Your SlideShare is downloading. ×

10 wp brochure_werken_met_autisme_lr

140

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
140
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
1
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. Werken met autismeTwaalf methodische uitgangspunten
  • 2. 1InhoudInleiding1. Inventariseer en benoem de sterke kanten2. Vertaal het profiel3. Werk samen met relaties van de klant4. Geef op déze klant toegesneden begeleiding5. Laat de klant trainen en leren op de werkplek6. Zorg voor een vaste begeleider7. Communiceer expliciet8. Bied structuur en werk planmatig9. Ga weloverwogen om met preoccupaties10. Kijk onbevooroordeeld naar de klant en naar soorten werk11. Bied structureel jobcoaching12. Zorg voor een competente arbeidsconsulent/jobcoachpagina35913172125293337414549
  • 3. 2‘Werken met autisme’ is een uitgave van Werkpad en kwam tot stand op basis van interviews met:Werkpad is een dochteronderneming van Bartiméus, Kentalis ende Koninklijke Auris Groep en onderhoudt een sterke band met dezeorganisaties.Werkpad BVDe Molen 91, 3995 AW HoutenT (030) 239 80 01TT (030) 239 80 02F (030) 239 80 03E info@werkpad.nlwww.werkpad.nlJaap Adamse (Quality Coaching, Groningen), Annelies Akker (Heliomare, Wijk aan Zee), Greetje Akkerman (STAM,Heerenveen), Leo Beekmans (Beekmans & Van de Ven, Vught), Marcel Beunkes (Wesseling Groep, Amerongen), LauraKleijn (Rozij Werk, Zwolle), Ton Pluijm (JOBSTAP, Oosterbeek), Tom de Romijn (Werkpad, Houten), Ad Schaffelaars(Wesseling Groep, Amerongen), Marijke Trossèl (Heliomare, Wijk aan Zee), Elsbeth van de Ven (Beekmans & Van de Ven,Vught), Henny Vreeman (Jobcoach Company, Losser), Irene Ypma (STAM, Heerenveen).Tekst Elise SchoutenVormgeving Sagittarius Ontwerpen, GoudaIllustraties Henk KempermanDruk Twigt Grafisch Facilitair, WaddinxveenSeptember 2010Bestellen: info@werkpad.nl
  • 4. 3InleidingRe-integratiebedrijven krijgen steeds meer klanten met autisme. Debelangrijkste verklaring voor deze toename verwijst naar het feitdat de diagnostiek de afgelopen jaren sterk is verbeterd. De verschil­lende vormen van autisme en de specifieke kenmerken daarvanzijn inmiddels nauwkeurig omschreven en worden daardoor beterherkend.Nu de diagnostiek goed is ontwikkeld en autisme beter en eerderwordt herkend, verplaatst de aandacht zich naar de methodiek: hoekunnen we mensen met autisme het beste begeleiden? Of, met hetoog op arbeidsintegratie: hoe kunnen we ervoor zorgen dat mensenmet autisme werk vinden en behouden? Gezien de toename van hetaantal klanten met autisme, is dit voor re-integratiebedrijven én voorde betreffende klanten een zeer relevante vraag.Deze vraag staat centraal in deze brochure, die kort en bondig twaalfmethodische uitgangspunten presenteert, die van belang zijn bij dearbeidstoeleiding van mensen met autisme en hun begeleiding op hetwerk. Deze uitgangspunten zijn voortgekomen uit het EqualprojectMensen met autisme aan het werk, dat in 2006/2007 door Werkpad(toen nog Bureau Arbeid) is uitgevoerd in samenwerking metHeliomare (Wijk aan Zee) en Beekman & Van de Ven (Vught). Doel vandit project was de arbeidstoeleiding en arbeidsintegratie van mensenmet autisme te verbeteren. De publicatie Werken met autisme (2007)was één van de producten die dat project heeft opgeleverd. Vanwegede grote belangstelling voor deze publicatie, is deze herschreven enopnieuw uitgebracht. Voor u ligt deze herziene uitgave van Werkenmet autisme.Interviews met arbeidsconsulenten en jobcoaches die veel ervaringhebben met mensen met autisme vormen de basis van deze brochure.We spraken met hen over de methodische kenmerken van hun aanpak.Wat zijn specifieke kenmerken van de begeleiding van klantenmet autisme? Waarom zijn die kenmerken van belang? En welkecompetenties vereist de methodiek van de arbeidsconsulent/jobcoach?De ondervraagden benadrukken allereerst dat er bij deze doelgroepin feite geen sprake kan zijn van ‘één methodiek’, omdat mensen met
  • 5. 4Inleidingautisme enorm van elkaar verschillen. Niet alleen zijn er verschillendevormen van autisme, ook is de wijze waarop deze vormen zichmanifesteren zeer persoonlijk. Bovendien verschillen mensen sterkin de manier waarop zij hun autisme beleven, in hoeverre zij inzichthebben in hun beperkingen en hun autisme accepteren. Hierbij speeltonder andere een rol in welke leeftijdsfase de diagnose is gesteld:klanten die pas op latere leeftijd te weten komen dat zij een vorm vanautisme hebben, worstelen met specifieke problemen. Zij zijn vaakgeschokt door de diagnose. Hun zelfbeeld is geschaad en het kostvanzelfsprekend moeite en energie om de beperking te accepteren.De psycho-sociale belasting van dat proces is zwaar. Bovendienmoeten mensen met een late diagnose nog een ondersteunendnetwerk opbouwen. Klanten die van jongs af aan zijn opgegroeidmet de wetenschap dat zij een vorm van autisme hebben, hebben debeperking vaak beter geaccepteerd en hebben een ondersteunendnetwerk opgebouwd, waarvan zij profiteren in het leven van alledag.Omdat al deze verschillen tussen mensen met autisme richtinggevendzijn voor de begeleiding van de arbeidsconsulent/jobcoach, ziet dezeer bij elke klant anders uit. Deze individualiteit is misschien wel hetbelangrijkste methodische kenmerk van de begeleiding van mensenmet autisme.Naast de verschillen, zijn er echter kenmerken die we bij veel mensenmet autisme terugzien. Deze kenmerken zijn in dit boekje vertaaldin twaalf methodische uitgangspunten, die van belang zijn in dearbeidstoeleiding en begeleiding van mensen met autisme. Hoewelde ondervraagden soms verschillende accenten leggen, onderschrijvenzij in grote lijn dat de hier beschreven uitgangspunten van belang zijnvoor een succesvolle arbeidsintegratie van mensen met autisme.
  • 6. Hoofdstuk 15Inventariseer enbenoem de sterkekanten
  • 7. 6Inventariseer en benoem de sterke kantenMensen met autisme hebben, naast hun beperkingen, specifiekesterke kanten. Omdat zij zich hiervan niet altijd bewust zijn ofdeze zelf niet kunnen benoemen, zoekt de arbeidsconsulentcreatief naar manieren om deze kwaliteiten te inventariseren.De werkgever is immers in de eerste plaats geïnteresseerd in desterke kanten van zijn potentiële werknemer.Rik heeft een normale intelligentie, maar functioneert in sociaalopzicht beperkt en is terecht gekomen op de inpakafdeling van eengroot SW bedrijf. Hij werkt daar nu een half jaar, maar functioneertslecht, omdat hij zich stierlijk verveelt. Hij wordt aangemeld bij hetre-integratiebedrijf. De arbeidsconsulent, die volgende week eenintakegesprek met Rik heeft, bezoekt hem op het werk om alvastkennis met hem te maken. Het is duidelijk dat het inpakwerk veronder zijn niveau ligt. De arbeidsconsulent stelt voor om samen metRik door het bedrijf te lopen. Het valt op dat hij zeer geïnteresseerdis in computers en hij blijkt daar ook goed mee om te kunnen gaan.In het intakegesprek, een week later, geeft Rik aan dat hij graag metcomputers wil werken. Bovendien vertelt hij dat hij interesse heeft inplattegronden en geografische kaarten. Inmiddels werkt Rik met veelplezier en gedrevenheid bij staatsbosbeheer, waar hij plattegrondenontwerpt, aanpast en in de computer invoert.Mensen met een autistische stoornis hebben vaak een aantalspecifieke kwaliteiten en eigenschappen, die hen tot waardevollewerknemers maken:• een sterke motivatie, werken hard• betrouwbaar• eerlijk, recht door zee• een sterk analytisch vermogen• nauwkeurig, oog voor detail• perfectionistisch• gevoelig• handelen planmatig en consequent• werken door, maken taken af.De werkgever is in de eerste plaats geïnteresseerd in de kwaliteitenvan zijn potentiële werknemer. Hij moet dus inzien dat hij profijt“Het is mooi als een werkgeversociale motieven heeft, maarhet belangrijkste motief van dewerkgever moet zijn dat hij werkheeft liggen dat uitgevoerd moetworden en dat hij ervan overtuigdis dat deze medewerker datkan. De medewerker moet eenvolwaardige taak krijgen die goedbij hem past.”(Jaap Adamse, Quality Coaching,Groningen)
  • 8. 7zal hebben van deze nieuwe werknemer.Om tot dat inzicht te komen, moeten desterke kanten van de klant glashelder zijn.De arbeidsconsulent onderzoekt daaromzorgvuldig de sterke kanten van elke klant.Dit is ook voor de klant waardevol, omdathij zich niet altijd bewust is van zijnkwaliteiten. Bovendien wordt hij in desamenleving vaker met zijn beperkingengeconfronteerd dan met zijn sterkekanten. Als de klant zijn eigen kwaliteitenkent, groeit zijn zelfvertrouwen en kanhij zich beter presenteren aan potentiëlewerkgevers en collega’s.Realistische informatie gevenNatuurlijk moet de werkgever ook wordengeïnformeerd over de beperkingen vande klant. Werkgever, leidinggevende encollega’s zullen daarmee straks immersrekening moeten houden. Daarom is dearbeidsconsulent eerlijk over de impacten de gevolgen van het autisme vande klant. De meeste ondervraagden laten het aan de klant overwie deze informatie op het werk presenteert: de klant zelf of dearbeidsconsulent, al of niet in aanwezigheid van de klant.Andere wegen bewandelenOmdat mensen met autisme niet altijd inzicht hebben in hun eigenmogelijkheden en beperkingen, deze niet altijd kunnen benoemen,vereist de intakefase bij klanten met autisme vaak meer tijd. Eéngesprek is over het algemeen niet voldoende om een goed beeld vande klant te krijgen.
  • 9. 8Inventariseer en benoem de sterke kantenDaarnaast is ‘het gesprek’ voor deze klanten vaak niet de meestadequate manier om hen beter te leren kennen. De arbeidsconsulentbewandelt (ook) andere wegen om de kwaliteiten en beperkingenvan mensen met autisme boven tafel te krijgen. Allereerst raadpleegthij mensen, die de klant goed kennen. Vooral de ouders zijn in ditopzicht waardevolle deskundigen. Maar ook partners, hulpverlenersen de school kunnen zinvolle informatie geven over de specifiekepersoonskenmerken van de klant (zie hoofdstuk 3).De arbeidsconsulent leert de klant echter voorál goed kennen tijdenshet werken. Als de klant aan het werk is, wordt onherroepelijkduidelijk wat zijn sterke kanten en beperkingen zijn. Daarom proberenre-integratiebedrijven voor deze klanten vaak zo snel mogelijk eenwerkervaringsplaats of proefplaatsing te realiseren, die bij voorkeureen vaste baan kan opleveren (zie hoofdstuk 5).“De klant bepaalt zelf wat hijvertelt en doet dat ook zelf. Webereiden dat gesprek wel goedvoor en als de klant graag wil datik meega, dan doe ik dat. Ik praatprincipieel nooit met anderen overde klant als hij er niet bij is. Hetkomt bijna niet voor dat mensenniet over hun autisme willenvertellen, want ze weten heelgoed dat je met zo’n stoornis nietkunt doen alsof er niets aan dehand is.”(Henny Vreeman, JobcoachCompany, Losser)
  • 10. 9Vertaalhet profielHoofdstuk 2
  • 11. 10Vertaal het profielDe arbeidsconsulent maakt op basis van de intake een profielvan de klant. Omdat werkgever en collega’s rekening moetenhouden met het autisme van hun nieuwe collega, vertaalt dearbeidsconsulent het profiel naar concrete aanpassingen enaanwijzingen voor werkgever, leidinggevende en collega’s.Herman kan enorm doordraven - vooral als hij begint over zijnfavoriete onderwerp wielrennen. Dat veroorzaakt de laatste tijd nogalwat ergernis bij zijn collega’s, waardoor Herman zich op zijn beurt ergonzeker voelt. De jobcoach stelt voor om een signaal te bedenken datzijn collega’s kunnen afgeven als ze vinden dat Herman doordraaft.Samen bedenken ze dat de ander in dat geval zijn rechterhandopsteekt. Het werkt. Als Herman weer eens doordraaft, steekt decollega zijn hand op en weet Herman dat hij zijn mond moet houden.Hij voelt zich daardoor niet afgewezen of gekwetst, omdat het eenduidelijke afspraak is. Hij weet waar hij aan toe is.Profiel opstellenLeonard is zeer gevoelig voor geluid, Jacobien werkt bij voorkeur,zonder onderbreking, de hele dag achter elkaar door, Sonja heeftde neiging voortdurend met haar collega’s over paarden te praten,Vincent kan ‘s ochtends moeilijk op gang komen en Rinus kan nietlanger dan twee uur achter elkaar geconcentreerd werken.Het is van essentieel belang dat er op het werk rekening wordtgehouden met de specifieke persoonskenmerken van de klant.Werkgever/leidinggevende en collega’s moeten bereid zijn hunomgang en hun communicatie met de klant aan te passen. Doen zijdit niet, dan is de kans groot dat de klant zich onprettig gaat voelen,slecht gaat functioneren of zelfs uitvalt.Daarom maakt de arbeidsconsulent een gedetailleerd profiel van deklant:• Hoe ziet jouw autisme er precies uit?• Wat zijn jouw specifieke persoonskenmerken?• Wat zijn voor jou moeilijke situaties?“Het is belangrijk dat de leiding­gevende en collega’s goedworden geïnformeerd en de‘gebruiksaanwijzing’ van deklant kennen. Wij stellen samenmet de klant een profiel op metzijn sterke kanten, zijn valkuilenen voorwaarden die voor hemnoodzakelijk zijn. Dat profielbespreken we met de werkgever.We zetten dus op een rijtje wat ervoor deze klant op het werk moetworden aangepast.”(Laura Kleijn, Rozij Werk, Zwolle)
  • 12. 11• Wat zijn je sterke kanten?• Wat zijn jouw begeleidingsbehoeften?De arbeidsconsulent maakt dit profiel op basis van gesprekkenmet de klant, met mensen in zijn omgeving en door de klant werk­ervaring te laten opdoen. Met name door dit laatste blijkt onderwelke omstandigheden de klant het beste functioneert en welkeaanpassingen nodig zijn.
  • 13. 12Vertaal het profielAandachtspuntenOp welke manier het profiel ook tot stand komt, het belangrijksteis dat het richting geeft aan de wijze waarop leidinggevende encollega’s het beste kunnen omgaan met de klant. Daarom vertaaltde arbeidsconsulent het profiel naar de werksituatie. Naast concreteaanpassingen, bijvoorbeeld van werktijden of de inrichting van dewerkplek, gaat het vooral om handreikingen voor de communicatie enomgang met de klant.Naast specifieke handreikingen, gaat het om algemene aanwijzingen,die gelden voor veel mensen met autisme, zoals explicietcommuniceren (zie hoofdstuk 7), structuur inbouwen, planmatigwerken en visualiseren (zie hoofdstuk 8). Ook ‘belastbaarheid’ en hetrisico van ‘overvragen en ondervragen’ zijn aspecten die vrijwel altijdaandacht vereisen.“Het probleem van overvragenen ondervragen speelt bij mensenmet autisme vrijwel altijd een rol,vooral bij mensen die intelligentzijn. De jobcoach moet altijd alertzijn op dat risico en de werkgeverduidelijk maken dat hij daar ooksteeds oog voor heeft. Het is dekunst om daarin een balans, hetjuiste evenwicht te vinden.”(Tom de Romijn, Werkpad, Houten)
  • 14. 13Werk samenmet relaties vande klantHoofdstuk 3
  • 15. 14Werk samen met relaties van de klantDe arbeidsconsulent werkt, zowel in de intakefase als tijdenshet traject, samen met mensen die de klant goed kennen. Hijonderhoudt contact met mensen uit verschillende leefgebiedenvan de klant, zoals de thuissituatie, de opleiding en dehulpverlening. Dit dient drie doelen: een goed profiel van de klantopstellen, afstemming realiseren in de begeleiding van de klant enproblemen op het werk voorkomen.Monique werkt al drie jaar met succes op de administratie van eenmeubelfabrikant, maar functioneert de laatste tijd niet goed. Zekomt vaak te laat, maakt veel fouten en zondert zich steeds meer afvan haar collega’s. Haar leidinggevende heeft hierover een gesprekmet haar gevoerd, maar werd daarvan niet veel wijzer. Hij belt Freek,de jobcoach van Monique. Freek praat met Monique, maar komter ook niet achter wat er nu precies speelt. Hij vraagt Monique ofhij haar moeder mag bellen om te vragen hoe zij er tegenaan kijkt.Monique vindt het prima. Van Monique’s moeder hoort Freek dat erbij Monique thuis een aantal weken geleden is ingebroken en datMonique sinds die tijd erg onrustig en angstig is.Informatie verzamelenOmdat mensen met autisme zelf niet altijd goed kunnen verwoordenhoe hun beperking zich uit en welke ondersteuning zij nodig hebben,heeft de arbeidsconsulent ook andere mensen nodig om een goedprofiel van de klant te kunnen maken. Daarom voert hij in de intake/kennismakingsfase (ook) gesprekken met mensen die de klant goedkennen, zoals de ouders, de partner, de school en/of hulpverlenersvan de klant. Natuurlijk gebeurt dit altijd in overleg of samen met deklant. Belangrijkste doel is de klant zo goed mogelijk te leren kennen.Neuzen dezelfde kant opVeel klanten hebben een (of meer) hulpverlener(s) of begeleider(s). Deklant heeft er baat bij dat deze mensen op één lijn zitten. Dat biedtduidelijkheid en geeft houvast; iets dat voor iedereen, maar zéker voor“Wij doen de intake altijd bijde mensen thuis, omdat je danmeteen een beeld krijgt van dethuissituatie van de deelnemer.Dat geeft al veel informatie.We betrekken ook het socialenetwerk van de deelnemer bij deintake en praten, indien nodig,met de hulpverlener of anderebetrokkenen waarmee hij of zij temaken heeft. Want het is bij dezedeelnemers heel erg belangrijkdat je allemaal dezelfde kant opwerkt.”(Greetje Akkerman, Stam,Heerenveen)
  • 16. 15
  • 17. 16Werk samen met relaties van de klantmensen met autisme heel belangrijk is. Daarom is het noodzakelijkdat de begeleiders van de klant regelmatig met elkaar overleggen ensamenwerken om hun activiteiten en houding op elkaar afstemmen.Problemen voorkomen en oplossenAls er problemen zijn op het werk, is het van belang dat de jobcoachbegrijpt hoe dat komt. Alleen als hij inzicht heeft in de oorzaak van deproblemen, kan hij bijdragen aan een oplossing. Mensen met autismekunnen zelf niet altijd verwoorden waarom er iets mis gaat of wat deoorzaak is van het probleem. Vaak weten mensen in de omgeving vande klant dat wel. Wat thuis gebeurt, kan doorspelen op het werk envice versa. Om problemen op het werk te voorkomen en op te lossen,werkt de jobcoach samen met mensen die de klant goed kennen.
  • 18. 17Geef op dézeklant toegesnedenbegeleidingHoofdstuk 4
  • 19. 18Geef op déze klant toegesneden begeleidingMensen met autisme hebben vaak zeer specifiekepersoonskenmerken. Daarom is het noodzakelijk dat zijindividuele, op de persoon toegesneden begeleiding krijgen.Ervaringen van Werkpad laten zien dat klanten met autismedie werk hebben – naast individuele jobcoaching – baat kunnenhebben bij groepsbijeenkomsten waarin zij ervaringen en tipsuitwisselen.Simon wil graag zelf werkgevers benaderen en heeft daarvoor zijneigen methode. Hij legt alle papieren, zoals de vacature, de functie-eisen en zijn CV, voor zich neer en leest alles één, twee en soms driekeer goed door. Hij wil graag dat de arbeidsconsulent tegenoverhem zit, maar deze hoeft niets te zeggen of te doen. Het is Simonsmanier om zich te concentreren. Soms duurt het vijf, soms tienminuten voordat hij de telefoon pakt en de werkgever belt. Over hetalgemeen voert hij dan een uitstekend gesprek. De arbeidsconsulentweet inmiddels dat Simon dit ritueel nodig heeft om een goedtelefoongesprek te kunnen voeren.Omdat de eigenschappen en behoeften van klanten met autismevaak zeer eigen en uniek zijn, is een individuele aanpak noodzakelijk.Alleen dan kan de arbeidsconsulent/jobcoach met zijn ondersteuningnaadloos aansluiten bij de klant. De arbeidsconsulent zoekt, tast af enprobeert uit om erachter te komen welke aanpak voor deze klant hetmeest effectief is.Er is nog een ander motief voor een individuele aanpak: mensenmet autisme hebben eigenlijk altijd problemen in het contact en decommunicatie met anderen en voelen zich daardoor niet altijd thuisin een groep. Zij kunnen gevoelens moeilijk onder woorden brengen,kunnen zich vaak niet goed inleven in de ander, communiceren vaakmoeizaam en begrijpen non-verbale communicatie niet altijd goed.Gezien deze communicatieve beperkingen, wordt vaak veronderstelddat een groepstraining voor mensen met autisme meestal niet zinvolis. Maar er zijn uitzonderingen.“Mensen met autisme zijn vaakop zoek naar oplossingen enwij denken dat ze elkaar daarbijkunnen helpen. Ze kunnen elkaarinformatie en feitelijke tips geven.Ook voelen mensen met autismezich vaak alleen, omdat zij anderszijn. Via lotgenotencontact kandat gevoel wellicht wat wordenverzacht. Je realiseren dat je nietde enige bent, kan rust geven.”(Leo Beekmans, Beekmans & Vande Ven, Vught)
  • 20. 19WERKgroepenBureaus die klanten met autisme wél aanbieden om deel te nemenaan groepstrainingen, zien dat er weldegelijk klanten zijn die daarbaat bij hebben en enthousiast deelnemen. In het kader van hetEqual Project Mensen met autisme aan het werk experimenteerdere-integratiebedrijf Beekmans & Van de Ven met een ‘digitaleontmoetingsplaats’ voor mensen met autisme.Werkpad organiseerde eind 2008 twee zogenaamde WERKgroepenwaar mensen met autisme werkervaringen en tips uitwisselden. Zijdeden dat aan de hand van thema’s, zoals ‘Vertel ik op het werk dat ikautisme heb?’, ‘Wat heb ik nodig om goed te functioneren?’, ‘Werken
  • 21. 20Geef op déze klant toegesneden begeleidingonder mijn niveau’, ‘Omgaan met kritiek’ en ‘Omgaan met pauzes’.Het zijn thema’s die voor vrijwel alle mensen met autisme relevant zijn,maar de manier waarop zij hiermee omgaan kan sterk verschillen. Inde WERKgroep wisselen zij dat uit. De deelnemers waren positief overde bijeenkomsten. Als aanvulling op de individuele begeleiding, kanzo’n groepsactiviteit een bijdrage leveren aan het functioneren op hetwerk1.”Omdat wij zagen dat mensenmet autisme vaak zeer vindingrijkzijn in het omgaan met dilemma’sen problemen op het werk,hebben wij twee WERKgroepenopgezet, één voor mannen en éénvoor vrouwen met autisme. Aande hand van thema’s praatten zijmet elkaar over het werk. Aande ene kant werd bevestigd datieder mens met autisme uniek is:wat voor de een werkt, is voor deander juist belemmerend. Aan deandere kant vonden zij herkenningbij elkaar en leerden zij vanelkaar.”(Berthy Vinke, Werkpad, Houten)1Werkpad heeft de ervaringen van de WERKgroepen vastgelegd in de publicatie Omgaan metautisme op het werk. Mensen met autisme aan het woord (2009).
  • 22. 21Laat de klanttrainen en lerenop de werkplekHoofdstuk 5
  • 23. 22Laat de klant trainen en leren op de werkplekDe werkplek is de beste trainingssituatie en een uitstekendeinformatiebron. Al werkende blijkt wat de sterke kanten zijnvan de klant, welke vaardigheden hij moet ontwikkelen enwelke aanpassingen noodzakelijk zijn. Bovendien leren mensenmet autisme vooral door ervaring. Daarom is het devies: zo snelmogelijk op een werkplek.Het lijkt Jacques fantastisch om met hout werken, het liefste buitenin het bos. Hij wil bomen rooien, snoeien, hout stapelen, wilgenknotten. Jacques wil lekker met zijn handen werken in de open lucht.Ervaring heeft hij niet op dit gebied, maar het lijkt hem het mooistewerk dat er is. De arbeidsconsulent vindt een werkervaringsplaatswaar Jacques een paar weken aan het werk kan in het bosonderhoud.Na twee dagen geeft Jacques aan dat het niks voor hem is. Het iskoud, lichamelijk zwaar en het geluid van de bosmaaier kan hij slechtverdragen. Hij had er zich iets heel anders bij voorgesteld.OriëntatieVeel mensen met autisme hebben een beperkt voorstellingsvermogen.Zij kunnen zich niet goed voorstellen wat bepaald werk inhoudt, ofzij het leuk vinden en aankunnen. Om daar achter te komen, moetenzij het ervaren. Hoewel de leerstijl van mensen met autisme verschilt,is ervaring voor hen in het algemeen de meest effectieve manier omeen realistisch beeld te krijgen van een werkplek en van werk. Daaromspelen bedrijfsbezoeken en korte stages in de oriëntatiefase eenbelangrijke rol.TrainenWie een beperkt voorstellingsvermogen heeft, vindt het moeilijkom wat hij heeft geleerd in een bepaalde situatie, ook toe te passenin een andere situatie. Mensen met autisme hebben vaak moeitemet deze ‘transfer’. Wat zij leren in een training, kunnen zij nietvanzelfsprekend toepassen op de werkplek. Daarom is het van belangdat arbeidsvaardigheden in een zo realistisch mogelijke situatie“Ik ga altijd eerst drie of vier keermet de klant kijken en praten opde werkplek voordat de klant eenkeuze maakt. Als hij dan voor datwerk kiest, is die keuze behoorlijkweloverwogen en is er een grotekans dat het goed gaat. Mensenmet autisme zijn zeer goed in staatom een keuze te maken, maar jemoet als arbeidsconsulent voor devoorwaarden zorgen en de klantdaarbij begeleiden.”(Henny Vreeman, JobcoachCompany, Losser)
  • 24. 23
  • 25. 24Laat de klant trainen en leren op de werkplekworden getraind, bij voorkeur op de werkplek. De arbeidsconsulentprobeert de klant daarom zo snel mogelijk aan het werk te krijgenin een werkervaringsplaats of proefplaatsing. Natuurlijk heeft het devoorkeur dat dit in principe kan uitmonden in een arbeidscontract.Al werkende wordt duidelijk wat de sterke en zwakke kanten vande klant zijn en aan welke vaardigheden hij nog moet werken. Dearbeidsconsulent is veel aanwezig op het werk om de klant te trainenen te ondersteunen. “Voordoen, samen doen, begeleid doen, alleendoen”; zo benoemde één van de ondervraagden de fasen van dearbeidstraining van mensen met autisme.WerkomgevingIn de trainingsperiode besteden de arbeidsconsulent en de klantook expliciet aandacht aan de werkomgeving. Zij onderzoekenwelke aanpassingen nodig zijn, geven leidinggevende en collega’sinformatie over autisme en geven advies over de wijze waarop zijhet beste kunnen omgaan met hun nieuwe collega (zie hoofdstuk 2).Wanneer de leidinggevende en de collega’s de klant meemaken opde werkvloer, beklijft deze informatie beter dan wanneer zij vooraf,‘droog’, informatie krijgen.“Vooral jonge klanten met autismekennen hun valkuilen op het werknog niet. Daar komen ze het besteachter door het te ondervindenen op een verantwoorde maniertegen hun beperkingen aan telopen. Het is belangrijk dat jedat proces goed begeleidt enondersteunt. Daarom werken wijmet de klant mee. Hoe intensiefdat is, hangt af van de klant enhet soort werk, maar het komt weleens voor dat we een bepaaldeperiode fulltime meewerken.”(Jaap Adamse, Quality Coaching,Groningen)
  • 26. 25Zorg voor eenvaste begeleiderHoofdstuk 6
  • 27. 26Zorg voor een vaste begeleiderOmdat veel mensen met autisme moeite hebben metveranderingen, is het van belang dat zij vanaf de intake een vastearbeids­consulent hebben, die later ook de job­coaching uitvoert.Deze begeleider leert de klant en zijn autisme goed kennen en kanhem zodoende optimaal ondersteunen.Miranda, de jobcoach van Karel, heeft een andere baan gevonden.Ruim van tevoren vertelt zij aan Karel dat hij vanaf 1 maart een anderejobcoach krijgt. Karel reageert eigenlijk nauwelijks op het nieuws enneemt het voor kennisgeving aan. Miranda neemt haar opvolger eenpaar keer mee, zodat Karel hem alvast kan leren kennen. Karel praattijdens deze bijeenkomsten, net als anders, volop over de ervaringenop zijn werk. Als de nieuwe jobcoach voor het eerst alleen bij Karelop het werk komt, zwijgt Karel als het graf. Het duurt enkele wekenvoordat Karel wat spraakzamer wordt.De klant leren kennenAutisme is geen eenduidige beperking en heeft veel verschillendeuitingsvormen. Hoe het autisme van de klant zich openbaart enhoe je daarmee het beste kunt omgaan, is meestal niet meteenduidelijk, temeer daar de klant niet altijd inzicht heeft in zijn eigenbeperkingen.Meestal heeft de arbeidsconsulent dus tijd nodig om de klant goed teleren kennen. Door veel met de klant om te gaan, samen te werkenen goed naar de klant te kijken en luisteren, leert hij gaandeweg hoehet autisme van de klant in elkaar zit en hoe hij daarmee het bestekan omgaan. Hij ontdekt wat werkt en wat niet werkt bij deze klant,leert zijn persoonskenmerken kennen, bedenkt creatieve oplossingenvoor problemen en ontwikkelt een bepaalde omgangsstijl. Dearbeidsconsulent verwerft veel kennis over de klant en leert op basisdaarvan steeds beter met de klant omgaan. Deze expertise is nietgemakkelijk over te dragen aan een ander.“Mensen met autisme zijn zoontzettend eigen. Dat is hetmooie, maar dat maakt het ookmoeilijk om hen goed te lerenkennen. Je moet heel goed, envooral onbevooroordeeld kijken,veel vragen en doorvragen. Wie isdeze mens en wat heeft hij nodig?Daar kom je meestal niet zomaarachter. Dat kost tijd, is vaakingewikkeld en je kunt je somslelijk vergissen. Maar het is vooralontzettend boeiend.”(Tom de Romijn, Werkpad, Houten)
  • 28. 27Het moet klikkenSommige klanten hebben een specifieke voorkeur voor bijvoorbeeldeen mannelijke of vrouwelijke begeleider of voor een begeleider vaneen bepaalde leeftijd. Het is raadzaam om, als het mogelijk is, aandeze wensen te voldoen. Het is namelijk van groot belang dat het klikttussen de klant en zijn begeleider. Dat geldt voor alle klanten, maarzéker voor klanten met autisme. Wanneer de klant zich niet op zijngemak voelt bij zijn begeleider, is de kans groot dat hij bijvoorbeeldblokkeert, informatie achterhoudt of zelfs afhaakt. Als de klantaangeeft dat hij geen vertrouwen heeft in zijn begeleider, is hetverstandig om hem een andere arbeidsconsulent toe te wijzen.VeranderingenMensen met autisme hebben vaak moeite met veranderingen. Zijfunctioneren het beste als de dingen voorspelbaar zijn, als zij wetenwat komen gaat, als zaken steeds hetzelfde verlopen. Dat geefthouvast en zekerheid.Ook dit gegeven maakt het gewenst dat klanten met autismegedurende het hele traject dezelfde begeleider hebben. Wie de intakedoet, begeleidt tevens het traject en wordt later ook de jobcoach vande klant.“Ik spreek in principe altijd met deklant af op het werk, omdat datvaak extra informatie oplevert.Je ziet en ervaart dan immers dearbeidsomstandigheden van deklant. Maar ik heb ook een klantdie liever heeft dat ik bij hem thuiskom. Hij is wiskundeleraar opeen school en kan zich niet goedconcentreren als we gesprekkenvoeren, terwijl er collega’s enleerlingen rondlopen. Met dezeklant spreek ik dus altijd bij hemthuis af.”(Tom de Romijn, Werkpad, Houten)
  • 29. 28
  • 30. 29CommuniceerexplicietHoofdstuk 7
  • 31. 30Communiceer explicietMensen met autisme hebben problemen met het verwerken vaninformatie. Daarom is communicatie een belangrijk aandachtpuntin de omgang met mensen met autisme. Zij zijn gebaat bij eenexpliciete, duidelijke, ondubbelzinnige communicatie.De baas brengt in een gesprek met Jan en zijn jobcoach ter sprake datJan hem bij zijn voornaam noemt als er klanten bij zijn, terwijl hij aleen paar keer tegen Jan heeft gezegd dat hij dat niet wil. Nogmaalsvraagt hij Jan – dit keer in het bijzin van de jobcoach - om dat nietmeer te doen. Jan zegt dat dat oke is. De jobcoach gaat toch nogeven door op het onderwerp. Doorvragend blijkt dat Jan de baas wélbij zijn voornaam mag noemen als er géén klanten bij zijn. Dat is eenonduidelijke afspraak, die Jan moeilijk kan nakomen. De jobcoachmaakt met Jan en zijn baas de afspraak dat Jan zijn baas altijd, in allesituaties, ‘meneer de Vries’ noemt en dat de baas hem direct corrigeertals hij hem per ongeluk bij zijn voornaam noemt.De arbeidsconsulent communiceert direct en eenduidig met de klanten geeft werkgever en collega’s daarvoor concrete aanwijzingen:Zeg precies wat je bedoelt”Dat heb je heel goed gedaan” in plaats van: “Nou, dat doe ik je nietna!””Dit heb je niet goed gedaan, omdat…” in plaats van: “Ik weet nouniet of je dat wel zo handig hebt aangepakt.”Wees eerlijk, ook als de boodschap ‘hard’ isAls een boodschap moeilijk of pijnlijk is, zijn we geneigd deze teverpakken. We praten er wat omheen, zeggen veel tussen de regelsdoor en hopen dat de ander de boodschap oppikt. Bij mensen metautisme komt de boodschap op deze manier meestal niet over. Het isnoodzakelijk ook slechte boodschappen zeer direct te brengen.“Wij gebruiken de methodiek vande vijf vragen. Als je de klant eenopdracht geeft, moet je vijf vragenkunnen beantwoorden: wie, wat,waar, hoe en wanneer. Je zegt dusniet: Wil jij dat telefoontje evenplegen? Maar je zegt: Hier heb jehet telefoonnummer van meneervan Dam. Wil jij hem vandaag om9 uur bellen, als je op je kamerbent, en aan hem vragen of je om1 uur bij hem kan langskomen?(Annelies Akker, Heliomare, Wijkaan Zee)
  • 32. 31Communiceer direct/directief”Je moet dit vandaag als eerste doen, want ik moet daarmee verder”in plaats van: “Het zou heel mooi zijn als je daar vanochtend aan toekomt.”Maak duidelijke afspraken en geef duidelijke opdrachten“Ik bel je maandag om 3 uur thuis op” in plaats van: “Ik bel je beginvolgende week.”“Kom om 11 uur maar terug, want ik ben nu in gesprek met eenklant” in plaats van: “Nu even niet, kom later maar terug.”“Ik heb een deelnemer die ergweinig praat en als ik vraag hoehet gaat, zegt hij steevast alleenmaar “Goed.” Dat antwoord zegtniks, want ook als er problemenzijn, geeft hij dat antwoord.Daarom praat ik soms bewusteerst even met zijn leiding­gevende, zodat ik weet wat erspeelt en ik gerichte vragen aan dedeelnemer kan stellen.”(Greetje Akkerman, STAM,Heerenveen)
  • 33. 32Communiceer explicietVermijd beeldspraak, dubbelzinnigheden of multi-interpretabeleuitsprakenVaak begrijpen mensen met autisme beeldspraak niet; zij nemenmetaforen vaak letterlijk.Vermijd daarom uitspraken zoals ‘Je moet nog wel de puntjes op de izetten” of “Je hoeft niet op alle slakken zout te leggen.”Wees alert op sociaal gewenste antwoordenVeel mensen met autisme hebben de neiging sociaal gewensteantwoorden te geven. De begeleider is hier alert op en houdt hierrekening mee.Check of grappen overkomenHoewel ook mensen met autisme humor hebben, ontstaan er nogaleens problemen naar aanleiding van grappen. Zij begrijpen grappenniet altijd, doordat deze vaak beeldspraak bevatten of doordat zij degrap verkeerd interpreteren. Het is belangrijk dat collega’s dat wetenen checken of hun grap bij de klant overkomt.“Een klant vroeg aan een collega:“Hé, jij werkt toch op de eersteetage? Waarom zie ik je hier dansteeds lopen?” De collega grapte:“Ja, ik heb een wandelkaart,dus ik mag overal komen.” Deklant liep vervolgens naar dechef en vroeg of hij ook eenwandelkaart kan krijgen. De chefsnapte het natuurlijk niet en toenduidelijk werd dat het een grapjewas, voelde de klant zich heelongelukkig. Hij vatte het op alspesten.”(Laura Kleijn, Rozij Werk, Zwolle)
  • 34. 33Bied structuur enwerk planmatigHoofdstuk 8
  • 35. 34Bied structuur en werk planmatigMensen met autisme functioneren het beste in gestructureerde,voorspelbare, herkenbare situaties. Dit geeft hen rust en houvast.De arbeidsconsulent/jobcoach werkt zeer gestructureerd,houdt in de gaten of er op het werk voldoende structuur wordtaangebracht en geeft daarvoor concrete aanwijzingen aan dewerkgever/leidinggevende.Jeanette heeft zich vandaag ziek gemeld. Bij navraag van dejobcoach blijkt dat zij gisteren plotseling werd ingezet op een andereafdeling, omdat het daar erg druk was. Zij voelde zich niet op haargemak tussen de ‘nieuwe’ collega’s en wist niet goed hoe ze dewerkzaamheden moest aanpakken. Ze durfde het niet te besprekenmet de leidinggevende van die afdeling, omdat ze die niet kent. Zeis bang dat ze vandaag weer wordt ingezet op de andere afdeling enheeft zich daarom maar ziek gemeld.
  • 36. 35“Wij stellen als voorwaarde datde werkgever een vaste mentoraanstelt. Dat is zeker voor mensenmet autisme heel belangrijk.Gaandeweg het traject zie je datde mentor steeds meer inzichtkrijgt in de deelnemer en zijnautisme en er steeds beter mee omleert gaan. Dat heeft een positiefeffect op het functioneren van dedeelnemer.”(Irene Ypma, STAM, Heerenveen)De meeste mensen met autisme willen ten diepste weten hoe de dagvan morgen eruit ziet. Het feit dat zij dit niet weten, veroorzaaktonzekerheid, spanning en onrust. Die gevoelens leven bij mensen metautisme altijd en overal. Zelfs de beste jobcoach en werkgever kunnendit niet wegnemen. Wel kunnen zij de begeleiding en de werksiuatiezo inrichten, dat de klant de spanning en onzekerheid aankan.Vast aanspreekpuntMensen met autisme hebben baat bij een vaste contactpersoon ophet werk, die hen begeleidt en als vraagbaak en steun fungeert. Dezerol omvat meestal meer dan die van een ‘reguliere leidinggevende’,omdat een medewerker met autisme specifieke aandacht vereist. Hetis raadzaam een ‘tweede begeleider’ aan te stellen die de honneurswaarneemt op dagen dat de vaste contactpersoon er niet is. Het isnoodzakelijk dat de klant altijd weet bij wie hij terecht kan als hijvragen of een probleem heeft.Afgebakend takenpakketOnduidelijkheid over taken geeft onrust. Daarom heeft de werknemereen duidelijk afgebakend takenpakket, zonder ‘open eindjes’. Hij weetprecies wat hij moet doen en wat er van hem wordt verwacht. Detaken zijn duidelijk omschreven en dus schriftelijk vastgelegd.Planmatig werkenMensen met autisme werken graag planmatig en functioneren danhet beste. De leidinggevende kan de planmatigheid in het werkbevorderen door onder andere de volgende maatregelen:• taken opdelen in stappen en deze stappen benoemen• één opdracht tegelijk geven• werken met takenlijstjes, bijvoorbeeld per dag• werken met een (vastgelegde) tijdsplanning• de volgorde van werkzaamheden vastleggen
  • 37. 36Bied structuur en werk planmatig“Je kunt iemand met autisme dieaan het werk is, beter niet ineensvragen of hij je even kan helpenmet iets anders. Ook vragen of hijvandaag op een andere werkplekwil zitten of twee uurtjes kanoverwerken kun je beter nalaten.Zulke vragen kunnen veel onrustveroorzaken en soms zelfs paniek.Het geeft deze mensen rust enhouvast als ze precies wetenwat hen vandaag en morgen tewachten staat.”(Ton Pluijm, Jobstap, Oosterbeek)Onverwachte situaties vermijdenVoorspelbaarheid biedt mensen met autisme houvast. Daarom werkenjobcoach en leidinggevende zoveel mogelijk volgens vaste patronenen confronteren zij de klant zo min mogelijk met onverwachtesituaties.Voorbereiden op veranderingenHet belang van voorspelbaarheid en herkenbaarheid betekent datde jobcoach/leidinggevende de klant ruim van tevoren voorbereidtop grote én kleine veranderingen: er komt een nieuwe collega,de jobcoach gaat op vakantie, er moet volgende week wordenovergewerkt of de klant krijgt een andere werkplek. De jobcoach/leidinggevende zorgt ervoor dat de klant zoveel mogelijk weet wat erkomen gaat.Duidelijke afspraken makenDe jobcoach/leidinggevende maakt duidelijke afspraken met de klant,legt deze zoveel mogelijk vast en komt deze altijd na. Het is effectiefom van bepaalde afspraken ‘regels’ te maken. Het is bijvoorbeeldde regel dat de klant ’s ochtends eerst met zijn leidinggevende eentakenlijstje opstelt voor de dag.Visuele ondersteuning biedenInformatie beklijft beter wanneer deze op verschillende manierenwordt aangeboden: auditief én visueel. Daarom maakt de jobcoach/leidinggevende afspraken en boodschappen zoveel mogelijk visueeldoor middel van bijvoorbeeld schema’s, pictogrammen, een agenda enlijstjes.
  • 38. 37Ga weloverwogenom metpreoccupatiesHoofdstuk 9
  • 39. 38Ga weloverwogen om met preoccupatiesVaak hebben mensen met autisme een preoccupatie: eenspecifieke, obsessieve interesse in een bepaald onderwerp ofkennisgebied. De arbeidsconsulent onderzoekt in hoeverrede preoccupatie is te vertalen naar werk. Dit is echter niet perdefinitie gewenst, omdat de preoccupatie zeer obsessief kan zijn.Mieke is gepreoccupeerd door God en wil werk doen dat in dienststaat van haar geloof in God. Het is niet eenvoudig om aan die wenstegemoet te komen, maar na wat zoeken kan zij als hulp van eenkoster aan de slag in een kerk van de Pinkstergemeente. Aanvankelijklijkt het mis te gaan, omdat zij tegenover iedereen die ze daartegenkomt over God begint te praten en getuigenissen aflegt overhaar geloof. De jobcoach maakt de volgende afspraak: ”Je kunt in hethuis van God werken, maar je mag niet over God praten. Dat is niet jewerk. We spreken af dat je niet meer met de collega’s over God praat,maar elke keer als ik kom, praten we eerst een kwartier over God.Mieke werkt inmiddels drie jaar bij de Pinkstergemeente.Sterke driveAls een klant een preoccupatie heeft, onderzoekt de arbeidsconsulent,samen met de klant, in hoeverre er werk is te vinden dat aansluit bijdeze interesse. In principe is de preoccupatie namelijk een fantastischedrive; het is dé motiverende kracht van mensen met autisme.De ondervraagden kennen allemaal voorbeelden van mensendie succesvol werken in een baan die te maken heeft met hunpreoccupatie. In die gevallen is de preoccupatie de sterke kant van deklant: hij is ergens heel erg goed in en onderscheidt zich daarmee inpositieve zin van anderen.Risico’sToch is het niet per definitie gewenst dat mensen met autisme werkdoen dat is gerelateerd aan de preoccupatie. Als de preoccupatiete obsessief is, kan de klant zijn aandacht niet meer richten op“Natuurlijk sluit je bij elke klantaan bij zijn interesses, maar bijmensen met autisme is dat nógbelang­rijker. Bij gezonde mensenkomt hun motivatie vaak ookvoort uit een bepaald toekomst­beeld: ze willen bijvoorbeeld eenhuis kopen of een gezin stichten.Dat vooruit­kijkend perspectiefhebben mensen met autismevaak veel minder. Zij halen hunmotivatie in de eerste plaats uithun interesses. Dat is vaak hunenige drijfveer.”(Elsbeth van de Ven, Beekmans &van de Ven, Vught)
  • 40. 39andere zaken en is het beter dat hij werk zoekt dat niets met depreoccupatie te maken heeft. Klanten stemmen hiermee niet altijdeven gemakkelijk in, omdat zij niets liever willen dan bezig zijn methun preoccupatie.Het is overigens niet zinvol om een obsessieve preoccupatie tenegeren of trachten te onderdrukken. De klant moet ruimte hebbenom iets met de preoccupatie te doen. Het is de opgave van dearbeidsconsulent/jobcoach deze ruimte af te bakenen en te begrenzen,bijvoorbeeld door af te spreken dat de klant in de pauzes iets met zijnpreoccupatie kan doen of uitsluitend in zijn vrije tijd.“Ik had een klant met eenpreoccupatie voor boekhoudenen hij wilde per se boekhouderworden. Dat is gelukt, maarhij is na een tijdje psychotischgeworden. Hij was te obsessiefen veel teveel gefocust op zijnpreoccupatie. Achteraf gezien washet in dit geval niet goed om werkte zoeken bij zijn preoccupatie.”(Tom de Romijn, Werkpad, Houten)“Ik heb een klant met eenpreoccupatie voor plattegronden.Hij kent bij wijze van sprekenelk zandpad. Deze man heefteen baan gekregen bij staatsbos­beheer en moet onder anderekaarten tekenen. Dat is geweldig.Hij doet zijn werk uitstekenden heeft er veel plezier in.Mooie bijkomstigheid is dathij veel positieve feedback encomplimenten krijgt.”(Marcel Beunkes, Wesseling Groep,Amerongen)
  • 41. 40
  • 42. 41Kijkonbevooroordeeldnaar de klanten naarsoorten werkHoofdstuk 10
  • 43. 42Kijk onbevooroordeeld naar de klant en naar soorten werkDe arbeidsconsulent kijkt open en onbevooroordeeld naar deklant en naar de soorten werk die voor de klant in aanmerkingkomen. Soms zijn er meer mogelijkheden dan in eerste instantiewordt verondersteld en soms zijn er minder mogelijkheden danverwacht.Steef werkt in het Land van Ooit. Hij is één van de figuren, die doorhet park lopen om de bezoekers te animeren. Hij kent deze rol goeden speelt hem uitstekend.Janneke werkt succesvol bij een callcentre. Zij moet mensen volgenseen standaardprocedure telefonisch twaalf meerkeuzevragen stellenover een bepaald onderwerp en de antwoorden registreren in decomputer.Jan Kees werkt bij de helpdesk van de belastingdienst. Hij beoordeeltonder welk onderwerp de vraag van de beller valt en verbindt hemvervolgens door naar de juiste deskundige.Michel heeft Grieks en Latijn gestudeerd. Hij werkt als archivaris in eenarchief van een bibliotheek waar veel Latijnse boeken staan.Meer mogelijkheden dan verwachtOp basis van de beperkingen die autisme met zich meebrengt, zijnbepaalde soorten werk ongeschikt voor mensen met autisme. Zokunnen de meeste mensen met autisme geen werk doen waarin zichveel open situaties voordoen, waar zij veel initiatieven moeten nemen,waar sociale en communicatieve vaardigheden belangrijk zijn en zijzich moeten inleven in anderen of intensief moeten samenwerken. Uitde ervaringen van de ondervraagden blijkt echter dat dit geen wet vanmeden en perzen is.Er zijn werksoorten die bij nadere beschouwing weldegelijk inaanmerking komen, die minder ‘communicatief’ en ‘open’ zijndan aanvankelijk wordt verondersteld. De voorbeelden hierbovenillustreren dat. Het voeren van telefoongesprekken met klanten“Tegenwoordig moet je voorongeveer alle functies over‘communicatieve vaardigheden’beschikken. Voor mensenmet autisme is het spectrumvan beroeps­mogelijkhedendaardoor kleiner geworden. Wemoeten zoeken naar nieuwemogelijkheden, maar tegelijkertijdmoeten we de waarde vancommunicatieve vaardigheden ookniet overdrijven en altijd heel goedkijken of communicatie écht zobelangrijk is in deze baan.”(Henny Vreeman, JobcoachCompany, Losser)
  • 44. 43lijkt bijvoorbeeld in eerste instantie niet geschikt, maar als dezegesprekken volgens een bepaald protocol moeten worden gevoerd,kan iemand met autisme dit werk uitstekend uitvoeren.Minder mogelijkheden dan verwachtMensen met een hoge intelligentie worden vaak geconfronteerd metde andere kant van de medaille. Omdat zij een hbo of universitaireopleiding hebben gevolgd, lijkt het alsof zij in maatschappelijk opzichteen scala van mogelijkheden hebben. Maar omdat banen op datniveau meestal competenties vereisen waarover mensen met autismeniet beschikken, zijn die verwachtingen niet realistisch. Zij lopen inbanen op hun niveau onherroepelijk tegen hun beperkingen aan.Daarom moeten deze klanten vaak kiezen voor werk dat onder hunniveau ligt. De arbeidsconsulent is zich hiervan bewust, schetst eenrealistisch beeld van de competenties die vereist zijn en ondersteuntde klant een realistische keuze te maken.De werkgeverDe arbeidsconsulent kijkt niet alleen kritisch naar het soort werk, maarook naar de werkgever. Het is immers van essentieel belang dat diebereid is rekening te houden met het feit dat zijn nieuwe werknemerautisme heeft. Hij moet weten wat dat in de praktijk betekent enmoet bereid zijn zaken aan te passen.Veranderende begeleidingsbehoeftenOok als mensen met autisme al een tijd werk hebben, blijft dejobcaoch goed en onbevooroordeeld kijken. Persoonlijke groei, voort­schrijdend inzicht of gewenning kunnen de begeleidings­behoeftenvan klanten veranderen.Een klant met Asperger ontwikkelt bijvoorbeeld camouflage­technieken, waardoor hij zich op het werk beter redt, maar die hem“De werkgever moet zichrealiseren dat hij altijd rekeningzal moeten houden met debeperkingen van de werknemer. Jeziet wel eens dat werkgevers hetna een tijdje zat worden; zo van‘nu moet het maar eens over zijn’,maar het gaat nooit over. Het isheel belangrijk dat de werkgeverdaarvan is doordrongen.”(Marijke Trossèl, Heliomare, Wijkaan Zee)
  • 45. 44Kijk onbevooroordeeld naar de klant en naar soorten werkveel energie kosten. Een ander voorbeeld is de jonge klant, die veelteveel energie verbruikt om zich ‘zo gewoon mogelijk te gedragen’,omdat hij het zat is om te worden gezien als iemand ‘waarmeeiets bijzonders aan de hand is’. De jobcoach is alert op dergelijkeontwikkelingen en worstelingen, omdat deze leiden tot veranderendebegeleidingsbehoeften, die de klant zelf meestal niet expliciet kenbaarmaakt.
  • 46. 45Bied structureeljobcoachingHoofdstuk 11
  • 47. 46Bied structureel jobcoachingVoor mensen met autisme is het noodzakelijk dat zij altijd,gedurende hun hele carrière, een jobcoach hebben waarop zij, alsdat nodig is, kunnen terugvallen. Er kunnen zich op het werk altijdsituaties voordoen die hun functioneren negatief beïnvloeden.Ondersteuning van een jobcoach in zulke situaties kan uitvalvoorkomen.Lianne werkt nu ruim vier jaar met veel plezier bij een tuinder. Zijheeft een duidelijk takenpakket, doet haar werk goed en voeltzich thuis in het kleine bedrijf. Dan neemt haar werkgever eentuincentrum in de buurt over. Het bedrijf wordt hierdoor niet alleenveel groter, ook de bedrijfsvoering verandert ingrijpend. Lianne krijgtandere taken, een andere werkplek en nieuwe collega’s. Ze kan dezeveranderingen niet aan en verdwijnt in de ziektewet.Als de klant na enige tijd gewend is aan zijn werk, de juisteaanpassingen zijn doorgevoerd en collega’s en leidinggevende goedmet de klant hebben leren omgaan, kan de klant het vaak zonderondersteuning van de jobcoach af. Toch is het noodzakelijk datmensen met autisme altijd een beroep kunnen blijven doen op eenjobcoach.VeranderingenEr kunnen zich op het werk altijd gebeurtenissen voordoen die deklant uit zijn evenwicht brengen en zijn functioneren belemmeren. Hijkrijgt bijvoorbeeld een nieuwe leidinggevende, zijn afdeling verhuist,een goede collega vertrekt of zijn takenpakket verandert. De impactvan zulke veranderingen kunnen voor mensen met autisme zeeringrijpend zijn. Het risico bestaat dat de klant door zo’n verandering,zonder ondersteuning van een jobcoach, tijdelijk of definitief uitvalt.Ook gebeurtenissen in de privésfeer kunnen een vergaande invloedhebben op het functioneren op het werk. Goede begeleiding vaneen jobcoach, die ook contacten onderhoudt met de mensen in deomgeving van de klant, kan escalatie voorkomen.“Autisme is niet te genezen, maarmensen met autisme kunnen welvaardigheden aanleren, beter methun beperking leren omgaan, zichontwikkelen. Bepaalde dingenzullen echter altijd problematischblijven. Daarom hebben dezemensen niet alleen in het begin,maar altijd een jobcoach nodig,waarop zij als dat nodig is eenberoep kunnen doen.”(Ad Schaffelaars, Wesseling Groep,Amerongen)
  • 48. 47
  • 49. 48Bied structureel jobcoachingGewenningVaak is er na enige tijd sprake van een stabiele situatie op het werk.Leidinggevende en collega’s zijn aan hun nieuwe collega gewend enweten inmiddels hoe zij het beste met hem kunnen omgaan. Dezegewenning brengt echter ook het risico met zich mee dat de aandachtvoor aanpassingen verslapt of dat collega’s zich gaan ergeren aanbepaald gedrag van de klant. De jobcoach is alert op dit risico enanticipeert hierop.“Mensen met autisme hebbenaltijd ondersteuning van eenjob­­coach nodig, al wordt dat,als het goed is, gaandeweg welminder intensief. Maar helemaallos­laten betekent vaak dat dewerk­omgeving de klant gaat over­vragen, dat collega’s sluipender­wijs minder rekening gaan houdenmet de beperkingen van de klant.Er moet altijd iemand zijn, diekan bijsturen, meedenken enondersteunen.”(Ton Pluijm, Jobstap, Oosterbeek)
  • 50. 49Zorg voor eencompetentearbeidsconsulent/jobcoachHoofdstuk 12
  • 51. 50Zorg voor een competente arbeidsconsulent/jobcoachDe voorgaande hoofdstukken beschrijven impliciet over welkecompetenties de arbeidsconsulents en jobcoaches van mensenmet autisme moeten beschikken. Duidelijk is dat de begeleidingvan mensen met autisme een veelomvattende en specifiekedeskundigheid vereist. Een greep uit de uitspraken van deondervraagden over de vereiste competenties.“Je moet kennis hebben over autisme, maar vooral ervaring hebbenmet deze doelgroep. Wie geen ervaring heeft, krijgt het heelmoeilijk en trapt in alle valkuilen. Affiniteit is niet voldoende. Jemoet onderzoeken en kunnen uitleggen hoe je met deze klant moetomgaan, je moet werkplekken kunnen beoordelen en je moet dekenmerken van de klant kunnen vertalen naar werk. Dat leer je nietdoor het lezen van boeken over autisme.”Ton Pluijm, Jobstap, Oosterbeek“Je moet de klant niet autistischer maken dan hij is. Alert zijn op waarje het kunt doorbreken. Niet alleen maar meegaan in het autistische,maar ook duidelijk maken dat er heleboel dingen zijn waarin deklant ‘gewoon’ is. Of als iets goed gaat, kijken of je misschien wataanpassingen kunt schrappen.”Marijke Trossèl, Heliomare, Wijk aan Zee“Het klinkt wat paradoxaal, omdat je werkt met mensen die helerigide gedragspatronen hebben, maar je moet zeer flexibel zijn,nergens van staan te kijken. Je moet heel goed kunnen doorvragen,kunnen kijken en luisteren en, misschien wel het belangrijkste: je moetde ander onvoorwaardelijk accepteren.”Tom de Romijn, Werkpad, Houten“Je moet voortdurend inschattingen maken en deze checken: Zit ikgoed? Schat ik dit juist in? Heeft dat inderdaad deze betekenis voorde klant? Je moet meer dan bij de gemiddelde klant in de huid vande ander kunnen kruipen, je inleven. Omdat dat vaak heel moeilijkis, hebben wij regelmatig intercollegiale toetsing, waar we klantenkunnen inbrengen en bespreken.”Marcel Beunkes, Wesseling Groep, Amerongen
  • 52. 51Relevante kwaliteiten,eigenschappen envaardigheden van dearbeidsconsulent/jobcoach• Gelijkwaardig• Geduldig• Creatief• Flexibel• Regie durven nemen• Respectvol• Accepterend• Directief• Lef/doortastend• Praktisch• Reflecterend• Samenwerkend• Rolbewust
  • 53. 52Zorg voor een competente arbeidsconsulent/jobcoach“Je moet zeer creatief zijn: relevante aanpassingen op de werkvloeraandragen, goede oplossingen bedenken en creatief kijken welkwerk deze klant zou kunnen doen, wat het beste past bij deze klant.Creativiteit is een zeer belangrijke competentie.”Elsbeth van de Ven, Beekmans & van de Ven, Vught“Je moet heel consequent zijn, planmatig en stapsgewijs werken enalles zo concreet mogelijk maken. Altijd alert zijn en checken: begrijptde ander mij? En begrijp ik de ander goed?”Irene Ypma, Stam, Heerenveen“Wij leggen de lat hoog. Ervaring met de doelgroep is de belangrijksteeis, we werken namelijk alleen met doelgroepspecialisten. Maardaarnaast vereisen wij een commerciële instelling, dat wil zeggen datmen doelgericht kan werken en kennis heeft van arbeidsbemiddeling.Onze opdracht is immers het zoeken van een passende baan en daarworden we ook op afgerekend.”Jaap Adamse, Quality Coaching, Groningen“De begeleider moet op een hele specifieke manier naar de klantkunnen luisteren en kijken; wat hij ziet kunnen vertalen naar dewerkvloer. Je moet kunnen herkennen en erkennen, kunnen snappenhoe de klant op dingen reageert, je moet eenrichtingsverkeeraankunnen, maar je moet het vooral leuk vinden, je moet ‘iets hebben’met deze klanten.”Laura Kleijn, Rozij Werk, Zwolle“Je moet een zwak hebben voor mensen met autisme, het aanvoelen.Je moet relatiegericht werken kunnen loslaten, want je bouwt metdeze mensen geen relatie op zoals je dat met andere klanten doet.Je moet ertegen kunnen dat je weinig of niets terugkrijgt. Watop gevoelsniveau ligt, moet je kunnen vertalen naar een rationeelniveau.”Henny Vreeman, Jobcoach Company, Losser
  • 54. SO/TW/1009/2000

×