Your SlideShare is downloading. ×
Erramun baxok-quebec-2010-10-27
Erramun baxok-quebec-2010-10-27
Erramun baxok-quebec-2010-10-27
Erramun baxok-quebec-2010-10-27
Erramun baxok-quebec-2010-10-27
Erramun baxok-quebec-2010-10-27
Erramun baxok-quebec-2010-10-27
Erramun baxok-quebec-2010-10-27
Erramun baxok-quebec-2010-10-27
Erramun baxok-quebec-2010-10-27
Erramun baxok-quebec-2010-10-27
Erramun baxok-quebec-2010-10-27
Erramun baxok-quebec-2010-10-27
Erramun baxok-quebec-2010-10-27
Erramun baxok-quebec-2010-10-27
Erramun baxok-quebec-2010-10-27
Erramun baxok-quebec-2010-10-27
Erramun baxok-quebec-2010-10-27
Erramun baxok-quebec-2010-10-27
Erramun baxok-quebec-2010-10-27
Erramun baxok-quebec-2010-10-27
Erramun baxok-quebec-2010-10-27
Erramun baxok-quebec-2010-10-27
Erramun baxok-quebec-2010-10-27
Erramun baxok-quebec-2010-10-27
Erramun baxok-quebec-2010-10-27
Erramun baxok-quebec-2010-10-27
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×
Saving this for later? Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime – even offline.
Text the download link to your phone
Standard text messaging rates apply

Erramun baxok-quebec-2010-10-27

411

Published on

Published in: Education, Spiritual, Technology
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
411
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
6
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. 1 Euskal Herrian zer dugu ikasteko Quebec-etik ? Erramun Bachoc, 2010-10-27.Kulturaren transmisioaZer da kultura ? Hitz honek bi esanahi ezberdin baditu.- Esanahi hertsian kulturan sartzen dira asmamenaren goi mailakoekoizpenak, literatura, antzerkia, olerkia, arte ederrak, musika, dantza.- Esanahi soziologikoan kulturan daude herri bateko bizitza moldebereziak, hizkuntza, jantziak, elikadura, aisialdiak (herri kirolak), lanmoldeak (auzolana), etxe-bizitza, egitura politikoa, erlisioa.Zer da transmisioa ? Gizartearen oinarrizko problema da. Alabainagizarteak suposatzen du pentsatzeko, senditzeko eta egiteko moldeakjarraitzen dutela belaunaldiz belaunaldi. Gizarte tradizionalean, urraspidehau osoki naturala da. Herri ohiturek, mitoek, erlisioek bizitzari ematendiote bere koherentzia eta erakundeei beren egonkortasuna. Aldiz gizartemodernoan, transmisioa kolokan dago aldaketa baita ezaugarri nagusia.Lehen baziren tradizioaren eramaleak, orain beharrezkoak dira tradizioeninterpretariak.Kulturaren transmisioa gogoetagai bilakatu da hain zuzen ezongia sartubaita aldaketaren abiadurarengatik : harremanak globalizatu dira,komunikazio tresna berriek informazioa ziztu bizian derabilte, gizartetxikiak berdintzeko arriskuan daude mundu zabaleko industria kulturalareneraginez. Kasu ! Ez dira nahasi behar komunikazioa eta transmisioa.Komunikatzea da informazioa hedatzea espazioan zehar gaurkotasunean.Aldiz transmisioa denboran zehar jarraitzen du atzotik biharrera etabelaunaldiak elkar lotzen ditu bai eta ere ekoizpen kulturalak : ondarearenjarraipena da auzian.Gizarte tradizionalean iraganeko sinesmenek ematen diote geroari bereesanahia. Gizarte modernoek koherentzia galdu dute eta eten gabeesanahi bilan dabiltza, koherentzia beharrezkoa baita nortasun indibidualaeta kolektiboa oinarritzeko.Transmisioak bitartekoak baditu. Bitarteko kulturalak bi motakoak dira :aktoreak edo artistak, eta erakundeak hala nola familia, eskola, eliza,elkartea pribatuak, erakunde publikoak. Artistak gehienetan aitzindari diraeta erakundeen kritikatzaile. Dena dela, nahitaez, ondarea zaindu beharda eta bizkortu : ondarea nortasun kolektiboaren oinarria baita.
  • 2. 2Testu inguru historikoaLehen europarrak Kanadara etorri aitzin, 300.000 biztanle baziren hogeibat herritan banaturik (Irokua, Algonkin, Huron, Innus, Mikmak…) 1. eranskina : historia)Québeceko historia bospasei epealditan laburbil daiteke :- Frantsesen kolonizazioa, 1534-1759 (225 urte) ;- Ingelesen kolonizazioa, 1760-1867 (107 urte) :- Federazio autonomoa, 1867-1960 (93 urte) ;- Iraultza lasaia eta burujabetzaren borroka, 1960-2010 (50 urte).(5. eranskina : euskara Kanadan).- 1525-1625 : Euskaldunak balea eta bakalau arrantzan zebilen Ternuan,Jondoni Laurendi ibaiaren iparraldean, Sagenay errekan. Lekuko dira RedBay (Bizkaiko badia)-ko txalupa urperatuak, teilaz egin labeak balearenurina urtzeko, euskarazko edo euskaldunak aipatzen dituzten toki-izenak.Tokiko jendeekin (bereziki mikmakekin) harreman onak zituzten etaelkarrekin komunikatzeko pidgina asmatu zuten. Frantses misionestenidazkietan aipamen batzuk agertzen dira, adibidez elkar agurtzeko : "Nolazaude ? Apezak obeto".- 1584-1637 : Euskal arrantzaleak Euskaldunen Ugartean kokatu, Trois-Pistoles (Hiru-diru) herrixkaren aitzinean. Frantsesek uxatu zituzten ezbaitzuten zergarik ordaintzen. Gero XVII. Mendean zehar baleak agortuziren. Euskaldunek larru komertzioan jarraitu ziren baina ez zutenkoloniarik sortu, denbora batean Ternuako iparraldea Bizkaia Berriaizendatzen bazuten ere.Fernand Dumont eta Quebeceko herri nortasunaHistorian zehar sortzen diren herriek beren nortasunaren parametroakfinkatu behar dituzte. Ameriketan lurralde espainol, portuges eta ingelesekdenbora laburrez beren nortasuna definitu zuten. Askoz luzeago izan zenlurralde frantsesarentzat. Izena ere aldakorra zen : Frantzia Berria,Kanada, Kanada Frantsesa eta azkenean Quebec. Gainera, XIX. mendean,industrializazioak eta hirigintzak ekarri zuten modernitateak, tradizioahautsi zuten eta etorkizuna ilundu. Historiagileek iragana bereganatu nahizuten, lehenik erakundeak objektiboki finkatzeko eta bestalde"etorkizunaren esanahi hipotetikoa" bilatzeko.Giza zientziek gertariak aztertzen dituzte, baina hondar ulergaitz bat uztendute, gertakariek eragileentzat duten esanahia. Hondar horrekin zientziaberri bat egin daiteke "interpretazioaren zientzia, kulturari lotua dena".Oinarrian erreferentziazko multzo zabalak daude, klase sozialak etanazioak, azalean integrazio multzoak dauden bezala, familiak, elkarteak etbeste. Interpretazio da gizarteak errealitatea eta irudimena konparazen
  • 3. 3dituelarik.Irudimenaren unibertsoa azter daiteke hiru mailatan : ideologia,historiografia, literatura. Ideologia eraikia da eta anitza, gertakarien etademokraziaren arabera, praxiaren kontradizoei koherentzia bat emannahiz. Tradizioa betikoa da, bakarra eta itxia. Historiaren zientzia"ideologia kritikoa" da, irekia, gertakariak multzokatzen dituenajarraipenari koherentzia bat emateko. Literatura, olerkia, ipuina, antzerkia,kantua gizartearen gailurrean daude, historia apaintzeko eta "jatorriaahanzteko".Noiz sortu zen Quebeceko gizartea ? (Genèse de la société québécoise)Historiaren eztabaidetarik, politikara iragan delarik, ideologien bitartezmemoria kolektiboa eraikiz. Orduan kontzientzia historikoa nortasunarenkontzientzia bilakatu zen. Hots nazioa da gizartearen erreferentzia etaantolaketa politikoa nazioaren interpretazio bat da.Noiz bururatu zen sorkuntza hau ? Beste herrietan bezala, "erreferentziaosatu zen, nortasun sentimendua kontzientzia historikoan oinarritu zelarik.Orduan nortasun kolektiboan txertatu ziren bizitza politikoa, diskurtsonazionala, proiektu kolektiboak askotan utopikoak, memoria historikoa etaliteratura nazionala".Quebec bere herri nortasunaz jabetu zen, ez Frantzia Berriaren aroan ("ezzen hastapen bat izan, hilaurtze bat baizik"), baina Ingeles Konkistadenboran, 1760 eta 1830 artean. Lurralde berean bi herri ezberdinantolatu ziren : loyalista gehi anglo-zeltiko hiritarrak erlisioanglikanoarekin, frantsesdunak bestalde baserrietan eta apaizgoarenbabespean. Bi gizarte paraleloen garapenak elkarren artekoezberdintasuna nabaritzen zuen. Ekonomia eta gizarte egitura aldatu zirenbaina frantsesdunak ez ziren garapenaz baliatu. Mendearen 2. zatianhistoriazaleek (Garneau, Turcotte), apaizek (Ferland, Faillon, Casgrain) etafolkloristek Canada frantsesa Frantzia Berriaren mitoari lotzen diote,betiko utopia oinarritzeko. Hau da kolonizazioa eta kristautasunarenhedapena lau haizetara : hegoaldera (Maine), mendebalera (Alberta,Manitoba) eta iparraldera (Goi–herria, Pays den Haut). Burgesak etapolitikariak baziren bainan ez ziren gai izan ekonomia garatzeko, ez etaere estatu politikoa sortzeko : elizak betetzen zuen estatuaren eginbidea.1830ko porrotaren ondotik nazio zibiko errepublikanoari ihes egin zioten(Papineau) eta nazio kulturalaren politika utopia atzerakoia bat zen"tradizioa jarraitzeko, hizkuntza eta erlisioa zaintzeko, asimilazioasaihesteko".1867an Inglaterrak erabakitzen du Ipar Amerika Britaniarraren Akta :Kanadoko lau probintzien Konfederazio autonomoa eta bi hizkuntzenofizialtasuna. Baina konfederazioak, herri nortasunaren aldetik, gauzakzeuden bezala finkatu zituen eta Quebec sartu zen mende bateko "bizi-iraupenaren neguan" edo "iluntasun handian". Gure soziologoak "GaurkoQuebecen etorrera" (Lavènement du Québec contemporain") aztertubehar zuen baina 1997an hil zen.
  • 4. 4Halere iluna ez zen osoki beltza. Bi izar distiratsu : Maria Chapdelaineipuina eta Emile Nelligan olerkaria.Maria Chapdelaine (1913) da kanadako ipuin ezagunena. Frantziakokasetari batek idatzi zuen 2 urtez, gero ixtripuz hil zen. Hor dugu frantsezkolonizazioaren mito osoa : zibilizazioa, frantses hizkuntza, giristinotasuna,borroka ere bai natura gogorrarekin. Amodioa ere bai, François Paradis,oihanean galdu zen Mariaren ikustera zihoala eta amodioz karroindu.Halere ipuinak Kanada aurkezten du "frantsesen paradisu" bezala.Liburuak harrigarriko arrakasta ukan zuen bereziki Europan.Nelligan Emile (1879-1941) bere lehen olerkiak 16 urtetan aurkeztu zituenMontrealeko Eskola Literarioan. Rimbaud, Verlaine, Edgar Poe eta holakoidazleak irakurtzen zituen eta inspirazione berdinekoak ziren. 1893 eta1896 artean 107 olerki argitaratu zituen, 1903an arrakasta handiz zabalduzirenak Kanadan, Frantzian, Belgikan : Soir dhiver, Le vaissean dor….Nelligan eskisofrenian erori zen eta gurasoek ospitalean sartu zuten, 43urtez heriotzeraino. Iraultza lasaiaren epealdiko mito nagusi bat izan da.Iraultza lasaia" (1960-1970)Iluntasun handia geldiarazi zuen Iraultza lasaiaren (révolution tranquille)epealdia zabalagoa izan zen 1950etik 1980a arte, baina aldaketa nagusiak60eko hamarkadan gertatu ziren. Mende batez metatu ziren nahigabeenondotik, herriak aldaketaren nahia adierazi zuen nazionalismo kartsu etaberri baten bitartez. Iraultzaren eramalea Quebeceko estatua izan zen,estatu modernizatua, "probidentziazko estatua" lehenik Keynes-en teorieijarraikiz, gero Europa iparraldeko demokrazia soziala eredutzat hartuz.Estatuak, bereziki Lesage eta Lévesque lehen ministroen gidaritzapean,aldaketa (erreforma) sakonak egin zituen ekonomiaren, gizartearen etakulturaren alorretan.Epealdi hau memoria kolektiboan barna sartua da eta toponimian ere bai.Montrealeko aireportuak Pierre-Elliot Trudeau du izena. Montrealzeharkatzen duen etorbide nagusiak avenue René Lévesque. MontrealetikQuebera joateko bi autopista badira Jondoni Laurendi ibaiaren bi hegietanzehar : iparraldean Felix Leclerc 40. autopista, eta hegoaldean JeanLesage 30. autopista. Quebec hirian sartzeko zubiak Pierre Laporte duizena, FLQ erakunde armatuak hil zuen ministroaren oroimenez.Lehenik, Parent txostenaren ondotik, estatuak bere gain hartu zuenelizaren eskuetan zen heskuntza orokorra. Irakaskuntzaren ministeritzasortu zen (1964), eta laster ikaskuntza demokratizatu zen balio askotakoeskolen, kolegio berrien eta unibertsitate publikoaren bidez ("Ikasizaberasten da"). Hemen bi izen aipatu behar dira : Jean-Paul Desbienfrailea eta Monseigneur Parent, Laval unibertsitateko erretorea.Jean-Pierre Desbienen liburu nagusia izan zen Les insolences du frèreUntel (Fraile delakoaren xirtxilkeriak). Bera irakasle, Elizaren esku zen
  • 5. 5hezkuntzaren bitxikeria guztiak salatzen zituen molde irringarri batean.Liburua milaka aletan saldu zen, adostasun handiena lortuz, hezkuntzakatolikoa irri karkaila batean errotik inarrosten zuela. Hainbestetarainonon Jean Lesage lehen ministro liberalak "erret" inkesta bat ireki baitzuen,Quebeceko irakaskuntza sistema aztertzekoEta ikestaren arduraduna Alphonce-Marie Parent, errektorea. Proposamenharrigarriak egin zituen :- irakaskuntzaren ministeritza sortzea, Elizari kentzeko alor horretan zuennagusitasuna ;- lehen eta bigarren mailan irakaskuntza nahitezkoa 16 urteraino ;- 17-20 urtekoentzat kolegio klasiko pribatuak, kolegio publiko bilakatuziren (CEGEP) ;- Unibertsitate pribatuek jarraitzen dute (Montreal, Laval, McHill..) bainaQuebeceko unibertsitate publiko (frankofono)-ak bere adarrak zabaltzenditu hiri handi guztietara, Montreal (UQUAM), Trois-Rivières (UQTR)…- irakasle laiko eta erlisiosoen formakuntza unibertsitatera pasatu zen,lehen fraileak eta serorak zirelarik irakasle.- Hots 10 urtez, Erdi-Aroko ikaskuntza sistema batetik sistema modernoeta demokratiko batera jausi handia egin zen. aldaketa ororen iturburubezala.Ekonomia mailan autonomiarentzat giltzarri ziren sektoreak nazionalizatuziren : argindarra (Hydro-Québec), finantza egiturak (SGF, finantzamendusozietate orokorra), estatuaren ekoizpen sozietateak. Denbora bereanlaneko koda berriak enpleguaren segurtasuna eta grebaren eskubideafinkatu zituen. Gainera gizarte laguntzak, (ordu arte elizaren esku zirenak)gizarte arazoen ministeritzaren gain jarri ziren : Quebeceko arranda,osasun segurantza.Kultura politika miresgarri bat bultzatu zen kultura ministeritzaren bitartez.Eta oinarrizko iraultza izan zen 101. legea (1977). Frantsesaren legenagusia borroka luze baten ondorioa izan zen, bai eta ere aro berri batenhastapena. Kanadako elebitasun ofizialaren aurka Quebecekelebakartasun ofiziala hautatu zuen : "Frantsesa da Quebeceko hizkuntzaofiziala". "Administrazioarako, ikaskuntzarako, lanerako etakomunikaziorako hizkuntza komuna". Eta oro har irabazi, anartean liskarjudizial batzu galdu baditu ere ; hamar urte barne lantegiek frantsesezfuntzionatzen zuten eta seinalakuntza guztia frantsestua zen. Gaur egun iaetorkin ume orok frantsesez hitz egiten du. Legearen izpiritua, RenéLevesque, egin zuen aurkezpenean agertzen da : "Elebitasunak esan nahiluke, Quebectar guztiek ingelesa ikasi behar luketela. Zorionez, ez garahein horretara eroriak". Quebecen elebitasunak "alienazio" baten itxuradauka.(2. eranskina : Quebec zenbakitan)Demografiaren aldetik, 7.435.900 quebectarrak milioi eta erdi kilometrokadratuko lurraldean bizi dira (hirutan Frantzia edo Espainia). Quebeceko
  • 6. 6ezaugarri soziolinguistikoak hauexek dira :- ama hizkuntzaren aldetik, frantsesa bakarrik zutenak gehiengo handiandira %79, ingelesa bakarrik %8 eta besterik %12, elebidunak %1.- ezagutzaren aldetik frantsesdun elebakarrak %54 dira, Ingelesdunelebakarrak %4,5, elebidunak %40,5.- etxeko hizkuntza frantsesa da %82, ingelesa %11, beste bat %7.- elebidunak frankofonoetan %40 dira, anglofonoetan %70 eta alofonoetan%50. Anglofonoek frantsesa ikasten dute lanerako hizkuntza baita. HalereMontrealeko emaitzek erakusten dute ingelesari buruzko joera indartsuadela. Globalizazioa orotan dago, bereziki hirietan.Kulturaren iraultzaKultura iraultzan sartu zen hizkuntza baino askoz lehenago. 1948an idazleeta artista multzo batek "arbuio orokorraren" (refus global) agiria izenpetuzuten, balore tradizionalak kritikatuz (erlisioa, beserri-izpiritua,nazionalismo kontserbadorea) eta elearen askatasuna hartuz. Boterepublikoaren (Duplessis) eta elizaren gaztiguak jasan zituzten baina ideiaberriak hedatu ziren aldizkari berri batzuren bidez (La Relève, Cité Libre,Liberté, Parti-Pris).Literaturak gizartearen aldaketak deskribatzen zituen : nekazarien ihesaeta pobreen metaketa hiri bazterretan, hirigintza aldakorra, trumilkakokontsumoa, feminismoa, nortasun eskaera, hizkuntzaren ahulezia. Hiria,arazo nazioala eta nor bere barneko haustura dira idazleen gai nagusiak,nola elaberrian (Gabrielle Roy, Roger Lemelin, André Langevin, AnneHébert) hala antzerkian (Gratien Gelinas, Marcel Dubé) ela olerkian(Roland Giguère, Claude Gavreau).1964tik at, Kanadar frantsesak, Quebectar bilakatzen dira. Aldaketapolitikoa, nortasun nazionala, hizkuntza eta lurraldea idazleen griñanagusiak dira, kolozizatuen mentalitatea kendu nahiz. Elaberri garaikideak"joual" dialektoa erabiltzen du (Jacques Ferron, Hubert Aquin, Marie-ClaireBlais, Jacques Godbout). Antzerkia (Michel Tremblay) eta saiakera (Jean-Paul Desbiens, Pierre Vallières) aldaketaren nahia adierazten dute.1970eko hamarkadako kantua da kultura publiko zabalenera hedatu duenbitartekoa (Felix Leclerc, Claude Gauthier, Gilles Vigneault). Heienarrakasta harrigarria alderdi subiranisten agerpenari lotua da.(2. eranskina : kultura herrikoia)Gaurko kultura herrikoiaren ezaugarri nagusi bat da nortasun nazionalarilotua dela. Horretarako gobernuak garrantzi handia ematen dio 526.milioidola erabiliz, 53.000 eragileen sustengatzeko eta telebista eta irrati sarezabal bat ordaintzeko (8 sare publiko eta pribatu, 16 kanala berezi eta 5kate digital).Kebektarrak kultura kontsumitzaile handiak dira (1300 dolar familiabakoitz) eta 30 ordu astero teleikusle…
  • 7. 7Beste lau ardatz nagusiak kantua, zinema, liburuak eta antzerkia dira. Etabereziki kantariek reagin handia ukan zuten iraultza lasaiaren denboran.Entzun Joseba Tapiaren CDean Felix Leclerc, Robert Charlebois edpo GillesVigneault bezalako kantariak (Ene herria ez da herria, negua da.Herritarrok, gure aldi da maitasunaz hitz egitea).(3. eranskina : kulturgintza)Quebeceko kultura nazioartera zabaldu da, bereziki Frankofoniarenbitartez. Frankofonia da frantsesa erabiltzen duten Estatuen nazioartekoerakundea, Leopolde Sedar Senghor senegaleko idazlean bultzatu zuenaeta Niameyko goilurrean moldatru zena 1970ean. 27 Estatuk partehartzen dute Afrikan, 19ik Europan, 2k Ameriketan (Kanada eta Haïti)beste 3k Asian eta Ozeanian.Helburuak hasieran kulturalak zizen : ikasleen, irakasleen eta artistentrukaketak, ekoizpenen hedadura. Animazioak ere sustatzen dira hanhemenka : "frankofolies" (frankoerokeriak) festibala, Arroxelatik,Montrealera joan zen, eta gero Belgikara, Suisara… Gaur egunFrankofoniaren helburuak politikoagoak dira : demokraziaren sostengoaeta molde ezberdinetako laguntza ekonomikoak.Nortasun kolektiboari buruzko duda-mudakIraultza lasaiaren euforiaren ondotik, hiruzpalau garrantzi handikogertakarik inarrosi zuten Quebectar sentimentua- 1980ean, Quebeceko burujabetzaren 1. erreferenduman EZ nagusitu zen% 60. Inglofono eta etorkin orok (% 20) beti eza bozkatzen dute.Frankofonoak erdiz erdi zatitu ziren. Pierre-Elliot TRUDEAU Kanadako lehenministro Montrealdarrak hitzeman baitzuen konstituzio berri batbozkaraziko zuela Quebeceko lurraldeak hartze zuen egoera bereziaerrespetatuko zuena. 1982an, Gobernu Federalak Oinarrizko legeaLondresetik Ottawara herriratu zuen eta Eskubide eta askatasunpertsonalen karta gehitu zion. Ondorioz 11 probintziak berdintasunpolitikoan daude Quebeceko egoera berezia onartu gabe. Elebitasuna etakulturaniztasuna indarrean daude Kanada osoan eta gainera askatasunindibidualak eskubide kolektiboen gainetik daude, zuzenbide ingeles-zeltikoan gertatzen den bezala. Hots katastrofe bat, Quebeceko estatuberezia eta hizkuntza frantsesa arriskuan ezartzen dituena. Beste 10gobernuek Konstituzio berria onartu zuten. Quebeceko gobernuek, izanfederalak ala subiranistak, inoiz ez dute 1982ko Konstituzioa onartu.1995ean, Quebeceko burujabetzaren 2. erreferenduma EZ doi-doianagusitu zen % 50,6, etorkinak milaka sartu baitziren bereziki Montrealaldean. Berriz ere gehiengo frankofonoen frustrazioa. Gainera 2003azgeroztik, Quebeceko alderdi liberal federalistak hiru aldiz hauteskundeakirabazi ditu. Anartean immigrazioa lehen mailako fenomenoa bilakatu dademografia naturala ahula delakotz. 1980an 23.000 etorkin sartu ziren
  • 8. 8Queben, 1990ean 41.000, 2000an 37.000. Anartean jendetza 6 milioiterditik, 7 milioi terdira igan da. Gaur egun jendetzaren %10 Quebecetikkanpo sortua da. Immigrazioa eta erkidego kulturalen ministeritzaksarrerak kontrolatzen ditu eta integrazioa errazten dituzten ezaugarriakeskatzen : etorkinak profesionalki kalifikatuak dira, eskolatuak eta %50sortzez frantsesdunak dira. Frantsesdunetan 4etarik 3, Magrebetik datoz,beraz musulmanak. Ez dira baitezpada fondamentalistak baina berenerlisioaren eta bizimoldearen errespetua eskatzen dute : jantzi eta janaribereziak, genero bereko erizainak, medikuak eta irakasleak, erlisioapratikatzeko egunak eta tokiak. Aginteenganik egokitzapenak(accomodements) ardiesten zituzten eta komunikabideek harrabotshandia egin zuten "egikitzapen onargaitzen" auka. Hainbestetaraino nonjatorrizko Quebectarrek beren kultura arriskuan ikusten baitzuten.Ustegabeko erreaktzioa gertatu zen eragin handia izan zuena bizitzapolitikoan.- 2004an Hérouxvilleko (Eruvileko) inkesta eta koda. Aipatu udalerianinkesta bat egin zuten 200 herritarren artean. Gizonek eta emakumeekbalio bera daukate ? Eguberriko kantak kanta daitezke eskolan ?Emakumeak bakarrik ibil daitezke kalean ? Neskak eta mutikoak elkarrekinirerika daitezke ? Badakizu Quebec nazio bat dela ? Bai eta bai %99.Ondorioak ikusiz udalerriak eta auzoko udalerriek bizitza koda bat bozkatudute. Gizonak eta emakumeak parekotasunean dira kanpoan ibiltzeko,autoa gidatzeko, txekeak sinatzeko, nahi duten bezala beztitzeko, lanegiteko. Hezkuntzaren alorrean gizonezko ala emakumezko irakasleekmutikoei eta neskei irakas dezakete, diplomak dituzten neurrian etaaurpegia agerian. Familian aitak eta amak legezko aginte berdina dute ;bikotea erlisio berekoa da edo ez, herri berekoa edo ez, sexu ezberdinekoaedo ez; neskek eta mutikoek beren ezkontidea askatasunean hautadezakete. Gizonezko erizainak emekume bat arta dezake eta alderantziz.Emakumezko ertzain batek gizon bat gaztiga dezake eta alderantziz. Hotsetorkin musulmanen jokamoldeak aho batez arbuiatuak dira, laikotasunaeta gizon-emakume parekotasunaren izenean "gure ohiturak baitira etairabazi ditugun eskubideak".2007ko hauteskundeetan, PQ Quebectar alderdiak porrota historiko batjasan zuen ez baitzen Herouxvilleko "gatazkan" sartu (- 9 diputatu) etaADQ eskuindarra askoz goratu zen (+ 38 diputatu), herri nortasunarenzaintzeko konstituzioa hitzeman baitzuen.2007an, mugimendua lasaitu nahiz, Gobernu liberalak Bouchard-Taylorbatzordea izendatu zuen, (bata frankofonoa, bestea inglofonoa) "kulturaezberdinei lotuak diren egokitzapenak aztertzeko". Gogoetaldi handi batabiatu zen. Herri osoan entzunaldiak antolatu zituzten, iritzi publikoarenaraberako proposamenak egiteko, kultur aniztasuna eta nortasunkolektiboari buruz. 22 entzunaldi publiko egin ziren orotara 3.423 parte-hartzailerekin, 800 txosten bildu zituzten 569 elkarrizketa eta lekukotasunentzun eta interneten bidez 400.000 bisita egin. Herritarrek garrantziahandia eman diote urte bat iraun duen jardunaldi honi, zinez gai minberadela erakutsiz. Nola laburbil 350 orrialdeko txostena? Bizpahiru gai nagusi
  • 9. 9bereiziko ditugu kulturaren transmisioa argitzeko.Quebecen badago ondoezaldi identitario bat eta zergati nagusia daKanadako kulturaniztasunak oztopatzen duela Quebecekokulturartekotasuna. Alabaina Quebeceko lurraldeak onartzen ez duenKonstituzio federalak elebitasuna eta kulturanitza inposatzen die herrialdeguztiei. Kulturaniztasunak erkidego ezberdinak bat bestearen ondoanuzten ditu, hizkuntzetaz griñatu gabe aniztasunak ingelesa indartzenbaitu. Jatorrizko kulturaz ez du axolarik jatorrizko bretainiarrak %34baitira, Quabecen jatorrizko frankofonoak %77 direlarik. Koesio politikominimo bat bilatzen da eta inola ere ez koesio kulturala.Quebecen aldiz integrazioa da kezka nagusia : nola frantsestasunarenjarraipena segurtatu bestelakotasun etno-kulturala onartuz. Zailtasuna daoinarrizko frantsesdunak gehiengoan direla Quebecen baina gutiengoanKanadan eta Ipar-Ameriketan. Zein dira kulturartearen ezaugarriak ?- frantsesa da kulturen arteko harremanetarako hizkuntza komuna ;- nazioa da kulturartearen gunea, ez bakarrik nazio kulturala bai eta eredenek onartzen duten nazio zibikoa ;- integrazioari eta lotura sozialari ematen zaio garrantzi handi bat ;- ahalaz eskubide guztiak zainduko dira, gehiengoaren eta gutiengoeneskubide kolektiboak eta indibidualak ;- tentsio eraginkor bat mantenduko da jatorrizko kultura historikoa etakultura berrien artean.Baina askorentzat guzti hau ez da nahikoa, ez baitute ezberdintasunikikusten kulturartea eta kultura anitzaren artean. Adibidez Jondoni JoaneBatistaren sozietateak (Société Saint Jean Baptiste aspaldiko elkartesubiranista da) beste hitz batzu erabiltzen ditu "kulturen konbergentzia","kultura komuna" adibidez. Aurkeztu zuen txostenenean, Jean Dorionelkarteburuak argi eta garbi erran zuen : "Beharrezkoa da Quebectarraklehenbailehen beren lurraldearen jabe izan diten, herriak hautatukonstituzio batekin nortasun nazionala errespetatuko duena". Bere aburuz,nortasun nazionalaren oinarriak bost dira :- ororen ondarea da historia eta kultura komuna ;- frantsesa ororen hizkuntza da, etorkin helduek ere ikasi behar dutena;- gizon eta emakumeen arteko parekotasuna ;- demokrazia eta gatazken konponbide baketsua ;- laikotasun irekia kontzientzien askatasuna errespetatzen duena.Zein dira gogoetaldi handi honen ondorioak ? Itxuraz herri nortasuna,kultura komuna berriz aktualitatean sartu dira, iraultza lasaian gertatu zenbezalatsu. Adibidez, 2008ko hauteskundeetan : ADQ alderdi eskuindarrak34 diputatu galdu zituen neutraltasun konstituzionalean baitzegoen eta PQQuebectar alderdiak 15 diputatu gehiago irabazi, herri hizkuntza etaburujabetasuna programan sartu baitzituen.(4. eranskina : aipamenak)
  • 10. 10Lehen nazioakZein da Lehen nazioen egoera Quebecen ? Egoera oso larria, kultura,ekonomia bai eta ere nortasun kolektiboaren aldetik. Demografiarenaldetik gutiengoan daude : 2003ko erroldaren arabera, 11 naziotan,76.419 Indioano eta Inuit kontuan hartuak dira. Horietan 55.653 (%73)beren lurraldeetan bizi dira eta 20.776 (%27) luraldeetarik kanpo.Hizkuntzen aldetik, 4 naziok beren hizkuntza bizkor derabilte Atikamaku(%80), Kri (%82) Inuit (%86) eta Innus (%54), 4 naziok osoki galdua duteAbenaki, Malezit, Huron, Mohawk edo ia galdua Algonkin (%19) etaMikmak (%16).101. legea nazio hizkuntzetaz kezkatu zen eta elebitasun programakeramaten dira lehen eta bigarren mailan. Baina problema herrinortasunean oinarritzen da. Belaunaldi gazteek herri erritoei atxikiak dira,baina ez dute arbasoek bezala bizi nahi, arrantzatik, ehizatik eta estatuenbabespean. Hirietan bizi nahi dute, unibertsitateetan ikasi eta lanbidemoderno bat lortu. Halere aste-buru oroz beren lurraldeetara joaten dira.Aterabidea Nazio bakoitzaren edo Nazio bateratuen esku dago. Betikourraspide berean : nazio kulturaletik (nortasuna barne) nazio zibikorairaganez (antolaketa, ekonomia, osasuna beren gain hartuz) etaburujabetasun zerbaitetara helduz. Zorigaitzez, gaur egun urraspideadiskurtsoetan dago errealitatean baino gehiago !Euskal Herria eta Quebecen arteko konparaketa1. Ezberdintasunak nabari dira :- Herri hizkuntzaren aldetik hemen euskaldun guztiak gara elebidunetniko. Gaztelaniaren eta frantsesaren beharra daukagu gizarteanintegratzeko. Aldiz Quebecen frankofonoen gehiengoa da elebakarra, baieta ere Inglofonoen gehiengoa. Jatorrizko nazioetan da elebitasuna nagusi.- Hizkuntzaren eta kulturaren transmisioa familiaren bidez gertatzen da.Eskolak eta beste erakundeek laguntzen dute familia bidezko transmisioahiztun guztientzat salbu alofonoentzat. Aldiz euskararen eta Euskalkulturaren belaunaldien arteko transmisioa ahula da ; eskola bidezkotransmisioa nahitezkoa da.- Quebecen, kontradizio bat badago hizkuntza eta kultura legedien artean :lege federala elebiduna eta kulturanitza da ; lege quebectarra elebakarrada eta kultura komuna sustatzen du. Ipar Euskal Herrian tokiko hizkuntzalegeak, legedia zentralean txertatuak dira. Halere Espainiako konstituzioakez ditu Estatu hizkuntza eta erkidego hizkuntzak hein berean ezartzen,bata eginbide da eta besteak eskubide dira.- Quebeceko herriari naziotasun kulturala eta zibikoa onartzen diote bainaez burujabetza osoa. Euskal Herrian naziotasuna eskatzen dugu baina ez
  • 11. 11digute onartzen eta burujabetza ere askoz mugatuago da.2. Halere berdintasunak aurki ditzazkegu Quebec eta Euskal Herriarenartean :- Nabariena da minorizazio egoera. Quebecen frantsesa gehiengoan dabaina Kanadan eta Ipar Ameriketan gutiengoan dago, kolonizaziokulturalaren arriskuan. Euskal Herrian minorizazioa sakonago da,euskaldunak herrian berean ere gutiengoan baitaude.- Herri bietan hizkuntza eta kultura borroka beharrezkoa da herrinortasuna bizirik atxikitzeko.- Herri bietan burujabetzaren aldarrikapena betikoa da historian zehar.- Herri bietan demogafia naturalaren ahuleziagatik, immigrazioabeharrezkoa da eta egoera horrek integrazio problemak sortzen ditu.- Quebeceko kultura nazioarteko frankofonia zabalean sartzen da.Trukaketa eta laguntza gune baliosa da. Molde berean euskaltasuna beredisporaz balia daiteke indar kulturalak metatzeko.Zer dugu ikasteko Quebecetik ?1. Hizkuntza eta kultura legeria indartsua beharrezkoa da, minorizazioaarriskugarria den neurrian. 101. legea nahitezkoa da ("hortz-duna")Quebectar guztientzat bereziki frankofonoentzat eta alofonoentzat.Beharrezkoa ere integrazio sozialerako. Ipar Euskal Herrian hizkuntzalegedia nahizkoa da, baina eraginkorra. Iparraldean ez dago legerik, eragingutxiko araudi teknikoak baizik.2. Familia bidezko transmisio ahula den neurrian beharrezkoa da,erakunde (eskola) bidezko transmisioa. Quebecen eskola frantsesabeharrezkoa da Montrealen eta etorkinentzat, biziki lagungarria besteguneetan. Euskal Herrian ia trasmisio guztia eskolaren bidez gertatzen da,eta eskolaz kanpoko beste egitura batzuren bidez, haurtzaindegi, aisialdiegitura eta beste.3. Herri nortasunaren sentimenduak sustatzen du herri kulturaren aldekogriña, iraultza lasaiaren denboran ageri zen bezala. Etorkinen integrazioariburuzko kontsultaren arrakastak erakustera ematen digu herritasunaarriskuan delarik herritarrak zutitzen direla. Euskal Herrian ere herrinortasunaren sentimendua litzateke euskara ikasteko, erabiltzeko etaapaintzeko motibazio nagusia.4. Etorkinen integrazioari begira, badugu anitz ikasteko Quebeketik etabereziki kulturanitza arriskugarri dela kultura minorizatu batentzat.
  • 12. 12Kulturanitza aberasgarri da herri kultura indartzen duen neurrian.Horretarako baitezpadako baldintzak dira herri hizkuntzaren zabalkuntza,kultura ezberdinen konbertzentzia herri kulturari buruz, integraziosozialaren beharra integrazio kulturala lortzeko. Erlisio kontuak konpondaitezke laikotasun irekiaren bidez. Galdea da noraino irek ?5. Politika bizitzak badu zer ikusteko kultura bizitzarekin. Herriakekuduntza guztiak behar ditu : hezkuntza, kultura, ekonomia, immigrazioa,justizia. Batek huts egiten badio, besteak hankamotz gertatzen dira. 101.legea ahuldua da, Ottawako Korte Gorena etsai baitu.6. Nazio kulturala, nazio zibikoa, nazio burujabea logika berean kokatzendira. Borroka guztiak denbora berean eraman behar dira. Baina ez danahitezkoa garaipen guztiak egun berean irabaztea. Quebetarrekerreferendumak galtzen dituzte, baina hizkuntzaren borroka irabazi dute,eta herri kulturarena irabazten ari. Burujabetzaren aldarrian daudelarikindarra "nortasun nazionalak" ematen die.7. Herri batentzat historia bezain garrantzitsua da prospektiba. Ez dirabereizi behar "historiografia, ideologia eta literatura" (Fernand Dumont).Ondareaz hobeki baliatzen da etorkizunari begiratzen zaiolarik. Alorhonetan artistak dira aitzindari eta gu jarraitzale, inkontziente kolektiboanarketipo berdinak bizi baititugu (Carl-Guztav Jung). BibliografiaArexolaleiba, Julen (2001) : Jean Dorion, Bat aldizkaria, 50. alea.Arexolaleiba, Julen (2010) : Hizkuntza politika ez da hautu pertsonal bat,Larrun aldizkaria, 141. alea.Assemblée nationale du Québec (1977) : La Charte de la langue française(loi 101).Baxok, Erramun (1995) : Quebeceko erreferenduma eta herri hizkuntzarenauzia, Emankizuna Loiolako Herri Irratian (195-11-16).Baxok, Erramun (2006) : Euskararen egoera Ipar Euskal Herrian,Euskararen Erakunde Publikoa, Baiona.Bloc Québécois (2007) : Bâtir le Québec ensemble, Mémoire à laCommission Bouchard-Taylor, Québec.Bouchard, Gérard et Taylor, Charles (2008) : Fonder lavenir, le temps dela conciliation. Rapport abrégé de la Commission de consultation sur lespratiques daccomodement reliées aux différences culturelles, QuébecCollectif (2010) : Manifeste pour un Québec pluraliste, Montreal.
  • 13. 13Dorion, Jean (2007) : Pour un Québec francophone, fier de son passé,laïque et tolérant, Mémoire de la Société Saint-Jean-Baptiste à laCommission Bouchard-Taylor, Québec.Dumont, Fernand (1993) : Genèse de la société québecoise, Boréal,Montréal.Gagnon, Bernard et autres (2010) : La diversité québécoise en débat,Editions Québec Amérique, Montréal.Giasson, Thierry (2009) : La culture populaire du Québec, pdf Google.Landry, Bernard (2010) : Multi et interculturalisme, Le Devoir 2010-11-03,MontréalMunicipalité dHérouxville (2006) ; Le Sondage, Le Code de vie.Pagé, Michel et Lamarre, Patricia (2010) : L’intégration linguistique desimmigrants au Québec , Étude no 3 de lInstitut de recherche en politiquespubliques (IRPP), Montreal.Tapia, Joseba (2006) : Québec, 14 kantu independentziarako, Hotsak.Webguneak: www.stat.gouv.qc.ca ; www.statcan.ca>
  • 14. 14 1. eranskina: Quebeceko historia- Duela 10.000 urte biztanleak baziren Kanadan. Lehen Europarrak etorri zirelarikXVI. mendean (Bikingoak, Euskaldunak…) 300 000 biztanle ziren hogei herritanbanaturik : Irokua, Utaue, Huron, Inuit…- 1525-1625 : Euskaldunak balea eta bakalau arrantzan zebilen Ternuan, JondoniLaurendi ibaiaren iparraldean, Sagenay errekan. Lekuko Baie de Biscaye) RedBay-ko txalupa urperatuak, teilaz egin labeak balearen urina urtzeko, euskarazkoedo euskaldunak aipatzen dituzten toki-izenak. Tokiko jendeekin (berezikimikmakekin) harreman onak zituzten eta elkarrekin komunikatzeko pidginaasmatu zuten.- 1534 : Jacques Cartier, Gaspé-ra heltzen da eta lurraldeaz jabetzen Frantziakoerregearen izenean.- 1584-1637 : Euskal Herriko arrantzaleak Euskaldunen Ugartean kokatzen dira.Frantsesek uxatu zituzten eta XVII. mendean baleak agortu ziren. Euskalduneklarru komertzioan jarraitu ziren baina ez zuten koloniarik sortu, denbora bateanTernua Bizkaia Berria izendatzen bazuten ere.- 1608 : Champlain Kebecera heltzen da eta hiri bat eraikitzen du. 1642an Ville-Marie (Montreal) sortzen da eta gero Frantzia-Berria antolatzen soldado, kolono,"Erregearen alaba" eta jauntto frantsesekin.- 1759 : Montcalm-en armada frantsesak Abraham zelaietako gudua galtzen duWolfe-n armada ingelesaren aurka.- 1763 : Pariseko itunak "Zazpi urteko gerla" bururatzen du : Frantziak Kanadagaltzen du eta Inglaterratik ingeles, eskoziar eta irlandes etorkinek Mundu Berriakolonizatzen dute. Quebec lurraldeko herritarrek hizkuntza frantsesa eta erlisiokatolikoa atxikitzen dute.- 1774 : Filadelfiako kongresua, Ameriketako Indepentzia gerlaren hastapena.1774: Quebeceko apezpikuaren gutuna iraultzaren aurka. 1776 :Independentziaren deklarazioa. 1783 : Pariseko Itunean Ameriketako EstatuBatuen independentzia onartua da.- 1791 Kanadako akta konstituzionala : Goi-Kanada loyalistentzat, Behe-Kanadafrantsesdunentzat.- 1838 : "Patriotes" abertzale frankofonoen jazarkundea eta porrota.- 1867 : Inglaterrak erabakitzen du Ipar Amerika Britaniarraren Akta : Kanadokolau probintzien Konfederazioa eta bi hizkuntzen ofizialtasuna.- 1960 : Quebec herrialdeko "iraultza lasaia".- 1969 : P.-E. Trudeau bozkarazten du hizkuntza ofizialen legea, elebitasunaantolatzen administrazio federalean eta kulturaniztasuna Kanada osoan.- 1970 : (FLQ) Quebec askatzeko frontea eta borroka armatua.- 1975 : Eskubide eta askatasunen karta Quebectarra.
  • 15. 15- 1977 : R. Levesque, Quebetar Alderdiko lehen ministroak bozkarazten duHizkuntza frantsesaren lege nagusia (101. legea), frantsesa hizkuntza ofizialtzathartuz eta gizarte osoan zabalduz.- 1980 : Quebeceko burujabetzaren 1. erreferenduma : BAI %40 ; EZ % 60.- 1982 : Konstituzioaren herriratzea, Eskubideen eta askatasunen Kanadako karta: 10 herrialde inglofonoek onartu zuten, Quebeceko herrialdeak ez, Herriarenberezitasuna ez baitu aipatzen.- 1995 : Quebeceko burujabetzaren 2. erreferenduma : BAI 49,4 ; EZ 50,6.- 2003 : Hauteskundeetan, Quebeceko alderdi liberala (federalista) nagusitzen daeta geroztik beste bi hauteskunde irabazi ditu.- 2004 : Hérouxvilleko (Eruvil) inkesta eta koda. Etorkin musulmanenjokamoldeak aho batez arbuiatuak dira, laikotasuna eta gizon-emazteartekoberdintasunaren izenean.- 2007 : Hauteskundeetan, PQ Quebectar alderdiaren porrota (- 9 diputatu) etaADQ eskuindarraren gorapena (+ 38 diputatu) : herri nortasunaren zaintzekokonstituzioa eskaini zuen.- 2007 : Bouchard-Taylor komisioa, kutura ezberdintsunekin lotuak direnegokitzapenak aztertzeko. - 2008 : Hauteskundeetan, ADQ eskuindarraren porrota (- 34 diputatu) eta PQQuebectar alderdiaren gorapena (+ 15 diputatu ); herri hizkuntzaren etaburujabetasuna helburutzat sartu zituen.
  • 16. 16 2. eranskina: Quebec zenbakitanAma-hizkuntzak (2009) %Jendetza 7.435.900 %100Frantsesa bakarrik 6.877.660 %79Ingelesa bakarrik 575.555 %8Besterik 886.280 %12Elebidunak 96.405 % 1Hizkuntzen ezagutza (2009)Jendetza 7.435.900 %100Frantsesa bakarrik 4.010.880 %54Ingelesa bakarrik 336.780 % 4,5Frantsesa eta ingelesa 3.017.860 %40,5Bata ez bestea 70.875 %1Etxeko hizkuntza (2006) Quebec MontrealFrantsesa %82 %54Ingelesa %11 %25Beste bat %7 %21Elebidunak (2006) Quebec MontrealFrankofonoetan %36 %55Anglofonoetan %70 %69Alofonoetan %50 %51IMMIGRAZIOAQuebeceko etorkinak (2006)Orotara : 851.555 %1001961 arte 55.810 %101961-1970 60.900 %111971-1980 70.195 %141981-1990 91.090 %161991- 2000 145.720 %262001-2006 136.905 %23Etorkinak jendetza osoari konparatuz %11,5Montrealen kokatu direnak (560.390) % 7,5
  • 17. 17Etorkinen ama-hizkuntzak (2006) Quebec Montreal Hirietan Hiriz kanpoFrantsesa %20 %17 %34 %45Ingelesa %9 %9 %7 %13Biak %1 %1 %1 %1Beste bat %70 %73 %59 %42Alofonoen frantsesezko ikaskuntza 1971 2006Lehen eta 2. mailan %15 %82Kolegio mailan %15 %46Unibertsitatean ? %53Alofonoaen hizkuntza aldaketa 1971 2006Frantsesera %29 %51Ingelesera %71 %49Etorkinen laneko hizkuntzak (2006) Quebec MontrealFrantsesa %45,5 %16Ingelesa %32,5 %17Biak %12 %50LEHEN NAZIOAK QUEBECENNazioa Jendetza Hiztunak %Abenaqui 2.048 0Algonquin 9.111 1.760 %19Atikamakw 5.868 4.715 %80Cri 14.632 11.935 %82Malécite 759 0Micmac 4.865 780 %16Montagnais 15.385 8.365 %54Naskapi 834 ?Huron 2.988 0Mohawk 16.211 75 %0,5Inuit (inuktitut) 10.154 8.710 %86Orotara 82.855 36.340 %44(Iturria : www.stat.gouv.qc.ca)
  • 18. 18Kultura herrikoiaEzaugarri nagusiak1. Kultura bereziaren helburua da nortasun nazionala sustatzea.2. Kulturaren politika gobernuaren lehentasun bat da : kontuen %1eko heinaerabiltzen du sorkuntza, kultura industria eta esportazioa laguntzeko. 2006an :526 milioi dolar inbertsio + 53.400 enplegu = 2,6 mila milioi mozkin (%1,1 BEG).Esportazioa Quebectar Ordezkaritzen bitartez egiten da frankofonia osoan.AEBn eta mundu zabalean ere bai, bereziki musika, dantza eta zirkoa.3. Kultura iraganari lotua da (kolonizazioa, laborantza, folklorea, ipuinak) bainagero eta gehiago etorkizunari irekia (hiria, modernitatea, aniztasuna).4. Quebectarrak kultura kontsumitzaile handiak dira. 2004an familia bakoitzak1300 dolar (kontuen %2) baliatu ditu liburu, musika, filma eta ikuskizunetan.• %90ek diote maiz musika entzuten dutela.• %76k urtean aldi bat gutienez zinemara joan direla• %66k astero gutienez kazeta bat irakurtzen dutela.• %59k maiz liburuak irakurtzen dituztela.• %47k urtean aldi bat gutienez liburutegi batean ibili direla.• %41ek urtean aldi bat gutienez erakustoki batean ibili direla.5. Telebista da kultura hedatzeko tresna nagusia.Quebectarrek astero 30 orduz darabilte eta frantsesdunek %94,3 frantsesez.- 3 sare orokor frantsesez eta beste 3 ingelesez ;- 2 kate publiko eta 4 kate pribatu (erdia franko, erdia anglo) ;- l6 kanala berezi (kirola, berriak, meteoa, pidaiak, historia...) ;- 5 kate digital.Beste lau ardatz nagusi1. Kantua - Gaiak : iraultza lasaia, folklore berritua, burujabetza.Felix Leclerc (1914-1988), Gilles Vigneault, Robert Charlebois, Celine Dion,beste 11 izen ospetsu eta 16 izen berri. Urtero 7 kantu jaialdi.2. Zinema - Gaiak : familia, lurra, humore amerikanoa, fikzioa, gizarte kritika.Claude Jutras (1930-1987), Denis Arquand, Pierre Falardeau, Micheline Lanctôt,beste 25 izen ospetsu eta 13 izen berri. Urtero 6 zinemaldi.3. Literatura : elaberria, biografia, olerkia, saioak, gazte liburuak, tele gidoiak.Gaiak : familia, lurra, gizarte borroka eta kuraia, gogoeta intimistak.Emile Nelligan (1879-1941), Hubert Aquin, Marie-Claire Blais, Anne Hébert,beste 13 izen ospetsu eta 16 izen berri. Urtero 5 liburu azoka.4. Antzerkia – Ezaugarriak : iraultzailea, "Joual"zalea, hiritarra, bat-batekoa.Gaiak : hiriko bortizkeriak, familia eta haurtzaroa, bakardadea eta askatsuna.Izenak : Michel Trenblay (1947), Marcel Dubé, Denise Boucher, Gratien Gélinas,beste 10 izen ospetsu eta 12 izen berri. Urtero 9 antzerki-festibal.( Iturria : Thierry Gianon (2009), La culture populaire du Québec.
  • 19. 19 3. eranskina - KulturgintzaAquin, Hubert, 1965, Prochaine épisode ( Hurrengo gertakaria, ipuina).Arquand, Denis, 1986, Le déclin de lempire américain (Amerikaren gain-bebera).Blais, Marie-Claire, 1959, La belle bête (Abere ederra, ipuina).Boucher, Denise, 1993, La construction dune culture (Kultur eraikuntza,saiakera).Casgrain, lAbbé, 1923 Les Français au canada (Frantsesak Kanadan, historia).Charlebois, Robert, 1969, Québec Love, Lindberg (kantuak)Dion, Celine, 1987, Incognito, Sil suffisait daimer, (Maitatzea aski balitz,kantuak).Desbien, J.-Paul, 1960, Les insolences du Frère Untel (Fraile baten lotsagabea, s.)Dubé, Marcel, 1953, Zone, Un simple soldat (Gunea, Soldado xumea, kantuak).Dumont, Fernand, 1971, la vigile du Québec (Québecen bezpera, saiakera).Faillon, Etienne-M., 1865, Lhistoire de la colonie française du Canada (historia).Ferland, lAbbé, 1868, Cours dhistoire du Canada, (Kanadaren historia).Ferron, Jacques, 1947, Les rats, Le dodu (Arratoiak, Potoloa, antzerkiak).Falardeau, Pierre, 1971, Continuons le combat (Borroka jarraik, filma).Garneau, François-X., 1865, Histoire du Canada (Kanadaren historia).Gauthier, Claude, 1967, Entre la mer et leau douce (Itsasoa eta ibaiaren artean,k.).Giguère, Roland, 1965, Lâge de la parole (Hitz egiteko adina, olerkiak).Gavreau, Claude, 1947, Bien-être (Ongi izatea, antzerkia).Godbout, Jacques, 1967, Damour P. Q. (Amodioz Quebec, antzerkia).Gélinas, Gratien, 1948, Hier les enfants dansaient (Atzo haurrak dantzan,antzerkia).Hébert, Anne, 1942, Les songes en équilibre (Ametsak orekan, olerkiak).Hémon, Louis, 1913, Maria Chapdelaine (saiakera).Jutras , Claude, 1971, Mon oncle Antoine, Kamourazka (Otto Antonio, filma).Lanctôt, Micheline, 1973, Souris, tu minquètes (Irri egin, kezkatzen nauzu, filma).Langevin, André, 1951, Lévadé de nuit (Gauaz ihes, ipuina).Leclerc, Felix, 1988, Lhymne au printemps (Udaberriko kantua).Lémelin, Roger, 1944, Au pied de la pente douce (Aldapa eztiaren oinetan,ipuina).Nelligan, Emile, 1893, Soir dhiver, Le vaisseau dor (Neguko gaua, Urrezkoontzia).
  • 20. 20Parent, Alphonce-M. 1963, Rapport sur lenseignement au Québec (txostena).Rioux, Marcel, 1971, La société canadienne-française (Kanada frantsesarenhistoria).Roy, Gabrielle, 1945, Bonheur doccasion (Bigarren eskuko zoriona, antzerkia).Trenblay, Michel (1972), Demain matin, Montreal mattend (Bihar Montreal antz.).Vaillères, Pierre, 1967, Nègres blancs dAmérique (Amerikako negro zuriak, sai.).Vigneault, Gilles, 1964, Mon pays, Gens du pays (Ene herria, Herritarrok,kantuak).
  • 21. 214. eranskina: AipamenakSur l’imposition forcée du nationale.multiculturalisme au Québec, nouspartageons la vision du Jean Dorion, Société Saint-Jean-constitutionnaliste Julius Grey : Baptiste.« Le multiculturalisme canadien s’est Quebecen kulturazniztasunaavéré un grand échec (...) Depuis le inposatzeari buruz, Julius Greydébut, le fédéralisme version kontituzionalistaren ikusmoldeaekinTrudeau a été une erreur. À mon ados gara:avis, aucune société n’a réussi àpratiquer un système de "Kanadako kulturaniztasuna porotmulticulturalisme sans dégénérer tôt handi bat izan da (...) Hasieratikou tard dans des conflits Trudeauk asmatu federalismoapermanents. L’Espagne du Moyen okerkeria bat izan zen.Nire ustez, ezÂge, où les musulmans, les chrétiens da gizarterik kulturaniztasunaet les juifs ont vécu ensemble mais praktikatu duenik goiz edo berantne se sont jamais mêlés, ainsi que les etengabeko gatazketaetara erorisociétés balkaniques, illustrent gabe. Erdi-aroko Espainiak, nonéloquemment l’impossibilité de giristinoak eta juduak elkarrekin bizimaintenir une harmonie si les baitziren inoiz nahasi gabe, bai etagroupes gardent leurs qualités ere Balkanietako gizarteek argi etadistinctes d’une génération à l’autre garbi erakustera ematen dute ezin(...) Toutes les sociétés modernes, y dela harmonia mantendu multzoekcompris l’Angleterre et la France, beren ezaugarri bereziak atxikitzensont le produit du mélange". badituzte belaunaldi batetik bestera (...) Gizarte moderno guztiak,En imposant par la force le double Ingelaterra eta Frantzia barne,carcan du bilinguisme et du nahasketaren ekoizpenak dira"multiculturalisme dans une grandepartie de la vie publique québécoise, Elerbitasuna eta kultuanitzarenle Canada a réduit considérablement uztarria indarrez inposatuzles possibilités du débat Quebeceko bizitza publikoaren zatidémocratique québécois dans ces handi batean, Kanadak askozdomaines : les élus des Québécois murrizten du debaten’ont jamais le dernier mot dans demokratikoaren ahalmena alorl’élaboration des politiques en ces hauetan : Quebeceko hautetsiek inoizmatières. Ce dernier mot revient à ez daukate azken hitza gai hauetan.des juges non-élus, nommés par le Azken hitza Kanadak izendatu dituenCanada, qui appuient leurs décisions epaile batzuek daukate, berensur un document que les gouverne- erabakiak Quebeceko gobernuekments successifs du Québec ont tous inoiz izenpetu ez duten agiri bateanrefusé de signer. Existe-t-il un oinarriturik.adjectif plus approprié que « colonial» pour désigner ce processus par Ba ote da "kolonialismoa" baino hitzlequel une nation impose ses valeurs egokiagorik urraspide hauà une autre sans son consentement ? definitzeko, nazio batek beste bati bere baloreak nahigabe, inposatzenD’où la nécessité que les Québécois dituelarik?aient au plus tôt leur propre pays,avec une constitution adoptée par Ondorioz beharrezko ad Quebec bereson peuple et respectueuse des lurraldearen jabe izan dadin, herriakfonde-ments de son identité onartu kontituzio batekin, bere
  • 22. 22nortasun nazionalaren oinarriak Jean Dorion, Jondoni Juane Batistaerrespetatuko dituena. sozietatea.
  • 23. 23Interculturalisme quebecois Rapport abrégé de la Commision B.- T. Quebeceko kulturatekotasuna- Le cadre operationnel delinterculturalisme est le Québec en - Kulturartekotasunaren jokabidetant que nation tel quil a été esparrua da Quebeceko nazioareconnu par tous les partis politiques bezala, hemengo alderdi politikoquébecois et par le gouvernement guztiek onartu duten bezala , bai etafédéral. ere gobernu federalak.- Lobjectif est lintégration enconciliant la diversité etnoculturelle - Integrazioa da helburua, aniztasunavec la continuité du noyau etnokulturala bateratuz oinarrizkofrancophone et la préservation du frankofoniaren jarraipenarekin, etalien social. jostura sozialaren zainketarekin.- Le français est la langue communedes rapports interculturels. - Frantsesa da kulturarteko harremanetarako hizkuntza komuna.- Les membres du groupeetnoculturel majoritaire (les - Gehiengoan den multzoQuébecois dorigine canadienne- etnokulturaleko kideek (Kanada-française) et les membes des frantsesaren jatorria dutenminorités etnoculturelles acceptent Quebectarrek) eta gutiengoque leur culture soit tranformée, à etnokulturaletako kideek onartzenplus ou moins long terme, par le jeu dute beren kultura noizbait aldades interactions. dadin, elkareraginaren bidez.- Les constantes interaction entre les - Jatorri ezberninetako herritarrencitoyens dorigine diverse mène au arteko etengabeko elkarekintzendéveloppement dune nouvelle ondorioa da nortasun berri etaidentité et dune nouvelle culture. kultura berri baten garapena. HauCest ce qui ce passe au Québec Quebecen gertatzen da dueladepuis plusieurs décennies, sans que hamarkada batzu, gehiengoan dencela altère la position culturelle du multzoaren egoera kulturala nahas-groupe majoritaire, ni ne porte pilatu gabe, eta gutxiengoan direnatteinte aux cultures des groupes multzoen kulturak andeatu gabe.minoritaires. - Hizkuntzanistasuna sustatua da,- Le plurilinguisme est encouragé, frantsesa ororen hizkuntza publikoaparallèlement au français comme den neurrian. Nortasun hizkuntza etalangue publique commune. Le débat komunikazio hizkuntza bat bestearenqui oppose la langue identitaire à la aurka jartzen dituen debatea antzualangue de communication est peu da. Garrantzizko lehentasuna dafécond. Ce qui importe dabord cest frantsesaren hedapen ahalik-etala diffusion la plus large possible du zabalena, molde batean edo bestean.français quelle que soit la forme. - Herritasun eta zuzenbide- Les dimension civiques et juridiques ezaugarriak (bereziki bereizketa(tout ce qui concerne en particulier la debekatzen dutenak) oinarrizkotzatnon-discrimination) doivent être hartu behar dira kulturarteko-tenues comme fondamentales au tasunaren baitan.sein de linterculturalisme. B.-T. Batzordearen txosten laburra.
  • 24. 24
  • 25. 25 5. eranskina : euskara-mikmak pidginaHiztegiaUrtea Mikmak Euskara Français1603 matachia patatxa monnaie1612 matachaz patatxa monnaie1613 souricoua zurikoa qui est blanc1613 pilotoua pilotua pilote1616 adesquidex adiskide ami1616 bascua baskoa basque1616 chabaya salbaia sauvage1618 atouray atorra chemise1618 baccalaos bakalau morue1618 endia handia grand1618 escorken mozkor boisson1618 canadaquoa kanadakoa canadien1618 kessona gizona homme1618 mercatoria merkataria commerçant1618 muschkucha bixkotxa biscuit ? ania (innu) anaia frère capitaina kapitaina capitaine caracona gari ona/ogia blé/pain carcaria/ircay irri-karkaila rire castaigne gaztaina châtaigne chimonutz txima luze crinière echpata ezpata épée elege errege roi makia makila bâton maria balea baleine martia marta martre orignak oreinak orignal tabaguia tapakia/aterp refuge barilia e barrique barrikaEsaldiak • Euskara-mikmak ⇒ Ania, kir capitana? • Euskara ⇒ Anaia, kapitaina al zara? • Euskara-mikmak ⇒ Ania capitana ouias amiscou. • Euskara ⇒ Anaia kapitaina kastor haragia. • Euskara-mikmak ⇒ Endia chave Normandia. • Euskara ⇒ Frantsesek gauza asko dakite.
  • 26. 26 • Euskara-mikmak ⇒ Gara gara ender-quir gara gara. • Euskara ⇒ Gerra izango dugu. • Euskara-mikmak ⇒ Nola zaude? Apezak obeto. • Euskara ⇒ Nola zaude? Apaizak hobeto. • Euskara-mikmak ⇒ Maloes mercatora. • Euskara ⇒ Malo Deunakoak merkatari bidegabekoak dira.Euskal toponimia: Québec • Baie-aux-Basques (Charlevoix-Est) • Exafaud-aux-Basques (Charlevoix-Est) • Anse-aux-Basques (Baie-Comeau) • Île-aux-Basques (Trois-Pistoles) • Tadoussac • Les Escoumins. • Barachois (Baratxoa) • Uli-Zulo • Burua-Aundi • Etxalde-portu • Igarnatxoa • Anton portu • Barba Zulo • Lobeeta • Samaded • Fortea Bay (Blanc Sablon) • L’échourie (Urdazuri) La Grande-Échourie, (erreka) Ternua • Bay of Biskay (Baye de Bizkaye) • Port au Chois (Portutxoa) • Barachois (Terre-Neuve-et-Labrador) (Barratxoa) • Port-à-port (Opor-portu)
  • 27. 27• Port-aux-Basques• Placentia (Plazentzia)• Île-aux-Basques• Bonne Bay (Baye Ederra)• Ingonachoix Bay (Aingura Txar)• Longue pointe (Punta mehea)• Portutxo Zaharra• Antton Portu• Portu Txarra• Balea Handia• Amuitz , Miarritz

×