Sinaunang mesopotamia

SINAUNANG MESOPOTAMIAMesopotamia: Lupain sa Pagitan ng Dalawang Ilog Edukasyon- pinangalanan ng mga Griyego na Mesopotamia - sa templo at ang mga pari ang nagtuturo dahil sa dalawang ilog na nasa paligid nito, ang - mga asignatura at iba pang pag-aaral Ilog Tigris at Euphrates  pagsulat at pagbaybay- mayroong mataba at mainam na lupa upang tirhan  pagbasa ng tao  kasaysayan  sipnayanMGA KABIHASNANG UMUSBONG SA  paggawa ng mapaMESOPOTAMIA  dayuhang wika 1. Sumeria  batas 2. Babylonia  medisina at surhiya 3. Hittite  panghuhula 4. Assyria  astrolohiya 5. Hebreo 5.1. Israel at Judah Relihiyon 6. Phoenecia - politeista 7. Persia - Pangunahing diyos 8. Chaldea  Anu – diyos ng langit at lupa  Enlil – diyos ng hangin at bagyoSINAUNANG SUMERIA  Ea – diyos ng tubig at katubigan- pinakaunang nandayuhan sa Mesopotamia- nakihalubilo sa mga orihinal na tribong Pagsasaka at Kalakalan naninirahan hanggang sa nakabuo ng sariling - pagsasaka pinakamahalagang hanapbuhay kultura – Kulturang Sumerian - animal domestication - naimbento ang karwaheng hila ng asnoMga Lungsod Estado - nanggagatas ng baka- ang bawat lungsod-estado ay kontrolado ng mga - naghahabi ng lino at lana diyos - nakikipagkalakalan1. Ur  unang ginamit ang buto ng cacao na sinundan ng2. Erech tanso, pilak at ginto3. Eridus - naimbento rin nila ang unang sistema ng panukat4. Nippur ng timbang o haba5. Kish6. Laisa Iba’t ibang Imbensyon ng mga Sumerian7. Lagash - rampa, pabilog na bubong, dome, vault at bahay,8. Umma gusali at iba pang imprastraktura na gawa sa laryo na yari sa luad na pinatigas sa arawLipunan - Ziggurat- istratipikasyong sa lipunan  templo na yari sa laryo at tila mga kahon na 1. maharlika – pari at mga opisyal ng pamahalaan pinagpatung-patong 2. mangangalakal at artisano  lugar sambahan na kung saan ginagawa ng mga 3. magsasaka at alipin pari ang kanilang mga tungkulin para sa mga- lipunang may alipin – prisoners of war diyos at iba pang ritwal- lipunang may ilang karapatan ang mga kababaihan  paaralan para sa mga maharlika – maaaring magkaroon ng ari-arian, - isa sa mga unang gumamit ng gulong makipagkalakalan, testigo sa paglilitis, subalit - prinsipyo ng algebra walang karapatang mamili ng mga  sistema ng pagbibilang na nakabatay sa 60 - mapapangasawa sexagesimal  hati ng bilog sa 360 digri 1

 60 minuto at 60 segundo - hinati ni Hammurabi ang kanyang nasasakupan sa  kalendaryong lunar na may 12 buwan mga probinsya na pinamumunuan ng kanyang mgaCuneiform tapat na opisyal  paraan ng pagsulat ng mga Sumerian - mayroong isang matatag at mahusay na  Latin = “cuneus” kombinasyon ng wedge na sandatahang lakas ang pamahalaan ni Hammurabi ginagamit na tanda nito - naka-sentro ang lahat sa hari  pictographic - amelu – matatanda ng bayan na may mataas na  isinusulat sa mga tabletang bato antas sa lipunan  stylus ang ginagamit sa pagsulat Pagkatuklas Lipunan  natuklasan sa Behustan, Iran - “Palaganapin ang Katarungan, Lipulin ang  ang naging susi sa pagbasa ng cuneiform Masama upang Hindi Akitin ng Malakas ang  sinasabing ipinasulat ni Darius ang Dakila Mahina” – layunin ng kodigo ni Hammurabi  nakasulat sa wikang Lumang Persiano, Elamite - kalagayang panlipunan at Babylonian  kahalagahan ng mga maginoo  natuklasan nina Pietro della Valle at Henry  malayang-tao Creawicke Rawlinson noong 1846  alipin  karapatan ng mga kababaihan; maging pari,SINAUNANG BABYLONIA magnegosyo, magkaroon ng dote at suporta mula- Semitic Amorite ang mga Babaylonian na unang sa mga mapapangasawa, ari-arian mula sa lumusob sa Euphrates namatay na asawa- higit na mas mataas ang kultura ng mga Sumerian  mahigpit na pinaparusahan ang pangangalunya at kaysa sa mga Babylonian, subalit sa pagkawatak- pakiki-apid watak nito ay nasakop sila ng Babylonia (2300 BC) Panitikan - Epic of Creation – paglikha ni Marduk saSi Hammurabi at ang Batas ng Babylonia sangsinukob- isa sa mga pinunong nagpabagasak sa Sumeria - Epic of Gilgamesh – paglalakbay ni Erech- naging hari noong 1700 BC- mahusay at magaling niyang pinamunuan ang Relihiyon kanyang nasasakupan - unang sinamba ang mga diyos ng Sumeria, subalitKodigo ni Hammurabi nang lumaon, sinamba nila si Marduk bilang- tinipon niya ang lahat ng batas at nakabuo siya ng punong-diyos kodigo na nagsilbing gabay at panuntunan ng lahat ng mga nasasakupan Sining at Arkitektura- umabot ang mga batas sa 282 na isinulat sa isang - karamihan ng likhang Babylonian ay hanggo mataas bato at iniligay sa gitna ng lungsod upang lamang sa mga Sumerian makita ng mga tao- “mata sa mata, ngipin sa ngipin” Pag-unlad at Pagbagsak- nilalaman ng batas - napag-isa ang buuong buong Babylonia ng batas agrikultura industriya ni Hamurrabi ari-arian pag-aasawa - napabagsak ito dahil sapaglusob ng mga barbarong buhay-pamilya Kontrata Indo-European (inapo ng tribong Kassite) at sibil Criminal paglusob ng mga Hittite na kilala at kinatatakutan pagpapatakbo ng pamamalakad sa paggamit ng bakal sa digmaan pamahalaan- dahil sa mga batas ni Hammurabi, nanguna ang SINAUNANG HITTITE Babylonia sa larangan ng batas, politika, lipunan at - mga pastol sa malapit sa Black Sea at Dagat kaugalian CaspianPamahalaan 2

- Ilog Halys (pangunahing lungsod ng mga Hittite), pangkapayapaan (1272 BC) sa pagitan nila ni na kilala rin bilang “Lupain ng mga Hatti” – “Mga Rameses Tao nga Hatti” ang tawag sa mga tao ng Hatti- matatag ang kaharian ng mga Hittite Pamahalaan at Lipunan- gumagamit sila ng siyam na wika - “Dakilang Hari” o “Dakilang Arwa” ang tawag sa  Anatolia pinuno ng Hittite  limang iba’t ibang wikang Indo-Europeong wika - ang hari ay pinunong militar at pinunong-  Akkadian, para sa komunikasyong panrelihiyon pandiplomasya - mayroong tungkulin at kapangyarihan ng reyna  Sumerian, para sa panitikan - nasa kamay ng mga kamag-anak ng hari at ilang mahusay na maharlika ang mga tanggapan ngPagtukalas ng Bakal pamahalaan- mahilig sa pakikidigma hanggang sa matuklasan - ang bawat nayon ay may mga “matatanda, na ang paggamit ng bakal para sa digmaan nagiging unang tagapamagitan sa mga nag-aalitan- higit na matibay kaysa sa tanso at bronse - katayuan ng mga alipin: mayroong karapatan laban- ‘nung unang bahagi ng tuklas sa bakal, limang ulit sa mga amo at maaari silang magkaron ng mga ari- na mas mahalaga kaysa sa ginto at walong ulit na arian mahalaga kaysa pilak- inilihim nila ang ang pagmimina, pagpapanday at Ekonomiya paggamit ng bakal - agrikultura ang pangunahing ikinabubuhay - nag-aalaga ng mga hayop para sa ikabubuhay atPaglaganap ng Imperyo transportasyon- ‘nung unang bahagi ng Imperyo ng Hittite, mahina at walang sapat na kapangyarihan ang mga hari Relihiyon at Panitikan nito - paniniwala sa maraming diyos – politeismoTelipinus - paniniwala sa diyos ng ibang lahi o lupaing- nagtapos sa panahon ng mahihinang pinuno nasakop- kinamkam niya ang kapangyarihan mula sa mga - “diyos ng panahon” hari - “ginang araw”- nakapagtatag ng mgahusay na pamunuan at - Telipinu – “nawawalang diyos” maayos na sistema ng batas, na nadaragdagan sa bawat panahon ng mga sumunod na hari Sining at Arkitekto- nakabuo ng isang mahusay at matatag na militar - gumagawa ng mga imprastraktura para sa mga- nagtangka at sinimulang sakupin ang Babylonia, diyos subalit dahil sa malayo ito sa kanilang lupain, mas - malaki ang impluwesya ng Assyria sa Hittite minabuti niya itong bitiwan at sakupin na lang ang ibang lupain sa Fertile Crescent Pagbagsak- sinakop ang Syria, na pinagusbungan ng Syro- Haring Hattusilis Hittite na kabihasnan - ang sinundan ni Haring Tudhaliyas IV- sinubukang sakupin ang Ehipto, subalit sila ay Haring Tudhaliyas IV nabigo, sapagkat pinamumunuan ito ng - mas pinagtuunan niya ng pansin ang mga gawaing napakalakas na paraon panrelihiyon kaysa sa pamamahalaSuppiluliumas (1375 BC) - nagpagawa ng mga galeriya sa Yazilikaya- nabawi ang Mitani sa Ehipto at lubusang nakontrol - dahilan ng pagbagsak ang sentral at hilagang Syria  1200 BC, nilusob ng mga Hattusas, mula sa- nagkaroon ng tratado sa dalawang kaharian, subalit Dinastiyang Mitas ng Phrygia winakasan ito nang si Rameses II na ang naging  Pandarayuhan ng mga Dorian sa Gresya at paraon (1290 BC) AegeanHattusilis III- sa kanyang panahon, natalo ng mga Hittite ang SINAUNANG ASSYRIA Ehipto sa Kadesh, at nagkaroon ng kasunduang 3

- napasailalim ito ng Kassite hanggang sa biglang  pinunong ispiritwal at politikal lusubin ito ng Assyria  tagapamagitan ng diyos sa tao- unang nanirahan ang mga Assyrian sa mga - malupit at walang awa ang pamahalaan ng Assyria, lungsod-estadong tinawag nilang Assur, subalit mabisa ang pagpapatakbo nito ipinangalan sa kanilang pangunahing diyos - may maayos at magandang imprastraktura- mahusay ang hukbo ng Assyria, kaya nasakap nila - maayos na sebisyo-postal ang buong Fertile Crescent at maging ang Ehipto - mahuhusay na gbernador at pinunong lokal (700-600 BC) - epektibo ang pangungulekta ng buwis- isa sa mga nakapagtatag ng pinakamalaking - pinakaunang pangat ng tao na nakabuo ng imperyo na hindi napantayan ng anumang pangkat epektibong sistema ng pamumuno sa imperyo noong sinaunang panahon RelihiyonPagsikat ng Assyria - sinsamba rin ang ibang diyos sa MesopotamiaAshurbanipal II  Ishtar- mayroong organisadong sandatahan (hukbong  Marduk lakad, hukbong nakakarwahe, hukbong nakakabayo at hukbong inhinyero) at mahusay na Edukasyon armamento - nagtayo ng kauna-unahang aklatan na may 200,- tinularan ng mga sumunod na pinuno ang mga 000 tabletang luad, itinayo ito ni Ashurbanipal ginawa ni Ashurbanipal LipunanTiglath-Pileser III - mayroong mataas na antas na pamumuhay- kinamkam niya ang mga trono mula sa Assur - masining at magarbo ang kalagayang aystetiko- nagpalawak ng kaharian hanggang sa Damascus- sinakop at napasailalim ang mga sumusunod; Agham  Babylonia - ipinagpatuloy ang kahusayan ng pag-aaral sa  Israel astronomiya ng mga Babylonian  JudahSargon II Pagbagsak ng Assyria- kinamkam ang trono mula sa tagapagmana ni - Nineveh Tiglath-Pileser  sumaalamin ito sa karangyaan, kayamanan atShalmaneser V kapangyarihan ng imperyo- nahulog sa kanyang kamay ang kaharian ng Israel  sumasalamin din ito sa kapalaluan at kalupitan- ipinatapon niya sa hilaga ang sampung tribo ng ng Assyria kaya tinawag itong Scourge of mga Israelita Nineveh- sa kanyang pamumuno, nabura sa kasaysayan ang  pinakamatatag at pinakamatibay na lungsod sa pinakahuling bakas ng mga Hittite buong mundo- Dur Sharrukim - kapitolyo ng kanyang kaharian - 15.24 metro, kapal ng paderSenacherib - 30.48 metro, ang taas- namuno noong 705-681 BC - 11 kilometro, haba ng pader- pinakapopular sa lahat ng hari ng Assyria - 15 tarangkahan- Niniveh – kapitolyo ng kanyang kaharian  162 BC, nagkaisa ang Chaldea, Medis at mga- saapilitang pinabayad ng buwis ang kaharian ng Persiano upang pabagsakin ang Assyria at Sidon at Tyre napagtagumpayan nga nila ito- pinaalis niya sa Assyria ang puwersa ng Ehipto na  napatunayan ang pagbagsak ng Assyria, 300 taon ipinadala ng hari ng Ethiopia upang tulungan si ang makalipas ng lusubin ito ng grupo ng Hezekiah, ang propeta ng mga Hebreo Alexander the Great, walang natirang bakasKabihasnan at Pamahalaan SINAUNANG HEBREO- kapangyarihan ng hari - hango sa pangalan ni Eber – ninuno ni Noah  absoluto o walang takda ang kapangyarihan 4

- mababasa sa Matandang Tipan ng Bibliya ang - inalisan ng kapangyarihan dahil sa karumal-dumal kasaysayan ng mga Hebreo na ginawa sa Diyos- Canaan o “Lupang Pangako” – pinakaunang David tinirahan ng mga Hebreo - mula sa angkan ng Judah- Canaan –> Palestine –> Israel at Jordan - ikalawang hari na namuno mula 1010-970 BC - batang pastol na tumalo kay GoliathKasaysayan - tinaguriang “Kampeon Philisteo” at “Hari ng- Abraham Silangan”  ninuno ng mga Hebreo - ipinagpatuloy ang pakikipaglaban at pagtatanggol  nanggaling sa Lungsod ng Ur sa mga may nais umanggkin ng Jerusalem  Abrham + Sarah = Isaac - naagaw nila ang Jerusalem sa kamay ng mga  Isaac –> Jacob Canaanite- Jacob - natalo nila ang;  tapat sa kanyang ama  Philistino  Jacob –> pinalitan ang pangalan niya na Isarael  Edomite na nangangahulugang “pinili ng Diyos”  Maobite  nagkaanak ng 12 na pinagmulan ng 12 tribo ng  Ammomite Israel  Aramean Damascus- Joseph the Dreamer - itintatag sa Jerusalem ang Kaban ng Tipan o Ark of  pangalawa sa bunsong anak ni Jacob Covenant  pinagbili at ginawang alipin sa Ehipto - mula sa pagkakalaya sa mga Ehipsyo at pagkawala  nakilala sa kanyang kahusayan sa pagbibigay ng sa impluwesya ng ibang tao, natuto silang interpretasyon ng mga panaginip sumamba sa maraming diyos, subalit hindi ito  hanggang sa muling magkita sila ng kanyang nagtagumpay dahil sa pangangaral ng mga pari na angkan sa Ehipto iisa lamang ang Diyos (Yahweh)  Goshen – nanirahan ang buong tribo ni Israel Solomon hanggang sa dumami sila dito - anak ni David  matapos ang maraming taon, nakalimutan na ang - nagapi na ng ama ang mga kaaway at nangako ng kagalingan ni Joseph, hanggang sa ginawang suporta ang mga kalapit na kaharian alipin na ang mga Hebreo - sa kanyang pamamahala, nagbigay siya ng- Moises kapayapaan at kasaganahan sa kaharian  isang Hebreo na napunta sa panig ng mga - Ginintuang Panahon ng kanilang kasaysayan Ehipsyo - isinakatuparan at itinayo niya ang matagal ng  pinamunuan niya ang pagtakas ng mga Israelita pangarap ng kanyang ama, ang Templo ng sa kamay ng mga Ehipsyo – Exodus Jrusalem- Exodus: Pagtakas ng mga Hebreo sa Ehipto - subalit, ikinagalit ng Diyos ang pag-aasawa niya  40 taong naglagalag ang mga Israelita sa ilang ng mga prinsesa sa iba’t ibang kaharian na umabot hanggang sa matagpuan nila ng Canaan (na sa libo, na pinayagan niyang magtayo ng kani- pinaninirahan na ng mga tribo ‘nung panahaong kanilang altar at sumamba sa kani-kanilang mga iyon) diyos, na karumal-dumal para kay Yaweh- Josue, heneral na namuno sa pagpapaalis at pagsugpo sa mga Canaanite, Ammorite at mga Israel at Judah Palestino - nang namatay si Solomon, sinundan ito ng- nabawi ang “Lupang Pangako” at hinati ito sa 12 kanyang anak na si Rehoboam tribo na pinagmulan ng kaharian ng Israel - Rehoboam – nagpataw ng mas malaking buwis na nagpasimula ng pag-aalsa, hanggang sa nahati angMga Namuno kaharian- teyokrasa ang pamamaraan ng Israel sa pamumuno - Jeroboam – namuno sa hilgang kaharianSaul - Rehoboam – namuno sa timog na kaharian na- mula sa lahi ni Benjamin tinawag na Judah- unang hari ng Israel  Samaria – kabisera ng Judah 5

- nanatiling magkaaway ang dalawa dahil sa - pinabalik niya ang mga Hebreo sa kanilang lupain kanilang nasasakupan at tinulungang maipatayo ang temploPamumuhay at Lipunan Mga Sumakop- monoteismo ang kanilang paniniwala- naniniwala sa mga propeta Assyria Assyria  Elijah Tiglath-Pileser III Sargon II  Elisha- sa Matandang Tipan nakasulat ang lahat ng katuruan- bibliya – pundasyon ng pananamplatayang Chaldea Persia Judaismo at Kristiyanismo, ang pinakamahalagang Nebuchadnezzard Cyrus ang Dakila pamana ng mga Hebreo sa kabihasnan IIPamilya- patriyarkal Gresya Roma- itinuturo ng ama ng pagsamaba Kay Yaweh- itinuturo sa mga anak ang unang 5 aklat sa Matandang Tipan  Genesis SINAUNANG PHOENECIA  Exodus - dulong kanluran ng fertile crescent  Leviticus - matatagpuan sa kasalukuyang Lebanon  Mga Bilang - tinaguriang “misyunero ng sibilisasyon”  Deuteronomy Kabihasnan at LipunanPanitikan - bunubuo ng lungsod-estado na pinamumunuan ng- Bibliya, nakasulat sa wikang Hebreo at Aramaic mga hari - lungsod ng Tyre at Sidon, ang pinaka malakingBatas o Sistemang Legal daungan- 10 Utos at ilang batas na tinipon noong - hindi mga mandirigma kaya madaling masakop kapanahunan ng mga hukom – Mosaic Law - minsan nang nagbayad ng tributo sa mga sumusunod;Pagbagsak ng Jerusalem  EhiptoTiglath-Pileser III  Hittite- 732 BC – sinakop ng Assyria ang Damascus at  Assyria pinuwersa ang Judah at Isarel na magbayad  PersiaSargon II  Chaldea- nag-alsa ang Israel laban sa kanya  Gresya- sinira niya ang Samaria - pinakamagaling na mangngalakal- ipinatapon ang 10 tribo ng Hebreo sa kabila ng - pinakamahusay sa paggawa ng mga malalaking Ilog Euphrates – nang lumaon ay tinawag sa sasakyang pandagat “Sampung Nawawalang Tribo ng Israel” - tigaruian ding “traders of antiquity”Nebuchadnezzar II- hari ng Chaldea na sumakop sa Assyria na naging Kultura bagong amo ng Israel - mahusay mangopya ng ibang pangkat ng tao (gaya- sinira niya ang buong Jerusalem at binihag ang ng mga Ehipsyano at Babylonian) mga Hebreo - nakaimpluwesya ang kanilang mga produkto sa- pumili at pinag-aral ang mga matatalinong batang ibang kultura lalaki na naging pinuno ng Babylonia - nakagawa sila ng mga magagandang produktoCyrus ang Dakila gaya ng;- hari ng Persia na sumakop sa Assyria  produktong bronse  armas 6

 pandigmang bronse  Timog-silangang Europa  ginto at pilak na sisidlan  makukulay na palayok Pamahalaan- napabantog sa purple dye o muradong tina mula - absolute monarchy sa isdang murex - may kalayaan sa relihiyon - ipinapatupad ang sariling batasKalakalan - hinati ang imperyo sa mga probinsya na tinwag na- established trading colony but not political colony satrapies- nakarating sa  Cyprus – mineral Relihiyon  Spain – tanso - Zoroaster  Gaul – balat at katad  guro at propeta  Baltic  sinasamba ang diyos na si Ahuramazda  Britania - amber  relihiyon ng Zoroastrianismo  Africa- trading stations Pagbagsak ng Persia  Gades - sinundang ng mga mahihinang pinuno  Attica - nagkaroon ng mga digmaang sibil  Carthage - nasakop ni Alexander the Great- may control sa kalakalan sa buong Mediterano SINAUNANG CHALDEAAlpabeto - inapo ng mga Babylonia- tinaguriang “misyunero ng sibilisasyon” - mayroong 24 km ang kapal ng pader- laging dala ang kabihasnan saan mang magtungo - sa labas ng pader ay mayroong malalim na kanal- alpabetong Phonecia > nilinang ng mga Griyego > na puno ng tubig Etruscan > Romano = kasalukuyang alpabeto - mataas ang antas ng pamumuhay- “alpahabet” = wikang Phonecia  maganda ang bahay at palasyo  “aleph” unang letra ng alpabeto  pinakamaganda ang palasyo ni Nebuchadnezzar  “beth” ikalawang letra ng alpabeto II  nakilala ang Hanging GardenSINAUNANG PERSIA Arkitektura- galing sa lahi ng mga Indo-European - hango sa mga Babylonian na hango naman sa mga- nandayuhan ang mga Medes sa talampas ng Iran SummerianMga Namuno SiningCyrus - astronomitya at astrolohiya- namuno at pinabagsak ang Medes - sa kanila nagsimula ang Zodiac Sign- naging hari ng 2 tribo- hinangad na maging pinakamahusay sa Pagbagsak ng Chaldea pakikidigma - wala nang sumunod na kasing husay ni- pinabagsak at sinakop ang Chaldea at Persia Nebuchadnezzar- sunud-sunod ang pagsakop hanggang sa - nilusob at ginapi ng mga Persiano. napasakamay niya ang halos buong Fertile Cresent- sinakop ni Campyses, anak ni Cyrus ang Ehipto- itinaguyod ang prinsipyo ng pagkapantay-pantayDarius the great- lalong pinalawak ang teritoryo- sinakop ang;  Timog at Silangang Iran  India 7

Sinaunang mesopotamia

by Kathleen Sarausa

Accessibility

Categories

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 1

Statistics