Alle Hens nr 07 08-2012

1,382 views

Published on

Speciale editie van het personeels-/bedrijfsblad van de Koninklijke Marine dat verhelderend inzicht geeft in de bijdrage van dit krijgsmachtdeel aan het succes van de Rotterdamse haven en de economie van Nederland als maritieme handelsnatie.

Published in: News & Politics
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
1,382
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
6
Actions
Shares
0
Downloads
3
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Alle Hens nr 07 08-2012

  1. 1. Thuis na succesvolle piratenjachtShanghai naar Rotterdam: risicovolle reisAlle Hens 07-08|12
  2. 2. Colofon:Coverfoto:Hr.Ms. Evertsen is weer terug in Den Helderna een succesvolle anti-piraterijmissie.(Foto: Rob van Eerden)Uitgave:Alle Hens is een uitgave van deKoninklijke Marine, geproduceerd doorhet Dienstencentrum Defensiemedia. Aande inhoud kunnen geen rechten wordenverleend.Hoofdredactie:KLTZSD Robin Middel Shanghai-Rotterdam: risicovolle routeEindredactie:LTZ2OC Maartje van der MaasMet medewerking van:LTZ2OC Astrid Talma-van Dam 4LTZSD2OC Joost MargésLay-out:Grafische Dienst, Audiovisuele DienstDefensie, Den HaagDruk:OBT B.V., Den Haag Voor adreswijzigingen 0223 657386 De 1000e plof Adreswijzigingen KM-personeel: 0223 657386 Adreswijzigingen Veteranen: Stichting Veteraneninstituut 12 Postbus 125 | 3940 AC Doorn Telnr.: 0343 474 150 Adreswijzigingen betalende abonnees: Abonnementenland Postbus 20 | 1910 AA Uitgeest Telnr.: 0900 226 52 63 (10ct p/m) www.aboland.nl Marinemuseum bestaat 50 jaarRedactieadres:Alle HensPostbus 10.000 | 1780 CA Den HelderTelnr.: 0223 657 660 22DSN 209 57660E-mail: allehens@mindef.nl Internet:www.defensie.nlKopijdatum:De deadline voor het volgende nummervan Alle Hens valt op 17 september.AbonnementenwetSinds 1 december 2011 is de nieuweAbonnementenwet van kracht. Deze is Hr.Ms. Rotterdam multi-inzetbaar tegen piratenvan invloed voor abonnementen vanbetalende abonnees. Kijk voor meerinformatie op de website www.aboland.nl en de specifieke pagina voor dit blad/deze krant. 29Abonnementsprijs:€ 17,02(buitenland € 21,55 per jaar)Aanhaling uit en overname vanartikelen uit dit blad is toegestaanmet bronvermelding.ISSN 0024-0389 En verder: 8 Interview | 32 Logboek | 38 Mensen Mutaties Alle Hens | juli-augustus 2012 2
  3. 3. columnBescherm de welvaart van Nederland Het grootste gedeelte van Nederland is na een welverdiende zomervakantie weer aan het werk gegaan. Wij kunnen terugkijken op een drukke operationele zomerperiode waarin de Konink- lijke Marine opnieuw een flink aantal relevante bijdragen leverde aan het bevorderen van vrede en veiligheid in de wereld. In Kunduz leiden onze marine- Maar ook andere, voor Europa belangrijke goederentrans- collega’s samen met andere porten, worden hierdoor gehinderd. Dit raakt onze Neder- krijgsmachtdelen politieagen- landse economie. Vaak nog véél meer dan Nederlanders ten op in hoog opera­ioneel t denken. tempo. We doen dat goed, het politietrainingscentrum wordt Revoluties, burgeroorlogen en conflicten in Afrika, het Mid- gezien als hét voorbeeld voor den-Oosten en Azië zorgen voor omvangrijke vluchtelingen- de hele internationale ge- stromen. Maar ook de smokkel van illegale wapens en drugs meenschap, die inzet op stabi- vindt in grote mate via zee plaats. Deze illegale stromen dra- liteit en bevordering van recht gen bij aan de groeiende sociale onrust in Europa. Daarom en orde in Afghanistan. Ook op valt ook een toenemende behoefte te constateren aan het zee lag het tempo hoog. Mari- bieden van veiligheid op en vanuit zee, met name aan de Eu- neteams beschermden koop- ropese buitengrenzen. Het grootste gevaar dat ons echter vaardijschepen en zowel Hr. bedreigt, zijn mogelijk verdere bezuinigingen op Defensie. Ms. Evertsen en Hr.Ms. Rotter- Onze huidige minister, de Commandant der Strijdkrachten dam boekten successen in de en vertegenwoordigers van verschillende politieke partijen bestrijding van piraterij, onder andere door het bevrijden springen voor ons op de bres. Toch zijn er ook politieke par- van de gegijzelde bemanningen van gekaapte dhows. Hr.Ms. tijen die menen dat er nog minder aan Defensie moet wor- Tromp, het huidige stationsschip in de West, boekte een den besteed. Het is daarom belangrijker dan ooit tevoren dat grote drugsvangst in. En de mijnendienst maakte (met een het grote publiek zich bewust wordt van het belang van De- supersnelle actie van Hr.Ms. Willemstad) een mijn in de vaar- fensie. Belangrijk voor de bescherming van Nederland, maar route naar Antwerpen onschadelijk, terwijl kort daarna ook vooral ook van onze wereldwijde handelsstromen. Daarom het 1000ste explosief in de Noordzee werd geruimd sinds een heb ook ik de petite ondertekend die aangeeft dat het nu verdwaalde zeemijn in 2005 het leven kostte van drie Neder- even genoeg is geweest bij Defensie. landse vissers. De Koninklijke Marine, en de andere krijgsmachtdelen, Deze wapenfeiten tonen echter ook aan dat de wereld nog vertegenwoordigen samen een belangrijk vermogen. lang niet veilig is. En het lijkt voorlopig niet beter te worden. Het vermogen om ons land, onze manier van leven en Deze zomer liep de situatie in Syrië verder uit de hand. In de onze economie te beschermen. Een vermogen om een Golfregio neemt de spanning toe. Iran heeft het afgelopen relevante bijdrage te leveren aan de bondgenootschap- jaar gedreigd de Straat van Hormuz af te sluiten met mijnen- pen waartoe we behoren. Het is belangrijk dat wij de ko- velden. Dit soort acties heeft ook in Nederland direct effect mende tijd blijven aantonen dat de Koninklijke Marine op de prijzen van brandstof en energie. op een efficiënte manier een concrete bijdrage levert aan de veiligheid en welzijn van onze maatschappij. Onder- tussen gaan wij door met onze kerntaak: het bieden van veiligheid op en vanuit zee… Vice-admiraal Matthieu Borsboom Commandant Zeestrijdkrachten, Admiraal Benelux Twitter: @VADMBORSBOOM 3 Alle Hens | juli-augustus 2012
  4. 4. A chtergrondMarine onmisbaar onderdeel van economische motorEen zee vol risico’sDe risico’s waaraan de wereldwijde handel over zee aan bloot staat, nemen toe. Maar de mogelijkheden vande Koninklijke Marine om die te verkleinen, nemen door de verregaande reorganisatie steeds verder af.Waar ligt de kritische grens? De toekomst zal het leren. Maar dat de Nederlandse havens niet zonderveiligheid, toegankelijkheid en betrouwbaarheid kunnen, staat als een paal boven water. Foto’s: Archief (AVDD) De inzet van fregatten, patrouilleschepen, mijnenjagers en criminaliteitsbestrijding op zee, maar ook aan het veilig la- onderzeeboten is van grote waarde voor de economie. Pira- ten passeren van schepen langs instabiele staten en door ten die voor de kust van Somalië een bulkcarrier kapen om conflictregio’s. Kortom, de inzet van de Koninklijke Marine losgeld te vragen, trekken een zware wissel op de wereldhan- ver van huis dient rechtstreeks het belang van de Nederland- del, die valt of staat bij een onbelemmerde scheepvaart. Om se havens en daarmee het belang van de Nederlandse econo- dat belang af te dekken, is de marine onmisbaar. Maar ook mie. dichter bij huis bewijst het varende krijgsmachtdeel zijn nut. Een zeemijn uit de Tweede Wereldoorlog die in de Eurogeul Spil daarin is de haven van Rotterdam. Veiligheid is voor dit terechtkomt kan zomaar voor miljoenen euro’s schade zor- industriële complex van ruim tienduizend hectare van grote gen. Daarnaast zijn er zaken die niet snel in het oog sprin- betekenis. Het is dan ook zaak dat allerlei verstoringen, zoals gen. De ervaring leert dat handelspartners kiezen voor ha- terrorisme en georganiseerde misdaad (drugshandel, illega- vens van landen die zich bereid toont op het gebied van in- le wapenhandel en mensensmokkel) zo ver mogelijk buiten ternationale veiligheid bij te dragen. Denk hierbij de Europoort moeten blijven. Maar ook de permanente toe-Alle Hens | juli-augustus 2012 4
  5. 5. A chtergrondEen zeemijnuit de TweedeWereldoorlogin de Eurogeulkan zomaar voormiljoenen euro’sschade zorgen. gankelijkheid is een factor van belang. Op al die gebieden circa 28 procent daar naartoe (bron: portofrotterdam.com). speelt de marine een rol. Maar haar verantwoordelijkheid Het gaat om alle denkbare goederen: olie, olieproducten, ko- gaat verder dan de landsgrenzen. Om de haven optimaal te len, mineralen, metalen, palmolie, agrarische grondstoffen, laten draaien, dient ook de veiligheid van internationale voedsel, auto’s, chemische producten en stukgoed in contai- handelspartners te zijn gewaarborgd. Schepen uit andere ners, zoals textiel, elektronica, computerbenodigdheden, landen escorteren in door piraterij geteisterde gebieden is meubilair en huishoudelijke artikelen. Voor de Rotterdamse daarvan een spin off. containersector is Azië sinds 1995 de belangrijkste markt, met een aandeel van 45 procent.De inzet van de marine dient recht-streeks het belang van de Nederlandsehavens Veilige haven Gelukkig is Rotterdam een veilige bestemming. Van een eventuele terroristische dreiging valt in het Rijnmondgebied weinig te bespeuren. Wie niet beter weet, realiseert zich niet direct hoe bijzonder het eigenlijk is dat jaarlijks tienduizen- den internationale goederentransporten ongeschonden de Eurogeul binnenvaren. De goederen die worden aan- en af- gevoerd gaan vaak de halve wereld over voordat zij hun uit- eindelijke plaats van bestemming bereiken. Zo is Rotterdam verreweg de belangrijkste Europese haven voor lading vanuit en naar Azië. Volgens het Rotterdamse Havenbedrijf komt Dat olietankers ongehinderd hun weg vinden naar de Rotterdamse haven is van ongeveer zeventien procent van alle aanvoer uit Azië en gaat groot economisch belang. 5 Alle Hens | juli-augustus 2012
  6. 6. A chtergrond ren via Kaap de Goede Hoop maken de zeereis van Shanghai naar Rotterdam bijna anderhalf keer zo lang. Deze route kost ook meer brandstof en heeft eveneens als nadeel dat het tra- ject dwars door een ander piratengevaarlijk gebied loopt,Ook in delen aan de westflank van Afrika.van Azië (metname rond Indo- Onrust stuwt prijzen opnesië) en aan Dat de olieprijs direct verband houdt met de veiligheidssitu-de westkust vanAfrika (vooral in atie in Arabische landen is algemeen bekend. Instabiliteit inde wateren bij het olieproducerende Libië heeft recentelijk bijgedragen aanNigeria) beschie- een stijging van de olieprijs, net als onrust in Syrië en Irak.ten, enteren en Omdat zo’n 80 procent van de voor Europa bestemde olie af-beroven piratenregelmatig komstig is uit het Midden-Oosten, is de impact van stagne-koopvaardij- rende aanvoer voor iedereen in Nederland voelbaar. Een stij-schepen. gende olieprijs maakt niet alleen het varen met schepen kostbaarder, ook energie- en brandstofprijzen gaan om- Piraterij neemt wereldwijd toe hoog. Talloze andere producten waarin olie is verwerkt, vari- Het bedrijf ICC Commercial Crime Services houdt op zijn website ërend van petflessen tot lippenstift en matrassen, worden een actueel overzicht bij van zeepiraterij en gewapende over- dan ook duurder. Dat olietankers uit de Golfregio ongehin- vallen op schepen wereldwijd. Begin augustus telde deze lijst derd hun weg vinden naar de haven van Rotterdam is dan al 192 gemelde incidenten. Het actuele overzicht van op de ook van groot belang voor onze economie. wereldkaart geplotte locaties (www.icc-ccs.org/piracy-repor- Een andere dreiging komt door toenemende spanning tus- ting-centre/live-piracy-map) laat zien dat piraterij zich niet sen landen, die kan ontaarden in een gewapende conflict, alleen voordoet in en rond het Somalisch Bassin. Ook in de- waarbij ook op zee strijd woedt. In ‘De zee: speeltuin van de len van Azië (met name rond Indonesië) en aan de westkust supermachten’ stelt The Hague Centre for Strategic Studies vast dat van Afrika (vooral in de wateren bij Nigeria) beschieten, en- India in 2011 de grootste importeur van wapens ter wereld teren en beroven piraten regelmatig koopvaardijschepen. De was. Vooral de Indiase marine wordt in hoog tempo gemo- bemanningsleden worden in het gunstigste geval alleen ge- derniseerd en vergroot. India, maar ook China, heeft een gijzeld voor losgeld, maar vaak toch ook bedreigd, mishan- niet-aflatende behoefte aan grondstoffen en energie. Beide deld of vermoord. Het mijden van de Golf van Aden en omva- landen betwisten bepaalde zeegebieden. In augustus vorigVoor de Rot-terdamse contai-nersector is Aziësinds 1995 debelangrijkstemarkt, met eenaandeel van 45procent.Alle Hens | juli-augustus 2012 6
  7. 7. A chtergrond jaar nog kwamen de landen voor de kust van Vietnam met elkaar in conflict. Ook Noord- en Zuid-Korea leven op ge- spannen voet met elkaar en laten hun militaire macht gelden op zee. De opbouw van Aziatische marines heeft inmiddels al gezorgd voor een verschuiving in het maritiem-militaire machtsevenwicht.Tachtig procent van de voor Europabestemde olie is afkomstig uit hetMidden-Oosten miljoen euro; minder dan een tiende van het totale budget Budget krimpt voor Defensie van 7,2 miljard euro. En het budget krimpt nu Wat de bescherming van onze handelsbelangen betreft, ver- al tientallen jaren. trouwt Nederland steeds meer op samenwerking met inter- nationale partners. Die samenwerking met marines van an- De Koninklijke Marine is sinds haar oprichting in 1488 dere landen draagt bij aan de slagvaardigheid van de een loyale uitvoerder van het beleid van de Nederlandse internationale gemeenschap bij de beheersing van crises en regering. De organisatie is er altijd geweest als het er het terugdringen van criminaliteit. Echter, decennia van be- echt op aankwam. Als maritieme handelsnatie heeft Ne- zuinigingen op defensiebudgetten hebben ook bij andere derland heel wat te verliezen. De haven van Rotterdam is Europese landen geresulteerd in forse reducties van het aan- veilig en floreert vooralsnog ook in deze economisch tal marineschepen. De 27 lidstaten van de Europese Unie ge- moeilijke tijden, maar of dit zo blijft en of het zeeverkeer ven samen jaarlijks circa 194 miljard euro uit aan defensie; van en naar Rotterdam mogelijk zelfs kan groeien, hangt dat is slechts iets meer dan een derde van wat de Verenigde sterk af van wat ons land in de rest van de wereld pres- Staten eraan besteden. In Nederland moet de Koninklijke teert. De inzet van de Koninklijke Marine is daarbij een Marine de exploitatie doen met een jaarbudget van zo’n 590 onmisbare factor. 7 Alle Hens | juli-augustus 2012
  8. 8. I nterviewVoorzitter redersvereniging pleit voor goed uitgeruste marineGarantie voor vrije doorvaart op zeeAls minister van Verkeer en Waterstaat was Tineke Netelenbos ooit al sterk betrokken bij de zeevaart. Ookin haar huidige functie van voorzitter van de Koninklijke Vereniging van Nederlandse Reders is er groteverbondenheid met het water, de handel overzee en – uiteraard – de Koninklijke Marine. “De inzet van demarine wordt door mijn achterban ontzettend gewaardeerd”, aldus Netelenbos. Natuurlijk heeft devoorvrouw van de reders nog wel wat te wensen over. Tekst: Joost Margés I│Foto’s: Maurits van Hout Het instellen van Vessel Protection Detachments (VPD) door het dan gaat een opdracht naar een niet-Nederlands schip dat huidige, demissionaire kabinet ziet Netelenbos als een ze- gebruik maakt van goedkopere, particuliere, beveiliging. gen. “Eerder bestond er geen politieke steun voor mariniers Maar ook wij kunnen toch werken met een ‘verlengde aan boord. Dat het nu wel kan, is een geweldige ontwikke- zwaardmacht’ van gecertificeerde Private Armed Guards die ge- ling. En het is natuurlijk ook de taak van de Koninklijke Ma- bonden is aan strikte Rules of Engagement? Binnen de Internatio- rine om de vrije doorvaart op zee te garanderen. Vooropge- nal Maritime Organisation (IMO) zijn hier al mondiale afspraken steld, de marine doet het geweldig en de inzet wordt door over gemaakt.” mijn achterban zeer gewaardeerd…” Er klinkt een ‘maar’ en die blijkt te maken te hebben met het aantal beschikbare Hiervoor biedt de Nederlandse wet geen ruimte, aangezien VPD’s, hun grootte plus kostprijs, de flexibiliteit van hun in- deze stelt dat de ‘zwaardmacht’ exclusief bij de overheid ligt. zet en het feit dat rederijen niet mogen werken met particu- Aan Defensie dan ook de taak en verantwoordelijkheid om liere beveiligers. “Nederland heeft niet veel grote koopvaar- zo goed mogelijk aan de vraag naar bescherming te voldoen. dijschepen waarvoor een detachement van elf man nodig is. Vandaar ook dat er steeds meer mariniers worden klaarge- Voor zware ladingschepen is 5.000 euro per dag minder be- stoomd voor inzet binnen VPD’s. Tegelijkertijd wordt er mo- zwaarlijk dan voor een normaal schip. Een gemiddeld koop- menteel hard aan gewerkt om de kosten van VPD-inzet te vaardijschip mag tegenwoordig al blij zijn wanneer er enige verlagen, door het samenstellen van kleinere teams met winst wordt geboekt op een reis. In Nederland zijn we vooral vooruitgeschoven bewapening. groot in short sea-verbindingen, met kleinere schepen. De op- brengst is navenant en dan liggen de kosten voor een groot Prangende vraag VPD dus veel te hoog.” Als ander argument, om ook privébeveiliging toe te laten, noemt Netelenbos ‘flexibiliteit’. “De marktsector koopvaar- “Voor de economische en geogra- dij valt niet te voorspellen. Soms is het lastig om op tijd een VPD aan boord te krijgen bij wisselingen in het vaarschema.fische positie van Nederland is een Zeker bij de wilde vaart en de termijnhandel weet je vaak passterke marine toch vanzelfsprekend?” op het laatste moment waar je vracht moet laden en afleve- ren. Neem nou bijvoorbeeld een schip vol benzine; zelfs nog tijdens de vaart wordt er dooronderhandeld en kan er plotse- Verlengde zwaardmacht ling een andere bestemming komen.” Inmiddels lukt het Wat ziet Netelenbos als oplossing of aanvulling? “Er is be- Defensie steeds beter om op de prangende vraag naar snelle, hoefte aan meer flexibiliteit – met soms kleinere teams van flexibele, inzet een antwoord te vinden, bijvoorbeeld dankzij vier tot acht mariniers en een snellere inzetbaarheid.” Nu aanleg van meer depots en uitvalsbases in landen binnen het nog blijken diplomatieke beperkingen en internationale af- risicogebied. Hierdoor valt de reactietijd voor operaties aan- spraken tijd te kosten bij de inzet van mariniers. “Daarnaast zienlijk te verkorten. moet de prijs marktconform zijn, vind ik. En waarom kan het eigenlijk niet gratis, net als in bijvoorbeeld Italië? Collectief Netelenbos ziet dit als een positieve ontwikkeling, maar met moeten we als Nederland toch bereid zijn om de Defensieor- in het achterhoofd toch graag het uitgangspunt: ‘VPD, ten- ganisatie te financieren?” Iedereen heeft volgens de voorzit- zij’. De KVNR-voorzitter zou het betreuren als reders schepen ter van de Koninklijke Vereniging van Nederlandse Reders zogenoemd ‘uitvlaggen’ om toch meer de vrije hand te heb- (KVNR) belang bij een gezonde koopvaardij die ook in Neder- ben in de keuze van beveiligers. “Om fiscale redenen is het land gevestigd blijft. “Vindt een verlader een Nederlandse ook voor Nederlandse zeevarenden van belang dat schepen reder te duur – omdat deze een VPD moet doorberekenen – onder Nederlandse vlag blijven; zeker ook voor jongeAlle Hens | juli-augustus 2012 8
  9. 9. I nterviewKVNR-voorzitter Netelenbos: “Een goed geëquipeerde marine is voor een land met de grootste haven van Europa noodzakelijk.”mensen in opleiding die hierdoor anders kansen op de ar- “Een goed geëquipeerde marine is voor een land met debeidsmarkt mislopen. Daarnaast kost elk uitgevlagd schip de grootste haven van Europa noodzakelijk; noblesse oblige - adelNederlandse schatkist gemiddeld 750.000 euro per jaar. Ik verplicht”, stelt zij nadrukkelijk. “Voor de economische endoe graag een oproep aan de politiek: regel het nou goed! Of geografische positie van Nederland is een sterke marine tochzorg voor flexibel en liefst gratis in te zetten militairen of sta vanzelfsprekend?gecertificeerde beveiliging toe, volgens Europese of IMO- En dat vraagt nu eenmaal om investeringen. Daar hebben wenormen.” vroeger binnen het kabinet ook wel discussie over gehad. Vanuit de politiek werd er dan soms gedacht: ‘Ach, die onder-Sterke marine vanzelfsprekend zeeboten, hebben we die nou wel nodig?’ Maar als je zietHoewel Nederlandse reders nu uit kostenoverwegingen over welke rol die spelen bij de informatievoorziening bij antipi-een alternatief zouden willen beschikken, werken ze volgens raterij- en counterdrugs-operaties! Je kunt daarnaast ookNetelenbos toch ook zelf het liefst met militairen niet alles door een ander laten opknappen. Europa begint in. “Wij raden reders ook altijd aan om bescherming te vragen dit opzicht ook wel achterop te raken, ten opzichte van de VSbij Defensie. Het is belangrijk dat zij laten zien hoe groot de en China die hun marines sterk doorontwikkelen. Een voor-behoefte is. Zo’n 150 aanvragen per jaar lijkt ons als KVNR beeld: in de toekomst wordt deepsea mining – de ontginningreëel; dat bleek uit gesprekken met de CEO’s van betrokken van grondstoffen diep in de oceanen – steeds belangrijker.rederijen met wie ik voor de zomer bij de minister van Defen- Het zou een slechte zaak zijn als alleen de supermogendhe-sie om de tafel zat. Er zijn echter ook rederijen die er al voor den daarvan profiteren, omdat zij wel in staat zijn om hunkiezen om niet meer door het piraatgevaarlijke gebied van belangen op zee te beschermen.”India tot en met de Golf van Aden te varen. Voorheen warener zo’n 500 scheepsbewegingen door deze Golf door schepen Al met al tonen Netelenbos en haar achterban zich inge-onder Nederlandse vlag, maar sinds de piraterijexplosie nog nomen met de inspanningen van de KM om de koop-maar 250. Ik weet zeker dat de markt weer aantrekt, wanneer vaardij te beschermen.we de beveiliging nog beter op orde krijgen.” En daarin staat de redersvereniging niet alleen, zo laat Netelenbos ten slotte weten: “Ook de Bond van Verze-Onder deze beveiliging rekent de oud-minister niet alleen keraars en de vakbonden steunen ons hier nadrukkelijkgewapende teams aan boord van koopvaarders, maar vooral in; het gaat ten slotte om veiligheid van personeel en la-ook varende marine-eenheden in het risicogebeid. ding.” 9 Alle Hens | juli-augustus 2012
  10. 10. operationeelVan Durban naar DubaiMarineteams beveiligenkwetsbare scheepvaartFoto’s: Peter van Bastelaar (AVDD)Defensie en de reder maken duidelijke afspraken wie waarvoor verantwoordelijkis. De kapitein richt zich de navigatie van het schip. Bij eventueel gebruik vangeweld, is Defensie verantwoordelijk. Aan het gebruik van geweld zijn striktevoorwaarden verbonden, zo moet het bijvoorbeeld proportioneel zijn. Eventueelgeweldgebruik wordt volgens bestaande procedures aan het Openbaar Ministe-rie gemeld en vervolgens door het Openbaar Ministerie beoordeeld.Voor de rest van dit jaar kan Defensie nog ruim 80 keer een beveiligingsteaminzetten om de Nederlandse handelsbelangen te beschermen. Voor volgend jaarhoudt Defensie rekening met de inzet van 175 teams, maar mocht dit aantal nietvoldoende blijken dan kunnen er meer teams worden ingezet. Eerder dit jaarverlaagde Defensie de kosten voor de inzet van een VPD naar 5000 euro per dag.Alle Hens | juli-augustus 2012 10
  11. 11. operationeel Een beveiligingsteam van het Korps Mariniers beveiligt het Nederlandse schip MS Swan van de firma Dockwise. Dit schip, wat vanwege zijn snelheid en lage reling extra kwetsbaar is voor aanvallen van piraten, voer met haar lading en de mariniers aan boord van Durban in Zuid-Afrika naar Dubai. Sinds vorig jaar zet Nederland met succes VPD’s in. Al ruim 20 teams beschermden kwetsbare schepen te beschermen tegen aanvallen van piraten. Zij beoefenen noodprocedures met de bemanning in geval van een aanval en passen beveiligingsmaatregelen toe om de kans op een kaping zo klein mogelijk te maken.11 Alle Hens | augustus-september 2012
  12. 12. O perationeelHr.Ms. Willemstad maakt 1000e explosief onschadelijkMijlpaal bereikt in het mijnenruimenHet kost enige moeite om het sabel door de taart te snijden maar dat symboliseert tegelijkertijd de zwaretaak die Hr.Ms. Willemstad en haar mede-mijnenjagers voor de kiezen heeft. Het is goed dat we stilstaanbij dit moment maar het betekent niet dat we nu klaar zijn op de Noordzee’’, aldus Commandant Zeestrijd-krachten na de vernietiging van het 1000e explosief . Tekst: Doenja Zwaan I Foto’s: Rob van den Eerden en Joyce Rutjes (AVDD) Op een afstand van zo’n 150 meter van de mijnenjager ligt havenmonding, nog naar schatting tussen de 30.000 en een rubberboot te wachten op het sein vanuit de mijnen- 300.000 explosieven bevinden, begrijpt dat mijnenjacht een jachtcentrale van Hr.Ms. Willemstad. Een geoefend oog zag voortdurende noodzaak is. op de beeldschermen die het sonarplaatje weergeven even daarvoor een duiker afdalen richting het te vernietigen pro- Explosieve groei in meldingen jectiel. Hij liet een blik met achttien kilogram springstof ach- Sinds er mijnen en bommen in de Noordzee zijn gelegd en ter bij de bom. Een speciale dit maal, niet vanwege de her- gedumpt is een mensenleven verstreken maar veelal is de ex- komst, grootte of lading maar vanwege het volgnummer. plosieve lading nog intact. Sterker nog, door het opvissen, Op 6 april 2005 kwamen drie Ouddorpse vissers om het leven verplaatsen of de invloeden van het getij worden die projec- nadat zij zo’n projectiel in hun net vonden, met een desas- tielen alleen maar instabieler. “Het ironische is dat de vlieg- treuze explosie tot gevolg. Daarmee kreeg de mijnenjacht op tuigbommen, waarvan er een heleboel in zee zijn gedumpt, de Noordzee – onder de noemer Beneficial Cooperation – een van de geallieerden waren”, vertelt luitenant-ter-zee 1 Michel nieuwe dimensie. Sinds het ontstaan van de operatie zijn na Woltman, commandant Hr.Ms. Willemstad. Immers, voor vandaag duizend mijnen en bommen op de Noordzeebodem vliegtuigen – in dit geval Britse – terugkeerden van een vernietigd. Wie zich realiseert dat er in dat relatief kleine vlucht moesten ze de overgebleven explosieven uit veilig- stukje water, van vaargeul tot ankergebied van vislocatie tot heidsoverwegingen dumpen in zee. Maar veiligheid is be-De taart wordtaangesneden terere van de 1000eruiming.Alle Hens | juli-augustus 2012 12
  13. 13. O perationeelHr.Ms. Wil-lemstad ligtop ongeveer150 meter vanhet te ploffenexplosief. trekkelijk, zo bleek wel toen drie vissers in 2005 om het leven tiel dusdanig ondiep ligt kan ook een eenheid van de Mari- kwamen. Dat ongeval gaf aanleiding om mijnenjacht op de tieme Explosieven Opruimingsdienst Defensie (M-EOD) wor- Noordzee te intensiveren. “Dat wil niet zeggen dat we er voor den ingezet om de klus te klaren. De uitvoering van Beneficial die tijd niets mee deden”, legt Woltman uit, “Een lijst van ge- Cooperation komt voor rekening van de marine en de Kust- melde explosieven die vernietigd moeten worden heeft altijd wacht is verantwoordelijk . De marine stelt voor deze taken al bestaan”. Maar na dat ongeluk was wel degelijk een ‘explo- 140 dagen per jaar een mijnenjager ter beschikking. Aan boord sieve’ groei in het aantal meldingen merkbaar. Woltman van deze schepen bevinden zich gespecialiseerde duikteams hield zich toentertijd zelf bezig met die meldingen, bijge- die deel uitmaken van de Defensie Duik Groep (DDG). houden op de UXO-lijst (Unexploded Ordnance). “Vissers zagen weer de risico’s in en gaven massaal posities door”. De Internationale steun scheepvaart wijzen op de gevaren en te nemen acties bij het De verankering van Beneficial Cooperation geeft het de interna- vinden van een explosief is een taak van de Kustwacht. Voor- tionale aandacht die het nodig heeft. Is een mijnenvrije Noordzee wel haalbaar? Woltman erkent dat het een taak is die Nederland niet alleen aan kan: “Het is dan ook belang-“Dankzij het ruimen van explosieven rijk dat NAVO-eenheden ons hierin assisteren”. Met het af-leveren we een bijdrage aan een veilige stoten van vier mijnenjagers is de capaciteit drastisch afge- nomen. “Dat neemt niet weg dat we nog steeds met dezelfdeNoordzee” effort ons werk doen, maar met minder middelen bereik je nu eenmaal minder resultaat”. Gelukkig is er wel de samen- al de visserij– want dat is de belangrijkste doelgroep – wordt werking met de Belgische marine en ook vanuit de NAVO kan door voorlichters van de Kustwacht gewezen op de gevaren op steun worden gerekend. “Het bundelen van onze krach- van explosieven. De Nederlandse vissers (boomkorkotters) ten in de binationale samenwerking heeft zeker geleid tot slepen met hun netten over de bodem van de zee, met alle ge- het efficiënter opruimen van explosieven, maar het aantal varen van dien. niet ontplofte bommen en mijnen uit WOI en WOII is zeer groot”, licht de Belgische korvetkapitein Yvo Jaenen toe. Jae- De marine maakt onschadelijk nen voert op dit moment het commando over het NAVO- Om nog een ongeval te voorkomen voorziet de Kustwacht mijnenbestrijdingsflottielje Standing NATO Mine Counter Measu- zodoende in informatie en een explosievenkaart waarmee res Group 1 (SNMCMG1) en kijkt vanaf BNS Godetia dat als een gevonden explosief kan worden geïdentificeerd. De vin- stafschip fungeert toe op de vernietiging van bom nummer der zet het explosief liefst met een reflector weer rustig over 1000. “De deelname van het SNMCMG1 eskader aan Beneficial boord en noteert die locatie. Samen met gegevens over het Cooperation komt op een uniek moment. Een Belgische com- schip wordt bij het Kustwachtcentrum een melding inge- mandant, bijgestaan door een Belgisch-Nederlandse staf diend. Daarna wordt de afhandeling overgedragen aan de voert momenteel het bevel over het NATO-eskader. Dit marine, die zich ontfermt over het onschadelijk maken van draagt ongetwijfeld bij aan een optimale integratie en coör- het projectiel. Explosieven op zee worden vanaf een mijnen- dinatie van de operatie.” Terwijl Hr.Ms. Willemstad zich voor- jager met behulp van een seafox (onderwater robot voorzien bereid op de vernietiging van het explosief met het magische van lading) of door duikers vernietigd. Wanneer het projec- getal, wordt aan boord van BNS Bellis ook met spanning af- 13 Alle Hens | juli-augustus 2012
  14. 14. O perationeel gewacht. Het zusterschip ligt nabij contact 1001 en zal kort nenjachtofficier, maar Van der Vinne blijft bescheiden: na haar voorganger het sein tot ontploffing geven. “Het getal “Maar ik doe het niet alleen, het is echt een team-effort”. En maakt uiteindelijk niet uit. Iedere vernietiging is weer bij- daar zit ook de kracht achter deze tak van sport meent Com- zonder en iedere ruiming brengt risico’s met zich mee”, ligt mandant Woltman. “Die 1000e plof doe ik niet persoonlijk, Woltman toe. dat doen we met zijn allen”.“Het getal maakt niet uit. Iedere En dan is het zover, even voor twaalven, staat een groot deel van de bemanning op het voorschip van Hr.Ms. Wil-vernietiging is bijzonder” lemstad. De spanning is van de gezichten af te lezen. De rubberboot van de mijnenjager neemt een grotere af- Veiligheid voorop stand tot het oranje boeitje dat de bom markeert. Na een Sergeant ODOPS Mirjam van der Vinne is assistent mijnen- korte stoot op de scheepshoorn dreunt het geluid van de jachtofficier aan boord van Hr.Ms. Willemstad en kijkt met explosie door tot in de wijde omgeving. Een indrukwek- toewijding naar het sonarplaatje. Een glimlach kan ze niet kende waterzuil visualiseert de knal en het schip trilt. De onderdrukken: “Het mooie van dit werk is dat je daadwerke- bemanning applaudisseert en natuurlijk is ook de trots lijk resultaat boekt. Dankzij het ruimen van explosieven lever van het gezicht van Woltman af te lezen. je een bijdrage aan een veilige Noordzee. Het sonarplaatje is Aan boord van het Belgische zusterschip brengt de ver- in de loop der jaren behoorlijk verbeterd, je kunt veel verder nietiging van het 1001e explosief eenzelfde reactie te- kijken. Daarmee kun je de afstand van het schip tot het ex- weeg. “Maar dit betekent niet dat we nu klaar zijn op de plosief vergroten en dat komt de veiligheid weer ten goede”, Noordzee’’, besluit vice-admiraal Borsboom. En na de legt Van der Vinne uit. En veiligheid staat uiteindelijk voor- taart maakt de bemanning zich op voor het volgende op. Een belangrijke taak ligt er dus ook voor de assistent mij- contactAlle Hens | juli-augustus 2012 14
  15. 15. H ardwareCiviel medegebruik Defensiehaven moet bedrijven en investeerders trekkenMarine, centrum van regionale economie Het goud ligt voor het oprapen in Den Helder. De infrastructuur van de marinestad in combinatie met de aanwezige kennis en kunde bieden unieke mogelijkheden. Zo stelt de Taskforce ‘Civiel mede- gebruik Defensiehaven Den Helder’, die de afgelopen maanden onderzocht hoe civiel-militaire samenwerking de economische groei in de regio Den Helder kan stimuleren.- Tekst: Marlous de Ridder De rapportage van de Taskforce komt op het moment dat de marine door de krimpende budgetten alle hulp van buiten kan gebruiken. Het onderzoek naar civiel medegebruik vanDe VOS Trapper, de marinehaven staat dan ook niet op zichzelf. Vorig jaareen offshore- kwam Defensie met gemeente en provincie tot een oplos-schip van defirma Vroon, sing om het met sluiting bedreigde Maritiem Vliegkamp Dewordt door de Kooy open te houden dankzij civiel-militaire samenwerking.Defensiesleep- “De Kooy is het schoolvoorbeeld van slimme partnership.”dienst naarsteiger 61 vanhet Marinebe- Beveiligingdrijf gebracht. Een gezamenlijk havenbedrijf, één bedrijfsbrandweer, het delen van opleidingsinstituten en civiel medegebruik van de Den Helder zou zelfs een van de grootste offshoreknooppun- simulatoren. Zomaar een greep uit mogelijke samenwer- ten van West-Europa kunnen worden. Om deze ambitie waar kingsverbanden. De komende tijd worden daarom diverse te maken, moeten kennis en faciliteiten beschikbaar komen proefprojecten gehouden. “De nadruk ligt op het woord en de samenwerking met het bedrijfsleven intensiveren. De ‘proef’”, zegt Boelema Robertus beslist. “We moeten kijken Taskforce noemt het civiele medegebruik van onder meer wat past binnen onze bedrijfsvoering. Natuurlijk gooien we haven- en onderhoudsfaciliteiten, apparatuur en opleidings- niet zomaar onze hekken open. Net zo min als we aan brood- instituten daarom de sleutel naar economisch succes. Tij- roof doen. We gaan geen haventje spelen met de overslag dens het maritiem symposium ‘Samen Slagvaardig’ begin van grote containerschepen. Bovendien zakken die door juli, overhandigde de voorzitter van de Taskforce Ivo Week- onze steigers. Op het gebied van beveiliging, vergunningen, enborg een ‘actieplan’ aan demissionair minister van defen- aansprakelijkheid en veiligheid en milieuwetgeving onder- sie Hans Hillen. zoeken we dus heel goed wat haalbaar is en wat niet.” ProefballonWe bereiken een win-win-situatie door Inmiddels zijn de eerste concrete stappen, de zogeheten quickciviel-militaire samenwerking wins, op weg naar civiel medegebruik van de defensiehaven zichtbaar. Zo verwelkomde het Marinebedrijf op 18 juli een offshore schip. Het schip maakte gebruik van de militaire in- Winst frastructuur terwijl civiele partijen reparaties uitvoerden. “Het is een heel concreet stappenplan waarin mogelijkheden Ook verlaat de marine op korte termijn het gebied Buiten- worden geschetst die voor alle partijen winst en uiteindelijk veld om meer ruimte voor technologische ontwikkeling te werkgelegenheid in de regio opleveren”, zegt commandeur bieden en heeft het bedrijf Imtech aangekondigd een ge- Kees Boelema Robertus. Als nieuwe algemeen directeur Ma- deelte van haar activiteiten voortaan vanuit Den Helder uit te rinebedrijf én Directeur Ondersteuning vertegenwoordigt voeren. Boelema Robertus het Commando Zeestrijdkrachten in de Taskforce. Boelema Robertus: “De gemeente en provincie Het project is een kwestie van de lange adem. Maar wel willen de economische activiteiten uitbreiden, de marine is één met veel potentie, meent Boelema Robertus. op haar beurt gebaat bij een technisch hoogwaardig en in- “Eentje die past bij het toekomstbeeld van defensie, die novatief maritiem instandhoudingscluster, met als kern het de regionale economie versterkt en die zorgt dat kennis, Marinebedrijf. Alleen door civiel-militaire samenwerking personeel en infrastructuur voor de Marine behouden bereiken we een win-win situatie.” blijft.” 15 Alle Hens | juli-augustus 2012
  16. 16. oefeningEerste Mariniersbataljon gecertificeerd tijdens Certifex 12Mariniers op nieuwste stukje Nederland Midden in de nacht verschijnt er groepje zwarte schimmen op de rand van een duintop. Een ‘terrorist’ opent het vuur. Snel wordt hij door de mariniers uitgeschakeld, de groep sluipt verder het kamp in op zoek naar informatie. “Iedereen wist wat van hem verwacht werd.” Tekst: Jochem van Wijk I Foto’s: Henry Westendorp “Van de compagniecommandant tot de individuele mari- gegevens niet, wat voor een extra uidaging zorgt. Eerste lui- nier, de hele keten wordt bekeken”, legt luitenant kolonel tenant der mariniers Simon Aardema wijst naar een stukje der mariniers Peter Hengeveld, commandant van het Eerste blauw op zijn kaart. “Dat is nu land. Vannacht landen we Mariniers bataljon, uit. Zijn eenheid is een jaar lang bezig ge- daar om ongezien het terroristenkamp te benaderen.” weest met opwerken naar de oefening Certifex 12. De oefe- ning vond plaats op de Tweede Maasvlakte en Budel en is Op het nieuwste stukje land van Nederland halen de mari- bedoeld om het bataljon uit Doorn te testen op hun operati- niers alles uit de kast om een zo realistisch mogelijke Amphi- onele gereedheid. De commandant is tevreden met de oefe- bious Raid uit te voeren op een ‘terroristenkamp’. Deze is tijde- ning. “Het geeft een goed gevoel dat we gecertificeerd zijn, lijk neergezet en ‘bewoont’ door reservisten van de marine dan weet je dat alles werkt.” Nieuw terrein In een realistische scenario voeren de mariniers amfibische operaties uit en treden op in verstedelijkt gebied. Hierbij hebben de eenheden beschikking over verschillende lan- dingsvaartuigen en een Cougar Helikopter. De landing op de Maasvlakte worden uitgevoerd en gecoördineerd vanaf het Engelse transportschip RFA Mounts Bay. “Het plaatje is com- pleet. Alle ingrediënten zitten in de oefening”, aldus de com- mandant. Daarnaast is de Maasvlakte nieuw terrein voor zijn Mariniers stappen op een LCRM (Landingcraft Rubber Motorized) op de achtergrond mannen en kloppen, door de recente drooglegging, de kaart- de RFA Mounts Bay transportschip.Alle Hens | juli-augustus 2012 16
  17. 17. oefeningTwee mariniers die zich niet snel zullen overgeven. Een Amphibous Raid is eenhouden‘terroristen’ onder snelle en kortstondige aanval vanuit zee op land. Samenwer-schot tijdens een king tussen SOC (Special Operations Capable) eenheden van Eer-nachtelijke actie. ste Mariniers Bataljon en SOF (Special Operations Forces) teams van het Unit Interventie Mariniers (UIM) staat centraal bij de acties die in de nacht worden uitgevoerd.“Van de compagniecommandant tot Majoor der mariniers Theo Mestrini overlegt met zijn Engelse collega’s.de individuele marinier, de hele ketenwordt bekeken” Nachtelijke actie Aardema stuurt de ruim vijfenvijftig man tellende Task Group tijdens één van de operaties aan. Hij heeft de opdracht gekre- gen om het kamp te doorzoeken, informatie te verzamelen en logistieke middelen te vernietiging en daarbij zo min mo- gelijk geweld te gebruiken. Hij is tevreden over het verloop van de operatie: “De actie verliep volgens plan, iedereen wist wat van hem verwacht werd, zo konden we het kamp tot on- geveer zeventig meter ongezien naderen.” Daarna stuiten de Het Engelse transportschip RFA Mounts Bay van waaruit de Mariniers tijdens de mariniers op weerstand. “Hierbij zijn drie tegenstanders uit- oefening opereerden. geschakeld en zeven tijdelijke gevangen genomen”, aldus Aardema. Na doorzoeking van het kamp en vernietiging van hier op zondag en op maandagochtend waren we operatio- wapens zijn de krijgsgevangen weer vrij gelaten en keert de neel en kon de oefening beginnen,” zegt Amphibisch Opera- Task Group terug naar het RFA Mounts Bay transportschip. tieofficier majoor der mariniers Theo Mestrini tevreden. Vanaf het schip is hij mede verantwoordelijke voor de planning en Internationale samenwerking uitvoering van de amfibische operatie en logistieke zaken aan Het Engelse schip RFA Mounts Bay is een 176 meter lang mul- boord. Ook is hij zeer te spreken over de oefenlocatie. tifunctioneel amfibisch transportschip dat plaats biedt aan helikopters, landingsvaartuigen, voertuigen en circa 356 pas- “We moeten er rekening mee houden dat we steeds sagiers. Al 40 jaar werken de Nederlandse mariniers uitste- vaker acties in bewoonde gebieden gaan uitvoeren. Er kend samen met Engelsen in de UK/NL Amphibious Force en ook is hier veel burgerscheepvaart, een ideale plek om te nu weten de partners elkaar goed te vinden. “We kwamen trainen.” 17 Alle Hens | juli-augustus 2012
  18. 18. O efeningKorps Mariniers traint in Martinique en Frans GuyanaIt’s a jungle out there!Twee pelotons van de 32e infanteriecompagnie uit Aruba, het bootpeloton uit Curaçao en Aruba eneen peloton van de 21e infanteriecompagnie uit Nederland trotseerden in Martinique en Frans Guyanahitte, water, modder, ongedierte en schreven amfibische geschiedenis. “Dit is waar het Korps voorstaat!” Tekst: Vanessa Strijbosch I Foto’s: Henry Westendorp (AVDD) Een jungletraining met een sterk amfibisch karakter. Een om- Unieke tocht schrijving die het beste past bij de jungletraining van de ma- Het te water laten van Boston Whalers vanaf Hr.Ms. Pelikaan is riniers van de Commandant der Zeemacht in het Caribisch geen bijzonderheid te noemen. Echter, door de locatie in gebied (CZMCARIB). In twee landen, Martinique en Frans Frans Guyana en de tocht die de bestuurders van de zes boten Guyana, werden de militairen van de compagnie en het boot- te wachten stond, schreven zij een stukje geschiedenis. Ge- peloton in samenwerking met de bemanning van Hr.Ms. Pe- heel in de traditie van het Korps Mariniers voeren de zeesol- daten vanaf zee de junglerivier L’Approuague op het binnen- land van Frans Guyana in. Iets wat zelfs door de Franse“Bijna continu liepen we tot onze marine nog niet eerder op deze manier is gedaan.schenen door het water en modder” Kerntaak “Deze training omvatte precies waar het Korps Mariniers likaan onderworpen aan een veelzijdige training die in het voor staat”, reageerde eerste luitenant der mariniers Michiel teken stond van leven, overleven, bewegen en vechten in en Alberts, de commandant van het bootpeloton, vanuit de jun- rondom de jungle. In Frans Guyana voegde zich nog een pe- gle van het Zuid-Amerikaanse land. “Dit is onze kerntaak. loton van de 21e infanteriecompagnie uit Nederland bij de Vanuit zee diep in het land infiltreren en daar verschillende groep. operaties uitvoeren. Het was mooi om dit op deze manierZeker in hetCaribisch gebiedzijn operatiesvanaf waterheel belangrijkomdat demeeste landenna een rampvrijwel alleenbereikbaar zijnvia het water.Alle Hens | juli-augustus 2012 18
  19. 19. oefening De beloning Instructeurs van het kenniscentrum ‘Militair Optreden onder eXtreme omstandigheden (KC MOX) waren gedu- rende de training aanwezig voor observatie. Ze hebben besloten om de mariniers het kwaliteitsnummer Jungle“We kregen al-leen een parang, Movement Survival Course’ uit te reiken, zonder het combat-machete, gedeelte. In dit gebied van Frans Guyana is het niet toege-gevechtsvest staan om met scherpe munitie te trainen. Daardoor konen een wapen het onderdeel live firing niet beoefend worden. Dat is eenmee en moestendaarmee substantieel onderdeel om volledig jungle getraind teoverleven.” worden. Na afloop van de training stond de mariniers een verrassing te wachten. De Franse legionairs waren onder de indruk van de prestaties van de militairen en beloon- den hen met een Franse jungle bagde. “Een eer om te dra- gen”, aldus marinier Huisman. “Niet veel militairen heb- ben er zo’n eentje.” Overleven en vechten Nadat in Martinique de eerste survival basislessen waren af- gevinkt, stond de mariniers in de jungle van Frans Guyana een stevige vervolgtraining te wachten. “Met pittige momen- ten”, zegt koporaal der mariniers Richard Doorn. Twee we- ken lang verbleven de mariniers continu in het veld waarvan ze bijna drie dagen compleet op zichzelf waren aangewezen. “We kregen alleen een parang, machete, gevechtsvest en een wapen mee. Verder helemaal niets. We moesten ons eigen voedsel zoeken, onderkomen en vlotten maken. Bijna con- tinu liepen we tot onze schenen door het water en modder.” Volgens Doorn heeft dat de cohesie binnen de groep alleen maar goed gedaan. “We zijn als groep gegroeid. Iedereen ging ervoor en hielp elkaar.” Ondanks een vervelende bles- sure en andere ongemakken, zette Doorn toch door en rond- de de training netjes af. “Het was mooi om mee te maken maar ik ben wel blij dat het erop zit.” Marinier 1 Joost Huis- man had nog wel wat langer door willen gaan. “Ik vond het leuk en leerzaam”, is de eerste reactie van de marinier die zijn plaatsing in de West afrondt met deze jungletraining. “Som- migen zijn tien keer liever in Noorwegen of in de bergen, maar dit ligt mij wel.” Huisman was vooral onder de indruk van de schoonheid van de omgeving. “Het is een behoorlijkOptreden in veredeld oerwoud dat er prachtig uitziet. Je hoort de vreemd-rivierrijke ge- ste geluiden om je heen. Best bijzonder.”bieden, RiverineOperations, is De jungletraining in Martinique en Frans Guyana geldt alseen expertisevan het Korps een verkorte training. Niettemin dwongen de Neder-Mariniers. landse mariniers respect af bij commando mariniers van Martinique en de Franse legionairs in Frans Guyana. De mee te maken”, aldus Alberts. Optreden in rivierrijke gebie- bilaterale banden tussen CZMCARIB en de Franse marine den, Riverine Operations, is een expertise die steeds belangrij- zijn wederom aangehaald. Als ‘compensatie’ voor het fa- ker wordt. Zeker in het Caribisch gebied waar de meeste lan- ciliteren van deze jungletraining nemen de Franse eenhe- den na een ramp vrijwel alleen bereikbaar zijn via het wa- den jaarlijks deel aan trainingen en oefeningen in de ter. Het Korps Mariniers van het maritieme krijgsmachtdeel droge en amfibische omgeving van de Benedenwindse is gespecialiseerd in dit soort operaties. eilanden. 19 Alle Hens | juli-augustus 2012
  20. 20. Succesvolle missie voor Hr.Ms. Evertsen Na deelname aan de antipiraterij-operatie Ocean snel worden herkend en piraterij effectiever be- Shield is Hr. Ms. Evertsen zaterdag 19 augustus streden. thuishaven Den Helder binnengelopen. Minister Ten overstaan van honderden familieleden en Hans Hillen benadrukte het belang van de missie vrienden reikten Hillen, enkele Kamerleden en voor Nederland. “Onze welvaart is immers afhan- plaatsvervangend Commandant Zeestrijdkrach- kelijk van vrije handel, van onbelemmerd vervoer ten, generaal-majoor der mariniers Rob Verkerk, van goederen over zee en afhankelijk van de vrije de medaille voor vredesoperaties uit aan de be- toegang tot grondstoffen. Kleding, schoenen, manning. Maar in het bijzonder stond de be- elektronica, autos en brandstof bereiken zo on- windsman stil bij de bevrijding op 29 juni van een gehinderd Nederland en blijven voor ons allemaal gekaapt vissersschip en de aanhouding van 7 pira- betaalbaar.” Het luchtverdedigings- en comman- ten. “De Somalische piraten hadden de beman- dofregat opereerde drie maanden in de wateren ning gegijzeld en gebruikten de veroverde boot rond de Hoorn van Afrika. Naast het bestrijden van om handelsschepen aan te vallen.” Na een 2-daag- piraterij en het beschermen van koopvaardijsche- se achtervolging wist de Evertsen de kapers te lo- pen, voerde Hr. Ms. Evertsen dicht onder de Soma- kaliseren. “Niet eenvoudig. We hebben het im- lische kust diverse patrouilles uit. Hierbij werd mers over een gebied van meer dan 2 miljoen waardevolle informatie verkregen over de kustac- vierkante kilometer. Met kustlijnen zo lang als die tiviteiten en de normale levenspatronen. Met deze van Den Helder tot en met Zuid-Portugal.” informatie kunnen mogelijk afwijkende patronen Foto: Rob van ScherpenzeelAlle Hens | augustus-september 2012 20
  21. 21. 21 Alle Hens | augustus-september 2012
  22. 22. H istorieMarinemuseum 50 jaarHet geheugen van de marineHet Marinemuseum vierde deze zomer haar vijftigjarig bestaan. Een mijlpaal om bij stil te staan, maar niet telang. Want het Marinemuseum kijkt vooruit naar de volgende decennia. Een gesprek met directeur kapi-tein-luitenant-ter-zee Harry de Bles over hoe een expositie op een zolderkamertje kon uitgroeien totvolgens ANWB-leden het ‘leukste uitje van Noord-Holland’. Tekst: Ingmar Kooman I Foto’s: Marinemuseum Wat oude uniformen, een verzameling prenten en foto’s, wa- doorheen. Bij een flinke regenbui stonden echt overal pan- penschildjes en scheepsmodellen. De allereerste expositie van netjes en schaaltjes.” Museale horrorscenario’s, maar De Bles het Marinemuseum was bescheiden en vooral traditioneel. kan hier inmiddels hartelijk om lachen. “Voor beheer, con- Objecten met wat teksten, dat was het in 1962. Grootste be- servatie en registratie hebben we nu gekwalificeerde mede- zienswaardigheid op de zolder van het Peperhuisje: een peris- werkers. Ook zijn de museumobjecten opgeslagen in geac- coop van een onderzeeboot. Dwars door het dak geslagen. climatiseerde depots, helemaal volgens moderne museummaatstaven.” Zo’n 500 objecten telde de collectie van de toenmalige Stich- ting Helders Marinemuseum. “Tegenwoordig zijn dat er zo’n Dienstondergoed 35.000, daar kun je wel iets van onze groei aan aflezen”, zegt Een onderzeeboot, een modeshow en een struisvogel. Voor- kapitein-luitenant-ter-zee Harry de Bles. De afgelopen vijftig beelden van de inventiviteit van De Bles en zijn mensen in jaar is een tijd van forse schaalvergroting: de omvang van de het trekken van bezoekers. De wijze waarop het Marinemu- collectie, de oppervlakte, het budget maar ook de bezoekers- seum de maritieme geschiedenis presenteert is met de jaren aantallen, vertelt De Bles. “In de eerste 25 jaar ontving het ook sterk veranderd. “Vroeger had je alleen objecttentoon- museum ongeveer 1 miljoen bezoekers. Tussen 1987 en 2011 stellingen, mooie spullen met teksten erbij. Een verhaal waren dat er bijna dubbel zoveel, zo’n 1,8 miljoen.” Ook werd niet of nauwelijks verteld. Met dat traditionele concept maakt het museum een flinke professionalisering door, on- alleen ben je er niet als museum. Je moet bezoekers prikke- dermeer in het collectiebeheer, vervolgt hij. “Toen ik in 1987 len.” De kans om Hr.Ms. Tonijn aan de collectie toe te voe- bij het museum begon, was onze depotruimte een voorma- gen, grijpt hij dan ook met beide handen aan. Sinds 1993 is lige sporthal, het centrum voor fysieke training en sport de onderzeeboot letterlijk een publiekstrekker van formaat, (CFTS). De wind en de regen sloegen daar soms letterlijk niet alleen voor het museum maar voor heel Den Helder. MetAlle Hens | juli-augustus 2012 22
  23. 23. H istorie‘Panties, pumps en lipstick’, over 50 jaar vrouwen bij de ma- bliek luisteren is erg belangrijk. Door geregeld publiekson-rine gooit het Marinemuseum het in 1994 over een heel an- derzoek te doen, willen we leren hoe kan het nog beter, watdere publicitaire boeg. Op een heuse catwalk tonen manne- missen we nog?”quins marva-kleding, tot het dienstondergoed aan toe. Met‘De voorspelling van de Vogelstruys’ heeft het museum in Belevingswaarde2002 haar eerste echte kindertentoonstelling. “Naar je pu- “Als Marinemuseum zijn we meer dan alleen een attractie”, stelt De Bles. “We verzamelen niet alleen de topstukken, maar objecten en documenten die het verhaal van de marine over de hele breedte kunnen vertellen”, legt hij uit. “We zijn het geheugen van de marine. Bovendien verbinden we de operationele marine met de maatschappij.” Als recent voor- beeld noemt hij de antipiraterijtentoonstelling. De eveneens lopende expositie Werfwerk belicht de band van de toenma- lige Rijkswerf op Den Helder. “Bijna elke basisschoolleerling uit de buurt is hier wel een of twee keer geweest”, weet De Bles. “We nodigen iedereen uit: stap in de wereld die marine heet. Want de belevingswaarde van onze collectie, de verha- len uit de eerste hand zijn van belang voor een modern mu- seum. Juist daarom zijn we zo blij met onze vele vrijwilligers, merendeels oud-marinemensen. Zij zijn onze gastheren en gastvrouwen. Het verhaal van de Onderzeedienst op de To- nijn gaat pas echt leven als je het hoort van een oud-beman- ningslid.” De tientallen vrijwilligers vormen dan ook een zeer gewaardeerde aanvulling op de tien medewerkers van het Marinemuseum. “Zonder hen zouden we niets kunnen. Ze verzorgen rondleidingen, zorgen voor de veiligheid en ver- richten allerlei onderhoud. Zo sparen we ontzettend veel kos- ten uit. We zijn een hecht en gedreven team.” Aan de horizon gloren wel de nodige veranderingen voor dat team. Het Marinemuseum zal ontvlochten worden uit het CZSK en vanaf 2014 deel gaan uitmaken van het Nationaal Militair Museum in Soesterberg. Dat betekent niet dat de verhuisdozen gepakt moeten worden. Wel zal het museum het als ‘dependance’ met een kleiner bud- get dan nu moeten zien te rooien. Dat biedt ruimte voor “cultureel ondernemerschap”, meent De Bles. “Ik zie wel degelijk kansen om van buitenaf meer fondsen aan te trekken. We kunnen nu én in de toekomst leuke, span- nende dingen blijven doen, daarvan ben ik overtuigd. De marine, Den Helder en het Marinemuseum hebben bloedband. We zijn en blijven een bruisend en eigentijds onderdeel van de marinestad Den Helder.” 23 Alle Hens | juli-augustus 2012
  24. 24. H istorieUltieme zoektocht naar verloren onderzeeboot Hr.Ms. O 13Nog steeds op patrouilleOp een mijn gelopen, getorpedeerd, een aanvaring of toch een technisch mankement? Het lot van Hr.Ms. O13 is ruim zeventig jaar na haar vermissing nog altijd onduidelijk. De Koninklijke Marine vaart na zevendecennia met civiele partners uit om alsnog het oorlogsgraf van de onderzeebootbemanning te lokaliseren.Tekst: Ingmar Kooman | Foto’s: NIMH van de onderzeeboot te over. Een technisch mankement, een aanvaring met een Poolse onderzeeboot, getorpedeerd of dan toch tegen een mijn gevaren? Antwoorden blijven decennialang uit. “Na de oorlog heeft men letterlijk de hele zee afgevist”, schetst kapitein-luitenant- ter-zee Jouke Spoelstra. Hij coördineert namens de Staf CZSK, de Onderzeedienst, de Dienst der Hydrografie en de Duik- en Demonteer Groep deze ultieme zoektocht naar de laatste ver- loren onderzeeboot. Een fikse uitdaging, zo schetst hij. “Ons zoekgebied is het totale operatiegebied van de O 13, zo’n 100 kilometer bij 360 kilometer groot.” Periscoop Met de hulp van particulieren en het bedrijfsleven hoopt het 57 graden noorderbreedte, 5 graden oosterlengte, met die pei- zoekteam nu de O 13 daadwerkelijk te kunnen lokaliseren. Be- ling vertrekt de O 13 op 12 juni 1940 vanuit het Schotse Dundee halve de eigen hydrografische gegevens kunnen ze zich in hun voor een patrouille bij het Skagerrak. Ze zal de Duitse scheep- zoektocht nu ook op de zeekaarten van de offshore-industrie en vaart gaan observeren en waar mogelijk ook verstoren. Maar de visserij baseren, vertelt Spoelstra. “Dit soort commerciële de onderzeeboot keert nooit terug naar haar basis. ‘O 13 is repor- gegevens kan voor ons van grote waarde zijn. Ze markeren alle ted overdue’, meldt het Britse War Office op 25 juni. 31 Nederlan- onderwaterobstakels. Een visser loopt daar namelijk het risico ders en 3 Britten zijn op zee gebleven. Speculaties over het lot zijn netten te verspelen. De boosdoener kan van alles zijn: een grote kei, een container, maar ook een periscoop van een ver- miste onderzeeboot. Elke hint, elk aanknopingspunt, overal zijn we blij mee. Ondanks de moderne zoektechnieken blijft het namelijk nog steeds een enorm puzzelwerk.” Door zoveel mogelijk gegevens aan elkaar te knopen, denken Spoelstra en de zijnen dat ze nu de precieze sector hebben ge- Onzekerheid Zeven Nederlandse onderzeeboten gaan tijdens de Tweede Wereldoorlog in de Oost en in de Noordzee verloren ten gevolge van vijandelijk handelen. Eentje valt in de haven van het Indische Soerabaja ten prooi aan een bombarde- ment, zes boten verdwijnen op zee. Behalve de marine speurt ook het Comité Nabestaanden Onderzeeboten 1940-1945 actief naar de verdwenen onderzeeboten. Vijf zeegraven zijn tot dusver getraceerd. Vorig jaar stuitten wrakduikers voor de kust van Borneo op de locatie vanDe onderzee- Hr.Ms. K XVI. Voor de nabestaanden komt daarmee eenboten Hr.Ms. O12, O 13 en O 14 einde aan een lange periode van onzekerheid. Die van de Oop volle zee in 13 wachten nog.1935.Alle Hens | juli-augustus 2012 24
  25. 25. H istorieDe onderzeebo-ten Hr.Ms. O 11en Hr.Ms. O 13in het NieuweDiep op 2oktober 1937. vonden waar de O 13 moet liggen. In dit gebied van 25 bij 25 kilometer lag vroeger een Duits mijnenveld. Spoelstra: “Met Ligging en lot onbekend een inspectievaartuig van Rijkswaterstaat gaan we daar in sep- Niet alleen de ligging, maar ook het lot van de O 13 is nog tember in vijf tot tien dagen alle obstakels langs. Die brengen altijd duister. Stuk voor stuk zijn alle gangbare theorieën we in kaart met hydrografische opnameapparatuur en onze nagelopen. Een technisch mankement acht Spoelstra on- eigen onderwaterrobot Remus. Uiteindelijk hopen we zo op waarschijnlijk. “Kort voor de patrouille is de O 13 getest en de O 13 te stuiten.” in orde bevonden. De onderzeeboot bestond bovendien voor driekwart uit oudgedienden. Het was een ervaren Of een van de vier andere vermiste onderzeeboten. Want club, met een goed inzetbare boot.” behalve de O 13 zijn in dit gebied ook de Duitse U-36, de Britse HMS Thames, HMS Salmon en de Poolse ORP Orzel ver- Een andere lezing spreekt van een aanvaring met een Pool- loren gegaan. Still on patrol, zoals het in de onderzeeboot- se onderzeeboot. ORP Wilk zou de O 13 hebben aangezien terminologie heet. En zolang de patrouille van deze on- voor een Duitse onderzeeboot en hebben geramd. “Met derzeebootbemanningen voortduurt, zullen de heden­- zijn scherpe voorsteven zou de Wilk een andere onderzee- daagse collega’s blijven zoeken, verzekert Spoelstra. boot in de flank hebben geraakt. Een licht tikje kon een “Deze verloren onderzeebootbemanningen verdienen onderzeeboot al gevoelige schade toebrengen.” Een span- een bekende laatste rustplaats. De O 13, maar ook de an- nende theorie, maar gezien de schaderapporten toch erg deren zullen gevonden worden. Het is gewoon een kwes- onwaarschijnlijk, stelt de overste. Eerder moet worden ge- tie van tijd.” dacht aan een boei. Ten prooi gevallen aan de U-99 die tussen Kiel en Wil- helmshafen patrouilleerde wellicht? Uit de krijgsrapporta- ges blijkt echter niet dat de U-Boot of een andere Duitse een- heid in die periode acties heeft ondernomen. Het meest waarschijnlijk acht Spoelstra dat de O 13 in eenDe feestelijke Duits mijnenveld is terechtgekomen. Dergelijke ‘gordijnentewaterlatingvan de O 13 op des doods’ waren enkele honderden meters breed en totde werf van wel vijftien mijl lang, alles bij elkaar zo’n duizend contact-de Koninklijke mijnen. “Eind mei 1940 hebben de Duitsers twee nieuweMaatschappij mijnenvelden aangelegd. Mogelijk stonden deze nog nietDe Schelde inVlissingen op 3 op de kaart en is dat de O 13 noodlottig geworden.”oktober 1931. 25 Alle Hens | juli-augustus 2012
  26. 26. O perationeelEn ondertussen in Kunduz…Flinke vooruitgang, fragiele veiligheidDe heetste maanden van het jaar hebben de mariniers van de Police Training Group 3 in de Afghaanseprovincie Kunduz weer achter zich gelaten. Ook bij temperaturen tot dik in de 40 graden Celsius ging hetwerk van de politietrainers gewoon door. Halverwege zijn missie maakt PTG-3 commandant kolonel dermariniers Jarst de Jong de balans op. Hij toont zich tevreden met de behaalde doelstellingen en kijkt alvastvoorzichtig vooruit naar een tijd waarin de Afghanen de eigen boontjes gaan doppen op het gebied vanveiligheid. Tekst: Joost Margés I Foto’s: PTG-3 De afgelopen twee maanden waren temperaturen van 44 opgeleid en begeleid in diverse opleidingen en trainingen. graden in de schaduw geen uitzondering. “De energie vloeit Zo hebben we agenten op het German Police Trainingscen- dan uit je lichaam; zelfs bij de Afghanen. In die periode start- tre de basisopleiding gegeven en de voortgezette onderoffi- ten we dus vroeger met de training en stopten we wat eerder. ciersopleiding. Daarnaast hebben onze POMLT-teams op de Met je helm op en kogelwerend vest om (ongeveer 25 kilo police substations van Kunduz stad en in de districten de voort- gewicht op je lichaam) is patrouilleren dan niet grappig.” gezette basisopleiding en de highway patrol course gedraaid. Deze afgelopen maanden is er veel bereikt, vervolgt De Jong. Dames volgden de vrouwen basisopleiding; zo begon op 25 “We hebben inmiddels honderden verschillende agenten augustus de eerste vrouwelijke Initial Police Training Course in de noordelijke regio, onder leiding van onze collegas van de NATO Training Mission Afghanistan van de Koninklijke Mare- chaussee (KMAR). Verder hebben we in vier maanden tijd ons operatiegebied uitgebreid van twee naar vier districten. Toen we hier kwamen werden alleen agenten in Kunduz Stad, het district eromheen en in Khanabad getraind en ge- mentord. Inmiddels zijn ook Imam Saheb en Aliabad daar bijgekomen. Hiermee hebben we de gehele strategische noord-zuid lijn in de provincie Kunduz onder toezicht.” Lezen en schrijven Als een ander succes ziet De Jong de start van de bouw van dertien justitiële vestigingen, verspreid over alle districten van Kunduz. “Hiermee hebben burgers ook in de minder druk bevolkte en moeilijker toegankelijke gebieden toegang tot het formele rechtssysteem. Dit laatste is zeker ook ge- diend door de recente registratie van 42 advocaten als lid van de Afghan Independant Bar Association, inclusief drie vrouwen. Voor hen was er onlangs ook een conferentie over toegang tot rechtshulp, opgezet door collegas van de Europese Poli- tie EUPOL en het ministerie van Buitenlandse Zaken.” Om hun goede bedoelingen en successen toe te lichten, ver- schijnen De Jong en de civiele vertegenwoordiger Simon van der Burg geregeld in radioprogramma’s om vragen te beant- woorden van luisteraars. “In deze uitzendingen vragen we ook aandacht voor het politietrainingsprogramma en de in- KOLMARNS spanningen voor het instellen van een rechtsstaat. Ook deDe Jong: “Er zit Nederlandse Senior Police Advisor en de Rule of Law Advisor heb-veel Schwung ben bijgedragen aan die programma’s die overigens goedin de missie, desfeer is goed en worden ontvangen.” Luisteren is één, maar lezen en schrij-iedereen werkt ven is iets anders. En bepaald geen sinecure voor veel Afgha-hard”. nen. “Inmiddels hebben ruim 1300 het alfabetiseringspro-Alle Hens | juli-augustus 2012 26
  27. 27. O perationeelInmiddelshebben 1.200agenten hetalfabetiserings-programmagevolgd. Datis misschienwel de mooisteopleiding die wehier te biedenhebben gramma gevolgd of volgen ze dat nu”, vertelt De Jong enthousiast. “Dit is misschien wel de mooiste opleiding die plan, de manier waarop onze Police Operational Mentor and Liaison we hier te bieden hebben. Als je eenmaal hebt leren lezen en Teams zijn samengesteld en hoe wij de politie in de districten schrijven, dan vergeet je dat nooit meer.” begeleiden, spreken zeer tot de verbeelding. Het Commanders Spreekt tot de verbeelding Assessment and Advisory Team van de commandant van de Interna- Ook op het gebied van gender zijn er de afgelopen maanden tional Stability Assistent Force (ISAF) is zelfs op bezoek geweest en in Kunduz stappen gezet, naast het opleiden van vrouwelijke heeft vervolgens een zeer positief stuk geschreven richting agenten. “We maken geregeld gebruik van een rondreizend deze generaal Allen.” Wachten op bovenliggende partij“Het alfabetiseringsprogramma is “Kortom, er zit veel schwung in de missie, de sfeer is goed enmisschien wel de mooiste opleiding iedereen werkt hard”, vat De Jong een en ander kernachtigdie we hier te bieden hebben” gezelschap van BBC Afghanistan dat toneelvoorstellingen opvoert waarin sociale themas zoals de rechten van vrou- wen aan de orde komen. Hierna volgt dan discussie en dia- loog met de zaal over het thema.” Andere landen beginnen volgens De Jong geïnteresseerd te raken in de Nederlandse aanpak. “De commandant van Re- gional Command North heeft ons een paar keer bezocht en be- nadrukt dat hij een groot voorstander is van de zogenoemde comprehensive Dutch approach - de gecombineerde aanpak door onze ministeries van Veiligheid Justitie, Buitenlandse Za- “De Afghanen zijn zich er echt van bewust dat wij in 2014 weggaan en dat ze dan ken en Defensie. Het gezamenlijk geschreven campagne- zelf de volledige verantwoordelijkheid dragen.” 27 Alle Hens | juli-augustus 2012
  28. 28. O perationeel samen. “Of laat ik het zo zeggen: ons geïntegreerde team van lijkheid van de veiligheid overgedragen aan de Afghanen. Buitenlandse Zaken en Defensie - van KMAR tot mariniers en Als je kijkt naar het aantal veiligheidstroepen in de noorde- vloot en van landmacht tot luchtmacht – vaart op volle lijke regio, dan blijkt dat 75% van die troepen al Afghaans is kracht een strakke koers. Wat de mariniers betreft, heeft de en slechts 25% ISAF. Daarmee zijn de Afghanen dus al ruim- missie een minder spannend en afwisselend karakter dan ze schoots in the lead. De Afghanen zijn zich er echt van bewust wellicht gehoopt hadden. De sfeer tussen hen en de KMAR – dat wij in 2014 weggaan en dat ze dan zelf de volledige ver- waar ze voornamelijk mee optrekken - is echter uitstekend. antwoordelijkheid dragen. De veiligheidsdiensten beginnen Er is wederzijds begrip voor elkaars werkgebied en expertise. weliswaar steeds effectiever te worden, maar daarmee is de We zien resultaten en tevens veel enthousiasme bij de Af- veiligheid nog niet gegarandeerd. Daarvoor is die te fragiel; ghaanse agenten; ze zijn enthousiast en leergierig. De Afgha- ook zijn er nog veel onzekerheden voor de toekomst. Veel nen geven steeds weer aan dat ze bewondering hebben voor mensen zitten te wachten wie de bovenliggende partij wordt het feit dat wij Nederlanders helemaal hier naar toe komen als ISAF verdwijnt. Als dat de huidige overheid is, dan zul je om hen te helpen. Ze weten dat we een klein land zijn dat zien dat meer partijen eieren voor hun geld kiezen en aan die kant gaan staan. Mocht een andere beweging de bovenlig- gende partij worden, dan bestaat de kans dat mensen zich“Veel mensen zitten te wachten wie juist daarbij aansluiten. Wij noemen dat opportunisme,de bovenliggende partij wordt als maar volgens Afghaanse normen is dat heel gewoon.”ISAF verdwijnt” Tot die tijd zal PTG3 er alles aan doen om zoveel mogelijk agenten op te leiden om daarmee de veiligheid van de zonder bijbedoelingen of politieke agendas hier belange- Afghanen helpen te verbeteren..“Op 30 oktober is de loos komt helpen. Onze respectvolle manier van benaderen commando-overdracht aan PTG-4 en rond 22 november spreekt ook tot de verbeelding.” keert onze laatste rotatie terug. Voordat dat moment aanbreekt moeten we er zorg voor dragen dat de missie Ondanks de vriendschappelijke band met veel Afghanen, op goede wijze wordt overgedragen aan onze opvolgers. blijft de veiligheidssituatie een punt van zorg, moet de Jong We zullen er uiteraard alles aan doen om hen een vlie- wel toegeven. “We hebben vorige maand de verantwoorde- gende start te geven.”“We zienresultaten entevens veelenthousiasmebij de Afghaanseagenten; ze zijnenthousiast enleergierig.”Alle Hens | juli-augustus 2012 28

×