een halve eeuw geleden. betekenissen creëren verwarring en zetten Indien zij met dezelfde snelheid blijft groeien, soms een rem op de noodzakelijke verande- zal de economie tegen het jaar 2100 tachtig keer ringen. Het neemt niet weg dat de de huidige omvang hebben… uitgangspunten om in te zetten op Deze evolutie is totaal in tegenstrijd met de duurzaamheid glashelder zijn. Professor Tim wetenschappelijke kennis over de begrensde Jackson van de Universiteit van Surrey vat de grondstofbasis en de kwetsbare ecologie waar- kern van het probleem krachtig samen: van wij afhankelijk zijn voor ons overleven.”11 Jackson, T, ‘The challenge of sustainable lifestyles’, In: 2008 State of the World, WorldWatch Institute, 2008 3 DUURZAAMHEID IN HET LOKAAL CULTUURBELEID
    • Het hele concept van groei en expansie, de gevolg van de klimaatverandering. Werken aan identiteit bijna van onze westerse samenleving, duurzaamheid omvat ook inzetten op sociale is vanuit ecologisch perspectief problematisch. rechtvaardigheid. De conclusie is onontkoom- De draagkracht van de aarde is eindig. Inzetten baar: ons huidige model is niet-duurzaam. Het op duurzaamheid betekent daarom in de eerste kan niet blijven duren. De veranderingen waar plaats het beperken van de ecologische we voor staan worden wel eens aangeduid als voetafdruk2. Maar duurzaamheid reikt verder ‘transitie’. Transitie is iets anders dan een dan ecologie. De mensen en landen die het geleidelijke aanpassing. Het is een structurele minst verantwoordelijk zijn voor het probleem maatschappelijke verandering. Een omslag van ondervinden immers de grootste schade als het ene model naar een ander3. 3 De ecologische voetafdruk is een getal dat weergeeft hoeveel biologisch productieve grond- en wateroppervlakte een bepaalde bevol- kingsgroep per jaar gebruikt om zijn consumptieniveau te kunnen handhaven en zijn afvalproductie te kunnen verwerken. 3 Meer weten over de verschillende systeemcrisissen en transitie? Leestips: Jones, P.T. en De Meyere, V., Terra Reversa. De transitie naar rechtvaardige duurzaamheid, Antwerpen, EPO, 2009 en De Vriendt, J. (red.), De grondwet. Veranderkracht van lokale gemeenschappen in het licht van duurzame ontwikkeling, In: WisselWerk, cahier 9, 2009. 4L O C U S
    • Wat wil dit voor de cultuursector Invalshoeken voorzeggen? het lokaal cultuurbeleidSinds 2010 onderzoekt het Transitienetwerk De ontoereikende mondiale klimaatakkoordenCultuur op Vlaams niveau hoe de cultuursector maken duidelijk dat de antwoorden op dede transitie naar rechtvaardige duurzaamheid uitdagingen vooral lokaal gevonden moetenkan oppakken. Het netwerk is ontstaan uit het worden. De transitie vereist pro-actieveatelier eco-cultuur dat werd opgericht naar overheden die ruimte geven aan en gevoedaanleiding van het Cultuurforum. Voor elke worden door bedrijven, kenniscentra, organi-beleidsdoelstelling in haar beleidsnota cultuur saties, verenigingen en burgerinitiatieven5.(2009-2014) richtte Vlaams Minister van De cultuur- en gemeenschapscentra en deLeefmilieu, Natuur en Cultuur Joke Schauvliege bibliotheken kunnen hier, afhankelijk van deeen atelier op met mensen uit de sector om context, de ambitie en de middelen, een rol inaan die doelstellingen een invulling te geven. opnemen. Omdat de uitbouw van eenHet atelier eco-cultuur formuleerde enkele duurzame werking staat of valt met het internedoorbraken, met ondermeer de ambitie om draagvlak, focussen we eerst op milieuzorg,tegen 2020 de sector CO2-bewust te laten om daarna in te zoomen op het gebouw en dewerken en dit CO2-bewustzijn met overtuiging publiekswerking. De invalshoeken zijnte laten uitdragen. De visietekst is bovenal een gebaseerd op praktijkvoorbeelden binnen enpleidooi voor de erkenning van cultuur, en bij buiten het lokaal cultuurbeleid.uitbreiding de cultuursector, als motor voor detransitie naar een duurzame samenleving4. Het Interne milieuzorginitiëren van een trendbreuk is immers een Eén van de concrete invullingen waarmee allecultureel probleem, dat verder reikt dan louter geledingen van de werking aan de slaginstrumentele oplossingen. Het gaat ook, zoals kunnen, is interne milieuzorg. Er bestaan talwe verder zullen aantonen, om draagvlak, van checklists en methodes om de interneverbeelding en zin voor experiment. werking te verduurzamen6. Het onderstaande stappenplan is maar één van de manieren om het overleg, het draagvalk en de communicatie bij interne milieuzorg aan te pakken. Afhanke- lijk van de grootte van de organisatie kunnen bepaalde stappen worden overgeslagen of anders worden aangepakt7.4 Visietekst eco-cultuur: www.cjsm.vlaanderen.be/cultuur/ evenementen/cultuurforum/downloads/eco-cultuur.pdf Inspirerend is de toespraak van journalist en auteur Dirk Barrez op de denk- en doedag van het Transitienetwerk Cultuur in november 2011. U kan de tekst terugvinden op www.ibknet.be/download.php?i=11135 Bijvoorbeeld ‘Leuven klimaatneutraal’ (www.leuven.be/klimaatneutraal) en de transitienet- werken in Vlaanderen (www.transitie.be) Leestip: Hopkins, R, Het transitiehandboek, Londen, 2008.6 Op www.jongesla.be vindt u inspiratie en concrete tips om de werking van cultuurorganisaties te verduurzamen.7 Tips: Verhoeven, A., Duurzame ontwikkeling in lokaal beleid, Politeia, 2008, p 49-56 en www.lne.be/themas/milieuzorg 5 DUURZAAMHEID IN HET LOKAAL CULTUURBELEID
    • 1. Werk een organisatiestructuur uit. 4.Cluster mogelijke initiatieven aan de hand > Stel een interne milieuverantwoordelijke aan van thema’s (bijvoorbeeld ‘energie en water’, die het mandaat krijgt om zich te verdiepen ‘papier en aankoop’, afval, mobiliteit). De in het thema. Hij of zij is ook de aanspreek- indeling verhoogt de herkenbaarheid van de persoon binnen de organisatie en stemt de acties en vormt meteen een kader voor een verschillende initiatieven op elkaar af. timing en planning. Zorg dat u bij de interne > Werk in teamverband: vermijd dat de verant- acties niet alleen oog hebt voor ecologie, woordelijke er alleen voor staat door bijvoor- maar ook voor sociale rechtvaardigheid. beeld een ecoteam samen te stellen met Kies in het aankoopbeleid dus ook voor personeelsleden uit alle lagen van de producten uit eerlijke handel9. werking. 5. Vermijd dubbel werk. U kan inhaken op CC Muze uit Heusden-Zolder koos ervoor om bestaande campagnes als ‘Ik Kyoto’, eerst te focussen op het interne draagvlak. ‘Donderdag Veggiedag’,… die posters, Het ecoteam werd in de begindagen daarom checklists,… ter beschikking stellen10. extern begeleid. De aanpak legde de basis 6. Controleer en registreer: houd bijvoorbeeld voor een gedeeld verhaal. bij acties rond energieverbruik de De bibliotheek van Sint-Niklaas werkt meterstanden bij. eveneens met een ‘werkgroep 7. Maak de resultaten zichtbaar: goede zijn een duurzaamheid’. manier om het bewustwordingsproces zowel 2. Centraliseer de informatie: er bestaat al heel intern, als naar het brede publiek en het wat materiaal om mee aan de slag te gaan. bestuur te versterken. Bepaalde beslissingen Doe een beroep op de expertise van zullen bijvoorbeeld niet aan de bijvoorbeeld de milieudienst, de verwachtingen van het publiek duurzaamheidsambtenaar of de dienst beantwoorden. Toon daarom de meerwaarde ontwikkelingssamenwerking. op financieel, sociaal en/of ecologisch vlak11. 3. Analyseer de huidige situatie: breng de 8. Evalueer en verbeter: maak regelmatig de milieuaspecten van de activiteiten en de balans op en stuur bij waar nodig. infrastructuur zoals energie-, water- en CC Muze formuleert bijvoorbeeld elk jaar papierverbruik in kaart en bespreek de objectieve en haalbare doelstellingen om het belangrijkste bevindingen8. energieverbruik met x% te verminderen. 8 U kan hiervoor, naast scans die worden aangeboden door organisat ies als Ecolife, gebruiken maken van de checklists op www.jongesla.be 9 Eerlijke handel of fair trade bevordert de duurzame ontwikkeling in de internationale handel, met name bij de export van arme landen naar rijke Westerse landen. Fairtrade-producten zijn in België en Nederland herkenbaar aan het Max Havelaar- keurmerk. 10 Overzicht van enkele eco-campagnes: www.bondbeterleefmilieu.be/page.php/16 11 Inspiratie voor de communicatie rond interne milieuzorg: www.lne.be/themas/milieuzorg/milieuzorg/aanpakken/communiceer-en-sensibiliseer-rond-interne-milieuzorg 6L O C U S
    • Duurzaam (ver)bouwen maximaal gebruik gemaakt van duurzaamDe voorbije decennia rezen de cultuur- en geëxploiteerd (FSC-gelabeld) hout. Om degemeenschapscentra en de bibliotheken in akoestiek van het gebouw te verbeteren koosVlaanderen als paddenstoelen uit de grond. De het architectenbureau voor een betonbouw.gebouwen zijn in gemeentelijke eigendom en, Niet de meest ecologische keuze, maar de 30 cmonder meer door hoog oplopende energie- dikke muren zorgen samen met de isolatie welkosten en veranderende maatschappelijke voor een aangenaam en stabiel binnenklimaat.noden, soms aan vervanging of renovatie toe. De ruimtes hoeven enkel ’s nachts opgewarmdDe gemeentebesturen grijpen steeds vaker te worden en tijdens de zomermaanden blijft dedeze kans aan om als bouwheer het goede warmte buiten. Er is daardoor geen airco in devoorbeeld te geven. Een sprekend voorbeeld is nieuwe podiumzaal nodig. Daarnaast wordt hetde aanbouw van CC Zwaneberg in Heist-op-den- regenwater opgevangen en gebruikt voor deBerg12. Het globale isolatieniveau van het toiletten. Vlak naast het CC komt er in de loopgebouw zit ver boven het gemiddelde. Bij de van 2012 zelfs een eerste oplaadpunt vooruitvoering van de bouwwerken werd ook elektrische voertuigen in de gemeente.12 Andere voorbeelden: bij de (ver)bouwing van CC Muze en de bibs van Sint-Pieters-Woluwe en Sint-Niklaas worden er inspan- ningen ingeleverd om het energieverbruik zoveel mogelijk te beperken. 7 DUURZAAMHEID IN HET LOKAAL CULTUURBELEID
    • Voor de selectie van een architect of ontwerp door de publieksruimtes aan de zuidkant van zijn lokale overheden gebonden aan de het gebouw te plaatsen en zorg voor wetgeving op de overheidsopdrachten. Bij het voldoende daglicht. begin van de procedure moet een programma > Versterk door het ontwerp en de inplanting van eisen worden opgesteld waarin de de rijkdom aan planten en dieren in en rond verwachtingen en ambities met betrekking tot het gebouw. De bibliotheek van Moorslede duurzaamheid kunnen worden opgenomen, heeft bijvoorbeeld haar ‘Leestuin’ naast andere elementen als veiligheid, natuurvriendelijk ingericht met ondermeer akoestiek en toegankelijkheid. Duurzaamheid nestkastjes en nectarplanten. De bib werkt kan ook een gunningscriterium vormen bij de hiervoor samen met de milieudienst en beoordeling van een ontwerp. Voor advies en Natuurpunt15. begeleiding kunnen lokale overheden, bedrijven > Zorg voor milieuverantwoorde materialen uit en particulieren met (ver)bouwplannen een onuitputtelijke grondstoffen die beantwoorden beroep doen op het Vlaams Netwerk Duurzaam aan het principe ‘cradle to cradle’ of gebruik Bouwadvies, dat bestaat uit vijf provinciale, één materialen uit eindige grondstoffen met een stedelijke en twee thematische organisaties13. minimale milieu-impact16. Het Netwerk formuleerde een advieslijst die als > Maak maximaal gebruik van hemelwater voor duurzaamheidstoets voor het programma van toiletten, (vaat)wasmachine, douches,… eisen en de ontwerpen kan worden gebruikt14. > Geef de voorkeur aan het verbouwen van een Een selectie van enkele opvallende tips uit deze bestaand gebouw boven een nieuw- lijst. bouwproject. > Een energiezuinig gebouw begint bij een goed ontwerp: benut passieve zonne-energie Uit de bovenstaande adviezen blijkt dat duurzaam (ver)bouwen niet alleen gaat om het beperken van het energieverbruik, maar ook om de inplanting, de gebruikte materialen, het beperken van het waterverbruik en het creëren van een maatschappelijk draagvlak. Inspirerend is bijvoorbeeld het praktijk- voorbeeld van “De Vieze Gasten”, een sociaal-artistieke organisatie uit Gent. Eind januari 2007 werd voor de nieuwe foyer geopteerd voor een passiefhuis waar de buurtbewoners aan hebben meegebouwd17. 13 Een overzicht van de organisaties die binnen het Netwerk actief zijn kan u terugvinden op: www.bondbeterleefmilieu.be/ campaign.php/43. 14 Advieslijst duurzaam bouwen: www.bondbeterleefmilieu.be/downloads_ftp/campagnes/advieslijst_duboadvies.pdf 115 Het uitgeschreven praktijkvoorbeeld kan u vinden op www.locusnet.be/portaal/Locus/LokaalCultuurmanagement/Duurzaamheid 16 Cradle to cradle (C2C) is een nieuwe kijk op duurzaam ontwerpen. Een C2C-ontwerp kent geen afval. Alles kan opnieuw worden gebruikt. 17 Het praktijkvoorbeeld kan u lezen op www.deviezegasten.org/eco.htm en op www.jongesla.be/?q=node/125 8L O C U S
    • Publiekswerking debat te stimuleren. CC Muze geeftDe noodzakelijke omslag in onze samenleving duurzaamheid en sociale rechtvaardigheid eenvereist een kentering in onze manier van centrale plek in haar programmatie. Zodenken en leven. Het besef groeit dat er organiseert het cultuurcentrum onder deingrijpende maatschappelijke veranderingen noemer ‘Free Documentary’ een reeks docu-moeten gebeuren, en dat die verder moeten mentaires over maatschappelijke thema’s diegaan dan milieubewust verbruiken en bouwen. telkens worden in- en uitgeleid door eenEr is een cultuuromslag nodig. specialist ter zake. Het festival ‘Weg vanDe cultuursector kan haar kracht inzetten om Klassiek’ en ‘Arpia’ hanteren klassieke muziekde civiele maatschappij te betrekken bij het en beeldende kunst om het publiek deuitdenken en vorm geven aan die toekomst. ecologische en historische waarde vanIn de visietekst eco-cultuur worden de landschappen te laten (her)ontdekken19.initiatieven gesitueerd in drie ruimtes: drie In dit kader passen ook initiatieven rond tragemanieren om bij te dragen aan de transitie wegen en stilte die ons niet alleennaar een duurzame samenleving. confronteren met hoe destructief we soms metDe cultuursector kan de socio-ecologische landschappen omgaan, maar ons ookuitdaging ‘publiek maken’ (publiek- inspireren om ze verder te beschermen20.dialogische ruimte). Daarnaast kan ze het Sommige activiteiten binnen het lokaalprocesmatige en ‘lerende’ karakter van de cultuurbeleid snijden het thema reeds aan, alnoodzakelijke verandering implementeren benoemen we het niet altijd zo. Een goed(leer- en ervaringsruimte). Tot slot is de voorbeeld is het uitleenproces in bibliotheken,culturele sector in staat om de noodzakelijke een duurzaam proces bij uitstek. Bibliothekenverbeelding en creativiteit binnen te brengen kunnen bovendien binnen hun informatie-in alle lagen van de veranderingsprocessen opdracht het thema naar voor schuiven aan de(ruimte voor verbeelding)18. De ruimtes kunnen hand van infostanden, tentoonstellingen,niet los van elkaar gezien worden. Culturele lezingen,…21. Onder het motto ‘dankzij de bibactiviteiten verbinden steeds in mindere of wordt je ecologische voetafdruk kleiner’ gaatmeerdere mate aspecten uit de drie ruimtes de bibliotheek van Kortrijk een stap verdermet elkaar. door de opbrengst van de verkoop van boeken in ‘boekenbomen’ te investeren. Door bij elkHet lokaal cultuurbeleid kan met deze ruimtes van de tien bibliotheken een boom te planten,aan de slag door in de eerste plaats de sociaal- hoopt de bibliotheek haar eigen impact op hetecologische uitdagingen en de noodzaak tot milieu te verkleinen en het publiek teverandering kenbaar te maken en het publieke sensibiliseren over de milieuproblematiek22.18 Visietekst eco-cultuur, 2010, p 4-5.19 De praktijkvoorbeelden van Arpia vzw kan u terugvinden op p. 38 en het festival ‘Weg van Klassiek’ van Cultuurregio Pajotten- land en Zennevallei op p.3420 Inspiratie om met stilte en rust aan de slag te gaan kan u vinden in de’ stiltekorf ’ van LOCUS en Centrum Waerbeke: www.locusnet.be/portaal/Locus/Publiekswerking/Stilteenrust. Meer info over Trage Wegen: www.tragewegen.be21 Tip: De Bruin, M., Groene bibliotheken, In: Bibliotheekblad, I, 2012, p 10-1522 Meer info over het Boekenboom-project op p. 22 9 DUURZAAMHEID IN HET LOKAAL CULTUURBELEID
    • Het beperken van de ecologische impact van De cultuursector kan hier met al zijn ervaring in de publieksactiviteiten vormt ook een manier leer- en gemeenschapsvormende processen om de dialoog aan te knopen met het publiek. een bijdrage toe leveren. Een mooi voorbeeld De organisatoren van ‘Weg van Klassiek’ vormt het GRoen Informatie Platform (GRIP) streven er bijvoorbeeld naar om de ingericht in de bibliotheek van Castricum in ecologische voetafdruk van het festival zo Nederland24. Het informatiepunt over klein mogelijk te houden door te werken met duurzaamheid biedt een platform waar lokale recycleerbaar of afbreekbaar materiaal en door organisaties en burgers activiteiten kunnen de bezoekers aan te sporen gebruik te maken organiseren en elkaar en het publiek kunnen van het openbaar vervoer23. Impulssubsidies, informeren, inspireren en activeren. Het GRIP bijvoorbeeld voor duurzaam georganiseerde reikt informatie aan in de vorm van boeken, buurtfeesten, kunnen ook een gedrags- tijdschriften en dvd’s25. In de toekomst zullen verandering teweeg brengen. En in ook spreekuren georganiseerd worden op het verhuurreglementen kunnen mechanismen gebied van energiebesparing en tuinieren en ingebouwd worden die duurzaam verbruik zullen leeskringen of discussiegroepen rond stimuleren. In plaats van te werken met een ‘groene’ thema’s een plek krijgen in de eenheidsprijs voor de verhuur van de bibliotheek. schouwburg laat CC Muze de huurders Vernieuwend is het Amerikaanse concept van bijvoorbeeld per gebruikte spot betalen. De de ‘zadenbib’26. Een zadenbib beschikt over aanpassing van het reglement zorgde ervoor een zadencollectie die uitgeleend kan worden. dat gebruikers bewuster omgaan met het Aan de klant wordt gevraagd om aan het einde energieverbruik in het gebouw. van het seizoen zaad te oogsten en dit terug te brengen naar de bibliotheek. Klanten kunnen Niet alleen in het sensibiliseren, maar ook in ook zaden van andere planten doneren en op het mobiliseren van lokale actoren kan de die manier de lokale biodiversiteit versterken. cultuursector een rol opnemen. In de kern van De bib biedt boeken, tijdschriften en andere het transitiedenken staat immers het collectief media over tuinieren aan en organiseert ook actie ondernemen en sociaal leren: samen workshops over bijvoorbeeld ecologisch ervaringen opdoen, experimenteren en kennis tuinieren. Het concept versterkt de rol van de delen. Niet alles kan immers opgelost worden bibliotheek in de lokale gemeenschap door met technische ingrepen of individuele een nieuwe vorm van dienstverlening aan te gedragsverandering. Er zullen bruggen moeten bieden. Daarnaast geeft het ook een nieuwe worden geslagen tussen gemeenschappen en invulling aan bibliotheekfuncties met sectoren om duurzame antwoorden te vinden. betrekking tot informatie en ontmoeting. 23 Een ander voorbeeld vormt het wereldmuziekfestival Mano Mundo. Het festival wordt al jaren duurzaam georganiseerd. Meer info: www.manomundo.be/campagne/ecomundo-tips 24 De bibliotheek Castricum maakt deel uit van het samenwerkingsverband bibliotheek Kennemerwaard (www.bibliotheekkennemerwaard.nl) 25 Het GRIP vormt een samenwerkingsverband tussen de bib, Transition Town Castricum en natuurorganisaties: www.bibliotheekblad.nl/nieuws/nieuwsarchief/bericht/1000000759 26 Meer info: http://kenniskantoor.bibliotheek.be/group/vragen/forum/topics/een-zadenbib-in-elke-vlaamse-en-nederlandse- bib? Voorbeeld: http://westcliffegrows.weebly.com 10L O C U S
    • meesters van Willebroek-Zuid en de buurtbewoners een ‘biodiversiteitstoren’ uit die niet alleen aan artistieke kwaliteit heeft, maar ook de ecologische werking van de compostmeesters stimuleert. De toren biedt een voorbeeldfunctie voor een vernieuwende aanpak rond composteren, waterrecuperatie, biodiversiteit en duurzame energie28. Om een duurzame toekomst vorm te geven, moeten er niet alleen op korte termijn acties ondernomen worden. De initiatieven moeten een richtpunt hebben, een toekomstbeeld. Het lokaal cultuurbeleid kan ruimte geven aan processen waarin de maatschappelijke veranderingen worden verbeeld en nagedacht wordt over duurzame en enthousiasmerende toekomstbeelden29. Vanuit het heden kan men dan concrete stappen zetten naar die toekomst30. Het zijn vooral droombeelden die aangeven dat de toekomst anders en beter kanDe Vlaamse bibliotheken zouden in dit concept zijn dan vandaag. In wezen betekent dit hetondermeer een beroep kunnen doen op lokale creëren van nieuwe mythen en verhalen dieVELT-afdelingen27. beginnen te verwoorden hoe een gewensteEen ander voorbeeld van een participatieve duurzame wereld er uit zou kunnen zien. Inaanpak is de case van de compostmeesters heel wat steden en gemeenten gebeuren in debinnen het kunstintegratieproject ‘Willebroe’ aanloop naar de nieuwe meerjarenplanningvan Gemeenschapscentum De Ster. Samen participatietrajecten waarin nagedacht wordtmet een kunstenaar werkten de compost- over de toekomst31.27 VELT (Vereniging voor Ecologische Leven en Tuinieren) heeft ervaring in de opstart en begeleiding van moes- en buurttuin- tjes. Meer info: www.velt.be en www.samentuinen.org. Interessant hierin zijn de vroegere teelttechnieken. Hierin liggen kan- sen voor erfgoedprojecten, bijvoorbeeld met insteken naar mondelinge geschiedenis.28 De case van de compostmeesters kan u terugvinden op www.locusnet.be/portaal/Locus/LokaalCultuurmanagement/Duurzaamheid. Een ander voorbeeld waarbij linken gelegd worden tussen buurtwerking, ecologie en kunst is het project ‘Biodroom’ van CC Luchtbal (Antwerpen zie p. 4229 Visietekst eco-cultuur, 2010, p 5 en Jeroen Peeters, Verbeelding, ervaring en betekenis als levenskwaliteit. Podiumkunsten en duurzame ontwikkeling in Vlaanderen, 2011, p 193-198 : www.kaaitheater.be/docs/Podiumkunsten%20in%20transitie%20 Imagine2020_NL.pdf30 Voor inspiratie, praktische tips en methodes: Hopkins, R, Het transitiehandboek, Londen, 2008, p 111-138 en De Vriendt, J. (red.), De grondwet. Veranderkracht van lokale gemeenschappen in het licht van duurzame ontwikkeling, In: WisselWerk, cahier 9, 2009, p 289-315.31 Bijvoorbeeld ‘Roeselare 2030’ (www.roeselare 2030.be) en ‘De Genks’ (www.degenks.be). Binnen ‘Roeselare 2030’ zijn duur- zaamheid, vertraging en vergroening opvallende constanten bij de toekomstbeelden. 11 DUURZAAMHEID IN HET LOKAAL CULTUURBELEID
    • Een mooi voorbeeld is de campagne ‘Leuven mee naar oplossingen te zoeken en de Overmorgen’ van de stedelijke afdeling verwachtingen ten aanzien van het stadsbestuur ruimtelijk en duurzaamheidsbeleid. De te formuleren. Naast workshops en klimaatverandering, de uitputting van de woonkamergesprekken, vatte drie tekenaars grondstoffen en de bevolkingsgroei werden naar een dag lang post aan de ingang van de voor geschoven als de voornaamste uitdagingen bibliotheek om de ideeën van de bezoekers vast voor de stad. Om hierop een antwoord te geven, te leggen32. Het lokaal cultuurbeleid kan zijn zijn er ondermeer acties nodig op het vlak van kennis en ervaring met dit soort van creatie- en mobiliteit, voedselvoorziening en wonen. Met de participatieprocessen inzetten om de campagne werd de bevolking uitgedaagd om toekomstbeelden mee te helpen vormgeven. 32 Meer info: www.leuven.be/leven/leuven-overmorgen. Inspirerende toekomstbeelden via www.facebook.com/Leuven- Overmorgen 12L O C U S
    • Optimism is a moral duty Van voorleesmomenten, podiumvoor-Vandaag wordt duurzaamheid vaak zuiver stellingen tot tentoonstellingen:bouwtechnisch benaderd, hetzij in de vorm ze kunnen allemaal bijdragen leveren aanvan energiezuinige gebouwen, hetzij door de een kritische reflectie op onze huidigetoepassing van technische ingrepen. Maar de maatschappij en aanzetten geven totecologische, sociale en economische crisissen individuele en collectieve actie. De transitiehebben een fundamentelere oplossing nodig. naar een rechtvaardige duurzaamheid heeftZe vereisen een cultuuromslag. Een omslag in immers nood aan netwerken van organisatiesons denken en doen. Dit artikel vormt een en mensen die op lokale schaal de omslaguitnodiging om met duurzaamheid (verder) aan concreet gestalte geven. En ondanksde slag te gaan, het geïntegreerd aan te verontrustende rapporten als het Living Planetpakken en bovenal de dialoog aan te gaan met Report 2012 waaruit blijkt dat Belgen de op vijfhet publiek. Het lokaal cultuurbeleid kan een na grootste ecologische voetafdruk ter wereldimpuls geven aan de noodzakelijke culturele hebben, is doemdenken geen optie33. Om Karlomslag door de sociaal-ecologische Popper vrij te citeren: ‘So we have a duty,uitdagingen publiek bespreekbaar te maken instead of predicting something bad, toen de noodzakelijke verandering mee te support the things that may lead to a betterimplementeren. future. Optimism is a moral duty’34.33 Living Planet Report 2012: http://wwf.panda.org/about_our_earth/all_publications/living_planet_report/ Een gemiddelde Belg verbruikt volgens het Living Planet Report 2012 iets meer dan 7ha/jaar, terwijl dit 1,7 ha zou moeten zijn om het ecologisch evenwicht te handhaven.34 Popper, K., All Life is Problem Solving, Routledge, 2002 13 DUURZAAMHEID IN HET LOKAAL CULTUURBELEID
    • 14L O C U S
    • cc MuzeLED’s make a difference! Heusden-Zolder is een groene gemeente. Met enkele passiefscholen in het vooruitzicht en de duurzame reconversie van mijnsite De Schacht met ondermeer ruimte voor een zonnepanelenpark, mag je Heusden-Zolder gerust een energie-ambassadeur noemen. Onder de noemer ‘Fair Art’ denkt ook CC MUZE na over zijn rol. Het verhaal situeert zich op vele niveaus van de werking en is verankerd in een sterke visie die werkt op verschillende fronten. De aandacht gaat niet alleen naar het energie- verslindende gebouw, maar ook naar de betrokken- heid van het personeel en de programmering. Een gesprek met directeur Tom Michielsen.Duurzaamheid is een woord met vele inhouden. peren. We gaan uit van het principe ‘Fair Art’Wat betekent het voor jullie? waarbij we een eerlijke, duurzame relatie beogenDuurzaamheid maakt integraal deel uit van onze tussen kunst, kunstenaar en publiek. Wesociaal-artistieke werking. Artikel 27 uit de onderzoeken onze rol in het duurzaamVerklaring van de Rechten van de Mens vormt omspringen met de omgeving, met het milieu eneen belangrijke inspiratiebron: ‘Een ieder heeft met de energie die we verbruiken.het recht om vrijelijk deel te nemen aan hetculturele leven van de gemeenschap, om te Wat is de rol van het gemeentebestuur?genieten van kunst en om deel te nemen aan Het bestuur speelt een belangrijke stimulerendewetenschappelijke vooruitgang en de vruchten en ondersteunende rol, met name naardaarvan.’ Onze beleidsprincipes bouwen hier op particulieren. Duurzaamheid is een strategischeverder. We streven een geïntegreerd doelstelling in het gemeentelijk meerjarenplancultuurbeleid na met een kruisbestuiving tussen 2007-20131. Het bestuur kiest voor maatregelendiverse sectoren en een interdisciplinaire die de duurzame ontwikkeling bevorderen enwerking waarin alle kunstdisciplines verenigd het maatschappelijke draagvlak rond het themaworden. We dagen het verenigingsleven en verhogen. De focus ligt op duurzaamlokaal artistiek talent uit om actief te partici- (ver)bouwen met subsidies voor 15 DUURZAAMHEID IN HET LOKAAL CULTUURBELEID
    • zonnecollectoren, regenwaterrecuperatie, Duurzaamheid wordt in onze gemeente dus niet isolatie,… Verder wil het bestuur het afvalbeleid louter vanuit een eng energieverhaal benaderd. verbeteren en een duurzaam mobiliteitsbeleid De linken naar bijvoorbeeld Fair Trade zijn net zo realiseren. Sinds Heusden-Zolder in 2004 een belangrijk. Dit is absoluut één van onze sterktes. ‘FairTradeGemeente’ werd, is ook ontwikkelings- Het neemt niet weg dat het rationaliseren van samenwerking een belangrijk aandachtspunt2. het energieverbruik een prioriteit blijft voor het Het provinciale beleid om van Limburg tegen bestuur. 2020 een klimaatneutrale regio te maken versterkt de beleidskeuzes3. Geen makkelijke opgave als je bedenkt dat het cultuurcentrum in een gebouw huist dat dateert Een schepen die cultuur en leefmilieu uit de jaren ’70. Hoe hebben jullie het combineert, zorgt ongetwijfeld ook voor extra energieverbruik toch kunnen verlagen en waar dynamiek binnen het lokaal cultuurbeleid. liggen de ambities? Het zorgt bovenal voor mogelijkheden. Het Het gebouw is na jaren van intensief gebruik vergemakkelijkt bijvoorbeeld onze plannen voor versleten. Het is destijds gebouwd met niet- een duurzame renovatie van het cultuurcentrum duurzame materialen en zonder enige vorm van en het verscherpt de keuzes die we maken. De rol thermische en akoestisch isolatie. Het gebouw van de milieuadviesraad mag hierin niet is bovendien eigendom van de gemeente en met onderschat worden. Hoewel ze voorlopig niet vzw MUZE hebben we relatief weinig impact op betrokken zijn bij onze verbouwplannen, zorgt de die bouwfysische toestand. Sinds enkele jaren raad wel voor een continue stroom van adviezen lobbyen we daarom voor een globale aanpak. naar het beleid. Het geheel zorgt voor een interes- Met succes, want in de loop van 2013/2014 volgt sant dynamiek. De cultuurbeleidsoördinator, de totale renovatie met hopelijk zoveel mogelijk tevens afdelingshoofd vrije tijd, is op de hoogte duurzame materialen en technieken. We vragen van onze inspanningen en ondersteunt waar hiervoor ook advies aan het Centrum voor nodig. En hoewel het thema minder sterk wordt Duurzaam Bouwen4. opgenomen door de de bibliotheek, merk ik dat Natuurlijk zijn we de afgelopen jaren niet bij de het wordt meegenomen in hun geplande verbou- pakken blijven zitten. Het is niet omdat je weinig wing. Duurzaamheid vindt ingang bij zowat alle tot niets aan het gebouw kan veranderen, dat je diensten. Voor een middelgrote gemeente als met je organisatie geen stappen kan zetten in Heusden-Zolder speelt de milieudienst hierin een het duurzaamheidsdenken. Om een meer minder doorslaggevende rol. Zij focussen voor- duurzame organisatie te worden, focussen we namelijk op de ‘harde’ milieuthema’s, zoals ons op 3 pijlers: organisatie, bouw en milieuvergunningen. De grootste impuls krijgen elektronica. We formuleren ook elk jaar we vanuit de gemeentelijke ‘Afdeling Welzijn & objectieve en haalbare doelstellingen om het Lokale Economie’. Bij hen ligt de klemtoon op de energieverbruik met x% te verminderen. sociale kant van de milieuproblematiek. Met name voor ons aankoopbeleid, bijvoorbeeld voor Duurzaamheid gaat verder dan het zoeken naar duurzame koffie of bio-werkkledij, krijgen we energiezuinige maatregelen en lukt maar als de concrete tips. medewerkers die moeten werken met de 2 duurzame technieken of bouwkundige ingrepen Meer info: www.fairtradegemeenten.be 3 Meer weten? www.limburgklimaatneutraal.be er volledig achter staan. Hoe zorg je voor de 4 Meer weten? www.cedubo.be betrokkenheid van alle medewerkers? 16L O C U S
    • Een organisatie werkt niet alleen in en met een pakket van kleine, evidente en soms verras-gebouw, maar werkt hoofdzakelijk met sende veranderingen die samen wel wat gewichtmiddelen en personeel. Het is precies dat vormen, vooral in het aankoopbeleid. Zo zijn wepersoneel dat de sleutel in handen heeft om in ons drukwerk resoluut overgeschakeld opzinvolle trajecten te ontwikkelen rond papier met het FSC-label. Ook de aankoop vanduurzaamheid. In afwachting van onze kantoormaterialen filteren we via de websitedefinitieve verbouwing hebben we daarom een milieukoopwijzer.be. We maken meer gebruikvormingstraject afgelegd. We stelden ons van seizoensproducten en lokale leveranciers.vragen als: kunnen we als gebruikers van dit En er zijn nu ook in het MUZEcafé meergebouw onze handelingen anders organiseren? alternatieven uit eerlijke handel zoals koffie,Wat is onze ecologische impact? Welke chocolade en biolimonade en we dragen T-shirtsproducten kopen en bieden we aan? Waarop gemaakt van biokatoen uit het Fair Trade-hebben wij als personeel invloed en wat kunnen gamma.we veranderen in functie van duurzaamheid?Ondermeer Ecolife en auteur en journalist Dirk Om de betrokkenheid in de organisatie teBarrez, schrijver van het boek ‘Koe 80 heeft een versterken, was er ook een ecoteam actief.probleem’, hebben ons hierin begeleid5. De Het personeel werd bij de start van het traject insessies hebben naast de bewustwording vanonze eigen ecologische impact, geleid tot een 5 www.ecolife.be, www.dirkbarrez.be 17 DUURZAAMHEID IN HET LOKAAL CULTUURBELEID
    • 2008 als groep en als individu begeleid door werktuigen wordt er steeds rekening gehouden een ecoteam-coördinator vanuit de ‘Afdeling met het energielabel. Een belangrijk voorbeeld is Welzijn & Lokale Economie’. Deze begeleidde onze investering in LED-verlichting. Vroeger ons hele denk- en uitvoeringsproces en maakte werd onze schouwburg verhuurd aan een een inventaris van mogelijke acties. De eenheidsprijs, en daar zat alles in: geluid, coördinator stelde ook objectieve doelen vast, licht,… We merkten dat verenigingen daar niet zowel op korte als lange termijn, en gaf echt rationeel mee omgingen en zonder feedback op wat goed was en wat beter kon. Een verpinken 40, 50 à 60 theaterspots vroegen. overleg met alle personeelsleden en het Kortom, al vlug 50.000 watt voor een productie6. formuleren van gemeenschappelijke De afgelopen vijf jaar hebben we geïnvesteerd in doelstellingen waren noodzakelijke de aankoop van LED-parren die slechts 74 watt voorwaarden voor ons duurzaamheidsbeleid. verbruiken. Een daling van ongeveer 95 %. Dus Successen worden ook samen gevierd. Een diezelfde productie van 50.000 watt zakt naar absolute noodzaak, want duurzaam denken en 3700. Vervolgens is ook het prijsbeleid handelen leidt, zeker in het begin, tot veranderd: de schouwburg verhuren we nu aan spanningen. ‘Doen we ons werk dan niet meer 100 euro (ipv 500 euro) maar de huurder betaalt goed?’, was een vaak gehoorde opmerking. Het nu wel een aparte prijs voor de individuele gaat in dit soort van trajecten niet om zaken technieken: namelijk 10 euro per spot. Het beter te doen, maar anders. Met oog voor de gevolg is dat de huurder veel rationeler nadenkt ecologische én sociale impact. Duidelijkheid over welke belichting en andere technieken écht scheppen vormde het beste antwoord op de nodig zijn. Het bijko-mende voordeel van de spanningen die kwamen bovendrijven. Het LED-parren is dat je er allerlei kleuren mee kan ecoteam bestaat ondertussen niet meer omdat maken. Een toneelvereniging of een harmonie duurzaamheid deel is gaan uitmaken van onze kan met een twintigtal LED-spots al een knap courante werking. Gelukkig kunnen we een effect bereiken. Kortom, iedereen winnaar: onze beroep doen op ons sectoroverschrijdende technici hebben minder werk omdat ze minder netwerk. Naast de Afdeling Welzijn & Lokale spots moeten ophangen, een daling van het Economie, krijgen we ondersteuning vanuit de energieverbruik en een lagere factuur voor de Dienst Patrimonium. Op vaste tijdstippen krijgen vereniging. Ook eigen professionele producties onze techniekers een rapport met een overzicht maken we grotendeels met LED-parren. van ons energieverbruik. Verbruiken we meer dan gemiddeld, dan zoeken we samen naar een Hoe betrekken jullie de gebruikers van het oplossing. De monitoring zorgt voor een gebouw, en in ruime zin de inwoners, bij het blijvende aandacht voor duurzaamheid. thema? Een mooi voorbeeld is het concept ‘Fairtrade Welke ingrepen hebben jullie op het vlak van Wedding’. Onder het motto ‘Trouwen is keuzes technieken doorgevoerd? maken!’ worden sinds 2010 koppels uitgedaagd We plaatsten lichtsensoren in de toiletten en om hun trouw op een eerlijke en duurzame nieuwe spoelingen op het sanitair die veel manier te plannen. De achterliggende gedachte minder waterverbruik tot gevolg hebben. Ook is mensen bewust maken van fair trade en de hier konden we rekenen op advies vanuit de duurzame mogelijkheden om hun feest te Dienst Patrimonium. Voor de aankoop van tech- organiseren. We ontwikkelden daarvoor een nisch materiaal zoals versterkers, TV’s en online ‘Fairtrade weddingplanner’ met 18L O C U S
    • achtergrondinformatie, leuke tips, weetjes en in- en uitgeleid door een specialist ter zake.verkooppunten zodat trouwers weten waar de Samen met de gemeentelijke Afdeling Welzijn &alternatieven te vinden zijn7. Het huwelijk kan bij Lokale Economie maken we de selectie. Zoons in een polyvalente zaal plaats vinden en hebben we in het verleden films getoondkoppels die dat wensen kunnen gebruik maken zoals:‘Black Gold’ over de koffieteelt, ‘Let’s Makevan een eventplanner. Money’ over de bedenkelijke situatie van ons banksysteem, ‘Who Killed the Electric Car’ en ‘OurIn hoeverre moet het programma van een Daily Bread’ over hoe we omgaan met voedsel.cultuurhuis inspelen op maatschappelijke Voor wat betreft de keuze voor beeldende kunstproblemen en duurzaamheid in het bijzonder? en film- en podiumprojecten werken we samenDuurzaamheid is wat ons betreft meer dan met het Centrum voor Duurzaam Bouwen, Peopleduurzaam omgaan met energiebronnen zoals of the Earth, Natuurpunt, Stichting Limburgswater, gas, elektriciteit… Ook in het programma Landschap, Wereldplein Bokrijk, ART 27, Culturendenken we na over het thema en proberen we in Beweging en Movin’ Grip. Het denken rondhet debat te voeden. In 2008 hebben we het duurzaamheid wordt dus mee bepaald door eeneinde van ons cultuurseizoen gevierd met een tiental organisaties die in onze omgeving actief‘Duurzaam Eindfeest’. Sedert enkele jaren zijn. Het komt er ook op aan om zelf het goedepresenteren we ook de reeks ‘Free Documen- voorbeeld te geven. Na elke voorstelling krijgentary’. Dat zijn gratis documentaires over actuele 6 Een klassieke PAR-spot verbruikt ongeveer 1000 wattmaatschappelijke thema’s die telkens worden 7 www.muze.be/fairtradeweddingplanner 19 DUURZAAMHEID IN HET LOKAAL CULTUURBELEID
    • onze artiesten geen geïmporteerde bloemen Als je terugkijkt op het afgelegde parcours, wat meer, maar een sanseveria. Duurzaam en ludiek. zou je dan anders doen? En ook ons tweejaarlijkse kunstenfestival Circo We zouden wellicht in een vroegere fase het Paradiso is uitgegroeid tot een groot én duur- MUZE-café betrekken. Sinds kort bieden ze Fair zaam festival met een aanbod van Fair Trade-producten aan. In het begin zorgde dit Trade-producten. voor spanningen, net omdat ze te weinig betrokken waren. Ik zou ook meer onze Opvallend is dat jullie seizoensbrochure ecologische keuzes willen uitdragen, al moet je slechts vier bladzijden telt. Een bewuste keuze? hier realistisch in zijn. Zolang het huidige Absoluut. We kiezen resoluut voor digitale gebouw niet is aangepakt, zou dit voor het communicatie en de verspreiding via ons brede publiek niet geloofwaardg zijn. netwerk. Uiteraard behouden we de klassieke Zeker omdat veel mensen enkel oog hebben communicatiekanalen, maar we beperken de voor de ‘harde’ kant van het thema. papieren communicatie. De gedrukte brochure Ons aanbod wordt nog te weinig in verband is voor ons een teaser. Door de beperkte gebracht met duurzaamheid. Soms pakken we drukkosten kunnen we de brochure aan alle er wel mee uit. Dit jaar wonnen we de inwoners bezorgen, wat het bereik van onze ‘FairtradeLimburg-toffee’ voor de sociaal- communicatie alleen maar vergroot. rechtvaardige en duurzame aspecten in onze 20L O C U S
    • SterkWerk Eco-power Eco-challenge • Duidelijke beleidskeuzes: duurzaamheid is • De realisatie van een duurzaam gebouw: een kernwoord in het meerjarenplan van het geen makkelijke opgave in tijden van gemeentebestuur en één van de uitgangs- besparingen. punten voor de uitbouw van de sociaal- • De eigen ecologische keuzes kunnen meer artistieke werking van het cultuurcentrum. worden uitgedragen: de inspanningen om • Integrale aanpak: zowel het gebouw, het de eigen praktijk te verduurzamen mogen aanbod, als het personeel vormen voor het meer gedeeld worden met het publiek. Het cultuurcentrum bouwstenen om met het cultuurcentrum kan nog meer een thema aan de slag te gaan. voorbeeldfunctie opnemen voor het publiek. • Betrokkenheid van het voltallige personeel: • Het publieksaanbod kan worden verbreed het centrum nam de tijd om eerst een intern met linken naar de ruimtes uit de visietekst draagvlak te verwerven, alvorens concrete eco-cultuur (publiek-dialogische ruimte, acties en een publieksaanbod uit te werken. leer- en ervaringsruime en • Uitbouw van een sectoroverschrijdend verbeeldingsruimte). netwerk: de samenwerkingen met partnerorganisaties versterken en ondersteunen de eigen werking. • Meten is weten: monitoring en bijsturing van het energieverbruik worden ge- combineerd met resultaatsdoelstellingen. • Brede benadering van duurzaamheid: aandacht voor ecologie én sociale rechtvaardigheid.werking8. Het spreekt voor zich dat we dit breed Meer weten?hebben gecommuniceerd. Maar het kan wat mij Tom Michielsenbetreft nog beter. Van zodra de duurzame Directeur CC MUZEverbouwing achter de rug is, pakken we er meer Dekenstraat 40mee uit. Langs de andere kant vind ik het net de 3550 Heusden-Zolderkracht van ons parcours dat we er de tijd voor 011 80 80 98genomen hebben. Het duurt bijvoorbeeld even tom.michielsen@muze.bevooraleer je een netwerk rond dit thema hebtopgebouwd. Mijn belangrijkste advies luidt danook: neem de tijd.Een mooie tip om mee te eindigen. Hartelijkdank voor dit gesprek.8 Meer weten over Fair Trade Limburg? www.fairtradelim-burg.be 21 DUURZAAMHEID IN HET LOKAAL CULTUURBELEID
    • Bibliotheek Kortrijk Project Boekenboom Elk jaar verdwijnt er wereldwijd 13 miljoen hectare bos, het equivalent van twee voetbalvelden per seconde. En ondanks tal van beschermingsmaat- regelen en grote aanplantacties lijkt het verlies aan bos ook in Vlaanderen onstuitbaar.1 In 2011, tijdens het internationaal jaar van het bos, nam de biblio- theek van Kortrijk het initiatief om de urgentie van het probleem onder de aandacht te brengen. 22L O C U S
    • Dankzij de bib… kleedje gestopt onder de naam Bib Bazaar. Samen met de Vereniging voor Bos in VlaanderenDe Kortrijkse bibliotheek koopt jaarlijks zo’n (Bos +), het Agentschap voor Natuur en Bos en10.000 boeken aan. En hoewel lenen een duur- Freinetschool De Levensboom bedacht de biblio-zaam proces is, wil de bib haar impact op het theek tal van activiteiten om bij jong en oud demilieu zoveel mogelijk beperken. Daarom aandacht te vestigen op het verlies aan bos bijkreeg de Bibliotheekweek 2011 een bijzondere ons en in het buitenland. De activiteiten startteninvulling door de lancering van het project tijdens de Week van het Bos en liepen tot in de“Boekenboom”. Onder het motto “Dankzij de Bibliotheekweek2. In de volwassenenafdelingbib wordt je ecologische voetafdruk kleiner“ hing bijvoorbeeld een tweedimensionale ‘boe-investeert de bibliotheek sindsdien de op- kenboom’ waar iedereen een post-it kon hangenbrengst van de tweedehandse boekenverkoop in met zijn “Dankzij de bib”-getuigenis. Op de gla-de aanplant van bomen, de zogenaamde zen voorgevel was er een post-it-boom te bewon-‘boekenbomen’. deren en de inkomhal werd voor de gelegenheidDe dienst leefmilieu adviseert de bib welke aangekleed met de echte bomen die na die weekboomsoort waar kan worden aangeplant. werden aangeplant. Enkele ruimtes in de bib kre-Op termijn zal er in de onmiddellijke omgeving gen een facelift dankzij een fotoreeks van de be-van elke buurtbibliotheek een boekenboom kende natuurfotograaf Yann Arthus-Bertrand enstaan. Om het project een extra impuls te geven, in de lounge werden er doorlopend documentai-werd de tweedehandsverkoop in een nieuw res over bossen vertoond (o.m. Green). De biblio-1 Een mooi voorbeeld van een aanplantactie is ‘1 miljoen bomen’, een initiatief van Bos +, Groenhart en het Agentschap voor Natuur en Bos http://1miljoenbomen.be2 Tweede en derde week van oktober 20113 Foto’s van het project: http://www.flickr.com/photos/bibliotheekkortrijk/tags/boekenboomproject/ 23 DUURZAAMHEID IN HET LOKAAL CULTUURBELEID
    • theek zorgde ook voor infostandjes met boeken, folders en filmmateriaal over het thema3. En dankzij de expertise van Bos + en het Agentschap voor Natuur en Bos kon een digitaal platform worden opgezet met interessant film- materiaal, info over bomen, etc.4. De Levensboom organiseerde in het kader van de lessen wereldoriëntatie zowel op school als in de bib twintig workshops over de ecologische waarde van bossen en het verlies aan bosareaal. Doorheen de workshops werden zoveel mogelijk linken gelegd met de bibliotheekcollectie. De leerlingen kwamen bijvoorbeeld filosoferen tus- sen de boeken, soldeerden gedichten op boom- stammen en leerden koken met materiaal uit het bos. Onder begeleiding van de Koninklijke Acad- emie voor Schone Kunsten maakten de leerlin- gen als aanklacht tegen onnodig papierverbruik een vloermozaïek uit verscheurde boeken. Maar Er zijn bovendien plannen om projecten, voor- door een gebrek aan duiding kwam er onver- stel-lingen en lezingen van externe partners die wacht kritiek van de bezoekers. Het kunstwerk een duidelijke link hebben met bomen én de werd daarom vroegtijdig verwijderd. bibliotheekcollectie, te labelen als ‘boekenboom approved’. Voor de bibliotheek biedt dit het Het project loopt over 5 jaar. De komende jaren voordeel dat activiteiten van andere organisaties worden er meer bomen aangekocht en in de gelinkt worden aan het eigen project. In ruil kun- buurt van ieder bibliotheekfiliaal aangeplant. nen partnerorganisaties gebruik maken van de bibliotheekinfrastructuur en in-TIP van een collega houdelijke ondersteuning van- uit de bib. “Kiezen voor duurzaamheid is geen evident verhaal. Je moet de platgetreden paden durven verlaten en vooral open-minded zijn. Meer weten? Het onderwerp zorgt ook makkelijk voor controverse. Geef Karen Destoop daarom aan waarom je voor een bepaalde activiteit kiest. Kortom, Bibliotheek Kortrijk zorg voor duiding. Even belangrijk is het binnenhalen van Leiestraat 30 expertise. Werk samen met organisaties en verenigingen die thuis 8500 Kortrijk zijn in het thema. En geef het project de tijd en de ruimte om te 056 27 75 78 groeien.” karen.destoop@kortrijk.be Karen Destoop – projectcoördinator www.kortrijk.be/bibliotheek 3 Foto’s van het project: http://www.flickr.com/photos/bibliotheekkortrijk/tags/boekenboomproject/ 4 Het platform werd na de Bibliotheekweek offline gehaald. 24L O C U S
    • SterkWerkEco-power Eco-challenge• De bibliotheek maakt de bosproblematiek • De bibliotheek kan inzetten op andere kenbaar aan het brede publiek. De bib maakt sociaal-ecologische uitdagingen, gebruik van campagnes als de Week van het bijvoorbeeld de klimaatverandering Bos en de Bibliotheekweek om van bij de start of het ruimere transitieverhaal. een zo ruim mogelijk publiek te bereiken. • De bibliotheek kan de banden met andere• De bibliotheek neemt de ecologische scholen aanhalen en een educatief pakket voetafdruk van haar boekenaankoop onder uitwerken op maat van de lessen de loep, onderneemt actie en betrekt haar wereldoriëntatie en/of biologie. klanten en bezoekers. • De lange looptijd van het project biedt• Het project heeft een lange doorlooptijd kansen voor een verdere integratie van de (5 jaar) en krijgt hierdoor de kans om in de projectinhoud in het lokaal milieubeleid. hoofden van het personeel, het publiek en Een verdieping van de samenwerking de partners te groeien. met de dienst leefmilieu kan een• De expertise van partners als het versterking van de eigen positie betekenen Agentschap voor Natuur en Bos en Bos + in het gemeentelijke meerjarenplan. versterkt de inhoud van het project.• Door de samenwerking met Freinetschool De Levensboom ontstaat een kruisbestuiving tussen cultuur- en milieu-educatie en wordt het educatieve aanbod van de bib en de school verruimd. 25 DUURZAAMHEID IN HET LOKAAL CULTUURBELEID
    • 30CC - Leuven Van Klimaatneutraal tot Klimaatweek De opwarming van de aarde is één van de meest urgente problemen waar de wereld vandaag en in de toekomst mee te kampen zal hebben. Een internationaal, wettelijk bindend klimaatakkoord kan dit probleem aanpakken1. In de praktijk stelt men echter vast dat dit proces bijzonder moeizaam verloopt. En toch is er een parallelle beweging aan de gang dat wel zeer hoopvol is. Daarbij worden wereldwijd klimaatinitiatieven genomen vanuit wijken, bedrijven, provincies en steden. In Europa werd ondermeer het EU-burgemeesterconvenant opgesteld, waarbij ondertekenende steden en gemeenten verbintenissen aangaan die de ambitie hoger stellen dan de huidige EU-wetgeving . Ook in Vlaanderen traden diverse steden toe tot dit convenant, waaronder Leuven. Bovendien werden er trajecten opgestart die nog verder gaan en effectieve klimaatneutraliteit beogen. 1 Meer info over de sociaal-ecologische uitdagingen: Jones, P.T. en De Meyere, V., Terra Reversa. De transitie naar rechtvaardige duurzaamheid, Antwerpen, EPO, 2009 26L O C U S
    • samenleving. Voor de financiering van dit samenwerkingstraject wordt een beroep gedaan op een gezamenlijke inspanning van de stad, de universiteit en de bedrijfswereld4. Binnen dit proces neemt 30CC, het Leuvense cultuurcentrum, een trekkersrol op. Van Klimaatforum tot Klimaatweek Duurzaamheid staat al een tijdje op de agenda van het cultuurcentrum, nog voor er sprake was van Leuven Klimaatneutraal. Koen Adams, artis- tiek leider van 30CC, reflecteert op de weg die het cultuurcentrum heeft afgelegd en in toekomst nog wil bewandelen. “De reden waarom we op dit thema inzetten, is omdat cul- tuur de kracht in zich heeft om verbeelding te stimuleren, te emanciperen, kennis te delen en tegendraadse analyses te maken”, zegt Koen.Leuven Klimaatneutraal “En vooral dat laatste is essentieel willen we eenLeuven heeft de ambitie om tegen 2030 netto omslag in onze samenleving teweeg brengen.geen CO2 meer uit te stoten. Daarom startte Cultuur kan nieuwe verbindingen leggen tussenmen begin 2012 onder het motto ‘Leuven Kli- gemeenschappen en sectoren. Voor ons is hetmaatneutraal 2030’ een transitieproces op3. dus een natuurlijke keuze om op dit thema in teMet een ambitieus bestuur, tal van vooruitstre- zetten. Het culturele veld in Leuven bereikt ookvende ondernemers, een toonaangevende sowieso een groot publiek en kan zo een breeduniversiteit en een gemiddeld hoog opgeleide draagvlak creëren voor een duurzame transitie.bevolking, heeft Leuven alle troeven in handen Al van bij de eerste editie in 2010 bieden weom een koploper te worden. In plaats van de daarom ondersteuning aan het Leuvenseklimaatuitdaging als een last te zien, Klimaatforum. Het forum is een jaarlijkse dag diebeschouwt de stad de klimaatkwestie als een georganiseerd wordt door het brede midden-ongeziene opportuniteit. In een project van veld5. Het cultuurcentrum zorgt voor deeen jaar moet aan het einde van de rit een con- infrastructuur en neemt een deel van de commu-creet actieplan voorgesteld worden, dat wordt nicatie voor zijn rekening. 30CC maakt het forumgedragen door de Leuvense politiek (over de dus mee mogelijk, het ondersteunt en coördi-partijgrenzen heen), het Leuvense bedrijfsle- neert waar nodig. Het strookt met wie we alsven, de academische instellingen en de civiele centrum willen zijn. We willen verbindend wer-2 Tegen 2020 20% procent minder CO2-uitstoot. Meer info over de burgermeesterconvenant: www.burgemeestersconvenant.eu3 Transitie staat voor de overgang van de huidige naar een nieuwe samenleving, die een hoge levenskwaliteit combineert met een lage milieu-impact en meer sociale rechtvaardigheid. Transitie is iets anders dan een geleidelijke aanpassing. Het is een structurele maatschappelijke verandering. Een omslag van het ene model naar een andere.4 Meer info over ‘Leuven Klimaatneutraal 2030’: www.leuven.be/klimaatneutraal5 Het Leuvens Klimaatforum is een organisatie van 11.11.11, Transitiestad Leuven, Transitie Wijgmaal, Transitie Bierbeek, Dialoog, Voedselteams, Oxfam, Vormingplus, JNM, ACW, ABVV, 30CC, EVA, Masereelfonds, 3012WD en Jeugdcentrum Vleugel F. Meer info: www.leuvensklimaatforum.be. 27 DUURZAAMHEID IN HET LOKAAL CULTUURBELEID
    • ken en een platform aan- gemeenteraadsverkiezingen. De nieuwe verkoze- bieden. We bieden dus nen zullen Leuven moeten organiseren tijdens de niet alleen fysieke ruimte eerste jaren van uitvoering van het klimaatplan aan, maar ook mentale 2030. De vragen en voorstellen van de Leuve- ruimte voor debat, info en naars kunnen daarbij een richtingwijzer zijn.” gesprek.” Op de vraag wat de kracht is van dit praktijkver- Na het eerste Klimaatfo- haal, is Koen duidelijk. “De sterkte is dat het rum ondertekende de stad ingebed zit in het ruimere Klimaatneutraal-tra- in mei 2011 het EU burge- ject. We geven ruchtbaarheid aan de noodzaak meesterconvenant op het tot transitie. De uitdaging ligt er in om niet bele- MO*-klimaatdebat, dat onder- meer georgani- rend en met geheven wijsvinger uit de hoek te seerd werd door 30CC en het Masereelfonds. komen, maar op inventieve en creatieve wijze “Het betekende voor ons een doorstart naar de met de problematiek om te gaan. Het moet een Klimaatweek die we toen in het najaar voor het begeesterend verhaal worden en dat is iets waar eerst organiseerden. In tegenstelling tot het Kli- we naar mijn gevoel in slagen. We maken als maatforum spelen we hierin een veel cultuurcentrum ook deel uit van het ‘Project prominentere rol. Samen met kunstencentrum Management Team’ van Leuven Klimaatneutraal, STUK, het filmfestival Docville, de hogeschool waarin ondermeer het STUK zit. Dit houdt niet Groep T, de Bib en Jeugdcentrum Vleugel F wer- alleen in dat we inhoudelijk mee de regie voeren ken we een programma uit met tips voor een op het traject, maar samen met Netwerk Duur- duurzamer leven, interessante lezingen, docu’s zaam Leuven, de stedelijke dienst communicatie en films, workshops, expo’s en voorstellingen. en STUK verantwoordelijk zijn voor de communi- We bieden in de editie van 2012 ook een forum catie om op die manier de betrokkenheid van de voor Leuven Klimaatneutraal zodat de eerste bevolking te garanderen. Vandaar dat Leuven stappen in dit proces aan het ruime publiek Klimaatneutraal een plaats krijgt binnen de Kli- bekend kunnen worden gemaakt”, zegt Koen. maatweek”, zegt Koen. “Maar dat kan nog beter. “Dit jaar organiseren Ecolife en Core klimaatv Leuven Klimaatneutraal zouden we nog meer als riendelijke maaltijden in Alma. Docville, het inter- een groene draad door onze acties moeten ver- nationale documentaire filmfestival, presenteert weven en als een kans moeten aangrijpen om een uitgekiende selectie films rond duurzaam- andere stadsdiensten warm te maken om samen heid en ecologie. In jeugdcentrum Vleugel F werk te maken van de transitie. Jammer genoeg ontdekken kinderen alles over recycleren en zijn tal van onze acties reeds ver op voorhand wateronderzoek. Theatermaakster Manah gepland. Het is bijzonder moeilijk om hier flexi- Depauw laat Vlaanderen overstromen tijdens een bel mee om te springen. Al verwacht ik wel dat voorstelling in het STUK. ‘Lees Meer!’, het boe- we in de toekomst meer ruimte gaan kunnen kenprogramma van 30CC en de Bib, zoomt in op geven aan transitie-initiatieven. Ik merk bijvoor- het klimaat6. En er is het derde Leuvense Klimaat- beeld dat duurzaamheid in onze organisatie forum, waarmee de Klimaatweek eindigt. Meer steeds meer aandacht krijgt. Zo is onze nieuwe dan vroeger wil het Klimaatforum een effectief seizoensbrochure gedrukt met respect voor het platform zijn voor het debat tussen bewoners, milieu. Voor onze stafvergaderingen drukken we bedrijven en politici. In 2012 zijn het immers geen papier meer, maar werken we met laptops 6 Het hele programma van de Klimaatweek vind je op: www.leuvenseklimaatweek.be en www.30CC.be 28L O C U S
    • SterkWerk Eco-power Eco-challenge • ‘Leuven Klimaatneutraal’ is een stadsbreed • Leuven Klimaat- verhaal waar zowel de stad, bedrijven, neutraal biedt voor 30CC kenniscentra als het middenveld bij kansen om in de betrokken zijn. Het cultuurcentrum werkt toekomst verder op het actief mee aan het transitieproces en thema in te zetten. Het versterkt hierdoor haar eigen positie. cultuurcentrum kan De lokale netwerken creëren contexten voor de transitie naar een duurzame en meer aanzetten geven rechtvaardige samenleving. tot debat en individuele • 30CC maakt vanuit haar eigen sterktes, en collectieve actie. samen met een breed netwerk aan partners, • Het verder reduceren de sociaal-ecologische uitdagingen kenbaar van de ecologische aan het brede publiek en stimuleert het voetafdruk vormt een debat. hele uitdaging voor • Het cultuurcentrum neemt een het CC, met name voor voorbeeldfunctie op door de ecologische beschermde gebouwen als de voetafdruk van haar werking te beperken. stadsschouwburg. De acties worden intern gestuurd vanuit een ecoteam, wat het draagvlak voor het thema vergroot.en beamers. En voor sommige activiteiten kie- om blijvend te zorgen voor een plek waar hetzen we voor gerecycleerd materiaal. Ons leuk is om te wonen, te werken en te ontspan-ecoteam is hierin een belangrijke sturende fac- nen, zonder verspilling van de natuurlijketor. Momenteel worden de best practices hulpbronnen. Stap voor stap werken we daaropgelijst en verzamelen we alle nuttige info. We samen aan. Mijn belangrijkste tips aan collega’sstaan dus nog maar aan het begin, al merken we luidt dan ook: durf de eigen organisatie waardat de draagvlak voor het thema groeit. Stilaan nodig als ‘dienstverlenend’ op te stellen. Maakis er in alle personeelsniveaus een permanent gebruik van stadsbrede trajecten en zorg ervoordiscours ontstaan rond de noodzaak om op dat het thema leeft in de organisatie. Maak erduurzaamheid in te zetten. Al is het geen makke- een transversaal thema van. En vooral: geeflijke opgave om aan de slag te gaan. We zijn ruimte aan het proces en durf mislukken.immers afhankelijk van het gecentraliseerdegebouwenbeheer. Investeringen in energiearme Meer weten?infrastructuur zitten ingebed in een globalere Koen Adams, Artistiek leideraanpak. Daarbij komt nog dat sommige van koen.adams@leuven.beonze gebouwen beschermde monumenten zijn, Veerle Van Schoelant, Programmator theater enwat een duurzame renovatie bemoeilijkt.”, zegt dans / veerle.vanschoelant@leuven.beKoen. “Maar er worden stappen in de goede 30CC, Rijschoolstraat 4, bus 4 , 3000 Leuvenrichting gezet. Werken aan een duurzame 016 23 84 27,samenleving is een prioriteit voor het Leuvense www.30cc.bestadsbestuur en dus ook voor ons. Sinds de www.leuvenseklimaatweek.beopstart van Leuven Klimaatneutraal merk je een www.leuvensklimaatforum.benieuwe dynamiek in onze stad. De bedoeling is www.leuven.be/klimaatneutraal 29 DUURZAAMHEID IN HET LOKAAL CULTUURBELEID
    • Bibliotheek Moorslede Kansen voor meer biodiversiteit Het verlies aan biodiversiteit lijkt in Vlaanderen onstuitbaar. De voorbije eeuw verloren we planten en dieren met ronkende namen als de mercuurwaterjuffer, de ortolaan, fijn goudscherm en het spiegeldikkopje. De natuur staat onder druk door tal van factoren, als pesticidengebruik en verlies aan open ruimte. Samen met enkele partnerorganisaties gaat de bibliotheek van Moorslede op zoek naar een antwoord op deze uitdaging. Een gesprek met bibliothecaris Luc D’Haene. Van waar komt het engagement om met de biodiversiteit in Vlaanderen en dat terwijl we bibliotheek op biodiversiteit in te zetten? met onze tuinen een wezenlijk verschil kunnen Je zou het gerust een samenloop van maken. Ze beslaan een veel grotere oppervlakte omstandigheden kunnen noemen. Vlak naast de dan alle natuurreservaten in Vlaanderen samen. bib hebben we een tuin. Een ideale plek voor de Door mijn vrijwillig engagement binnen bezoeker om even te verpozen, een boek te Natuurpunt ben ik op zoek gegaan naar lezen,… Sinds 2010 richten we de tuin manieren om onze Leestuin zodanig in te richten natuurvriendelijk in. dat dieren er makkelijk voedsel kunnen vinden. Wat bedoel je precies met ‘natuurvriendelijk’? Hoe hebben jullie dit aangepakt? De meeste tuinen in Vlaanderen zijn wat we In samenwerking met de milieudienst hebben noemen ‘groene woestijnen’. Door de vele we nectarplanten voor vlinders en bijen uitheemse planten valt er voor dieren van bij ons aangeplant. Sinds februari 2011 staan er in de weinig voedsel te rapen. De meeste vlinders Leestuin ook een vogelvoederplaats en een kunnen bijvoorbeeld geen nectar uit uitheemse gluurmuur opgesteld. We werken hiervoor bloemen halen. Ze zijn er niet aan aangepast. samen met het ‘Stad-Land-schap ’t West- Het vormt een groot probleem voor de Vlaamse hart’, een samenwerkingsverband 30L O C U S
    • tussen negen steden en gemeenten van het Leestuin. Vooral kinderen kijken gefascineerdarrondissement Roeselare, en de provincie naar het komen en gaan van vogels.West-Vlaanderen1. Het samenwerkingsverbandzet in op het versterken van de belevingswaarde Hoe betrekken jullie kinderen nog bij jullieen de omgevingskwaliteit van onze regio. initiatieven?Onder de noemer ‘Leve(n) de tuin!’ roept het Naar aanleiding van het Nationale Tuinvogel’t West-Vlaamse hart op om via particuliere Telweekend in februari 2012 organiseerden wetuinen te werken aan de natuur en het voor kinderen een eenvoudige kennismakinglandschap. met onze tuinvogels. Een ervaren vogelkennerEén van de acties was het opstellen van van Natuurpunt gaf uitleg over de vogels diedemovoederplaatsen voor vogels. Die bestaat kinderen in hun eigen tuin kunnen waarnemen.telkens uit één of meer voedertafels en een Ze leerden de verschillende soorten ook kennenvogelkijkwand of ‘gluurmuur’ van waarchter de door in de Leestuin van de bib de voedertafel tevogels kunnen worden geobserveerd. In observeren vanachter de gluurmuur. Voor onsMoorslede staan ze dus opgesteld in onze heeft de Leestuin dus een educatieve functie.1 Meer info via www.westvlaamsehart.be 31 DUURZAAMHEID IN HET LOKAAL CULTUURBELEID
    • Na de observatie staken de kinderen zelf de han- op grenzen. Het bibliotheekgebouw is onder- den uit de mouwen en knutselden ze een tussen meer dan 25 jaar oud. De structuur en de nestkastje ineen dat ze naar huis mochten mee- beperkte isolatie zorgen er voor dat er veel nemen. Ook de ouders en grootouders waren energie verloren gaat. Voor mij blijft de publieks- welkom om de kinderen te helpen. En doordat ze werking voor dit thema wel het belangrijkste. in de cursus leerden welke bomen en struiken Mensen moeten zich meer bewust worden van vogels aantrekken werden ze uitgedaagd om de mogelijkheden in hun eigen leefomgeving. In thuis verder aan de slag te gaan. Bovendien de nabije toekomst zullen we daarom nog meer zorgden we voor een infostandje met boeken insectenvriendelijke planten in onze tuin over natuur in de tuin. Voor de activiteit werkten aanplanten en crea-workshops organiseren voor we samen met Natuurpunt, de groendienst en de het maken van bijvoorbeeld insectenhotels en speelpleinwerking van de jeugddienst. vlinder- en vleermuizenkasten. Wat is de meerwaarde van natuuractiviteiten Welke tips zou u aan collega’s geven die ook voor jullie werking? met dit thema aan de slag willen gaan? Het versterkt ons maatschappelijke draagvlak Doe dit niet alleen! Spreek je netwerk aan en en onze lokale relevantie. De aanpak zorgt werk samen met bijvoorbeeld de jeugddienst, bijvoorbeeld voor nieuwe samenwerkingen met milieudienst, jeugdverenigingen, scholen, natuurorganisaties. Om dit te versterken willen natuur- milieverenigingen… Zorg ook voor we een deel van onze educatieve werking randactiviteiten die een langere tijd zichtbaar richten op natuureducatie. En dat is, gezien de zijn in de bib voor alle bezoekers. Bijvoorbeeld uitdagingen, een terechte keuze mijns inziens. een tentoonstelling rond natuurfotografie, een Het neemt niet weg dat we hier in de toekomst tentoonstelling over allerlei soorten nestkastjes nog verder in kunnen gaan door ook op andere of een fotowedstrijd voor het mooiste vlakken het goede voorbeeld te geven, bijvoor- natuurhoekje van de gemeente. Leg telkens een beeld rond interne milieuzorg. We nemen duidelijke link naar de mogelijkheden bij de daarrond wel al enkele initiatieven. De com-pu- mensen thuis. Zowel in de woning, als de tuin ters in de bibliotheek worden bijvoorbeeld zijn er heel wat ingrepen mogelijk. uitgeschakeld als we gesloten zijn. Maar we kunnen hier meer op inzetten, al stoten we ook Bedankt voor het gesprek. 32L O C U S
    • SterkWerk Eco-power Eco-challenge • De bib vertrekt vanuit haar eigen sterktes • De bibliotheek kan nog meer een en blijft trouw aanzichzelf. De bibliotheek voorbeeldrol opnemen door ook in te geeft ruimte aan natuureducatie en maakt zetten op interne milieuzorg. De duurzame ook linken met de collectie. keuzes kunnen gedeeld worden met het • Door de aanplant van streekeigen bloemen publiek. en struiken wordt de biodiversiteit in de • De activiteiten kunnen aansluiten bij de omgeving van de bibliotheek versterkt. leerplannen van bijvoorbeeld de lessen • De bibliotheek neemt een voorbeeldfunctie wereldoriëntatie in het basisonderwijs. op. De Leestuin is een voorbeeld van een De bibliotheek kan een eductief pakket natuurvriendelijke tuin. De initiatieven over de biodiversiteitcrisis uitwerken, met zetten bezoekers aan om actie te workshops, vertelmomenten en boeken- ondernemen in de eigen leefomgeving. pakketten, zodat meer kinderen bij het • Het traject getuigt van een vernieuwende thema betrokken worden. De aanpak kan wisselwerking tussen cultuur- en bovendien een hefboom zijn om meer natuursector. De uitbouw van een (groot)ouders te bereiken en tot actie aan te sectoroverschrijdende samenwerking zetten. versterkt en ondersteunt de werkingen van • Op termijn kan er binnen het aanbod van de betrokken partners. de bibliotheek ook aandacht gaan naar andere aspecten van de milieucrisis, zoals de klimaatverandering.Meer weten?Luc D’Haene, BibliothecarisBibliotheek Moorslede,Iepersestraat 52A, 8890 Moorslede051 77 10 57, bibliotheek@moorslede.bewww.moorslede.be/bibliotheek 33 DUURZAAMHEID IN HET LOKAAL CULTUURBELEID
    • Cultuurregio Pajottenland-Zennevallei Weg van Klassiek Pajottenland en Zennevallei is een uitgestrekte groene regio aan de rand van Brussel. ‘Weg van Klassiek!’neemt muziek- en natuurliefhebbers mee naar verrassende plekjes in de regio. 34L O C U S
    • Het festival is een initiatief van de projectver- Zennevallei (onder andere CC Westrand uiteniging Cultuurregio Pajottenland-Zennevallei Dilbeek, CC De Ploter uit Ternat en. De uitwerking van het festival is in handen CC ’t Vondel Halle), Kasteel van Gaasbeek,van de werkgroep ‘Klassiek in de regio Pajot- Servais vzw, ‘Regionaal Landschaptenland-Zennevallei’1, die sinds 2009 onder- Pajottenland & Zennevallei’ en de provinciezoekt waar en hoe klassieke muziek Vlaams-Brabant. Het festival zet volop in opverbinding kan helpen maken en mee beteke- netwerking door ook samen te werken met an-nis kan geven aan de streek, de mensen en de dere verenigingen en organisaties, zoals vzwmuziek2. Zenne-Senne, die zich inzet voor de herwaar- dering en ontsluiting van de Zenne. ‘Weg vanDe werkgroep bestaat ondermeer uit vertegen- Klassiek’ vormt voor deze vzw een manier omwoordigers van de cultuur- en gemeenschaps- het publiek opnieuw in contact te brengen metcentra Vlabra’ccent regio Pajottenland & de rivier.1 De projectvereniging is opgericht volgens de richtlijnen van het decreet intergemeentelijke samenwerking.In het samenwer- kingsverband participeren 13 gemeenten en de provincie Vlaams-Brabant.2 De algemene doelstellingen, waar ook ‘Weg van Klassiek’ op inspeelt, zien er als volgt uit: > Zorgen dat er in de regio een kwalitatief aanbod klassieke muziek aanwezig is op aangepaste locaties. > Leemtes in stijlperioden en/of samenstellingen detecteren en al dan niet invullen. > De geografische spreiding en de spreiding in de tijd optimaliseren. > Klassiek als genre inbedden in een totaalbeleving. > Klassiek als pijler om een verschil te maken met andere regio’s. Kan klassiek een ‘streekproduct’ worden? > In de regio een volwaardige publiekswerking en –werving ontwikkelen rond klassieke muziek. 35 DUURZAAMHEID IN HET LOKAAL CULTUURBELEID
    • Festival van klassieke muziek en natuur Omkadering Met het festival wil de werkgroep het overleg De aandacht voor de natuur blijkt uit de tussen lokale actoren en programmatoren rond gebrachte werken en de groene omgeving van klassieke muziek stimuleren en een project uit- de concertlocaties, maar komt verder tot werken met natuur en natuurbeleving als in- uitdrukking in de omkadering. Het publiek kan steek. Op intieme locaties worden de bezoekers te voet, per fiets of per huifkar de afstand verwend met concerten van binnen- en buiten- tussen de locaties af te leggen. landse topmusici. Iets meer dan 700 mensen Het Regionaal Landschap zorgt ervoor dat hebben tijdens de eerste editie in 2011 op die een ervaren natuurgids onderweg uitleg manier de ‘Weg van Klassiek’ bewandeld, be- geeft over het landschap. En ook de luisterd en geproefd. Een degelijke artistieke maaltijden die het publiek aangeboden invulling, een goede omkadering en duurzaam- krijgt, maken deel uit van het concept. heid zijn de sleutelwoorden van het festival. De deelnemers krijgen zoveel mogelijk streekproducten voorgeschoteld en Artistieke invulling kunnen zo kennismaken met het culinaire De artiesten zijn telkens van een hoogstaand erfgoed van de regio. Een dergelijk concept niveau en de gebrachte werken verwijzen zo- komt pas optimaal tot zijn recht als het aantal veel mogelijk naar de natuur, zoals de Water deelnemers beperkt blijft. Music van Georg Friedrich Händel of het Kik- Het doel van het festival is niet om zoveel kerkwartet van Joseph Haydn3. De locaties zijn mogelijk bezoekers te krijgen, maar om de stuk voor stuk bijzonder: kastelen en kerken, boodschap uit te dragen dat klassieke muziek een hoeve en een villa, meestal in een groene leeft en dat de natuur in de regio het omgeving, wat de natuurbeleving versterkt. beschermen waard is. 3 Een uitgebreid programmaoverzicht kan u terugvinden op www.wegvanklassiek.be 36L O C U S
    • Duurzaamheid Meer weten?De organisatoren streven ernaar om de ecolo- Steven Demesmaeker, Voorzitter werkgroepgische voetafdruk zo klein mogelijk te houden programmator CC Westranddoor uitsluitend te werken met recycleerbaar 02 466 20 30of afbreekbaar materiaal en met bio- en streek- steven.demesmaeker@westrand.beproducten. Alle drukwerk komt op FSC-papier, Peter François, Coördinator festivalmet een alcoholvrij drukproces en vegetale 0499 33 51 51inkt. De folder van het festival kan tegelijk info@wegvanklassiek.bedienst doen als affiche en de verdeling gebeurt Fred Gillebert, Coördinator regionale samen-voornamelijk met de fiets of te voet. De bezoe- werking cultuur en jeugdkers worden uitgenodigd om de auto zo veel Cultuurregio Pajottenland & Zennevalleimogelijk aan de kant te laten staan en zich op 0479 44 32 12een duurzame manier naar het festival te ver- fred.gillebert@vlaams-brabant.beplaatsen. www.wegvanklassiek.be SterkWerk Eco-power co-challenge • De werkgroep vertrekt vanuit de kracht, • De regionale samenwerking vormt een de sterktes en de uitstraling van de regio kans om de inspanningen te verbreden en om via klassieke muziek een verhaal te uit te diepen. Het samenwerkingsverband vertellen over de regio. Het festival wendt kan een voortrekkersrol in de regio klassieke muziek aan voor het opnemen door de gemaakte ecologische ontwikkelen van streekidentiteit. keuzes meer te delen met het publiek. ‘Weg van Klassiek’ versterkt het De aanpak kan tal van lokale actoren, streekbewustzijn door inwoners uit de bijvoorbeeld verenigingen en lokale regio in contact te brengen met het besturen, inspireren om ook deze weg in landschap. Het programma motiveert de te slaan. Ervaringsuitwisseling binnen het bezoeker om duurzamer om te springen samenwerkingsverband kan een extra met het natuurlijke erfgoed in de regio. stimulans zijn. • Vernieuwende wisselwerking tussen de • Het kunstaanbod kan verruimd worden. cultuur- en natuursector. De uitbouw van Kunnen lokale amateurkunstenaars een sectoroverschrijdend netwerk bijvoorbeeld uitgedaagd worden om versterkt en ondersteunt de werkingen muziekstukken te schrijven over het van de betrokken partners. Het aanbod landschap en de natuur van de regio? getuigt van een kruisbestuiving tussen Op die manier kan men het beide sectoren. maatschappelijk draagvlak verruimen en • De ecologische impact van het festival andere doelgroepen naar het festival wordt zo klein mogelijk gehouden. leiden. 37 DUURZAAMHEID IN HET LOKAAL CULTUURBELEID
    • Herzele Arpia: kunst met landschap Vlaamse landschappen zijn cultuurlandschappen, ontstaan door een eeuwenlange wisselwerking tussen mens en natuur. Maar door de steeds verder gaande industrialisering en urbanisering raakten we de voorbije decennia steeds meer vervreemd van het ons omringende landschap. In de zomer van 2009 leefde er in Herzele daarom het idee om een beeldend kunstproject op te starten waarin het landschap een centrale rol zou spelen. Zowel het gemeentebestuur, als enkele inwoners wilden door middel van kunst de banden aanhalen tussen mens en natuur. Het landelijke Herzele, gelegen aan de rand van de Vlaamse Ardennen, leende zich daar perfect toe. Arpia vzw was geboren. 38L O C U S
    • Arpia vertrekt vanuit de vaststelling dat mensen Arpia krijgt financiële en logistieke steun van hetpas bewust worden van hun leefomgeving, als ze gemeentebestuur. Zo kunnen uitgenodigde kun-voelen dat het landschap (in haar ruimste bete- stenaars bijvoorbeeld bij de opbouw van hunkenis) een deel is van hun leven. De vzw wil werken rekenen op de technische dienst.iedereen daarom op een andere manier naar het De gemeente is bovendien betrokken in het be-landschap laten kijken door via kunst de ver- stuur van de vzw. Cultuurbeleidscoördinator Janschillende betekenislagen in het landschap bloot Hermans volgt als zakelijk leider niet alleen dete leggen. Arpia is een project dat nationale en financiën op, maar werkt ook aan een lokaal net-internationale kunstenaars uitdaagt om met het werk rond dit thema. Arpia doet daarnaast eenlandschap creatief en met de nodige aandacht beroep op landschapsdeskundigen alsvoor de identiteit van het gebied aan de slag te Prof.Dr.Em. Marc Antrop (Universiteit Gent) omgaan. Het kunstwerk versterkt zo de beleving van de integrale benadering van landschappen inhet landschap door ermee in dialoog te treden en de werking te integreren. Naast de ondersteu-het verhaal ervan tot uitdrukking te brengen. ning vanuit de gemeente vond de vzw project-Artistiek leider Luea Ritter wil met een transdisci- middelen via de provincie Oost-Vlaanderen enplinaire aanpak de aandacht vestigen op de LEADER, een subsidiëringsprogramma voor plat-samenhang tussen mens en natuur1. telandsontwikkeling.1 Meer info over ‘land art’: http://nl.wikipedia.org/wiki/Land_art 39 DUURZAAMHEID IN HET LOKAAL CULTUURBELEID
    • lingen en diverse andere activiteiten. De site in- spireerde kunstenaars tot het maken van o.a. bakstenen menhirs vlak bij de steenbakkerij, die de relatie tussen het landschap en het mense- lijke ontginningsproces blootleggen. De kunste- naars spelen door de gebruikte materialen en hun ontwerp elk op een eigen en unieke wijze in op de diversie lagen van het landschap. Elke zomer is de site het toneel van meer dan 20 activiteiten. In de oude steenbakkerij gaat er tel- kens een binnententoonstelling door met werk van kunstenaars uit verschillende disciplines – o.a. in situ-installaties, klank, beeld, film en mul- timedia. Daarnaast zijn er lezingen, brunches, workshops en wandelingen2. Steeds wordt de in- teractie met het landschap opgezocht, al wordt hiervoor niet alleen gebruik gemaakt van artis- tieke invalshoeken. Zo werkte Arpia in samen- werking met het Regionaal Landschap Vlaamse Ardennen en de Vlaamse Landmaatschappij een themawandeling rond landbouw uit waarin de rol van de landbouw in het landschap aan bod kwam. Samen met Natuurpunt Herzele organi- seerde de vzw ook een natuurwandeling in de omgeving. Dat deze meervoudigheid van het landschap en de manier waarop de kunstwereld hiermee kan omgaan belangrijk is, onderstreept Arpia door een samenwerking aan te gaan met Hogeschool Gent en Universiteit Gent voor een landschapsinventarisatie in en rond de oude De uitvalsbasis van Arpia is een oude steenbak- steenbakkerij. De resultaten van dit onderzoek kerij aan de rand van Herzele waar tot in de jaren zullen de kunstenaars inspiratie opleveren voor ‘80 bakstenen werden geproduceerd van lokaal nieuwe kunstwerken. ontgonnen leem. Arpia koos als rode draad van Om kunst in de publieke ruimte te laten slagen is het project voor een permanent kunsttraject in er ook draagvlak en betrokkenheid van de lokale en rond de oude steenbakkerij. Het werkt hier- bevolking nodig. De inbedding in het lokale net- voor samen met kunstenaars die via hun artis- werk is voor Arpia dan ook van groot belang. Er tieke werk in dialoog willen gaan met het wordt bijvoorbeeld samengewerkt met de lokale landschap. Het permanent toegankelijke en evo- afdeling van Natuurpunt, het Regionaal Land- luerende traject met beeldende kunst en klank- schap Vlaamse Ardennen en de dienst Milieu kunst wordt jaar na jaar verrijkt met nieuwe werken en omkaderd met tijdelijke tentoonstel- 2 Het volledige programma kan u terugvinden op www.arpia-art.be 40L O C U S
    • SterkWerkvan de gemeente, de Heemkundige Kring en Eco-powerlandschapdeskundigen om een goede integratie • Integrale benadering van landschappen: nietvan de kunstwerken met het landschap te kun- alleen de ecologische waarde, maar ook denen garanderen en ervoor te zorgen dat de kunst- erfgoedwaarde krijgt een plek in het project.werken ook voor de natuur een meerwaarde Arpia kiest ook voor een vernieuwendekunnen bieden. Zo zijn de hutten langs het par- wisselwerking tussen cultuur- encours van Gilles Bruni daardoor niet alleen een natuursector. De uitbouw van eenschuilplek voor mensen, maar ook voor tal van sectoroverschrijdend netwerk versterkt endieren. ondersteunt de werkingen van de betrokken partners.Door het permanente karakter van de meeste • Het project brengt de inwoners uit de regiokunstwerken streeft Arpia er naar om de impact weer in contact met het landschap. Meerop het landschap te beperken. In de keuze van aandacht voor deze cultuurlandschappen,de materialen wordt met natuurlijke en/of ecolo- zorgt voor een duurzame bescherming engisch verantwoorde materialen gewerkt. En voor een verhoogd gevoel van streekbewustzijnhet permanente traject wordt er zonder elektro- en –identiteit. Streekidentiteit is wat mensen bindt met elkaar en met het landschapnica gewerkt. Arpia probeert de ecologische waarin ze leven. Door inwoners samen tevoetafdruk van haar evenementen ook zo klein brengen rond een thema in hun nabijemogelijk te houden. Er wordt bijvoorbeeld gesor- omgeving maken ze zich hun streek meerteerd – zowel tijdens de productiefase als tijdens eigen.de brunches. Ook het afval van het publiek wordt • Duurzame organisatie: de voetafdruk van degescheiden. En voor verplaatsingen van kunste- werking wordt zo laag mogelijk gehouden.naars, gasten of voor prospectie wordt, als hetenigszins kan, met de trein gereisd. Om het druk- Eco-challengewerk te beperken verkiest men online communi- • De duurzame keuzes kunnen verder geïnte-catie. Het resterende drukwerk gebeurt bij een greerd worden in het lokaal cultuurbeleid,lokale drukker op FSC-papier met ecologische bijvoorbeeld door de ecologische impact vaninkt. Voor de drankvoorziening kiest men voor lo- andere cultuurevenementen in de gemeentekale brouwers of wijnhandelaars. De koffie komt ook te beperken.van een lokale koffiebranderij en de fruitsappen • Door nog meer in te zetten op andere kunst-en thee worden in de lokale biowinkel gekocht. vormen, naast beeldende kunst en klank-Voor de hapjes en catering wordt er met bio- en kunst, kan een breder publiek aangesprokenstreekproducten gewerkt en voor de inrichting worden.van de lounge aan de ingang van de steenbakke- • Het project heeft op lange termijn te weinigrij werd er een partnerschap aangegaan met de structurele middelen. Na het stopzetten vankringloopwinkel van de regio. de projectsubsidies, zal op zoek moeten worden gegaan naar nieuwe middelen.Meer weten?Jan Hermans, Cultuurbeleidscoördinator HerzeleZakelijk leider Arpia vzwMarkt 20, 9550 Herzele, 053737434,jan.hermans@herzele.bewww.arpia-art.be 41 DUURZAAMHEID IN HET LOKAAL CULTUURBELEID
    • GC De Ster – Willebroek Over compostmeesters en kunst in de publieke ruimte 42L O C U S
    • Willebroek en water: de twee zijn onlosmakelijkmet elkaar verbonden. De gemeente ligt aan hetkanaal Brussel-Schelde in het zuiden van deprovincie Antwerpen en telt 24.500 inwoners.De Brug van Willebroek en het Fort van Breendonkzijn wellicht de meest bekende monumenten.De centrale, goed bereikbare ligging op de asAntwerpen-Mechelen-Brussel, maakte vanWillebroek een eerder residentiële gemeente.En door de groeiende verstedelijking kwam nietalleen de open ruimte onder druk te staan, maarwerd ook het sociale weefsel aangetast.Sinds haar aantreden in 2007 is het daaromde ambitie van het bestuur om van Willebroekeen ‘groene, levendige, ondernemende enzorgzame gemeente te maken’. Inspraak,betrokkenheid en een wijkgerichte aanpak lopenals rode draden door het beleid.1De gemeente maakte van duurzaamheid een men er energie-audits voor de gemeentelijkebeleidsprioriteit. Bij de start van de legislatuur infrastructuur en bij nieuwbouw en verbouwin-ondertekende het bestuur daarom het ‘Lokaal gen wordt voortaan onderzocht welke maatre-Kyotoprotocol’ van de Bond Beter Leefmilieu. gelen kunnen worden genomen om energie teHet protocol is een engagementsverklaring besparen. Daarnaast zijn er ook sensibilise-waarin de gemeente zich ertoe verbindt om ringscampagnes naar het brede publiek en heteen lokaal klimaatbeleid op te zetten, of in het gemeente personeel. Om milieuvriendelijkegeval van Willebroek, verder te zetten en te verplaatsingen naar het werk en tijdens deverscherpen2. Onder impuls van de milieu- werkuren aan te moedigen werden bijvoor-dienst en de duurzaamheidsambtenaar kwa- beeld enkele dienstfietsen aangekocht.1 Het gemeentelijk beleidsplan 2007-2012 kan u terugvinden op: www.willebroek.be/nl/188/collections/287/beleidsplannen.html2 Lokaal Kyotoplan: www.willebroek.be/nl/content/1671/lokaal-kyotoplan.html 43 DUURZAAMHEID IN HET LOKAAL CULTUURBELEID
    • Het protocol betekende een doorstart voor Willebroe: Met de K van Kunst duurzame ontwikkeling in de gemeente. Het gemeenschapscentum kent een traditie in het opzetten van projecten rond hedendaagse Duurzaamheid in Gemeenschaps- beeldende kunst. Het centrum kiest voor een centrum De Ster gediversifieerde aanpak, met bijzondere aan- De gemeentelijke inspanningen op het vlak dacht voor participatieve en gemeenschaps- van duurzaamheid beïnvloeden ook het ge- vormende processen. Er wordt ruimte gegeven meenschapscentrum. In het verleden werd bij- aan zowel professionele kunst als amateur- voorbeeld deelgenomen aan de ‘Dikke kunsten. Naast een leidraad voor kunstaan- Truiendag’ om de CO2-uitstoot van het cen- koop, een sectorale adviesraad voor de trum te beperken. Maar buiten de campagne- kunsten en een tentoonstellingsaanbod met periodes worden, ondermeer door het aandacht voor lokaal talent, komt de vernieu- ontbreken van een interne verantwoordelijke, wende aanpak het meest naar voor in het pro- weinig initiatieven genomen om bijvoorbeeld ject ‘Willebroe’ dat eind 2012 wordt afgerond. het energieverbruik te beperken. Binnen de In plaats van lukraak kunstwerken aan te programmatie komt het thema af en toe aan kopen of via schenking te aanvaarden en ver- bod. In 2009 werd bijvoorbeeld de ecologische volgens uit te kijken naar een geschikte plek theatervoorstelling ‘Tegen de lamp’ van Dimitri voor het kunstwerk, koos GC De Ster er in 2007 Leue en Steven Vromman geprogrammeerd3. In voor om met dit project de rollen om te de loop van 2013 wordt ook gestart met de draaien. Aan de hand van een open oproep kon duurzame verbouwing van het centrum en er elke inwoner, vereniging of buurtcomité, een zijn plannen om in de polyvalente zaal over te deelnameformulier indienen en zo een plek schakelen naar LED-verlichting. kiezen voor een nieuw te ontwerpen kunst- Ook in de projectwerking is er aandacht voor werk. Van de 19 ingediende voorstellen wer- duurzaamheid. Vooral de biodiversiteitstoren den door een professionele jury vijf plekken in het kunstintegratieproject ‘Willebroe’ weerhouden voor uitvoering. De jury hield hier- spreekt tot de verbeelding. bij rekening met de motivering, de haalbaar- 3 Meer info: www.indymedia.be/index.html%3Fq=node%252F33258.html 44L O C U S
    • heid en de mate waarin de plek gebaat is met Recyclage: de toren zal gevuld worden meteen kunstwerk. groen restmateriaal om allerlei dieren aan teEén van de gekozen locaties is de vaste stek trekken. Naast dit recyclagemateriaal zullenvan de ‘compostmeesters’: het wijkcompos- ook levende planten aan de toren wordenteerpark in Willebroek-Zuid. Elke week zetten toegevoegd.een tiental vrijwilligers er zich in om de com- Biodiversiteit: de combinatie van droge mate-posteertechnieken en het kringlooptuinieren rialen en levende planten en een bewust spelaan de bevolking te demonstreren. Na hun se- van licht en schaduw moeten een zo grootlectie gingen de compostmeesters samen met mogelijke planten- en dierenrijkdom garan-vzw De Nieuwe Opdrachtgevers, die instaan deren. Dit verschijnsel refereert ook symbo-voor de artistieke bemiddeling, op zoek naar lisch aan de kleurrijke buurt waar hetde meest geschikte kunstenaar voor hun plek. kunstwerk opgetrokken wordt.Samen met hen formuleerden ze ook de con- Compostering: De constructie van zes verrol-crete opdracht voor de kunstenaar. De com- bare composteerbakken, die in de basis vanpostmeesters wilden samenwerken met de toren kunnen worden geschoven, illustre-iemand die de biologische processen van het ren het composteerproces. Elke zes wekencomposteren op een artistieke manier zicht- wordt een volgende stap van het proces op-baar kon maken. Ze hoopten bovendien met gestart zodat het volledige proces aan de be-het kunstwerk meer bekendheid te geven aan zoekers kan worden getoond.het wijk-composteerpark en de banden met de Waterrecuperatie: dankzij de opvang van he-omliggende mulitculturele buurt aan te halen. melwater van een nabijgelegen woonblokNa een intense zoektocht vonden ze een ge- kan de toren bevloeid worden. De toren en deschikte kunstenaar: Angelo Vermeulen. Zijn buurt zijn symbolisch met elkaar verbonden.wetenschappelijke roots (dokter in de biologie) Duurzame energie: via zonne-energie wordtin combinatie met zijn participatieve manier het gerecupereerde regenwater opgepompt.van werken, gaven de doorslag. De bestaande Een zichtbaar watercirculatiesysteem van‘wriemeltoren’ van de compostmeesters, een vaten en slangetjes bevloeit alle comparti-torenconstructie met composteermateriaal en menten van het bouwwerk.nestgelegenheid voor insecten, gaf de kunste-naar inspiratie voor zijn eerste ontwerpen. Om het draagvlak voor het kunstwerk te ver-Samen met de compostmeesters en architect groten, willen de kunstenaar en de compos-Kris Mys evolueerden de voorstellen na ver- meesters de buurtbewoners nauw bij hetschillende overlegmomenten van een nieuwe bouwwerk betrekken. Angelo Vermeulen en dewriemeltoren naar een ‘biodiversiteitstoren’. compostmeesters kregen hiervoor ondersteu-De toren moet niet alleen een baken voor de ning van de dienst samenlevingsopbouw. Eencompostmeesters en de omliggende buurt concrete stap naar de buurt was bijvoorbeeldworden, maar moet ook een verrijking beteke- de organisatie van een infomoment in het com-nen voor de natuur. De ellipsvormige toren posteerpark. Aan de hand van uitvergrote ont-steunt daarom op vijf kernbegrippen4: werptekeningen maakten de mensen uit de4 Meer info over het ontwerp op www.willebroekunst.be 45 DUURZAAMHEID IN HET LOKAAL CULTUURBELEID
    • buurt kennis met de geplande biodiversiteits- Naar alle waarschijnlijkheid wordt de biodiver- toren. In een latere fase worden de planten siteitstoren in het najaar van 2012 opgeleverd. voor het kunstwerk ook samen gekozen. Deze projectaanpak heeft een hoog prijs- kaartje. Om extra middelen te zoeken werd het project voorgesteld aan bedrijven als Indaver. Meer weten? Dit internationale bedrijf, met onder andere Griet Ivens, Cultuurdienst een vestiging in Willebroek, biedt kwalitatieve Torenstraat 6, 2830 Willebroek en duurzame oplossingen voor het afvalbeheer 03 860 97 91 van industriële bedrijven en openbare overhe- cultuur@willebroek.be den. Indaver werd aangenaam verrast door het kunstproject en verklaarde zich bereid om de www.willebroekunst.be realisatie van de biodiversiteittoren financieel www.denieuweopdrachtgevers.be te ondersteunen. www.kunstindepubliekeruimte.be 46L O C U S
    • SterkWerkEco-power meesters. Het kunstwerk is een voorbeeld• Duurzaamheid is een beleidsprioriteit voor voor een vernieuwende aanpak rond het gemeentebestuur. Het geeft een kader recyclage, composteren, waterrecuperatie, voor de eigen initiatieven. biodiversiteit en duurzame energie.• GC De Ster heeft beginnende ervaring met - Vernieuwende, kwalitatieve omgang met het verlagen van de ecologische de publieke ruimte: het kunstwerk werd voetafdruk van de werking. Er is een vormgegeven met respect voor de natuur voedingsbodem om er verder mee aan de en de omliggende buurt. Het versterkt de slag te gaan. biodiversiteit én de sociale banden tussen• Willebroe, case compostmeesters: de bewoners en de compostmeesters. - Participatie van betrokken groep en - Sectoroverschrijdende partnerschappen: buurtbewoners: van voorstel tot realisatie. dankzij de expertise van en wisselwerking Hierdoor ontstaat een kwaliteitsvol, tussen de partners, compostmeesters en gedragen en lokaal relevant kunstwerk. de kunstenaar ontstaat kunst met een - De gemeente geeft ruimte aan de ecologische én sociale impact. opdrachtgevers om een eigen invulling te - Het project kreeg de tijd om te groeien geven aan het kunstwerk. De aanpak (5 jaar!), waardoor het effect ook na afloop stimuleert en waardeert de duurzame en voel- en zichtbaar zal blijven. ecologische werking van de compost-Eco-challenge• Integrale aanpak: zowel het gebouw, het - De betrokkenheid van het personeel kan aanbod, als het personeel vormen versterkt worden door een interne bouwstenen om met het thema aan de trekker aan te duiden, eventueel slag te gaan. aangevuld met een ecoteam. Het thema - Het thema zou in de programmatie van moet een gedeeld verhaal worden wil het het gemeenschapscentrum meer ruimte kans tot slagen krijgen. kunnen krijgen, met linken naar de • Aandachtspunt in de case van de ruimtes uit de visietekst eco-cultuur compostmeesters: buurt blijvend (publiek-dialogische ruimte, leer- en betrekken. Wat kan de rol van cultuur ervaringsruime en verbeeldingsruimte). hier in zijn? Zijn er mogelijkheden voor - Duurzaamheid kan ook geïntegreerd locatietheater met linken naar worden in de bestaande projecten door composteren, buurttuintjes,…. bijvoorbeeld bij toekomstige Kan het project, in een eventueel kunstprojecten de ecologische voetafdruk aangepaste vorm, ook in andere buurten en de meerwaarde voor de biodiversiteit een plaats krijgen? op te nemen in de selectiecriteria. 47 DUURZAAMHEID IN HET LOKAAL CULTUURBELEID
    • 48L O C U S
    • Heist-op-den-Berg Duurzaamheid in CC en bibDuurzame ontwikkeling De gemeente wil bovendien het goedeals gemeentelijk beleidskader voorbeeld geven door met haar eigen dienstenHeist-op-den-Berg, gelegen in het zuiden van een intern milieuzorgsysteem uit te bouwen4.de Antwerpse Kempen, telt iets meer dan Tijdens recepties, grotere evenementen, verga-40.000 inwoners. Ondanks de sterke bevol- deringen en ontvangsten wordenkingstoename heeft de gemeente haar agrarisch wegwerpmaterialen geweerd. En bij het ontwerpuitzicht kunnen behouden. Maar de resterende van nieuwe gemeentelijke gebouwen houdt menopen ruimte zal de komende decennia onder rekening met de principes voor duurzaam bou-druk komen te staan. Enkele prognoses sugge- wen. Om een echt duurzame ontwikkeling tereren zelfs een bevolkingstoename met meer verwezenlijken wil het bestuur een zo breeddan 10.000 inwoners1. Om de leefbaarheid van mogelijk draagvlak creëren. Niet alleen dede gemeente ook in de toekomst te garanderen gemeente maar ook de industrie, onderwijs,wil het bestuur een beleid voeren, dat rekening instellingen, verenigingen… worden uitgedaagdhoudt met de principes van duurzame ontwikke- om te participeren. De jeugddienst ondersteuntling. Ze schenkt hierbij niet alleen aandacht aan bijvoorbeeld jeugdverenigingen met een extrade ecologische invalshoeken, maar ook aan het subsidie indien ze bij nieuwbouw of verbouwingsocio-economische luik. De gemeente streeft duurzame maatregelen zoalseen ontwikkeling na die de kwaliteit van de leef- regenwatergebruik, spaardouchekoppen, ener-omgeving verbetert, die sociaal rechtvaardig is, giezuinige verwarming, … integreren in hetdie de draagkracht van ecosystemen niet over- ontwerp. Sinds oktober 2011 is er eenschrijdt en die steunt op de actieve participatie duurzaamheidskrant, met tips voor het bredevan de bevolking2. Op lange termijn is het de publiek om bijvoorbeeld energie te besparen ofbedoeling dat deze principes voor het beleid op duurzaam te (ver)bouwen5. Het krantje wordtelk bestuurlijk niveau een leidraad worden3. ook gebruikt om de gemeentelijke inspanningen1 Citymarketingplan ‘Heist-op-den-Berg 2020’, 2007: http://www.heist-op-den-berg.be/Beleid-en-planning-economie-Beleid-en- planning-economie_2.html2 Inspiratie haalde de gemeente uit de definitie van duurzame ontwikkeling naar aanleiding van de VN-Conferentie in Rio de Janeiro in 1992: ‘Duurzame ontwikkeling is een ontwikkeling die tegemoet komt aan de noden van het heden zonder de mogelijkheden in gedrang te brengen van de toekomstige generaties om in hun behoeften te voorzien.’ (cf Milieubeleidsplan 2007- 2013, p 65.3 Milieubeleidsplan 2007-2013: http://www.heist-op-den-berg.be/Beleidsdocumenten-Beleidsdocumenten_8.html4 ‘Beleidsnota 2012’: http://www.heist-op-den-berg.be/Beleidsdocumenten-Beleidsdocumenten.html5 Meer info: http://www.heist-op-den-berg.be/Duurzame-ontwikkeling.html 49 DUURZAAMHEID IN HET LOKAAL CULTUURBELEID
    • aan het brede publiek te communiceren. Het het CC komt er in de loop van 2012 ook het eer- hele proces wordt aangestuurd door de duur- ste oplaadpunt voor elektrische voertuigen in de zaamheidsambtenaar van de milieudienst. gemeente. Om de hoogoplopende energiekosten in het Duurzaamheid in bib en CC verouderde bibliotheekgebouw de baas te blij- Het gemeentelijke beleid rond duurzame ontwik- ven, werden enkele kleine ingrepen gedaan, keling is ook voelbaar binnen de bibliotheek en waaronder de herstelling van het lekkende dak. het cultuurcentrum. Beide organisaties liggen Onder impuls van de duurzaamheidsambtenaar op een boogscheut van elkaar op het centraal zijn er in de bibliotheek en het cultuurcentrum gelegen ‘Cultuurplein’. ook andere maatregelen genomen om de ecolo- Wat meteen in het oog springt is de uitbreiding gische impact van de werking te beperken. In van CC Zwaneberg in 20106. Bij het ontwerp plaats van plastic bekertjes worden tijdens ver- werd aandacht besteed aan de principes van gaderingen glazen en tassen gebruikt en alle duurzaam bouwen. Het globale isolatieniveau kopieën en briefwisselingen gebeuren op papier van het gebouw zit ver boven het gemiddelde7. met FSC-label. De programmabrochure van het Bij de uitvoering van de bouwwerken werd ook CC zal vanaf 2012 ook op duurzaam papier maximaal gebruik gemaakt van duurzaam geëx- gedrukt worden. En voor de catering doet de ploiteerd (FSC-gelabeld) hout. Dit is ondertussen bibliotheek een beroep op de plaatselijke standaard opgenomen in alle bestekken in de Oxfam-wereldwinkel. Drie gemeentelijke gebou- gemeente. Om de akoestiek van het gebouw te wen, waaronder de bibliotheek, namen van verbeteren koos het architectenbureau voor een november 2011 tot april 2012 deel aan de cam- betonbouw. Niet de meest ecologische keuze, pagne ‘werKlimaat’ van de provincie maar de 30 cm dikke muren zorgen samen met Antwerpen8. Aan de hand van maandelijkse tips de isolatie wel voor een aangenaam en stabiel van de milieudienst werden de personeelsleden binnenklimaat. De ruimtes hoeven enkel ’s uitgedaagd om samen energie te besparen. Om nachts opgewarmd te worden en tijdens de het enthousiasme aan te wakkeren en de cam- zomermaanden blijft de warmte buiten. Er is pagne op te volgen, werd er een interne daardoor geen airco in de nieuwe podiumzaal verantwoordelijke aangesteld. nodig. Daarnaast wordt het regenwater opge- Duurzaam woon-werkverkeer wordt door de vangen en gebruikt voor de toiletten. Vlak naast gemeente gestimuleerd door jaarlijks mee te 6 In ‘Dossier 3’ van het team Vlaams Bouwmeester staat een artikel over CC Zwaneberg: http://www.vlaamsbouwmeester.be/files/e6835e05aab64ad19da481f5f6753cec.pdf 7 Het gebouw heeft een K-waarde van 25. 8 Meer info: www.provant.be/bestuur/departementen/leefmilieu/dienst_duurzaam_mili/ondersteuning_gemeen/campagnes/werklimaat 50L O C U S
    • doen aan de ‘Ik Kyoto’-campagne van Bond tussen hoofdbib en uitleenposten. Voor enkeleBeter Leefmilieu9. Gedurende 13 weken sprokke- activiteiten wordt, ondermeer door de Bibbelde-len werknemers de duurzame zen, gebruik gemaakt van een bakfiets. Dependeldagen bijeen. En met succes, want de spaarkaarten voor klassen die de bibliotheekbetrokkenheid van de bibmedewerkers zorgt er aanbiedt, worden door hen gepromoot11. In eenvoor dat ze telkens koploper zijn in de kleurrijk pakje, gewapend met humor en fijnegemeente. Heist-op-den-Berg neemt ook deel boeken, gaan ze op stap met de fiets. Op dieaan de actie ‘Met belgerinkel naar de winkel’ die manier promoten ze niet alleen lezen, maar ookduurzame mobiliteit promoot10. Fietsers en wan- duurzaam vervoer.delaars kunnen in de bib stempeltjesverzamelen en met een volle spaarkaart maken En ook in het aanbod krijgt duurzaamheid,ze kans op tal van prijzen. Sinds 2010 heeft de vooral in het cultuurcentrum, stilaan een plek. Inbibliotheek ook een dienstfiets met boodschap- samenwerking met de milieuraad organiseerdepentrolley om makkelijk en duurzaam boeken te het cultuurcentrum bijvoorbeeld een voorstel-vervoeren van de boekhandel naar de bib, en ling van de film ‘An inconvenient truth’. En in9 www.ikkyoto.be10 www.belgerinkel.be11 De spaarkaart daagt kinderen uit om te lezen. Per boekgenre is een sticker ontworpen die op de boeken wordt aangebracht. Wanneer kinderen één van deze boeken lezen, krijgen ze een sticker van de leerkracht. Als een klas alle stickers bij elkaar heeft gespaard, komen de Bibbeldezen langs in de klas om een leesbevorderend spel te spelen. 51 DUURZAAMHEID IN HET LOKAAL CULTUURBELEID
    • 2009 programmeerde het CC de voorstelling kledingstuk mee naar huis te nemen. Tijdens de ‘Tegen de lamp’ van Dimitri Leue. Naar aanlei- 11.11.11-campagne organiseert het cultuurcen- ding van deze voorstelling werd een kledingruil trum ook telkens een voorstelling waarvan georganiseerd. Aan de toeschouwers werd 1 euro per bezoeker naar 11.11.11 gaat. De voor- vooraf gevraagd om enkele herbruikbare kle- stelling wordt samen met de lokale dingstukken mee te brengen die werden 11.11.11.-afdeling geselecteerd. Gelijktijdig orga- opgehangen in de inkomhal van het cultuurcen- niseerde de Noord-Zuiddienst van de gemeente, trum. Na de voorstelling werden diegenen die in samenwerking met enkele scholen, tijdens de een kledingstuk hadden meegebracht uitgeno- campagne van 2011 een tentoonstelling over de digd om te gaan ‘shoppen’ en een ander klimaatcrisis in de bibliotheek. Meer weten? CC Zwaneberg Bibliotheek Jan Bourgeois Anja Gevaert Directeur Bibliothecaris Bergstraat z/n Berkenstraat 3 2220 Heist-op-den-Berg 2220 Heist-op-den-Berg 015 25 07 70 015 24 57 44 jan.bourgeois@zwaneberg.be bibliothecaris.bibheist@bibliotheek.be 52L O C U S
    • SterkWerk Eco-power Eco-challenge • De gemeente formuleerde een brede visie op • De eigen initiatieven worden nog sterker als duurzame ontwikkeling die doorsijpelt naar ze een centrale plaats innemen in de alle diensten. jaaractieplannen en ingebed worden in het • Het gemeentebestuur koos voor een duur- gemeentelijke beleid rond duurzame zame uitbreiding van het cultuurcentrum. ontwikkeling. Op die manier versterken het • Gemeentediensten kunnen advies inwinnen cultuurcentrum en de bibliotheek ook hun bij de milieudienst over de duurzaamheid positie in de nieuwe meerjarenplanning. van projecten of raad vragen over duurzame • Het thema biedt kansen om de samen- oplossingen voor problemen. werking tussen het cultuurcentrum en de De milieudienst stimuleert de gemeente- bibliotheek te versterken en verder te diensten en de bevolking voor deelname aan bouwen aan een sectoroverschrijdend campagnes als ‘Ik Kyoto’. netwerk. Zo kan er voor campagnes als de • Het thema krijgt een plek in het aanbod. Bibliotheekweek en de Jeugdboekenweek De bibliotheek en het cultuurcentrum gezocht worden naar mogelijke linken met organiseren en faciliteren infoavonden, natuur- en milieu-educatie. (Bijvoorbeeld theatervoorstellingen, tentoonstellingen,… een voorleesmoment over bedreigde planten • Er is bij het personeel betrokkenheid en en dieren in de eigen gemeente in com- enthousiasme om het thema verder op te binatie met natuurbeheer.) Er kan hiervoor pakken. samengewerkt worden met de milieudienst, de scholen en/of het Regionaal Landschap Rivierenland. • De eigen inspanningen rond duurzaamheid kunnen meer zichtbaar gemaakt worden. De bibliotheek en het cultuurcentrum kunnen een voorbeeldfunctie opnemen voor het brede publiek. • Het huidige eco-aanbod kan uitgebreid worden met initiatieven die inspelen op actie en toekomstverbeelding. Inspiratie kan gevonden worden in de drie ‘ruimtes’ die geformuleerd worden in de visietekst eco-cultuur12. • Toewerken naar een duurzame bouw of verbouwing van de bibliotheek. • Om de interne dynamiek in de toekomst te garanderen kan er een eco-verantwoor- delijke worden aangesteld of, in het geval van de bibliotheek, worden behouden.12 De visietekst eco-cultuur kan u terugvinden via: www.cjsm.vlaanderen.be/cultuur/evenementen/cultuurforum/downloads/eco-cultuur.pdf 53 DUURZAAMHEID IN HET LOKAAL CULTUURBELEID
    • 54L O C U S
    • Leestips • Jones, P.T en Keytsmans, E., Het klimaatboek. Pleidooi voor een ecologische omslag, Antwerpen: EPO, 2007. • Jones, P.T. en De Meyere, V., Terra Reversa. De transitie naar rechtvaardige duurzaamheid, Antwerpen, EPO, 2009. • De Vriendt, J. (red.), De grondwet. Veranderkracht van lokale gemeenschappen in het licht van duurzame ontwikkeling, In: WisselWerk, cahier 9, 2009. • Hopkins, R., The Transition Handbook. From Oil Dependency to Local Resilience, Green Books Ltd, 2008. (Download hier de Nederlandstalige versie) • Verhoeven, A., Duurzame ontwikkeling in lokaal beleid, Politeia, 2008. • De Bruin, M., Groene bibliotheken, In: Bibliotheekblad, I, 2012, p 10-15. • Peeters, J., Verbeelding, ervaring en betekenis als levenskwaliteit. Podiumkunsten en duurzame ontwikkeling in Vlaanderen, 2011, p 193-198. • Kunst en natuur, Boekman (90), voorjaar 2012. • Visietekst eco-cultuur • Stiltekoffer: zeven inspirerende acties Lees meer op www.jongesla.be 55 DUURZAAMHEID IN HET LOKAAL CULTUURBELEID
    • Colofon Naar een duurzaam lokaal cultuurbeleid Een online publicatie van LOCUS vzw, Steunpunt voor lokaal cultuurbeleid www.locusnet.be Auteur Philippe Liesenborghs Eindredactie Maja Coltura Fotografie Carol Verstraete, met assistentie van Carla Martens. coverfoto: project Biodroom (Carol Verstraete) De Vieze Gasten, Gent / CC Muze, Heusden-Zolder, Fair Trade Limburg / Bib, Kortrijk / 30 CC, Leuven, Tijl Vereenooghe, www.erf-goed.be, LeuvenOvermorgen / Bib, Moorslede / Regio Pajottenland en Zennevallei / Arpia, Herzele / GC De Ster, Willebroek / CC Zwaneberg en bib, Heist- op-den-berg, Pieter Verbruggen / indien geen © vermeld: foto onbekend, alle rechten voorbehouden Productie en vormgeving mdmedia & partners, Gent - www.mdmedia.be Met dank aan Tom Michielsen, Karen Destoop, Koen Adams, Heleen Vanden Bergh, Luc D’Haene, Fred Gillebert, Jan Hermans, Griet Ivens, Jan Bourgeois, Anja Gevaert, Annelies Van Calster en Jim Baeten. Denk even aan het milieu voor u deze pdf afdrukt. 56L O C U S