• Share
  • Email
  • Embed
  • Like
  • Save
  • Private Content
Kultur study
 

Kultur study

on

  • 1,037 views

 

Statistics

Views

Total Views
1,037
Views on SlideShare
1,037
Embed Views
0

Actions

Likes
0
Downloads
3
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    Kultur study Kultur study Document Transcript

    • Cultuur & EconomieUitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in België
    • DankwoordEvenals de 213 personen die tussen juli en september n  urélio A MATTERN, zanger bij de groep Lucy Lucy !2011 de enquête hebben beantwoord, willen we n  livier O MAETERLINCK, directeur, Belgianvolgende personen, die onze vragen hebben willen Entertainment Association (BEA)beantwoorden tijdens persoonlijke gesprekken, hartelijkbedanken: n  atacha N MALOU, galerijhoudster, Art Temptationn Julian ALVAREZ, consultant, Serious Game n  rédéric F MESEEUW, institutioneel adviseur, BOZARn  hibault T ANDERLIN, marketing directeur, Vorst n  n A MOONS, onderzoeker CultuurLab, IBBT/SMIT Nationaal n  ean-François J NIVART, oprichter van intoPIXn Delphine BEKAERT, galerijhoudster, Hoet-Bekaert n  r M Philippe PETERS/Mr Patrice VANDERBEEKEN,n  ernard B BOON-FALLEUR, voorzitter Brussels advocaten gespecialiseerd in intellectueel eigendom, Kunstenoverleg NautaDutilhn  ylvie S BOUFFA, CEO Talking French & Flemish, Inc., n  arie M POK, coördinatrice Design September en New York hoofdredactrice bij La Libre essentielle Focusn  ulie J BRUNEL en Jean-Louis DE RIDDER, voorzitter n  arie-Chantal M REGOUT, oprichtster, Rue Blanche van de Unie van Designers in België (UDB) n  aren K RENDERS, directrice, Art Brusselsn  uzana S CAMPO-GRANDE, innovatieconsulente, n  avid D ROULIN, vennoot, architect, Art & Build Fedustria n sabelle I SCHMITT, directrice institutionele relaties;n  irginie V CIVRAIS, directrice, fond ST’ART Invest Dirk VAN SOOM, directeur operationele individuelen  uc L COLLIN (BATEM), striptekenaar van Marsupilami inningen en repartities; Saldavor FERREIRA, accountmanager beeldende kunst en letterkunde,n  ulie J CONSTANT, Fair Manager, Affordable Art Fair SABAMn  ierre P COLLIN, beheerder-zaakvoerder, cluster TWIST n  enoit B SIMON, oprichter, Vivanovan  aul P CORTHOUTS, directeur, Overleg n  irk D SNAUWAERT, directeur, kunstencentrum WIELS Kunstenorganisaties n  enis D STEISEL, CEO, Emakinan  eorges G DANTINE, binnenhuisarchitect & oprichter van RAVIK Design n  nya E VANDENHENDE, modeontwerpstern  rançois F DELPIERRE, artistiek directeur, en Marc n  ony R VANDERMEERSCH, directeur, confectieatelier MEURISSE, CEO, Belle Productions Celestan  arie-Laure M DELABY, coördinatrice, iMAL (center for n  aul P VAN HAVER (Stromae), songwriter digital cultures & technologies) n  an J VAN LOOY, senior researcher, IBBTn  hilippe P DELABY, striptekenaar van Murena n  an J VAN MOL, oprichter, Addict Labn  uc L DESHAYES, ontwerper van luxelingerie n  eert G VAN DER HASSELT en Katya VAN DERn  ik R de NOLF, CEO Media Roularta Groep HASSELT, manager en zangeresn  ominique D DE VILLEGAS, directeur Hortahuis n  annes H VAN SEVEREN, hedendaags kunstenaarn  iet P DE KONINCK, artistiek directeur, Studio 100 n  armelo C VIRONE, directeur, studiebureau SmartBen  rnaud A de PARTZ, oprichter, Banque dessinée n  arlo C VUIJLSTEKE, projectmanager gericht op creatieve industrieën, Flanders DCn  éborah D DRION en Cédric LEGEIN, CEO, Cook & Book n  livier O WILLOCX, afgevaardigd bestuurder, BECIn  elphine D DUPONT en Flore VAN RYN, zaakvoersters, Face to Face design We danken ook de ondersteunende structuren vann  regory G GOEMAERE, oprichter, AKA music de creatieve en culturele industrieën voor hun hulp bij de online verspreiding van deze enquête:n  aurent L GRUMIAUX, directeur, Fishing Cactus n  WIST, T Modo Brussels, WCC-BF, ASBL kunstenaarsn  rançoise F GUERIN en Monika RAHMAN, oprichtsters, contemporains, netwerk Artistes Belges, Point Cookie Therapy Contact Culture, WBI (muziek, beeld, architectuur,n  r M Michel GYORY, advocaat, professor HEC Liège, toneel/dans, mode/design), AEB, l’UDB, Mowda, De lid van het “collège d’autorisation et de controle” Invasie, Pepibru, Mowda, CEBEDEM, BUP, ACC, IAB, in de CSA FEBELMA, AZIMUT, Cinergie.be, FAB, Creative Club, SmartBe, Codefrisko, Artistproject, Rydesigners,n  aniel D HANSSENS, acteur, directeur van Comédie SABAM... de Brusseln  odolphe R JANSSEN, galerijhoudster, Galerie Rodolphe Janssen En tenslotte ook:n  lexandra A LAMBERT, directrice van het Brusselse n  lain A HEUREUX, Managing Director, The Egg Centrum voor Mode en Designn  enny L LELEU, modeontwerpster De auteurs van de studie KURT SALMON:n  icholas N LEWIS, hoofduitgever, The WORD n  nne A MAGNUS, Alexandre MOENS, Adeline d’URSEL,n  ric E LOWIE, directeur, Green l.f.ant Music Company Vincent Fosty en Luc Moeremans
    • VoorwoordSinds 10 jaar staat cultuur - een oude economie -voor een nieuw paradigma dat haar verplicht omzichzelf snel te heruitvinden.Cultuur is intussen geglobaliseerd en de markt-economie drukt steeds vaker haar stempel opcultuur. Het cultuurgoed blijft iets aparts maarverandert van aard: een kunstwerk heeft ietscommercieels dat een op de privésector geïn-spireerde logica volgt (ROI, investering, marke-tingpositionering…). De aard van cultuurgoederen Magnetische salontafel “Belgique”, Raphaël Charles,en – diensten is dubbel: cultureel en economisch. Privecollectie Prins Filip van België.Hedendaagse kunst bijvoorbeeld is er constantnaar op zoek verrassend uit de hoek te komenin een wereld zonder grenzen en is tegelijk voor-werp van financiële speculatie in een woelige wat talent vergt, met daarnaast een dosis geluk.economische omgeving. Maar dat volstaat echter niet. Ontplooiing van eenVervolgens de digitale revolutie: met wereldwijd creatief ecosysteem kan enkel wanneer bepaalde1,6 miljard internetabonnees, één miljard GSM’s randvoorwaarden aanwezig zijn. Concreet bete-en steeds meer smartphones heeft ze een steeds kent dit dat het overheidsbeleid in de cultuursectorgrotere impact op de manier waarop we cultuur (onderwijs, cultuur, economie, toerisme, internatio-produceren en consumeren. Het internet is niet nale handel) moet worden gecoördineerd en openkel een instrument om online de oneindig deze ondernemers worden afgestemd.keuze aan cultuurgoederen (muziek, boeken…) Hoog tijd om tot actie over te gaan! 75% van deaan te kopenmaar is ook een middel om contac- Belgische creatieve ondernemers die we hebbenten te leggen en ontwerpers te financieren. bevraagd vindt dat de culturele en creatieveTenslotte hebben de Arabische revoluties, de industrie een sector met toekomst is, maar amperfinanciële, sociale en institutionele crisissen een 51% van hen denkt dat België een geschikt land isinpact op cultuur. Nog nooit heeft cultuur in om in cultuur te ondernemen.Europa zoveel onder druk gestaan vanwege In 2009 en 2010 heeft Kurt Salmon voor hetvanwege strenge budgettaire besparingsmaatre- Forum d’Avignon het verband onderzocht tussengelen. Nog nooit heeft cultuur in die mate de hoop cultuur en de aantrekkelijkheid van de territoriavan een nieuwe Europese Renaissance in zich in 50 steden op de 5 continenten. In 2011 hebbengedragen. De culturele en creatieve industrieën we de besluitvormingsmodellen onderzocht bijbieden een antwoord op de crisis omdat ze crea- investeringen in een cultuurproject gebaseerd optiviteit, knowhow en innovatie in de hele economie gesprekken met een zestigtal publieke en privatestimuleren, jobs creëren, stadsrenovatie en “place- beleidsverantwoordelijken, projectdragers, kun-making” voeden en sociale banden versterken. stenaars, ontwerpers en experts die rond eenHoe kunnen wij te midden van die complexe en “culturele” investering (infrastructuur, evenemen-fluctuerende context de culturele en creatieve ten, industrieën…) hebben gewerkt en die op eenindustrieën (CCI’s) in België helpen,cultuur toe- bepaald moment te maken hadden met besluit-gankelijk maken voor zoveel mogelijk mensen vorming in België en elders in de wereld.met respect voor de culturele diversiteit? Welke Complementair met het voorgaande belicht dezeverantwoordelijkheden dragen de overheidssec- studie ook de dagelijkse uitdagingen en behoef-tor, de beroepsverenigingen, de private sector ten van verschillende Belgische ondernemersen het publiek in de ondersteuning van de purple uit de culturele en creatieve industrieën, rondeconomy? vier aspecten: het aanleren van ondernemers-Misschien eerst en vooral door te erkennen dat vaardigheden, de financieringsmogelijkheden,creatieve beroepen wel degelijk een ondernemer- innovatie met de bescherming daarvan en deschapsdimensie vereisen. Cultureel ondernemen internationalisatie.is een geweldig avontuur dat eerst en vooral heel Veel leesgenot.Copyright: © Fotolia. 3
    • Cultuur & EconomieUitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in BelgiëOverzichtDe purple economy: naar eenerkenning van de culturele encreatieve industrieënCultuur staat te midden van duurzameontwikkeling en is de bron van sociale enterritoriale cohesie. Meer nog, zij bevordertdeeconomische ontwikkeling, innovatie en 6de tewerkstelling. Culturele en creatieveindustrieën zijn een voedingsbodem voortraditionele en spitstechnologie-industrieënen genereren inhoud, producten en dienstendie veel kennis vergen.7 Wat zijn culturele en creatieve industrieën?8 Cultuur als wapen tegen de crisis?9 Doelstellingen van de studie9 Methodologie en uitgangspunten van de studie Belgische culturele en creatieve industrieën: ondernemers getuigen Wat zijn de sterktes en zwaktes van de Belgische creatieve en culturele industrieën? De toekomst mag er dan al rooskleurig uitzien, ondernemers uit alle sectoren staan voor talrijke en gedeelde uitdagingen. 12 Algemene vaststellingen 14 Made in Belgium: België een kweekvijver van talent en creativiteit 16 Opleiding cultureel ondernemerschap 12 19 Financiering 22 Innovatie 27 Creatieve en culturele industrieën op internationaal vlak 4
    • Nieuwe wereld, nieuwe ideeënDenkpistes van Kurt Salmon als openervan het debat.30 De culturele economie beter leren kennen en 30 de ondersteunende acties ervan permanent toetsen32 De dynamische krachten uit de creatieve en culturele industrieën bundelen 33 Bijlagen Drie invalshoeken op de Belgische creatieve en culturele industrieën: 34 De kunstmarkt: een markt die de crisis doorstaat 36 De gamingindustrie in België: een veelbelovende creatieve sector met opportuniteiten die toe zijn aan objectivering 38 De mode-industrie in België: een kwetsbare troef 5
    • Cultuur & EconomieUitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in BelgiëDe purple economy:naar een erkenning van de cultureleen creatieve industrieënCultuur is geen alleenstaande bubbel. Tot 10 jaargeleden werd de artistieke en culturele sector The concept of creative ondernemershipbeschouwd als een deel van het sociale beleid, goes far beyond a CEO running to the opera,niet substantieel in termen van economie en visiting a coincidental art exhibition, or pain-arbeidsmarkt. Cultuur was een uitzondering en ting a sunset over the weekend. Not thatonverenigbaar met de traditionele economische that won’t help, since running a business requires eye openers all the time.criteria. Intussen heeft men het over de econo-misering van cultuur en de esthetisering van de Creativity is not about art. It’s about human-goederen uit de traditionele economie. Deze ver- kind finding solutions that weren’t there at first sight. Hence, creativity can be found inschuiving, die in de hand wordt gewerkt door de all human activities. We just have to identifysnelle ontwikkeling van de digitalisering en de what created the mental spark that made itsterk gestegen vraag van gezinnen en samenle- the right idea for that specific target.vingen naar cultuurproducten en -diensten, heeft In times of economical turmoil, standing stillde culturele en creatieve industrieën (CCI’s) doen is just not an option. It’s in those circums-ontluiken. tances the industry needs to think out of the box, and look for unexpected answers. That is why a direct link between cultuur and commerce is so much needed. Since we should learn from each other, creative thin- king can lead to art. But it can also lead to innovatie. One can’t change the world while being an artist sitting on a cloud. Together with onder- nemers, new ideas can turn into vision, and once implemented, to sustainable change. That is how we move forward. Jan Van Mol, CEO Addict Lab 6
    • l  at zijn culturele en creatieve industrieën? WCultuur is een levende materie die zichzelfconstant heruitvindt. Zonder afbreuk te willendoen aan de klassieke disciplines (schilderkunst,muziek, literatuur, toneel…) zijn alle experts heterover eens dat nieuwe disciplines steeds vakertot de CCI’s worden gerekend. Een definitie vanCCI’s is te lezen in een studie die in 2006 is uitge-voerd in opdracht van de Europese Commissie:n  ulturele industrieën: voor die industrieën is C cultuur het eindproduct dat ter plaatse kan worden geconsumeerd (bijv.: een concert, een kunsttentoonstelling) of dat bestemd is voor reproductie/massaconsumptie (bijv.: een boek, een film). De “culturele” segmenten die in onze studie aan bod komen zijn: de geschreven pers (boek & pers), podiumkunsten, visuele kunsten & kunsthandwerk, de audiovisuele sector, muziek en het erfgoed.n  reatieve industrieën: voor die industrieën C voedt cultuur (tradities, symbolen, teksten, enz. van een socio-economische groep) vhet Deze inzegening is er gekomen in 2009 toen productieproces van een “creatief” product. In UNESCO deze activiteit heeft opgenomen in onze studie hebben we het vooral over design, haar culturele statistieken. architectuur, mode, publiciteit, nieuwe media n  en technologische revolutie: nieuwe tech- E en videogames. nologische mogelijkheden (3D animatie,De producten uit de zogenaamde purple enhanced reality, motion capture, slow motion,economy onderscheiden zich door hun symbo- NFC…) geven de kans aan creatievelingen omlische, esthetische en communautaire waarde. te experimenteren, om tegemoet te komen aanSmartphones of tablet-pc’s zijn de perfecte de vraag naar steeds interactievere en meerincarnatie van de kruisbestuiving tussen geavan- gepersonaliseerde inhoud, of met nieuweceerde technologie, waarvan de productiekost gebruiksmodaliteiten zoals mobiliteit te makenrelatief gering is, en een strak design. Dit design hebben (vb. smartphones).zorgt voor de toegevoegde waarde en de klan- n  en financiële revolutie: de traditionele eco- Etenervaring en staat net zoals een mode - acces- nomische modellen van de CCI’s komen opsoire voor een bepaalde levensstijl. de helling te staan door de opkomst van hetDe opkomst van het digitale tijdperk heeft de legaal en illegaal downloaden dat mogelijks zalgrenzen van cultuur verlegd en daarmee de weg zorgen voor het verdwijnen van fysieke dragersopengelegd voor drie revoluties: en dus moeten ze zich gaan heruitvinden omn  en artistieke revolutie: dankzij het digitale E nieuwe financieringsbronnen aan te boren. tijdsperk zijn er nieuwe ontwerpdomeinen Wereldwijd zit het aantal nationale en regionale gekomen (videogames, 3D cinema, digitale beleidsinitiatieven ter bevordering van de crea- kunsten, web design…). Als gevolgd zijn er tieve economie sinds de laatste vijftien jaar sterk nieuwe jobs ontwikkeld die zowel artistieke in de lift. Echter blijft hetbeoordelen van de als IT-vaardigheden vergen. Sinds halfweg de kwalitatieve en kwantitatieve impact (in termen jaren 2000 behoort de videogame-industrie van jobs, nieuwe bedrijven en bijdrage aan het niet langer tot de ontspanningsindustrie maar BNP) een heikel punt. De statistische afbake- is de sector verheven tot de culturele industrie. ning van enerzijds de economische activiteiten 7
    • Cultuur & EconomieUitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in Belgiëen anderzijds de culturele tewerkstelling is sterk Ondanks die methodologische bezwaren, wordenafhankelijk van de definities die landen, metro- de CCI’s met steeds meer belangstelling opge-polen of supranationale instellingen hanteren. De volgd in Groot-Brittannië, Duitsland, de regioreden daarvoor is het ontbreken van een internati- Ile-de-France, Vlaanderen, China, Denemarken,onaal vergelijkingsschema. Australië, enz.l  ultuur als wapen tegen de crisis? CDe economische voetafdruk van cultuur ontwikkelen op basis van kennis en innovatie. Devergroot in Europa CCI’s worden herkend als een sector die daaraan beantwoordt omdat ze in al hun vormen eenCultuur staat centraal in de duurzame ontwikke- grote bron van creativiteit en innovatie zijn. Deling en is een bron van schoonheid en dialoog. De CCI’s zijn een voedingsbodem voor traditionelecreatieve economie ontwikkelt en verrijkt, op een en spitstechnologie-industrieën en genererenniet te onderschatten manier, sociale banden, inhoud, producten en diensten die veel kennisde identiteit en de aantrekkelijkheid van de vergen. CCI’s bieden perspectieven op nieuwegrondgebieden die haar verwelkomen. Cultuur is goederen en diensten of maken gevestigde pro-milieuvriendelijk omdat ze weinig grondstoffen ducten mooier, intelligenter, soms ookduurder.nodig heeft en ze bevordert bovendien de eco-nomische ontwikkeling, innovatie en tewerkstel-ling, van kunsthandwerk tot digitale cultuur. Acht takken van de culturele sectorHet rapport over de creatieve industrieën uit en afbeelding van de linken met andere2010, gepubliceerd door de Conferentie van de economische sectorenVerenigde Naties inzake handel en ontwikkeling,schat de jaarlijkse globale groei in deze sector Bouwkundetussen 2002 en 2008 op 14%. In 2008 stelde de Stadsplanning Hotelsector 3,8% van de totale actieve bevolking in Bouwkunde Restauratiede EU tewerk, goed voor zo’n 8,5 miljoen per- Erfgoedsonen, of meer dan de totale actieve bevolking Architectuur Archeologie, Cruise Automobiel Architectuur, musea,van Griekenland en Ierland samen! Ook de toe- landschap monumenten, Design …gevoegde waarde van de sector breidt alsmaar en creatieve restauratie …uit en bedraagt intussen 4,5% van het BBP van Verpakking diensten Podiumkunsten Transport Fashion design, Concert, circus,de EU. Dit is meer dan de industrie van schei- grafiek… festival, dans…kundige producten, rubber en plastiek (2,3%). Audiovisueel en media Beeldende kunsten Bioscoop, film, radio,Tussen 2002 en 2008 was Europa de belang- televisie, CD, Beeldhouwkunst, fotografie, Publiciteitrijkste uitvoerder van culturele en creatieve pro- IT videospellen Boeken, Sieraden, zilverwerk, schilder- … kunst…ducten.België staat intussen in de top 10 van de bibliotheek, archief… haute couture, lederwaren, Communi-meest exporterende van de ontwikkelde landen. Uitgeverij en houtwerk… catie boeken AmbachtenIn Vlaanderen werken zo’n 70 000 personen inde CCI’s, of bijna 3% van het BBP. kleding OpleidingCultuur vervult ook een niet te onderschatten Meubelshefboomfunctie. Dit blijkt bijvoorbeeld duide-lijk uit een econometrische analyse uitgevoerddoor het bureau Tera Consultants in 2011 in hetkader van het Forum d’Avignon. Als basis hier- Om dit potentieel te maximaliseren heeft devoor gebruikten zij de databank die Kurt Salmon Europese Commissie in 2010 het Groenboekin 2009 en 2010 had aangelegd voor een inter- “Het potentieel van culturele en creatieve indus-nationaal panel van 47 steden uit 21 landen. trieën vrijmaken” gepubliceerd waarin ze wijstDeze analyse toont aan dat een stijging van de op het belang om op alle bevoegdheidsni-cultuuruitgaven per stadsbewoner met 10%, of veaus de ondersteuning van de culturele eco-18,6  e, een verhoging van het BBP per inwoner nomie te versterken door de banden aan tevan 1,7% betekent, zijnde 625,4 e. halen tussen cultuur, economie, de academische wereld, onderzoek, toerisme, citymarketing enInstitutioneel moet het culturele en overheidssectoren.economische beleid samenwerken om De realiteit van de Europese begroting 2007-meer te innoveren 2013 is evenwel dat slechts 0,04% van die begro-Cultuur bedenkt het ondenkbare, de wereld van ting naar cultuur gaat. Daarbij komt nog 1,6% vanmorgen. De EU 2020-strategie is een langeter- de structuurfondsen voor culturele projecten. Inmijnstrategie voor het huidige decennium die de audiovisuele sector is 750 miljoen bestemdstreeft naar een intelligente, duurzame en inclu- voor het MEDIA-programma en 15 miljoen voorsieve groei in de EU en die een economie wil het Mundus-programma. 8
    • Eén van de belangrijke doelstellingen van het op landen als Brazilië, Rusland, India of China, diekomende kaderprogramma “Creatief Europa” landen willen echter ook een deel van de koek en(2014-2020) van de Europese Commissie is het zijn zich in snel tempo aan het professionaliserenovertuigen van de Lidstaten om 37% meer te en diversifiëren (film, mode, animatie, gaming…).besteden aan cultuur en de audiovisuele sector, Binnen deze veelbelovende maar onzekeredan dit in de periode 2007-2013 het geval was context dienen er zich nieuwe investeerders(goed voor 1,6 miljard euro van de begroting van aan, ontwikkelen zich ongeziene publiek-privatede Commissie) en de concurrentiekracht van de samenwerkingen, krijgt het nationale cultuur-culturele en creatieve sectoren te versterken. Op beleid in vele landen, ondanks de begrotingendie manier moeten de ondernemingen in deze onder druk, een nieuwe invulling…sectoren beter gewapend zijn tegen de internati-onale concurrentie en zich beter kunnen profile- Werken en investeren in de culturele en creatieveren op wereldvlak. Europa mag dan op vlak van sector wordt in Europa steeds vaker op profes-CCI’s al een sterk concurrentievoordeel hebben sionele leest geschoeid. Hoe zit dat in België?l  oestellingen van de studie DDeze studie wil een beter inzicht geven in de hen te wachten: de nodige kennis om eenwerking en de noden van bedrijven uit de cultu- bedrijf op te richten, financieringsmogelijkhe-rele en creatieve sector in België. Het is niet de den, innovatie en de bescherming ervan, en debedoeling om een volledig overzicht te geven internationalisatie van de activiteiten;van alle richtingenof een statistische analyse van n  elgische uitdagingen illustreren aan de hand Bde Belgische CCI’s te tonen. van internationale tegenhangers en denkpistes formuleren ter versterking van alle creatieve enConcreet streeft de studie het volgende na: culturele industrieën in hun totaliteit;n  en nieuwe kijk geven op gemeenschappe- E n  rondige studie van de dynamiek achter de G lijke transversale uitdagingen op het terrein drie segmenten van de Belgische culturele waar alle creatieve en culturele ondernemers economie: de kunstmarkt, videogames (serious in België voor staan. Vier uitdagingen staan game) en de mode.l  ethodologie en uitgangspunten van de studie MDe studie is gebaseerd op een methodologischeaanpak in twee luiken:n  en kwantitatieve analyse via een online E enquête die tussen juli en half oktober 2011 is gehouden. In totaal hebben 213 ondernemers (129 mannen en 84 vrouwen) uit de 12 seg- menten van de culturele en creatieve indus- trieën in België erop geantwoord. 2/3de van deze bedrijven zijn na 2000 opgericht;n  en kwalitatieve analyse bij een zestigtal E ondernemers uit de CCI’s in de 3 gewes- ten (kunstenaars, werknemers uit bedrij- ven gespecialiseerd in de bescherming van auteursrechten, directeurs van musea, private investeerders, zelfstandigen, ondernemers uit de CCI’s…) en een overzicht van de internatio- nale bibliografie over de culturele economie. De lijst met gesprekken vindt u op de pagina met het dankwoord, een bibliografie van de definitie, noch over een duidelijke statisti- gebruikte bronnen zit achteraan de studie. sche nomenclatuur van alle culturele en cre- atieve industrieën. Officiële cijfers over hetDe uitgangspunten van de Kurt Salmon studie gewicht van de creatieve economie in termenzijn als volgt: van bedrijven, jobs, aandeel in het BBP zijn ern  it intellectuele eerlijkheid werd de statis- U niet. Het huidige statistische systeem houdt tische analyse uit de studie geweerd. België niet objectief rekening met een relevante beschikt nog altijd niet over een nationale perimeter van de CCI’s, dat het systeem van 9
    • Cultuur & EconomieUitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in België• Methodologische aanpak  Belgische ondernemers Cultureel en creatief domein •  elfstandigen/kunstenaars Z •  esign D • Nieuwe media  •  icro-ondernemingen M • Architectuur  • Geschreven pers  •  MO’s K • Podiumkunsten  • Mode  •  rote ondernemingen G • Publiciteit & Communicatie  • Audiovisuele sector  • Erfgoed  • Gaming  • Visuele kunst en kunsthandwerk  • Muziek  Gezamenlijke uitdagingen Bottom-up aanpak •  ndernemerschap O • Tweetalige online enquête naar ondernemers toe  •  inanciering F • Interviews met ondernemers en experts  • nnovatie I • Documentaire studie & benchmarking  • nternationaal I • Focus op hedendaagse kunst, mode en gaming  onregelmatigheden en poly-werkgelegenheid n  elgische schaal: Kurt Salmon heeft een onaf- B moet bevatten, en ongerijmdheden van het hankelijke studie gemaakt en ervoor gekozen recht moet corrigeren. De NACE-BEL nomen- de drie Belgische gewesten erbij te betrekken, clatuur van de RSZ is niet echt aangepast aan ongeacht hun politieke context en de con- de “realiteiten op het terrein” van de verschil- currentie/wedijver tussen gemeenschappen. lende CCI segmenten. Enkel waar dit nodig was voor de verklarende variabelen werd rekening gehouden met het Als er dan al statistische gegevens over een gewestelijk of gemeenschapsbeleid ter onder- sector beschikbaar zijn, dateren ze vaak van steuning van de CCI’s. 2007/8 (vóór de crisis) met soms een tijds- verschil per NACE-BEL code. Stel dat er in n  e uitgekozen perimeter van culturele en cre- D de mode bijvoorbeeld rekening wordt gehou- atieve industrieën (CCI’s) ligt in dezelfde lijn den met alle NACE-BEL codes die betrekking van de meest recente internationale studies hebben op ontwerp, productie en distribu- (Unesco, Europese Commissie, Groot-Brittannië, tie van modeproducten in de ruime beteke- Duitsland, Flanders DC…), daarom zullen we het nis, dan blijkt dat de perimeter van de mode hier ook hebben over de “culturele en creatieve bepaald door de NACE-BEL codes niet-crea- industrieën”. CCI’s bestaan uit volgende seg- tieve of - culturele “segmenten” bevatten zoals menten: design, architectuur, podiumkunsten, het “Bewerken en spinnen van textielvezels” of publiciteit, muziek, erfgoed, visuele kunsten en takken die nog weinig te maken hebben met kunsthandwerk, nieuwe media, geschreven pers ontwerp (H&M, Inno…). De RSZ heeft het bij (boek en pers), mode, audiovisuele sector en 46 170 voltijdse jobs in de Belgische mode in videogames. Die activiteiten zijn gebaseerd op 2010, terwijl de Belgische beroepsvereniging culturele waarden en/of artistieke en creatieve Crea Moda het over slechts 15 000 heeft. uitingen, en komen potentieel in aanmerking voor intellectueel eigendom. De situatie in België illustreert dus perfect De activiteiten van de bedrijven uit de CCI’s hoe moeilijk het is het socio-economische die in de studie aan bod komen hebben een gewicht van cultuur te objectiveren. Het is handelswaarde en zijn opgenomen in de waar- lang een taboe geweest om culturele en cre- deketen van de culturele cyclus: ontwerp, pro- atieve activiteiten te beschouwen als een ductie, verspreiding of behoud van goederen volwaardige economische sector (“l’art pour en diensten die culturele, artistieke of creatieve l’art”). Cultuur en economie werken nog uitingen in zich dragen. hoofdzakelijk gescheiden. Van intergewes- telijke coördinatie van prioriteiten en onder- Momenteel maakt de gastronomie daar nog steunende beleidsinitiatieven ter bevordering geen deel van uit, ook al is er een wereld- van de CCI’s is al helemaal geen sprake. In wijd erkende creatieve dimensie aanwezig, het Brussels Hoofdstedelijk Gewest alleen al waar België terecht trots mag op zijn (“haute zijn er 42 beleidsverantwoordelijken voor cul- couture” chocolade van Pierre Marcolini, de tuurgeboden begrotingslijnen. Voor cultuur koekjes van Stephen Destrée, of de kunst om zijn zowel gemeenschappen, gewesten als feesten te organiseren bij traiteur Loriers…). gemeenten bevoegd en dan hebben we het n  ntmoetingen op het terrein met de cre- O nog niet over de Minister van Economische atieve en culturele ondernemer: 4 maanden Zaken. Al die instanties werken zonder coör- lang heeft Kurt Salmon ondernemers ontmoet dinatiecel tussen de Vlaamse en Franse om hun verhaal te horen, te begrijpen waar ze Gemeenschap. dagelijks mee bezig zijn en te werken op basis 10
    • Wat is uw hoofdactiviteit? Visuele kunst en kunsthandwerk* Audiovisueel Publiciteit & Communicatie Architectuur Podiumkunsten Nieuwe media (design…) Mode Design Geschreven pers (boek & pers) Muziek Gaming Erfgoed 0 2,5 5 7,5 10 12,5 15 17,5 20 %Wat was de omzet van uw onderneming tijdens het afgelopen fiscale jaar? < € 50 000 50 000 tot € 500 000 1 000 001 tot € 5 000 000 500 001 tot € 1 000 000 5 000 001 tot € 50 000 000 € 50 000 000 > 0 10 20 30 40 50 %van hun getuigenissen. Daarnaast werden ook Waar is uw maatschappelijke zetel gevestigd?beroepsorganisaties, experts en actoren uit hetecosysteem van de CCI’s geïnterviewd. 3%We moeten toegeven dat de term ondernemer 21% Brusseldoor een aantal slecht wordt onthaald omdatze nog moeite hebben met de economische/ 42% Vlaanderencommerciële dimensie van de organisatie of Walloniëhet beheer van hun creatieve activiteiten. Eenondernemer is “iemand die een idee of uit- 34% Internationaalvinding in een geslaagde innovatie wil en kanomzetten” (J. Schumpeter). Drijfveren zijn zijnenthousiasme en zijn visie, en daarbij neemthij ook risico. Een creatieve en culturele onder-nemer “ontwerpt of commercialiseert een KMO’s of grote ondernemingen. Enkel bedrij-product een culturele of creatieve dienst en hij ven met meer dan 50% privaat kapitaal aanhanteert daarbij principes van het ondernemer- inkomsten werden uitgekozen. Niet opgeno-schap om z’n creatieve activiteit commercieel men zijn dus publieke of parapublieke culturelete organiseren of beheren”1. instellingen die cultuur ondersteunen (Star’t, Culturinvest…), instellingen voor herverdeling/Bij samenstelling van het panel voor de online regulatoren, beroepsverenigingen of structurenenquête zijn de drie gewesten in vergelijk- met meer dan 50% subsidies (musea, RTBF/bare verhoudingen aan bod gekomen. De VRT, bepaalde theaters…).uitgekozen bedrijven hebben verschillenderechtsvormen maar oefenen allemaal eenofficiële handelsactiviteit uit. Het gaat zowel 1- Hogeschool voor de Kunsten Utrecht/Eurokleisom eenmanszaken (kunstenaarsstatuut, zelf- (2010), De ondernemerschapsdimensie van culturelestandige), micro-bedrijven (2-5 werknemers), en creatieve industrieën in Europa. 11
    • Cultuur & EconomieUitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in BelgiëDe Belgische culturele encreatieve industrieën: ondernemersgetuigenOm een antwoord te kunnen geven op de vraag n kennis over de oprichting van een bedrijf,“Hoe bruggen kunnen worden geslagen tussen n financieringsmogelijkheden,economie, cultuur, publieke sector en onder-wijs ter inspiratie van de culturele economie van n innovatie en de bescherming ervan,morgen, naast de groene industrieën, biotechno- n en de internationalisatie van de activiteiten.logie…?”, heeft Kurt Salmon een analyse gemaakt Elk van die punten wordt getoetst aan een kruis-van de gezamenlijke uitdagingen van creatieve analyse van de vakliteratuur en van de Belgischeen culturele ondernemers. Naast de verzuchtin- en internationale actualiteit, van de onlinegen van elke afzonderlijke bedrijfstak, delen de enquête van Kurt Salmon en van de individueleondernemers uit de CCI’s in België vier grote gesprekken.uitdagingen: l Algemene vaststellingen Hoofdzakelijk zelfstandigen en KMO’s De Belgische cultuursector is sterk versnipperd met een oververtegenwoordiging van kleine en middelgrote ondernemingen. In het panel van 213 bedrijven van onze online enquête telt 76% van de bedrijven die op onze enquête geant- woord hebben minder dan 5 werknemers en 6% meer dan 50 werknemers. 12
    • Via een minderheid van de grote ondernemin- Deze tendens ligt in de lijn van de Europesegen wordt het grootste deel van de omzet uit de realiteit: 80% van de CCI bedrijven in de EU zijnsector gegenereerd. KMO’s, micro-bedrijven (vooral met 1 en 3 werk- nemers) of individuele ondernemers. Slechts Wat is de grootte uw bedrijf? 1% van die bedrijven zijn grote ondernemingen (meer dan 50 werknemers) maar die zijn wel 6% goed voor meer dan 40% van de totale omzet Groot van de CCI’s. 10% (50 < werknemers) Middelgroot 50% van de respondenten zei tenslotte geen 8% (13-50 werknemers) gevolgen hebben gehad van de crisis van 2008 en de meesten bekijkende toekomst met opti- 76% Klein (6-12 werknemers) misme: 75% van de respondenten vindt dat de culturele en creatieve industrie in België een veel- Max 5 werknemers belovende sector is. 63% verwacht de komende jaren een stijging van de inkomsten en 30% denkt nieuw personeel in dienst te zullen nemen. Een aantal sectoren heeft meer te lijden onder Aandeel van de globale omzet van het panel de crisis als gevolg van een geringer verbruik in functie van het aantal werknemers van creatieve goederen: mode, podiumkunsten, pers & uitgeverijen, onafhankelijke muzieklabels… 7% Andere sectoren profiteren meer van de digitale 4% Groot (50 < werknemers) revolutie (sociale media, enhanced reality, smart- phone en tablet-pc’s…), zoals bedrijven actief Middelgroot (13-50 werknemers) in de nieuwe media (web design, applications 30% 59% design). Klein (6-12 werknemers) Verspreiding van digitale inhoud heeft gezorgd Max 5 werknemers voor geringere productiekosten voor fysieke dragers. Toch is dit slechts een gedeeltelijke compensatie voor het aantal jobs dat verloren Welke type(s) evolutie(s) verwacht u de komende jaren in uw bedrijf? Stijging van de inkomsten Aanwerven nieuw personeelBeroep doen op overheidsfinanciering Internationaal gaan Beroep doen op privéfinanciering In een creatieve cluster stappen Start-up in België beginnen Samenwerking met CCI bedrijven Samenwerking met niet CCI-bedrijven Investeren in een ander CCI-bedrijf Overname door een concurrent 0 10 20 30 40 50 60 70 % 13
    • Cultuur & EconomieUitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in Belgiëis gegaan door de crisis, door het verdwijnen zogenaamde beroepen in de “back office” en hetvan fysieke dragers (DVD) en het verlies aan beheer volgen uiteraard. Creatievelingen doeninkomsten door piraterij (in de muzieksector bij- immers steeds vaker beroep op verkopers, juris-voorbeeld). Om een antwoord te kunnen bieden ten, financieel experts en boekhouders om hen teop de nieuwe materiële en emotionele behoef- helpen geschillen op te lossen rond de bescher-ten van consumenten ontstaan nieuwe jobs die ming van inkomsten die het resultaat zijn van hetkennis van digitale talen en design vereisen. De intellectueel eigendom.l  ade in Belgium: België, kweekvijver van talent M en creativiteitBelgië is een klein land in het centrum vanEuropa dat ten volle profiteert van de diver-siteit en het cultureel liberalisme. In de 19 de en20ste eeuw was Brussel pleisterplaats voor aller-hande denkers zoals Victor Hugo, Emily Brontë,Karl Marx… De Belgische iconen uit het verle-den moeten daar echter niet voor onderdoen:een architecturaal, eclectisch en relatief goedbewaard erfgoed (gotisch, klassiek, art nouveau,art deco…), schilders met wereldfaam (VlaamsePrimitieven, Cobra beweging, Magritte…), schrij-vers (Hugo Claus, Hendrik Conscience, GuidoGezelle), bakermat van het Europese stripverhaal(Hergé, Franquin, Van Hamme), zangers (Brel, dans dankzij de beroemde choreografieën vanAdamo, Axelle Red, Arno). Anne Teresa de Keersmaeker. Een aantal Belgische muzikanten doet het goed in het buitenland,Wie zijn de huidige Belgische culturele zonder dat ze daarbij worden geassocieerd metvaandeldragers op internationaal vlak? een bepaald gewest en zelfs niet met België. Denken we maar aan dEUS, K’s Choice, Selah Sue,De concurrentie tussen gemeenschappen lijkt Hooverphonic, Axelle Red, Arno, of Stromae. Opwedijver in de creatie te stimuleren, vooral rond gebied van film hebben we de broers Dardenne entwee peilers in de modesector: Jaco Van Dormael, Bouli Lanners, Cécile de France,n n Antwerpen, in de late 1980s, één van de I Benoît Poelvoorde, Michaël R.Roskam… Bekende trekpleisters is van de Europese mode, dankzij auteurs zijn dan weer Amélie Nothomb, Xavier de 6 van Antwerpen (Ann Demeulemeester, Deutsch, Dimitri Verhulst, Tom Lanoye… Een aantal Dries Van Noten, Walter Van Beirendonck, Dirk hedendaagse artiesten tenslotte heeft voor een Van Saene, Dirk Bikkembergs en Marina Yee) ware revolutie gezorgd: Alechinsky, Francys Alys, en de Antwerpen Academy ( het Mode afde- Chris Martin, Marcel Broodthaers, Wim Delvoye, ling van de Hogeschool Antwerpen), kweek- Luc Tuymans… - en dan hebben we het nog niet vijver van talenten en merken (Martin Margiela, eens gehad over de internationale uitstraling van Essentiel). het Belgische stripverhaal.n  ok in Brussel beweegt er een en ander, O Als gemene deler tussen die verschillende dis- met La Cambre ciplines lijkt er zich toch een “Belgian touch” af Mode/s/ en de te tekenen, waarmee we ons van andere landen Dansaertwijk. De onderscheiden. “This is so Belgium!”. Uit onze laatste jaren is gesprekken hebben we geleerd dat buitenlandse het aantal boe- waarnemers in de Belgische creaties steeds een tieks van mode- zin voor normafwijkend “surrealisme”, een soort ontwerpers sterk humor met een (soms serieuze) hoek af, een gestegen. Ook hang naar het absurde en een groot gevoel voor beginnende en zelfspot ontwaren. Sinds een jaar of 3, 4 wordt meerer varen Brussel voor artiesten, al dan niet terecht, de belgische ont- “next place to be” in Europa, vooral dan op vlak werpers gaan er van hedendaagse kunst. zich steeds vaker De New York Times heeft het zelf over een vestigen. “Belge Epoque” en een “creatieve Renaissance België is ook uit- van Brussel”2. Voor creatievelingen is Brussel dan gegroeid tot een Europees cent rum 2- Monica Khemsurov, 21 september 2011), Belge épo- voor hedendaagse que, New York Times 14
    • ook een uiterst aantrekkelijke omgeving met een Zo kan het ookaantal hoogstaande kunstscholen (mode, film,architectuur, tekenen), kwaliteitsvolle evenemen-ten en prestigieuze cultuurinstellingen (Europalia,koningin Elisabethwedstrijd, de Munt…) en eenapart nachtleven (High needs Low fuiven…).Verder zijn er het kosmopolitisme en de expatsrond de Europese instellingen (bijna 15% van debevolking spreekt dagelijks Engels, 27% van deBrusselse bevolking is van vreemde origine metdaarvan 60% afkomstig uit de EU), de Eurostaren Thalys verbindingen die een vlotte uitwisse-ling van ideeën en artiesten bevordert, referen-tiecentra (Recyclart, Le Wiels, , Bozar, Botanique,Ancienne Belgique…), concept stores & hotels Vitrine “made in Belgium”(Haleluja, MAPP, Hunting and collecting, White in Manhattan hotel, Bloom…) en het vastgoed dat nog relatiefbetaalbaar is in vergelijking met Londen et Parijs. Het ontbreekt Belgische creatieve onderne- mers alvast niet aan ambitie zoals blijkt uitDaarentegen verliest België verliest veel talent het verhaal van Sylvie Bouffa, oprichtster vandie liever in het buitenland verkopen en onder- Talking French & Flemish Inc. Deze structuurnemen. Bij de bekende plastische kunstenaars van 3 500m is een puur privé-initiatief dat eren designers zijn er Luc Tuymans met zijn galerie gekomen is zonder overheidssteun en moetin New York en Chris Martin in Duitsland, Francis uitgroeien tot een vitrine van de BelgischeAlys zit in Mexico, Laetitia Crahay werkt in creativiteit in Manhattan, New York.Parijs voor het Maison Michel et Chanel, Martin Sylvie is er op een bepaald ogenblik achterMargiela woont in Parijs, Olivier Theyskens woont gekomen dat Amerikanen, zodra ze het teen werkt in New York… zien kregen, gek waren op Belgisch design.In België zijn er tal van uitstekende en interna- Ze waren bereid er fortuinen voor uit tetionaal erkende kunstopleidingen: La Cambre, geven maar slechts weinigen wisten waar hetSaint-Luc, de KASK en de Koninklijke Academie vandaan kwam. Ze heeft daarom een winkelin Antwerpen, stuk voor stuk scholen die zeer geopend waarin al het beste wat België teselectief tewerk gaan en waar studenten uit alle bieden heeft tentoongesteld staat: steen-hoeken van de wereld op afkomen. Jong afgestu- groeven uit Henegouwen, Marcolini choco-deerden dromen ervan een internationale carrière lade, Aquamass badkuipen, XVL design, eenuit te bouwen en op het einde van hun studies te galerie met hedendaagse kunst, Raidillonworden uitverkoren om in het buitenland (Parijs, uurwerken, een “bistronomisch” restaurant,Londen) te gaan werken. Twee redenen zouden en nog vele andere zaken… Als deze eerstede oorzaak zijn van die talentenvlucht: Belgische vitrine een succes wordt is Sylvie vast van plan het concept niet alleen eldersn  et geringe aantal grote Belgische opdracht- h op het “Nieuwe Continent” verder te ont- gevers in België, waardoor ze wel verplicht zijn wikkelen maar het ook te exporteren naar naar het buitenland te trekken om een job te China, Brazilië en India. De opening van vinden en/of naam te maken. Talking French & Flemish Inc. New York isn  e consumentenmarkt haalt niet de kritische d gepland voor de lente van 2012. massa die nodig is voor het aanbod aan cultu- rele en creatieve diensten. Mond-tot-mond reclame, of het aanbevelen door derden als ambassadeurs van een merk, wordtCreatieve E-commerce: nieuwe de meest efficiënte en betrouwbare methodewebstrategieën om publiciteit te voeren. Reclamebureaus doenSlechts 11% van de bevraagden verkoopt zijn trouwens steeds meer aan merkactiveringcultuurproducten online (eBay, Amazon…). Die op internet. Dit is een nieuwe niche waarmeebedrijven zijn wel degelijk op het web aanwezig de reclamesector zich in tijden van crisis heeft(84%), alleen is er vanwege de Belgen weinig kunnen herpositioneren. Dankzij deze nieuweinteresse voor onlineaankopen. Het kan ook te manier van communiceren, gekoppeld aan eenmaken hebben met een geringe bekendheid van logica van social CRM/brandwatching, kan erCCI platformen (99design, behance, mondres- met een welbepaald doelpubliek worden gecom-sing.be…). municeerd en wordt er met de consum-actoren67% van de bevraagde bedrijven zijn aanwezig een uitwisselingsrelatie opgebouwd die op haarop sociale netwerken, vooral dan op Facebook, beurt het product/de markt beïnvloedt…LinkedIn en Twitter. Via die aanwezigheid streven Slechts 3% van de respondenten is totaal nietze, in volgorde van belangrijkheid verbetering aanwezig op het web, vaak door een gebrekkigevan networking, branding en verkoopcijfers na. kennis van de tools 15
    • Cultuur & EconomieUitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in Belgiël  pleiding cultureel ondernemerschap OTot op vandaag is het nog steeds een kunst om managementvaardigheden (73%), public rela-ondernemen en slagen in cultuur, die nog steeds tions en pers (61%) en administratieve/financi-als tegengestelde logica’s worden ervaren, ële vaardigheden (38%) als de meest essentiëlemet mekaar te verzoenen: enerzijds het aspect beschouwd.creatie en anderzijds het economische aspect Slechts 34% van de respondenten uit Wallonië,(van z’n kunst kunnen leven). Laat daar nu net 18% uit Vlaanderen en 13% uit Brussel meent eende uitdaging van een opleiding afgestemd of degelijke opleiding in managementvaardighe-cultureel en creatief ondernemerschap inzit- den te hebben genoten, niettegenstaande dezeten. Het symbool van de “volmaakte” kunste- als essentieel worden ervarennaar blijft Léonard de Vinci. Hij was een schildermet een universele geest en tegelijk kunstenaar, Als we ondernemers uit de CCI’s die een hogerewetenschapper, ingenieur, uitvinder, anatomist, culturele of creatieve opleiding hebben gevolgdbeeldhouwer, architect, stedenbouwkundige, (60% van de respondenten) vergelijken metbotanicus, muzikant, dichter, filosoof en schrij- ondernemers uit de CCI’s die enkel een hogerever, maar ook als “commerçant“ deed hij het niet managementopleiding of andere (40%) hebbenslecht door mecenassen aan te trekken waardoor gevolgd, kunnen we niet om volgende vaststel-hij van z’n kunst kon leven. ling heen: voor diegene die een “louter” cre- atieve opleiding achter de rug heeft, zal hetVan een creatief idee naar een bedrijf economische aspect van zijn beroepsactiviteit eerder een struikelblok op de arbeidsmarkt zijn.Een aantal Belgische hogescholen die onder- Uit de gesprekken blijkt dat de “louter crea-wijs aanbieden in CCI’s worden algemeen tieveling” de neiging heeft de waarde van zijnerkend vanwege de hoge eisen die ze stellen werken/diensten te onderschatten. Hij heeften de uiterst kwalitatieve overdracht van crea- moeite om een business plan op te stellen entieve knowhow. Toch blijkt er nog een marge tot te denken in termen van financiële, commer-progressie.. ciële en marketingstrategieën. Een aantal van hen getuigen te zijn aangesproken door weinigUit het panel van respondenten op de online scrupuleuze figuren die erop uit zijn een zekereenquête vond slechts 17% van diegenen die naïviteit bij de jong afgestudeerde uit te buiten.werkzaam zijn in de CCI’s degelijk voorbe-reid te zijn geweest op cultureel en crea- Ondernemersvaardigheden lijken dus onvol-tief ondernemerschap. Met uitzondering van doende aan bod te komen in culturele of crea-de evidente artistieke vaardigheden werden tieve opleidingen. Wat zijn, naast creativiteit, de belangrijkste vaardigheden voor creatieve en culturele ondernemers? Management (visie op een business plan, risicobeheer…) Public relations & Pers Administratie/financiën Talen IT-kennis/sociale media Juridisch (sociale wetgeving, auteursrecht, contracten…) 0 10 20 30 40 50 60 70 80 % Voor welke van die vaardigheden meent u in België een degelijke opleiding te genoten? Talen Management (visie op een business plan, risicobeheer…) Public relations & Pers Administratie/financiën Juridisch (sociale wetgeving, auteursrecht, contracten…) IT-kennis/sociale media 0 10 20 30 40 50 60 70 80 % 16
    • Plan trekkenTe r c o m p e n s a t i e va n h u n g e b re k a a n“ondernemerschaps”-vaardigheden trekken debevraagde Belgische creatievelingen vooral hunplan door het inschakelen van vrienden, familieof private bedrijven. Op private bedrijven wordtmeestal beroep gedaan voor boekhoudkundige,administratieve, financiële en IT-zaken, voorsociale media en networking kunnen ze meestalterecht bij vrienden en familie.Hulpstructuren van de overheid of beroepsver-enigingen worden minder vaak geconsulteerd.72% van de respondenten uit ons panel vindtoverigens dat culturele en creatieve bedrij-ven niet voldoende worden begeleid door hunberoepsverenigingen. Er zijn wel enkele verschil-len maar over het algemeen wordt van hen het tot een cultureel ondernemer die zelf financie-volgende verwacht: de belangen van de sector ring vindt, die zijn ontwerpen kan beschermengaan verdedigen bij de beleidsverantwoordelij- en anderen kan overtuigen van de symbolischeken, de sector promoten, business advies ver- meerwaarde van zijn product of dienst. Daaromlenen, informatie verstrekken over mogelijke moet grondig worden nagedacht over de idealefinanciering, networking ontwikkelen, projecto- vaardigheden van de culturele en/of creatieveproepen verspreiden, samenwerking voorstellen ondernemer.rond bepaalde projecten … Bedrijven vinden hun In de programma’s van de creatieve opleidin-weg niet meer in de wirwar van verschillende gen moeten volgende vakken veel meer aanhulpstructuren. Uit een eenvoudige mapping van bod komen: aanleren van het Engels, basisken-publieke structuren en beroepsverenigingen voor nis intellectueel eigendomsrecht, boekhouding/CCI’s blijkt dat er in België meer dan veertig zijn! financiën (business plan opmaken), marketing/Ter ondersteuning van design bijvoorbeeld, telt PR (leren communiceren) en de logica achterWallonië niet minder dan twintig structuren. de waardeketens in de sector. Een bedrijfs-Behalve het onoverzichtelijke karakter van de stage is voortaan een must. Andere activiteitenhulpstructuren luidt er nog een andere kritiek: die tijdens de opleiding aan bod mogen komencreatieve activiteiten die verschillende CCI sec- zijn infosessie van hulpstructuren uit de sectortoren overlappen, vinden mekaar niet altijd in dat (beroepsvereniging, instanties die verantwoorde-landschap van tussenstructuren die vaak nog in lijk zijn voor buitenland/export, kantoren die zichhokjes denken. Het gesegmenteerde beheer van met auteursrecht bezighouden…), professionalsdie verschillende sectoren belemmert de ontwik- of alumni uitnodigen, bedrijfsbezoeken organi-keling van het lateraal denken en innovatie. seren… Belangrijk is om een brug te slaan tussen het creatief onderwijs en andere takken uit deLessen rond creatief ondernemerschap economie. Zo is er het Goldsmith Programmahervormen Creatief Ondernemerschap aan de Universiteit van Londen, speciaal voor studenten die in deSteeds meer culturele en creatieve ondernemers creatieve sector willen ondernemen. Deze oplei-leven van hun kunst (Stromae, Francys Alys, ding brengt de basiskennis bij voor succesvolJean-Claude Van Damme, de broers Dardenne ondernemerschap en leert vaardigheden aan dieof Amélie Nothomb). Het hoeft dan ook geen nodig zijn voor de commercialisering van cre-verbazing te wekken dat studenten uit kunst- atieve en/of culturele producten en diensten.richtingen carrière willen maken en hopen te De bedoeling is studenten op te leiden in dekunnen leven van hun creatief kapitaal. Volgens culturele economie, iets nieuws te brengen alsde zanger Stromae is de sleutel tot succes “40% alternatief voor de verschillende andere businessgeluk, 40% werk en 20% talent. “L’art pour l’art” modellen en ondernemers- (financiële zaken,is mooi maar we mogen de marktrealiteit niet uit waardeketen…), communicatie- (leadership, mar-het oog verliezen”. keting…) & Juridische (intellectueel eigendom…)Getuigenissen over ellende, onbegrip over de vaardigheden aan te leren.spelregels of geringe inkomsten zijn legio. Om creatieve profielen in contact te brengen metOndernemers uit de CCI’s, die de online enquête managementprofielen zijn networking, gezamen-hebben beantwoord en enkel puur creatieve lijke lessen of ervaringen tijdens de studies eenlessen hebben gevolgd, betreuren achteraf optie. Op die manier moeten er meer multidisci-dat de basisbegrippen rond ondernemerschap plinaire projecten komen tussen de bedrijfswereldniet aan bod zijn gekomen tijdens hun hogere en de creatievelingen waardoor ook de clichésopleiding. Talent en algemene cultuur volstaan gaan sneuvelen. De kunstenaarsmakelaar is eenniet om van vandaag op morgen uit te groeien vak apart en moet kunstenaars helpen “markten” 17
    • Cultuur & EconomieUitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in Belgiëte vinden, vooral dan via PR, marketing, CRM… Deze nieuwe master zou uit een aantal vakkenDat soort culturele ondernemer heeft altijd al in of opleidingsmodules bestaan om studenteneen of andere vorm bestaan (bijv.: de handelaar in vertrouwd te maken met concepten en instru-schilderijen, de agent…) maar toch zijn we ervan menten die nuttig zijn voor de productie vanovertuigd dat het meer dan ooit nodig is hun projecten: juridische en institutionele aspecten,opleiding meer vorm te geven en hen in contact noties van boekhouding, communicatietools,te brengen met de creatievelingen. enz. Via een ontmoetingscyclus – 2 ontmoe-In het Franstalig onderwijssysteem begint er tingen per maand – moeten studenten ervaringiets te bewegen om creatie en ondernemer- van professionals kunnen opdoen.schap met mekaar te verzoenen. ARTES is een In Europa woedt het debat om van jongs af aantransdisciplinair platform van 3 artistieke hoge- creativiteit een meer centrale plaats te gevenscholen uit de Franse Gemeenschap in Brussel in het onderwijs om zo talenten te vormen en(le Conservatoire, La Cambre en het INSAS) en voor innovatie te zorgen. Om innovatie in deheeft net een nieuwe toelating aangevraagd toekomst te stimuleren heeft Singapore lessenvoor het opstarten van een nieuwe masterop- creativiteit in het lager en secundair onderwijsleiding in de productie van artistieke projecten. verplicht gemaakt. Ideale vaardigheden voor cultureel en creatief ondernemerschap• Creatief talent Communication Ondernemerschap •  ateraal denken L •  eadership L •  anagementkennis M • Creativiteit  •  arketing M • Informaticakennis • Uitmuntendheid  •  ublic Relations en pers P • Juridische kennis • Innovatie  •  ocial CRM S • Economie kennis •  alen T • Administratie… Zo kan het ook Polimoda is een voorbeeld van een school voor ondernemers uit de modewereld in Florence, een Italiaanse historische modestad. De school is er gekomen als antwoord op de behoefte van de Florentijnse luxe-industrie om zich te kunnen aanpassen aan de steeds groeiende concurrentiestrijd op de wereld- markt. De school is een in 1986 opgestarte privaat-publieke samenwerking, gefinancierd door de steden Florence en Prato, beroeps- verenigingen, de regio Toscane en Europese sociale fondsen. De school wordt geleid door twee bekende namen uit de internationale mode, Francesco Ferragamo en Linda Loppa, en houdt een vinger aan de pols van wat leeft in de modewereld. Zo worden lokale vaklui betrokken bij het samenstellen van pedago- gische cursussen. (Kamer van Koophandel, – De ontwerpen van studenten worden regel- schoenennijverheid, mode-industrie…). matig voorgesteld voor de pers, beleidsma- – Als antwoord op de behoeften van de kers, privésector, tijdens beurzen en lokale markt werden de masteropleidingen “Fashion gala-avonden en in etalages van handelaars Stylists” en “Fashion Brand” opgestart, 25 uit de stad. masteropleidingen in het Engels en een – Een spin-off binnen de school, onder leiding Summer School in het Chinees. van de CEO van het merk Versace, levert dien- – Studenten krijgen een opleiding in de vol- sten in advies en marketingstrategie voor 35 ledige waardeketen van de mode, van het modebedrijven (Ferragamo, Gucci, Tod’s, in ontwerp van collecties haute couture, tot de Katar, in India…). Dit filiaal volgt van heel nabij commercialisering (aankoop/verkoop, klantre- de markttendensen op en plaatst studenten. latie, kunst van het etalageschikken…). Stages – 94% van de afgestudeerden vindt binnen de en projecten verlopen in samenwerking met 6 maanden een job in een van de grote mode- de industriële districten en modehuizen. huizen in de wereld. 18
    • l  inanciering FEén van de grootste struikelblokken bij profes- Hoofdzakelijk “friends, family and fools”sionals uit de culturele en creatieve sectoren zijn Volgens onze online enquête worden CCI bedrij-financieringsmogelijkheden om van hun activi- ven vooral met eigen middelen (76%) gefi-teiten een succes te maken. In Europa heeft 85% nancierd, ofwel met eigen spaarcenten of metvan de CCI bedrijven problemen om voldoende middelen van “FFF” (friends, family and…fools).financiering te vinden3. Bovendien is cultuur intijden van crisis vaak het eerste slachtoffer van 46% van de respondenten heeft reeds beroepbesparingsmaatregelen. Steeds vaker wordt op gedaan op externe financieringsmiddelenzoek gegaan naar privaat-publieke financiering, (lening, subsidies van de overheid, sponsoring,zowel voor de culturele instellingen als voor business angels…) en 88% van de respondentende creatieve bedrijven. Internet opent enorme heeft moeite om externe financiering te vinden,mogelijkheden voor cultuur maar heeft een vooral als die uit de privésector moet komen.aantal creatieve bedrijven toch al in de proble- In 21,6% van de gevallen wordt gebruik gemaaktmen gebracht. Die zien hun traditionele inkom- van publieke beurzen. De voornaamste financie-stenbronnen opdrogen door het verdwijnen van ringsbron uit de privésector is sponsoring metfysieke dragers of het illegaal downloaden en 8,1% van de antwoorden.zijn dan verplicht op zoek te gaan naar nieuweeconomische modellen. Het fenomeen crowdfunding, financieringsmodel waarbij verschillende internetgebruikers crea-De financieringsbehoeften zijn afhankelijk van tieve projecten financieren via de aankoop vande CCI sectoren (podiumkunsten bijvoorbeeldkrijgen meer subsidies dan reclamebedrijven), 3- Europese Commissie, (2011), Groenboek – “Hethet ontwikkelingsstadium van de bedrijven potentieel van culturele en creatieve industrieën(opstartfase, groeifase, omvormingsfase, enz.). vrijmaken”. Wat zijn de voornaamste financieringsbronnen voor uw bedrijf? Eigen middelen Banklening Beurs/ Overheidsfinanciering Sponsoring Fiscale voordelen Risicokapitaal Virale financiering Financiering bij de opstart Business Angels Schenking Beursintroductie 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 % Hoe beoordeelt u de toegang tot volgende externe financieringsbronnen? Banklening Virale financiering Private beurzen Publieke beurzen Sponsoring Business Angels Schenking Financiering bij de opstart Risicokapitaal 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 % Makkelijk Moeilijk 19
    • Cultuur & EconomieUitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in België“aandelen” op de website, is vrij recent en nog nieuwe culturele en creatieve producten en demarginaal. Dat soort webplatformen is tamelijk commercialisering van bestaande concepten/zeldzaam en moet zijn nut nog bewijzen (Aka prototypes te bevorderen. Overheidsorganenmusic, Mymajorcompany…). die financiële steun aan CCI’s uitkeren moetenFinanciële overheidssteun aan CCI’s lokt ver- regelmatig de relevantie, kwalitatieve en kwan-deelde reacties uit. De meeste respondenten titatieve resultaten en de efficiëntie van deen bevraagden hebben nooit subsidies aange- subsidies evalueren.vraagd. Zij die het wel hebben gedaan zijn overhet algemeen ontgoocheld en vinden dat het Privésector terughoudend om CCI’s teresultaat niet in verhouding staat tot de gele- ondersteunen, door wederzijds gebrek aanverde inspanningen. Ze zijn dan ook niet van plan kennis en wantrouwendit in de toekomst nogmaals te doen. De online enquête wijst er weliswaar op dat het bankkrediet de meest toegankelijke financie- Heeft u de afgelopen 12 maanden beroep ringsbron is, toch lieten de bevraagden weten gedaan op externe financiering? dat banken niet staan te springen om in CCI’s te investeren. Om de kloof tussen de privésector en CCI’s te dichten, moeten ze op dezelfde golf- lengte zitten en komaf maken met de clichés die zowel bij private investeerders als bij creatieve- Minstens één keer lingen leven. 54% 46% n  et wantrouwen bij private investeerders zou H Nee te wijten zijn aan het risicovolle karakter van de creatieve industrie. De CCI’s zijn een aparte economie, die gebaseerd is op weinig kwanti- ficeerbare concepten zoals artistieke schoon- heid of symbolische waarde van producten, waarvan de “hype” moeilijk kan worden voor-Er worden verschillende redenen aangehaald: speld. In de meeste gevallen maken bedrijven uit de CCI’s gebruik van immateriële goede-n  it gesprekken blijkt dat beurzen niet altijd op U ren (ideeën, octrooien, enz.), die onvoldoende een transparante manier worden uitgedeeld waarborgen bieden voor private investeer- waardoor creatievelingen verplicht zijn te gaan ders. In tegenstelling tot wat algemeen wordt lobbyen. Een aantal sectoren kan schijnbaar op gedacht is investeren in creatieve bedrijven meer steun rekenen dan andere. Die steun is niet riskanter dan investeren in andere eco- afhankelijk van de interesses van beleidsverant- nomische sectoren 4. Uit een Britse studie is woordelijken en minder gebaseerd op een stra- gebleken dat het overlevingspercentage van tegische logica met duidelijke en objectieve CCI bedrijven 5 jaar na de oprichting hoger prioriteiten of op potentiële ontwikkelingen op ligt dan dat bij traditionele ondernemingen lange termijn. het geval is (49,7% tegen 46,6%). Er wordt zelfn  oor alle gewesten geldt dat de waaier aan V gefluisterd dat CCI’s vlotter dan andere bedrij- ondersteunende structuren voor en overheids- ven crisisperiodes doorkomen door de “buik- steun aan de sectoren bijzonder vaag is. Zo riem aan te halen”. komen steeds meer multidisciplinaire bedrij- De privésector is een extra bron van ondersteu- ven, vooral dan in de digitale sector, niet in aan- ning naast overheidssubsidies. Door de mid- merking voor overheidsfinanciering waarvan delen waarover de privésector beschikt, door de segmentering als te strak wordt ervaren. de knowhow en de internationale contactenn  it gesprekken met bevraagden blijkt dat de U is die sector soms beter geplaatst dan ambte- financiële steunmaatregelen van de overhe- naren om creatieve projecten met toekomst te den veel te versnipperd zin. Daardoor zijn de selecteren, te laten groeien of te koppelen aan bedragen voor CCI ondernemers te gering om minder voor de hand liggende economische zich aan ambitieuze projecten te wagen. sectoren. De aanwezigheid van creatievelingen in directiecomités van ondernemingen uit den  e overheidsfondsen voor CCI geven in alle D traditionele economie kan er dan weer zorgen gewesten aanleiding tot nogal wat debatten. een ietwat provocatieve, creatieve en innova- De bevraagden, die al dan niet steun hebben tieve wind door het bedrijf te laten waaien. ontvangen, geven wel toe dat overheidssub- sidies een heilzaam effect kunnen hebben ter n  ndernemers uit de CCI’s zijn weinig ver- O ondersteuning van riskante creatieve keuzes. trouwd met private financieringsoplossingen Toch wijzen ze er ook op dat subsidies de crea- in België. Het onvermogen van de creatieve tiviteit kunnen “fnuiken” en dat politieke inmen- 4- Helen Burrows and Kitty Ussher, (October 2011), ging in de programmering niet uitgesloten is. The lazy assumption that the creative industrieën are Subsidies moeten prioritair naar experimen- inherently risky is harming Britain’s path to growth…, tele projecten gaan om de ontwikkeling van DEMOS. 20
    • sectoren om hun acties te bun- Zo kan het ook delen staat een mentaliteitswij- Gateway2Investment zing en informatiedoorstroming Om het wantrouwen tussen CCI ondernemers en poten- over hun potentieel bij private tiële investeerders uit de weg te ruimen is er dit Britse investeerders in de weg leur. Een initiatief (niet specifiek CCI-gerelateerd). Deze actie van aantal creatievelingen vindt ten- het London Development Agency en EFRO stelt onderne- slotte dat het inschakelen van mers uit de CCI’s het programma Understanding Finance private fondsen en prestatie-indi- for Business voor met als doel KMO’s maximale kansen catoren (evolutie van het publiek, te bieden om fondsen op te halen. De lesgevers zijn inkomsten…) hun onafhankelijk- heid als ontwerper aan banden experten uit 4 adviesbureaus uit de privésector en een legt, vooral dan in sterk gesub- VZW. Voor 1000 e kan sidieerde sectoren (bijv.: toneel). de CCI ondernemer 4 stages volgen:Fiscale hefboom hervormen • Een gratis infosessie waar ze meer informa-Dankzij het succes in de audio- tie krijgen over moge-visuele sector wordt er geopperd lijke publiek en privateom de tax shelter ook naar andere investeringen en decreatieve sectoren uit te breiden. voorwaarden daarvan.De tax shelter moet private inves-teringen in de Belgische audiovi- • Anderhalve dag training tijdens dewelke de creatievesuele sector fiscaal stimuleren en ondernemers zullen leren hoe een investeerder denkt omstelt de belastbare winst vrij ten zo beter te weten wat ze zoeken: een degelijk manage-belope van 150% van de investe- ment opbouwen, de groeikansen van de ondernemingring in een audiovisueel project kunnen evalueren, een marktstudie uitvoeren en een busi-(jaarlijkse maximale vrijstelling per ness model opmaken, weten wat de uitstapmogelijkhe-onderneming bedraagt 500Ke). den voor de investeerders zijn, enz. Met de kennis die zeEen uitbreiding van de tax shelter hebben opgedaan moeten ondernemers een presentatie(mode, muziek, gaming) zou de geven van hun onderneming.private investeringen in creatieveindustrieën verhogen maar zou • Een training waar de ondernemer een mentor krijgt toe-mogelijks het aantal investeringen gewezen met wie hij een gepersonaliseerd actieplan zalin de richting van de audiovisuele opstellen. Op die manier moet hij een beter inzicht krijgensector (kapitaalintensieve sector) in de markt en in de financiële strategie om daarna poten-beperken. Het risico daarvan is tiële investeerders te kunnen aanspreken. De ondernemerdat de middelen zich te veel gaan krijgt ook de mogelijkheid met een MBA student samenverspreiden over “middelmatige” te werken om een specifiek onderzoek naar zijn markt uitprojecten. te voeren.Er lijkt een consensus in de maak • Tijdens de laatste stage wordt de ondernemer in contactover een herwaardering van de gebracht met een team van experts, die op hun beurtfiscale vrijstelling inzake cultureel contact hebben met de investeerder. Hij wordt bovendienmecenaat door natuurlijke of rechts- begeleid bij het ontwikkelen van een “pitch” om het CCIpersonen en over een erkenning project voor te stellen aan de geschikte investeerders (dievan het competentiemecenaat. Het tijdens de tweede stage kenbaar worden gemaakt). DeMagritte Museum in Brussel bij- ondernemer wordt ook uitgenodigd op events of dinersvoorbeeld kon worden gerealiseerd met investeerders, enz. waar hij kan netwerken.dankzij een onuitgegeven mecenaatvan GDF Suez die bij de renovatievan het museum voor de technici Gemengde investeringen in cultuurheeft gezorgd. De Belgische filantropie markt grondiger bestuderen.is weinig transparant, daarom moet er wordengedacht aan een betere organisatie van de markt Overheden zijn nog steeds de grootste finan-tussen diegene die beroep doen op schenkingen ciers van cultuur (subsidies, toelagen en prijzen).en anderen die schenkingen doen (bijv.: online De laatste tijd doet er zich echter een verschui-platform van vraag en aanbod), aan het sturen ving voor: van een loketlogica naar een logicavan projecten en feedback over ervaringen. van belegging. Als antwoord op de slinkende overheidsbudgetten voor cultuur werden inves-Op Europees vlak tenslotte zou een harmoni- teringsfondsen (risicokapitaal) opgericht voorsering van de BTW op transacties van cul- culturele en creatieve bedrijven. Eerst wastuurgoederen de markt kunnen stimuleren. er Brustart (1992) in Brussel (houdt zich nietIn de Verenigde Staten bijvoorbeeld geldt er alleen bezig met CCI’s), later Cultuurinvestgeen BTW voor online aankopen van dat soort in Vlaanderen (2006) en meer recentelijk noggoederen. St’art Invest (2009) in Wallonië. Het gaat hier om 21
    • Cultuur & EconomieUitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in Belgiëprivate bedrijven (naamloze vennootschappen) zoals bedrijven en instellingen zonder winstoog-met publieke en private aandeelhouders, die de merk (stichtingen, schenkingsfondsen…). Hetgroei van CCI’s ondersteunen via kredieten - vaak is niet de bedoeling de lasten door te schuiventegen een hogere rentevoet dan gebruikelijk - maar wel de middelen en de herkomst ervan tedoor in het kapitaal van die ondernemingen te verhogen.stappen of door microkredieten toe te kennen Zonder meer houdt het niet veel steek te(zoals Brustart). CCI’s die voor die fondsen in klagen over een tekort aan inkomsten vooraanmerking willen komen hoeven meestal geen cultuur, maar tegelijk te weigeren private inves-waarborgen te verstrekken. Ze moeten enkel teringen en culturele fiscaliteit aan te boren.aantonen dat het product winstgevend zal zijn Beleidsverantwoordelijken hebben de hefbomenen een toegevoegde waarde op de markt biedt. in handen om het bedrijfsleven en de spaarte-De overheidsinterventie in cultuur heeft gezorgd goeden van het grote publiek aan te sprekenvoor een democratisering ervan, wat een onmis- voor de cultuurwereld en dat soort initiatievenkenbaar verdienste is. Overheidsactoren hebben te stimuleren, uit te breiden en te reguleren teruiteraard ook de opdracht initiatieven uit het ondersteuning van de creativiteit, de culturelemaatschappelijke middenveld aan te moedigen economie en de uitstraling van het territoriuml InnovatieInnovatie in CCI’s kan op twee manieren worden leggen is rond de reële inbreng van creativi-benaderd: teit in de traditionele economie. Dit zijn gemisten  artnerships sluiten, aan clustering doen of p kansen omdat de CCI’s staan voor innovatie met een living lab werken om kruisbestuiving en omdat ze dankzij hun universele taal een te bevorderen; schakel kunnen zijn tussen verschillende indus- triële activiteiten. CCI’s, vooral de designsector,n  escherming auteursrecht. b gekoppeld aan traditionele industrieën, zorgen voor een sterkere klantervaring bij een nieuwPartnerships, clustering, living lab of wetenschappelijk of technologisch producthoe ontsluiten we witte gebieden voor en ze verhogen de gebruiksvriendelijkheid 5 .innovatie Voorbeelden daarvan zijn rustgevende pyjama’s,Netwerken zijn de belangrijkste bronnen voor behangpapier met optische vezels of therapeu-innovatie en het leren omgaan ermee wordt tisch technologie voor diabetici in de vorm vaneen basisvaardigheid binnen de onderneming. juwelen. Uit een studie in Nederland blijkt datEén creatief bedrijf op twee sluit partnerships investeringen in creatieve diensten (soft inno-met andere CCI bedrijven en de meeste gaan vation) over het algemeen minder duur zijn eneen samenwerking aan met bedrijven uit het- evenveel inkomsten genereren als investeringenzelfde segment. Partnerships hebben meestal in technologische innovatie (hard innovation)6.betrekking op een gemeenschappelijk project In Manchester zijn er de “Creative Credits”.(71%). Een filmproducent gaat gemakkelijk Traditionele bedrijven kunnen er chequessamenwerken met een bekende muziekband (4  000  £) gebruiken met een beperkt bedragom dubbel zoveel bekendheid te geven aan zijn om er diensten van creatieve bedrijven mee teeindproduct. financieren. Die cheques zijn er gekomen na deSlechts 8% van de CCI’s staat open voor samen- vaststelling dat bedrijven die gemiddeld 2 keerwerking met niet CCI bedrijven, waarmee wordt vaker gebruik maken van creatieve dienstenaangetoond dat er nog een hele weg af te voor de ontwikkeling van hun producten, 25% meer kans hebben om hun product te innoveren. Georges Dantine, een binnenhuisarchitect Heeft uw bedrijf de laatste 2 jaar concreet getuigt: “tijdens de crisis van 2008 hebben samengewerkt met andere bedrijven om bedrijven die zijn blijven investeren in mijn dien- nieuwe producten/diensten te creëren? sten voor de inrichting van hun winkels en etala- ges het er veel beter vanaf gebracht. Bedrijven die hun investeringen hebben teruggeschroefd zijn er vandaag slechter aan toe. Zij die toch hebben gekozen voor vernieuwing/innovatie Ja 52% 48% Nee 5- Lowry Adam & Ryan Eric ( 2011), Creating ama- zing customer experiences through soft innovatie, FastCompany. 6- Klom Luuk & Meurink André (2001), CBS, Soft innovatie just as important as hard innovatie, Statistics Netherlands. 22
    • en samenwerking binnen een cluster, netwerk of living Lab. In de Belgische culturele econo- mie, die vooral bestaat uit heel kleine bedrijven (minder dan 10 personen), lijkt het essentieel een ecosysteem te ontwikkelen dat de krachten inzake ontwerp en innovatie bundelt. Slechts 9% van de creatieve bedrijven die de enquête hebben beantwoordt werkt binnen een creatieve cluster. Het begrip cluster is redelijk complex en leidt nogal eens tot verwarring: een cluster is geen netwerk van bedrijven, laborato- rium of beroepsvereniging. Een cluster streeft een geografische concen- tratie na waarbij middelen binnen een netwerk worden gebundeld om de activiteiten te stimu- leren en te kruisen, de creativiteit te boosten en schaalvoordelen te realiseren. De bezieler van het cluster brengt bedrijven uit eenzelfde sector/ domein, experts, universiteiten, overheden met mekaar in contact en laat ze rond een projecthebben klanten afgesnoept van bedrijven die te samenwerken aan de R&D van nieuwe cultureleveel schrik hadden om te investeren…”. of creatieve producten en diensten die vervol-Jan Van Mol, oprichter van Addict LAB, een gens op een veelbelovende internationale niche-bedrijf gericht op de ontwikkeling van talenten markt worden gelanceerd. Clustering bevorderten de productie van ideeën op basis van een het delen van kennis, concurrentie binnen een-samenwerkingsproces (crowd-sourcing) ver- zelfde sector, innovatie en de concentratie vanwoordt het als volgt, “CCI’s kunnen de traditio- expertise binnen een kritische massa en binnennele economie bijbrengen hoe ze out of the box een land. De cluster volgt een verticaal en aflo-kunnen denken: vandaar het idee om creatieve pend model: het innovatieproces gaat uit van deen traditionele economieën te laten samenwer- onderneming om vervolgens het grote publiekken rond ideeën om zo tot een vorm van lateraal maar ook bedrijven te bereiken.denken te komen.” Ze hebben een reële impactop het vermogen van de traditionele industrie Werkt u samen binnen een cluster?om te verjongen.Het AWEX doet iets gelijkaardigs met haar after- 9%works tussen designers en exportbedrijven ofmet haar programma “Spécialiste en design”: het JaAWEX betaalt Waalse KMO’s een groot deel vande honoraria van experts terug voor prestaties Neegericht op de aanpassing van het design van 91%producten met het oog op de export.De concurrentiepositie van culturele en cre-atieve bedrijven heeft baat bij hergroepering Hoe tevreden bent u over uw activiteit binnen het? Delen van kennis Voordeel interne concurrentie Innovatie/R&D via partnerships Delen van productiemiddelen “Klopjacht” op buitenlandse markten Delen & uitwisselen van creatieve human resources Schaalvoordelen Gemeenschappelijke fondsen/financiering verwerven 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 % Tevreden Ontevreden 23
    • Cultuur & EconomieUitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in BelgiëInnovatie verloopt op vandaag niet langer alleen op het territorium, actoren betrokken bij innova-via een klassieke aanpak (onderzoek in laborato- tie…) gaan zich verenigen en samen innoveren enria, R&D, daarna industriële ontwikkeling), maar scharen zich achter de Living Lab aanpak. Livingook via de gebruikers (end-user innovation). Labs zijn eerder gericht op kwaliteitsvollereRadicale vernieuwing begint haar intrede te doen innovatie die wil tegemoet komen aan socialein organisaties, o.m. door bedrijfstakken die gaan behoeften (en niet zozeer op technische en tech-kruisen. Zo zijn de begrippen pluridisciplinariteit nologische kwaliteit van het product). De Livingen transversaliteit sterk aanwezig in de Living Labs zetten in op de gebruiker (groep bedrijven,Labs. Alle actoren (actoren in de burgerclusters grote onderneming, klant). The Egg: de living lab uit Brussel Interview met Alain Heureux, Managing Director Wat is de toegevoegde waarde/het In welke experimenten gaat The Egg zich spe- belang van The Egg voor de creatieve cialiseren om voor een doorslaggevende toe- en culturele bedrijven in België? gevoegde waarde te zorgen? The Egg moet een plek zijn waar verschil- We zijn een trefpunt van Belgische media lende werelden samenleven zoals media, maar we willen ook dat een bezoek voor elke jonge ondernemers, toneel, kunst, onderzoek gast een verrijkende ervaring wordt. Daarom of opleiding. Het samenleven moet interesse gaan we investeren in mobiele applicaties en en respect aanwakkeren en op termijn uitwis- digitale schermen om de interactie tussen de seling en ontdekking bevorderen, die op hun inhoud, het gebouw en elke bezoeker te verge- beurt innovatie en creativiteit zullen stimule- makkelijken. De rol van schermen en mobiele ren. Uiteraard is de buurt welkom in The Egg tools zijn strategisch zowel in de professionele waardoor er een stadskring ontstaat maar ook als in de private of culturele omgeving, en we ondernemingen of individuen die in het project willen een deel van onze activiteiten op die The Egg willen stappen om er hun activiteiten domeinen richten. We blijven uiteraard ook te ontwikkelen zijn welkom, wat voor nog meer openstaan voor allerhande gericht onderzoek. uitwisseling en openheid zal zorgen! Hoe kan creativiteit The Egg maakt deel uit van het European en innovatie in de Networks of Living Labs (www.openlivinglabs. Belgische eco- eu/). Waarom? nomie worden De erkenning van The Egg als Living Lab is gestimuleerd? essentieel om Wa t z i j n d e o n d e rzo e ks p ro - st r u i ke l b l o k- jecten makkelijker ken? te hosten, zowel Openheid van op Belgisch als op geest en lef Europees niveau zijn een essen- maar ook om tiële vereiste, ideeën en projec- jammer genoeg zijn ten uit te wisselen dit niet de sterke punten met andere Living van onze Europese of Belgische beschaving. Labs in Europa. We kunnen dan ook alleen hopen dat private The Egg ligt op initiatieven zoals The Egg en andere plaat- 500m van het sen uitwisseling zullen bevorderen en indivi- Zuidstation dat duen ertoe aanzetten zich open te stellen en een centrale ont- interesse te betonen in anderen. Overheden moetingsplaats moeten middelen vrijmaken, zoals het Vlaams is tussen Parijs- Gewest net heeft gedaan, ook in tijden van Lo n d e n - Ke ulen- economische crisis. Europa zal de verschil- Amsterdam en lende landen achter één project moeten ver- via Zaventem onrechtstreeks met de rest van enigen, willen we morgen nog een rol van Europa. The Egg ligt bovendien in het centrum betekenis spelen tussen de grote bestaande en van Brussel… Hoofdstad van Europa, waar- opkomende economieën… Talent is er, alleen door we een sleutelrol kunnen spelen in het moeten we samenwerken en onze krachten netwerk. bundelen. 24
    • De creatie ondersteunen door een betere zijn van de waarde van creatie (muziek, film…)bescherming van het auteursrecht zoals blijkt uit het succes van peer-to-peer, gratis streaming… Die ontwikkelingen brengen zowel de creatie als de billijke en terechte ver- Is bescherming van auteursrechten voor u loning van de rechthebbenden in het gedrang. belangrijk? Piraterij in de Europese culturele en creatieve industrieën zou in 2008 voor een omzetverlies van 9,9 miljard euro hebben gezorgd en voor het verdwijnen van 185.000 banen. Aan dat tempo 34% Ja (indien corrigerende maatregelen uitblijven), ste- venen de Europese creatieve industrieën tegen 66% 2015 mogelijks af op een gecumuleerde bedrijfs- Nee schade van 240 miljard, goed voor een verlies van 1,2 miljoen banen. Muziek, film, namaak in mode en kunst… geen enkele sector blijft er nog van gespaard zoals eind 2011 in de Belgische danswereld nog bleek.De bescherming van de creatie is noodzakelijk Na het dansgezelschap Rosas van Teresa Deom nu en in de toekomst banen in de CCI’s veilig Keersmaeker, geplagieerd in de clip “Countdown”te stellen. 66% van de respondenten op onze van Beyoncé, heeft ook het gezelschap Charleroi-online erkent het belang van de bescherming Danses gereageerd op de nieuwe campagne vanvan auteursrechten. Het collectief beheer van Chanel, “Shade Parade”, omwille van de verschil-auteursrechten in de muzieksector bijvoorbeeld lende raakpunten met het spektakel “Kiss & Cry”is een aanzienlijke bron van inkomsten voor van Michèle-Anne De Mey en Jaco Van Dormael.artiesten, uitgevers en producers. Een aantal actoren vinden het auteursrecht niet langer aangepast aan de digitale evolutiesAuteursrechten zijn een zowel morele als econo- 7 vanwege de sfeer van delen die heerst op hetmische tegenwaarde die creativiteit en vinding- internet, open-innovatie en remixen van muziek-rijkheid bevordert en die aanzet tot investering nummers, filmuittreksels… Andere experten zienin nieuw werk. 58% vindt dat de bescherming dan weer een dubbele onvermijdelijke evolutievan auteursrecht vooral op internationaal vlak naar enerzijds een gedeeld en anderzijds eenbelangrijk is: het morele recht primeert op de beschermd domein.daarmee verbonden economische winst. Het auteursrecht ligt op het kruispunt vanHet internet maakt bescherming van het auteurs- beide wegen, zoals blijkt uit het heftige maat-recht steeds moeilijker. De “European Office of schappelijke debat: “Zijn we een nieuw tijdperkthe International Federation of the Phonographic binnengetreden van de “free culture” waarIndustry” (IFPI) schatte dat er in 2008 zo’n 40 auteursrechten voorbijgestreefd zijn?” of moetenmiljard bestanden illegaal online werden gedeeld we “vasthouden aan principes uit de wet en deen dat slechts 5% van de songs legaal wordt toepassing van het auteursrecht afdwingen (bijv.:gedownload. In het eerste semester van 2011 wet Hadopi in Frankrijk)?”.noteerde de Belgian Anti-Piracy Federation 1,3 Er blijven echter heel wat vragen: Wie moetmiljoen bestanden die illegaal van het internet betalen voor creatie op internet? De illegale down-waren gehaald, 154.819 in beslaggenomen namaak- loadsite? De gebruiker die illegaal downloadt? Degoederen, 829 interventies van de politiediensten, internetaanbieders en telecomoperatoren?douane en de FOD Economie. In totaal wordenmeer dan 1.300 artiesten en groepen getroffen, 7- Het begrip “auteursrecht” in continentaal Europawaaronder heel wat lokale talenten zoals Axel Red, verschilt van het Angelsaksische “copyright”, o.m. doorSelah Sue, Stromae, Hooverphonic, Adamo, Daan… het vermogens- en persoonlijkheidsrecht dat gekoppeldmaar ook Belgische films zoals “Goodbye Bafana”, is aan de persoon van de auteur, veel meer dan aan zijn“Mister Nobody” of “Largo Winch 2”. werk in auteursrecht, of door de uitzonderingen inzake het monopolie van de rechthebbende. In deze studieOm te beginnen is digitale piraterij is een pro- wordt onder auteursrecht het recht verstaan dat debleem van individuen die zich niet langer bewust auteurs beschermt. Waarom bent u voor bescherming van auteursrechten? Bescherming van het intellectuele eigen- dom tegen namaak op internationaal vlak Eigendoms-en auteursrechten binnenhalen Bescherming van het intellectuele eigendom tegen namaak in België Mijn product meer bekendheid geven 0 10 20 30 40 50 60 % 25
    • Cultuur & EconomieUitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in België Zo kan het ook Technologische en juridische Informatiecentrum voor auteursrechten instrumenten aan mekaar koppelen: in de Verenigde Staten wat is de juiste formule? Als antwoord op het stijgende aantal Het juridische instrument is essentieel maar illegale downloads van online inhoud, niet voldoende efficiënt als antwoord op de heeft de film-, muziek- en TV-industrie, schending van intellectuele eigendomsrech- in samenwerking met de internetaan- ten. Tegen niet-geoorloofd gebruik bestaan bieders, een informatiecentrum voor tal van technische oplossingen: digitale auteursrecht opgericht. Dat moet inter- tatoeage, digitale vingerafdrukken, cloud netgebruikers waarschuwen wanneer ze computing… Deze traceersystemen kunnen frauduleuze sites bezoeken. Dit instrument heeft helpen bij de identificatie van goederen/ een pedagogische functie en werkt via een diensten, bij de bescherming ervan en bij de preventie. Enig vraagteken blijft wie ver- systeem van opeenvolgende waarschuwingen: antwoordelijk is om in die technologieën te de twee eerste zijn informatief, bij de derde en investeren en het gebruik ervan te reguleren. de vierde is de gebruiker verplicht voor ont- vangst te tekenen. Bij de vijfde waarschuwing Volgens Michel Gyory, advocaat gespe- treft de internetaanbieder sancties, zoals een cialiseerd in auteursrecht,  moet men zich voorlopige beperking van de bandbreedte, om afvragen of bepaalde vooropgestelde maat- regelen wel een efficiënt hulpmiddel zijn de fraude aan te pakken. De internetgebruiker voor Belgische en Europese ontwerpers. Een wordt doorverwezen naar een homepage tot globale licentie of de betaling van een opge- hij contact opneemt met de internetaanbieders legde vergoeding door de internetaanbie- en hij wordt gewezen op zijn plichten inzake ders zal er nog niet voor zorgen dat jonge auteursrecht. Dit sensibiliseringswerk wil vooral ontwerpers van hun creatie kunnen leven en internetgebruikers ertoe aansporen niet langer het zal hen ook niet stimuleren. “Stel dat we frauduleuze sites te bezoeken. slechts 50 euro per jaar moesten betalen om ons vrij in de supermarkt te gaan bevoor- raden, zouden de producten die er wordenHet model “alle rechten voorbehouden” moet verkocht zeer snel van de markt verdwijnen”.langzaam wijken voor het model “bepaalde Daarom is hij eerder voorstander vanrechten voorbehouden” met contractuele een “licentie voor privaat gebruik” via eenoplossingen: het verstrengen van de niet-juri- systeem van individuele facturatie vandisch afdwingbare soft law (gedragscode, beschermde werken, die van een merkte-Memorendum Of Understanding…), licenties ken zijn voorzien. De internetaanbieders, dievan het type Creative Commons waarmee de voor deze dienst zouden worden vergoed,houders op voorhand rechten kunnen laten voor- kunnen die dan automatisch identificeren. Viabehouden en zelf kunnen bepalen in hoeverre dit “klik” traceermodel zou de abonnee ophet publiek er vrij gebruik mag van maken… zijn telefoon-/internetfactuur een overzichtDe Europese Commissie is van plan nieuwe regels vinden van zijn verbruik aan beschermdete bepalen die naar een juist evenwichtig moeten werken die hij heeft gedownload vanafstreven tussen de vergoeding van bedrijven en bronnen waarvan de toegang niet is toege-auteurs en de ruime toegang tot beschermde staan door de rechthebbende.goederen en diensten door Europese burgers8.Verschillende voorstellen liggen op tafel maareen uitzicht op een Europese oplossing is er en de ontwikkeling van nieuwe technologieënvooralsnog niet9. van het type I-collector voor de opvolging van nummers op de radiozenders, moeten voor eenNaar een efficiënter beheer van de inning efficiënter beheer van auteursrechten zorgen.van auteursrechtenUit gesprekken op het terrein is een probleemgebleken met de opvolging en inning van de 8- Communication of the European Commission “a sin-auteursrechten door de beheersvennootschap- gle market for intellectual property rights – boostingpen. Het gevolg daarvan is bedrijfsschade voor creativity and innovation to provide economic growth,de ondernemers wegens tijdsverlies en extra high quality jobs and first class products and services inlast voor de backoffice die moet instaan voor de Europe” 24 mai 2011.opvolging van de verspreiding van werken op 9- In september 2010 heeft het Europees Parlement hetradio, in publicaties, op festivals… Soms liggen verslag Marielle Gallo goedgekeurd waarin ze oproept tot een harmonisering van de wetgevingen inzakedie kosten hoger dan de verwachte opbrengsten auteursrecht. In de lente van 2011 heeft de Europese(kleine concerten…). De sterke aanbevelingen van Commissie een nieuwe strategie bekendgemaakt inzakede Europese Commissie ter optimalisering van intellectueel eigendom (meer informatie op www.het management van beheersvennootschappen ec.europa.eu/internal_market/indprop/index_fr.htm). 26
    • l  reatieve en culturele industrieën op internationaal vlak CBelgische creatieve ondernemers hebben de Belgische markt te klein. 62% van de bevraagdereputatie wereldgericht en kosmopoliet te zijn en personen zegt reeds aanwezig te zijn in het bui-zich makkelijk te kunnen aanpassen (ook al is het tenland en 18% is van plan die stap heel binnen-Engels voor een aantal ondernemers voor verbe- kort te zetten. Respondenten uit Wallonië (54%)tering vatbaar). Internationaal gaan brengt voor zouden minder exportgericht zijn dan die uitde ondernemers ook een aantal verplichtingen Brussel (69%) of Vlaanderen (65%).met zich mee en daar kunnen de overheden iets Europa, en vooral dan onze buurlanden, blijftaan doen. de belangrijkste exportbestemming. Franstalige ondernemers exporteren meestal naar Frankrijk, Bent u op internationaal vlak actief? de Nederlandstaligen naar Nederland. De opkomende landen (BRIC, Midden-Oosten) worden door iedereen beschouwd als veel- 18% belovende markten voor de export van zoge- Ja naamde luxeproducten zoals fijne lingerie of modeaccessoires. Nee 20% 62% Ook al zijn de meeste respondenten al in een of Nee, maar gepland andere vorm in het buitenland aanwezig, toch gaat het hier maar om een zeer bescheiden deel van de omzet. 58% van de exporterende bedrij- ven realiseert minder dan 20% van de omzet met export.Export van Belgische creaties: een De manier waarop creatieve bedrijven interna-verplichte stap, met nog al te bescheiden tionaal aanwezig zijn verschilt: export van pro-resultaten ducten en diensten (66%), partnerships met buitenlandse bedrijven (41%), aanwezigheid opBelgische creatieve bedrijven die een zekere beurzen, salons & showrooms (36%).uitstraling nastreven beseffen vroeg of laat datze internationaal moeten gaan om te blijven Emigreren maakt niet altijd gelukkig. Een aantalgroeien. Voor wie een zekere ambitie heeft is de bevraagde ondernemers uit de modewereld Welk deel van uw omzet is het gevolg van uw activiteiten in het buitenland? 80% tot 100% 60% tot 80% 40% tot 60% 20% tot 40% Minder dan 20% 0% 0 10 20 30 40 50 60 70 % Onder welke vorm bent u internationaal aanwezig? Export van producten & diensten Partners in het buitenland Aanwezigheid op beurzen, salons & showrooms Deelname aan conferenties in het buitenland Werknemers/talenten uit het buitenland Import van producten & diensten Kantoor in het buitenland (onder eigen merk) Maatschappelijke zetel van mijn bedrijf in het buitenland gevestigd 0 10 20 30 40 50 60 70 % 27
    • Cultuur & EconomieUitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in Belgiëheeft Brussel boven Parijs verkozen uit schrik Behoeften wanneer een bedrijfvoor de harde strijd in de sector in de Franse internationaal gaathoofdstad en om te kunnen profiteren van de Bijna 50% van de Belgische creatieve bedrijvenaantrekkelijke randvoorwaarden voor de creatie die op de online enquête hebben gereageerdin de mode die Brussel aanbiedt. verwachten van de overheden meer financiële steun om internationaal te gaan. Ook de oppor- Zo kan het ook tuniteiten om te netwerken met buitenlandse partners zijn voor de ondernemers een prioriteit. Québec start in 2011 met een fonds van Geschoold personeel en een goede kennis van 100 miljoen $ voor de export van cultuur uit het Engels zijn essentieel voor economische ont- Québec wikkeling buiten België. De regering in Québec beseft hoe belang- Voor meer dan 20% van de respondenten zijn rijk een goede internationale visibiliteit voor toegang tot informatie over internationale haar ontwerpers wel is en richt daarom een markten, tendensen en prospectieve nota’s een probleem (marktstudies, beschikbare hulp…). fonds van 100 miljoen Canadese dollars op ter ondersteuning van cultuurprojecten die Belgische CCI’s zouden, in tegenstelling tot hun internationale uitstraling nastreven. Het fonds buitenlandse collega’s, te weinig investeren in wordt volledig gefinancierd door publieke public relations (communicatie en marketing, instellingen: de “Société de développement persattachés). De Italiaanse en Franse kamers van des entreprises culturelles” (SODEC) en het koophandel bijvoorbeeld kopen voor hun creatieve en culturele producten reclameruimte in luxema- “Fonds de solidarité (FTQ)”. Het fonds werkt gazines van strategische steden (NY, Tokio…). De niet met subsidies maar via deelname in de verschillende toeristische diensten,onvolledige cul- internationale promotiekosten. De aangebo- tuuragenda’s of het uitblijven van een duidelijke den investeringen variëren van minimum 2 citymarketingstrategie in Brussel zorgen er voor miljoen $ tot maximum 20 miljoen $. De pro- dat toeristen en expats moeilijk zicht krijgen op de motor van een creatief project moet dus zelf rijkdom van de Belgische cultuurcreatie, terwijl net ook investeren. Hij moet bovendien aantonen die doelgroep trendsetters zijn. dat er belangstelling is voor de investering en Een interregionale “klopjacht” bestaat maar blijft dat die ook winstgevend zal zijn, indien hij in eerder zeldzaam. Het Flanders Fashion Institute aanmerking wil komen voor de aangevraagde en Wallonie Bruxelles Design Mode delen een fondsen. De fondsbeheerder, o.a. André platform om van het succes van de “Belgische Provencher (voormalig CEO in de audiovi- label” te kunnen profiteren. Voor de promotie suele sector en de uitgeverswereld), rekent van de Belgische film op het Festival van Cannes op een rendabiliteit van 12 à 17%. Voorlopig 2010 hebben Wallonie Bruxelles Images (WBI) en is de duur van het fonds beperkt tot 8 jaar Flanders Image rechtover Paleis samen een appar- maar indien de resultaten meevallen, kan dit tement met terras gehuurd om er avondfeesten en worden verlengd. in het kader van de “off” van Cannes ontmoetingen te organiseren. Welke onderstaande elementen zouden uw bedrijf helpen sterker/concurrentiëler te zijn op internationaal vlak? Financiële ondersteuning Partnerships/Networking met buitenlandse bedrijven Hoogopgeleid personeel met kennis van de internationale markt Talenkennis Betere hulpstructuren voor mijn bedrijfstak Inzage in specifieke buitenlandse marktstudies Uniforme Europese wetgeving (auteursrecht, fiscaliteit) Intermediaire import- exportdiensten Logistieke & verzekeringsdiensten voor import/export 0 10 20 30 40 50 % 28
    • Zo kan het ook DUTCH Design Fashion Architecture, een voorbeeld van investering in het creëren van voorwaarden voor de vestiging van culturele en creatieve industrieën uit Nederland In Nederland moet het strategische pro- gramma DUTCH Design Fashion Architectuur (DUTCH DFA) dat gespreid is over 4 jaar (2009-2012), de internationale positione- ring van drie activiteitensectoren versterken: design, mode, (binnenhuis-)architectuur. De pijlen worden op vier markten gericht: China, India, Duitsland en Turkije. Dit programma is het resultaat van een publiek-private samen- werking tussen zes beroepsverenigingen die de Nederlandse bedrijven uit de drie takken vertegenwoordigen, het Nederlands Ministerie van Opvoeding, Cultuur en Wetenschap, het Ministerie van Buitenlandse Zaken, het Ministerie van Economische Zaken, de steden Amsterdam, Eindhoven en Rotterdam, het kantoor van de Bouwmeester van de regering. Dit programma heeft een tijdelijk karakter en werkt naast andere structuren uit de sector en bestaande infrastructuren om de internationa- lisatie van die drie sectoren te ondersteunen. Het originele van DUTCH DFA zit hem in de schakelen. Het programma ondersteunt heel multidisciplinaire samenwerking en de aanpak concreet studiebezoeken, matchmaking, of het op lange termijn. Streefdoel is de toegangs- in contact brengen van bedrijven, incubatoren, drempels tot die landen te beperken, de omzet deelname aan fora en gespecialiseerde profes- van de deelnemende bedrijven te verhogen sionele beurzen… Het jaarbudget bedraagt 3 en internationaal ondernemerschap te onder- miljoen euro en is afkomstig van de drie minis- steunen en daarbij diplomatieke netwerken teries. Twee cultuurinstellingen dragen jaarlijks en bestaande buitenlandse contacten in te nog eens zo’n 25 000 euro bij.Een aantal bevraagde exporterende bedrijven Resultaat: het publiek staat versteld van dewenst meer actie/ambitie vanwege de overheid 3D-films gemaakt door de Amerikaanse studio’svoor de internationale promotie van Belgische en zijn niet bewust dat deze technieken zijn ont-CCI’s en een betere sensibilisering van ambte- wikkeld door Belgische bedrijven. Net als bij denaren rond de economische logica van elke CCI. kwaliteit van de tentoonstellingen van de MOMA,Een architect zegt daar het volgende over: “op dewelke sterk wordt geprijsd door de kunstliefheb-de MIPIM beurs (nvdr: Europees vastgoedsalon bers, beseffen zij niet dat diezelfde tentoonstel-in Cannes)heeft Brussel, nochtans hoofdstad ling enkele maanden ervoor werd gepresenteerdvan Europa, maar een klein standje. Architecten aan de Wiels, echter met beperkt succes. Tijdensmoeten hun plan trekken met enkele ongeor- onze gesprekken is meermaals geopperd om in hetdende brochures. Londen huurt een volledige buitenland een persdepartement, gesteund doortent af waarin elk architect op een zeer profes- de federale overheid, op te richten om meer rucht-sionele manier wordt voorgesteld”. baarheid te geven aan Belgische creaties. 29
    • Cultuur & EconomieUitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in BelgiëNieuwe wereld, nieuwe ideeënCultuur heeft bewezen dat ze een groeihefboom financieringsmogelijkheden, innovatie enkan zijn die een stad of regio een nieuwe dyna- auteursrecht, internationalisatie): de creatieve enmiek kan geven en zelf een doorslaggevende culturele industrieën hebben alle bestuursinstan-factor kan zijn om bedrijven te overhalen voor ties nodig en verwachten net zoveel aandachteen bepaalde stad of regio te kiezen. van beleidsverantwoordelijken als de sectoren uitDe bevindingen van de Belgische onderne- de traditionele economie.mers die aan de enquête hebben deelge- Afsluitend lijkt het ons essentieel twee debattennomen zijn relatief gelijklopend voor de 3 op gang te trekken om initiatieven voor cultuur-gewesten en over de 4 thema’s (opleiding, ondernemers te bevorderen.l De creatieve en culturele economie beter leren kennen en ondersteunende acties permanent evaluerenCultuur werd traditioneel beschouwd als een zeker dogmatisme, elitisme of hokjesmentaliteit.zaak van de overheid (in België, de taalgemeen- Het een en ander beweegt echter: de publiekeschappen) en lijdt daardoor soms onder een sector is meer bekommerd om de rentabiliteit en de privésector heeft ook aandacht voor het niet- economische aspect. Cultuur is een economie op zich, wat een coördinatie van de acties tussen beleidsdomeinen (cultuur, toerisme, opleiding, economie, onderzoek…) en tussen bevoegd- heidsniveaus impliceert, om deze nieuwe motor van creativiteit en innovatie te stimuleren.
    • Voor meer transparantie, responsabilisering enlegitimiteit lijkt het ons essentieel een duidelijkbeeld te krijgen van de ondersteunende dyna-mieken achter de culturele en creatieve econo-mie in hun ruime betekenis.De Vlaamse Gemeenschap heeft enorme inspan-ningen geleverd om cultuur te promoten, o.m. viahet kunstendecreet dat initiatieven kan objec-tiveren en dat beslissingen kan nemen inzakeinvesteringen in kunst/CCI’s (muziek, visuelekunst, audiovisuele sector, nieuwe media hybridekruisbestuivingen ervan). Dankzij deze aanpakkomen aanvragers van subsidies op gelijk voette staan, wordt politiek lobbywerk omkaderd enworden beslissingen op een meer transparanteen objectieve manier genomen. Evaluatie van hetcultuurbeleid en van de investeringen is uiterstbelangrijk: objectiveren betekent het legitimeren n  en globale barometer invoeren met “succes”- Evan overheidsinitiatieven bij het brede publiek. indicatoren van de culturele of creatieveDaarom schuift Kurt Salmon volgende denkpis- onderneming: verlenging van de subsidiestes naar voor: moet worden gekoppeld aan deze kwalitatieve en kwantitatieve barometer om af te stappenn  reatieve en culturele economie duide- C van een loketlogica en om meer legitimiteit te lijk afbakenen: door afbakening binnen het geven aan de ondersteuning met overheids- Belgische statistieke kader (in overleg met middelen van zeer creatieve en experimentele ESS-net/Eurostat) zal het gewicht, de evolu- domeinen, rekening houdend met de cultu- ties en de impact van de CCI’s op de economie rele diversiteit. Mogelijke denksporen zijn een beter kunnen worden ingeschat. aantal indicatoren waaruit het aandeel vann  eleid ter ondersteuning van de creatieve en B mecenaat en sponsoring van de CCI bedrijven, culturele economie permanent evalueren: die inkomsten uit ticketverkoop, klantenbinding evaluaties (ex ante, in itinere, ex post) moeten van abonnees… blijkt. Hij die de subsidies ont- zorgen voor een objectivering van de debat- vangt zou een deel van die toegekende subsi- ten op basis van publieke verslagen, naar dies (5% bijvoorbeeld) kunnen besteden aan het voorbeeld van de impactstudies van de man-uren om voor de administratie, de subsi- Europese programma’s of Europese culturele die te toetsen aan kwalitatieve en kwantitatieve hoofdsteden. criteria.l De dynamische krachten uit de creatieve en culturele  industrieën bundelenCCI’s kunnen rekenen op steun. Beleidsverant- Op basis van die vaststellingen schuift Kurtwoordelijken beseffen intussen het belang van Salmon volgende denkpistes naar voor:de purple economy, als hefboom voor innovatie n  e oprichting ondersteunen van een uniek Den het creëren van banen. Toch lijkt de efficiën- inter-CCI loket/platform: binnen elk gewesttie van die initiatieven nog niet optimaal. moet dit platform zorgen voor meer trans- parantie in het landschap van actoren die inHet creatieve en culturele ecosysteem telt zoals België en in het buitenland opkomen voorwe hebben aangetoond tal van actoren (onder- de belangen van de Belgische CCI’s. Behalvenemers, ontwerpers, verenigingen, publieke en een administratieve vereenvoudiging van depara-publieke instellingen), verschillende finan- formulieren, selectiecriteria en agenda vancieringsbronnen (investeringsfondsen), formu- de openbare aanbestedingen, moet dezelieren, loketten, agenda’s… waarin de creatieve logica tot schaalvoordelen leiden door hetondernemer zijn weg moet vinden. 31
    • Cultuur & EconomieUitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in België in contact worden gebracht. Op die manier moeten initiatieven en innoverende projecten worden gestimuleerd via kruisbestuiving van expertise. Concreet denken we hierbij aan volgende acties: –  en interregionale cel oprichten ter coördina- E tie van het cultuurbeleid; –  edrijvencentra oprichten voor culturele star- B tups in samenwerking met de gemeenten/ gewesten, campussen van grote ondernemin- gen of universiteiten; –  en systeem van cheques ontwikkelen zoals E de “creative credits”, om de traditionele eco- nomie ertoe aan te zetten samen te werken met creatievelingen en zo de soft innovation te ondersteunen. –  oneelzalen, galeries, musea, bioskopen T openstellen, stuk voor stuk locaties die naast mutualiseren van de middelen tot een vlotte hun primaire functie, ook door ondernemers uitwisseling van kennis en opportuniteiten en het middenveld kunnen worden gebruikt tussen de beroepsverenigingen van de CCI’s, als hubs voor creatieve business, plek voor openbare instellingen en bedrijven. Flanders uitwisselingen; DC is een koepelstructuur die haar nut al heeft bewezen als centrum voor kennis en –  en prijs uitreiken aan de creatieve/culturele E lobbywerk voor de CCI’s uit het Gewest. Een ondernemer van het jaar, in samenwerking met de media om hun uitzonderlijke pres- website en een web tv (bijv.: Lab2010.tv voor taties in die sectoren in de verf te zetten en het Ruhr-gebied) vergemakkelijken de multi- nationale talenten extra erkenning/waarde- disciplinaire communicatie over een regio in ring te geven. het buitenland. –  e Belgische ondernemers die we hebben Dn  uimtes, momenten en instrumenten voor R ontmoet kunnen ervan meespreken. Ondanks ontmoeting creëren: kunstenaar en financiers de crisis kan de dynamiek van de purple – van de grootbank tot de business angels-, economy in België, die de toekomst beli- grote ondernemingen uit de culturele indus- chaamt en niet het verleden, niet langer trieën, centra voor onderzoek en nieuwe worden ontkend. Voor wie wil investeren is technologieën moeten regelmatig met elkaar het nu het moment. 32
    • Bijlagen Kurt Salmon stelt u drie case studies voor over de kunstmarkt, de gamingindustrie en de mode- industrie in België. Op deze manier kregen we enerzijds een beter zicht op de ecosystemen, de waardeketens en de specifieke actoren uit die segmenten en ander- zijds liet het ons toe een beter beeld te vormen van hun gezamenlijke uitdagingen.
    • Cultuur & EconomieUitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in Belgiël  e kunstmarkt: een markt die de crisis doorstaat  DDe kunstmarkt heeft de crisis van 2008 rede- ruimte die tegen een huurprijs ter beschikkinglijk goed doorstaan. Kopers hebben enkel hun wordt gesteld (75%), commerciële galeries (15%)gedrag gewijzigd door te investeren in internatio- en promotiegaleries (10%). Promotiegaleriesnaal gevestigde waarden of in jonge beloftevolle genereren de hoogste omzet, tussen de 500 000talenten uit de hedendaagse kunst. Investeren in en de 25 miljoen euro. Galeries zijn meestalhedendaagse kunst is een zeer geloofwaardige KMO’s, in de vorm van een NV of een BVBA, met“veilige haven” geworden en een alternatief voor 2 à 3 voltijdse arbeidskrachten. Sinds de jarenbeurs- en vastgoedinvesteringen die sinds 2008 90 is de rol van promotiegaleries geëvolueerdminder aantrekkelijk zijn. van een traditionele functie als schakel tussenWereldwijd is de kunsthandel goed voor 2,3 de kunstenaar en de klant, naar een productie-miljoen rechtstreekse jobs. Daarbij komen nog functie: de galerie neemt steeds vaker een deel325 000 extra banen in de verkoop van kunst van de productiekosten van de kunstenaars voor(restauratie, marketing, beurzen, transport…). haar rekening.België neemt de 4de plaats in wat het aantal jobs De kunstbeurzen, een ontmoetingsplaats voorin de Europese kunsthandel betreft, na Frankrijk, verzamelaars en de galerijen, hebben als doelGroot-Brittannië en Italië. de deelnemende galeries nationale en inter- nationale zichtbaarheid te geven. De grootsteDefinities Europese beurs voor hedendaagse kunst is Artn  e kunstmarkt (Fine Art Market) is het geheel D Basel: tentoonstellen kan er enkel op uitnodiging van transacties die betrekking hebben op en bij de selectie wordt rekening gehouden met plastische en grafische (beeldhouwwerken, de kwaliteit van de programmering van de gale- schilderkunst, fotografie) kunsten en op verza- ries. In 2011 waren slechts 8 Belgische galeries melstukken (juwelen, meubels…). uitgenodigd (Hufkens, Janssen, Zeno X, Gretan  e hedendaagse kunst is de kunst “in wording”. D Meert Micheline Szwajcer, Baronian, MFC Michèle Daaronder worden alle werken van 1960 tot op Didier, Jan Mot, Meessen de Clerq). heden verstaan. De hedendaagse kunst wordt Ook bij de tussenpersonen is er een evolutie gekenmerkt door de niet-reproduceerbaarheid merkbaar: leasingbedrijven voor kunstwerken van het creatieproces, de afspraak dat het ori- (verhuur van werken voor een al dan niet lange gineel moet zijn en een aanwezigheid op zowel periode met optie tot aankoop tegen een vastge- de primaire (galeries) als secundaire markt. stelde prijs aan het einde van de overeenkomst) en assistenten die de kunstenaars bijstaan bij hetDe economische actoren op de Belgische beheren van hun PR/back office.markt van hedendaagse kunst De prijs van een kunstenaar tenslotte wordtHet werk van kunstenaars begint vaak aan zijn bepaald in de verkoophuizen tijdens hun open-traject in galeries. In België kunnen we een bare verkopen: het spel van vraag en aanbodonderscheid maken tussen 3 soorten galeries: bepaalt de prijs voor een kunstwerk. 34
    • Internationale positionering van Belgiëen sleutelcijfersChina is voortaan nummer 1 in de openbareverkoop van Fine Art, gevolgd door de VerenigdeStaten en Groot-Brittannië. Ondanks zijnbeperkte schaal staat België behoorlijk z’n man-netje op deze markt met een twintigtal internati-onaal erkende kunstenaars (Wim Delvoye, ChrisMartin, David Claerbout, Luc Tuymans, MarcelBroodthaers, Francys Alys,..) die tentoonstellenin musea (MOMA, Guggenheim, Tate Modern teLonden,..). Sinds 2008 heeft ARTPRICE jaarlijks3 hedendaagse Belgische kunstenaars in de TOP500 van best verkochte kunstenaars wereldwijdstaan. Ook Brussel, bakermat van het stripver-haal, profiteert mee van een markt in volle groei,namelijk die van de 9de kunst.Met zijn kunstbeurzen Linéart en BRAFA (antiek), in België tussen 2009 en 2011 gestegen van 267staat Art Brussels 3de gerangschikt in de lijst van naar 503. Het aantal private galeries voor heden-hedendaagse kunstbeurzen in de Europese Unie, daagse kunst is in diezelfde periode gestegenna Art Basel (nr. 1) en Frieze in Londen (nr. 2). van 240 naar 297. Ze duiken vooral op in BrusselJaarlijks komen er tussen de 25 000 en 30 000 maar in mindere mate ook in Knokke, Gent enbezoekers op af. Het succes van de Belgische Antwerpen. Volgens Dominique de Villegas,beurzen wordt overal erkend. Affordable Art directeur van het Hortahuis, stijgt ook het aantalFair (AAF) in Brussel bijvoorbeeld heeft van bij Belgische verkoopzalen jaarlijks: er zijn er intus-z’n lancering in 2009 een onverhoopt succes sen 48.gekend, vergeleken met de lancering van AAF Voor wat het waard is maar Brussel wordtin Londen, Parijs of Amsterdam. En die massale beschouwd als de nieuwe “hot spot” voor kun-toeloop lijkt zich door te zetten: 10 500 bezoe- stenaars. De stad beschikt over alle kwaliteitenkers in 2009 (1 ste uitgave), 11.500 in 2010, en van Berlijn, maar eveneens met kopers! De rela-15.000 in 2011. tief interessante huurprijzen, de multiculturali- teit als Europese hoofdstad, de concentratie enDe hedendaagse kunstmarkt in België: traditie van kunstverzamelaars met een zekereaanwezige actoren koopkracht en het hoog aangeschreven onder-WIELS, het centrum voor hedendaagse kunst wijs in plastische kunsten (La Cambre te Brussel,heeft in 2007 z’n deuren geopend na de vaststel- de Koninklijke Academie voor Schone Kunstenling dat het in Brussel ontbrak aan een prestigi- te Gent, St-Luc in Brussel en te Luik) in de stadeus centrum voor hedendaagse kunst. Intussen lokken steeds meer kunstenaars en galeries naarwordt het centrum algemeen erkend als een België.hefboom voor hedendaagse kunst in België en inEuropa. Haar Residentie Programma is internati- Denkpistes voor de markt vanonaal erkend: WIELS werkt samen met cultuurin- de hedendaagse kunst in Belgiëstellingen over de hele wereld, meer bepaald met De hedendaagse kunst en de 9de kunst lokkenhet MOMA (Museum of Modern Art te New York) galeries, beurzen, toeristen en verzamelaars naarof het Tate Modern (te Londen). België. Rond het thema van de communicatie die onder city marketing valt zijn de bevraagdenVolgens ervaren waarnemers beschikt België het roerend eens over een versnippering van devermoedelijk, samen met Zwitserland, over de subsidies, een wirwar van projecten zonder dui-meeste private bedrijven- (Belgacom, Dexia, delijke culturele strategie, vooral voor BrusselING, Lhoiste, D’hont-Dhaes, Vanhaerents…) en Hoofdstad, en zonder toereikende ex ante of exparticuliere collecties per hoofd van de bevol- post objectivering van politieke beslissingen. Omking. Die vooruitstrevende verzamelaars met de internationale uitstraling van Brussel en vaneen sterke interesse voor buitenlandse kunst de Belgische hedendaagse kunst te bevorderenworden aanzien als expert en “trend-setters”. moet het culturele stadsbeleid veel meer reke-Buitenlandse galeries staan te dringen om hun ning houden met de actoren uit de wereld van dewerken aan Belgische verzamelaars te verkopen hedendaagse kunst. De gebrekkige talenkennisomdat dit de galerie in kwestie heel wat prestige (Engels) en kennis van de nieuwe media rondverleent in het kunstmilieu. kunst door de kunstenaars uit het zuiden van hetHet hoeft dan ook niet te verbazen dat het aantal land zijn een extra pijnpunt en leiden tot middel-locaties met hedendaagse kunst alsmaar toe- matige creaties “die reeds elders zijn gezien” enneemt: volgens de Britse website www.artfacts. die weinig voeling hebben met de laatste inter-net is het aantal locaties met hedendaagse kunst nationale tendensen. 35
    • Cultuur & Economie Cultuur & EconomieUitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in België Uitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in Belgiël  e gamingindustrie in België: een veelbelovende D creatieve sector met opportuniteiten die toe zijn aan objectiveringOndanks de economische crisis is de gaming- game designers, 3D modeleerders, animatoren,industrie de laatste jaren wereldwijd blijven acteurs, enz. in dienst. Samen “vinden” ze hetgroeien. In 2011 zouden er over de hele wereld videospel “uit”. Vaak ontwerpen ze eerst een500 miljoen “gamers” zijn en de industrie zou “demo” waarmee ze naar de uitgevers gaan omgoed zijn voor een omzet van $65 miljard, of de nodige fondsen te werven om het spel af teeen groei van 54% in vergelijking met 2007. De werken. Uitgevers financieren de projecten engrootste ontwikkelaars zitten in Japan (Nintendo, organiseren een marketingcampagne. Doordat erSony, SEGA) en de Verenigde Staten (Blizzard, niet langer Belgische uitgevers van videogamesElectronic Arts, Microsoft). Frankrijk is het enige zijn, moeten ontwikkelaars samenwerken metEuropese land in de top 10 met Ubisoft op de Franse of Nederlandse actoren. Na de afwer-7 de plaats. De verkoop van online spelletjes king van het spel wordt het opgestuurd naar de(games op sociale netwerken zoals Farmville van verdelers die de link zijn tussen de uitgevers enFacebook) zit in de lift, net zoals de demateria- de winkels (verkooppunten). Die taak is steedslisatie van de distributie van videogames en de vaker weggelegd voor de uitgevers.zelfstandige ontwikkelaars van videogames. Met de opkomst van de online videogames enIn België zijn de eerste studio’s er een vijftien- games voor draagbare telefoons, komen ont-tal jaar geleden gekomen en de omvang en wikkelaars rechtstreeks in contact met de con-capaciteit ervan nemen alsmaar toe. Ze kampen sument en hoeven ze geen tussenpersonenechter met een tekort aan publieke en private meer in te schakelen. Op die manier hebbeninvesteringen. ze een grotere marge op de verkoop en slagen Belgische studio’s zoals Larian Studios, Fishing Cactus, Belle Production, GriN Multimédia, enz. erin te overleven. Positionering en sleutelcijfers van de Belgische gamingmarkt In 2009 was de gamingmarkt in België goed voor een omzet van 570 miljoen e (inkomsten vooral uit de distributie van videospellen) en telde België 4,7 miljoen gamers. Sinds een aantal jaar worden in Belgische hoge- scholen opleidingen Game Design georgani- seerd: de Provinciale Hogeschool Limburg heeft zo’n opleiding, in HOWEST (Kortrijk) kunnen stu- denten een bacheloropleiding “digital arts and entertainment” volgen, in Leuven is er een mas- teropleiding eMedia bij Groep T, de universiteitDefinities van Hasselt heeft een kenniscentrum opgericht en aan de Hogeschool Albert Jaquard te Namenn  ideogame: Interactief en ludiek audiovisueel V is er een opleiding infografie in videogames. werk waarbij de gamer de actie controleert, als ontspanning of in een competitie. België telt in totaal een dertigtal bedrijven in de gamingsector en die stellen zo’n 400 per-n  obile game: Videospel op mobiele telefoon M sonen tewerk, verdeeld over Vlaanderen (Gent of tablet-PC. en Antwerpen), Brussel en Wallonië (Bergen,n  erious game: Software met een ernstige en S Genval, Namen, Louvain-la-Neuve). Ons land telt pedagogische bedoeling, een combinatie van ook een tiental studio’s. Geen enkele Belgisch informatie, communicatie, marketing, ideolo- bedrijf houdt zich momenteel exclusief met gie of training met ludieke aspecten. De twee serious game bezig. belangrijkste en meest verspreide serious In vergelijking met onze buurlanden heeft België games in België zijn edugames (educatieve een kleine achterstand, wat vooral te maken spelletjes) en advergames (promotiespelletjes). heeft met de beperkte omvang van ons land en de geografie. België loopt “traditioneel” eenActoren binnen de gamingsector aantal jaar achterop vooraleer het de nieuweHet avontuur van de videogame begint bij de ont- technologieën van de grote buurlanden oppikt.wikkelaars of studio’s. Een studio heeft project- België kent ook een gebrek aan publieke enmanagers, scenarioschrijvers, programmeerders, private investeringen enerzijds en belangstelling 36
    • anderzijds, en dit voor een kapitaalintensievesector. Een basis serious game kost al snel tussende 50 en 200 Ke10.Terwijl Frankrijk de oprichting van bedrijvenmassaal stimuleert met zware investeringen(20 miljoen e in serious game via de “GrandEmprunt 2011”) en belastingskredieten (20%van het bedrag van de subsidiabele kosten toteen maximum van 3 miljoen e per bedrijf enper jaar) zijn er in België slechts een handvolinstellingen die bereid zijn geld in de sectorte pompen: Wallimage Cross Media, St’art inWallonië-Brussel en IWT, Cultuurinvest en IBBT(via een overheidsfinanciering van onderzoeks-projecten waarin bedrijven uit de gamingsectorkunnen instappen) voor Vlaanderen. Clustersmet Belgische gamingbedrijven zijn: TWIST, De ontwikkeling van een serious game kost min-Infopôle TIC, en een cluster in Vlaanderen: ICT stens 10Ke en het is eindeloos reproduceerbaar.voor Socio-economische innovatie, evenals In vergelijking met Frankrijk, waar de budget-grensoverschrijdende samenwerkingen (bijv.: de ten van projecten tien keer hoger liggen, zijn deberoepsvereniging game.IN opgestart in 2009) Belgische serious games producten nog relatiefmet de regio Nord-Pas-de-Calais. beperkt, regionaal verspreid en werken ze metBelgië heeft er alle belang bij zich op de ont- beperkte budgetten (50 à 100 Ke). De slag-wikkeling van (serious) videogames te storten kracht van Frankrijk bemoeilijkt de positioneringin een grensoverschrijdende dynamiek. Ons van Belgische ontwikkelaars die inzake marke-land kan hier terugvallen op een sterke crea- ting en distributie sterk benadeeld zijn tegenovertieve tekentraditie (animatie en stripverhaal) en grote internationale studio’s. België hoeft noch-artistiek ontwerp (film, geluid, enz.). Ook al is de tans niet te blozen als het op talent aankomt:Belgische markt klein, het videogame heeft het langzamerhand ontwikkelt er zich een Belgischeniet te onderschatten voordeel de cultuur- en expertise die enige bekendheid begint te krijgentaalgrenzen te overstijgen. Verschillende actoren met bijvoorbeeld Neurodyssée, een serious gameuit de gamingsector zijn het er tenslotte over ontwikkeld door Belle Production. Deze gameeens dat de uitbreiding van de tax shelter ter moet de kennis van Europa verder ontwikkelenondersteuning van de gamingindustrie een sti- en heeft de speciale prijs van de jury gewonnenmulans zou zijn voor de industrie, zoals dat sinds op het Serious Game salon in Lyon in 2010.2003 ook het geval is met de Belgische film. Denkpistes voor de Belgische markt vanPotentieel van serious game in België serious gamesHet fenomeen serious gaming is vrij recent. Ondernemers uit de sector verwachten veelBetrouwbare cijfers over de socio-economische van de overheden. De sector wenst aangepasteimpact ervan in België zijn er nog niet, door ondersteuning bij de ontwikkeling van eende zwakke statistische NACE-BEL nomencla- serious game dat als “boegbeeld” kan dienen entuur inzake CCI’s, wat promotie bij Belgische kan worden uitgevoerd, meer sensibilisering over(en buitenlandse) bedrijven sterk bemoei- de toegevoegde waarde van games bij bedrij-lijkt. Gebrek aan kennis zorgt voor gebrek aan ven (training…) en investeerders, en steun bij deerkenning … We stellen echter vast dat serious internationale promotie van die aparte expertise.games hun weg vinden naar een aantal grote Volgens verschillende experts moet er echterBelgische ondernemingen (bijv.: Belgacom en eerst werk worden gemaakt van een objective-BNP-Fortis  voor managementopleidingen) en ring van het ontwikkelingspotentieel. Daarvoor isnaar een aantal scholen (de gemeenteschool van een economische en sociale impactstudie nodigEstienne maakt gebruik van serious games om van het creatieve product in België om potenti-leerlingen uit de lagere school een aantal vakken ële klanten sneller te overtuigen.bij te brengen of om te sensibiliseren rond een Tenslotte moet er ook worden gestreefd naarbepaalde thematiek zoals handicap). synergiën tussen de verschillende takken uit deSerious games bieden bovendien een aantal beeldindustrie (videogames, film, audiovisuelevoordelen: de de gepersonaliseerde oplei- sector, animatie et multimedia) om de kennis-ding werkt efficiënt en laat het toe om fouten overdracht en de concurrentie inzake ontwerp,te maken evenals een objectieve evaluatie. De productie en verspreiding van serious games tenieuwe generatie, die is opgegroeid met multime- verhogen.dia technologie, heeft het makkelijker zich langerte concentreren op een aantrekkelijk spel, dan in 10- Stéphane de Buttet, (2008), Serious games, nieuweeen klaslokaal of tijdens een traditionele les! generatie leerproces, Inffo Flash nr. 743. 37
    • Cultuur & Economie Cultuur & EconomieUitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in België Uitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in Belgiël  e mode-industrie in België: een kwetsbare troef DDe modemarkt beleeft woelige tijden. In Europa Definitiesgaat de productie er sinds 1994 op achteruit, na n  e mode-industrie omvat volgende activitei- Dde intrede van de lageloonlanden op de markt ten: het ontwerp, de productie en de verkoopen het einde van de quota’s op Chinees textiel in van kleding, schoeisel en pulls, lederwaren,2005. schoenen, parfums en juwelen. Het standaard-Tot 1998 was België de Europese marktleider product en de luxe prêt-à porter maken hier(EU-15). De productie is met bijna de helft deel van uit.gedaald tot 1,5 miljard euro in 2009. In 2010 n  e belangrijkste modeondernemers zijn de Dhaalde de Belgische kleding - en confectie- scheppers, de fabrikanten/producenten, deindustrie een omzet van 2 miljard euro en groot- en de kleinhandelaar.stelde ze zo’n 15  000 personen tewerk, ver-deeld over 750 bedrijven (waarvan 95% minder Positionering en sleutelcijfers vandan 50 personen tewerkstelde). Het aandeel de Belgische modein de omzet van de export van de kleding-en confectie-industrie bedroeg in 2010 65%. België telt twee scholen met faam in de internati-Export (inclusief transit) gebeurt vooral naar onale modewereld: de Academie van AntwerpenFrankrijk (43%) en Duitsland (11%). Producten en La Cambre Mode/s/ in Brussel. Antwerpen endie het best exporteren zijn accessoires zoals Brussel zijn de twee onvermijdelijke Belgischehandtassen, juwelen of hoeden… Delvaux, dat polen in de wereld van de mode planeet. Bijz’n hoogtepunt heeft gekend in de jaren 70 gebrek aan de Belgische Fashion Week, zijnen 80, heeft een aantal moeilijke jaren achter de defilés van la Cambre en van de Antwerpsede rug. Aan het einde van het boekjaar 2008- Academie de grootste mode-events in België.2009 bedroeg het nettoverlies van het bedrijf Modeprofessionals (Parijs, Londen, Milan, of New6,7 miljoen e met een negatieve EBITDA van York) en journalisten komen er massaal op af3,5 miljoen. Om de overlevingskansen van om jonge talenten te ontdekken. Toch ontbreekthet merk veilig te stellen heeft Delvaux, Fung het de Belgische mode aan een zekere trots opBrands Limited, een filiaal van de Chinese kle- haar ontwerpers en zijn haar vaandeldragersdingreus Li & Fung, voorgesteld een participa- niet zo bekend bij de beslissingsnemers en hettie in het kapitaal te nemen. grote publiek. De bevraagden zijn formeel: ont- werpers trekken naar het buitenland (Parijs, Londen of New York) om internationale legi- timiteit te verwerven en pas dan erkenning in België te krijgen, en er nadien misschien terug te keren. Sinds de laate 1980’s, is Antwerpen uitgegroeid tot een van de essenti- ële creatieve polen van d e E u ro p e s e m o d e. Het verhaal van de “Zes van Antwerpen” (Dries Van Noten, Dirk Bikkembergs, Ann Demeulemeester, Walter Van Beiren­ onck, Dirk d Van Saene et Marina Yee…), 6 avant-gardisti- sche modeontwerpers, is wereldberoemd. In de jaren 2000, mode-ontwerpers als Essential, Rue Blanche, Olivier Strelli, Natan, Elvis Pompilio, Christophe Coppens, Carine Gilson, Jean-Paul 38
    • Knott, Sofie D’Hoore, AF Vandevorst, Vandevelde... zijn ook aanwezig in de buitenlandse pers, envooral de Franse en Japanse.Antwerpen geniet erkenning als modestadmet 5 stadszones verbonden door een toeris-tisch parcours rond de mode, waaronder hetModemuseum. Dezelfde logica wort ontwikkeldin Brussel rond op straat A. Dansaert (openingvan het nieuwe Mode en Designcentrum, aan het10, Nouveau Marché aux Grains, in 2013/2014 ;en ontwikkeling van een toeristisch parcours met“personal shoppers”).Jonge ontwerpers doen beroep op productie-ateliers in België voor zeer kleine hoeveelhedenmaar de grotere merken besteden de produc-tie uit aan lageloonlanden. Om aantrekkelijk teblijven lijkt het essentieel om in textiel te innove-ren en daarbij gebruik te maken van de Belgischeknowhow, om de concurrentieslag aan te kunnenmet basic importproducten. Door te werkenrond textieldesign of met vernieuwende textiel-materies kunnen ontwerpers kledij creëren metchemische stoffen en bijzondere eigenschappen: om ontwerpers te helpen zich internationaal teslankmakende panty’s, rustgevende pyjama voor positioneren. De oprichting van een technischbaby’s, anti-UV kledij… informatiecentrum inclusief bevoorrading vanDe “Belgische” mode blijft echter vooral grondstoffen, database van persagenten en pro-“Belgisch” en is sterker verankerd dan Antwerpse ductieateliers, marktstudies en het bestuderenof Brusselse mode. Overheidssteun bij de inter- van trends en informatie over financieringsmoge-national expansie van modebedrijven gebeurt lijkheden zou bevorderlijk zijn voor het onderne-vooral via deelname aan internationale beurzen, merschap in de mode.uitnodiging van buitenlandse beleidsverantwoor- In de ontwikkelingsfase lijkt het bovendien pro-delijken uit de sector, deelname aan defiles in blematisch om financiering te vinden waardoorBelgië en via de ontwikkeling van promotiein- een modebedrijf moeilijk de stap kan zettenstrumenten (WBDM, Brussels Invest & Export, van microbedrijf naar KMO. Fiscale voordelenFIT, FFI, Modo Brussels). – ook al overtuigt een tax shelter niet helemaal – of crowdfunding kunnen privé-investeringenDenkpistes stimuleren.Uit de gesprekken en uit de online enquête blijkt De fabricatieateliers in België tenslotte zijn aaneen vraag naar meer stages tijdens de opleiding het verdwijnen. Het is evenwel essentieel hunen lessen management en boekhouding aan- knowhow, die eigen is aan België, hier te behou-gepast aan de modesectoren om “zich beter te den. Al was het maar om kleine ontwerpers deverkopen”. kans te geven met beperkte reeksen te starten.Om iets te doen aan de gebrekkige internati- Een mogelijke oplossing zou zijn om de groteonale (en ook Belgische) visibiliteit van het Belgische modehuizen ertoe aan te zetten min-merk “made in Belgium” moet intensief beroep stens hun prototypes in Belgische productieate-worden gedaan op persattachés/marketing liers te laten vervaardigen. 39
    • Ineum Consulting and Kurt INEUM Kurt Salmon QUADRICHROMIESalmon Associates have INE_06_0409_Logo_CMYK 14/12/2010 24, rue Salomon de Rothschild - 92288 Suresnes - FRANCE M100 Y100 Tél. : +33 (0)1 57 32 87 00 / Fax : +33 (0)1 57 32 87 87 Web : www.carrenoir.com M65 Y100 Ce fichier est un document d’exécution créé sur Illustrator version CS3. K100joined forces to createan integrated and global INEUM Kurt Salmon INE_06_0409_Logo_CMYK 14/12/2010 24, rue Salomon de Rothschild - 92288 Suresnes - FRANCE Tél. : +33 (0)1 57 32 87 00 / Fax : +33 (0)1 57 32 87 87 QUADRICHROMIE M100 Y100organization, operating Web : www.carrenoir.com M65 Y100 Ce fichier est un document d’exécution créé sur Illustrator version CS3. K100 Ineum Consulting and Kurt Depuis le 1er janvier 2011,across four continents under Salmon Associates have Cabinet de conseil en stratégie, organisation Ineum Consulting etone single brand: create et management, Kurt Salmon compte 1 400 joined forces to Kurt Salmon AssociatesKurt Salmon. consultants, regroupés au sein de practices sectorielles ou fonctionnelles, œuvrant an integrated and global ont fusionné pour créer Our clients drawpays. the deep industry and dans 13 from organization, operating functional experience of our 1,400 consultants une organisation unique, in strategy, organization and management. plus Dans un environnement de plus en across four continents complexe, nous sommes convaincus que intégrée et globale qui We are nous ne devons pas nous contenter d’être under one single brand: convinced that today’s increasingly opère sur 4 continents, un cabinet de conseil. complex environment calls for more than Kurt Salmon sous une même marque : just another consultant. As trusted advisors, d’un Nous voyons notre rôle comme celui we work at your side to design then drive côtés partenaire de confiance qui, aux Kurt Salmon. strategies and solutions that can make a lasting de ses clients, conçoit et met en oeuvre and meaningful impact. Our les solutionsis les plus les stratégies et commitment to pertinentes, à la mesure de leurs ambitions. bring measurable results to our clients; we call it tangible excellence. Forts de notre expérience, notre préoccupation permanente est de leur Kurt Salmon is a company of Management apporter des résultats mesurables et Consulting Group le(MMC - de leurs Stock d’assurer succès London projets, de Exchange)manière significative et durable. Notre signature : l’excellence dans l’exécution. www.kurtsalmon.com www.kurtsalmon.com
    • Opgelet Dit dossier is opgesteld door Kurt Salmon en bevat algemene inlichtingen die “zoals ze zijn” zijn aangeleverd. In deze studie levert Kurt Salmon inlichtingen, informatie, gegevens en andere inhoud voor algemene informatiedoeleinden. Kurt Salmon kan te allen tijde informatie en bronverwijzing wijzigen of actualiseren en verbindt er zich dan ook toe fouten of nalatigheden die mogelijks aan het licht zouden komen (rechtstreeks of via derden) te corrigeren. Kurt Salmon heeft al het mogelijke gedaan opdat de inhoud van deze studie en eventuele herzieningen geactualiseerd zouden zijn en wijst erop dat die “zoals ze zijn” zijn aangeleverd. Kurt Salmon waarborgt niets anders en wijst alle aansprakelijkheid af, in zijn naam, dat van zijn agenten, consulenten, werknemers, bedienden of vertegenwoordigers: • betreffende de in de studie vermelde informatiebronnen; • betreffende het gebruik of de toepasselijkheid ervan ten overstaan van een doeleinde of gebruik van welke aard dan ook; • betreffende de resultaten die de gebruiker zal verkrijgen door gebruik te maken van de inhoud. Op geschillen betreffende deze studie of de inhoud ervan is de Belgische wet van toepassing en ze zullen worden voorgelegd aan de rechtbanken van Brussel. Banden met vermelde merken en/of vennootschappen Verwijzing naar vermelde merken/ vennootschappen dienen voor het leesgemak van deze studie. Kurt Salmon staat geenszins borg voor die vennootschappen, merken, websites van die laatsten of entiteiten die ze exploiteren. Bovendien doet Kurt Salmon geen uitspraken over de bewuste websites en wijst ze alle aansprakelijkheid af: • wat de inhoud betreft; • wat betreft eender welke actie, fout of nalatigheid van de personen of entiteiten die ze exploiteren. Auteursrecht ©2011, Kurt Salmon. Kurt Salmon is eigenaar van het auteursrecht dat betrekking heeft op de inhoud, de documenten en de informatieContactpersoon in Brussel uit deze studie, behoudens andersluidendeAnne Magnus bepaling in deze studie. Kurt Salmon geeftSenior Consultante Economic Development & Innovation elke persoon die deze studie gebruikt, zonderanne.magnus@kurtsalmon.com betaling van welke bijdrage dan ook of zonder een andere toelating te vragen, de toelating de informatie, de inhoud of documenten uit deze studie te reproduceren en te verdelen, enkel voor persoonlijke doeleinden en zonder winstbejag en onder volgende voorwaarden: • duidelijk vermelden dat Kurt Salmon de bron van de studie is; • in alle reproducties en kopijen deze clausule opnemen. Reproducties van welke aard dan ook, en via welk middel of onder welke vorm dan ook, is verboden zonder formele en schriftelijke toelating van Kurt Salmon. Kurt Salmon verbiedt wijzigingen van informatie of documenten die op basis van deze studie Gedrukt op 60% gerecycled en 40% FSC-gecertificeerd papier. zijn gereproduceerd of gekopieerd.
    • Our officesBELGIUM - BRUSSELS GERMANY - DÜSSELDORF UNITED KINGDOM - MANCHESTERBd la Woluwelaan 2 box 4 Königsallee 11 25 Hale Road1150 Brussels 40212 Düsseldorf Altrincham WA14 2EYP +32 (0)2 663 79 20 P +49 (0)211 7595 0 P + 44 0161 925 2727CHINA - HONG KONG ITALY - ROMA UNITED STATES - ATLANTA99 Queen’s Road - 66/F - The Center Via Attilio Regolo, 19 1355 Peachtree Street, N E,Central - Hong Kong I-00192 Roma Suite 900 P +39 06 3280 3235P +1 852 3960 6448 Atlanta, GA 30309 JAPAN - TOKYO P +1 404 892 0321CHINA - SHANGHAI Akasaka Nakagawa Bldg#1702 Evergo Tower UNITED STATES-SOUTHERN 3-11-3 Akasaka, Minato-ku1325 Central Huaihai Rd 107-0052 Tokyo - CALIFORNIA200031 Shanghai P +81 3 3586 6840 100 Pacifica, Suite 470P +86 21 6121 3668 Irvine, CA 92618 LUXEMBOURG - LEUDELANGE P +1 949 609 0123FRANCE - LYON 41, Zone d’activité Am BannImmeuble Le Front de Parc L-3372 Leudelange UNITED STATES - MINNEAPOLIS109, boulevard de Stalingrad - BP 11259 P +352 26 37 74 1 120 S. 6th Street, Suite 160069608 Villeurbanne cedex Minneapolis, MN 55402P +33 4 72 82 52 00 MOROCCO - CASABLANCA Twin Center, Tour Ouest P +1 612 378 1700FRANCE - MARSEILLE Angle des bds Zerktouni & Al Massira UNITED STATES - NEW YORK5, place de la Joliette 20100 Casablanca 650 Fifth Avenue, 30th Floor13002 Marseille P +212 (0)5 22 95 83 21 New York, NY 10019P +33 4 26 84 58 50 SWITZERLAND - GENEVA P +1 212 319 9450FRANCE - NANTES 105, rue de Lyon 1203 – Geneva UNITED STATES - SAN BRUNOImpasse Augustin-Fresnel - BP 80363 1250 Bayhill Drive, Suite 315 P +41 2 23 89 42 0044816 Saint-Herblain cedex San Bruno, CA 94066P +33 2 51 80 14 06 TUNISIA - TUNIS P +1 650 616 7200 Immeuble Carthage centreFRANCE - PARIS Rue du Lac de Constance UNITED STATES - SAN FRANCISCO159, avenue Charles-de-Gaulle Bloc A 2e étage 345 California Street, Suite 250092521 Neuilly-sur-Seine cedex 1053 Les Berges du Lac – Tunis San Francisco, CA 94104P +33 1 55 24 30 00 P +216 71 96 50 57 P +1 415 296 9200FRANCE - TOULOUSE UNITED KINGDOM - LONDON9, rue de Sébastopol - BP 867 10 Fleet Place31015 Toulouse cedex 6 London, EC4M 7RBP +33 5 67 31 45 55 P +44 20 7710 5200 www.kurtsalmon.com