• Share
  • Email
  • Embed
  • Like
  • Save
  • Private Content
Nilesaren Hft
 

Nilesaren Hft

on

  • 1,488 views

Avis i Skolens idéhefte til Nilesaren, nynorsk. Undervisning med avis som læremiddel. publ. 2008

Avis i Skolens idéhefte til Nilesaren, nynorsk. Undervisning med avis som læremiddel. publ. 2008

Statistics

Views

Total Views
1,488
Views on SlideShare
1,488
Embed Views
0

Actions

Likes
0
Downloads
8
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    Nilesaren Hft Nilesaren Hft Document Transcript

    • Nilesaren leseren – ein idébank som viser korleis aviser kan fremje leselyst.
    • Forord «Å lese» er å stille spørsmål, og sjå Innhold om du får rett. Kap 1. Nilesaren – planlegging side 03 Når du les, stiller du spørsmål til deg Årshjulet side 04 sjølv før, under og etter lesinga. Informasjon til elevane side 05 Før du startar tenkjer du: Utvalde oppgåver (eit forslag) side 06 «Dette handlar nok om …..» Vurdering, 1. periode side 07 Under lesinga bruker du dei Kap 2. Å kome i gang side 8 kunnskapane du har til å finne meining i Skattejakt side 9 teksten. Til slutt spør du deg sjølv om du Nyhende denne veka side 10 er samd med skribenten, og om du lærde noko nytt. Kap 3. Avisa si rolle side 11 Kva er eit nyhende side 12 Det er opp til deg å velje, forbetre og Ulike typar nyhende side 13 utvikle ideane i dette heftet slik at dei er Avisa som meiningsbærar side 14 tilpassa undervisninga. Ein kontroversiell påstand side 15 Lukke til! Kap 4. Menneska i avisa side 16 Venleg helsing Bilete av ein person side 17 Avis i Skolen Avisteikning side 18 Kap 5. Lesestrategiar side 19 Tilpassa tekstutval i aviser side 20 Gjett ein artikkel side 21 Skumming side 22 Scanning side 23 Per Tore Moen Oppsummering side 24 Tekst og pedagogisk Fleire idear side 25 tilrettleiing. Kap 6. Kritisk lesing side 26 Å forstå årsak og verknad side 27 Pålitlege kjelder side 28 Kap 7. Analyse side 29 Aviskort side 30 Biletanalyse side 31 Vår visjon: Kap 8. Journalistiske sjangrar side 33 “ Tilpassa leseopplæring side 34 Avis i Skolen vil bidra til ein god skole med Kap 9. Les avis og lær matte side 35 dagsaktuell undervisning, “ Fleire forslag til oppgåver side 36 Engelsk og matematikk i avisa side 37 i tråd med skulen sitt føremål. Kap 10. Evaluering side 38 Kap 11. Sluttord side 39 Visuell idé og presentasjon: Lettlest media AS
    • Kap 1. Planlegging 3 Nilesaren: planlegging NB! Dette heftet er meint som ein idébank, der de kan tileigne dykk kunnskapar og øve ferdigheiter i tråd med Kunnskapsløftet sine intensjonar. Hovudfokus skal vere lesing, men skuleavis/klasseavis kan vere eit alternativ! Det er ikkje meininga at de skal gjere alle øvingane, men velje det som høver! Læremiddel. Det viktigaste læremiddelet i prosjektet er avisa, på papir eller nett. Men vi tilrår òg bruk av andre læremiddel til å bygge opp ei kritisk forståing av dei sakene avisa vel å publisere. Den lokale avisa på papir vil vere tilgjengeleg og gratis dei fleste stader til dette prosjektet, men vi tilrår òg å bruke nettaviser der det er ynskjeleg. Årshjulet. Nilesarprosjektet si lengd vert fastsett av skulen. Vi tilbyr inntil ni veker med aviser, helst fordelt på kortare periodar, t.d. 3x3 veker i løpet av skuleåret. Det kan vere lurt å velje prosjektperiodar der de veit at interessante emne (jfr Kunnskapsløftet) vil bli omtalt. På hausten veit vi om skulestart, statsbudsjettet, FN-dagen, bokhausten, Barnekonvensjonen (20. nov), Nobels fredspris, menneskerettar osb. På våren kjem likestilling (8.mars), serieopning i fotball, Verdas bokdag (23. april), Pressefridomens dag (3. mai), OL/VM, lønsforhandlingar m.m. Ting derfor gratis klassesett av aviser i periodar der de vil ha best nytte av dei. Prioriterte oppdrag. Prosjektet bør ha minst tre prioriterte oppdrag: o1: Følgje nyhenda (samfunnskunnskap) o2: Lesetrening (den andre leseopplæringen) o3: Aktualisere «pensum» (ta opp tema i Kunnskapsløftet når dei er dagsaktuelle) I tillegg bør elevane få trening i å uttrykkje sine meiningar i det offentlege rom (som lesarbrev, SMS, blogg, nettbyar osb). Prosjektet gir òg høve til å øve på eit dagsaktuelt ordforråd, øve på kritisk vurdering av tekstar, trene intervju (stille gode spørsmål) og innføring i dei mange avissjangrane Gratis materiell. Avis i Skolen tilbyr gratis klassesett av den lokale avisa (gjeld aviser som er medlemer av Mediebedriftenes landsforening). NB! Ver ute i god tid med tinginga! Avis i Skolen kan òg tilby klassesett av anna gratis undervisningsmateriell: ”Nyhendedagboka” høver til oppdraget med å følgje nyhenda. ”Nyhendekalenderen” gir ein god peikepinn på kva som skjer av dagsaktuelle hendigar gjennom skuleåret. Sjå ellers nettsida til Avis i Skolen: www.avisiskolen.no. Informer elevane. På dei neste sidene finn du nokre forslag til korleis elevane kan få informasjon om prosjektet! Evaluering. Du finn òg eit enkelt evalueringsskjema som kan nyttast internt etter kvar periode. Det er laga eigne evalueringsskjema for sluttevalueringa. Lykke til!
    • Kap 1. Planlegging 4 Årshjulet Årshjulet - eit døme på ein reiskap som kan vere til hjelp i planlegging av undervisning som skal gjere læreplanen sine tema meir dagsaktuelle. Framtida er gitt på den måten at året går sin gang, årstidene skiftar omtrent på same tid kvart år og enkelte datoar får same innhald – i alle fall i avisene. Det er utruleg mange føremål og organisasjonar som har ein dato øyremerkt si verksemd. Dessutan er det mange andre hendingar og /eller tema som har sin faste «plass» i kalenderen. Her følgjer eit årshjul som kan brukast som reiskap for å få til dagsaktuell undervisning. Dei ulike tema i årshjulet vil de temmeleg sikkert finne att i avisspaltene. Det er òg ein god idé å tilpasse eit slikt årshjul til lokale hendingar - som ein vil finne att i lokalavisa sine spalter. Aktuelle dagar Aktuelle tema Aktuelle hendingar Januar 01.01. Første nyttårsdag Nyttårsløfte, forbruk, materialisme, Meisterskap i vinteridrett kosthald, helse Februar 06.02: Samefolket sin dag Kjærleik, venskap, mor Oscarpris-utdelinga 14.02: Valentins dag 21.02: Kong Harald V sin fødselsdag Andre sundag: morsdag Mars 08.03: Internasjonal kvinnedag Streik, likestilling, klima, Lønns-oppgjer 23.03. Meteorologisk verdsdag ver April 01.04: Narredagen Påske, tru, tradisjon, trafikk, vår, Start på fotball-sesongen 07.04: Verdas helsedag litteratur. 14.04: Første sommardag ifølgje primstaven 23.04: Verdas bokdag Mai 01.05: Arbeidarrørsla sin dag Fagforeiningar, arbeidarrørsla, Filmfestivalen i Cannes 03.05: Internasjonal dag for pressefridom ytringsfridom, rasisme/ 08.05: Frigjeringsdag 1945 kulturelt mangfald, 15.05: Internasjonal familiedag russefeiring, tobakk/rus 17.05: Grunnlovsdag 21.05: Verdsdagen for kulturelt mangfald 31.05: Verdas røykfrie dag Juni 05.06: Verdsmiljødagen Miljøvern, barnearbeid, fordeling Jonsok 06.06: Svenska flaggans dag av goder, ferietid 07.06: Unionsoppløysninga 1905 12.06: Verdas dag mot barnearbeid 20.06: Verdas dag for flyktningar 21.06: Sommarsolkverv 23.06: Jonsok Juli 04.07: USA sin nasjonaldag SOMMARFERIE SOMMARFERIE August 24.08: Stiftningsdagen for NATO Skule, utdanning, forsvar Skulestart September 21.09: Internasjonal fredsdag Mat, kosthald, landbruk Val Oktober 02.10: Internasjonal barnedag Psykiatri, FNs tusenårsmål, Opning av Stortinget, 10.10: Verdsdag for mental helse UNICEF statsbudsjettet 14.10: Vinterdagen iflg. primstaven 16.10: Verdas matvaredag 24.10: FN-dagen November 01.11: Allehelgensdag «Halloween» – amerikansk skikk, Start på vintersport- 19.11: Minnedag for ofre i trafikkulukker amerikanisering, trafikkultur, vald sesongen 25.11: Internasj.dag mot vold mot kvinner mot kvinner, far, farsrollen Andre sundag: farsdag Desember 01.12: Internasjonal AIDS-dag Helse, Amnesty, jul Utdeling av 10.12: Menneskerettighetsdagen Nobels fredspris 13.12: Luciadagen 22.12: Vintersolkverv
    • Kap 1. Planlegging 5 Informasjon til elevane Dette er eit døme på korleis du etter å ha valgt læringsmål, informerer elevane om hva første prosjektperiode skal innehalde: Til elevane på 9. trinn! Nilesaren Vi skal vere med på eit avisprosjekt som heiter «Nilesaren». Du skal jobbe med avis i 3x3 veker, og dei første vekene er 37, 38 og 39. Resten av prosjektet vil bli på nyåret. Alle vil få kvar si avis kvar dag i perioden, og du skal lese (både papir- og nettutgåva), debattere, skrive, stille spørsmål, svare på spørsmål m.m. Alle oppgåvene skal samlast i eit hefte. Du vert evaluert for kvar periode, men heile heftet vil telje med på årskarakteren din. Du får nokre oppgåver du må gjere, og nokre du kan gjere. Nokre oppgåver skal gjerast ein gong kvar veke. Mål. Målet er at du skal bli betre kjend med aviser og dei ulike sjangrane der, men òg at du skal bli ein betre avislesar og få betre kunnskap om samfunnet. Du må sjølv sørgje for å ta ei avis kvar dag, lese ho på skulen og/eller ta ho den med heim. Elles brukar vi følgjande timar til prosjektet i denne perioden: 2. time måndag, 5. time onsdag, 1.- 2. time fredag. Arbeid. Desse oppgåvene skal du gjere kvar veke: 01: «Skattejakt» 02: «Nyhendedagbok» 03: «Ordliste» 04: «7-nøtten» (www.avisiskolen.no ) eller ein quiz som vi lagar sjølve. Helsing Lærerteamet, 9. trinn Foto: istockphoto.com
    • Kap 1. Planlegging 6 Utvalde oppgåver (eit forslag) Dette er eit døme på oppgåver som er vald for den fyrste prosjektperioden. Dei er henta frå denne idebanken, eller frå andre kjeldar: Nileseren Her kjem ei detaljert oversikt over dei oppgåvene du skal gjere. Der det er referert til eigne ark, vil desse liggje inne i heftet ditt eller bli delt ut av lærar i timane. n Finn døme på følgjande, og lim inn på eige ark: - eit lesarbrev - ein reportasje - ein leiar - ein annonse - ein notis - ei melding (av ei bok, ein film eller eit spel) - ein enquete n Nettavisoppgåve (sjå eige ark: «Dette har eg lese i nettavisa») n Utfylling av «Nyhendedagboka» – vel ein sak hver dag n Skrive opp vanskelege ord i «Ordlista» – eleven si eiga ordliste n Quiz – test deg sjølv på «7-nøtten» (www.avisiskolen.no), eller lag ein tilsvarende quiz til ein kamerat som handlar om nyhende denne veka. n Debatt – Kvar fredag skal vi ha ein debatt i klassen. Finn forslag til tema vi kan debattere ut frå nyhenda i veka. I denne perioden brukar vi øvinga «Ein Foto: Alexander M. Schindler kontroversiell påstand». n Skriv eit lesarbrev. I løpet av perioden skal du skrive eit lesarbrev på sidemålet. Finn ut korleis eit lesarbrev bør byggast opp, og lag eit utkast ut frå ei av dei store sakene i veka. n Oppgåve om personar i avisa (sjå eige ark) n Intervjuoppgåve. – Sjå gjennom avisene for denne veka og finn to-tre personar som har opplevd noko utanom det vanlege. Det kan vere ein lokal fotballspelar som har fått tilbod frå ein eliteserieklubb, - ein kvinnelig lege som ber om hjelp til gatebarn i Brasil, - ein gut som har overlevd ei trafikkulukke osb. Lag tre-fire verkeleg gode spørsmål til kvart tema, og test ut spørsmåla på ein ven som kan spele intervjuobjekt. Oppsummér kort kva du fekk vite. Lukke til!
    • Kap 1. Planlegging 7 Vurdering 1. periode Dette er eit døme på eit enkelt vurderingsskjema: Vurdering av Nilesaren 1.periode Navn: Arbeidsinnsats: Utforming/orden: Nyhendedagbok: Ordboka: Debatt: Intervju: Lesarbrev: Sluttkommentar:
    • Kap 2. Å kome i gang 8 Å kome NB! Dei fleste i gang “ oppgåveideane kan med fordel brukast både på Skattejakt i avisspaltene papiraviser og nettaviser “ Til læraren. Skattejakt (sjå døme neste side) er motiverande lesetrening samstundes som elevane øver på lesestrategien scanning (sjå eigen omtale, side 23). Elevane får dessutan kunnskap om kva som hender i samfunnet. Skattejakt viser òg Aktiviteter kor utruleg mange ulike opplysningar du kan finne i ei avis. kvar dag Her finn de mange riktige svar på spørsmåla… eller kvar veke: Skattejakta kan vere av generell natur, som dømet på neste side, eller knytast til spesielle emne eller ferdigheiter, som t.d.: Frilesing. Set av nokre minutt der elevane kan bla Skattejakt i avisa. Lag oppgåver som tek elevane frå side til i avisa og gjere seg kjende side, frå annonse til bilete til nyhende osb… - til dei til slutt finn med innhaldet. Dette vil skatten. gi dei høve til å ta eigne leseval. Ordjakt. Døme på oppgåver: n Finn fem substantiv, fem adjektiv, osv. Nyhendedagboka. n Finn ord eller uttrykk som du vil karakterisere som klisjear… Elevane skal velje eit n Finn ord frå engelsk som har gått inn i det norske språket… nyhende for kvar dag. n Finn ord som skildrar negative eigenskapar… I den øvste (objektive) ruta skal dei fortelje om Vel ein person. Vel ein lokal eller nasjonal kjendis. Finn ti ord nyhendet (fakta). I den som du meiner skildrar personen på ein utfyllande måte. nedste (subjektive) ruta skal dei skrive personlege Sportsjakt kommentarar til nyhendet. n Finn namn på ti utøvarar frå ti ulike idrettsgreiner… «Nyhendedagboka» Kan n Finn ti ord som skildrar ei idrettsgrein, eller ein tingast frå Avis i Skolen. idrettsprestasjon… n Finn beste lokale utøvar i ein eller fleire konkurransar… n Finn eit sportsbilete ut frå ei skildring… Nettavis. Finn di lokale avis på nettet. Samanlikn førstesida med Lat elevane lage oppgåver til kvarandre. papirutgåva. ed tar vi m Da star selyst le å skape ane! ev blant el
    • Kap 2. Å komme i gang 9 Skattejakt Skattejakt Aviser er fulle av informasjon som nyhende, annonsar, meiningar og meir underhaldande stoff. Les i avisa og sjå om du finn desse opplysningane… 01: Kor mykje kostar den avisa du no les? Svar: Side: 02: Finn prisen på ein bruktbil! Svar: Side: 03: Finn tre samansette ord! (eks.: fiskekort, gjennomgå…) Svar: Side: 04: Finn ein idrett der det deltek meir enn 20 personar samstundes! Svar: Side: 05: Finn namn på to byar i andre land! Svar: Side: 06: Finn namn på to kjende personar! Svar: Side: 07: Finn to ord du ikkje forstår! Svar: Side: 08: Kva sier værmeldinga for det området der du bur? Svar: Side: 09: Kva program vert synt på NRK1 kl. 18.23 i kveld? Svar: Side: 10: Kva handler avisa sin leiar om i dag? Svar: Side:
    • Kap 2. Å komme i gang 10 Vekas nyhende Vekas nyhende Gruppeoppgåver n I løpet av ei veke skal de lese aviser og plukke ut ei sak kvar dag som de vil ta tak i. Diskuter saka: 01: Kva har hendt …? 02: Kva er årsaka …? 03: Kva for konsekvensar …? 04: Kva kan gjerast …? Leit òg etter matematiske problemstillingar, sjå på om desse er relevante for saka, diskuter dykk fram til forslag til løysingar og sjå på kva for konsekvensar dette vil få. n På fredag vel de ei «hjartesak» frå veka og legg ho kort fram for klassen. Deretter vel heile klassen ei sak som de skal setje søkelyset på. Den/dei gruppene som har “utreda” saka forklarer ho grundigare for klassen. n Vurder om denne saka er så viktig at ho fortener ein debatt, eller ei meiningsytring til avisa. Foto: Alexander M. Schindler Di eiga ordliste Finn minst eitt ukjent ord i avisa kvar dag. Finn ut kva ordet tyder og skriv ei forklaring med eigne ord.
    • Kap 3. Avisa si rolle 11 Avis si NB! Dei fleste rolle “ oppgåveideane kan med fordel brukast både på Avisa har ulike roller. Den skal informere, utdanne, påverke, underhalde, marknadsføre og vere ein papiraviser og nettaviser. “ ”handelsplass” på papir og nett. Kva er eit nyhende? Eit nyhende er nøyaktig, konsis notidsinformasjon om det som hender rundt oss. Aktiviteter Nyhenda kan vere lokale, regionale, nasjonale eller kvar dag globale. eller kvar veke: Ikkje to aviser er like. Dei varierer m.a. i stil, innhald og Frilesing lesarappell. Derfor har kvar avis sin eigen definisjon av kva eit nyhende er, sjølv om mange av nyhendekriteria er allmenne. Dessutan styrer Ver Varsom-plakaten, Nyhendedagboka Redaktørplakaten og avisa sine skrivne og uskrivne interne «lover» det som kjem på trykk. (Sjå neste side) Vekas nyhende Kritisk lesing. Det å streve etter å gi ei objektiv Eleven si eiga ordliste nyhendedekning, er ei slik uskriven ”lov”. Å vere objektiv inneber at alle sider ved ei sak skal presenterast likeverdig, at ein reporter ikkje skal vere personleg Konkurranse. Løys involvert eller gi uttrykk for eigne meiningar. 7-nøtten på Avis i Skolens Slike subjektive meiningar skal heller kome fram i si heimeside: leiarartiklar, kommentarspalter og lesarbrev. www.avisiskolen.no. I nokre tilfelle er imidlertid grensa mellom objektivitet Nettavis. Velg tre og subjektivitet flytande. Derfor er det svært viktig interessante artiklar frå at lesarane er kritiske, og ikkje godtek ”alt” utan di lokale nettavis. Finn vidare. Dei må lære seg å reflektere for å kome fram til du dei same artiklane gjennomtenkte meiningar. i papirutgåva? Vurder årsaker til eventuelle skilnader. Til debatt: n Er aviser ideelle organisasjonar, som berre vil oss alt godt, eller kan dei òg ha andre føremål? Kva trur du er avisa sitt fremste mål med det å gi ut ei avis? n Kva bør ei ideell, god avis innhalde etter di meining? ar Kva rolle h visa? eigentleg a Foto: istockphoto.com
    • Kap 3. Avisa si rolle 12 Kva er eit nyhende Kva er eit nyhende? Kvar einaste dag må redaktørar og journalistar avgjere n Plukk ut nokre tilfeldige saker kva saker som skal publiserast i avisa. Kva kriterier frå dagens avis. Lag ein enkel vurderer dei etter når dei viktigaste nyhenda skal analyse av kvar av dei, og skriv veljast ut? opp kriterier du trur redaktøren har lagt vekt på då han bestemte Relevans. Vil nyhendet ha noko å seie for avisa sine seg for å ta saka inn i avisa. lesarar? Vil saka bety noko for deira liv, økonomi, helse eller utdanning? Stad. Skjer dette i vårt distrikt? Vil saka ha noko å seie 01: Tittel: for utviklinga i området? Kvifor er det eit nyhende? Viktigheit. Vil saka gjelde for mange menneske utan omsyn til kvar dei er? Svar: Tid. Hender dette nært i tid? Eller er det spesielt viktig akkurat no? Kjendisfaktor. Er kjende menneske innblanda, slik som politikarar, idrettsutøvarar eller selebritetar? Historia. Er saka om ei hending / - ein handling? Vil ho vekke kjensler? Uvanleg. Er saka uvanleg? Har det hendt noko merkeleg? 02: Tittel: Konflikt. Er det konflikt mellom menneske, eller mellom menneske og natur? Kvifor er det eit nyhende? Noko nytt. Er det gjort ei ny oppfinning som kan Svar: påverke framtida? Nytteverdi. Inneheld saka informasjon som lesarane kan ha nytte av? Anna. Kva anna kan gjere saka til eit nyhende? Du avgjer…. n NB! Undersøk om ei lokalavis legg vekt på dei same nyhendekriteria som ei riksavis (eller ei laussalsavis)! Foto: Alexander M. Schindler
    • Kap 3. Avisa si rolle 13 Ulike typar nyhende Ulike typar nyhende Nyhende vert presenterte på mange ulike måtar. Ofte er det saka sitt innhald og natur som avgjer korleis ho blir sjåande ut i avisa. Ein måte å dele nyhenda inn i, er «hard news», «soft news» og «feature». Harde nyhende («Hard news») gjev «harde, kalde» fakta om ei hending. Meiningar kan kome inn, men då berre som direkte sitat. Tittelen samanfattar ofte saka i nokre få ord. I sjølve historia vert det svart på dei seks gode hjelparane: Kven, kva, kvar, når, korleis og kvifor. Saka blir presentert med fallande viktigheitsgrad, det viktigaste kjem alltid først. Politikk, krim, næringsliv, krig og katastrofar er nokre av mange emne i denne kategorien. n Vel ei førstesidesak og finn svara på dei seks gode hjelparane. Meiner du lesarane «vert hjelpne» ved denne måten å skrive på? n Kan t.d. sport tenkjast å omfatte òg «harde» nyhende? n Lag minst ei oppgåve om eit «hardt» nyhende. Mjuke nyhende («Soft news») fokuserer på dei mjuke, menneskelege hendingane. «Hund reddar gut frå drukningsdøden» kan vere eit slikt nyhende. «Mjuke» nyhende omfatter òg sport, motar, mat, underhaldning m.m. n Skriv eit ”mjukt” nyhende basert på ei hending du har Foto: Alexander M. Schindler opplevd. n Lag minst ei oppgåve om eit ”mjukt” nyhende. Feature. Desse artiklane går meir i djupna på ei hending. Samanlikna med eit hardt nyhende inneheld dei meir bakgrunnsstoff, fleire sitat, fleire observasjonar og analyser. Dei omfattar ofte meir litterære måtar å skrive på, enn den direkte nyhendejournalistikken. Featuresaker kan vere både «harde» og «mjuke». Dei vert ofte skrivne som ein oppfølgjar til ei nyhendesak. n Les ei featurehistorie og avgjer om den er «hard» eller «mjuk». Intervju. Når du intervjuar ein person har du minst tre utfordringar: n Du må vite kva du skal finne ut. n Du må stille spørsmål som gir deg dei opplysningane du er ute etter. n Du må kunne samanfatte og skrive ned den informasjonen du har fått.
    • Kap 3. Avisa si rolle 14 Avisa som meiningsberar Avisa som meiningsberar På kommentarplass (leiarartiklar, kommentarspalter og lesarbrev) gir redaktørar, journalistar og lesarar uttrykk for eigne meiningar, ofte for å skape debatt. Leiarartiklar, kommentarspalter, lesarbrev og avisteikningar. Leiarartikkelen vert skriven av redaktøren eller ein journalist som redaktøren utpeikar. Dette er avisa sitt offisielle syn i ei sak. Kommentarspalter kan skrivast av alle; journalistar som lesarar. Dei er ofte ordrike og inneheld lange tankerekkjer og argument for eit syn på ei sak. Lesarbrev vert skrivne av lesarane og kan innehalde alt frå «fugl til fisk», ei sak som opptek skrivaren. Lesarbrevet bør vere kort og fyndig. Avisteikninga uttrykkjer teiknaren sin kommentar til eit aktuelt «heitt» tema. n Finn eit døme på kvar av dei ulike meiningsberande sjangrane i dagens avis. n Strek under skrivaren si meining og kva for fakta han/ho underbyggjer denne meininga med. n Undersøk dagens avisteikning. Forklar for ein kamerat kva saka gjeld og kva for verkemiddel teiknaren har brukt. Foto: Alexander M. Schindler Vekas debatt Nyhendedagboka er eit fint utgangspunkt for å avgjere kva for tema som skal debatterast på siste dagen i veka (eller første dag i neste veke). Som innleiing kan t.d. to og to elevar spele roller for og i mot problemstillinga i artikkelen. n Sjå øvinga «Ein kontroversiell påstand» på neste side.
    • Kap 3. Avisa si rolle 15 En kontroversiell påstand Ein kontroversiell påstand Meininga med denne øvinga er å setje deg i ein situasjon der du blir ”tvungen” til å sjå ei kontroversiell sak frå minst to sider. Øvinga er lagt opp som eit rollespel der du skal delta i ein diskusjon med gitte tidsfristar. Du får på førehand vite kva for standpunkt du skal forfekte. Du skal altså ikkje diskutere ut frå eigne meiningar, men frå eit tildelt standpunkt. Eit tema. Finn eit aktuelt tema ved å lese aviser. Klipp ut/skriv ut ein artikkel, eit sitat, ein påstand, eit lesarbrev, - og bli samde i klassen om kva for tema de skal diskutere. Bruk litt tid til å finne bakgrunnsinformasjon om saka. Formuler ein påstand som det er lett å vere for eller imot. Roller. Læraren avgjer kven som skal vere for denne påstanden, og kven som skal vere i mot. Halvparten av klassen for, og halvparten i mot. Gjennomføring. Set deg skikkeleg inn i det synet du skal diskutere ut frå. n Finn så mange argument du klarer i løpet av den gitte tidsfristen (3 min?) n Snakk med ein som har fått same rolla som deg. Del argument og finn fleire saman i løpet av den tida de har til rådvelde (5 min?) n Gjennomfør ordskiftet i løpet av ein gitt tidsfrist (5 min?). Den rolla som er mest ytterleggåande startar ordskiftet. I ein treningsfase kan de godt stoppe øvinga her. Men det kan òg vere interessant å fortsetje med å byte roller. n Byt roller og lat dei som var for no vere imot påstanden. Førebu dykk på samme måte. n Ny diskusjon - der du skal forsvare di nye rolle. NB! No skal du ha ein annan diskusjonsmotstandar enn sist gong. Etter å ha prøvs å argumentere for og i mot to sider av same sak, er det no på tide å gjere seg opp ei eiga meining: Kva meiner du sjølv om denne saka? Plenum. Til slutt kan de diskutere denne saka i klassen ut frå eigne meiningar Nokre opplysningr. Dette er ei fin øving når de skal lære/trene på argumentasjon. Alle som sutrar i timen burde vore tvinga til å gå De får øving i å: n Finne argument med smukk og bleie! n Formulere desse n Lytte til andre sin argumentasjon n Få andres reaksjonar på synspunkt n Vurdere eigne standpunkt I tillegg er det rimeleg «ufarlig» å framføre ei rolle. Dessutan blir undervisninga vonleg motiverande når de tek opp dagsaktuelle problem. Foto: istockphoto.com
    • Kap 4. Menneska i avisa 16 Menneska i avisa NB! Dei fleste Menneske i avisspaltene – nokre idear: “ oppgåveideane kan med fordel brukast både på papiraviser og “ nettaviser. Nyhendetavle. Set av veggplass til bilete av personar som dukkar opp i nyhenda. Skriv ein minirapport med dei viktigaste opplysningane om kvifor denne personen er avbilda i avisa. Heng minirapporten under biletet. Aktiviteter Dersom saka går over fleire dager, kan de følgje opp med utfyllande opplysningar. kvar dag eller kvar veke: Nyhendetavla kan vere ei verdifull læringskjelde. De får høve til å gjere eigne val og offentleggjere desse for dei Frilesing andre elevane. Lag til dømes: Nyhende-dagboka n Eit utsnitt av nyhendebiletet i veka, slik de ser det. Grunngi vala dykkar. Eleven si eiga ordliste n Ei nyhendeside om ”Verda til klassen” med eigenprodusert stoff, lesarbrev, annonsar osb. Vekas debatt NB! Slike sider bør skiftast ofte – helst kvar veke – for å halde på interessa til lesarane. Konkurranse. Forsøk deg på ein quiz frå Aftenposten: Ekspertvitne. No skal du gjere deg til ekspert på ein www.aftenposten.no/quiz person som ofte dukkar opp i avisspaltane. Samle inn så mykje informasjon som mogeleg om personen i ein Nettaviser. Finn ut kva periode, og lag ei ”arbeidsbok” med utklipp og eigne for nettaviser som høyrer kommentarar. heime i ditt fylke. Merk av på eit kart. Samanlikn Ved slutten av perioden presenterer du personen for førstesidene. Kva er klassen, til dømes i ein ”pressekonferanse” der klassen ulikt? fungerer som ”journalistar”. Inviter gjerne personen til klassen dersom han/ho ikkje bur for langt unna. Konkurranse. Bilete av personar i aviser, kan vere utgangspunkt for mange typar konkurransar. Utfordre klassen til å lage ulike typar konkurransar til kvarandre. Kven er eigentleg i avisspaltane? Foto: istockphoto.com
    • Kap 4. Menneska i avisa 17 Bilete av ein person Bilete av ein person Aviser inneheld informasjon om mange ulike menneske, frå dei mest berømte til «mannen i gata». n Vel eit bilete av ein person frå avisa. Lim det på dette arket. Kvifor er denne personen i avisa i dag? Skriv tre opplysingar du no veit om ? personen: 01: 02: 03: Skriv tre spørsmål du gjerne vil stille til personen: 01: 02: 03: Kjendis-collage Samle saman mange bilete av kjende personar frå avisene i løpet av ei veke. Lim dei opp som ein collage på eit stort papirark. No kan du teste kameraten din: n Kor mange kjenner ho/han namnet på? n Kvifor trur han/ho at personane er omtalt i avisene siste veke?
    • Kap 4. Menneska i avisa 18 Avisteikning Avisteikning Avisteikninga finn du som oftast på same side som leiarartikkelen i avisa. Den er, på ein morosam måte, teiknaren sin kommentar til ei aktuell hending. NB! Nokre aviser har ikkje avisteikningar. Ta ein nærare kikk på ei av avisteikningane frå denne veka. Etter det kan du svare på spørsmåla under. 01: Kva for sak tek avisteikninga opp? Svar: 02: Kven er hovudkarakter på teikninga? Kva eller kven skal dei forestille? Svar: 03: Kvar i verda utspelar handlinga seg? Svar: Foto: Alexander M. Schindler 04: Kva er det som gjer teikninga morosam? Svar: 05: Kva heiter teiknaren? Svar: 06: Kva er bodskapen i teikninga? Kva er det teiknaren prøver å seie? Svar: 07: Er du samd med teiknaren? Kvifor eller kvifor ikkje? Engelsk Svar: n Visit www.cagle.com and answer the same questions about one of the cartoons.
    • Kap 5. Lesestragier 19 Lesestrategiar NB! Dei fleste Har du tenkt over at avisa inneheld ei rekke tekstar som du må bruke ulike lesestrategiar for å knekke? Vi les ikkje alle tekstar på same måten. Korleis les du “ oppgåveideane kan med fordel brukast både på papiraviser og “ ein teikneserie, eit TV-program, ei spennande bok, ein nettaviser. nyhendeartikkel eller ei lærebok? Du varierer kor fort eller kor grundig du les etter føremålet med teksten. Aktiviteter kvar dag Når vi les. Når vi les (bortsett frå høgtlesing), er det ofte ikkje naudsynt å lese i det heile tatt. Når du «les» ei avis, eller kvar veke: vandrar blikket ditt opp og ned på sidene for å finne noko du er interessert i, - ofte avgjer tittelen om du vil lese resten. Frilesing I andre samanhengar har du bruk for å fordjupe deg i teksten, Nyhende-dagboka forstå og finne samanhengar, til dømes når du les lekser. Eleven si eiga ordliste Hovudsakeleg les vi av to grunner, enten for å lære noko, eller for å bli underheldne. Vekas debatt Nokre lesestrategiar, ein oversikt n Forventning: Det er lettare å forstå ein tekst dersom du Konkurranse. Bruk avisa veit noko om han på førehand. Derfor les du betre dersom du sin tittel og ingress til å lage gjettar kva teksten handlar om, før du startar å lese. spørsmål, t.d.: Tittel, ingress og layout hjelper deg til å finne innhaldet i «Vårens lønsoppgjer er i teksten. gang. Partane er innstilte på å finne ei løysing, men LO er n Skumming: Når du skummar, let du augene gli hurtig ikkje villig til å ofre løna for nedover teksten for å få tak i hovudinnhaldet. ein god AFP». n Kva handlar n Scanning: betyr å sjå nøye på, søkje etter. Når du scannar eigentleg AFP om? leiter du etter ei bestemt opplysing i teksten. A) Løn B) Arbeidstid n Sammenheng: Alle tekstar C)Førtids-pensjon har ein «indre» samanheng. Finn du denne betrar du Nettavis. Finn leseevnene dine. fram til ein artikkel i ei n Intensiv lesing: Når du les engelskspråkleg intensivt, les du for å få tak i nettavis. Bruk hovudinnhaldet og så mange leseøvinga «Gjett detaljer som mogeleg. ein artikkel». n Ekstensiv lesing: Når du les ekstensivt, les du for å få ei Korleis les ein vis? oppleving. eigentleg ei a Foto: istockphoto.com
    • Kap 5. Lesestrategiar 20 Tilpassa tekstutval i aviser Tilpassa tekstutval i aviser Tekstane i avisene er på mange måtar forsøkt tilpassa lesarane. Det gjeld både papiraviser og nettaviser. Tekstane i papiravisene har ein lesarvenleg layout, eit rikt innhald og stor variasjon i sjangrar. Nettavisene er bygde opp slik at ein raskt skal kunne klikke seg fram til dei tekstane ein er interessert i. Tekstane er tilpassa ved layout, innhald og sjangrar: : Layout. Ta for deg ein nyhendeartikkel. Han er bygd opp etter ein fast mal: Tittel, ingress, brødtekst, bilete og bilettekst. Nokre gonger er òg viktige sitat og faktaboksar utheva som grafiske element i teksten. Alle desse elementa er forsøk på å skape ei «førehands- forståing» som er så viktig for at lesaren skal skjøne og få glede av sjølve brødteksten. I tillegg har brødteksten korte linjer, han er delt opp med mellomtitlar og dersom journalisten har følgt vanlege retningslinjer, er den bygd opp etter fallande nyhendeverdi; - det avisa synest er Foto: Alexander M. Schindler viktigast kjem først. Det kan altså vere mogleg å få med seg mykje av det som har skjedd siste døgeret, utan å vere ein god lesar, og det kan vere mogleg å finne lange, utdjupande tekstar som er tilrettelagde for dei raskaste lesarane. Innhold. Stoffutvalet i avisene er svært variert, frå dei minste lokale nyhenda til store internasjonale problemområde, meiningsytringar frå «grasrota» og frå «rikssynsarar». Her er matspalter, TV-program, kinoannonsar, kulturstoff, finansstoff, politikk, underhaldning, annonsar for kjøp og sal, teikneseriar, skjønnlitterære tekstar osb. Det skal mykje til at ein ikkje finn noko som interesserer. Sjangrer. Eit rikt utval av sjangrar i avisa, gjer tekstane meir lesarvenlege. Her finn vi lange featureartiklar med skjønnlitterært snitt og korte saksorienterte notisar. Vi finn eit heilt spekter annonsar, frå heilsides- til små rubrikkannonsar. Her er biletsjangrar, grafiske framstellingar, teikneseriar, veroversikt, sitat, dikt og poesi. Utvalet er stort, og presenterer stoffet på varierte måtar.
    • Kap 5. Lesestrategiar 21 Gjett ein artikkel Gjett ein artikkel I denne øvinga skal vi arbeide med dei tankar, forventningar og idear som vi får når vi møter ein tekst. Tidsfristane skal tvinge alle til hurtig lesing der attkjenning og gjettingar er viktige. Oppgåva sluttar med ei grundig gjennomlesing, der de kanskje finn ut at dei fleste tekstar reiser fleire spørsmål enn dei gir svar. Læraren har valt ein artikkel som inneheld elementa tittel, bilete, bilettekst, ingress og brødtekst. 01: Sjå i 15 sekunder De får utlevert tittel, bilete og bilettekst og skal sjå på desse i 15 sek. Så skal de skrive kva de trur saka dreier seg om. 02: Skumles i eitt minutt De får utlevert ingress og brødtekst som de skumles i til dømes eitt minutt for å skaffe dykk rask oversikt over hovudinhaldet. Skriv nøkkelord. 03: Les alt! Les heile artikkelen i ro og mak, og finn svar på dei «gode hjelparane»: Kven, kva, kvar, når, korleis og kvifor. 04: Skriv spørsmål Til slutt skal de skrive spørsmål om ting de gjerne vil vite meir om. Arbeid gjerne to og to. Foto: Alexander M. Schindler Lese for å forstå For å fokusere betre på målet med lesinga, kan de ta utgangspunkt i disse tre spørsmåla: 01: Kva handlar avisartikkelen om? Her skal de forklare fakta og handling for å setje dykk inn i innhaldet i artikkelen. 02: Kva tyder dette? Her skal de tolke, gjette, resonnere for betre å forstå bodskapen i artikkelen. 03: Tyder dette noko for meg? Her skal de setje dei nye opplysningane opp mot eigne erfaringar og kunnskapar, for lettare å sjå konsekvensar for eigen situasjon. n Desse tre spørsmåla kan brukast på alle tekstsjangrar i avisa: nyhendeartiklar, featureartiklar, leiarartiklar, sportsreportasjar, kommentarar, lesarbrev, annonsar osb….
    • Kap 5. Lesestrategiar 22 Skumming Skumming Når du skummar, let du augene gli hurtig nedover teksten for å få tak i hovudinhaldet. Lag ein tittel n Skumles teksten og finn vokalane som gir tittelen meining. m n n p h nd n Seoul (NTB-AFP): Hundane og kattane som Sommaren er sesong for kundane vel ut blir slakta i hunde- og katte-elskarar i eit lite skur ved marknaden, Sør-Korea. Men her dreier parterte og leverte i det seg ikkje om kjæledyr: I gryteferdige stykke. sommarsesongen står hunde- – Hundemat er ein koreansk og kattekjøt på menyen. tradisjon, og det er sunt. Styresmaktene finn dette Utlendingar forstår ikkje direkte pinleg, spesielt ovanfor dette, og burde heller passe utlendingar som aldri kunne sine eigne saker, sa ein kunde tenke seg å sette tennene i eit på marknaden, då han vart grilla hundebryst. Derfor er spurde om kva han meinte om det i god tid før dei olympiske å ete hundesuppe. sommarleikane i Seoul, som Hundekjøt kostar mange tek til 17. september, sett gonger så mykje som vanleg i gang ein kampanje mot storfekjøt, men det som tel gourmetane. for kundane er trua på at Kampanjen har ikkje hatt hundekjøt aukar vitaliteten særleg verknad. På Chung- og potensen. Kattekjøt kokar Ang marknaden i Seoul sel ein kraft på, og krafta vert dei kvar dag dusinvis levande drukke av kvinner som nett hundar og kattar i små bur der har nedkome. dei knapt kan stå oppreiste. (Finn fleire døme frå avisa)
    • Kap 5. Lesestrategiar 23 Scanning Scanning Scanning betyr å sjå nøye etter noko spesielt, - søkje etter. Når du skannar, leiter du etter en bestemt opplysning i teksten. Er det nokre gode tilbod? Du er på jakt etter: n Ein sykkel n Ei leilighet n Ein snikkar n Eller noko anna du treng n Kvar finn du det beste tilbodet? Finn du annonsar det er verdt å undersøke nærare? (Finn fleire døme frå rubrikkannonsane i avisa)
    • Kap 5. Lesestrategiar 24 Oppsummering Oppsummering Nokre aviser skriv korte oppsummeringar av dagens nyhendeartiklar. Dette for at lesarane lettare skal kunne velje kva for tekstar dei ynskjer å lese i avisa. Oppsummering, å kunne gi eit kort samandrag av ein tekst, er viktig å kunna på skulen, i forretningslivet og i kvardagen. No skal du trene dette: n Vel tre nyhende i avisa – ei nasjonal, ei lokal og ei som interesserer deg – og lag oppsummeringar av dei tre tekstane nedanfor. Sørg for at dei viktigaste poenga er med, inkludert kven, kva, kvar, når, kvifor og korleis. Oppsummering 01: (nasjonalt nyhende) Tittel: Oppsummering 02: (lokalt nyhende) Tittel: Foto: Alexander M. Schindler Oppsummering 03: (ditt val av nyhende) Tittel:
    • Kap 5. Lesestrategiar 25 Fliere ideer Fleire ideer Oppgåva «Gjett ein artikkel» ovanfor er eit døme på korleis du kan bruke lesestrategien forventning i leseopplæringa. Eit anna døme er: «Gjett ein tittel»: n Fjern alle vokalane i ein avistittel. Kven kan gjette kva det handler om? Skumming: n Lim fire avisnotisar utan titlar på eit ark. Lim så dei fire titlane nederst på arket. Kombiner tittel og tekst så raskt som mogleg. n Ein variant av denne øvinga er å klippe orda i titlane frå kvarandre, slik at de først må setje saman titlane, og så kombinere tittel og tekst. Scanning n Bruk ei side med rubrikkannonsar i avisa. Finn t.d. ut kor mange som tilbyr sal av ein sykkel, og kva for tilbod som høver best for deg. n TV-programmet kan òg brukast: Kva for program er verdt å sjå i dag? Kva går på ein bestemt kanal på eit bestemt tidspunkt? … Samanheng n Klipp ein artikkel i fleire bitar. Finn den riktige rekkefølgja. n Klipp to lesarbrev i fleire bitar. Set dei saman Foto: Alexander M. Schindler på riktig måte Intensiv lesing n Les ein leiar eller ein kommentar. Finn ut kva forfattaren ynskjer å oppnå med dette innlegget. Er argumentasjonen grei? Seier han/ho noko om korleis dette skal skje? n Dette er eit fint utgangspunkt for diskusjonar to og to, i smågrupper eller i plenum. Ekstensiv lesing n Featureartiklane i laurdagsavisa høver godt til denne typen lesing. Dei har ei meir litterær form, og tek ofte opp tema som er aktuelle.
    • Kap 6.Kritisk lesing 26 Kritisk lesing NB! Dei fleste Lese kritisk, trekkje slutninger Media prøver å følgje sjølvpålagde, etiske retningslinjer. Desse er nedfelde i Ver Varsom-plakaten, “ oppgåveideane kan med fordel brukast både på papiraviser og “ Redaktørplakaten og Tekstreklameplakaten. I tillegg har Pressas Faglege utval (www.pfu.no) i oppdrag å nettaviser. dømme medier som ikkje følgjer desse plakatane. Strategiar for å vurdere påstandar i teksten: Aktiviteter n Først må de tenkje gjennom årsaka til at teksten vart skriven: Kva ynskjer forfattaren at lesarane skal tru? kvar dag eller kvar veke: n Deretter må de tenkje setning for setning om de les fakta eller om det berre er forfattaren si synsing. Merk faktastoff Frilesing med grøn farge og synsestoff med gul farge. Nyhets-dagboka n Tenk gjennom om dei faktaopplysingane som forfatteren vektlegg støttar hans/hennar posisjon, og undersøk samstundes om viktige opplysningar er «gløymde». Eleven si eiga ordliste n Tenk over kven som vil dra fordel av forfattaren sine Konkurranse. Kven lagar konklusjonar, og om det vil vere til beste for lesarane at dei det beste «Nytt på nytt» – vert gjennomførde. programmet frå nyhenda denne veka. Strevar du med å lære kritisk lesing? Då kan desse spørsmåla vere til hjelp: Vekas debatt 01: For å hugse ulike sider i saka: n Kven gjorde….? Kritisk blikk på nyhenda. n Kva har skjedd….? Sjå på titlar i avisene. n Kva er….? Speglar dei bodskapen i n Fortel med dine eigne ord…? teksten, eller gir dei andre assosiasjonar? 02: For å analysere og vurdere ulike sider: n Kvifor likte du ….? n Kva for andre konklusjonar kan trekkjast…? n Basert på våre etiske grunnverdiar, kva …? n Oppgave: 1. Finn ut om pressa sine etiske retningslinjer òg gjeld for deg, dersom du legg ut opplysningar og bilete på nettet. Kven eig det du har lagt ut? Kan vi ikkje stole på det journalistane skriv? Foto: istockphoto.com
    • Kap 6. Kritisk lesing 27 Å forstå årsak og verknad Å forstå årsak og verknad Du treffer stadig forhold som gjeld årsak og verknad i dagleglivet. n Dersom t.d. venen din av ein eller annan grunn var oppe heile natta, er det ikkje usannsynleg at han ville sovne i ein time på skulen dagen etter. Å vere opp heile natta ville då vere årsaka, mens verknaden (eller resultatet) er at han sovna. Elevrådsleiar Tekstar som handler om årsak/verknad finn du ofte i avisa. til sjukehus Kari Nordmann, n Når t.d. Jens Stoltenberg kritiserer regjeringa i elevrådsleiar på Anonymes Zimbabwe for ikkje å offentleggjere valresultatet, kan det skule, vart tysdag send til føre til støtteerklæringar frå nokre land, mens Robert sjukehus med hjernerysting. Mugabe vil vere usamd. Det at valresultatet ikkje vart – Det var berre eit offentleggjort var årsaka, mens eventuelle reaksjonar frå kjedeleg uhell, sa ho. ulike hald var verknaden. – Då klokka ringde ut frå siste timen, var eg så oppspelt at eg sprang Sjå òg på dømet til høgre og svar på spørsmåla gjennom korridoren. Eg nedanfor: visste ikkje at golvet var nybona. Då eg prøvde n Denne teksten inneheld m.a. å stoppe, sklei eg med følgande årsak/verknad-forhold: hovudet først inn i eit garderobeskåp. 01: Kari fekk hjernerystning (årsak) fordi Dr. Hansen la til at ho snart ville bli frisk igjen: 02: Kari fordi hun sprang – Men eg vil tilrå at ho på eit nybona gulv (virkning) brukar hjelm etter dette. n Les dagens avis, og vel ut ein tekst som skildrar ei lokal eller nasjonal sak. Skriv ei kort oppsummering av kvar sak, og finn deretter eitt eller fleire årsaks/verknads-forhold. Saken: Årsak: Virkning:
    • Kap 6. Kritisk lesing 28 Pålitelege kjelder Pålitelege kjelder? Journalistar sjekkar med mange kjelder for å vere sikre på at dei fakta dei skriv er rette, og for å kunne belyse saka for lesarane med ulike vinklingar og synspunkt. n Til dømes: Ei sak om forbod mot bruk av mobiltelefon under bilkøyring bør innehalde argument frå bilførarar som er både for og mot eit forbod, politikarar, politi, forsikringsselskap, statistiske opplysningar om skadar på grunn av mobilbruk osb… Målet er å presentere alle sider av saka på ein så balansert måte som mogleg. For å få eit innblikk i korleis disse ideala blir praktiserte i di avis, kan du gjere ei lita undersøking ved å fylle ut opplysningane i skjemaet under: Vel eit av nyhenda på førstesida, lles òg omtalen inne i avisa og finn så mange vinklingar som mogleg i saka. Skriv hovudargument og kva for kjelde som er nytta: Hovudkjelde (navn) Argument (synspunkt, sitat) 01: 02: 03: Vel eit av nyhenda frå sports- eller kultursidene, og finn så mange vinklingar som mogleg i saka. Skriv hovudargument og kva for kjelde som er nytta: Hovudkjelde (navn) Argument (synspunkt, sitat) 01: 02: 03: Vel eit nyhende som interesserer deg, og finn så mange vinklingar som mogleg i saka. Skriv hovudargument og kva for kjelde som er nytta: Hovudkjelde (navn) Argument (synspunkt, sitat) 01: 02: 03: Ekstra: n Gjer den same undersøkinga med ei avis som er prega av tabloid journalistikk. Finn du ulikskapar?
    • Kap 7. Analyse 29 Analyse NB! Dei fleste - og bodskapen er…? Å lese er viktig! Det å finne bodskapen i ein tekst er ikkje alltid like lett. Eit viktig mål for tekstanalyse, er å få lesarane til å bli kritisk vurderande til all tekst. Spesielt “ oppgåveideane kan med fordel brukast både på papiraviser og “ gjeld dette tekstar i massemedia! nettaviser. Tekstanalyse kan utførast på mange måtar, avhengig av formålet med analysen. Her får du eit utval spørsmål som kan brukast på ulike avissjangrar. Aktiviteter kvar dag Notis n Kven handlar det om? Kva har hendt? Kvar hende det? eller kvar veke: Når hende det? n Er tittelen dekkjande for innhaldet i notisen? Er tittelen Frilesing interessevekkjande? n Meiner du dette er ein god eller dårlig notis? Begrunn! Nyhende-dagboka Lesarbrev Eleven si eiga ordliste n Er brevet kort? Tek det opp ei eller fleire saker? n Går skrivaren rett på sak: Skildrar han/ho situasjonen? Skildrar han/ho kva problemet er? Har han/ho forslag til Konkurranse. Sjekk løysingar? Skildrar han/ho kva for konsekvensar desse Aftenposten sine løysingane vil få? geografi-quizar: n Er språket enkelt eller inneheld brevet mange www.aftenposten.no/reise framandord eller fagterminologi? Lag ei geografi-spørjetevling med utgangspunkt i avisa sine Nyhendeartikkel nyhende. n Er artikkelen god/dårleg? Kvifor? n Kvifor byrja du å lese artikkelen? n Kvifor las du han heilt ut? ….eller: Kvifor kom du ikkje Nettavis. Her er nokre lenger enn til innleiinga? …eller: Kvifor hoppa du over spørsmål du kan drøfte nokre avsnitt? ved ein kritisk analyse: n Tykte du artikkelen drøfta temaet grundig nok? Kva for opplysingar sakna du? Kven er avsendar? n Fann du opplysingane truverdige, eller var det noko du Kva er bodskapen? tvilte på? Kven er mottakar? Kva er føremålet? Leiarartikkel Kven tener på…? n Kva handlar leiaren om? Kva er avisa sitt syn på saka? Kva meiner du er det viktigaste poenget i leiaren? Kven trur du denne leiaren er skriven til? Kva for argument har redaktøren Er det godt eller brukt? dårleg stoff i n Undersøk om redaktøren avisa? har brukt mange vanskelege ord og uttrykk i teksten! Foto: istockphoto.com
    • Kap 7. Analyse 30 Aviskort Aviskort Aviskortet er eit visuelt bilete av innhaldet i ein tekst, f.eks ein avisartikkel. Skriv tittelen på artikkelen i midten, og svar på spørsmåla kven, kva, kor, når, korleis og kvifor på dei seks «lappane». n Skriv ned spørsmål du gjerne vil ha svar på nederst på arket. n Skriv òg di eiga meining om saka. Kven? Kva? Kor? Tittel: Når? Korleis? Kvifor? Spørsmål: Dine kommentarer:
    • Kap 7. Analyse 31 Biletanalyse Biletanalyse Fortel først kva du straks kan sjå n Kven har laga biletet? n Kvar går det føre seg? n Kva hender i biletet? (førsteinntrykk) n Kven eller kva opptrer i biletet? n Gi ein karakteristikk av personen(-ane): kroppsspråk, uttrykk, klednad m.m. n Gi ein karakteristikk av sentrale gjenstandar: kroppsspråk, uttrykk, klednad m.m. n Kva vil du seie om komposisjonen av biletet? Fortel kva du tykkjer biletet seier deg; gjer ei subjektiv vurdering av bodskapen i biletet! n Fortel biletet ei historie? – – i tilfelle kva for historie? n Kva fortel biletet om geografiske tilhøve? n Kva fortel biletet om sosiale tilhøve? n Kva for ei stemning er framherskande i biletet? n Korleis er det å leve i dette miljøet?
    • Kap 7. Analyse 32 Biletanalyse Studer tilhøvet mellom bilete og tilhøyrande tekst n Studer ordvalet i biletteksten (tilhøyrande tekst). Kva for grunnstemning skapar disse orda? n Korleis er samanhengen mellom bilete og tekst? n Kva, trur du, er føremålet med å bruke nettopp dette biletet og denne teksten? Avsender – mottaker: n Kven er avsendar? n Kven er målgruppene? n Konklusjon: Kva for haldningar er representerte i biletet?
    • Kap 8. Journalistiske sjangrar 33 Journalistiske NB! Dei fleste sjangrar “ oppgåveideane kan med fordel brukast både på Ei «sak»? papiraviser og nettaviser. “ I ei avis finn du mange ulike sjangrar, men det som er litt pussig, er at når du snakker med en journalist, er han oftast i gang med ei sak. Omfanget av saka og kor viktig ho er, avgjer korleis ho vert presentert i avisa. Aktiviteter kvar dag Nyhendeartikkel: : Det er sjølve nyhendet som er det viktigaste eller kvar uke: i ein nyhendeartikkel. Han blir brukt når journalisten objektivt skal fortelje om det som hender frå dag til dag. Han inneheld tittel, ingress og brødtekst, ofte òg bilete og bilettekst. Teksten Frilesing vert skriven med fallende nyhendeverdi, og gir svar på spørsmåla: Kven, kva, kvar, når, kvifor, korleis og kva så… Nyhende-dagboka Notis: Ein notis er eit kort samandrag av eit nyhende, og Vekas debatt inneheld tittel og tekst. Den gir svar på spørsmåla: Kven, kva, kvar og når. Eleven si eiga ordliste Lesarbrev: Her er det di personlege meining om ei sak som skal på trykk. Det må vere kort, gå rett på sak, førast i eit Sjangrar. Les ei avis. Kor enkelt, lett språk og ha ein fengjande tittel. Først presenterer mange ulike sjangrar finn du situasjonen som har ført til at du skriv lesarbrev. Så skildrar du i denne avisa? Lag ei du problemet. Deretter kjem du med forslag til løysingar og liste… avslutter med kva for konsekvensar løysingene dine vil gi. Nettavis. Les ei nettavis. Leiartikkel: Leiaren vert vanlegvis skriven av redaktøren, og gir Kva for sjangrar finn du uttrykk for avisa si meining om ei aktuell sak. Leiarartiklar vert her? Lag ei liste! rekna som viktige tekstar fordi dei vert vurderte av personar Kva for sjanger er mest som tek avgjerder i samfunnet. typisk for ei nettavis? Førsteside: Førstesida er «utstillingsvindauget» til avisa. Her presenterer redaksjonen dei sakene dei meiner lesarane vil ha størst interesse av å lese. Vanlegvis har førstesida eit hovudoppslag og fleire små. Saka blir presentert med tittel, ein kort tekst, bilete og/eller bilettekst. Annonsane er ofte små. Fleire sjangrar i avisa: Kommentar, avisteikning, petit, annonse, teikneserie, reportasje, feature, iv tabell, melding (kunngjering), salsannonse, Kvifor skr rubrikkannonse, eigenannonse, stillingsannonse, journali stane så t? vêrspalte, portrettintervju, kåseri, enquete, mykje ulik matspalte, bokmelding, musikkmelding, filmmelding, førehandssomtale, referat, kino- og teaterannonsar, grafikk, valutakursar, børskursar, radio- og TV- program, personleg-annonsar, forteljing. Og endå er det fleire som ikkje er nemnde her…. Oppdrag: Vel ut ein eller fleire sjangrar og lag ein kort definisjon av dei! Foto: istockphoto.com
    • Kap 8. Journalistiske sjangrar 34 Tilpassa leseopplæring Tilpassa leseopplæring Tekstane i ei avis høver godt til tilpassa leseopplæring på grunn av måten dei vert presenterte på. Tittel, ingress, brødtekst, bilete og bilettekst gir god forståing før sjølve lesinga. Å lese sjangrar… n Finn leiarartikkelen i dagens avis. Gjer et «djupdykk» i teksten ved å undersøke: 01: Kva for emne handlar denne leiaren om? 02: Kva for argument meiner du er det viktigaste? 03: Kven trur du denne leiaren er skriven til? 04: Undersøk om redaktøren har brukt mange vanskelege ord og uttrykk. 05: Forklar kort bodskapen til redaktøren slik at ein ungdom yngre enn deg vil skjøne det! n Les ein nyhendeartikkel der tittel og ingress er klipt vekk. Lag eit forslag til ingress og deretter tittel. Samanlikn dine forslag med en kamerat sine forslag. Diskuter kva for forslag som gir best lyst til å lese vidare? n Velg deg ein notis i dagens avis. Undersøk om den oppfyller krava til ein god notis (interessevekkjande tittel, - at den gir svar på spørsmåla: Kven, kva, kvar og når…) n Gjer det same med ein nyhendeartikkel og eit lesarbrev. Foto: Alexander M. Schindler n Vurder avisa si førsteside. Er ho ein god ”reklameplakat” for avisa? Å skrive sjangrar… n Sjå på leiarartikkelen i avisa. Skriv den om slik at elevar som er yngre enn deg vil forstå hovudpoenget. n Skriv et lesarbrev om noko du er sint eller irritert over. Lat ein kamerat lese brevet, og så fortelje deg kva han/ho fekk ut av innhaldet. Stemmer det med det du ville seie? Gjenta oppdraget med eit lesarbrev om noko du er glad for. n Tenk deg at du er journalist. Du har fått i oppdrag å lage ein notis eller ein nyhendeartikkel om noko som nettopp har hendt i nærmiljøet ditt. Nokre nyttige nettadresser: n AvisWeb: http://www.avisiskolen.no/avisweb/ n Skoleavis: http://www.ais-vest.net klikk på skoleavis i menyen n På dansk: http://www.aiu.dk/avisnet/ klikk på Håndbog n På svensk: http://www.tidningeniskolan.se klikk på TIS elev i menyen
    • Kap 9. Les avis og lær matte 35 Les avis NB! Dei fleste og lær matte “ oppgåveideane kan med fordel brukast både på Matematikk i avisa? Kvifor? papiraviser og nettaviser. “ – Vårt samfunn vert styrt av tal Pengar, areal, lengd, nedbør, CO2-utslepp, bananer, alt vert målt i tal og gir retningslinjer for korleis samfunnet vårt utviklar seg. Aktiviteter kvar dag – Får vi nokon gong bruk for all den matematikken vi lærer i løpet av skuletida? eller kvar uke: Frilesing – Kor viktig er matematisk kunnskap og dugleik for å klare dei utfordringane som samfunnet gir oss? Tenk Eleven si eiga ordliste berre på sjølvmeldinga, politiske avgjerder, offentlege tenester, tilbod på varer, rutetabellar osb. Vekas debatt Det er viktig å auke elevane sitt matematiske vokabular. Då vil dei kunne uttrykke seg meir presist og få større Konkurranse. Lag ei utbyte av diskusjonar som rører ved slike spørsmål skattejakt i avisspaltene, der alle oppgåvene har n Å finne matematikken. «Scan» gjennom avisa, på jakt med matematikk å gjere. etter ting og omgrep som vert målt i tal. Kor mange finn de? Er det mogleg å sortere desse i grupper? Kritisk blikk på n Tekstoppgåver. Lag matematikkoppgåver til nyhenda. Kontroller at kvarandre med avisa som kjelde. Dette er fin trening i dei talopplysningane avisa høve til å klare tekstoppgåver. opererer med i en artikkel er korrekte. Nokre forslag til oppgåver: n Vel ei avisside. Set ring rundt alle tal og tal skrivne med Nettavis. Studer bokstavar på sida. No skal du fortelje kva dei ulike tala valutakursane. Gå til er blitt brukte til. Døme: Talet 3 er brukt til å markere nettaviser i to land med nummeret på avissida. ulike valutaer. Finn eit produkt og samanlikn n Finn ein avisartikkel der det er mange talopplysningar. prisane, òg med Svar på disse spørsmåla: tilsvarande i Noreg. Er talet rimeleg? Kvifor? Kvifor ikkje? Gir artikkelen deg god informasjon? Forstår du alt i artikkelen? Saknar du nokre opplysningar? n Undersøk om ein annonse gir feile opplysningar eller ikkje gir vesentleg informasjon om eit Slik les du og produkt. Det hender at produkta lærar matte ikkje oppfyller alt som står i ein samstundes! fristande annonse.
    • Kap 9. Les avis og lær matte 36 Fleire forslag til oppgåver Fleire forslag til oppgåver 01: Leit etter uttrykk og opplysningar som kan vere vanskelege å skjøne, dersom ein ikkje kjenner samanhengen svært godt, t.d. ”Intel Pentium Dual Core DDR2 RAM” i ein annonse for ein datamaskin, eller bruk av tal og prosentar i ei meiningsmåling. 02: Leit i annonsar eller i redaksjonell tekst etter ord, uttrykk og tal som er laga for å påverke oss. På kva for måte prøver avsendaren å påverke lesaren? 04: Kva kostar det å setje inn ein annonse i avisa? 05: Dersom vi reknar med at dagens avis er ei gjennomsnittsavis, Kor mange sider gir avisa ut kvart år? 06: Undersøk kor stor del av ei vald side som er redaksjonelt stoff, og kor stor del som er annonsar. Oppgi svaret i prosent. Undersøk òg kor stor prosentdel av heile avisa som inneheld annonsar. 07: Lag ei grafisk framstelling, der du finn den informasjonen du treng på sportssidene. Det kan handle om tap/siger, mengd scora mål eller poengtal. 08: Mange aviser har grafar som viser korleis veret har vore siste veke. Rekn ut høgaste gjennomsnittstemperatur dei siste 7 dagane. Mål temperaturen ute kvar dag på eit bestemt klokkeslett i veka som kjem. Kva vart gjennomsnittstemperaturen? Søk på nettet for å finne ut kva temperaturen var på same tid førre år. Kva finn du ut? 09: Vel tre hus eller leilegheiter som er averterte til sals. n Kor stor er salssummen for kvar av dei? n Kor stor blir kapitalkostnadene pr år dersom du må låne halvparten av kjøpesummen, og renta er på 7% p.a.? n Undersøk kor stor bustadflate kvar bustad har? n Kva for bustad meiner du vil gi deg mest for pengane? Kvifor? 10: Sjekk valutakursane for framand mynt. Finn dagens kursar for fem sentrale valutaer i avisa, eller på nettet. Kor mykje vil det koste å veksle inn 500 norske kroner i desse valutaene? 11: Lag rekneoppgåver i lekkjer med opplysningar frå avisa. T.d. Multipliser antal sider i dagens avis med vermeldiga sin høgaste temperatur, divider med antal scora mål i ein fotballkamp, adder så prisen på ein bruktbil og divider med antal spaltar på side 5 i avisa. 12: Lag eit variert utval rekneoppgåver til ein kamerat ut frå opplysningar i dagens avis!
    • Kap 9. Les avis og lær matte 37 Engelsk og matematikk i avisa Engelsk og avismatte Area Skill: Students measure the area of rectangular shapes using appropriate units. n Find several pictures and cut them out of the newspaper. Measure the length of each picture and write it along the edge. Measure the width and write it along its edge. Figure the area and write it in the middle. Don’t forget to label the area with the proper unit of measure. TV Time Skill: Students find a sum using hours and minutes; demonstrate understanding of time relationships; determine the duration of a time interval. n Use the TV schedule in the newspaper. Pick out the television programs that you watch each day. List the programs and the length of time they are on the air. Total your time in hours and minutes for one day’s TV viewing. Compute how many hours a week you would spend watching. How many hours a month? A year? Logo Hunts Skill: Students identify symmetry in logos. n Use the business or advertising sections to find the following: a logo that uses no straight lines, a logo with an animal in it, a logo with a letter, a logo with a human beeing. Which have symmetry? Plan a Meal Skill: Students compute the sum of positive decimals. n Use the grocery ads to plan breakfast for four people. Be sure the meal is well balanced. List each of the food you would need to purchase. List their quantity and price. Compute the total cost. How much would breakfast cost for one week? How much would it cost for one month? Figuring Rates Skill: Students find the sum of money amounts using decimal notation. n Turn to the classified ads. Find the rate schedule and determine the price for one line in the classified section. Find a three line ad and determine how much it costs. Write an ad of your own to sell to your teacher or parent. Do not write more than six words on each line. How much would your ad cost? Life’s Price Tag Skill: Students apply math and reading skills to solve real-life problems involving money and work. n Look through the classified ads and select a car, a house and one other item you would like to have. Add up the cost. What kind of salary would you need in order to afford your purchases? Find a job that pays that salary. What skills and training are needed for that job? Foto: Alexander M. Schindler
    • Kap 10. Evaluering 38 Dette er eit døme på korleis prosjektet kan evalueres. Ein kort, fri rapport vil også gjøre nytten: Evaluering Evalueringen har to mål: 01: Vidareutvikle prosjektet 02. Erfaringsdeling mellom lærarar/skuler n Det er utarbeidd to enkle rapportskjema, eitt for teamet og eitt for den enkelte lærar som deltar i prosjektet. Desse vil bli sende på e-post i mai, og du finn dei òg på AiS sine nettsider. Vi ber om at rapportane vert sende digitalt til den lokale prosjektleiar i Avis i Skolen når prosjektet er avslutta, innan 1. juni. 01: Teamet si samla vurdering Skule: Kontaktlærar: n Trinnet si målsetjing med å bruke avis som læremiddel n Liste over dei beste erfaringene: n Kan avislesing bidra til tilpassa undervisning? Eventuelt korleis? n Kan avislesing vere med på å støtte opp under lesing som grunnleggjande dugleik i alle fag? Eventuelt korleis? n Kva bør endrast av praktiske tiltak før neste års Nilesarprosjekt? n Vil de tilrå neste års trinn å delta i Nilesaren? n Andre kommentarar og forslag: 02: Lærarar sine erfaringer med undervisningsopplegg der avis som læremiddel har vore sentralt: n Opplegget sin tittel: n Fag, emne og tidsrom: n Opplegget sitt læringsmål: n Fortel om gjennomføringa av opplegget: n Eg vurder elevene sitt utbytte slik: n Eg vurder bruk av aviser som læremiddel i opplegget slik: n Andre kommentarar eller forslag:
    • Kap 10. Sluttord 39 Sluttord Ver kritisk og tenkjande når du les aviser på papir og nett. Det er ikkje sikkert at alt er sant! n Vær Varsom–plakaten gir etiske normer for pressa (trykt Kritisk blikk på nyhenda. presse, radio, fjernsyn og nettpublikasjonar). Vedtatt av Vel ei sak som har klare NORSK PRESSEFORBUND, sist i 2007. polariseringar. Set deg grundig inn i saka og finn flest mogleg Du finn han herhttp://presse.no/Pressens_Faglige_ motførestellingar til avisa sine Utvalg_PFU/Var_Varsom-plakaten/ vinklingar. Kven av desse «held mål»? I tillegg må pressa følgje Redaktørplakaten og Tekstreklameplakaten. Kritisk blikk på nyhenda. Dine evner til kritisk tenking Dei finn du her: vert utvikla ved regelmessig Redaktørplakaten: http://presse.no/Pressens_Faglige_ lesing av ulike tekstar og Utvalg_PFU/Redaktorplakaten/ ved å diskutere aktuelle problemstillingar. Tekstreklameplakaten: http://presse.no/Pressens_ Faglige_Utvalg_PFU/Tekstreklameplakaten/ Kritisk blikk på annonsane. n Pressens Faglig utvalg (PFU) drøftar og dømer medier som Vel ein annonse som skal ikkje har følgt plakatane. «selje» eit produkt. Les kritisk. Finn du noko som gjer at Du finn saker PFU har handsama her: http://presse.no/ produktet blir presentert på Pressens_Faglige_Utvalg_PFU/Prinsipputtalelser/ ein for positiv måte? Foto: Alexander M. Schindler Kontakt oss: n Region Oslo og Akershus: Sigurd.Saethre@mediebedriftene.no n Region Agder: sfj@fmva.no, www.ais-agder.net n Region Hordaland og Nord-Rogaland: Johannes.Boyum@bt.no , www.ais-vest.net n Region Nord: anne.lise.strand@breivika.vgs.no n Region Oppland: per-tore.moen@fmop.no, www.ais-oppland.net n Region Trøndelag: steinar.husbyn@levanger.kommune.no n Region Vestfold-Telemark-Buskerud: kjell-b@sandefjordnett.no