• Share
  • Email
  • Embed
  • Like
  • Save
  • Private Content
Монгол улсын 2013 оны төсвийн төсөл, www.gelegjamts.blogspot.com, http://www.iltod.gov.mn/
 

Монгол улсын 2013 оны төсвийн төсөл, www.gelegjamts.blogspot.com, http://www.iltod.gov.mn/

on

  • 11,855 views

Монгол улсын 2013 оны төсвийн төсөл, www.gelegjamts.blogspot.com, http://www.iltod.gov.mn/

Монгол улсын 2013 оны төсвийн төсөл, www.gelegjamts.blogspot.com, http://www.iltod.gov.mn/

Statistics

Views

Total Views
11,855
Views on SlideShare
11,849
Embed Views
6

Actions

Likes
4
Downloads
251
Comments
0

2 Embeds 6

https://twitter.com 4
http://gelegjamts.blogspot.com 2

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    Монгол улсын 2013 оны төсвийн төсөл, www.gelegjamts.blogspot.com, http://www.iltod.gov.mn/ Монгол улсын 2013 оны төсвийн төсөл, www.gelegjamts.blogspot.com, http://www.iltod.gov.mn/ Document Transcript

    • МОНГОЛ УЛСЫН 2013 ОНЫ ТӨСВИЙН ТАНИЛЦУУЛГААГУУЛГА1. МОНГОЛ УЛСЫН 2012 ОНЫ МАКРО ЭДИЙН ЗАСГИЙН ХҮЛЭЭГДЭЖ БУЙ ГҮЙЦЭТГЭЛ, 2013 ОНЫ ХАНДЛАГА ………………………………………………........ 1 1.1. Макро эдийн засгийн 2012 оны хүлээгдэж байгаа гүйцэтгэл ……………………… 1 1.2. Макро эдийн засгийн 2013 оны төлөв байдал ………………………………………. 32. МОНГОЛ УЛСЫН 2012 ОНЫ ТӨСВИЙН ХҮЛЭЭГДЭЖ БУЙ ГҮЙЦЭТГЭЛ …….…..... 83. ТӨСВИЙН ТУСГАЙ ШААРДЛАГА, ТӨСВИЙН ХҮРЭЭНИЙ МЭДЭГДЭЛТЭЙ НИЙЦЭЖ БУЙ ТАЛААР, ҮНДСЭН ҮЗҮҮЛЭЛТҮҮД /ХУРААНГУЙ/ …………………………...…. 11 3.1 Төсвийн тусгай шаардлагад нийцэж буй талаар ………………………………..…… 11 3.2 Төсвийн хүрээний мэдэгдэлд нийцэж буй талаар ………………………………….... 12 3.3 Нэгдсэн төсвийн үр дүнгийн үзүүлэлт …………………………………………..…… 134. МОНГОЛ УЛСЫН 2013 ОНЫ ТӨСВИЙН ОНЦЛОГ ……………………………….…..….. 145. ТӨСВИЙН ОРЛОГО ………………………………………………………………….……..… 15 5.1 Монгол Улсын 2013 оны төсвийн орлого, баримтлах бодлого, зарчим ……...…….. 16 5.2 Төсвийн тэнцвэржүүлсэн орлогыг тооцсон байдал …………………………….....…. 17 5.3 Эдийн засаг дахь татварын ачаалал ………………………………………………..….. 18 5.4 Уул уурхайн салбарын орлого ……………………………………………………..….. 19 5.5 Тогтворжуулалтын сангийн орлого ………………………………………………..….. 22 5.6 Монгол Улсын 2013 оны төсвийн орлого …………………………………………..… 22 5.7 Монгол Улсын 2013 оны төсвийн хуулийг дагалдах хуулийн төслүүдийн талаар ... 36 5.8 Татварын зардал буюу хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийн тухай …………………………...… 426. УРСГАЛ ЗАРДАЛ ………………………………………………………………………………. 46 6.1 Төсвийн урсгал зардлыг төлөвлөхөд баримталсан бодлого, зарчим …………………. 477. ТУСГАЙ САНГУУД …………………………………………………………………..………. 2618. ТӨСВИЙН ХӨРӨНГӨ ОРУУЛАЛТ ……………………………………………………...….. 2889. ХҮНИЙ ХӨГЖИЛ САНГИЙН ТӨСӨВ ……………………………………………...……… 307 9.1 Хүний хөгжил сангийн 2010-2012 оны үйл ажиллагааны үр дүн …………………... 307 9.2 Хүний хөгжил сангийн үйл ажиллагаанд өөрчлөлт хийх үндэслэл, шаардлага ….... 308 9.3 Хүний хөгжил сангийн 2013 оны төсвийг төслийг боловсруулах бодлого, зарчим ..309 9.4 Хүний хөгжил сангийн 2013 оны төсвийн төсөл …………………………………..….309 9.5 Хүний хөгжил сангийн 2013 оны төсвийн зарлага …………………………………....310 9.6 Хүний хөгжил сангийн төсвийн алдагдлыг санхүүжүүлэх эх үүсвэр…………….….31310. НИЙГМИЙН ДААТГАЛЫН САНГИЙН ТӨСӨВ……………………………………………31411. ОРОН НУТГИЙН ТӨСӨВ ……………………………………………………………………..321 11.1 Орон нутгийн 2013 оны төсвийн онцлог …………………………………..……..321 11.2 Орон нутгийн суурь 2013 оны төсвийн үндсэн үзүүлэлт .................................323
    • 12. МОНГОЛ УЛСЫН 2013 ОНЫ ТӨСВИЙН АЛДАГДЛЫГ САНХҮҮЖҮҮЛЭХ ЭХ ҮҮСВЭР…………………………………………………………………………………….……32813. ГАДААДЫН ЗЭЭЛ, ТУСЛАМЖААР САНХҮҮЖИХ ТӨСӨЛ, ХӨТӨЛБӨРҮҮД…….…..32914. ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ӨРИЙН УДИРДЛАГА, БОНД, ДАМЖУУЛАН ЗЭЭЛ……………….346 14.1 Засгийн газрын үнэт цаас…………………………………...………………………346 14.2 Засгийн газрын өрийн удирдлага………………………………………….…..……347 14.3 Дамжуулан зээлдүүлэх зээл………………………………………………………...349 14.4 Гадаад зээлийн эргэн төлөлт………………………………………………………..350 14.5 Төсвийн зээл……………………………………………………………………...….35215. ТӨСВИЙН ГҮЙЦЭТГЭЛД НӨЛӨӨЛЖ БОЛЗОШГҮЙ ЭРСДЛҮҮД………...…………….353
    • 1. МОНГОЛ УЛСЫН 2012 ОНЫ МАКРО ЭДИЙН ЗАСГИЙН ХҮЛЭЭГДЭЖ БУЙ ГҮЙЦЭТГЭЛ, 2013 ОНЫ ХАНДЛАГА 1.1. МАКРО ЭДИЙН ЗАСГИЙН 2012 ОНЫ ХҮЛЭЭГДЭЖ БАЙГАА ГҮЙЦЭТГЭЛ Монгол Улсын 2012 оны эдийн засгийн бодит өсөлт эхний улиралд 16.5 хувиар өсч байсан болэхний хагас жилийн байдлаар гадаад, дотоод хүчин зүйлийн улмаас эдийн засгийн өсөлтийн хурдудааширч 13.2 хувь болсон байна. Хүснэгт 1. ДНБ-ий бодит өсөлт, хувиар, өмнөх оны мөн үетэй харьцуулсан байдлаар, улирлаар 2010 2011 2012 он он он I-IV I-IV I II I-II ДНБ 6.4 17.5 16.5 11.0 13.2 Хөдөө аж ахуй -16.6 -0.5 18.7 18.0 18.1 Аж үйлдвэр, барилга 4.3 9.1 9.3 8.8 9.0 Үйлчилгээ 9.8 16.8 17.5 5.1 10.8 Бүтээгдэхүүний цэвэр татвар 44.7 57.9 26.9 20.8 23.2 Хүснэгт 2.Нэрлэсэн ДНБ-ий хэмжээ, өсөлт, өмнөх оны мөн үетэй харьцуулснаар, хагас жилээр /сая төгрөг/ 2010 он 2011 он 2012* он ДНБ-ий хэмжээ 8,414,505 11,087,724 13,533,089 *Урьдчилсан гүйцэтгэл. Нэрлэсэн ДНБ-ий хэмжээ 2010, 2011 онуудын эхний хагас жилд 31-34 хувиар өсч байсан бол2012 онд 25 хувь болсон. Эдийн засгийн өсөлт удаашрахад дэлхийн санхүү, эдийн засаг болон Европын Холбооныорнуудын өрийн хямралын улмаас манай улсын экспортын бүтээгдэхүүний дийлэнхийг эзэлдэгБНХАУ-ын эдийн засгийн өсөлт удааширсан нь нөлөөлж эхэллээ. Дотоод, гадаад эрэлт буурснаарБНХАУ-ын гангийн үйлдвэрлэлийн өсөлт саарч, тус улсын нүүрсний импорт 2012 оны 7 дугаар сардөмнөх сараасаа 10.7 хувиар буурчээ. Үүний улмаас манай улсын нүүрс экспортлогч зарим компаниудэкспортынхоо хэмжээг бууруулж, зарим нь зогсоосон. Нүүрсний экспортын эхний 8 сарынтөлөвлөгөө 28 хувиар тасарч, 12 сая тонн нүүрс экспортлоод байна. Мөн гадаад зах зээлд гарч байгааөөрчлөлтийн улмаас экспортын гол нэр төрлийн бүтээгдэхүүний үнэ бага зэрэг буурсан нь эдийнзасгийн өсөлтөд мөн сөргөөр нөлөөлж байна. Хэдийгээр нүүрсний экспортын өсөлт удааширч байгаа ч дотоодын хэрэглээний нүүрснийолборлолт хэвийн явагдаж байгаа бөгөөд төмрийн хүдэр, газрын тосны олборлолт эхний 8 сарынбайдлаар 50-53 хувиар өсч, мал аж ахуйн салбарт 13.3 сая төл хүлээн аваад байна. Ургацынурьдчилсан балансаар энэ онд манай улс 481 мянган тонн үр тариа, 308 мянган тонн төмс, хүнснийногоо хураан авахаар төлөвлөж өмнөх оноос үр тариа 8 хувиар, төмс, хүнсний ногоо 17.4 хувиарөсөхөөр байна. Үйлчилгээний салбарын ДНБ-ий бодит өсөлт эхний улирлаас 2 дугаар улиралд 17.5-аас 5 хувьболж, өсөлт нь саарлаа. Үүнд бөөний худалдаа, тээврийн салбар голлон нөлөөлөв. Уул уурхай,барилгын салбарын тоног төхөөрөмж, бараа материалын худалдан авалтын дийлэнх нь эхний улиралдхийгдсэнээр 2 дугаар улиралд бөөний болон жижиглэнгийн худалдааны өсөлт саарав. Тээвэр, 1
    • агуулахын салбарын өсөлт нүүрсний экспорттой холбоотойгоор мөн удаашрав. 2012 оны эдийнзасгийн бодит өсөлт 12.4 хувь байгаа бөгөөд нэрлэсэн ДНБ-ий хэмжээ 13.5 их наяд төгрөгт хүрэхээрбайна. Гадаад худалдаа Монгол Улсын гадаад худалдааны бараа эргэлтийн хэмжээ 2012 оны эхний 8 сарын байдлаар7.5 тэрбум ам.доллар болж, өмнөх оны мөн үеэс 9 хувиар өссөн хэдий ч 7-8 дугаар сарын экспорт,импортын хэмжээ өмнөх оны мөн үеэс 8-28 хувиар буураад байна. Экспортын хэмжээ буурахад эрдэсбүтээгдэхүүний экспорт, үүнд нүүрсний олборлолт болон нүүрсний үнийн бууралт голлон нөлөөллөө.Импортын бууралтад Оюутолгой зэрэг томоохон бүтээн байгуулалтын төслийн хөрөнгө оруулалтаарорж ирж буй тоног төхөөрөмжийн импорт буурсантай холбоотой юм. Нүүрс болон голлох эрдэсбүтээгдэхүүний үнэ энэ оны 8 дугаар сард БНХАУ болон дэлхийн бусад улсуудын эдийн засгийнөсөлт удааширснаас шалтгаалан буураад байна. Экспорт төдийлөн дорвитой өсч чадахгүй байгаагийнулмаас гадаад худалдааны алдагдал эхний 8 сарын байдлаар 1.8 тэрбум ам.долларт хүрээд байна. Энэ оны 7 дугаар сард нийтдээ 900 мянган тонн нүүрс экспортолсон бол 8 сард 1 сая тонныг, 9дүгээр сарын эхний 15 хоногийн байдлаар 993 мянган тонныг экспортлосон нь нүүрсний экспорт багазэрэг сэргэх шинжтэй байгааг харуулж байна. Нүүрсний экспорт сэргэж байгаа ч өмнөх оны мөнүеийн хэмжээнд хүрч чадахааргүй байна. Экспорт өмнөх оноос 1.5 хувиар буурахаар байгаа болимпорт 4.5 хувиар өсч, гадаад худалдааны тэнцэл 2.1 тэрбум ам.долларын алдагдалтай гарахаарбайна. Гадаад худалдааны бараа эргэлт 2012 оны эцэст 11.5 тэрбум ам.долларт хүрэхээр байна. Инфляци Инфляцийн түвшин 2012 оны 8 сарын байдлаар 14.9 хувьтай гарлаа. Үүнд хүнснийбүтээгдэхүүн болон хувцас, бөс барааны үнийн өсөлт хамгийн ихээр нөлөөлсөн байна. Улаанбаатар хотын хэрэглээний үнийн индекс /цаашид ХҮИ/-ийн сагс нь 329 бараа,бүтээгдэхүүн, үйлчилгээнээс бүрддэг бөгөөд үүний 20 орчим хувийг Хятад улсаас импортолдог бараа,бүтээгдэхүүн эзэлж байна. Өнгөрсөн 7 сард Хятад улсын инфляци 3.1 хувь, хүнсний бүтээгдэхүүнийүнийн өсөлт 6.2 хувь гарсан байна. Тиймээс энэ нь манай улсын инфляцийн түвшинд сөргөөрнөлөөлж болзошгүй байна. Зураг 1.Инфляцийн задаргаа, 2012 он 2
    • 2012 онд махны үнийн өсөлт болон хүнсний бус бүтээгдэхүүний үнийн өсөлт инфляцийндийлэнх хувийг бүрдүүлсэн байна. Инфляцийн түвшин 2012 оны хүлээгдэж буй гүйцэтгэл 13 орчимхувьтай гарах төлөвтэй байна. 2012 онд 480 мянган тонн үр тариа, 308 мянган тонн төмс, хүнснийногоо хураахаар төлөвлөж байгаа нь гурил болон хүнсний ногооны үнэ харьцангуй тогтвортой байхболомжийг бүрдүүлж байна. Мөн улирлын нөлөөллийн дагуу оны сүүлийн саруудад махны үнэ багазэрэг буурна гэж төсөөлж байна. 1.2. МАКРО ЭДИЙН ЗАСГИЙН 2013 ОНЫ ТӨЛӨВ БАЙДАЛ Оюутолгойн зэс-алтны ордын үйлдвэрлэл 2013 онд эхлэхээс гадна “Эрдэнэс Тавантолгой”-ннүүрсний олборлолт 2 дахин нэмэгдэж, нийт нүүрсний олборлолт 2013 онд нэмэгдэхээр байна. Мөнтөмрийн хүдрийн олборлолт 2012 оноос 23.3 хувиар өсч, 10.5 сая тонн, газрын тосны олборлолт 0.6хувиар өсч, 3.6 сая баррель болох бөгөөд уул уурхайн салбарын нийт бодит өсөлтийг нэмэгдүүлэхтооцоо гарч байна. Газар тариалангийн салбарт 295.7 мянган га-д улаанбуудай тариалж, 474.9 мянга орчим тоннулаанбуудай хураан авахаар төлөвлөж байгаагаас гадна 2010-2012 онд 7.4-13.5 сая төл хүлээн авсаннь мал аж ахуйн салбарын бүтээгдэхүүний гарц нэмэгдүүлэхээр байна. ХАА-н салбарын бодит өсөлт2013 онд 4.5 хувиар өсөхөөр байна. Үйлдвэржүүлэх хөтөлбөрийн хүрээнд мах боловсруулах үйлдвэр, гурилын үйлдвэр, цемент,барилгын материалын үйлдвэрүүд шинээр ашиглалтанд орохын зэрэгцээ хүчин чадлаа өргөжүүлснээрболовсруулах салбарын үйлдвэрлэл 12.3 хувь өсөхөөр байна. Төмрийн хүдэр, нүүрс, зэс, газрын тос зэрэг уул уурхайн салбарын үйлдвэрлэл нэмэгдэж,барилга угсралтын ажил эрчимжсэнээр тээвэр, худалдаа болон бусад үйлчилгээний салбар 10.5хувиар өсөх төлөвтэй байна. Тухайлбал, тээвэр, агуулахын үйл ажиллагаа явуулдаг салбар болонбөөний, жижиглэнгийн худалдааны салбарт 13 хувиар өсөхөөр төсөөлж байна. Аж үйлдвэрийн гол нэр төрлийн бүтээгдэхүүний үнийн төсөөллийг Блумбергийншинжээчдийн тооцоогоор авлаа. Бодит ДНБ-ий нийт хэмжээ 2013 онд 18.5 хувиар өсч, нэрлэсэнДНБ-ий хэмжээ 17.6 их наяд төгрөгт хүрэх төсөөлөл гарч байна. Гадаад худалдаа Уул уурхайн салбарын олборлолт нэмэгдэж байгаатай болон бүтээн байгуулалт, барилгаугсралтын ажлын өсөлттэй холбоотойгоор гадаад худалдааны бараа эргэлт 2013 онд өмнөх оноос 41хувиар өсч, 16.3 тэрбум ам.долларт хүрэхээр байна. Уул уурхайн гол нэр төрлийн бүтээгдэхүүний үнэ дэлхийн зах зээлд 2013 онд буурахаарбайгаа боловч, зэс болон алтны үнэ тогтвортой байх хандлагатай байна. Оюутолгойн зэс, алтны ордашиглалтанд орсноор 2013 онд 1.1 сая тонн зэсийн баяжмал экспортлохоор байна. Мөн 30 орчим саятонн нүүрс экспортлохоор байгаа бөгөөд үнээс 10 сая тонн нь угаасан нүүрс байгаа юм. Экспортынхэмжээ 2013 онд өмнөх 2012 оноос 77.9 хувиар өсч, 8.4 тэрбум ам.долларт хүрэхээр байна. Барилга угсралт, дэд бүтцийн бүтээн байгуулалттай холбоотойгоор барилгын материал, машинмеханизм, тоног төхөөрөмжийн импорт нэмэгдэхээр байна. Мөн уул уурхайн олборлолт 60 хувиарөссөнөөр газрын тосны бүтээгдэхүүний импорт 20 гаруй хувиар өсөхөөр байна. Нийт импортынхэмжээ 2013 онд 17 хувиар өсч, гадаад худалдааны тэнцэл 420 сая ам.долларын ашигтай гарахаарбайна. Инфляци Нийт инфляцийн 40 гаруй хувийг махны үнийн өсөлт 2012 онд бүрдүүлж байна. Мал сүргийнбүтцэд 2013 онд том малын эзлэх хувийн жин нэмэгдэж байгаа тул зах зээлд нийлүүлэгдэх махны 3
    • хэмжээ өмнөх оноос нэмэгдэхээр байгаагаас гадна Засгийн газрын зүгээс махны нөөц бүрдүүлэх,махны нийлүүлэлт, хангамжийг сайжруулах чиглэлээр арга хэмжээ авч байгаа тул махны үнэхарьцангуй тогтвортой байхаар төсөөлж байна. Мөн түлш, шатахууны үнийг тогтвортой байлгахаарЗасгийн газар, хувийн хэвшилтэй хамтран ажиллаж, зохицуулалт хийхээр шийдвэрлээд байна. Иймдинфляцийн түвшин 2013 онд нэг оронтой тоонд байхаар байна. Зураг 2. Инфляцийн түвшин, 2011-2013 он, хувиар 4
    • 2. МОНГОЛ УЛСЫН 2012 ОНЫ ТӨСВИЙН ХҮЛЭЭГДЭЖ БУЙ ГҮЙЦЭТГЭЛ Монгол Улсын нэгдсэн төсвийн нийт орлого ба тусламжийн дүн 2012 оны 8 дугаар сарынбайдлаар 3,124.9 тэрбум төгрөгт хүрч, өмнөх оны мөн үеийнхээс 368.0 тэрбум төгрөгөөр өсч, нийтбатлагдсан төлөвлөгөөний 55.5 хувьд хүрсэн байна. Улсын төсвийн нийт тэнцвэржүүлсэн орлого2012 оны эхний 8 сарын байдлаар 2,055.8 тэрбум төгрөгт хүрч, нийт батлагдсан төлөвлөгөөний48.2 хувьд хүрээд байна. Орон нутгийн төсвийн нийт орлого эхний 8 сарын байдлаар 418.9 тэрбум төгрөгт хүрч,төлөвлөгөөнөөс 0.5 хувиар буюу 2.0 тэрбум төгрөгөөр дутуу төвлөрсөн байна. Оны эхний 8 сарынбайдлаар 14 аймагт 57.5 тэрбум төгрөгийн санхүүгийн дэмжлэг олгосон. Говь-Алтай, Сэлэнгэ,Ховд, Дархан-Уул, Өмнөговь, Орхон аймгуудын орлогын гүйцэтгэл төлөвлөсөн хэмжээндхүрээгүй явж байна. Ховд аймаг 74.4 хувь, Дархан-Уул аймаг 81.5 хувийн орлогын гүйцэтгэлтэйбайгаа нь бусад аймгуудтай харьцуулахад харьцангуй бага хэмжээтэй байна. Нийгмийн даатгалын сангийн нийт орлого 683.3 тэрбум төгрөгт хүрч, өмнөх оны мөнүеийнхээс 219.0 тэрбум төгрөгөөр илүү төвлөрсөн байна. Үүнээс 192.4 тэрбум төгрөгийг улсынтөсвөөс санхүүгийн дэмжлэг хэлбэрээр олгоод байна. Нийгмийн даатгалын шимтгэл, хураамжийнорлого 490.9 тэрбум төгрөгт хүрч, төлөвлөснөөс 28.3 хувиар буюу 108.3 тэрбум төгрөгөөр давжбиелсэн байна. Тогтворжуулалтын санд оны эхний 8 сард 25.5 тэрбум төгрөгийн орлого төвлөрсөн байна.Тогтворжуулалтын сангийн орлогын бүрдүүлэлтэнд дэлхийн зах зээл дээрх зэс, нүүрсний үнийнбууралт болон түүнээс шалтгаалан уул уурхайн компаниудын ашигт ажиллагаа буурч байгаа ньихээхэн нөлөө үзүүлж байна. Төсвийн орлогын гүйцэтгэлд дараах гол хүчин зүйлс нөлөөлж болзошгүй байна. Үүнд: Нэг. Монгол Улсын 2012 оны Төсвийн тодотголд дэлхийн зах зээл дээрх зэсийн үнийг7970.0 ам.доллар, боловсруулсан нүүрсний үнийг 166.6 ам.доллараар тооцож, төсвийнтогтворжуулалтын санг бүрдүүлэхээр тусгасан. 2012 оны эхний 8 сарын байдлаар дэлхийн зах зээлдээрх цэвэр зэсийн үнэ дунджаар 7,883.6 ам.доллар болж төлөвлөсөн үнээс доогуур байгаа болонБНХАУ-ын эдийн засгийн нөхцөл байдалтай холбоотойгоор нүүрсний зах зээлийн сэргэлтажиглагдахгүй байгаа нь Эрдэнэт үйлдвэр болон нүүрсний компаниудаас төвлөрүүлэхээр тооцсонорлого буурч болзошгүй байна. Хоёр. Нүүрсний экспортын хэмжээ эхний 8 сарын байдлаар 12.3 сая тонн байгаа нькомпаниудын энэ жилийн төлөвлөгөө болон төсөвт тусгагдсан 22.8 сая тонн нүүрс экспортлохтөлөвлөгөөтэй харьцуулахад ихээхэн бага байна. Энэхүү экспортын бууралт нь БНХАУ-ындотоодын эдийн засгийн нөхцөл байдалтай холбоотойгоор нүүрсний зах зээлийн уналт үргэлжилжбайгаагаас шалтгаалж байна. Нүүрсний зах зээлийн зогсонги байдал цаашид үргэлжилвэлнүүрснээс хамааралтай төсвийн орлого төлөвлөсөн хэмжээнд хүрэхгүй байх эрсдэл үүсчболзошгүй юм. Гурав. Нийт импортын хэмжээг эдийн засгийн өсөлттэй уялдуулан 2012 онд 9.2 тэрбумам.доллар буюу 2011 оны гүйцэтгэлээс 37.2 хувиар нэмэгдүүлэн энэ оны төлөвлөгөөг тооцсонболовч энэ оны эхний 8 сарын гүйцэтгэлээр 4.6 тэрбум ам.долларын гүйцэтгэлтэй гарлаа.Импортын гүйцэтгэлд дэлхийн зах зээл дээрх эрдэс бүтээгдэхүүний үнийн бууралтаасшалтгаалсан эдийн засгийн хүндрэл, Оюутолгой зэрэг стратегийн томоохон ордын бүтээнбайгуулалтын ажлын дийлэнх нь өнгөрсөн онд хийгдсэн нь голлох нөлөөг үзүүлж байна. Энэхүүимпортын өсөлтийн удаашрал нь төсвийн орлогын гүйцэтгэлд нөлөөлөхөөр байна. Макро эдийн засгийн нөхцөл байдал болон уул уурхайн салбарын нөхцөл байдал МонголУлсын 2012 оны төсвийн тодотголд ашигласан суурь үзүүлэлтүүдэд хүрэх тохиолдолд МонголУлсын нэгдсэн төсвийн нийт орлого ба тусламжийн дүн 2012 оны жилийн эцсийн байдлаар 5,631.7тэрбум төгрөгт хүрч, өмнөх жилийн гүйцэтгэлээс 1,370.7 тэрбум төгрөгөөр өсөхөөр байна. Үүнээс 8
    • татварын орлого 4,925.6 тэрбум төгрөг, татварын бус орлого 602.9 тэрбум төгрөгт хүрэхээр байна.Улсын төсвийн 2012 оны жилийн эцсийн байдлаар нийт тэнцвэржүүлсэн орлого 4,262.8 тэрбумтөгрөгт хүрч, өмнөх жилийн гүйцэтгэлээс 1,152.5 тэрбум төгрөгөөр өсөхөөр байна. Хүний хөгжил сан: Тус сангийн орлого энэ оны хүлээгдэж буй гүйцэтгэлээр 449.5 тэрбумтөгрөгт хүрэхээр байгаа нь өмнөх оны гүйцэтгэлээс 135.3 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдэхээр байна. Тогтворжуулалтын сан: БНХАУ-ын зах зээл дээрх нүүрсний эрэлт, үнийн бууралтаасшалтгаалан 2012 оны төсвийн тодотголд нүүрсний экспортын хэмжээг бууруулан тооцсон болонзэсийн зах зээлийн үнийн төсөөллийг шинэчилсэнтэй холбоотойгоор жилийн эцэст тус санд 101.3тэрбум төгрөг төвлөрөхөөр байна. Монгол Улсын нэгдсэн төсвийн нийт зарлага 2012 оны 8 дугаар сарын байдлаар 5,036.5тэрбум төгрөгөөр төлөвлөгдсөнөөс 3,582.6 тэрбум төгрөгийн буюу 71.1 хувийн, улсын төсвийнзарлага 3,623.5 тэрбум төгрөгөөр төлөвлөгдсөнөөс 2,465.8 тэрбум төгрөгийн буюу 68.0 хувийнгүйцэтгэлтэй гарлаа. Улсын төсвөөс 29.7 тэрбум төгрөгийн зээлийг олгож, 1.2 тэрбум төгрөгийн үндсэнтөлбөрийг барагдуулсан байна. Улсын төсвөөс эргэн төлөгдөх нөхцөлтэйгээр эхний 6 сарынбайдлаар Дипломат болон албан гадаад паспорт хэвлүүлэх зардалд зориулж Гадаад харилцааныяаманд 0.9 тэрбум, нүүрсний аюулгүй байдлыг хангахад зориулж Эрдэс баялаг, эрчим хүчнийяаманд 7.3 тэрбум, Дорнод аймагт барилгын ажлын санхүүжилтэнд зориулж 0.4 тэрбум,нийслэлийн хүн амын хүнсний аюулгүй байдал, нөөцийн мах нөхөн бүрдүүлэхэд зориулжНийслэлд 20.0 тэрбум, Ховд аймгийн төсвийн хүндрэлд зориулж 1.0 тэрбум төгрөгийн зээлийгтус тус олгосон байна. Гадаадын зээлээс дамжуулан зээлдүүлсэн зээлийн эргэн төлөлтөөр 12.7тэрбум төгрөг улсын төсөвт төвлөрсөн байна. Мөн Зоос банкны эрх хүлээн авагчаас 10.5 тэрбумтөгрөгийг улсын төсөвт төвлөрүүлсэн байна. Хүлээгдэж буй гүйцэтгэлээр жилийн эцэст Хүний хөгжил сангийн төсвийн алдагдал 416.5тэрбум төгрөг болохоор байна. Улсын Их Хурлаас энэхүү алдагдлыг санхүүжүүлэх эх үүсвэртурьдчилгаа төлбөр 80.0 тэрбум төгрөг баталсан. Хүний хөгжил сангийн 2012 оны төсвийн сар,улирлын орлого, зарлагын зөрүүг нөхөх зориулалтаар авсан түр хугацаатай зээлийн үлдэгдэл 2012оны 9 дүгээр сарын 15-ний өдрийн байдлаар 192.1 тэрбум төгрөг байгаа ба эх үүсвэрийндутагдалтай байгаагаас уг зээлийн үлдэгдэл 2013 оны төсвийн төсөлд тусгагдан шийдвэрлэгдэхээрбайна. /сая төгрөг/ 2010 он 2011 он 2012 он төлөвлөгөө гүйцэтгэл төлөвлөгөө гүйцэтгэл ХБГНИЙТ ЗАРДАЛ 334 906,1 315 956,6 828 421,6 803 933,1 866 046,4Төр хариуцах Эрүүл мэндийн даатгалыншимтгэл 10 906,1 10 906,1 16 206,1 15 764,4 12 151,5Иргэдэд олгох бэлэн мөнгө 324 000,0 305 050,4 721 450,0 721 352,7 751 284,4Иргэн бүрт олгох бэлэн мөнгө /21 мянга/ 324 000,0 305 050,4 721 450,0 721 352,7 358 400,0Ахмад настан, ХБИ-дэд олгох 1 сая төгрөг 0 0 0 0 334 200,0Хүүхдийн мөнгө 0 0 0 0 58 684,4Оюутаны сургалтын төлбөр 0 0 70 765,5 66 816,0 83 633,2Орон сууц худалдан авсны төлбөр 0 0 20 000,0 0 0Хүүгийн зардал 18 977,3 Төсвийн тэнцэл: Тайлант хугацаанд гадаад зээлийн үндсэн төлбөрт 52.3 тэрбум, дотоодзээлийн үндсэн төлбөрт 26.1 тэрбум, Засгийн газрын урт хугацаат бондын үндсэн төлбөрт 147.0тэрбум, богино хугацаат бондын үндсэн төлбөрт 20.0 тэрбум төгрөгийг тус тус төлж, 59.5 тэрбумтөгрөгийн гадаад төслийн, 26.7 тэрбум төгрөгийн хөтөлбөрийн, 220.0 тэрбум төгрөгийн дотоодзээлийг ашиглаж, 178.5 тэрбум төгрөгийн Засгийн газрын богино хугацаат бондыг арилжаалсангүйцэтгэлтэй байна. Тайлант үед Монгол Улсын нэгдсэн төсвийн урсгал тэнцэл 327.4 тэрбум 9
    • төгрөгийн ашигтай, нийт тэнцэл 483.1 тэрбум төгрөгийн алдагдалтай, улсын төсвийн урсгалтэнцэл 147.6 тэрбум төгрөгийн ашигтай, нийт тэнцэл 410.0 тэрбум төгрөгийн алдагдалтай гарлаа. 10
    • 3. ТӨСВИЙН ТУСГАЙ ШААРДЛАГАД БОЛОН ДУНД ХУГАЦААНЫ ТӨСВИЙН ХҮРЭЭНИЙ МЭДЭГДЭЛД ХЭРХЭН НИЙЦЭЖ БАЙГАА ТУХАЙ Монгол Улсын 2013 оны төсвийн тухай, Нийгмийн даатгалын сангийн 2013 оны төсвийнтухай, Хүний хөгжил сангийн 2013 оны төсвийн тухай хуулийн төслүүдийг Төсвийн тогтвортойбайдлын тухай, Төсвийн тухай хуулийн холбогдох зүйл, заалтыг удирдлага болгон, УИХ-ын2012 оны 5 дугаар сарын 22-ны өдрийн хуулиар батлагдсан 2013 оны төсвийн хүрээниймэдэгдэлд үндэслэн, Засгийн газрын 2012 оны 6 дугаар сарын 25-ны өдрийн 214 дугаартогтоолоор батлагдсан нэгдсэн төсвийн нийт зарлагын хязгаарт багтаан боловсрууллаа. 3.1. Төсвийн тусгай шаардлагад нийцэж буй талаар “Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хууль”-ийн төсвийн 6 дугаар зүйлд заасны дагуудараах 4 тусгай шаардлагыг 2013 оноос эхлэн мөрдөхөөр заасан: 6.1.1 Нэгдсэн төсвийн орлогыг тэнцвэржүүлсэн журмаар тооцох; 6.1.2 Нэгдсэн төсвийн тэнцвэржүүлсэн тэнцэл нь тухайн төсвийн жилийн дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хоёр хувиас илүүгүй алдагдалтай, эсхүл ашигтай байх; 6.1.3 Тухайн жилийн нэгдсэн төсвийн нийт зарлагын өсөлтийн хувь нь тухайн жилийн эрдэс баялгийн бус дотоодын нийт бүтээгдэхүүний өсөлтийн хувь, тухайн жилийн өмнөх дараалсан 12 жилийн эрдэс баялгийн бус дотоодын нийт бүтээгдэхүүний өсөлтийн дунджийн аль ихээс хэтрэхгүй байх; 6.1.4 Улсын өрийн өнөөгийн үнэ цэнээр илэрхийлсэн үлдэгдэл нь тухайн жилийн оны үнээр тооцсон дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 40 хувиас хэтрэхгүй байх. Эдгээр тусгай шаардлагуудыг ирэх оны төсвийн төсөлд хэрхэн хангагдаж буй талаар авчүзвэл: 6.1.1. “Нэгдсэн төсвийн орлогыг тэнцвэржүүлсэн журмаар тооцдог байх” тусгайшаардлагын тухайд: Монгол Улсын 2013 оны төсвийн төсөлд ашигт малтмалынбүтээгдэхүүний үнийн төсөөллийг Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийн холбогдох заалтболон ашигт малтмалын бүтээгдэхүүний үнийн төсөөлөл хийдэг банк, санхүүгийнбайгууллагын гаргасан төсөөлөлд тулгуурлан боловсруулсан. Төсвийн орлогын 3 /гурав/ батүүнээс дээш хувийг бүрдүүлэх, гол нэр төрлийн эрдэс баялгийг тооцохдоо ирэх жилийн хувьд213.0 тэрбум төгрөгөөс дээш хэмжээний орлогыг төвлөрүүлэхүйц эрдэс баялгийг тооцож авахёстой юм. Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийн 11 дүгээр зүйлийн 11.1.3.а заалтад “тухайнтөсвийн жилийн дараах жилийн төсвийн төсөлд баримтлах, түүний дараагийн хоёр, гурав дахьжилийн төсвийн төсөөлөлд тусгах гол нэр төрлийн эрдэс баялгийн тэнцвэржүүлсэн үнийг Олонулсын валютын сангаас гаргасан түүхий эдийн үнийн статистикт тусгасан тухайн төсвийнжилийн өмнөх дараалсан харгалзах 12, 11, 10 жилийн дундаж үнэ, эрдэс баялгийн үнийнтөсөөллийг мэдээлдэг олон улсад нэр хүнд бүхий, Засгийн газраас тодорхойлсон санхүүгийнмэдээллийн байгууллагаас тухайн жилийн гуравдугаар сард анх зарласан өдрийн тухайнтөсвийн жилийн болон түүний дараахь гурван жилийн дундаж үнийн төсөөллийг дундажлантус тус тооцох” гэж заасны дагуу 2013 оны төсөвт ОУВС-аас гаргасан 2000-2011 оны зэс,нүүрсний дундаж үнэ, “Bloomberg”-ээс мэдээлсэн зэс, нүүрсний үнийн 2013-2015 онытөсөөллийг дундажлан Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийн 6.1.1-д заасан “төсвийнорлогыг тэнцвэржүүлсэн журмаар тооцох” тусгай шаардлагыг хангасан байхаар тооцож 2013оны төсөвт зэсийн үнийг 6328.9 ам.доллар, боловсруулсан нүүрсний үнийг 131.5 ам.долларбайхаар тусгалаа. 11
    • 6.1.2. “Нэгдсэн төсвийн тэнцвэржүүлсэн тэнцэл нь тухайн төсвийн жилийндотоодын нийт бүтээгдэхүүний хоёр хувиас илүүгүй алдагдалтай, эсхүл ашигтай байх”тусгай шаардлагын тухайд: Монгол Улсын Нэгдсэн төсвийн 2013 оны төсвийн төслийгтооцон гаргахад нэгдсэн төсвийн нийт тэнцвэржүүлсэн орлого 7,088.3 тэрбум төгрөг, нэгдсэнтөсвийн нийт зарлага 7,449.2 тэрбум төгрөг, нэгдсэн төсвийн тэнцвэржүүлсэн орлогоортооцсон нийт тэнцэл 360.9 тэрбум төгрөгийн алдагдалтай буюу ДНБ-ий -2.0 хувьтайтэнцэхээр байна. 6.1.3. “Тухайн жилийн нэгдсэн төсвийн нийт зарлагын өсөлтийн хувь нь тухайнжилийн эрдэс баялагийн бус дотоодын нийт бүтээгдэхүүний өсөлтийн хувь, тухайнжилийн өмнөх дараалсан 12 жилийн эрдэс баялгийн бус дотоодын нийт бүтээгдэхүүнийөсөлтийн дунджийн аль ихээс хэтрэхгүй байх” тусгай шаардлагын тухайд: Монгол Улсын2012 оны эрдэс баялагийн бус дотоодын нийт бүтээгдэхүүний өсөлт 16.2 хувьтай, 2001-2012оны эрдэс баялгийн бус дотоодын нийт бүтээгдэхүүний өсөлтийн дундаж 22.4 хувьтай тус тусгарсан байна. 2013 оны төсвийн төсөлд нэгдсэн төсвийн нийт зарлагын дээд хэмжээг 7,449.2тэрбум төгрөгөөр тооцож, нийт зарлагын өсөлт 18.0 хувь буюу Төсвийн тогтвортой байдлынтухай хуулийн 6.1.3-д заасан тусгай шаардлагыг хангаж байна. 6.1.4. “Уул уурхайн салбарын гадаадын хөрөнгө оруулалттай хуулийн этгээдийндүрмийн санд хувь оруулах зориулалттай бөгөөд тухайн хуулийн этгээдийн ирээдүйнашгаас эргэн төлөгдөх нөхцөлтэй байгуулсан гэрээний дагуу авсан Засгийн газрын зээл,эсхүл гэрээний энэхүү нөхцөлөөр гаргасан Засгийн газрын баталгааг хамааруулахгүйгээртооцсон улсын өрийн өнөөгийн үнэ цэнээр илэрхийлсэн үлдэгдэл нь тухайн жилийн оныүнээр тооцсон дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 40 хувиас хэтрэхгүй байх “ тусгайшаардлагын тухайд: Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийн 19.3-т “энэ хуулийн 6.1.4-тзаасан төсвийн тусгай шаардлагыг хөгжлийн хөрөнгө оруулалтын эх үүсвэрийн бодит хэрэгцээ,стратегийн ач холбогдол бүхий ашигт малтмалын ордын ашиглалтаас төсөвт оруулах орлого,тэдгээр орд ашиглалтын урьдчилгаа төлбөрийн боломж, өмнөх жилүүдэд авч ашигласан гадаадзээлийн эргэн төлөлтийн хуваарьтай уялдуулж, үе шаттай хэрэгжүүлэх зорилгоор улсын нийтөрийн өнөөгийн цэвэр үнэ цэнээр илэрхийлсэн дотоодын нийт бүтээгдэхүүнд эзлэх хувьхэмжээг 2011 оны төсвийн жилд 50 хувиас, 2012 оны төсвийн жилд 60 хувиас, 2013 онытөсвийн жилд 50 хувиас, 2014 оны төсвийн жилээс эхлэн 40 хувиас тус тус хэтрүүлэхгүй байна”гэж заасан байна. 2013 оны хувьд улсын өрийн өнөөгийн үнэ цэнээр илэрхийлэгдсэн үлдэгдэлнь ДНБ-ий 46.1 хувьтай тэнцэхээр байгаа нь тус шаардлагыг хангаж байна. 3.2. Төсвийн хүрээний мэдэгдэлд нийцэж байгаа тухай “Төсвийн тогтвортой байдлын тухай” хуулийн 9.1.1-т заасны дагуу Улсын Их Хурлын2012 оны 5 дугаар сарын 22-ны өдрийн хуралдаанаар “Монгол Улсын нэгдсэн төсвийн 2013оны төсвийн хүрээний мэдэгдэл, 2014-2015 оны төсвийн төсөөллийн тухай” хуулийг баталсан.Тус хуулиар Монгол Улсын нэгдсэн төсвийн 2013 оны төсвийн тэнцвэржүүлсэн орлогынхэмжээ 7,473.0 тэрбум төгрөг буюу ДНБ-ий 39.2 хувь, нэгдсэн төсвийн нийт зарлагын дээдхэмжээ 7,860.4 тэрбум төгрөг буюу ДНБ-ий 41.2 хувь, нэгдсэн төсвийн тэнцвэржүүлсэнтэнцэл -387.4 тэрбум төгрөг буюу ДНБ-ий 2.0 хувьтай тэнцэхээр тус тус баталсан. Гэвч манай улсын уул уурхайн бүтээгдэхүүний гол зах зээл болох БНХАУ-ын эдийнзасгийн өсөлт 2012 оны эхний хагас жилд 7.6 хувь гарч, 2008-2009 оны санхүүгийн хямралаасхойших хамгийн бага хэмжээндээ хүрсэн байна. Тус улсын эдийн засгийн өсөлт энэ оны 4-6сард эрс муудсан байна. Олон улсын валютын сангаас 2012 оны 7 дугаар сард гаргасан“Дэлхийн эдийн засгийн төлөв байдал”-ын тайланд евро бүсийн өрийн хямрал улам дордожбайгаа нь Хятадын эдийн засгийн өсөлтийн гол эрсдэл болоод байгааг анхааруулсан. 12
    • БНХАУ-ын эдийн засгийн өсөлт буурч байгаа болон үйлдвэрлэлийн түүхий эдийндотоод эрэлт буурч байгаа зэрэг нь манай улсын эдийн засаг болон төсвийн орлогодмэдэгдэхүйц нөлөө үзүүлж байна. Тухайлбал, тус улсын эдийн засаг хямран том том бүтээнбайгуулалт нь танагдаж, үүнийгээ дагаад үйлдвэрлэл буурч улмаар төмөрлөгийн үйлдвэрийнгол түлш болох коксжих нүүрсний хэрэглээ буурч байна. 2012 оны эхний хагас жилд Хятадындотоодын гангийн эрэлт буурсантай холбоотой манай улсын хувьд нүүрсний зах зээлийннөхцөл байдал муудаж баяжуулсан болон коксжих нүүрсний экспортын үнэ 23-29 хувиарбуураад байна. Ирэх онд ч энэ байдал хэвээр хадгалагдах хандлагатай байна. Энэ нь 2013 оны төсвийн хүрээний мэдэгдэл боловсруулахад тооцсон эрдэс баялгийнбүтээгдэхүүний үнэ, хэмжээ болон макро эдийн засгийн үндсэн үзүүлэлтүүд, ялангуяа ДНБ-ийхэмжээг бууруулах нөхцөл байдлыг бий болгож байгаагаас “Монгол Улсын нэгдсэн төсвийн2013 оны төсвийн хүрээний мэдэгдэл, 2014-2015 оны төсвийн төсөөллийн тухай” хуульднэмэлт, өөрчлөлт оруулах зайлшгүй шаардлага бий болоод байна. Иймд ирэх оны макро эдийн засгийн үндсэн үзүүлэлтүүдтэй уялдуулан Монгол Улсын2013 оны нэгдсэн төсвийг тооцоход нэгдсэн төсвийн тэнцвэржүүлсэн орлого 7,088.3 тэрбумтөгрөг, нэгдсэн төсвийн нийт зарлагын дээд хэмжээ 7,449.2 тэрбум төгрөг, нийт тэнцэл 360.9тэрбум төгрөгийн алдагдалтай болж байна. Монгол Улсын 2013 оны нэгдсэн төсвийн тэнцвэржүүлсэн орлого ДНБ-ий 40.2 хувьтайтэнцэж, төсвийн хүрээний мэдэгдэлтэй харьцуулахад 384.7 тэрбум төгрөгөөр, нэгдсэн төсвийннийт зарлага ДНБ-ий 42.2 хувьтай тэнцэж, 411.2 тэрбум төгрөгөөр тус тус буурахаар төсвийнтөслийг боловсрууллаа. 3.3. Нэгдсэн төсвийн үр дүнгийн үзүүлэлт “Төсвийн тухай хууль”, “Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хууль” болон холбогдоххууль эрх зүйн бичиг баримтуудыг үндэслэн Монгол улсын 2013 оны төсвийн төслийгболовсруулахад нэгдсэн төсвийн тэнцвэржүүлсэн орлого 7,088.3 тэрбум төгрөг буюу ДНБ-ий40.2 хувь, нэгдсэн төсвийн нийт зарлага 7,449.2 тэрбум төгрөг буюу ДНБ-ий 42.2 хувь,нэгдсэн төсвийн нийт алдагдал 360.9 тэрбум төгрөг буюу ДНБ-ий -2.0 хувь болохоор байна. Үүнээс, Улсын төсвийг авч үзвэл 2013 оны Улсын төсвийн тэнцвэржүүлсэн орлого5,223.6 тэрбум төгрөг, нийт зарлага 5,979.7 тэрбум төгрөг, улсын төсвийн нийт тэнцэл 756.2тэрбум төгрөгийн алдагдалтай гарахаар байна. 13
    • 4. МОНГОЛ УЛСЫН 2013 ОНЫ ТӨСВИЙН ОНЦЛОГ Сүүлийн жилүүдэд баримталсан төсвийн бодлого нь санхүүгийн харилцааны хууль эрхзүйн орчныг үндсээр нь шинэчлэн, төсвийн бодлогыг макро эдийн засгийн тогтворжуулалтыннэг үндсэн хэрэгсэл болгож төлөвшүүлэх замаар санхүү-төсвийн харилцааны ил тод, оновчтойбайдлыг хангаж төсвийн сайн засаглалд шилжих түүхэн алхам хийхэд чиглэгдэж зохих үр дүндхүрээд байгаа билээ. Үүний тод илрэл бол Улсын Их хурал 2010 онд баталсан “Төсвийнтогтвортой байдлын тухай”хууль болоод 2011 оны төгсгөлд баталсан “Төсвийн тухай хууль”бөгөөд ирэх 2013 оноос эдгээр хуулиудыг бүрэн хэмжээгээр дагаж мөрдөх болно. “Төсвийн тухай хууль”-ийн гол зохицуулах харилцааг энгийн байдлаар томьёолбол,“Төсвийн тогтвортой байдлын тухай” хуулиар тогтоосон тусгай шаардлагын үзүүлэлтүүдээртогтоогдсон нийт орлого, зарлага, өрийн хэмжээнд багтаан бүх шатны төсвийн байгууллагынүйл ажиллагааны зардал, иргэдэд хүргэх төрийн үйлчилгээ, улс орныг хөгжүүлэх хөрөнгөоруулалтын төслүүд хэрхэн хамгийн үр ашигтай байдлаар жилийн төсөв болж батлагданзарцуулагдах үйл явцын дараалал, зарчим, оролцогч талуудын эрх, үүрэг, хяналт, хариуцлагыгтогтоож өгсөн явдал юм. Уг хуульд төсвийн бүтэц, шатлал, ангилал ямар байх, орлого бүрдүүлэгч эх үүсвэрийгзохих шатны төсөвт хэрхэн хуваарилах, мөнгөн хөрөнгийн болон өр төлбөрийн удирдлагынтогтолцоо, төв болон орон нутгийн төсвийн харилцаа, төсвийн ил тод байдлыг хэрэгжүүлэхзэрэг харилцааг шинэчлэн зохицуулахаар зааж өгсөн. Монгол улсын 2013 оны төсөв нь дараахь онцлог шинжүүдтэй байна. Нэгдсэн төсвийн тогтвортой байдлыг хангахад чиглэсэн “Төсвийн тогтвортой байдлын тухай” хуульд заасан төсвийн тусгай шаардлагууд 2013 оны төсвийн жилээс эхлэн бүрэн хэрэгжиж эхэлнэ. Өмнөх жилүүдэд зөвхөн төсвийн орлогыг тэнцвэржүүлж тооцох болон улсын өрийн хязгаарлалтын тусгай шаардлагууд үйлчилж байсан бол 2013 оны төсвийн жилээс зарлагын өсөлтийг зохистой түвшинд тогтоох зорилготой төсвийн зарлагын тусгай шаардлага, төсвийн тэнцлийн тусгай шаардлага буюу нэгдсэн төсвийн тэнцвэржүүлсэн тэнцлийг дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хоёр хувиас илүүгүй алдагдалтай төлөвлөх шаардлагуудыг хангахаар төсвийн төслийг боловсрууллаа. Бизнесийн орчныг сайжруулах үүднээс татвар, гаалийн байгууллагын үйл ажиллагаатай холбоотойгоор бизнес эрхлэгчдэд учирч байгаа зарим саад бэрхшээлийг арилган, татвар төлөх, тайлагнах үйл ажиллагааг хялбаршуулах замааар татвар төлөгчдийн цаг хугацаа, зардлыг хэмнэх, түүнчлэн татвар, гаалийн албаны үйл ажиллагааг нийтэд ил тод, нээлттэй болгох арга хэмжээг авч хэрэгжүүлнэ. Төсвийн орлогын төлөвлөлтөнд татварын хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах замаар татварын хувь, хэмжээг өөрчлөх, эдийн засаг дахь татварын ачааллыг нэмэгдүүлэхгүй байх гэсэн бодлогыг баримтлалаа. Зорилтот үр дүндээ хүрч, нийгэм эдийн засагт үр ашгаа өгсөн, цаашид үргэлжлүүлэх шаардлагагүй болсон зарим татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийг багасгах замаар татварын орлогын суурийг нэмэгдүүлэх, татварын тэгш, шударга байх зарчмыг хангахаар төсвийн төсөлд тусгалаа. Орон нутгийн төсвийн бие даасан байдлыг хангах зорилтын хүрээнд орон нутгийн төсвийн орлогыг “суурь орлого”-оор буюу Улсын Их Хурлаас баталсан татварын хувь, хэмжээний доод хязгаараар төлөвлөн боловсрууллаа. Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурал тухайн орон нутгийн онцлог байдалтай уялдуулан татварын хувь хэмжээг өөрөө тогтоох бөгөөд тогтоосон хувь хэмжээ нь татварын доод хязгаараас давсан тохиолдолд тус орлогыг тухайн орон нутгийн хөгжлийн санд төвлөрүүлж, орон нутаг өөрөө захиран зарцуулах боломжтой болох юм. 14
    •  Далд эдийн засгийг бууруулж, татварын орлогын бааз суурийг нэмэгдүүлэх зорилгоор татвар хураалт, хяналт шалгалтын чанарыг сайжруулж, татварын албаны мэдээллийн баазыг өргөжүүлж ажиллахаас гадна ард иргэдэд татвараа сайн дураараа төлөх, үүрэг хариуцлагаа ухамсарлан биелүүлэх нь сайн иргэн хүний шинж чанар гэж ойлгуулахад чиглэсэн үйл ажиллагааг улам эрчимжүүлэх болно. Зарим стратегийн ордуудын хөрөнгө оруулалтын гэрээг эргэн авч үзэж, гэрээнд өөрчлөлт оруулах замаар төсвийн орлогыг нэмэгдүүлэх боломжийг бүрдүүлнэ. Төв болон орон нутгийн төсвийн харилцаанд санхүүгийн дэмжлэг, орлогын болон тусгай зориулалтын шилжүүлгийн шинэ механизм хэрэглэх замаар орон нутгийн төсөв санхүүгийн эрх мэдлийг нэмэгдүүлж, төвлөрлийг сааруулах чухал шинэчлэлтийг эхлүүлнэ. Орон нутгийн хөгжлийг дэмжих, бүс нутгийн тэнцвэртэй байдлыг хангах зорилготой “орон нутгийн хөгжлийн нэгдсэн сан” бий болно. Улмаар энэхүү сангаас олгох орлогын шилжүүлэг болон санхүүгийн дэмжлэгийг тодорхой аргачлалд үндэслэн засаг захиргааны нэгжүүдэд хуваарилах зарчимд шилжих нь орон нутгийн бие даасан байдлыг нэмэгдүүлэх, төсвийн төвлөрлийг сааруулахад чухал хувь нэмэр оруулна. Засгийн газрын бус эрх мэдлийн байгууллагуудын төсвийн хараат бус байдлыг хангах зорилгоор Ерөнхийлөгч, Шүүх эрх мэдлийн байгууллагууд, УИХ болон түүнд ажлаа тайлагнадаг Төсвийн ерөнхийлөн захирагчид, Прокурор зэрэг байгууллагуудын төсвийг зохих журмын дагуу зөвшилцсөн хэмжээнд төсөвт тусгах. Цалин, тэтгэвэр, тэтгэмжийн хэмжээг тогтвортой байлгах (2012 онд цалин дунджаар 53 хувь, тэтгэврийн доод хэмжээ 71.2 хувь, халамжийн тэтгэвэр 1.9 дахин өссөн). Засгийн газрын байгууллагуудын (гадаад харилцааны яамнаас бусад) гадаад томилолтын зардлыг нэмэгдүүлэхгүй байх. Нормын хувцасны зардлыг нэмэгдүүлэхгүй байх, шинэ төрлийн хангалтыг хойшлуулах. Нийгмийн халамжийн сангаас ядуу өрхөд олгох тэтгэмжийг зогсоож, хоол тэжээлийн хөтөлбөрийн хамрах хүрээ, нэг иргэнд ногдох хөрөнгийн хэмжээг нэмэгдүүлэх. Нийгмийн баталгааны асуудлыг салбар бүрт өөрөөр тогтоож, тухайн нэг салбарыг онцгойлон нэмэгдүүлдэг явдлыг зогсоож нийтлэг нэг байлгах зарчмыг баримтлах. Макро эдийн засаг, төсвийн тогтвортой байдлыг дэмжих, бэлэн мөнгөний нийлүүлэлтээс шалтгаалсан эдийн засгийн халалт үүсэхээс сэргийлэх зорилгоор ашигт малтмалын салбараас орох орлогыг хуримтлуулах, баялагийн сангийн хэлбэрээр ажиллуулах зарчмыг баримтлах. 15
    • 5. ТӨСВИЙН ОРЛОГО 5.1. Монгол Улсын 2013 оны төсвийн орлого, баримтлах бодлого, зарчим Монгол Улсын 2013 оны төсвийн орлогын төслийг боловсруулахдаа Төсвийн тогтвортойбайдлын тухай хуульд заасан шаардлагын дагуу төсвийн орлогыг тэнцвэржүүлэн тооцож, улмаартөсвийн орлогын тогтвортой эх үүсвэрээр төсвөөс санхүүжүүлэх хөтөлбөр арга хэмжээг жигдсанхүүжүүлэх үндсэн зарчмыг баримтлалаа. Нэгдсэн төсвийн орлогын гурав ба түүнээс дээш хувийгбүрдүүлэх гол нэр төрлийн эрдэс баялгийн үнийг тэнцвэржүүлсэн үнээр тооцсоноор эрдэс баялгийнүнийн хэлбэлзэлийн улмаас төсөвт үзүүлж болзошгүй эрсдэлийг бууруулж байна. Улмаар гол эрдэсбүтээгдэхүүний зах зээлийн үнэ ба тэнцвэржүүлсэн үнийн зөрүүгээс орох орлогыгТогтворжуулалтын санд төвлөрүүлэхээр тооцлоо. Төсвийн тухай хууль 2013 оноос хэрэгжиж эхлэхтэй холбоотойгоор тус хуульд тусгагдсанорон нутгийн төсвийн бие даасан байдлыг хангах зорилгын хүрээнд орон нутгийн төсвийн орлогыг“суурь орлого”-оор буюу Улсын Их Хурлаас баталсан татварын хувь, хэмжээний доод хязгаараартөлөвлөн боловсруулсан. Улмаар 2013 оноос эхлэн тухайн орон нутгийн Иргэдийн төлөөлөгчдийнхурал тухайн орон нутгийн онцлог байдалтай уялдуулан татварын хувь хэмжээг өөрөө тогтоох бөгөөдтогтоосон хувь хэмжээ нь татварын доод хязгаараас давсан тохиолдолд тус орлогыг тухайн ороннутгийн хөгжлийн санд төвлөрүүлж, орон нутаг өөрөө захиран зарцуулах боломжтой болох юм. Төсвийн орлогын төлөвлөлтөнд татварын хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах замаар татварынхувь, хэмжээг өөрчлөхгүй, улмаар эдийн засаг дахь татварын ачааллыг нэмэгдүүлэхгүй байх гэсэнбодлогыг баримтлалаа. Түүнчлэн зорилтот үр дүндээ хүрч, нийгэм эдийн засагт үр ашгаа өгсөн, цаашид үргэлжлүүлэхшаардлагагүй болсон зарим татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийг багасгах замаар татварын орлогынсуурийг нэмэгдүүлэх, татварын тэгш, шударга байх зарчмыг хангахаар төсвийн төсөлд тусгалаа. Бизнесийн орчныг сайжруулах үүднээс татвар, гаалийн байгууллагын үйл ажиллагаатайхолбоотойгоор бизнес эрхлэгчдэд учирч байгаа зарим саад бэрхшээлийг арилган, татвар төлөх,тайлагнах үйл ажиллагааг хялбаршуулах замаар татвар төлөгчдийн цаг хугацаа, зардлыг хэмнэх,түүнчлэн татвар, гаалийн байгууллагын үйл ажиллагааг нийтэд ил тод, нээлттэй болгох арга хэмжээгавч хэрэгжүүлнэ. Далд эдийн засгийг бууруулж, татварын орлогын бааз суурийг нэмэгдүүлэх зорилгоор татвархураалт, хяналт шалгалтын чанарыг сайжруулж, татварын албаны мэдээллийн баазыг өргөжүүлжажиллахаас гадна ард иргэдэд татвараа сайн дураараа төлөх, үүрэг хариуцлагаа ухамсарланбиелүүлэхэд чиглэсэн үйл ажиллагааг улам эрчимжүүлэх болно. Оюу толгой ордын хөрөнгө оруулалтын гэрээнд өөрчлөлт оруулахаар тооцож 2013 онытөсвийн төсөлд тусгалаа. Монгол Улсын Их Хурлын Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгынхорооны 2011 оны 02 тоот тогтоолын 1.2-т "ашигт малтмалын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулахтухай хуульд заасны дагуу бүтээгдэхүүний зах зээлийн үнийн өсөлтийн түвшинд үндэслэн нэмэлтнөөц ашигласны төлбөр бий болсонтой холбогдуулан Тогтвортой байдлын болон Хөрөнгөоруулалтын гэрээтэй аж ахуйн нэгжүүдэд энэ хуулийн үйлчлэлийг хамааруулах талаар хэлэлцээхийх" арга хэмжээ авахыг Монгол Улсын Засгийн газарт даалгасан. 16
    • УИХ-аас Засгийн газарт өгсөн чиглэлийн дагуу Оюу толгой ордын Хөрөнгө оруулалтынгэрээнд өөрчлөлт оруулах хэлэлцээрийг хийснээр тус компаниас ирэх оноос эхлэн ашигт малтмалыннэмэлт нөөц ашигласны төлбөрийг авах, мөн аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын заримхөнгөлөлт, чөлөөлөлтийг бууруулах замаар төсвийн орлогыг 445.8 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдүүлэхээр2013 оны төсвийн төсөлд тусгалаа. 5.2. Төсвийн тэнцвэржүүлсэн орлогыг тооцсон байдал Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийн 6 дугаар зүйлийн 6.1.1-д заасан “төсвийн орлогыгтэнцвэржүүлсэн журмаар тооцдог байх” төсвийн тусгай шаардлагын дагуу төсвийн орлогын тооцоогболовсрууллаа. Гол нэр төрлийн эрдэс баялгийн тооцоо Монгол Улсын 2013 оны төсвийн төсөлд ашигт малтмалын бүтээгдэхүүний үнийн төсөөллийгТөсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийн холбогдох заалт болон ашигт малтмалынбүтээгдэхүүний үнийн төсөөлөл хийдэг олон улсын банк, санхүүгийн байгууллагаас гаргасантөсөөлөлд тулгуурлан хийлээ. Үнийн хэлбэлзэлтэй холбоотой эрсдлийг бууруулах зорилгоор 2010 онд УИХ-аас баталсанТөсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийн дагуу 2011 оноос эхлэн төсвийн тэнцвэржүүлсэнорлогыг тооцож, Тогтворжуулалтын санд тодорхой хэмжээний хуримтлалыг бий болгоод байгаабилээ. Ирэх 2013 онд 213.0 тэрбум төгрөгөөс дээш хэмжээний орлого төсөвт дангаар төвлөрүүлэхэрдэс баялгийн бүтээгдэхүүн нь Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийн 4 дүгээр зүйлийн 4.1.2-тзаасан “гол нэр төрлийн эрдэс баялаг”-ийн шаардлагыг хангахаар байна. Энэхүү шаардлагыг ирэх ондзэс, нүүрс хангахаар байгаа тул эдгээр эрдэс баялгийг гол нэр төрлийн эрдэс баялгаар тодорхойлж,тэнцвэржүүлсэн үнийг хуульд заасны дагуу тооцлоо. Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийн 11.1.3-т тухайн төсвийн жилийн дараахь жилийнтөсвийн төсөлд баримтлах гол эрдэс баялгийн бүтээгдэхүүний тэнцвэржүүлсэн үнийг өмнөх 12жилийн үнийн дундаж болон тухайн төсвийн жил, түүний дараахь 3 жилийн дундаж үнийнтөсөөллийг дундажлан тус тус тооцохоор заасан. Үүний дагуу зэс, боловсруулсан, коксжих болончулуун нүүрсний тэнцвэржүүлсэн үнийг дараах байдлаар тооцлоо. Хүснэгт 5.2.1. Гол нэр төрлийн эрдэс баялгийн бүтээгдэхүүний сүүлийн 12 жилийн дундаж үнэ (ам.доллар, тонноор) Коксжих нүүрс Чулуун нүүрс Он Зэс Боловсруулсан нүүрс (ккал 5500-с дээш) (4000-5500) 2000 1814.5 43.0 38.7 21.5 2001 1580.2 53.4 41.7 23.2 2002 1560.3 43.9 46.4 25.8 2003 1779.4 46.4 49.3 27.4 2004 2863.5 92.1 57.0 31.7 2005 3676.5 81.7 55.4 50.0 2006 6731.4 85.3 58.5 51.2 2007 7131.6 112.4 66.3 55.0 17
    • 2008 6963.5 217.2 103.2 84.0 2009 5165.3 121.6 86.3 69.8 2010 7538.4 168.3 109.2 94.4 2011 8800.6 183.8 105.4 85.5 Дундаж 4633.8 104.1 68.1 51.6 Хүснэгт 5.2.2. Олон Улсын санхүүгийн байгууллагуудаас гаргасан үнийн төсөөлөл(ам.доллараар, тонноор) Боловсруулсан Коксжих нүүрс Чулуун нүүрс Он Зэс нүүрс (ккал 5500-с дээш) (4000-5500 ккал) 2012 7970.1 163.6 86.0 74.17 2013 8152.0 161.2 96.7 83.17 2014 8180.0 157.0 94.2 81.01 2015 7795.6 153.8 92.3 79.36 Дундаж 8024.0 158.9 92.3 79.4 Хүснэгт 5.2.3. 2013 оны төсөвт тусгасан тэнцвэржүүлсэн үнэ (1 ба 2-т тодорхойлсон үнийн дундаж,тонн ам.доллараар ) Зэс 6328.9 Боловсруулсан нүүрс 131.5 Коксжих нүүрс (ккал 5500-с дээш) 80.2 Чулуун нүүрс (4000-5500ккал) 65.5 5.3. Эдийн засаг дахь татварын ачаалал Монгол Улсын нэгдсэн төсвийн нийт тэнцвэржүүлсэн орлого 2013 онд 7,088.3 тэрбум төгрөгтхүрч, ДНБ-ий 40.2 орчим хувийг эзлэхээр байна. Өөрөөр хэлбэл, нийт эдийн засгийн 40.2 орчимхувьтай тэнцэх хөрөнгийн дахин хуваарилалт төсвөөр дамжин хийгдэж байгаа нь төсвийн бодлогомакро эдийн засгийн тэнцвэрт хэр хүчтэй нөлөө үзүүлэхийг тодорхой харуулж байна. Эдийн засаг дахь татварын ачааллыг тооцохдоо нийт татварын орлогыг ДНБ-д харьцуулантооцдог. Монгол Улсын 2004 оноос хойшхи татварын ачааллыг графикаар харуулбал: График 5.3.1 Эдийн засаг дахь татварын ачаалал 18
    • Графикаас харахад татварын ачааллын хэмжээ сүүлийн жилүүдэд ихээхэн өссөн байна.Тухайлбал, 2006-2008 оны байдлаар татварын ачааллын хэмжээ дундажаар ДНБ-ий 29.0 хувьд хүрчбайсан бол 2009 онд дэлхий нийтийг хамарсан санхүү, эдийн засгийн хямралтай холбоотойгоортатварын орлого огцом буурч, татварын ачааллын хэмжээ 24.6 хувьд хүрсэн. Улмаар эдийн засгийнсэргэлт болон уул уурхайн салбарын өсөлтөөс шалтгаалан эдийн засаг дахь татварын ачааллынхэмжээ 2010-2011 онд 31.9-36.1 хувьд хүрч өссөн. Түүнчлэн 2012 оны хувьд татварын ачааллынхэмжээ 30.5 хувьд хүрэхээр байгаа нь уул уурхайн гол нэр төрлийн бүтээгдэхүүний дэлхийн зах зээлдээрх үнийн бууралт болон нүүрсний зах зээлийн уналттай холбоотойгоор уул уурхайн салбараастөвлөрүүлэх орлогын хэмжээ буурсантай холбоотой байна. Ирэх 2013 оны хувьд татварын ачааллынхэмжээ 36.7 хувьд хүрэхээр байна. 5.4. Уул уурхайн салбарын орлого Гол нэр төрлийн уул уурхайн бүтээгдэхүүний биет хэмжээ болон татварын орлогын өмнөхжилүүдийн гүйцэтгэл болон ирэх жилийн төсөөллийг дараах хүснэгтээр харууллаа. Хүснэгт 5.4.1. Уул уурхайн салбарын орлогын төсөөлөл /тэрбум төгрөг/ 2009 2010 2011 2012 оны 2013 гүйцэтгэл гүйцэтгэл гүйцэтгэл ХБГ төлөвлөгөө Бүтээгдэхүү № нэр ний төрөл Хэмжээ Хэмжээ Хэмжээ Хэмжээ Хэмжээ Татвар Татвар Татвар Татвар Татвар 1 Алт /тн/ 1 9.3 60.5 4.1 38.2 5.6 36.4 4.7 47.6 19.7 121.5 Нүүрсний 2 экспорт /сая 2 тонн/ 7.1 76.8 16.8 193.9 20.9 475.3 16.4 310.4 34.7 466.1 Зэсийн 3 баяжмал/мян 3 .тонн/ 530.3 237.2 568.6 534.8 573.0 577.4 503.5 545.3 945.0 457.9 Цайрын 4 баяжмал 4 /мян.тонн/ 150.7 11.3 119.8 34.2 120.7 31.8 116.1 22.7 55.4 13.5 Төмрийн 5хүдэр, 5 баяжмал /сая.тонн/ 1.6 12.1 3.6 99.8 5.7 54.6 6.4 57.3 9.9 144.6 Жонш, 6жоншны 6 баяжмал /мян.тонн/ 313.5 2.1 418.9 4.3 404.0 6.4 423.1 2.1 571.4 12.12 7Бусад 7 бүтээгдэхүүн 61.7 41.18 НИЙТ ДҮН 400.0 905.2 1182.0 1047.1 1257.12 Оюу толгой гэрээнд өөрчлөлт оруулснаар 445.8 Оюу толгой гэрээнд өөрчлөлт оруулсны дараах нийт дүн 1702.8 19
    • Уул уурхайн бүтээгдэхүүний олборлолт, борлуулалтаас 2013 онд төсөвт нийт 1257.12 тэрбумтөгрөгийн орлого төвлөрөхөөр байна. Оюу толгой компани 2013 онд 382.0 мянган тонн зэсийнбаяжмал, 424.0 мянган унци алт, 802.0 мянган унци мөнгө олборлож, тус компаниас төсөвт нийт 151.3тэрбум төгрөгийн татварын орлогыг төвлөрүүлэхээр тооцсон. Түүнчлэн, Оюу Толгой ордын Хөрөнгөоруулалтын гэрээнд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах замаар 2013 онд төсөвт 445.8 тэрбум төгрөгийн нэмэлторлогыг төвлөрүүлэхээр тооцлоо. Улмаар уул уурхайн бүтээгдэхүүний олборлолт, борлуулалтаастөвлөрүүлэх нийт орлого 1702.8 тэрбум төгрөг болохоор байна. Уул уурхайн салбараас орох төсвийн орлого нь манай улсын гол экспортлогч орон болохБНХАУ-ын эдийн засгийн байдал, ашигт малтмалын бүтээгдэхүүний эрэлтээс ихээхэн хамааралтайбайгаа нь төсвийн орлогод гол эрсдэлийг учруулж байна. 2012 оны эхний 8 сарын байдлаар манайулсын нийт экспортын 93.7 хувь нь БНХАУ-тай хийгдсэн байна. Түүнчлэн, нийт экспортын үнийндүнгийн 98.3 хувийг эрдэс бүтээгдэхүүн, үнэт ба хагас үнэт чулуу, үнэт металл, гоёлын зүйлс, зоос,түүхий болон боловсруулсан арьс, шир, ангийн үс, тэдгээрээр хийсэн эдлэл, нэхмэл бүтээгдэхүүнэзэлж байна. (Эх сурвалж: Үндэсний статистикийн хороо, 2012 оны 8-р сарын Статистикийн бюллетень) БНХАУ-ын эдийн засгийн өсөлт 2012 оны эхний хагас жилд 7.6 хувьд хүрч, 2008-2009 онысанхүүгийн хямралаас хойшхи хамгийн бага хэмжээндээ хүрсэн байна. (Эх сурвалж: http://www.reuters.com) Олон улсын валютын сангаас 2012 оны 7 дугаар сард гаргасан “Дэлхийн эдийн засгийн төлөвбайдал”-ын тайланд евро бүсийн өрийн хямрал улам дордож байгаа нь БНХАУ-ын эдийн засгийнөсөлтийн гол эрсдэл болоод байгааг анхааруулсан байна. Үүнээс гадна тус улсын эдийн засгийндотоодын эрсдэлүүд нь мөн эдийн засгийн өсөлтийг нь бууруулж болзошгүй байгаа ч энэ бүхэндхариу үйлдэл үзүүлэх боломж бололцоо байгааг бас сануулжээ. (Эх сурвалж: www.imf.org) БНХАУ-ын эдийн засгийн өсөлт ийнхүү буурч буй нь манай улсын эдийн засаг болон төсвийнорлогод мэдэгдэхүйц нөлөө үзүүлж байна. Тус улсын эдийн засаг хямран, томоохон бүтээнбайгуулалт нь танагдаж, үүнийгээ дагаад үйлдвэрлэл буурч улмаар төмөрлөгийн үйлдвэрийн гол орцболох коксжих нүүрсний хэрэглээ буурч байна. 2012 оны эхний хагаст БНХАУ-ын дотоодын гангийнэрэлт буурсантай холбоотой манай улсын хувьд нүүрсний зах зээлийн нөхцөл байдал эрс муудажбаяжуулсан болон коксжих нүүрсний экспортын үнэ 23-29 хувиар унаад байна. Энэхүү үнийн огцом уналт, БНХАУ-ын нүүрсний эрэлтийн бууралтаас үүдэн Монгол Улсыннүүрсний экспортын хэмжээ энэ оны 7 дугаар сард 0.9 сая тонн хүртэл буурч өмнөх сараасаа даруй61.8%-иар, өнгөрөгч 2011 оны мөн үетэй харьцуулбал 42.5%-иар тус тус буурсан үзүүлэлттэй байна. График 5.4.1. Сар бүрийн нүүрсний экспортын хэмжээ /мян.тонн/ Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийн дагуу 2012 оны батлагдсан төсөвт баримтлах голнэр төрлийн эрдэс бүтээгдэхүүний тэнцвэржүүлсэн үнийг тооцоход боловсруулсан нүүрс 166.6, хүрэн 20
    • нүүрс 57.2, чулуун нүүрс 72.4, коксжих нүүрс 102.6 ам.доллар гарч байсан. Нүүрсний тэнцвэржүүлсэнүнэ харьцангуй өндөр гарсан нь 2012 оны батлагдсан төсвийг бэлтгэх үед буюу 2011 оны 9 дүгээрсард нүүрсний зах зээлийн үнийн ирэх 4 жилийн төсөөлөл харьцангуй өндөр буюу баяжуулсан болонкоксжих нүүрсний үнийн төсөөлөл 200 ам.доллараас дээш байсантай холбоотой юм. Харин 2013 оны төсвийн төслийг бэлтгэх үед олон улсын зах зээлийн судалгааныбайгууллагуудаас хийсэн нүүрсний үнийн төсөөллийг авч үзэхэд ирэх жилүүдэд нүүрсний үнийгнилээд бууруулж төсөөлсөн байна. БНХАУ-ын зах зээл дээрх нүүрсний эрэлт үргэлжлэн унавал үүнийг даган үнэ буурч, улмаарманай улсын нүүрсний экспортын хэмжээ төлөвлөсөн хэмжээнд хүрэхгүй байх томоохон эрсдэлбайна. Уул уурхайн салбараас орох татварын орлогын хэмжээ 2011 оны гүйцэтгэлээр 1.1 их наядтөгрөг болж 2009 оныхоос 3 дахин өссөн боловч дэлхийн эдийн засгийн байдалд үүсээд буйтогтворгүй байдлын улмаас манай улсын уул уурхайн салбараас орох төсвийн орлогын өсөлтийн хурдсаарах хандлагатай болж байна. Гэвч 2013 оноос Оюу толгой компанийн бүтээгдэхүүний олборлолт эхэлснээр манай улсынуул уурхайн салбарын орлого ирэх жилүүдэд өсөхөөр байна. 2013 оны төсвийн төлөвлөгөөгөөр ашигт малтмалын гол нэрийн бүтээгдэхүүнээс орохтатварын орлогын төлөвлөгөөг харуулбал: Хүснэгт 5.4.2. Гол нэр төрлийн эрдэс баялгийн бүтээгдэхүүнээс орох татварын орлогын төлөвлөгөө 2013 оны төлөвлөгөө /тэрбум төгрөгөөр/ Бүтээгдэхүүний Биет№ Ногдол Бусад Гаалийн нэр төрөл хэмжээ ААНОАТ АМНАТ ӨСНАТ Нийт ашиг татвар хураамж 1 Алт /тн/ 19.8 15.95 75.10 20.60 9.90 0.00 121.55 2 Нүүрсний /сая тонн/ 34.80 72.90 188.90 74.59 16.30 61.17 52.30 466.16 Үүнээс: Экспортын нүүрс 5.8 71.90 183.90 74.59 16.30 49.20 42.1 116.71 Дотоодын нүүрс 6.8 1.00 5.00 11.97 10.2 28.17 Зэсийн баяжмал 3 /мян.тонн/ 945.0 44.10 115.20 153.60 66.00 79.00 0.95 457.90 Цайрын баяжмал 4 /мян.тонн/ 55.4 7.80 4.50 0.01 1.20 0.06 13.57 Төмрийн хүдэр, 5 баяжмал /сая.тонн/ 9.9 18.17 65.00 46.20 5.32 9.95 144.64 Жонш, жоншны 6 баяжмал /мян.тонн/ 571.4 0.68 7.45 2.71 0.70 0.57 12.12 7 Бусад 15.00 5.14 0.97 20.00 0.08 41.18 НИЙТ ДҮН 174.12 461.20 298.50 82.30 177.30 63.70 1 257.12 21
    • Оюу Толгойн Хөрөнгө 8 оруулалтын гэрээнд өөрчлөлт оруулснаар 224.5 221.3 445.8 Оюу толгой гэрээнд өөрчлөлт оруулсны дараах нийт дүн 398.6 461.2 519.8 82.3 177.3 63.7 1 702.92 5.5. Тогтворжуулалтын сангийн орлого Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийн дагуу төсвийн тогтвортой байдлыг хангах, уулуурхайн бүтээгдэхүүний үнийн өсөлтөөс бий болсон орлогоор хуримтлал үүсгэх зорилгоор төсвийнтэнцвэржүүлсэн орлогыг тооцож, гол нэрийн эрдэс баялгийн зах зээлийн үнэ болон тэнцвэржүүлсэнүнийн зөрүүгээс орох татварын орлогыг Тогтворжуулалтын санд хуримтлуулахаар төлөвлөлөө. Ирэх онд нэг тонн зэсийн зах зээлийн үнэ дунджаар 8152 ам.доллар, нэг тонн нүүрсний үнэнүүрсний нэр төрлөөс хамааран 83.2-161.2 ам.доллар байна гэж төсөөллөө. Улмаар Тогтвортойбайдлын тухай хуулийн дагуу Тогтворжуулалтын сангийн орлогыг тооцлоо. Хүснэгт 5.5.1. Тогтворжуулалтын сангийн орлогын төлөвлөгөө /тэрбум төгрөг/ Бүтээгдэхүүний нэр төрөл Үзүүлэлт Боловс- Нийт дүн руулсан Коксжих Чулуун Зэсийн нүүрс нүүрс нүүрс баяжмал Биет хэмжээ 5.8 сая 14.4 сая 5.7 сая 945.0 мянга Тэнцвэржүүлсэн үнэ $131.5 $80.20 $65.50 $ 6 328.90 Зах зээлийн үнэ $161.2 $96.70 $83.17 $ 8 152.00 Аж ахуйн нэгжийн орлогын 3.0 12.14 2.97 19.90 38.03 албан татварын орлого Ашиг малтмалын нөөц 11.56 9.31 6.71 27.75 55.33 ашигласны төлбөрийн орлого Өсөн нэмэгдэх нөөц ашигласны 8.59 2.71 9.00 56.11 76.40 төлбөрийн орлого Тогтворжуулалтын санд 23.15 24.16 18.68 103.77 169.7 төвлөрөх орлогын дүн Тогтворжуулалтын санд нийт 169.76 тэрбум төгрөг төвлөрөхөөр байгаагийн 103.8 тэрбумтөгрөг буюу 61 хувь нь зэснээс, 66.0 тэрбум төгрөг буюу 39 хувь нь нүүрснээс тус тус төвлөрөхөөрбайна. 5.6. Монгол Улсын 2013 оны төсвийн орлого Төсвийн орлогын 2013 оны төлөвлөгөөний төслийг боловсруулахдаа 2012 оны хүлээгдэж буйгүйцэтгэлд үндэслэн төсвийн орлогын боломжит эх үүсвэрүүдийг бүрэн дайчилж, өнөөгийн хүчинтөгөлдөр мөрдөгдөж буй хууль эрх зүйн орчны хүрээнд Засгийн газраас эдийн засаг, нийгмийгхөгжүүлэх чиглэлээр баримталж буй бодлого, хөтөлбөр, арга хэмжээ, эдийн засгийн өсөлт, гадаад,дотоод орчны нөлөөлөл зэргийг тооцон, Монгол Улсын нэгдсэн төсвийн тэнцвэржүүлсэн орлогыг 22
    • 2012 оны төсвийн тодотголоос 1,558.0 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдүүлэн 7,088.3 тэрбум төгрөгт хүрэхээртооцлоо. График 5.6.1. Монгол Улсын Нэгдсэн төсвийн нийт тэнцвэржүүлсэн орлого 2004-2013 он, тэрбум төгрөг Хүснэгт 5.6.1. Монгол Улсын 2013 оны нэгдсэн төсвийн тэнцвэржүүлсэн орлого /тэрбум төгрөг/ 2011 2012 2013 Орлого гүйцэтгэл ХБГ төсөл 1 2 3 НИЙТ ОРЛОГО БА ТУСЛАМЖИЙН ДҮН 4468.2 5631.7 7258.1 ТОГТВОРЖУУЛАЛТЫН САН 241.0 101.3 169.7 ТЭНЦВЭРЖҮҮЛСЭН ОРЛОГО БА ТУСЛАМЖИЙН ДҮН 4159.6 5530.3 7088.3 1 Татварын орлого 3668.3 4925.6 6470.5 1.1. Орлогын албан татвар 833.7 950.8 1261.5 1.2. Нийгмийн даатгалын орлого 473.3 591.5 732.0 1.3. Өмчийн татвар 17.1 15.9 23.7 1.4. Нэмэгдсэн өртгийн албан татвар 1114.4 1734.0 1942.7 1.5. Онцгой албан татварын орлого 293.9 376.4 595.2 1.6. Тусгай зориулалтын орлого 26.4 28.0 37.2 1.7. Гадаад үйл ажиллагааны орлого 337.4 565.9 581.7 1.8. Бусад татвар(төлбөр, хураамж) 571.9 662.8 1296.3 2 Татварын бус орлого 545.3 602.9 617.0 ХӨРӨНГИЙН ОРЛОГО 11.9 0.7 0.8 ТУСЛАМЖИЙН ОРЛОГО 1.5 1.0 0.0 2012 оны төсвийн төсөлд нэгдсэн төсвийн нийт тэнцвэржүүлсэн орлого 2012 оны төсвийнтодотголоос 1,558.0 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдэн 7,088.3 тэрбум төгрөгт хүрэхээр байгаагаас 91.3 хувьбуюу 6,470.5 тэрбум төгрөг нь татварын орлого, үлдэх 8.7 хувь буюу 617.0 тэрбум төгрөг нь татварынбус орлого байна. Төсвийн орлогын гол бүрдүүлэгч Татварын ерөнхий газар, Гаалийн ерөнхий газраас төсөвттөвлөрүүлсэн орлогыг харуулбал дараах байдалтай байна. 23
    • Хүснэгт 5.6.2. Татварын ерөнхий газар, Гаалийн ерөнхий газрын орлого 2012-2013 оны байдлаар /тэрбум төгрөг/ 2012 2013 Үзүүлэлт 2007 2008 2009 2010 2011 ХБГ Төсөл Нийт орлого, 1 880.5 2 170.4 1 994.0 3 122.5 4 468.2 5 631.7 7 258.3 үүнээс: Татварын ерөнхий 1 086.6 1 166.0 938.8 1 545.6 2 159.5 2 428.6 3 163.6 газар Гаалийн ерөнхий 418.7 588.6 514.9 877. 6 1 421. 0 2 044.7 2 340.7 газар 2013 онд Татварын ерөнхий газраас төсөвт 3,163.6 тэрбум төгрөгийн орлого төвлөрүүлэхээрбайгаа нь нэгдсэн төсвийн нийт орлогын 43.6 хувийг эзэлж байна. Гаалийн ерөнхий газраас улсынтөсөвт 2013 онд 2,340.7 тэрбум төгрөгийн орлого төвлөрүүлэхээр байгаа нь нэгдсэн төсвийн орлогын32.2 хувийг эзэлж байна. Татварын болон Гаалийн ерөнхий газар нь 2013 онд нэгдсэн төсвийн нийторлогын 75.8 хувийг бүрдүүлэхээр байна. 5.6.1. Татварын орлого, төрөл тус бүрээр Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татвар Монгол Улсын төсөвт 2013 онд төвлөрөх аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварынтөлөвлөгөөг боловсруулахдаа макро эдийн засгийн үндсэн үзүүлэлтүүд, 2012 оны эхний хагасжилийн гүйцэтгэл болон хүлээгдэж буй гүйцэтгэл, аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварынногдол, төлөлтийн сүүлийн 3 жилийн судалгаа, аж ахуйн нэгж, байгууллагуудын сүүлийн 3 жилийнэдийн засгийн үзүүлэлтийн судалгаа, эдийн засгийн өсөлт зэргийг харгалзан үзэж төлөвлөснөөр 2013онд аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын орлогоор улсын төсөвт 863.7 тэрбум төгрөг,Тогтворжуулалтын санд 38.0 тэрбум төгрөгийг төвлөрүүлэхээр тооцлоо. Хувь хүний орлогын албан татвар 2013 онд хувь хүний орлогын албан татварын орлогоор орон нутгийн төсөвт 426.9 тэрбумтөгрөгийн орлого төвлөрүүлэхээр тооцсон нь энэ оны хүлээгдэж буй гүйцэтгэлээс 120.5 тэрбумтөгрөгөөр нэмэгдэхээр байна. Энэ нь 2013 оноос эхлэн үл хөдлөх эд хөрөнгийн албан татварынүнэлгээг нэмэгдүүлэх, хувиараа ажил, үйлчилгээ үзүүлдэг, бараа нийлүүлдэг иргэдийн бүртгэлийгсайжруулах замаар татварын бааз суурийг өргөтгөх, аж үйлдвэрийн салбар, уул уурхайн салбарынбүтээн байгуулалтын ажил эрчимжиж байгаатай холбоотойгоор ажлын байр шинээр нэмэгдэж байгаань хувь хүний орлогын албан татварын орлого өсөхөд нөлөөлнө гэж тооцлоо. Цалин, хөдөлмөрийн хөлс болон түүнтэй адилтгах орлогын албан татварын 2011 оны жилийнэцсийн тайлангийн нэгтгэлээс харахад нийт 1145.3 мянган татвар төлөгч хувь хүний орлогын албантатварт хамрагдсан байна. Нийт цалин болон түүнтэй адилтгах орлого 2641.9 тэрбум төгрөгбайгаагаас ажил олгогчтой хөдөлмөрийн гэрээ байгуулан үндсэн ажилтнаар ажиллаж буй татвартөлөгч 994.1 мянга ба цалин, түүнтэй адилтгах орлого 2559.7 тэрбум төгрөг, үндсэн ажлын газраасбусад гэрээт ажиллагсад 151.2 мянга буюу хөдөлмөрийн хөлс болон түүнтэй адилтгах орлого нь 82.3тэрбум төгрөг байна. Эрүүл мэнд нийгмийн даатгалын шимтгэлийг нийт 809.7 мянган татвар төлөгч,205.9 тэрбум төгрөг төлсөн. Цалин, хөдөлмөрийн хөлс болон түүнтэй адилтгах орлогын албан татварногдуулах орлого 2436.0 тэрбум төгрөг, ногдуулсан татвар 243.6 тэрбум төгрөг байна. Тэтгэмж болонтүүнтэй адилтгах орлогод ногдох татвар 0.9 тэрбум төгрөг, бэлгэнд ногдох татвар 0.2 тэрбум төгрөг,төлөөлөн удирдах зөвлөл, бусад зөвлөлийн гишүүдийн цалин, түүнтэй адилтгах орлогод ногдох 24
    • татвар 1.3 тэрбум төгрөг, шагнал урамшууллын орлогод ногдох татвар 0.4 тэрбум төгрөг бөгөөд нийттатварын ногдуулалт 246.5 тэрбум төгрөг байна. Үүнээс сарын 7.0 мянга буюу жилийн 84.0 мянгантөгрөгийн татварын хөнгөлөлт эдэлсэн 779.7 мянган хүн буюу 33.9 тэрбум төгрөг байна. Хувь хүнийорлогын албан татварын хуулийн дагуу хөнгөлөлт, чөлөөлөлт эдэлсний дараа төлбөл зохих албантатвар 199.4 тэрбум төгрөг байна. 2013 онд хувь хүний орлогын албан татварын буцаан олголтоор29.2 тэрбум төгрөг олгохоор тусгалаа. Хувь хүний орлогын албан татварын тухай хуулийн 30 дугаар зүйлийн 30.2 дахь заалтын дагуухувь хүний авсан хүүгийн орлогыг албан татвараас чөлөөлж байсан. Тус хуулийн холбогдох заалт нь2013 оны 1 дүгээр сарын 1-ний өдрөөс эхлэн хүчингүй болж, хуулийн дагуу олсон орлогын 10 хувиаралбан татвар ногдуулахаар байгааг 2013 оны төсвийн төсөлд тооцож тусгалаа. Нийгмийн даатгалын шимтгэлийн орлого Нийгмийн даатгалын шимтгэл, хураамжийн хэмжээг 2012 оны төсвийн төлөвлөгөөнөөс 140.5тэрбум төгрөгөөр нэмэгдүүлэн 732.0 тэрбум төгрөгт хүрэхээр төлөвлөлөө. Үл хөдлөх хөрөнгийн албан татвар Сүүлийн жилүүдэд бизнесийн үйл ажиллагаа өргөжиж, улмаар иргэд, аж ахуйн нэгжийнэзэмшиж буй үл хөдлөх эд хөрөнгө нэмэгдэж байгаатай холбоотойгоор үл хөдлөх эд хөрөнгийн албантатварын орлогоор орон нутгийн төсөвт 2012 онд 23.6 тэрбум төгрөгийн орлого төвлөрөхөөр байна. Нэмэгдсэн өртгийн албан татвар Дотоодын бараа, үйлчилгээний нэмэгдсэн өртгийн албан татвар: Дотоодын бараа,үйлчилгээний нэмэгдсэн өртгийн албан татварын орлогыг тооцохдоо дотоодын нийт бүтээгдэхүүнийөсөлт, хэрэглээний үнийн өсөлт зэрэг макро эдийн засгийн үндсэн үзүүлэлт, 2012 оны хүлээгдэжбайгаа гүйцэтгэлтэй уялдуулан тооцоход улсын төсөвт ирэх 2013 онд 757.4 тэрбум төгрөгийн орлоготөвлөрүүлэхээр тооцсон нь энэ оны хүлээгдэж буй гүйцэтгэлээс 174.5 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдэхээрбайна. Импортын барааны нэмэгдсэн өртгийн албан татвар: Макро эдийн засгийн үндсэн үзүүлэлт,өмнөх жилүүдийн гүйцэтгэл болон 2012 оны хүлээгдэж буй гүйцэтгэлтэй уялдуулан 2013 оны улсынтөсөвт төвлөрөх импортын барааны нэмэгдсэн өртгийн албан татварын орлогыг тооцлоо. Импортын барааны нэмэгдсэн өртгийн албан татварын орлогыг импортын тоо хэмжээтэйуялдуулан тооцоход улсын төсөвт 2013 онд 1,262 тэрбум төгрөг төвлөрүүлэхээр байгаа нь 2012 оныхүлээгдэж буй гүйцэтгэлээс 48.4 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдэхээр байна. Хүснэгт 5.6.1.1. Импортын барааны НӨАТ-ын төлөвлөгөө Төрөл 2007 он 2008 он 2009 он 2010 он 2011 он 2012 он 2013* он Импортын хэмжээ /сая.$/ 1856.2 2751.3 2046.5 3300.5 6783.9 9,272.8 9,617.0 Импортын барааны НӨАТ /тэрбум.төг/ 198.9 289.5 247.1 422.8 819.3 1,213.6 1,262.0 25
    • Онцгой албан татвар Эх орны үйлдвэрийн архи, дарсны онцгой албан татварын орлогоор онцгой албан татварынархинд ногдох хувь хэмжээг нэмэгдүүлсэнтэй холбогдуулан 2012 оны тодотголоор 113.0 тэрбумтөгрөг улсын төсөвт төвлөрүүлэхээр тусгасан. 2013 онд архи, дарсны онцгой албан татварынорлогоор 130.1 тэрбум төгрөг улсын төсөвт төвлөрөхөөр тусгалаа. Үүний дийлэнх хувийг үндэснийтомоохон үйлдвэрлэгч болох “АПУ” ХК, “Спирт бал бурам” ХК, “Жем интернешнл” ХХК, үлдэххувийг орон нутгийн болон бусад архины үйлдвэрээс төвлөрөхөөр байна. Улсын хэмжээнд архи, дарс,пиво, тамхи үйлдвэрлэгч 150 аж ахуйн нэгж бүртгэлтэй байгаа боловч 45 хувь буюу 68 үйлдвэртогтмол, 5 хувь буюу 7 үйлдвэр тогтмол бус, 50 хувь буюу 75 үйлдвэр огт үйл ажиллагаа явуулаагүй,үйлдвэрлэл нь бүрэн зогссон байна. График 5.6.1.1. Дотоодын архины үйлдвэрлэлийн хэмжээ /мян.литр/ Дотоодын пивоны онцгой албан татвараар 2013 онд 21.8 тэрбум төгрөг төвлөрөхөөр тооцожтусгалаа. Хүснэгт 5.6.1.2. Пиво үйлдвэрлэгч аж ахуй нэгжүүдийн үйл ажиллагааны жигд байдал Үйлажиллагаа Аж ахуйн нэгжийн Тогтмол Тогтмол бус явуулаагүй тоо 2011 он 2012 он тоо 2011 он 2012 он тоо 2011 он 2012 он тоо Орон нутаг 8 0 1 +1 0 0 0 8 7 -1 Улаанбаатар 15 9 8 -1 1 0 -1 5 7 +2 Нийт 23 9 9 0 1 0 -1 13 14 -1 Харин дотоодын тамхины онцгой албан татвараар хуулийн өөрчлөлттэй холбогдуулан 2013онд 46.8 тэрбум төгрөг улсын төсөвт төвлөрөхөөр тооцлоо. График 5.6.1.2. Дотоодын тамхины үйлдвэрлэлийн хэмжээ /мян.блок/ 26
    • Онцгой албан татварыг импортолсон барааны тоо хэмжээнд ногдуулдаг тул тухайн барааныхэрэглээний өөрчлөлтөөс шууд хамааран онцгой албан татварын орлого хэлбэлзэж байдаг. Сүүлийнжилүүдэд онцгой албан татвартай барааны хэрэглээ харьцангуй өсч байгаа бөгөөд дараах хүснэгтээс2007 оноос хойш импортолсон архи, тамхи, пиво болон суудлын автомашины тоо хэмжээг харжболно. Хүснэгт 5.6.1.3.Онцгой албан татвартай барааны импортын хэмжээ Үндсэн 2007 оны 2008 оны 2009 оны 2010 оны 2011 оны 2012 оны 2013 оны х/н үзүүлэлт гүйцэтгэл гүйцэтгэл гүйцэтгэл гүйцэтгэл гүйцэтгэл ХБГ төсөл Архи, виски л 27,980 68,753 92,420 124,575 267,488 355,055 404,408 Дарс л 1,511,576 1,660,631 1,069,514 1,849,233 2,606,717 2,889,263 3,438,223 мян.ш Янжуур 1,092,809 1,564,405 1,490,592 1,148,079 1,728,116 1,989,462 2,034,325 тамхи Дүнсэн тн 1,420 1,576 1,316 1,327 1,458 1,480 1,296 тамхи л Пиво 13,622,498 18,302,600 10,937,300 18,796,970 22,663,197 27,905,165 35,858,137 ш Суудлын 20,012 37,127 11,459 24,633 50,663 33,624 39,624 автомашин Эх сурвалж. Гаалийн статистик мэдээ Архи, дарс, янжуур тамхи, шар айрагны импортын хэмжээ 2012 онд өмнөх онтой харьцуулахаднилээд өссөн боловч 2012 оны 9 дүгээр сард импортын архи, тамхины онцгой албан татварыгнэмэгдүүлэх тухай Онцгой албан татварын тухай хуульд өөрчлөлт оруулсны улмаас 2013 онд архи,тамхины импортын өсөлтийн хувь саарах төлөвтэй байна. Энэ нь пивоны хэрэглээг өсгөхөд нөлөөлж,2013 онд пивоны импорт энэ оны хүлээгдэж буй гүйцэтгэлээс 28 хувиар өсч 35 сая литрт хүрэхээрбайна. Ирэх 2013 онд улсын төсөвт импортын архи, тамхины онцгой албан татварын орлогоор 81.4тэрбум төгрөг төвлөрөхөөр байгаа нь энэ оны хүлээгдэж буй гүйцэтгэлээс 28 тэрбум төгрөгөөр,импортын пивоны онцгой албан татварын орлогоор 10.5 тэрбум төгрөгийн орлого төвлөрөхөөр байгаань энэ оны хүлээгдэж буй гүйцэтгэлээс 1.4 тэрбум төгрөгөөр тус тус нэмэгдэхээр байна. 2011 оны 11сард Онцгой албан татварын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулж суудлын автомашины онцгойалбан татварыг нэмэгдүүлсний улмаас импортын хэмжээ 2012 онд өмнөх оноос 24,560 ширхэгээрбуурч 26,103 ширхэг суудлын автомашин импортлох төлөвтэй байна. Хүснэгт 5.6.1.4. Суудлын автомашины импортын хэмжээ 2007 2008 2009 2010 2011 2012* 2013** Онцгой албан татвартай суудлын 20,012 37,127 11,459 24,633 50,663 26,103 39,624 автомашины хэмжээ Монгол Улсын 2012 оны төсвийн тухай хуульд суудлын автомашины онцгой албан татварынорлогоор 101.5 тэрбум төгрөгийн орлогыг улсын төсөвт төвлөрүүлэхээр тооцож тусгасны 77 орчимхувь буюу 79 тэрбум төгрөгийн орлого нь энэ оны эхний 8 сарын байдлаар төвлөрчээ. Энэ оны эхний8 сард 20 мянган ширхэг суудлын автомашин импортолсон бөгөөд хүлээгдэж буй гүйцэтгэлээр 26мянга гаруй ширхэг суудлын автомашин импортлох төлөвтэй байна. Иймд ирэх онд суудлынавтомашины импортыг 39.6 мянган ширхэг татвартай суудлын автомашин импортлож 149.5 тэрбумтөгрөгийн онцгой албан татварын орлого төвлөрүүлэхээр тооцлоо. 27
    • Автобензин, дизелийн түлшний хэрэглээ жил ирэх тусам нэмэгдэж байгаа тул 2013 онд энэоны хүлээгдэж буй гүйцэтгэлээс 38 хувь буюу 423.1 мянган тонноор нэмэгдэж нийт 1,550.5 мянгантонн автобензин, дизелийн түлш импортлоно гэж тооцов. 2012 онд газрын тосны бүтээгдэхүүнийхилийн үнэ болон валютын ханшны өсөлтийн улмаас онцгой болон гаалийн албан татвар тэг хувь,хэмжээтэй байсан бөгөөд 9 дүгээр сараас эхлэн дизелийн түлшний тонн тутам 109 мянган төгрөгийнонцгой албан татварыг ногдуулж байна. Иймд 2013 онуудад татварын хувь, хэмжээг хилийн үнээс хамааруулан өөрчилснөөр нэг тоннддунджаар 20, 30, 109 мянган төгрөг, зарим онцлог салбарын ашиглах дизелийн түлшний тонн тутамддунджаар 150 мянган төгрөг ногдуулахаар тооцон автобензин, дизелийн түлшний онцгой албантатварын орлогоор 154.9 тэрбум төгрөг төсөвт төвлөрүүлэхээр тооцлоо. Хүснэгт 5.6.1.5. Автобензин, дизелийн түлшний импортын хэмжээ /тонноор/ 2007 2008 2009 2010 2011 2012* 2013* Бензин 90 хүртэл октантай 157.3 169.1 119.8 123.6 127.7 145.0 164.7 Бензин 90-ээс дээш октантай 108.2 145.1 149.8 149.0 204.2 231.9 309.2 Дизелийн түлш 319.5 389.5 379.4 495.5 647.8 750.4 1,076.6 Нийт импорт 585.0 703.8 649.1 768.2 979.8 1,127.3 1,550.5 Тусгай зориулалтын орлого Автобензин, дизелийн түлшний албан татвар: Импортоор орж ирж буй автобензин, дизелийнтүлшний хэмжээ 2013 онд энэ оны хүлээгдэж буй гүйцэтгэлээс 38 орчим хувиар өсч 90 хүртэлоктантай автобензин 19.7 мянган тонноор, дизелийн түлш 326.2 мянган тонноор, 90-ээс дээшоктантай автобензин 77.3 мянган тонноор тус тус нэмэгдэх төлөвтэй байна. Газрын тосны бүтээгдэхүүний хэрэглээ сүүлийн жилүүдэд өсөх хандлагатай байгаа бөгөөд уулуурхайн томоохон төслүүдийн бүтээн байгуулалт, барилгын салбарын өсөлт, автомашиныхэрэглээний өсөлт зэргээс шалтгаалан 2013 онд 1,550.5 мянган тонн автобензин, дизелийн түлшимпортлон автобензин дизелийн түлшний албан татварын орлогоор 13.6 тэрбум төгрөгийг улсынтөсөвт төвлөрүүлэхээр тусгалаа. Автотээвэр өөрөө явагч хэрэгслийн албан татвар: Автотээврийн болон өөрөө явагчхэрэгслийн албан татварын орлогоор 2013 онд орон нутгийн төсөвт 23.7 тэрбум төгрөгийн орлогыгтөвлөрүүлэхээр тусгалаа. Төсвийн тухай хуулийн дагуу 2013 оны суурь орлого нь 16.7 тэрбум төгрөгбайна. Гаалийн албан татвар Гаалийн албан татварын орлогын 2013 оны төлөвлөгөөний төслийг тооцохдоо макро, эдийнзасгийн үндсэн үзүүлэлт болон гаалийн татварын орлогын өмнөх онуудын гүйцэтгэл, 2012 оны эхний8 сарын гүйцэтгэл, хүлээгдэж буй гүйцэтгэл, нийт импортын өсөлтийг үндэслэл болголоо. 28
    • Нийт импортын өсөлтөд уул уурхайн бүтээн байгуулалт, барилгын материалын импортынөсөлт, татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийн бууралт нөлөөлж байна. Түүнчлэн хилийн боомтуудынхүчин чадлыг нэмэгдүүлэх чиглэлтэй ажиллаж байгаа нь гадаад худалдаанд оролцогчдыг дэмжээдзогсохгүй төсвийн орлого төвлөрүүлэхэд эерэгээр нөлөөлөх болно. Импортын хэмжээг 2007-2012 оныэхний 8 сарын байдлаар харуулбал дараах байдалтай байна. Хүснэгт 5.6.1.6. Импортын дүн, сая ам.доллар Сар 2007 2008 2009 2010 2011 2012 1 108,3 179,2 114,1 188.5 354.2 493.7 2 86,0 144,6 74,8 98.5 271.4 433.7 3 104,1 199,6 177,4 263.6 507.1 525.1 4 137,0 242,3 134,6 221.7 583.0 630.7 5 160,3 259,5 143,7 235.3 552.2 642.5 6 143,5 315,9 205,4 309.1 599.3 597.7 7 194,8 228,0 181,2 278.8 727.0 678.3 8 180,9 255,0 181,4 355.9 776.2 666.5 9 151,5 206,8 181,4 293.8 649.4 - 10 205,5 237,0 170,3 295.1 526.3 - 11 172,0 209,2 272,3 331.8 609.4 - 12 209,8 273,5 209,4 428.4 628.6 - ДҮН 1,856,2 2,753,3 2,046,5 3,300.5 6,783.9 4,668.2 Өнгөрсөн 2011 оны эхний 8 сард 4,370.4 сая ам.долларын барааг Монгол Улсад импортоороруулж ирж байсан бол энэ оны 8 дугаар сард 4,668.2 сая ам.долларын бараа импортолсон нь өмнөхоны мөн үеэс 6.0 орчим хувиар өссөн байна. Импортын хэмжээ, макро эдийн засгийн үзүүлэлтэнд үндэслэн ирэх 2013 онд улсын төсөвттөвлөрөх гаалийн албан татварын орлогыг тооцоход улсын төсөвт импортын барааны гаалийн албантатварын орлогоор 581.4 тэрбум төгрөг төвлөрөхөөр байгаа нь 2012 оны хүлээгдэж буй гүйцэтгэлээс15.6 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдэхээр байна. Бусад татвар (төлбөр, хураамж) Гаалийн байгууллагийн улсын төсөвт төвлөрүүлдэг хураамжийн орлогын 87 хувийг уулуурхайн эрдэс бүтээгдэхүүний экспортоос үлдсэн хувийг бусад бараа бүтээгдэхүүнээс бүрддэг байна.Экспортлохоор төлөвлөж буй эрдэс бүтээгдэхүүний биет хэмжээ, бусад барааны хураамжийнөсөлтөнд үндэслэн тооцоход 2013 онд тэмдэгтийн хураамжаас нийт 70.2 тэрбум төгрөгийн орлоготөвлөрүүлэхээр тооцож буй нь энэ оны хүлээгдэж буй гүйцэтгэлээс 39.2 тэрбум төгрөгөөрнэмэгдэхээр байна. Ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрлийн төлбөр Монгол Улсын “Төсвийн тухай” хууль, “Цөмийн энергийн тухай” хууль болон “Ашигтмалтмалын тухай” хуулийг үндэслэн ашигт малтмалын хайгуулын болон ашиглалтын тусгайзөвшөөрлийн төлбөрийг 2013 онд улсын төсөвт 100 хувь төвлөрүүлэхээр тусгах арга хэмжээ авлаа. Гол, мөрний урсац бүрэлдэх эх, усны сан бүхий газрын хамгаалалтын бүс, ойн сан бүхийгазарт ашигт малтмал хайх, ашиглахыг хориглох тухай хуулийн 4.3-т заасныг үндэслэн Монгол 29
    • Улсын Засгийн газраас Хилийн заагийг хэсэгчлэн тогтоож нийт 242 ашиглалтын тусгай зөвшөөрөлтэйталбай хамрагдсан байна. Мөн Ашигт малтмалын тухай хуулиар төлбөр төлөөгүйгээс гадна тухайн жилийн хайгуулынажлын зардлын хэмжээ нь хуульд заасан хэмжээнд хүрэхгүй, байгаль орчныг нөхөн сэргээх үүргээбиелүүлээгүй талаар холбогдох байгууллага дүгнэлт гаргасан бол цуцалдаг болсноор тусгайзөвшөөрөл цуцлагдах байдал ихсэх хандлагатай байгаа бөгөөд Ашигт малтмалын тусгайзөвшөөрлийн тоо 2011 оныг 2012 онтой харьцуулахад сар бүр 1.8 хувиар буурч байгаагаас үзэхэд жилжилийн тусгай зөвшөөрлийн төлбөр багасах хандлагатай байна. График 5.6.1.3. Хүчин төгөлдөр талбайн хэмжээ / 2009-2012.08 сар байдлаар / Цуцлагдсан талбай, улсын төсвийн хөрөнгөөр хайгуул хийж эрдсийн хуримтлал тогтоогдсонталбайд сонгон шалгаруулалт явуулж шинээр зөвшөөрөл олгох шалгуурыг чангатгах бодлого барьжбайгаа бөгөөд одоогийн байдлаар сонгон шалгаруулалт явагдахгүй байгаа зэрэг шалтгаанууд тусгайзөвшөөрлийн орлого буурахад нөлөөлж байна. График 5.6.1.4. Тусгай зөвшөөрлийн тоо /2009-2012 он/ Ашигт малтмалын газар болон Цөмийн энергийн газрын мэдээлэлд үндэслэн тусгайзөвшөөрлийн төлбөрийн орлогоор төсөвт 40.6 тэрбум төгрөг төвлөрөхөөр 2013 оны төсвийн төсөлдтусгалаа. Ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрийн орлогын талаар: 2013 онд төсөвт төвлөрөх ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрийн орлогын тооцоогЭрдэс баялаг, эрчим хүчний яамнаас ирүүлсэн 2013 онд олборлох ашигт малтмалын төрөл тус бүрийнхэмжээнд үндэслэн тооцлоо. Ам.долларын төгрөгтэй харьцах ханшийг 2013 оны төсөвт 1336.1 байхаар тооцож, холбогдохтооцооллыг хийлээ. Хэрэв ам.долларын төгрөгтэй харьцах ханш буурах тохиолдолд төсөвттөвлөрүүлэх ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрийн орлого буурах эрсдэлтэй байгаа болно. 30
    • Ирэх жилийн үнийн төсөөллийг авахдаа зэс, боловсруулсан нүүрсний хувьд ОУВС-аасгаргасан үнийн төсөөллийн мэдээллийг, харин коксжих болон чулуун нүүрсний хувьд БНХАУ-ын захзээлийн үнийн төсөөллийг ашиглалаа. График 5.6.1.5. Лондонгийн металын бирж дээрх зэсийн үнэ 1986-2012.07 сар /ам.доллар тонн тутамд/ 2013 онд олон улсын нэр хүнд бүхий банк, санхүүгийн байгууллагаас зарладаг үнийнтөсөөлөлд үндэслэн алтны үнийг 1809.3 ам.доллар байхаар тооцлоо. Хүснэгт 5.6.1.7. Олон улсын банк, санхүүгийн байгууллагаас зарласан 2013 оны алтны үнийн төсөөлөл Үнийн төсөөлөл Санхүүгийн байгууллагын нэр Шинжээчийн нэр Төсөөлөл хийсэн огноо Citigroup Inc D. Wilson 07/19/12 1695 Standard Chartered Bank D. Smith 07/19/12 1900 Deutsche Bank AG D. Brebner 07/19/12 2050 Credit Suisse Group AG T. Kendall 07/11/12 1720 BNP Paribas SA A. Tremblay 07/06/12 1900 Westpac Banking Corp J. Smirk 07/02/12 1650 Bank of America Merrill Lynch M. Widmer 06/22/12 1750 Дундаж үнэ 1809.3 Ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрөөр 367.3 тэрбум төгрөг, өсөн нэмэгдэх нөөцашигласны төлбөрөөр 199.0 тэрбум төгрөг нийт 566.3 тэрбум төгрөг ирэх онд төвлөрөхөөр байна. Агаарын бохирдлын төлбөр 2013 оны төсвийн төсөлд агаарын бохирдлын төлбөрөөр 30.0 тэрбум төгрөг төвлөрөхөөртооцлоо. Монгол Улс 2013 онд 27.9 сая орчим тонн түүхий нүүрс олборлон, экспортолно гэж тооцоннүүрснээс 27.9 орчим тэрбум төгрөг, 3 сая тонн органик уусгагчийг импортолно гэж тооцон 60.0 саятөгрөг, нүүрсхүчлийн хий ялгаруулах хэмжээгээр харилцан адилгүй хувь хэмжээгээр татвар төлөхавтотээвэр, өөрөө явагч хэрэгслийн албан татварт 1.7 тэрбум төгрөг, томоохон суурин эх үүсвэрээс 31
    • агаарт гаргах хаягдлын бохирдуулах бодисын төлбөрөөр 0.4 тэрбум төгрөгийн орлогыг тус тустөлөвлөсөн болно. Байгалийн нөөц ашигласны төлбөр УИХ-аар 2012 оны 5 дугаар сарын 17-ны өдөр батлагдан, 2012 оны 6 дугаар сарын 22-ныөдрөөс эхлэн мөрдөгдөж буй Байгалийн нөөц ашигласны төлбөрийн тухай хууль нь ургамал, ус, ой,ан амьтны нөөцийг ашигласны төлбөртэй холбогдсон харилцааг зохицуулна. Тус хууль батлагдсанаар хуучин хэрэглэж байсан Байгалийн ургамал ашигласны төлбөрийнтухай хууль, Ус, рашааны нөөц ашигласны төлбөрийн тухай хууль, Ойгоос хэрэглээний мод, түлээбэлтгэж ашигласны төлбөрийн тухай хууль, Агнуурын нөөц ашигласны төлбөр, ан амьтан агнах,барих зөвшөөрлийн хураамжийн тухай хуулийг хүчингүй болгосон. • Байгалийн нөөц ашигласны төлбөрийн тухай хуулиар байгалийн ургамлын нөөц ашигласны төлбөрийн хэмжээг нэн ховор, ховор, элбэг гэсэн 3 төрөлд тухайн ургамлын экологи-эдийн засгийн үнэлгээнд 5-25 хувиар доод хязгаарыг, 10-30 хувиар дээд хязгаарыг тогтоосон. Байгалийн ургамал ашигласны төлбөрийн хэмжээг хуулиар тогтоосон дээд, доод хязгаарт багтаан тухайн ургамлын нөөц, тархац, ач холбогдол, ашиглагдах эрхтний онцлог, зах зээлийн эрэлт, нийлүүлэлтийн байдлыг харгалзан аймаг, нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал тогтооно. • Усны нөөц ашигласны төлбөрийн хувь хэмжээг хүн амын унд, ахуйн зориулалт, хүнд, барилга, авто зам, хөнгөн, хүнс, уул уурхай, эрчим хүч, газар тариалан, ашиг олох зориулалтаар ахуйн үйлдвэрлэл гэсэн 10 төрөлд ашигласан шоометр тутамд усны экологи- эдийн засгийн үнэлгээний 1-70 хувиар ногдуулна. Харин усан цахилгаан станц, усан замын тээврийн үйлчилгээ эрхлэх, усны түгээмэл тархацтай амьтан, ургамал үржүүлэх зэрэг үйлдвэрлэл аялал зугаалга, усан спортын байгууламжид ашигласан усны төлбөрийг тухайн үйлдвэрлэл, үйлчилгээний борлуулалтын орлогын дүнгээс 1-30 хувиар ногдуулна.Усны экологи эдийн засгийн үнэлгээний гадаргын болон газрын доорх усанд дээд, доод хязгаарт багтаан усны нөөц, чанар, ашиглалтын хэлбэр, зориулалтыг харгалзан Засгийн газар тогтооно. Рашаан ашигласны төлбөрийн хувь хэмжээг эмчилгээ, сувилгааны зориулалтаар ашиглавал хүн-хоног тутамд 50-400 төгрөг, үйлдвэрлэлийн болон үйлчилгээний зориулалтаар ашиглавал шоометр тутамд 500-3000 төгрөгийн төлбөр ногдох бөгөөд хуулиар тогтоосон дээд, доод хязгаарт багтаан тухайн аймаг, нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн хурал тогтооно. • Ойгоос хэрэглээний мод, түлээ бэлтгэж ашигласны төлбөрийг ойн нөөцийн экологи-эдийн засгийн үнэлгээнээс хэрэглээний модонд 6-30 хувиар, түлээнд 2-10 хувиар ногдуулна. Тус төлбөрийн хэмжээг ойн нөөцийн экологи-эдийн засгийн үнэлгээ, бэлтгэж тээвэрлэх зай, модны төрлийг харгалзан Засгийн газар ойн мужлал бүрээр ялгавартай тогтооно.Ойн дагалт баялгийн нөөцийг ашигласны төлбөрийн хэмжээг байгаль орчны асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага тогтооно. ”Ойн дагалт баялаг” гэж ойн сангийн газарт ургадаг жимс, жимсгэнэ, мөөг, самар, эмийн болон хүнс, тэжээл, техникийн ургамал, модны холтос, үйс, хусны шүүс, давирхай, ойн хөвд, хөвхөн зэрэг ойгоос авч ашиглаж байгаа аливаа баялгийн нөөцийг хэлнэ. • Ан амьтны нөөц ашигласны төлбөрийг үйлдвэрлэл, соёл, шинжлэх ухааны зориулалтаар барьсан загасны төлбөрийг килограмм тутамд 700-1000 төгрөгөөр, ахуйн үйлдвэрлэлд агнасан бусад ан амьтны төлбөрийг тухайн ан амьтны толгой тутмын экологи-эдийн 32
    • засгийн үнэлгээний 20-40 хувиар, ан амьтныг амьдаар барьж эзэмшин, гаршуулан үржүүлж эмийн болон бусад түүхий эд бэлтгэж ашигласны төлбөрийг уг түүхий эдийн борлуулалтын орлогын 10-20 хувиар, ан амьтныг амьдаар нь төрөөс худалдан авч өмчилсний төлбөрийг тухайн ан амьтны толгой тутмын экологи-эдийн засгийн үнэлгээний 90-100 хувиар, гадаадын иргэнд агнуулсан ан амьтны нөөцийн төлбөрийг тухайн ан олзворын гадаад зах зээлийн тухайн үеийн үнэ буюу эрх бүхий байгууллагаас тогтоосон жишиг үнийн 80-90 хувиар, амьдаар нь гадаад оронд гаргасан ан амьтны төлбөрийг гадаад зах зээлийн тухайн үеийн үнэ буюу эрх бүхий байгууллагаас тогтоосон жишиг үнийн 80-90 хувиар ногдуулах бөгөөд хуулиар батлагдсан дээд, доод хувь хэмжээнд багтаан Засгийн газар хувь хэмжээг тогтооно. Байгалийн нөөц ашигласны төлбөрийн тухай хууль батлагдсанаас хойш 2013 оны төсвийнхуулийг боловсруулах явцад холбогдох Засгийн газрын тогтоол батлагдаагүй тул хуульд заасантөлбөрийн хамгийн бага хувь хэмжээг ашиглан 2013 оны төсвийн төслийг боловсруулсан. Байгалийн нөөц ашигласны төлбөрийн тухай хууль батлагдсанаар 2013 онд тус орлогоор нийт56.1 тэрбум төгрөгийн орлого орон нутгийн төсөвт төвлөрөхөөр тооцов. Үүний 53.2 тэрбум төгрөг ньус, рашааны нөөц ашигласны төлбөрийн орлогоос, 2.6 тэрбум төгрөг нь ойн нөөц ашигласнытөлбөрийн орлогоос, 25.9 сая төгрөг нь байгалийн ургамал ашигласны төлбөрийн орлогоос, 0.3тэрбум төгрөг нь ан амьтны нөөц ашигласны төлбөрийн орлогоос тус тус төвлөрнө. Байгалийн нөөц ашигласны төлбөрийн орлогын 95 хувийг бүрдүүлж буй ус, рашааны нөөцашигласны төлбөрийн хувь хэмжээ нэмэгдсэн, уул уурхайн томоохон үйлдвэрүүд ашиглалтад оржбайгаа зэргээс шалтгаалан 2012 оны төлөвлөсөн хэмжээнээс даруй 9 дахин нэмэгдсэн байна. Харин ан амьтны нөөц ашигласны төлбөрийн орлого энэ оны төлөвлөсөн хэмжээнээс 3.6тэрбум төгрөгөөр буурч, 2013 онд 0.3 тэрбум төгрөгийн орлого төвлөрөхөөр тооцлоо. Ан амьтнынөөц ашигласны төлбөрийн орлогоос 2012 онд орох орлогын ихэнх хувийг идлэг шонхор шувууэкспортоор гаргасны орлогоос төвлөрдөг байсныг 2012 оны 5 дугаар сарын 17-ны өдрийн Улсынтэмдэгтийн хураамжийн төлбөрийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт орсоноор тус орлого улсынтэмдэгтийн хураамжийн төлбөрийн дүнд нэгтгэгдэн 2013 онд зөвхөн ан амьтны нөөц ашигласнытөлбөрийн орлого төлөвлөгдсөн болно. Хог хаягдлын үйлчилгээний хураамж УИХ-аар 2012 оны 5 дугаар сарын 17-ны өдөр Хог хаягдлын тухай хууль батлагдсан бөгөөдтус хуулийг даган Татварын ерөнхий хуульд нэмэлт, өөрчлөлт орж хог хаягдлын үйлчилгээнийхураамж гэсэн шинэ орон нутгийн татварын орлого бий болсон. Хог хаягдлын үйлчилгээнийхураамжийн хувь хэмжээг сум, дүүргийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн хурал тогтоохоор хуульчилсанбөгөөд 2013 оны төсвийн хуулийг боловсруулах явцад сум, дүүргийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн хуралхувь хэмжээг батлаагүй учраас одоогийн байдлаар аймаг, нийслэлийн хот тохижилтийн байгууллагадтөвлөрч байгаа хогны төлбөрийг орон нутгийн төсөвт татварын орлого болгон тооцлоо. 2013 онд хогхаягдлын үйлчилгээний хураамжийн орлогоор 4.9 тэрбум төгрөгийн орлого төвлөрөхөөр тооцов. Газрын төлбөрийн орлого 2013 онд нийт 41.1 тэрбум төгрөгийн орлого төвлөрөхөөс үндсэн газрын төлбөрийн орлогоор36.9 тэрбум төгрөг, газрын дуудлага худалдаа болон төсөл сонгон шалгаруулалтаар худалдах газрынтөлбөрийн орлогоос 4.3 тэрбум төгрөг төвлөрнө гэж тооцлоо. Нийт газрын төлбөрийн орлогын 18.1 33
    • тэрбум төгрөг буюу 44.0 хувийг аймаг орон нутгаас, үлдэх 23.0 тэрбум төгрөг буюу 56.0 хувийгнийслэл Улаанбаатар хотоос төвлөрөхөөр тооцсон. Нийслэлийн нийт газрын төлбөрийн 19.9 тэрбумтөгрөг нь газрын төлбөрийн орлого, үлдсэн 3.1 тэрбум төгрөг нь газрын дуудлага худалдаа болонтөсөл сонгон шалгаруулалтаар худалдах газрын төлбөрийн орлогоос төвлөрөх юм. Улсын төсвийн хөрөнгөөр хийгдсэн геологи-хайгуулын ажлын нөхөн төлбөр: “Ашигт малтмалын тухай хууль”-ийн 60.1-д “Улсын төсвийн хөрөнгөөр хайгуулын ажил хийж,нөөцийг нь тогтоон улсын нэгдсэн бүртгэлд бүртгэсэн орд газраас олборлолт явуулж байгаа тусгайзөвшөөрөл эзэмшигч хайгуулын ажилд улсын төсвөөс гаргасан зардлыг олборлолт явуулж эхэлсэнхугацаанаас эхлэн гэрээний үндсэн дээр улсын төсөвт буцааж нөхөн төлнө” гэсэн заалтын дагуунөхөн төлбөрийн гэрээг байгуулдаг. Улсын төсвөөс хайгуулын ажилд гарсан зардлын нөхөн төлбөрийн гэрээ байгуулах шатанд ажахуйн нэгжийн хөрөнгө оруулалт, борлуулалтын орлого зэргээс шалтгаалан гэрээний хугацаахарилцан тохиролцож 1-5 жилээр хийдэг бөгөөд үүнээс шалтгаалан төсөвт орох орлого жил тус бүрхарилцан адилгүй байдаг. Иймд улсын төсвөөс хайгуулын ажилд гарсан зардлын нөхөн төлбөрөөр 2013 онд 16 аж ахуйннэгж хамрагдаж 1.7 тэрбум төгрөгийг улсын төсөвт төвлөрөхөөр тооцлоо. 5.6.2. Татварын бус орлого Ногдол ашгийн орлого 2013 онд төрийн өмчит аж ахуйн нэгжүүдээс төсөвт төвлөрүүлэх ногдол ашгийн орлогыг 99.9тэрбум төгрөг, үүнээс уулын баяжуулах Эрдэнэт үйлдвэрийн Монголын талд төлөх ногдол ашгийнорлогын хэмжээг 66.0 тэрбум төгрөг байхаар тооцлоо. Эрдэнэт үйлдвэрийн 2012 оны эхний хагасжилийн үйл ажиллагааны үр дүн, хүлээгдэж буй гүйцэтгэл, зэсийн үнийн энэ оны эхний хагас жилийнгүйцэтгэл зэргийг харгалзан дэлхийн зах зээл дэх цэвэр зэсийн үнийг 2012 онд дунджаар 7970ам.долларт хэлбэлзэнэ гэж тооцон татвар төлсний дараах цэвэр ашгийг 200.0 гаруй тэрбум төгрөг,нийт татвар төлсний дараах цэвэр ашгийн 2/3 харьцаагаар хуваарилахад Монголын талд ногдохногдол ашгийг 66.0 тэрбум төгрөг байхаар урьдчилан тооцож тусгалаа. Газрын тосны орлого 2012 онд газрын тосны орлогоор 103.6 тэрбум төгрөгийг улсын төсөвт төлөвлөрүүлэхтөлөвлөгөөтэй бөгөөд 2013 оны төсвийн төсөлд 145.9 тэрбум төгрөг болгон 42.3 тэрбум төгрөгөөрнэмэгдүүлэн тусгалаа. Газрын тосны олборлолт, экспортын хэмжээг нэмэгдүүлэн 2013 онд 4.0 саябаррелиас доошгүй байхаар, 1 баррель газрын тосны үнийг дунджаар 92.3 ам.доллараар, валютынханшыг 1336.1 төгрөг байхаар тооцон төсвийн төсөлд тусгалаа. Хүснэгт 5.6.2.1. Түүхий нефтийн үнийн цаашдын хандлага, америк доллар Банк, санхүүгийн 2012 оны IV 2013 оны I 2013 оны II 2013 оны III 2013 оны IV байгууллагын нэрс улирал улирал улирал улирал улирал Deutsche Bank AG 92.00 95.00 92.00 95.00 100.00 Prestige Economics LL 94.00 94.00 94.00 92.00 94.00 Westpac Banking corp 94.00 95.00 100.00 34
    • BNP Paribas SA 98.00 Commerzbank AG 80.00 85.00 85.00 85.00 85.00 Landesbank Baden-Wu 95.00 Citigroup Inc 86.10 88.00 90.00 91.00 90.95 Danske Bank A/S 90.00 90.00 93.00 100.00 100.00 National Australia Bank ltd 87.50 90.00 90.00 92.50 92.50 Дундаж 74.24 91.00 92.00 92.58 93.74 Хүснэгт 5.6.2.2. Газрын тосны экспортын хэмжээ болон төсөвт төвлөрүүлсэн орлого Газрын тос 2008 он 2009 он 2010 он 2011 он 2012* 2013* Нэг баррель газрын тос дундаж үнэ 96.5 59.6 74.5 99.2 92.0 92.3 Экспортын хэмжээ мян.баррель 1,053.8 1,938.5 2,070.8 2,540.5 3,120.0 4,330.0 Улсын төсвийн орлого сая.төг 33,784.5 27,359.5 54,735.7 75,929.0 103,560.9 145,909.8 Навигацийн орлогын талаар 2013 онд навигацийн орлогоор улсын төсөвт 50.8 тэрбум төгрөгийн орлого төвлөрүүлэхээртооцлоо. Олон улсын нислэгийн өнгөрөлт, буулт, хөөрөлтийн тоо нь дэлхийн эдийн засгийн хямрал,түүнийг дагаад авиа компаниудын төлбөрийн чадвартай холбогдон 2009 онд буурч байсан бол 2010онд эргэн сэргэж эхлэн, 2011-2012 онд тогтворжиж байна. Нийт навигацийн орлогын 90 гаруй хувийгбүрдүүлдэг олон улсын өнгөрөлтийн нислэгийн тоо энэ оны 8 сарын мэдээгээр өмнөх оны мөн үетэйхарьцуулахад 2501 нислэгээр илүү байгаа нь агаарын тээврээр зорчигчдын тоо, ачаа тээвэрлэлтийнтоо нэмэгдэж байгааг харуулж байна. Мөн 2012 онд Иргэний нисэхийн ерөнхий газар нь нислэгийнтарифыг нэмэгдүүлэх замаар нийт орлогыг нэмэгдүүлж ажиллаж байна. Хүснэгт 5.6.2.2. Нислэгийн тоо, сүүлийн 5 жилээр Нислэгийн тоо Үзүүлэлт 2008 2009 2010 2011 2012 он он он он он 1 сар 5125 4682 5073 6048 6132 2 сар 4578 4247 4413 5146 5849 3 сар 5355 4983 5349 6714 6906 4 сар 5538 5059 4898 6778 6785 5 сар 5808 4956 5745 6537 6899 6 сар 5590 5035 5584 6257 7002 7 сар 5803 5346 5981 6808 7096 8 сар 6089 5414 5971 6774 7128 9 сар 5608 5228 6103 6725 6550* 10 сар 5752 5461 6471 6982 6550* 11 сар 5424 5274 6401 6550 6550* 12 сар 4871 5091 5944 6419 6553* Нийт дүн 65541 60776 67933 77972 80000 35
    • Хүснэгтээс харахад 2009 онд 4765 нислэгээр буюу 7.3 хувиар өнгөрөлтийн нислэгийн тообуурч байсан бол 2010 онд 3898 нислэгээр буюу 6.4 хувиар, 2011 онд 9865 нислэгээр буюу 14.5хувиар, 2012 онд 2028 нислэгээр буюу 2.6 хувиар өсөхөөр хүлээгдэж буй гүйцэтгэл гарч байна. Агаарын тээврээр 2012 оны эхний 8 сард 2689.3 тонн ачаа, давхардсан тоогоор 521.4 мянганзорчигч зорчсон нь өмнөх оны мөн үеийнхээс тээсэн ачаа 1063.2 тонн буюу 65.4 хувь, зорчигчдын тоо142.5 мянган хүн буюу 37.6 хувиар өсчээ. Тээсэн ачаа, зорчигчдын тоо өссөнөөр агаарын тээврийнсалбарын орлого 2012 оны эхний 8 сард 126.1 тэрбум төгрөг болж, өмнөх оны мөн үеийнхээс 17.0тэрбум төгрөг буюу 15.6 хувиар нэмэгджээ. Өмч хувьчлалын орлого 2011-2013 оны өмч хувьчлалын төлөвлөгөөний дагуу 2013 онд 19.9 тэрбум төгрөгийн өмчхувьчлалын орлого төвлөрөхөөр тооцлоо. Үүнээс Улсын төсөвт 18.2 тэрбум төгрөг, Орон нутгийнтөсөвт 1.7 тэрбум төгрөгийн орлого төвлөрөхөөр байна. Хүснэгт 5.6.2.3. Хувьчлагдах аж ахуйн нэгж /Улсын төсөв/ /сая.төгрөг/ 2013 оны Д/д Хувьчлагдах аж ахуйн нэгж төлөвлөгөө 1 “Монголын цахилгаан холбоо” ХК 15 700.0 2 “УБЦТС” ТӨХК 1 500.0 3 “Улаанбаатар АЗЗА” ТӨХК 1 000.0 Нийт дүн 18 200.0 5.7. Монгол Улсын 2013 оны төсвийн хуулийг дагалдах хуулийн төслүүдийн талаар Монгол Улсын 2013 оны төсвийн тухай хуулийн төсөлтэй хамт дараах хуулиудад нэмэлт,өөрчлөлт оруулахаар хуулийг төслүүдийг боловсрууллаа. Үүнд: Нэг. Татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийн талаар: УИХ-аар 2006 онд батлагдаж 2007 оноос эхэлж хүчин төгөлдөр үйлчилж эхэлсэн татварынбагц хуулийн шинэчлэлтээр зарчмын шинжтэй асуудлуудыг шийдвэрлэсний дотор хөнгөлөлт,чөлөөлөлтийг багасгах, татварын хувь хэмжээг бууруулах замаар татварын тэгш шударга байхзарчмыг хэрэгжүүлж, татварын суурийг өргөтгөсөн явдал юм. Татварын багц хуулийн шинэчлэлийн үр дүнд Монгол Улс аж ахуйн нэгжийн орлогын албантатварын хувьд дэлхийн 106 орноос гуравдугаарт, хувь хүний орлогын албан татвараар 87 орноосхоёрдугаарт, нэмэгдсэн өртгийн албан татварын хувьд 88 орноос тавдугаарт бичигдэж олон улсынхэмжээнд хамгийн бага татвартай орны нэг болсноор хөрөнгө оруулалтыг дэмжсэн, бизнесийнтааламжтай орчин бүрдэж чадсан билээ. Гэвч сүүлийн жилүүдэд татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийн хүрээг ихээхэн нэмэгдүүлж,хавтгайруулах хандлагатай болсон. Иймд хэрэгжиж буй татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийгбууруулах үүднээс дараах хуулийн заалтуудад өөрчлөлт оруулах саналтай байна. Үүнд: Хүчингүй болгох хөнгөлөлт, чөлөөлөлтүүд: 36
    • 1. Газрын тосны салбарт үйл ажиллагаа явуулж буй аж ахуйн нэгжүүдэд 2000 оноос эхлэнгазрын тос хайх, олборлох, ашиглах үйл ажиллагааны зориулалтаар импортолсон бараабүтээгдэхүүнд ногдох татварын чөлөөлөлтийг өнөөг хүртэл эдлүүлж байна. Газрын тос хайх, олборлох асуудлыг бүтээгдэхүүн хуваах гэрээгээр зохицуулж байгаа бөгөөд10 гаруй жил татвараас чөлөөлөгдөж ирсэн. Олон улсын туршлагаас харахад газрын тосны чиглэлээрбүтээгдэхүүн хуваах зарчмаар хэрэгжүүлж буй төсөлд албан татварыг ногдуулдаг. Иймд олон улсын жишигтэй нийцүүлэх татварын тэгш шударга ногдуулах асуудлын хүрээндхөнгөлөлт, чөлөөлөлтийн багасгах бодлого баримтлах нь зүйтэй байна. Манай улсын хувьд газрынтосны хайгуул болон туршилтын олборлолтын үйл ажиллагаа явуулаад 20-иод жил болж байгаабөгөөд одоо хайгуулын шатаас олборлолтын шат руу шилжиж эхэлж байна. Газрын тосны салбарт үйл ажиллагаа явуулж буй “Петрочайна Дачин Тамсаг” ХХК болон“Доншен газрын тос” ХХК-ийн 2012 оны эхний 8 сарын байдлаар импортолсон 94.4 тэрбумтөгрөгийн техник, тоног төхөөрөмж, материал, түүхий эд, сэлбэг хэрэгсэл, автобензин, дизелийнтүлшинд гаалийн болон нэмэгдсэн өртгийн албан татварын чөлөөлөлт эдэлсэн байна. Энэхүү үзүүлжбуй чөлөөлөлтийн хугацаа хязгааргүй байгаа нь татварын тэгш, шударга ногдуулах, үл ялгаварлахзарчимтай зөрчилдөж байгаа юм. Газрын тосны салбарт оруулж буй хөрөнгө оруулалтыг богино хугацаанд үр ашигтай хийлгэх,засгийн газарт ногдох үр ашгийн хугацааг наашлуулах зорилгоор энэхүү чөлөөлөлтийн заалтыгхүчингүй болгох нь зүйтэй байна. Ингэснээр 2013 онд 10.2 тэрбум төгрөг төвлөрөх боломжтой байна. 2. Монгол Улсын Засгийн газраас Атрын III аян хөтөлбөрийг 2008 онд зарлан хэрэгжүүлжэхэлсэн бөгөөд энэ зорилгын хүрээнд хөдөө аж ахуйн зориулалттай шинэ трактор, комбайн, машинмеханизм, гурилын үйлдвэрийн болон усалгааны тоног төхөөрөмж, ойн аж ахуйн тоног төхөөрөмж,бордоо, ургамал хамгааллын бодисыг гаалийн болон нэмэгдсэн өртгийн албан татвараас чөлөөлжбайна. Мөн Засгийн газраас хөдөө аж ахуй, газар тариалангийн салбарыг дэмжих олон арга хэмжээавсны үр дүнд Атрын III аян амжилттай хэрэгжин төмс хүнсний ногоо, улаан буудай, гурилынүйлдвэрлэлээр дотоодын хэрэгцээг бүрэн хангаж, гадаад улсад экспортлох хэмжээнд хүрээд байна. Атрын III аян үр дүнтэй хэрэгжиж, татварын чөлөөлөлтийн үндсэн зорилго биелсэн тултатварын чөлөөлөлтийг 2013 оноос дуусгавар болгохоор тооцлоо. Үүний үр дүнд төсвийн орлого ирэхонд 8.0 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдэх боломжтой юм. 3. Монгол Улс оёмол, сүлжмэл бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийн салбарыг дэмжих зорилгоор2005 оноос тус үйлдвэрлэлийн зориулалтаар импортолж байгаа сэлбэг, түүхий эд, үндсэн болонтуслах материалыг гаалийн болон нэмэгдсэн өртгийн албан татвараас чөлөөлж байгаа бөгөөд уг хуульонцгойлон нэг салбарт хязгааргүй хугацаагаар үйлчилж байгаа нь татварын тэгш, шударга, үлялгаварлах зарчимтай зөрчилдөж байна. Тарифын бодлогын хүрээнд оёмол, сүлжмэл бүтээгдэхүүнийүйлдвэрлэл хөгжиж, тодорхой үр дүнд хүрчээ. Иймд оёмол, сүлжмэл бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийнзориулалтаар импортолж байгаа сэлбэг, түүхий эд, үндсэн болон туслах материалыг гаалийн болоннэмэгдсэн өртгийн албан татвараас чөлөөлөх тухай хуулийг хүчингүй болгохоор тусгаснаар төсөвт1.3 тэрбум төгрөгийг төвлөрүүлэх боломжтой байна. Дуусгавар болох хөнгөлөлт, чөлөөлөлт: 37
    • 4. Жижиг, дунд үйлдвэрлэлийн салбарыг дэмжих, ажлын байр нэмэгдүүлэх, дотоодынүйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх зорилгоор импортоор оруулж ирж буй 32 нэр төрлийн жижиг, дундүйлдвэрлэлийн техник, тоног төхөөрөмж, сэлбэг хэрэгслийг 2007 оноос гаалийн болон НӨАТ-аасчөлөөлж байгаа бөгөөд хуулийн үйлчлэх хугацаа 2012 оны 12 дугаар сарын 31-нд дуусгавар болно.Тус хуулийн хүрээнд 2011 оны байдлаар 1942 аж ахуй нэгж, 798 иргэн 9978 ширхэг тоног төхөөрөмж,сэлбэг хэрэгслийг татвараас чөлөөлүүлж тэр хэмжээгээр жижиг, дунд үйлдвэрлэлийн үйлажиллагаагаа шинээр эхэлж, зарим салбарын дотоодын үйлдвэрлэл сэргэн, импортын хэмжээ буурч,цаашид үйл ажиллагаагаа өргөжүүлэх, санхүүгийн хуримтлал бий болгох, өрхийн үйлдвэрлэлнэмэгдэх, орон нутгийн түүхий эд, нөөцөд тулгуурласан үйлдвэрлэлүүд сэргэсэн зэрэг олон чухал үрдүнд хүрчээ. Энэ оны эхний 8 сарын байдлаар нийт чөлөөлөгдсөн импортын 6.4 хувийг, нийт татварынчөлөөлөлтийн 17 хувийг энэ хуулийн дагуу үзүүлсэн байна. Хуулийн үйлчлэх хугацаа дуусгаварболсноор ирэх 2013 онд 10.5 тэрбум төгрөгийн орлого нэмэгдэхээр байна. Хоёр. Хадгаламжийн хүүгийн орлогыг татвараас чөлөөлөх тухай: Хувь хүний орлогын албан татварын тухай хуулийн 30 дугаар зүйлийн 30.2 дахь заалтын дагуухувь хүний орлогын албан татвараас хүүгийн орлогыг 2013 оны 1 дүгээр сарын 1-ний өдрийг хүртэлчөлөөлж байсан ба 2013 төсвийн жилээс эхлэн дээрх хүүгийн орлогод 10 хувиар албан татварногдохоор байна. Хувь хүний орлогын албан татварын тухай хуулийн дагуу “хүүгийн орлого”-д зээлийн хүү,харилцах дансны үлдэгдэл, мөнгөн хадгаламжийн хүү, батлан даалт гаргасны төлбөр, өрийн бичиг/бонд/, хууль болон гэрээний дагуу авч байгаа хүү, анз хамаарна. Эдгээр орлогоос хуулийн дагууЗасгийн газрын болон Монгол Улсын Хөгжлийн банкны өрийн бичиг /бонд/-ийн төлбөр, хүү, анзынорлого албан татвараас чөлөөлөгдөж байна. 2012 оны байдлаар иргэдийн хугацаатай хадгаламжийн хэмжээ 586.2 тэрбум төгрөгөөрнэмэгдэж, 2.1 их наяд төгрөгт хүрсэн бол хугацаагүй хадгаламж 340.2 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдэж 1.2их наяд төгрөгт хүрсэн байна. Хугацаатай хадгаламжийн хэмжээ 66.2 хувиар буюу 1.3 их наядтөгрөгөөр өссөн нь банкны салбарын эх үүсвэрийн хугацааг нэмэгдүүлэхэд гол нөлөөг үзүүлжээ. Монголбанкны статистикаар 2011 оны харилцах болон хадгаламжийн хүүгийн орлогынжигнэсэн дундаж хүү төгрөгийн хувьд 10.5 хувь, валютын хувьд 4.5 хувь байна. Монголын банкны систем хөгжлийн шатандаа явж буй энэ үед иргэдийн гар дээрх бэлэнмөнгийг эдийн засгийн эргэлтэд оруулж, эдийн засгийг хөдөлгөгч хүч хөрөнгө оруулалтад зориулахнь нийгэм, эдийн засагт эерэг үр дагавар авчирах, нөгөөтэйгүүр хадгаламжийн хүүгийн орлогоостатвар авсанаар иргэд банкнаас хадгаламжаа татах, банк санхүүгийн системд доголдол үүсэхээсурьдчилан сэргийлэх зорилгоор мөнгөн хадгаламжийн хүүгийн орлогын зарим хэсгийг чөлөөлөх ньзүйтэй гэж үзэж байна. Ийнхүү чөлөөлөхдөө зөвхөн 1 банкинд 1 хадгаламж эзэмшигчийн 100.0 сая төгрөгөөс дээшхихэмжээний 1 жилээс бага хугацаатай буюу богино хугацаатай болон хугацаагүй хадгаламжийнхүүгийн орлогод албан татвар ногдуулах, бусад аливаа тохиолдолд хадгаламжийн хүүгийн орлогодногдох албан татвар чөлөөлөгдөхөөр хуулийн төслийг боловсруулаад байна. Өөрөөр хэлбэл, уртхугацаагаар ихээхэн хэмжээний хадгаламж байршуулж хүү олох, өөр өөр банкуудад хуваан 38
    • байршуулах, 100 сая төгрөгөөс бага хэмжээгээр мөнгөн хөрөнгөө хадгалуулах зэрэгт 2016 он буюу 3жилийн хугацаанд татвар ногдуулах шаардлагагүй гэж үзэж байна. 5.8. Татварын зардал буюу хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийн тухай 5.8.1. Хуулиар тогтоосон татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлт Татварын ерөнхий хуулийн 3 дугаар зүйлд заасны дагуу татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийггагцхүү хуулиар ногдуулдаг. Одоогийн байдлаар нийт 17 төрлийн хуульд 39 төрлийн хөнгөлөлт, 181төрлийн чөлөөлөлт буюу нийт 220 төрлийн хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийн заалт байна. Хөнгөлөлт,чөлөөлөлтийн заалтуудыг тусгагдсан хуулийн нэр, төрлөөр нь дор авч үзэв. Хүснэгт 5.8.1.1. Татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлт эдлүүлж буй хуулиуд Нийт Чөлөөлөлт Хөнгөлөлт хөнгөлөлт,№ Хөнгөлөлт, чөлөөлөлтөд хамрагдсан хуулиуд /заалтын /заалтын чөлөөлөлтийн тоо/ тоо/ заалтын тоо1 АЖ АХУЙН НЭГЖИЙН ОРЛОГЫН АЛБАН ТАТВАРЫН ТУХАЙ ХУУЛЬ 10 8 182 НЭМЭГДСЭН ӨРТГИЙН АЛБАН ТАТВАРЫН ТУХАЙ ХУУЛЬ 42 0 423 БАЙГАЛИЙН НӨӨЦ АШИГЛАСНЫ ТӨЛБӨРИЙН ТУХАЙ (шинэчилсэн найруулга) 11 7 184 БУУНЫ АЛБАН ТАТВАРЫН ТУХАЙ 4 0 45 ГААЛИЙН АЛБАН ТАТВАРААС ЧӨЛӨӨЛӨХ ТУХАЙ 22 0 226 ГАЗРЫН ТӨЛБӨРИЙН ТУХАЙ 11 1 12 “МЯНГАНЫ ЗАМ” ТӨСЛИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЭХТЭЙ ХОЛБОГДУУЛАН ТҮГЭЭМЭЛ ТАРХАЦТАЙ7 АШИГТ МАЛТМАЛ АШИГЛАСНЫ ТӨЛБӨРӨӨС ЧӨЛӨӨЛӨХ ТУХАЙ 1 0 18 УЛСЫН ТЭМДЭГТИЙН ХУРААМЖААС ЧӨЛӨӨЛӨХ ТУХАЙ 34 2 369 ҮЛ ХӨДЛӨХ ЭД ХӨРӨНГИЙН АЛБАН ТАТВАРЫН ТУХАЙ 4 3 710 ХУВЬ ХҮНИЙ ОРЛОГЫН АЛБАН ТАТВАРЫН ТУХАЙ ХУУЛЬ 16 6 2211 ЧӨЛӨӨТ БҮСИЙН ТУХАЙ 7 0 712 “ЦАГААННУУР” ХУДАЛДААНЫ ЧӨЛӨӨТ БYСИЙН ЭРХ ЗYЙН БАЙДЛЫН ТУХАЙ 2 5 713 "АЛТАНБУЛАГ" ХУДАЛДААНЫ ЧӨЛӨӨТ БҮСИЙН ЭРХ ЗҮЙН БАЙДЛЫН ТУХАЙ 2 5 714 ОНЦГОЙ АЛБАН ТАТВАРЫН ТУХАЙ 7 0 715 ТАТВАРЫН ЕРӨНХИЙ ХУУЛЬ 1 0 116 АГААРЫН БОХИРДЛЫН ТӨЛБӨРИЙН ТУХАЙ 4 1 517 УС БОХИРДУУЛСНЫ ТӨЛБӨРИЙН ТУХАЙ 3 1 4 НИЙТ 181 39 220 Хууль тогтоомжийн дагуу олгосон нийт татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлт 2011 онд 1,098.5тэрбум төгрөг буюу нийт татварын орлогын 30.2 хувь хүрсэн байна. Улмаар 2012 оны эхний хагасжилийн байдлаар 442.9 тэрбум төгрөг буюу нийт татварын орлогын 21.0 хувьд хүрээд байна. Хүснэгт 5.8.1.2.Татварын зардлын хэмжээ /мянган төгрөг/ Үзүүлэлт 2010 он 2011 он 2012 оны эхний 2012 хүлээгдэж буй 39
    • хагас жил гүйцэтгэл Нийт татварын 2,688,236.3 3,636,866.0 2,106,077.6 4,925,595.1 орлого Нийт татварын 589,928.5 1,098,574.7 442,939.9 939,753.4 зардлын хэмжээ Нийт татварын зардлын татварын 21.9% 30.2% 21.0% 19.1% орлогод эзлэх хувь Энэхүү нийт татварын зардалд төрийн зүгээс бизнесийн бус зориулалтаар үзүүлж буйхөнгөлөлт, чөлөөлөлт багтаж байна. Тухайлбал, хуулиар тогтоосон төрийн байгууллагуудынүйлчилгээ, эрүүл мэнд, боловсрол, байгаль орчны чиглэлээр үзүүлж буй хөнгөлөлт, Монгол улсынмөнгөн тэмдэгт, иргэдийн хил гаалиар оруулж ирж буй хувийн бараа бүтээгдэхүүн, дипломат болонЗасгийн газрын шугамаар орж ирсэн бараа, бүтээгдэхүүн, шашны болон хүмүүнлэгийн бараа,бүтээгдэхүүн, хувь хүний орлогын албан татварын хуулиар эдэлж буй хөнгөлөлт, чөлөөлөлт оржбайна. 2011 оны байдлаар татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийг татварын хуулиар авч үзвэл, хамгийнөндөр буюу 78.8 хувь нь НӨАТ-ын тухай хуулийн хүрээнд, 9.3 хувь нь гаалийн албан татвараасчөлөөлөх тухай хуулийн хүрээнд, 9.2 хувь нь аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухайхуулийн хүрээнд, 1.8 хувь нь хувь хүний орлогын албан татварын тухай хуулийн хүрээнд, 0.9 хувь ньонцгой албан татварын тухай хуулийн хүрээнд тус тус татвараас чөлөөлөгдөж, хөнгөлөгдсөн байна. Хүснэгт 5.8.1.3.Татварын зардлын хэмжээ, хууль тус бүрээр /мянган төгрөг/ 2012 оны 2012 оны Үзүүлэлт 2010 он 2011 он эхний хагас хүлээгдэж буй жил гүйцэтгэл НИЙТ ТАТВАРЫН ЗАРДЛЫН 589,928.5 1,098,574.7 442,940.0 939,753.4 ХЭМЖЭЭ Нэг. АЖ АХУЙН НЭГЖИЙН ОРЛОГЫН АЛБАН ТАТВАРЫН 59,775.6 88,639.6 39,596.1 79,594.6 ТУХАЙ ХУУЛЬ Хөнгөлөлт, чөлөөлөлтөд эзлэх хувь 10.1% 8.1% 8.9% 8.5% Хоёр. НЭМЭГДСЭН ӨРТГИЙН АЛБАН 484,175.0 894,887.0 327,221.4 709,061.2 ТАТВАРЫН ТУХАЙХУУЛЬ Хөнгөлөлт, чөлөөлөлтөд эзлэх хувь 82.1% 81.5% 73.9% 75.5% Гурав. ГААЛИЙН АЛБАН ТАТВАРААС 34,053.7 89,135.5 54,561.8 99,555.3 ЧӨЛӨӨЛӨХ ТУХАЙ Хөнгөлөлт, чөлөөлөлтөд эзлэх хувь 5.8% 8.1% 12.3% 10.6% Дөрөв. ХУВЬ ХҮНИЙ ОРЛОГЫН АЛБАН ТАТВАРЫН ТУХАЙ ХУУЛЬ 9,441.1 17,430.9 0.0 19,201.4 40
    • Хөнгөлөлт, чөлөөлөлтөд эзлэх хувь 1.6% 1.6% 0.0% 2.0% Тав. ОНЦГОЙ АЛБАН ТАТВАРЫН 2,483.1 8,481.6 21,560.6 32,340.9 ТУХАЙ Хөнгөлөлт, чөлөөлөлтөд эзлэх хувь 0.4% 0.8% 4.9% 3.4% 5.8.2. Гаалийн байгууллагын үзүүлсэн хөнгөлөлт, чөлөөлөлт Гадаад худалдааг өргөжүүлэн хөгжүүлэх, улс орны хилээр зарим төрлийн бараагнэвтрүүлэхийг дэмжих замаар эдийн засгийн хөгжлийг дэмжихэд манай улс тарифын бусзохицуулалт, тэр дундаа татварын чөлөөлөлтийг түлхүү хэрэглэж байна. Манай улсын эдийн засгийн бодлоготой уялдан нийт импортод эзлэх татварын чөлөөлөлтийндүн, бүтэц жил бүр харилцан адилгүй байгааг сүүлийн 10 жилийн татварын чөлөөлөлтийн талаарнэгтгэсэн хүснэгтээс харж болно. /хүснэгт 5.8.2.1/ 2003 онд нийт импортын 32.5 хувь нь татвараас чөлөөлөгдөж байсан үзүүлэлт аажмаар буурч2011 онд 9.7 хувь болон буурсан сүүлийн 10 жилд хамгийн бага үзүүлэлт болсон хэдий ч энэ онд 11.6хувьд хүрчээ. 2012 оны эхний 8 сарын байдлаар 6,251.8 тэрбум төгрөгийн бараа, бүтээгдэхүүн импортлосны12.3 хувь буюу 767 тэрбум төгрөгийн бараанд 110 тэрбум төгрөгийн чөлөөлөлт үзүүлсэн байна.Татварын чөлөөлөлтийг хүснэгтээр үзүүлвэл: Хүснэгт 5.8.2.1.Татварын чөлөөлөлт № Үзүүлэлт Нэгж 2008 2009 2010 2011 2012.VIII 2012 ХБГ 1 Нийт импорт Сая.$ 2751.3 2046.5 3300.5 6783.9 4.668.0 9,272.8 Татвараас Сая.$ 435.1 437.1 381.9 655.6 573.6 1,112.7 2 чөлөөлөгдсөн импорт % 15.8% 21.4% 11.6% 9.7% 12% 12% Сая.$ 59.2 69.0 126.8 145.3 105.5 204.7 ЗГ-ын болон 3 бусад тусламж % 13.6% 15.8% 33.2% 22.2% 18.4% 18.4% Сая.$ 22.8 35.2 15.2 8.2 5.1 10.0 4 ЗГ-ын зээл % 5.2% 8% 4% 1.2% 0.9% 0.9% Сая.$ 114.5 80.2 83.5 214.2 112.9 219.2 5 УБТЗ % 26.3% 18.3% 21.9% 32.7% 19.7% 19.7% Сая.$ 0 3.8 6.4 9.2 1.7 3.3 6 Монросцветмет % 0% 0.9% 1.7% 1.4% 0.3% 0.3% Гадаадын Сая.$ 20.4 10.7 10.8 8.2 9.7 18.9 хөрөнгө 7 оруулалттай % 4.7% 2.4% 2.8% 1.3% 1.7% 1.7% ашигт малтмал олборлох Газрын тосны Сая.$ 120.8 93.9 38.0 62.8 47.6 92.3 8 салбар % 27.8% 21.5% 10.0% 9.6% 8.3% 8.3% Сая.$ 22.1 61.0 72.8 207.4 290.2 563.0 9 Бусад % 5.1% 14.0% 19.1% 31.6% 50.6% 50.6% 41
    • Нийт импортод эзлэх татвараас чөлөөлөгдсөн импортын хэмжээ 2012 оны эхний 8 сарынбайдлаар өнгөрсөн оноос 2.3 хувиар нэмэгджээ. Үүнд жижиг дунд, үйлдвэрлэл, хөдөө аж ахуй,гурилын үйлдвэрлэл, усалгаа, ойн аж ахуйн зориулалтаар импортлож буй тоног төхөөрөмж, сэлбэгхэрэгслийн импортын өсөлт гол нөлөөг үзүүлсэн байна. Өнгөрсөн 2011 оны мөн үед тус хоёр хуулийнхүрээнд 10.4 тэрбум төгрөгийн татварын чөлөөлөлт үзүүлсэн бол энэ онд 29.8 тэрбум төгрөг болжөсчээ. Манай улс Дэлхийн худалдааны байгууллагын өмнө хүлээсэн үүрэг амлалтын дагуу импортынтарифын болон тарифын бус зохицуулалтыг тогтоож байгаа бөгөөд энэ нь нэг талаас улсын төсвийнорлогыг бүрдүүлэх, нөгөө талаас үндэсний үйлдвэрлэлийн дэмжих, дотоодын бараа, бүтээгдэхүүнийзах зээл, аюулгүй байдал, дархлааг хамгаалах, эдийн засгийг дэмжих чухал ач холбогдолтой механизмтул татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийг хавтгайруулан үзүүлэх нь зохимжгүй. Татварын хөнгөлөлт,чөлөөлөлтийг нэмэгдүүлэх нь дараах сөрөг нөлөөг үүсгэж байна. Үүнд:  Татвар төлөгчдийн дунд тэгш бус байдал үүсгэх,  Татварын тооцоолол хийх, татварын алба хяналт тавихад хүндрэлтэй байх,  Татвар төлөх нийгмийн сэтгэлгээг төлөвшүүлэхэд саад болох,  Татварын бааз суурь, татварын орлого буурах зэрэг болно. Аливаа салбарын үйл ажиллагааг татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийн аргаар дэмжихээсилүүтэй дэд бүтцийн салбарт анхаарах нь үр дүнтэй хөшүүрэг болдог. Иймээс зөвхөн цаг үеийнонцгой шаардлагатай, богино хугацааны дэмжлэг хэрэгтэй эсхүл стратегийн өндөр ач холбогдолбүхий бараа, бүтээгдэхүүнд хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийг үзүүлэх нь зохимжтой байна. ТүүнчлэнДэлхийн худалдааны байгууллагын гишүүн орны хувьд тарифын бус хязгаарлалтыг аль болохбагасгаж “0” хувь хэрэглэх замаар тарифын зохицуулалтыг хэрэглэх нь оновчтой, хэрэгжүүлэхэдхялбар, аливаа зөрчил бага гарах боломжтой юм. Төсвийн тухай хууль батлагдсаны дараа УИХ-аар татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлттэйхолбоотой хууль, тогтоомжийг батлан гаргах нь зах зээлийн горимыг алдагдуулах, төрийн оролцоогнэмэгдүүлэх, зах зээлийн шударга өрсөлдөөнд нөлөөлөх, улмаар төсвийн орлого буурахад тодорхойхэмжээгээр нөлөөлж, төсөвт дарамт учруулж буй тул татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийг бууруулахбодлого баримтлах нь зүйтэй байна. 5.8.3. Татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийн зардлын 2013-2014 оны төсөөлөл Өнөөгийн үйлчилж буй татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийн хуулийн заалтууд 2013-2014онуудад үргэлжлэн үйлчлэх тохиолдолд татварын нийт зардлын хэмжээ 2013 онд 1,129.7 тэрбумтөгрөг, 2014 онд 1,335.7 тэрбум төгрөгт хүрэхээр байна. 42
    • Хүснэгт 5.8.3.1. Татварын зардлын төсөөлөл 2012 эхний 2013 2014 Үзүүлэлт 2010 2011 2012 ХБГ хагас жил төсөөлөл төсөөлөлНИЙТ ТАТВАРЫН ЗАРДЛЫН ХЭМЖЭЭ 589,928.5 1,098,574.7 442,940.0 939,753.4 1,129,755.2 1,335,738.2Нэг. АЖ АХУЙН НЭГЖИЙН ОРЛОГЫН 59,775.6 88,639.6 39,596.1 79,594.6 102,306.4 123,821.2АЛБАН ТАТВАРЫН ТУХАЙ ХУУЛЬ Хөнгөлөлт, чөлөөлөлтөд эзлэх хувь 10.1% 8.1% 8.9% 8.5% 9.1% 9.3%Хоёр. НЭМЭГДСЭН ӨРТГИЙН АЛБАН 484,175.0 894,887.0 327,221.4 709,061.2 853,734.8 1,004,465.1ТАТВАРЫН ТУХАЙ ХУУЛЬ Хөнгөлөлт, чөлөөлөлтөд эзлэх хувь 82.1% 81.5% 73.9% 75.5% 75.6% 75.2%Гурав. ГААЛИЙН АЛБАН ТАТВАРААС 34,053.7 89,135.5 54,561.8 99,555.3 111,866.2 133,237.7ЧӨЛӨӨЛӨХ ТУХАЙ Хөнгөлөлт, чөлөөлөлтөд эзлэх хувь 5.8% 8.1% 12.3% 10.6% 9.9% 10.0%Дөрөв. ХУВЬ ХҮНИЙ ОРЛОГЫН АЛБАНТАТВАРЫН ТУХАЙ ХУУЛЬ 9,441.1 17,430.9 0.0 19,201.4 23,038.8 27,643.2 Хөнгөлөлт, чөлөөлөлтөд эзлэх хувь 1.6% 1.6% 0.0% 2.0% 2.0% 2.1%Тав. ОНЦГОЙ АЛБАН ТАТВАРЫН ТУХАЙ 2,483.1 8,481.6 21,560.6 32,340.9 38,809.1 46,570.9 Хөнгөлөлт, чөлөөлөлтөд эзлэх хувь 0.4% 0.8% 4.9% 3.4% 3.4% 3.5% 2013 оны хувьд татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийг татварын төрлөөр авч үзвэл, аж ахуйннэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн хүрээнд 102.3 тэрбум төгрөг буюу нийт татварынзардлын 9.1 хувь, НӨАТ-ын тухай хуулийн хүрээнд 853.7 тэрбум төгрөг буюу нийт татварын зардлын75.6 хувь, Гаалийн албан татвараас чөлөөлөх тухай хуулийн хүрээнд 111.8 тэрбум төгрөг буюу нийттатварын зардлын 9.9 хувь, Хувь хүний орлогын албан татварын тухай хуулийн дагуу 23.0 тэрбумтөгрөг буюу нийт татварын зардлын 2.0 хувь, онцгой албан татварын тухай хуулийн дагуу 38.8тэрбум төгрөг буюу нийт татварын зардлын 3.4 хувьтай тэнцэхээр байна. 5.8.4. Хөнгөлөлт чөлөөлөлтийг бууруулах тухайд Хөнгөлөлт, чөлөөлөлт нь үндэсний үйлдвэрлэлийг дэмжих, дотоодын бараа, бүтээгдэхүүнийзах зээл, аюулгүй байдал, дархлааг хамгаалах, эдийн засгийг дэмжих чухал ач холбогдолтой механизмтул үүнийг хавтгайруулан үзүүлэх нь зохимжгүй юм. Татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлт өсөх хандлагатай байгаа тул зарим татварын хөнгөлөлт,чөлөөлөлтийг эргэн харах нь зүйтэй байна. Татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлт үзүүлэхдээ цаашид дараахзарчмыг баримтлах шаардлагатай байна. Үүнд: Татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтөд баримтлах зарчим 1. Татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийн бодлогыг улс орны эдийн засаг, хөгжлийн бодлоготой нарийн уялдуулж, эдийн засгийн хөгжлийг дэмжихэд чиглүүлэх; 2. Богино хугацаанд, тодорхой хугацаа зааж, оновчтой хэлбэрээр хөнгөлөлт, чөлөөлөлт үзүүлэх; 3. Зөвхөн цаг үеийн онцгой шаардлагатай, богино хугацааны дэмжлэг шаардлагатай үед хөнгөлөлт, чөлөөлөлт үзүүлэх; 4. Стратегийн өндөр ач холбогдолтой бараа, бүтээгдэхүүнд үзүүлэх; 43
    • 5. Үйлдвэрлэлийн бус, баялаг бүтээгдэггүй салбарт хөнгөлөлт, чөлөөлөлт үзүүлэхгүй байх, цаашид бууруулах; 6. Татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийн үр, дүнд хяналт, шинжилгээ хийсний үндсэн дээр хугацааг сунгах асуудлыг тавьдаг болох; 7. Тодорхой үр дүнд хүрсэн хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийг зогсоох 8. Гаалийн тарифын зөвлөлийн санал, дүгнэлтийн үндсэнд гадаад худалдааны тарифын болон тарифын бус зохицуулалтыг хийдэг байх. Сүүлийн жилүүдэд татварын хөнгөлөлт чөлөөлөлт нэмэгдэх хандлагатай байгаа бөгөөд заримнэр төрлийн тодорхой хугацаанд үйлчилж буй татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийн хугацаа дуусчбайгаатай холбогдуулан дараах татварын чөлөөлөлтийн хуулийн заалтуудад өөрчлөлт оруулахсаналтай байна.Үүнд: 1. Газрын тосны салбарт үйл ажиллагаа явуулж буй аж ахуйн нэгжүүдэд 2000 оноос эхлэнгазрын тос хайх, олборлох, ашиглах үйл ажиллагааны зориулалтаар импортолсон бараабүтээгдэхүүнд ногдох татварын чөлөөлөлтийг өнөөг хүртэл эдлүүлж байна. Газрын тос хайх,олборлох асуудлыг бүтээгдэхүүн хуваах гэрээгээр зохицуулж байгаа бөгөөд 10 гаруй жил татвараасчөлөөлөгдөж ирсэн. Олон улсын туршлагаас харахад газрын тосны чиглэлээр бүтээгдэхүүн хуваахзарчмаар хэрэгжүүлж буй төсөлд албан татварыг ногдуулдаг. Иймд олон улсын жишигтэй нийцүүлэх татварын тэгш шударга ногдуулах асуудлын хүрээндхөнгөлөлт, чөлөөлөлтийг багасгах бодлого баримтлах нь зүйтэй байна. Манай улс хувьд газрын тосныхайгуул болон туршилтын олборлолтын үйл ажиллагаа явуулаад 20-иод жил болж байгаа бөгөөд одоохайгуулын шатаас олборлолтын шат руу шилжиж эхэлж байна. Газрын тосны салбарт оруулж буй хөрөнгө оруулалтыг богино хугацаанд үр ашигтай хийлгэх,засгийн газарт ногдох үр ашгийн хугацааг наашлуулах зорилгоор энэхүү чөлөөлөлтийн заалтыгхүчингүй болгох нь зүйтэй байна. Ингэснээр 2013 онд 10.2 тэрбум төгрөг төвлөрөх боломжтой байна. 2. Монгол Улсын Засгийн газраас Атрын III аян хөтөлбөрийг 2008 онд зарлан хэрэгжүүлжэхэлсэн бөгөөд энэ зорилгын хүрээнд хөдөө аж ахуйн зориулалттай шинэ трактор, комбайн, машинмеханизм, гурилын үйлдвэрийн болон усалгааны тоног төхөөрөмж, ойн аж ахуйн тоног төхөөрөмж,бордоо, ургамал хамгааллын бодисыг гаалийн болон нэмэгдсэн өртгийн албан татвараас чөлөөлжбайна. Мөн Засгийн газраас хөдөө аж ахуй, газар тариалангийн салбарыг дэмжих олон арга хэмжээавсны үр дүнд Атрын III аян амжилттай хэрэгжин төмс хүнсний ногоо, улаан буудай, гурилынүйлдвэрлэлээр дотоодын хэрэгцээг бүрэн хангах хэмжээнд хүрээд байна. Атрын III аян үр дүнтэй хэрэгжиж, татварын чөлөөлөлтийн үндсэн зорилго биелсэн тултатварын чөлөөлөлтийг 2013 оноос дуусгавар болгохоор тооцлоо. Үүний үр дүнд төсвийн орлого ирэхонд 8.0 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдэх боломжтой юм. 3. Монгол Улс оёмол, сүлжмэл бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийн салбарыг дэмжих зорилгоор2005 оноос тус үйлдвэрлэлийн зориулалтаар импортолж байгаа сэлбэг, түүхий эд, үндсэн болонтуслах материалыг гаалийн болон нэмэгдсэн өртгийн албан татвараас чөлөөлж байгаа бөгөөд уг хуульонцгойлон нэг салбарт хязгааргүй хугацаагаар үйлчилж байгаа нь татварын тэгш, шударга, үлялгаварлах зарчимтай зөрчилдөж байна. Тарифын бодлогын хүрээнд оёмол, сүлжмэл бүтээгдэхүүнийүйлдвэрлэл хөгжиж, тодорхой үр дүнд хүрчээ. Иймд оёмол, сүлжмэл бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийнзориулалтаар импортолж байгаа сэлбэг, түүхий эд, үндсэн болон туслах материалыг гаалийн болон 44
    • нэмэгдсэн өртгийн албан татвараас чөлөөлөх тухай хуулийг хүчингүй болгохоор тусгаснаар төсөвт1.3 тэрбум төгрөгийг төвлөрүүлэх боломжтой байна. 4. Жижиг, дунд үйлдвэрлэлийн салбарыг дэмжих, ажлын байр нэмэгдүүлэх, дотоодынүйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх зорилгоор импортоор оруулж ирж буй 32 нэр төрлийн жижиг, дундүйлдвэрлэлийн техник, тоног төхөөрөмж, сэлбэг хэрэгслийг 2007 оноос гаалийн болон НӨАТ-аасчөлөөлж байгаа бөгөөд хуулийн үйлчлэх хугацаа 2012 оны 12 дугаар сарын 31-нд дуусгавар болно.Тус хуулийн хүрээнд 2011 оны байдлаар 1942 аж ахуй нэгж, 798 иргэн 9978 ширхэг тоног төхөөрөмж,сэлбэг хэрэгслийг татвараас чөлөөлүүлж тэр хэмжээгээр жижиг, дунд үйлдвэрлэлийн үйлажиллагаагаа шинээр эхэлж, зарим салбарын дотоодын үйлдвэрлэл сэргэн, импортын хэмжээ буурч,цаашид үйл ажиллагаагаа өргөжүүлэх, санхүүгийн хуримтлал бий болгох, өрхийн үйлдвэрлэлнэмэгдэх, орон нутгийн түүхий эд, нөөцөд тулгуурласан үйлдвэрлэлүүд сэргэсэн зэрэг олон чухал үрдүнд хүрчээ. Энэ оны эхний 8 сарын байдлаар нийт чөлөөлөгдсөн импортын 6.4 хувийг, нийт татварынчөлөөлөлтийн 17 хувийг энэ хуулийн дагуу үзүүлсэн байна. Хуулийн үйлчлэх хугацаа дуусгаварболсноор ирэх 2013 онд 10.5 тэрбум төгрөгийн орлого нэмэгдэхээр байна. 45
    • 6. ТӨСВИЙН УРСГАЛ ЗАРДАЛ Монгол улсын 2013 оны Нэгдсэн төсвийн урсгал зарлага нийт 4,870.7 тэрбум төгрөгбайхаар тооцлоо. Урсгал төсвийн зарцуулалт (төсвийн шатлалаар) Үүнээс Улсын төсвийн урсгал зарлага 3,956.1 тэрбум төгрөг, Орон нутгийн төсвийнурсгал зарлага 1,308.8 тэрбум төгрөг, Нийгмийн даатгалын сангийн урсгал зарлага 1,061.4тэрбум төгрөг, Хүний хөгжил сангийн зарлага 284.2 тэрбум төгрөг байна. 2011 онд батлагдсанТөсвийн тухай хуулийн дагуу орон нутгийн эрх мэдлийг нэмэгдүүлж, томоохон чигүүргүүдийг орон нутагт шилжүүлсэн. Үүний дүнд орон нутгийн төсөв 2012 онд нийт төсвийн9.0 хувийг эзэлж байснаас 2.3 дахин нэмэгдэн 2013 онд 20.7 хувь болж байна. Монгол улсын 2013 оны нэгдсэн төсвийн урсгал зарлага 2012 оноос 264.4 тэрбумтөгрөгөөр нэмэгдсэн байна. Үүнээс цалин, хөлс 170.7 тэрбум төгрөг, бараа үйлчилгээнийбусад зардал 197.8 тэрбум төгрөг, зээлийн үйлчилгээний төлбөр 246.2 тэрбум төгрөгөөрнэмэгдэж, татаас ба урсгал шилжүүлэг 350.3 тэрбум төгрөгөөр буурч байна. Урсгал зардлын динамик 2013 оны урсгал зардлын бүтэц Төсвийн урсгал зарлагыг салбараар авч үзвэл нийт зарлагын 72.6 хувийг нийгмийнсалбарт, 8.2 хувийг эдийн засгийн салбарт, 8.9 хувийг батлан хамгаалах, нийгмийн хэвжурмын салбарт, 10.3 хувийг нийтийн ерөнхий үйлчилгээний салбарт зарцуулахаар байна. 46
    • 2013 оны урсгал зардал, салбараар 6.1. Төсвийн урсгал зардлыг төлөвлөхөд баримталсан бодлого, зарчим Төсвийн урсгал зардлыг төлөвлөхөд дараах зарчмыг баримталлаа. Үүнд:• Төрийн үйлчилгээний хүртээмж, чанарыг бууруулахгүй байх;• Засгийн газрын бус эрх мэдлийн байгууллагуудын төсвийн хараат бус байдлыг хангах зорилгоор Ерөнхийлөгч, Шүүх эрх мэдлийн байгууллагууд, УИХ болон түүнд ажлаа тайлагнадаг Төсвийн ерөнхийлөн захирагчид, Прокурор зэрэг байгууллагуудын төсвийг зохих журмын дагуу зөвшилцсөн хэмжээнд төсөвт тусгах;• Урсгал зардлын хэмжээг нэмэгдүүлэхгүй байх; – Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийн 4 тусгай шаардлага бүрэн хэмжээгээр хэрэгжиж эхлэх анхны жил бөгөөд төсвийн алдагдлыг ДНБ-ий 5 хувиас 2 хувь хүртэл бууруулах шаардлагатай; – Болзошгүй хямралыг тооцон, урсгал зардлыг тэлэхгүй байх; – 2012 оны төсөвт хийгдсэн огцом тэлэлтийг саармагжуулах; – Цалин, тэтгэвэр, тэтгэмжийн хэмжээг тогтвортой байлгах (2012 онд цалин дунджаар 53 хувь, тэтгэврийн доод хэмжээ 71.2 хувь, халамжийн тэтгэвэр 1.9 дахин өссөн); – Засгийн газрын байгууллагуудын (гадаад харилцааны яамнаас бусад) гадаад томилолтын зардлыг нэмэгдүүлэхгүй байх; – Нормын хувцасны зардлыг нэмэгдүүлэхгүй байх, шинэ төрлийн хангалтыг хойшлуулах;• 2013 оны төсвийн хүрээний мэдэгдэл батлагдсанаас хойш шинээр батлагдсан хууль, эрхзүйн актын дагуу нэмэгдэх зардлыг тооцон үзэж, зарим арга хэмжээг хойшлуулах, зогсоох арга хэмжээ авах;• Монгол улсын 2012 оны төсвийн тодотголд нэмж тусгагдсан арга хэмжээг 2013 онд үргэлжлүүлэх;• Нэн шаардлагатай зардалд инфляцийн тохируулга хийх (зөвхөн боловсрол, эрүүл мэнд, хүчний байгууллагуудын эм, хоолны зардалд үнийн өсөлтийн тохируулга хийх); Төсвийн урсгал зарлагын өөрчлөлтөд нөлөөлсөн хүчин зүйлс 47
    • • 2012 онд нэмэгдүүлсэн цалин, тэтгэврийн нэмэгдлийн улмаас 254.6 тэрбум төгрөг; • 2012 оны төсөвт туссан боловч 2013 оноос эхлэн бүтэн жилээр хэрэгжиж эхлэх бусад арга хэмжээний нэмэгдэл зардал 32.9 тэрбум төгрөг; • Хөрөнгө оруулалтаар бий болсон объект, өргөтгөл зэргийн улмаас нэмэгдэх ашиглалт, үйлчилгээний зардал 12.2 тэрбум төгрөг; • Шинээр хэрэгжүүлж эхлэх хөтөлбөр, арга хэмжээнд нийт 276.6 тэрбум төгрөг тусгалаа. • Хууль, эрх зүйн орчны өөрчлөлтөөр 59.2 тэрбум төгрөг; • Шинээр хэрэгжүүлж эхлэхээр санал болгосон хөтөлбөр, арга хэмжээ 47.9 тэрбум төгрөг; • Хамрах хүрээ, үйлчилгээний тоо хэмжээ нэмэгдсэн хөтөлбөр, арга хэмжээ 100.4 тэрбум төгрөг; • Өөрийн үйл ажиллагааны нэмэгдэл орлогыг зарцуулах байдлаар нэмэгдсэн зардал 37.5 тэрбум төгрөг; • Бүтэц зохион байгуулалтын өөрчлөлт, Засгийн газрын шийдвэрийг хэрэгжүүлэхтэй холбогдуулан Засгийн газрын бодлогын нөөцөд 31.7 тэрбум төгрөг Нийгмийн халамжийн сангаас ядуу өрхөд олгох тэтгэмжийг зогсоож, хоол тэжээлийнхөтөлбөрийн хамрах хүрээ, нэг иргэнд ногдох хөрөнгийн хэмжээг нэмэгдүүлж тооцсон. Ерөнхий боловсролын сургуулийн үдийн цайны зардлын нормативыг 50 хувьнэмэгдүүлж тусгасан. 2013 онд санхүүжилтийг бууруулж, хамрах хүрээг нь багасгахаар тооцсонхөтөлбөр, арга хэмжээ. 2013 оны төсвийн хүрээний мэдэгдэл батлагдсанаас хойш шинээрбатлагдсан хууль, эрхзүйн актын дагуу нэмэгдэх зардлыг тооцон үзэж, зарим арга хэмжээгхойшлуулах, зогсоох саналыг төсвийн төсөлд тусгалаа. Үүнд: • 2012 онд батлагдсан Боловсролын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулиар нэмэгдэх зарим арга хэмжээг өөрчлөх хуулийн төслийг УИХ-д өргөн мэдүүллээ. Төрийн албан хаагчдын нийтлэг жишигт дүйцүүлэн хувийн хэвшлийхэн сургуульд ажиллагсдад улсын сургуульд ажиллагсадтай нэгэн адил тэтгэмж олгох, багшаас бусад ажиллагсдад орон нутагт ажилласны тэтгэмж олгох, тэтгэвэрт гарахад олгох нэг удаагийн тэтгэмжийн хэмжээ, хамрагдалтыг нэмэгдүүлэх, эрүүл мэндийн урьдчилан сэргийлэх үзлэг, шинжилгээнд үнэ төлбөргүй хамруулах тухай заалтыг өөрчлөхөөр тусгалаа. • Байгалийн нөөц ашигласны төлбөрийн тухай хуулиар орон нутгийн төсвийн томоохон орлогыг 100 хувь тусгаарлаж, зарцуулах чиглэлийг өөрчлөхөөр зохицуулсан байсныг өөрчилж, улсын төсөвт төвлөрүүлэх хэсгийг орон нутгийн төсөвт үлдээхээр хуулийн төсөл боловсруулан тусгалаа. • Ажилласан жил, тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийг нөхөн тооцох тухай хуулийн тогтоосон харилцааг тэтгэврийн даатгалын сангийн санхүүгийн байдал, тогтолцооны шинэчлэлтэй уялдуулан хэрэгжүүлэх зорилгоор хэрэгжилтийг 2014 он хүртэл хойшлуулах саналыг тусгалаа.ТӨСВИЙН ЕРӨНХИЙЛӨН ЗАХИРАГЧИЙН БАГЦААР:1. МОНГОЛ УЛСЫН ЕРӨНХИЙЛӨГЧИЙН ТАМГЫН ГАЗРЫН ДАРГЫН ТӨСВИЙН БАГЦТөсвийн хураангуй: /сая төгрөгөөр/ 2013 оны төсөл Дунд хугацаа Хөтөлбөрийн нэр Нийт Үүнээс: 2014 2015 48
    • урсгал Бараа, тєсєєлєл тєсєєлєл Цалин, Татаас зардал үйлчилгээний НДШ шилжүүлэг бусадНИЙТ ДҮН 11,434.4 1,387.2 9,860.1 187.1 11,487.5 11,487.5 Хөтөлбөр 1.Монгол УлсынЕрөнхийлөгчийн бодлого үйл ажиллагаа 10,946.3 1,059.1 9,703.2 184.0 10,716.3 10,716.3 Хөтөлбөр 2.Агаарын бохирдлыгбууруулах үйл ажиллагаа 136.6 59.4 77.2 143.6 143.6 Хөтөлбөр 3.Тєрийн нийтлэг судалгаа,шинжилгээний ажил 351.5 268.7 79.8 3.1 627.7 627.7Зорилго. Монгол улсын тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдлыг бататган бэхжүүлж, ардтүмнийхээ эрх чөлөө, үндэснийхээ эв нэгдлийг эрхэмлэн хамгаалахад чиглэсэн Монгол УлсынЕрөнхийлөгчийн бүрэн эрх, бодлого, үйл ажиллагааг хэрэгжүүлэхэд шаардагдах стратегийнтөлөвлөлт, бодлогын болон мэргэшлийн зөвлөгөө, судалгаа шинжилгээ болон үйлчилгээгээрхангаж дэмжлэг үзүүлэхХөтөлбөр 1. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн бодлого үйл ажиллагааТодорхойлолт: Энэхүү хөтөлбөрт Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхээ тасралтгүйхэвийн, үр нөлөөтэй хэрэгжүүлэх нөхцөлийг бүрдүүлэхэд дэмжлэг болох Ерөнхийлөгчийнтөсөв, түүний ажлын албаны үйл ажиллагаа хамаарна.Зорилт: Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн болон Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын үйлажиллагааны ил тод, нээлттэй байдлыг бүх талаар хангаж, олон нийттэй ил тод, нээлттэйхарилцах тогтолцоог бүрдүүлэх.Хүрэх үр дүн:  Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хэрэгжилтийг зохион байгуулах, зохицуулахад чиглэгдсэн бодлогын зөвлөгөө, үйлчилгээгээр хангагдана.  Олон нийттэй ил тод, нээлттэй харилцах тогтолцоог хэвшүүлнэ. Ерөнхийлөгчийн мөрийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх арга хэмжээ: Бүтээгдэхүүн,№ Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлт Хүрэх үр дүн арга хэмжээ Төсөв Өсвөр залуу үеийг эх оронч үзлээр Ерөнхий боловсролын сургуулийн хичээлийн Өсвөр залуу хүмүүжүүлэх, эх оронтойгоо хөтөлбөрт эх оронч үзлээр хүмүүжүүлэх үеийг Монгол танилцуулахад чиглэсэн бодлогыг чиглэлээр түлхүү анхаарч, өөрчлөлт оруулах, эх оронтойгоо холбогдох салбарын яамтай хамтран 1 байгаль орчин болон Эх орн тухай заагддаг 520.0 танилцуулах, эх боловсруулах, сургалтын хөтөлбөрт хичээлийн хөтөлбөрүүдийг эргэн авч үзэж, оронч үзлээр өөрчлөлт оруулах, зуны амралтын эрдэмтэн судлаачдын дунд хэлэлцүүлэг хүмүүжүүлэх хугацаанд сурагчдыг эх оронтойгоо өрнүүлнэ. танилцуулах хөтөлбөр боловсруулна. Хөтөлбөрийн зорилт нь дөнгөж 18 нас Энэ хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн үр дүнд хүрч төрсөн өдрөө тэмдэглэж буй мэндчилгээ авсан залуучууд маш олноороо залуучууддаа өөртөө итгэлтэй, ажил газар газраас хариу захидал бичиж ирээдүйгээ амьдралынхаа гол хөтөч болох мэргэжлээ өөдрөгөөр төсөөлж, ямар ажил мэргэжил зөв сонгох, эх орон, хамт олондоо нэр сонгох гэж байгаагаа, өөрөө ямар хүн болно 18 нас хүрч буй төртэй, чухал хэрэгтэй иргэн болж гэж боддогоо, эх орныхоо хөгжилд хэрхэн иргэнд Төрийн төлөвших оргилуун хүсэлд нь Монгол хувь нэмэр оруулах, юу хийж бүтээх 2 тэргүүнээс Улсын Ерөнхийлөгч урам хайрлах явдал 335.0 хүсэлтэйгээ, Монгол хүн болж төрсөндөө Мэндчилгээ юм. Өөрөөр хэлбэл сурч мэдэх, хийж бахархаж явдагаа, Ерөнхийлөгчийн илгээх бүтээх, эх орноо хайрлах, монгол хүн мэндчилгээ өөрт нь их урам зориг хайрласан болсноороо бахархах эрмэлзлэлийг нь тухайгаа бичиж байгаа нь өсвөр үеэ өдөөн бадраах, ийм хүсэл эрмэлзлэлээр амьдралын гарааны насанд нь зөв залах, эх жигүүрлэн амьдралынхаа хамгийн оронч хүмүүжилтэй болгох ихээхэн ач хариуцлагатай мөчид зөв шийдвэр холбогдолтой. гаргахад нь туслах юм. 49
    • Олуулаа хөтөлбөрийн хүрээнд Диаспор репорт болон Хөх гэрэгэ гэсэн хоёр төслийг хэрэгжүүлнэ. Диаспор тайлан нь гадаадад амьдарч буй монголчуудыг эх орныхоо хөгжилд хэрхэн хувь нэмрээ Диаспор тайлан гарснаар бодлого оруулж болохыг тодорхойлох судалгааны боловсруулагчид хилийн чанадад амьдарч тайлан юм. Хилийн чанадад байгаа буй монголчуудаа буцаан татах тал дээр илүү монголчуудын боловсрол, мэргэжийн үр ашигтай төлөвлөгөө боловсруулж чадна. Дэлхийгээр туршлага, нийгмийн байдлын талаар Аж ахуйн нэгжүүд шаардлагатай байгаа ур тархан судалгаа хийж мэдээллийн сан үүсгэх. чадвараа гадаадаас хэрхэн татаж болох талаар суурьшсан Монгол диаспорыг эх орных нь хөгжилд мэдээлэл авах боломжтой болно. Гадаадад монголчуудыг татан оролцуулах тал дээр ямар бодлого 3 амьдарч буй монголчууд өөрсдийн дуу 150.0 ундэс угсаа, ёс хэрэгтэйг гадаадад байгаа монголчууд, хоолойг бодлого боловсруулагчдад хүргэхээс заншлаа авч гадаадад амьдарч байгаад эх орондоо гадна эх орныхоо хөгжил, хөдөлмөрийн зах үлдэх "Олуулаа ирсэн иргэд, боловсон хүчний хомсдолд зээл, тохирох ажлын байрны талаар цаг үеийн хөтөлбөр ороод буй хувийн хэвшлийнхэнтэй мэдээлэл авч чадна. Хөх Гэрэгэ төсөл ч мөн хамтарч тодорхойлох. Хөх Гэрэгэ төсөл адил өөрчлөлт авчирна. Онцлог нь төсөлд нь Монгол Угсааны урлаг спорт, шинжлэх хамрагдагч Монгол Улсын иргэн байх ухаан, бизнесийн салбарын гарамгай албагүй. зүтгэлтнүүдийг монгол улсын бүтээн байгуулалтанд татан оролцуулж ажиллаж амьдрах, зөвшөөрөл авах зэрэгт таатай боломж олгох эрхзүйн орчныг бүрдүүлэхэд оршино. Хөтөлбөрийн зорилго нь нэг талаас иргэд, Хөтөлбөр хэрэгжсэнээр иргэний оролцоо иргэний нийгмийн байгууллагууд, зөвхөн хуулийн заалт төдий тунхаглал байхаа иргэдийн сонирхолын бүлгүүд, нийгмийн больж, иргэд өөрсдийн оршин суугаа нутаг бүхий л төлөөлөл өөрсдийн шууд дэвсгэрээс эхлээд төрийн шийдвэр гаргах оролцоогоор орон нутгийнхаа болон түвшинд нөлөөлж чаддаг болох ба ИНХ, төрийн шийдвэр гаргах явцад хамтран ИТХ-ын бодлогыг иргэний оролцоонд Иргэдийн оролцож, үйл ажиллагааг хянаж сурах тулгуурлан боловсруулж, явц ба гүйцэтгэлийг оролцоотой 4 нөхцөл бололцоог бүрдүүлэх, нөгөө ил тод тайлагнах, иргэд төсвийг ойлгож, 450.0 төсвийн талаас төрийн байгууллагууд иргэний хянаж сурах юм. Мөн төр нь иргэнгээ менежмент оролцооны соёлыг хүлээн зөвшөөрөх хүндэлж, шууд ардчиллын зарчмыг хууль эрхзүйн хариуцлагын тогтолцоог дээдэлдэг, аливаа ашиг сонирхолын зөрчлөөс бүрдүүлж, аливаа шийдвэр гаргахдаа төр ангид байх ухамсар, соёлыг хэвшүүлэн төр ба нь иргэдийн санал дээр тулгуурлан улс төрийн намуудын давуу эрхийг халж хамтран хэлэлцэж шийдвэр гаргаж иргэдийн оролцоог ардчиллын чанарын гол хэвшүүлэх. шалгуур болгох болно. Уул уурхайн Уул уурхайн хөгжлийн өнөөгийн байдалд Судалгааны тайланд тулгуурлан уул хөгжил дүн шинжилгээ хийж, судалгааны тайлан уурхайтай холбоотой хууль тогтоомжийн 5 иргэдийн бэлтгэх, түүндээ тулгуурлан шаардлагатай төслүүдэд шаардлагатай өөрчлөлтийн санал 515.0 амьдралд хуулийн төсөлд өөрчлөлт оруулах буюу боловсруулах, холбогдох байгууллагуудад хөтөлбөр шинээр санаачлах үүрэг, чиглэл өгөх Иргэний Ардчиллын үнэт зүйл болсон хүний эрх, Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийг хэрэгжүүлэх, нийгмийн эрх чөлөөг хангах, хууль, дүрэм журамд хүний эрх, эрх чөлөө зөрчигдөж буй гомдол 6 400.0 хөгжлийг хэрхэн тусч буйг хянах, дүн шинжилгээ саналыг судалж шинжлэх, холбогдох арга хангуулах хийлгэх, хэмжээ авах НИЙТ ДҮН 2,370.0Хөтөлбөр 2. Агаарын бохирдлыг бууруулах үйл ажиллагааТодорхойлолт: Агаарын бохирдлыг бууруулах зорилгоор Монгол улсын Ерөнхийлөгчийнзарлигаар байгуулагдсан үндэсний хорооны ажлын албаны удирдлагын үйл ажиллагаа энэхөтөлбөрт хамаарна.Зорилт:  Хууль эрх зүйн орчинг боловсронгуй болгох;  Нийслэлд хэрэгжүүлж буй арга хэмжээнүүдийг орон нутаг хэрэгжүүлэхХүрэх үр дүн:  Нийслэлд болон агаарын бохирдлын хүлцэх хэмжээнээс хэтэрсэн томоохон аймаг орон нутагт агаарын бохирдлыг бууруулах чиглэлээр хэрэгжүүлэх арга хэмжээний эрх зүйн орчинг боловсронгуй болгоно. 50
    •  Энэ чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг төрийн болон төрийн бус байгууллага, аж ахуй нэгжийн харилцан уялдаа холбоог сайжран, хяналт тавих бололцоо бүрдэнэ.  Агаарын бохирдлыг бууруулах судалгааны дүн мэдээг нэгтгэн цаашид авах арга хэмжээг бодлогын түвшинд тодорхойлогдож хэрэгжүүлэх арга хэмжээнд хяналт тавина.  2012-2013 оны өвөл нийслэлийн агаарын бохирдол 40%-иар бууруулна.  орон нутгийн агаарын бохирдлыг бууруулах арга хэмжээний эхлэл тавигдаж төсөл, арга хэмжээнүүд хэрэгжиж эхэлнэ.Хөтөлбөр 3. Төрийн нийтлэг судалгаа, шинжилгээТодорхойлолт: Энэхүү хөтөлбөрт хөрш зэргэлдээ улс орнуудтай хоршин бүс нутгийн эдийнзасгийг хөгжүүлэх нөөц арга замыг тодорхойлох, бодлогын шинжилгээ судалгаа хийх үүрэгбүхий Үндэсний хөгжлийн хүрээлэнгийн үйл ажиллагаа хамаарна.Зорилт:  Нийгмийн хөгжлийн бодлого мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх;  Эдийн засгийн бодлогын судалгаа, бодлогын зөвлөмжөөр эдийн засгийн хөгжлийн стратегийн бодлого, зорилтыг тодорхойлох;  Бүс нутгийн хөгжлийн бодлогын судалгааны хүрээнд эдийн засгийн бүс, аймгуудын хөгжлийг төрөөс дэмжих бодлогын судалгаа хийх;  Уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицох талаар төрөөс баримтлах бодлогын судалгаа хийх;  Мэдээллийн технологийг ашиглах, мэдээ, мэдээллийн аюулгүй байдлыг хангах чиглэлийн судалгаа хийх;  Монгол Улсын нийгэм, эдийн засгийн хөгжлийн тулгамдсан асуудлууд, тэдгээрийг шийдвэрлэх арга замын талаар олон нийт, иргэд, байгууллага, хамт олны санал бодлогыг тодорхойлох социологийн судалгаа хийх.Хүрэх үр дүн:  Монгол Улсын нийгэм, эдийн засаг, бүсчилсэн хөгжил, экологи, тогтвортой хөгжлийн тулгамдсан асуудлаар бодлогын зөвлөмж, дүн шинжилгээ, мэдээлэл боловсруулагдана.  Монгол Улсын нийгэм, эдийн засгийн хөгжлийн асуудлаар социологоийн судалгаа хийгдсэн байна.Төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн урсгал зардал хөтөлбөрөөр: ( сая төг-өөр) 2011 2012 Дунд хугацаа оны 2013 оны Хөтөлбөр оны 2014 2015 тодот төсөл гүйц тєсєєлєл тєсєєлєл төлөв НИЙТ ДҮН 3,281.1 5,078.5 11,434.4 11,938.1 11,938.1 Хөтөлбөр 1.Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн бодлого үйл ажиллагаа 3,060.9 4,667.1 10,946.3 10,859.8 10,859.8 Хөтөлбөр 2.Агаарын бохирдлыг бууруулах үйл ажиллагаа 0.0 86.4 136.6 143.6 143.6 Хөтөлбөр 3.Тєрийн нийтлэг судалгаа, шинжилгээний ажил 220.2 325.0 351.5 934.7 934.7 Зардлын чиг хандлага: Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргын урсгалтөсвийн багцын хэмжээг Ерөнхийлөгчийн Тамгын газраас ирүүлсэн саналаар тусгасан бөгөөд2013 онд нийт урсгал зардал 11.4 тэрбум төгрөг болж, 2012 оны тодотгосон төсвөөс 6.3 тэрбумтөгрөгөөр нэмэгдэж байна. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн мөрийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх арга хэмжээнийзардалд 2,4 тэрбум төгрөг, төрийн өндөрлөгийн гадаад айлчлал, гадаад зочны зардалд 3,5тэрбум төгрөг тусгав. 51
    • 2. МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ДАРГЫН ТӨСВИЙН БАГЦТөсвийн хураангуй /сая.төгрөгөөр/ 2013 оны төсөл Дунд хугацаа Үүнээс: Хөтөлбөрийн нэр Нийт Бараа, 2014 2015 урсгал Цалин, Татаас үйлчилгээний төсөөлөл төсөөлөл зардал НДШ шилжүүлэг бусадНИЙТ ДҮН 17,625.7 9,092.8 8,057.2 475.7 19,378.3 21,306.1 Хөтөлбөр 1. Хууль тогтоох, хуулийн 12,777.6 5,863.3 6,655.1 259.1 14,727.5 16,192.6хэрэгжилтийг хянан шалгах Хөтөлбөр 2.УИХ-ын үйл ажиллагаанд мэргэжиларга зүй, техник зохион байгуулалтын туслалцаа 4,848.1 3,229.5 1,402.1 216.6 4,650.8 5,113.5үзүүлэхЗорилго. Ардчилсан нийгмийн хөгжлийн чиг хандлага, зарчмын дагуу хууль тогтоох, батлах,хэрэгжилтэд хяналт тавих, Улсын Их Хурлын бүрэн эрхийг хэрэгжүүлэх, Улсын Их Хурлынбүрэн эрхийг хэрэгжүүлэхэд нь хэрэгцээ шаардлагад нийцсэн мэргэжил арга зүй, техник,зохион байгуулалтын туслалцаа үзүүлэх, Монгол Улсын Их Хурлын хэвийн үйл ажиллагаагхангах, УИХ-ын гишүүдийн бүрэн эрхийг хэрэгжүүлэхэд оршино.Хөтөлбөр 1. Хууль тогтоох, хуулийн хэрэгжилтийг хянан шалгахТодорхойлолт: Хууль, бусад шийдвэрийн төсөл боловсруулах, хэлэлцэж батлах, Засгийн газарболон УИХ-д ажлаа шууд тайлагнадаг бусад байгууллагын тайлан, мэдээлэл, илтгэл сонсох,асуулга тавих, түүний хариуг чуулганаар хэлэлцүүлэх, хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийнбиелэлтэд хяналт тавих, хууль тогтоох үйл ажиллагаа энэ хөтөлбөрт хамаарна.Зорилго: Ардчилсан нийгмийн хөгжлийн чиг хандлага, зарчмын дагуу хууль тогтоох, батлах,хэрэгжилтэд хяналт тавих, Улсын Их Хурлын бүрэн эрхийг хэрэгжүүлэхэд оршино.Зорилтууд:  Үндсэн хуульд нийцсэн, бусад хууль болон Монгол улсын олон улсын гэрээний заалттай уялдсан байх;  Тухайн хуулиар зохицуулах нийгмийн харилцаанд хамаарах асуудлыг тухайн хуульд бүрэн тусгах;  Хуулийн зүйл, хэсэг, заалт нь хоорондоо зөрчилгүй байх;  Засгийн газрын болон Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг байгууллагад Хууль, Улсын Их Хурлын бусад шийдвэрийн хэрэгжилтийг хянан шалгаж байнгын хороо, нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэх;  Хууль, УИХ-ын бусад шийдвэр, Ерөнхийлөгчийн зарлиг,Засгийн газрын тогтоол, Үндсэн хуулийн шийдвэр, хуулийн тайлбар болон нийтээр дагаж мөрдөх эрх зүйн хэм хэмжээг тогтоосон актыг бүрэн эхээр нь хэвлэн нийтлэх "Төрийн мэдээлэл" эмхтгэлийг 7 хоног гаргах.Хөтөлбөр 2. УИХ-ын үйл ажиллагаанд мэргэжил арга зүй, техник зохион байгуулалтынтуслалцаа үзүүлэхТодорхойлолт: УИХ болон байнгын, түр, дэд хороо, гишүүдийг бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэхэд ньмэргэжил арга зүй, техник, зохион байгуулалтын туслалцаа үзүүлэх, ажиллах нөхцлөөр хангахүйл ажиллагаа энэхүү хөтөлбөрт хамаарна. 52
    • Зорилго: Улсын Их Хурлын бүрэн эрхийг хэрэгжүүлэхэд нь хэрэгцээ шаардлагад нийцсэнмэргэжил арга зүй, техник, зохион байгуулалтын туслалцаа үзүүлэх, ажиллах нөхцөлөөрхангахад оршино.Зорилтууд:  Улсын Их Хуралд хууль тогтоох, хянан шалгах чиг үүргээ хэрэгжүүлэхэд нь мэргэжил, арга зүйн зөвлөгөө, туслалцаа үзүүлэх;  Улсын Их Хуралд үйл ажиллагаагаа олон нийтэд ил, тод, нээлттэй болгоход туслалцаа, үйлчилгээ үзүүлэх;  Улсын Их Хурлыг хэвийн ажиллах нөхцлөөр хангах, техник зохион байгуулалтын туслалцаа, үйлчилгээ үзүүлэх;  Улсын Их Хурлын төсөв, хөрөнгө, бичиг хэргийн үйл ажиллагааг эрхлэн хөтлөх Улсын Их Хурлын хэлэлцэх асуудлыг хүрээнд мэдээлээр хангах, судалгааны бааз бүрдүүлэх;Стратегийн ерөнхий тойм (2012-2016)А. Монгол улсын хууль тогтоох, хянан шалгах үйл ажиллагаа тасралтгүй явагдана.Б.Улсын Их Хурал дахь нам, эвслийн бүлэг, байнгын хороодын санал болон хуульсанаачлагчаас өргөн мэдүүлсэн хугацааг харгалзан ээлжит болон ээлжит бус чуулганаархэлэлцэх асуудлын дарааллыг Монгол улсын дунд хугацаанд баримтлах стратегийн тэргүүлэхчиглэлүүдтэй уялдуулан тогтооно.Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлт: Хөтөлбөр Бүтээгдэхүүн арга хэмжээ Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлт Хүрэх үр дүнХөтөлбөр 1. Монгол Улсын үндсэн хуулийн үзэл Улсын Их Хурлын тухай хуульд баримтлал зарчмын дагуу хууль заасан хугацаанд хуралдажХууль тогтоох, тогтоох чуулганаар хэлэлцэх асуудлаа Эрх зүйт ардчилсанхуулийн хэлэлцэж шийдвэрлэсэн байх. төрийг төлөвшүүлэн,хэрэгжилтийг хүний эрх, эрх чөлөөгхянан шалгах Үндсэн хуульд нийцсэн, бусад баталгаажуулах. хууль болон Монгол улсын олон улсын гэрээний заалттай уялдсан, хуулийн зүйл, хэсэг, заалт нь хоорондоо зөрчилгүй, асуудлыг бүрэн тусгасан байх. Засгийн газар болон УИХ-д ажлаа Засгийн газрын мөрийн Засгийн газар болон тайлагнадаг бусад байгууллагын хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх үйл УИХ-д ажлаа тайлагнадаг тайлан, мэдээлэл, илтгэл сонсох, ажиллгаатай холбоотой тайлан бусад байгууллага, албан асуулга тавих, түүнийг чуулганаар мэдээлэлийг УИХ-ын чуулганаар тушаалтны ажлын үр хэлэлцэх 3-аас доошгүй удаа хэлэлцэж дүн, хариуцлага сайжирч, тодорхой шийдвэр гаргах УИХ-аас хуулийн хэрэгжилтэнд тавих УИХ-д ажлаа тайлагнадаг хяналт чанаржина. байгуулага болон Ерөнхий сайд, Засгийн газрын гишүүн, бусад албан тушаалтны тайлан мэдээлэл, илтгэл сонсох, асуулга тавих, дүгнэлт гаргах. Хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийг Засгийн газрын болон УИХ-д Хуулийн хэрэгжилт хэрхэн хэрэгжүүлж байгааг хянан ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг сайжирсан байна 53
    • шалгах, дүнг хэлэлцэх байгууллага хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийг хэрхэн хэрэгжүүлж байгааг хянан шалгаж байнгын хороо, чуулганаар хэлэлцэхХөтөлбөр 2. УИХ болон байнгын, түр, дэд хороо, Хууль, Улсын Их Хурлын бусад Хууль тогтоомжтой гишүүдийг бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэхэд шийдвэрийн төсөл боловсруулах, уялдсан, асуудлыг ижУИХ-ын үйл нь мэргэжил арга зүй, техник, зохион хэлэлцэх, батлах, хуулийн бүрэн хамарсан,ажиллагаанд байгуулалтын туслалцаа үзүүлэх хэрэгжилтэнд хяналт тавих бүхий алдаагүй, хүний эрх, эрхмэргэжил арга зүй, л үйл ажиллагаанд мэргэжил, арга чөлөөг дээдэлсэн байхтехник зохион зүй, техник зохион байгуулалтынбайгуулалтын туслалцаа үзүүлэхтуслалцаа үзүүлэх УИХ болон байнгын, түр, дэд хороо, Техник хэрэгсэл, хуралдааны Ажиллах орчин гишүүдийг бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэхтэй болон ажлын өрөө, төсөв, санхүү, сайжирсан байна. холбогдуулан тэднийг ажиллах нөхцөл аж ахуйн болон ажиллах бололцоогоор хангах нөхцөлийг хангах бүхий л үйлчилгээ үзүүлэхТөсвийн ерөнхийлөн захирагчийн урсгал зардал хөтөлбөрөөр: / сая төгрөг/ Дунд хугацаа 2011 оны 2012 оны 2013 оны Хөтөлбөр 2014 2015 гүйц тодот төлөв төсөл төсөөлөл төсөөлөл НИЙТ ДҮН 12,367.1 17,282.3 17,625.7 19,378.3 21,306.1 Хөтөлбөр 1. Хууль тогтоох, хуулийн хэрэгжилтийг хянан шалгах 9,399.0 13,134.5 12,777.6 14,727.5 16,192.6 Хөтөлбөр 2.УИХ-ын үйл ажиллагаанд мэргэжил арга зүй, техник 2,968.1 4,147.8 4,848.1 4,650.8 5,113.5 зохион байгуулалтын туслалцаа үзүүлэхЗардлын чиг хандлага: УИХ-ын даргын урсгал төсвийн багцын хэмжээг УИХ-ын Тамгынгазраас ирүүлсэн саналаар төсвийн төсөлд тусгасан бөгөөд 2013 онд 17.6 тэрбум төгрөгтөлөвлөсөн нь 2012 оны тодотгосон төсвөөс 343.2 сая төгрөгөөр өсч байна. Улсын Их Хурлын хэвийн үйл ажиллагааг хангах, Улсын Их Хурлын гишүүдийн бүрэнэрхийг хэрэгжүүлэх, Монгол Улсын Их Хурлын стратеги зорилтыг ханган нийлүүлэххөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд шаардагдах Улсын Их Хурлын 2013 оны төсвийн төслийг УлсынИх Хурлын Төсвийн байнгын хороогоор хэлэлцэж ирүүлсэн саналын хэмжээгээр тусгав. Улсын Их Хурлын 2013 оны төсвийн төсөлд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнийбүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх үйл ажиллагаатай холбоотой зардлыг Улсын Их Хурлын 2008 оны 28дугаар тогтоолоор баталсан нормативт хэмжээгээр тусгасан бөгөөд Сонгуулийн хуульшинэчлэгдсэнтэй холбогдон 2012 оны Улсын Их Хурлын ээлжит сонгуулиар намынжагсаалтаар сонгогдсон Улсын Их Хурлын гишүүдийн орон нутагт ажиллах томилолтынзардлыг тойрогт нэр дэвшигдэж сонгогдсон нэг гишүүнд ноогдох дундаж зардлаар тооцов. Улсын Их Хурлын нэг гишүүнд дунджаар 1 зөвлөх, 1 туслах, 2 туслах-бие төлөөлөгчбайхаар холбогдох зардлыг тооцсны зэрэгцээ хууль боловсруулах, сурталчлах, гадаадтомилолтонд зориулан нэг гишүүнд 25.0 сая төгрөг төлөвлөв. Улсын Их Хуралд Өрөгдлийн байнгын хороо, нам, эвслийн бүлэг, УИХ-ын дэд даргынорон тоо шинээр нэмэгдсэнтэй холбогдсон зардлыг тооцож төсөвт бүрэн тусгасан болно. 54
    • Улсын Их Хурлын Тамгын газар, Улсын Их Хурал дахь нам, эвслийн бүлгийн ажлыналбаны орон тоог 2012 оны түвшинд байхаар тооцов.3. ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦИЙН ДАРГЫН ТӨСВИЙН БАГЦТөсвийн хураангуй /сая.төгрөгөөр/ 2013 оны төсөл Дунд хугацаа Үүнээс: Хөтөлбөрийн нэр Нийт урсгал Бараа, 2014 2015 зардал Цалин, Татаас төсөөлөл төсөөлөл үйлчилгээний НДШ шилжүүлэг бусад Нийт дүн 598.3 402.4 116.4 79.4 710.2 777.8 Хөтөлбөр 1. Үндсэн хуулийн биелэлтэд дээд хяналт тавих, Үндсэн хуулийг чандлан сахиулах 598.3 402.4 116.4 79.4 710.2 777.8Төсвийн Ерөнхийлөн Захирагч: Үндсэн хуулийн цэцийн даргаЗорилго. Үндсэн хуулийн цэцээс Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Жарандөрөвдүгээр зүйлийн1 дэх хэсэгт заасан чиг үүргийг Үндсэн хуульд захирагдан хараат бусаар, эрх тэгш, шударга, илтодоор хэрэгжүүлэх.Хөтөлбөр 1: Үндсэн хуулийн биелэлтэд дээд хяналт тавих, Үндсэн хуулийг чандлансахиулахТодорхойлолт: Үндсэн хуулийн биелэлтэд дээд хяналт тавих, Үндсэн хуулийг чандлансахиулах, түүний заалтыг зөрчсөн тухай дүгнэлт гаргах, маргааныг магадлан шийдвэрлэхэдмэргэжил, арга зүй, техник зохион байгуулалтын туслалцаа, дэмжлэг үзүүлэх, лавлагаа,мэдээллээр шуурхай хангах.Зорилго: Монгол Улсын Үндсэн хуулийн биелэлтэд дээд хяналт тавьж, түүний заалтыгзөрчсөн тухай дүгнэлт гаргаж, маргааныг магадлан шийдвэрлэж Үндсэн хуулийг чандлансахиулах баталгаа байх. Үндсэн хууль зөрчсөн тухай маргааныг бүх талаас нь бүрэн гүйцэд,бодитой хянан үзэж, магадлан шийдвэрлэх үйл ажиллагаанд өндөр мэргэшлийн, цаг үеэ олсон,шуурхай зөвлөгөө, бүх талын дэмжлэг үзүүлэх, стратеги зорилтыг хангах.Стратегийн ерөнхий тойм /2012-2016/A. Монгол Улсын Үндсэн хуулийн биелэлтэд дээд хяналт тавьж, түүний заалтыг зөрчсөн тухай дүгнэлт гаргах, маргааныг магадлан шийдвэрлэх, Үндсэн хуулийг чандлан сахиулах.B. 2013 онд 1. Үндсэн хуулийн цэцийн их, бага суудлын хуралдааны танхимд их засвар хийх, тавилга, тоног төхөөрөмжийг шинэчлэх 2. Үндсэн хуулийн цэцийн номын сангийн сан хөмрөгийг нэмэгдүүлэх 2014-2016 онд 1.Үндсэн хуулийн цэцийн музей байгуулах 2.Үндсэн хуулийн цэцийн Тамгын газарт судалгааны төв байгуулах 3.Үндсэн хуулийн цэцийн номын сангийн сан хөмрөгийг нэмэгдүүлэх 4.Цэцийн гишүүд болон Тамгын газрын ажилтнуудад орон сууцны дэмжлэг үзүүлэх 5.Гишүүд, ажилтнуудыг гадаад, дотоодын сургалтад хамруулж мэргэшүүлэх. 55
    • 6.Гадаад орнуудын Үндсэн хуулийн шүүхийн ажлын албаны бүтэц, үйл ажиллагааны зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны чиглэлээр туршлага судлах, танилцах, дэвшилтэт зүйлийг нэвтрүүлэх.Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлтүүдҮзүүлэлт Тоо Чанар 2010 2011 2012-09-01 2013Үндсэн хуулийн цэцээс барагдуулсан нийт Хуулийн дагуу,өргөдөл, мэдээлэл, гомдол, хүсэлт 95 98 80 100 хугацаандаа 85 хувь шийдвэрлэнэ.Үндсэн хуулийн цэцийн бага суудлын Хуулийн дагуу,хуралдаанаар шийдвэрлэсэн өргөдөл,мэдээлэл, гомдол 27 14 12 15 хугацаандаа 85 хувь шийдвэрлэнэ.Үндсэн хуулийн цэцэд маргаан хянан Хуулийн дагуу,шийдвэрлэх ажиллагаа үүсгэн дунд, ихсуудлын хуралдаанаар шийдвэрлэсэн 10 6 6 8 хугацаандаа 85 хувьөргөдөл, мэдээлэл, гомдол, хүсэлт шийдвэрлэнэ.Үндсэн хуулийн цэцийн шийдвэрийг олон Өдөр тутмын болоннийтэд мэдээлэх нийтийн мэдээллийн 20 12 24 16 хэрэгсэлээр мэдээлэх, вэб сайтуудад байрлуулахЗардлын тооцоолол /сая.төгрөгөөр/ Дунд хугацаа 2011 оны 2012 оны 2013 оны Хөтөлбөрийн нэр 2014 2015 гүйц тодот төлөв төсөл төсөөлөл төсөөлөл Нийт дүн 302.5 501.6 598.3 710.2 777.0Хөтөлбөр 1. Үндсэн хуулийн биелэлтэд дээдхяналт тавих, Үндсэн хуулийг чандлансахиулах 302.5 501.6 598.3 710.2 777.0Зардлын чиг хандлага. Монгол Улсын үндсэн хуулийн цэцийн 2013 оны төсвийн урсгалзардлыг 598.3 сая төгрөг байхаар төлөвлөлөө. Үндсэн хуулийн цэцийн Тамгын газрын даргын2012 оны 16 дугаар захирамжаар Тамгын газрын бүтэц, орон тоог шинэчлэн 4 орон тоонэмэгдүүлж 26-аар тогтоосон. Шинээр нэмэгдсэн орон тооны цалингийн сангийн зардалд 35.2сая төгрөг, шинээр байгуулагдсан номын сангийн танхимын сан хөмрөгийг арвижуулахзорилгоор ном хэвлэл худалдан авах зардлыг 4.0 сая төгрөгөөр нэмж тусгасан. Дунд хугацаандномын сангийн сан хөмрөгийг нэмэгдүүлэх зардал, үндсэн хуулийн музей болон судалгаанытөвийг шинээр байгуулах зардал нэмэгдэхээр байна.Орон тооны мэдээлэл Дунд хугацаа 2011 оны 2012 оны 2013 оны гүйц тод төсөл 2014 2015Хөтөлбөр . Үндсэн хуулийн биелэлтэд дээд хяналт тавих, Үндсэнхуулийг чандлан сахиулах 29 29 35 40 42 Удирдах ажилтан 10 10 10 10 10 Гүйцэтгэх ажилтан 8 8 14 18 20 Үйлчлэх ажилтан 11 11 11 12 12 Үндсэн хуулийн цэцийн Тамгын газрын даргын 2012 оны 16 дугаар захирамжаарТамгын газрын бүтэц, орон тоог шинэчлэн 4 орон тоо нэмэгдүүлж 26-аар тогтоосон. Дундхугацаанд шинээр байгуулахаар төлөвлөж буй үндсэн хуулийн цэцийн музей болонсудалгааны төвийн албан хаагчдын орон тоо нэмэгдэхээр байна. 56
    • 4. УЛСЫН ДЭЭД ШҮҮХИЙН ЕРӨНХИЙ ШҮҮГЧИЙН ТӨСВИЙН БАГЦ Төсвийн хураангуй /сая.төгрөгөөр/ 2013 оны төсөл Дунд хугацаа Үүнээс: Хөтөлбөрийн нэр Нийт урсгал Бараа, 2014 2015 зардал Цалин, Татаас төсөөлөл төсөөлөл үйлчилгээний НДШ шилжүүлэг бусад Нийт дүн 2,165.4 1,414.7 419.6 331.1 3,203.4 3,459.7 Хөтөлбөр. Хяналтын шатнышүүн таслан ажлыг эрхлэх,шүүхийг мэргэжлийнудирдлагаар хангах 2,165.4 1,414.7 419.6 331.1 3,203.4 3,459.7Хөтөлбөр: Хяналтын шатны шүүн таслах ажлыг эрхлэх, шүүхийг мэргэжлийн удирдлагаархангахТодорхойлолт: Улсын их хурлаар батлагдсан “Шүүх эрх мэдлийн стратеги төлөвлөгөө”,Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн зөвлөмжөөр батлагдсан “Шүүх эрх мэдлийн хүрээндшинэтгэлийг гүнзгийрүүлэх хөтөлбөр”-ийг хэрэгжүүлэх а/ хяналтын шатны журмаар эрүү, иргэн, захиргааны хэрэг, маргааныг хянан шийдвэрлэх, б/ шүүн таслах ажлын чиглэлээр анхан болон давж заалдах шатны шүүхүүдийг мэргэжлийн удирдлагаар хангах, сургалт зохион байгуулах, в/ хуулийг нэг мөр ойлгон, зөв хэрэглэх талаар албан ёсны болон дэлгэрэнгүй тайлбар гаргах, г/ хууль ёс, хүний эрх, эрх чөлөө шударга ёсны баталгаа шүүх эрх мэдлийг хэрэгжүүлэх нэгдсэн бодлого боловсруулах, д/ шүүхийн практикийг нэгтгэн судлах, энэ чиглэлээр зөвлөмж, тойм гаргах, е/ шүүхийн шийдвэрийг олон нийтэд ил тод, нээлттэй болгох зорилгоор нэгдсэн санг бий болгох, ё/ шүүхийн шүүн таслах болон бусад ажлыг олон нийтэд ил тод, нээлттэй болгох, түүнийг мэдээллэх, ж/ шүүхийг иргэдэд ойр дөт болгох менежментийг хэрэгжүүлэх, үйл ажиллагааг нь чирэгдэлгүй, хөнгөн шуурхай болгох зэрэг ажиллагаа хамаарч байгаа болно.Зорилго:Үндсэн хууль, түүнд нийцүүлэн гаргасан бусад хууль тогтоомжид заасны дагуу шүүн таслахажиллагааг хуулийн дагуу шударга явуулах, хууль, шүүхийн өмнө төр, иргэн, байгууллагынэрх тэгш байдлыг хангах, тэдгээрийн зөрчигдсөн эрхийг сэргээх, хууль ёсны ашиг сонирхлыгхамгаалах зорилготой.Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлтүүд Аль Өмнөх Одоо Цаашдын төсөөлөл Үзүүлэлт хөтөлбөрт хамаарах 2010 2011 2012 2013 2014 2015 57
    • Хяналтын шатны журмаар Хяналтынхэргийг хуулийн хугацаандшатны шүүн 78.2 хувь 78.8 хувь 78.9 хувь 79.1 79.3 хувь 79.4 хувьшийдвэрлэх таслан хувь ажлыг эрхлэх,“Дээд шүүхийн мэдээлэл” сэтгүүл шүүхийгбэлтгэн гаргах тоо мэргэжлийн 1350 650 2600 2600 2600 2600 удирдлагаар Ирсэн өргөдөл, гомдол хангах 80 хувь 80,5 хувь 81 хувь 82 хувь 83 хувь 84 хувьхэргийг хууль тогтоомжид заасанжурам, хугацаанд хянаншийдвэрлэхЗардлын тооцоолол /сая.төгрөгөөр/ 2012 Дунд хугацаа 2011 2013 оны Хөтөлбөрийн нэр оны оны 2014 2015 тодот гүйц төсөл төсөөлөл төсөөлөл төлөв Нийт дүн 1,017.6 1,606.4 2,165.4 3,203.4 3,459.7Хөтөлбөр. Хяналтын шатны шүүн таслан ажлыг эрхлэх,шүүхийг мэргэжлийн удирдлагаар хангах. 1,017.6 1,606.4 2,165.4 3,203.4 3,459.7Зардлын чиг хандлага. Улсын дээд шүүхийн 2013 оны урсгал зардлыг 2,165.4 сая төгрөгбайхаар төлөвлөлөө. 2013 оны төсвийн төсөлд шинээр тусгагдсан болон санхүүжилтийгнэмэгдүүлсэн зарим зардлуудыг авч үзвэл:  Шүүхийн тухай хуулийн 16.1-д “улсын дээд шүүх нь ерөнхий шүүгч, хорин дөрвөөс доошгүй гишүүнтэй байна” гэсний дагуу 8 шүүгч, 8 шүүгчийн туслахын орон тоог нэмэгдүүлж, 2013 оны сүүлийн хагас жилийн цалингийн сангийн зардлыг нэмж тусгасан. Түүнчлэн Улсын дээд шүүхийн 2010 оны "орон тоо нэмэгдүүлэх, ангилал, зэрэглэл өөрчлөн тогтоох тухай"39 дүгээр тогтоол, 2012 оны "УДШ-ийн Тамгын газрын зохион байгуулалт бүтцэд нэмэлт оруулах, орон тоо нэмэгдүүлэх, албан тушаалын нэр ангилал, зэрэглэл өөрчлөн тогтоох тухай 29 дүгээр тогтоолоор 10 орон тоо нэмэгдүүлсэн. Дээрх шинээр нэмэгдсэн орон тооны цалингийн сан, холбогдох бараа үйлчилгээний зардалд нийт 309.7 сая төгрөг;  2008 онд Нийслийн Хан-Уул дүүргийн 1-р хорооны нутаг дэвсгэр Зайсангийн аманд худалдан авсан Дээд шүүхийн эзэмшлийн газрын төлбөр Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын 2010 оны 5/39 дугаар тогтоолоор шинэчлэн батлагдсантай холбоотойгоор 2010-2012 оны газрын төлбөрт 16.1 сая төгрөгийн өр үүссэн. Дээрх өрийг барагдуулах, 2013 онд шинэчилсэн тарифаар газрын төлбөрийг төлөхөд шаардагдах 24.1 сая төгрөг;  Улсын дээд шүүхийн 4 шүүгч, 1 шинжээч 2013 онд тэтгэвэрт гарах бөгөөд нэг удаа олгох мөнгөн тэтгэмжид нийт 192.0 сая төгрөг шаардагдахаас 167.8 сая төгрөг төсвийн хязгаарт багтаж, хязгаараас давсан 24.2 сая төгрөгийг шинээр нэмж тусгалаа.Орон тооны мэдээлэл 2011 оны 2012 оны 2013 оны Дунд хугацаа гүйц тод төсөл 2014 2015Хяналтын шатны шүүн таслан ажлыг эрхлэх,шүүхийг мэргэжлийн удирдлагаар хангах. 76 76 76 76 76 Удирдах ажилтан 4 10 10 10 10 Гүйцэтгэх ажилтан 46 48 71 71 71 Үйлчлэх ажилтан 16 18 21 21 21 Гэрээт ажилтан 10 0 0 0 0 58
    • Улсын Их хурлын 2012 оны хаврын чуулганаар Шүүхийн тухай хууль, Шүүгчийн эрхзүйн байдлын тухай хууль, Шүүхийн захиргааны тухай хууль, Эвлэрүүлэн зуучлалын тухайхууль, Хуульчийн эрх зүйн байдлын тухай хууль болон Шүүхийн Иргэдийн төлөөлөгчдийнтухай хуулиуд тус тус хэлэлцэгдэн батлагдаж, 2013 оны 7 дугаар сарын 1-ний өдрөөс хүчинтөгөлдөр болж мөрдөгдөнө. Шүүхийн тухай хуулийн 16.1-д “ Улсын Дээд шүүх нь Ерөнхий шүүгч, хорин дөрвөөсдоошгүй шүүгчээс бүрдэнэ” гэж заасны дагуу орон тоог 8 шүүгч, 8 шүүгчийн туслах,Шүүхийн Ерөнхий зөвлөлийн 2009 оны 2 дугаар сарын 11-ний өдрийн "Улсын Дээд шүүхийнТамгын газрын удирдах, гүйцэтгэх албан тушаалын ангилал, зэрэглэл өөрчлөн тогтоох тухай"08 дугаар тогтоол, 2010 оны "Орон тоо нэмгэдүүлэх, ангилал, зэрэглэл өөрчлөн тогтоох тухай"39 дүгээр тогтоол, 2012 оны " Улсын Дээд шүүхийн Тамгын газрын зохион байгуулалт бүтцэднэмэлт оруулах, орон тоо нэмэгдүүлэх, албан тушаалын нэр ангилал, зэрэглэл өөрчлөн тогтоохтухай" 29 дүгээр тогтоолоор Улсын дээд шүүхийн Тамгын газрын төрийн захиргааны албанхаагчийн орон тоог 7-оор, төрийн үйлчилгээний орон тоог 3-аар , нийт 26 орон тоог нэмжбаталсан. 5. ШҮҮХИЙН ЕРӨНХИЙ ЗӨВЛӨЛИЙН ДАРГЫН ТӨСВИЙН БАГЦТөсвийн хураангуй /сая.төгрөгөөр/ 2013 Үүнээс Дунд хугацаа Нийт Бараа урсгал Цалин, үйлчилгээний Татаас 2014 оны 2015 оны Хөтөлбөрийн нэр зардал НДШ бусад шилжүүлэг төсөөлөл төсөөлөл Шүүн таслах буюу шүүхийн мэргэжлийн үйл ажиллагаа, “Шүүхийн бие даасан хараат бус байдал”-ыг хангах 38809,1 18791,9 15645,6 4371,5 38809,1 38809,1Зорилго. Шүүн таслах үйл ажиллагааг хараат бус, хариуцлага хүлээдэг, мэдрэмжтэй, шударга,хүртээмжтэй, бүтээмжтэй хэрэгжүүлэхэд оршино.Хөтөлбөрийн зорилгуудХөтөлбөр: Шүүн таслах буюу шүүхийн мэргэжлийн үйл ажиллагаа, “Шүүхийн бие даасан,шүүгчийн хараат бус байдал”-ыг хангахТодорхойлолт: Хууль ёс, хүний эрх, эрх чөлөө, шударга ёсны баталгаа болсон шүүх эрхмэдлийг шударгаар хэрэгжүүлэхэд бүх талын дэмжлэг үзүүлэхЗорилго: Анхан болон давж заалдах шатны шүүхэд эрүү, иргэн, захиргааны хэргийнхөдөлгөөнийг буюу шүүхэд хэрэг, нэхэмжлэл, гомдол, хүсэлтийг хүлээн авах, шүүххуралдаанд бэлтгэх, шүүх хуралдааныг явуулах, хэргийг хянан шийдвэрлэсний дараахийгдэх ажилбарыг амжилттай гүйцэтгэх, зохион байгуулах, зохицуулах, уг ажиллагаандтавих хяналтыг оновчтой хэрэгжүүлж мэргэжлийн удирдлага, зохион байгуулалтаархангахад оршино. Стратегийн ерөнхий тойм /2012-2016/1. Шүүхийн үйл ажиллагаа, зохион байгуулалтын эрх зүйн үндсийг боловсронгуй болгож, шинэчлэлийг гүнзгийрүүлэн, шүүгчийн хараат бус, шүүхийн бие даасан байдлыг хангахад чиглэсэн цогц арга хэмжээг хэрэгжүүлэх;2. Шүүгчийн ёс зүйн дүрэм, түүний хэрэгжилтийг хангах механизмыг бий болгох замаар шүүгчид хариуцлага хүлээлгэх тогтолцоог боловсронгуй болгох; 59
    • 3. Хүний эрх, эрх чөлөөг дээдлэн төр, иргэн, байгууллага хууль, шүүхийн өмнө бүгд эрх тэгш байх зарчмыг мөрдлөг болгон ажилллахад үйл ажиллагааг бүрэн чиглүүлэх;4. Шүүхийн үйлчилгээг хүртээх үйл явцыг олон улсын жишигт хүргэх;5. Шүүхийн бүтэц, зохион байгуулалтыг боловсронгуй болгох, шүүгч, ажилтануудын үйл ажиллагааны бүтээмжийг нэмэгдүүлэх, ажиллах нөхцөлийг сайжруулах;Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлтүүдҮзүүлэлт Аль Өмнөх Одоо Цаашдын төсөөлөл хөтөлбөрт 2010 2011 2012 2013 2014 2015 хамаарахХэрэг үүсгэснээс 71802 хэрэг 67706 Эхний хагасНийт гарсан хэргийн 91 Нийт гарсанНийт гарсанхойш нийт маргаан хэрэг жилийн орчим хувийг хуулийн хэргийн 92 хэргийн 93хэргийн 90 хянан маргаан байдлаар 34454 орчим хугацаанд шйидвэрлэх орчим хувийгхувийг хуульд шийдвэрлэхэхянан хэргийг хянан хуулийн хувийг хуулийнзаасан хугацаанд Хөтөлбөр эс 93.5 шийдвэрл шийдвэрлээд хугацаанд хугацаандшийдвэрлэсэн 1 хувийг эхээс 93.8 байгаа бөгөө хянан хянанбайх хуулийн хувийг оны эцэст нийт шийдвэрлэх шийдвэрлэ хугацаанд хуулийн хэргийн 93 х шийдвэрлэсэ хугацаанд хувийг н. шйидвэрл шийдвэрлэхээр эсэн. ажиллаж байна.Шинээрбатлагдсан Хөтөлбөрт тусгасанхуулиудын ажиллагаа, шинээрхэрэгжилтийг батлагдсан хуулиудынхангах /2013 онд хэрэгжилтийг хангах үүднээс ширээний компьютер-726ш, шүүх хуралдааны танхимын тавилга -80ш, орон нутгийн шүүхүүдийг шилэн кабельд холбох, нийт шүүхүүдийн шүүх хуралдааны явцыг бичих, хяналтын камер суурилуулах зэрэг ажлуудыг хийж гүйцэтгэнэ.Зардлын тооцоолол /сая.төгрөгөөр/ 2011 Дунд хугацаа оны 2012 2013 оны 2014 оны 2015 оны Хөтөлбөрийн нэр гүйц оны тод төсөл төсөөлөл төсөөлөл Нийт дүн 12 599, 5 18 520, 4 38 809, 1 38 809,1 38 809,1 Шүүн таслах буюу шүүхийн мэргэжлийн үйл ажиллагаа, “Шүүхийн бие даасан хараат бус байдал”-ыг хангах 12 599,5 18 520,4 38 809,1 38 809,1 38 809,1Зардлын чиг хандлага. Шүүхийн Ерөнхий зөвлөлийн даргын 2013 оны урсгал зардлыг38,809.1 сая төгрөгөөр төлөвлөлөө. 2013 оны төсвийн төсөлд шинээр тусгагдсан томоохонзардлуудыг авч үзвэл:  Шүүхийн тухай хуулийн 8.1, 19.1 дэх заалтуудыг хэрэгжүүлэх үүднээс шинээр байгуулагдах сум, сум дундын, иргэний болон эрүүгийн хэргийн давж заалдах шатны шүүхүүдийн хэвийн үйл ажиллагаанд шаардагдах байр ашиглалтын тогтмол зардлууд болон бүх шатны шүүхийн байгууллагуудад шаардагдах тавилга хэрэгсэл, аудитын төлбөр, байр засварын болон байрны түрээсийн зардал зэрэг холбогдох урсгал 60
    • зардалд 8,001.3 сая төгрөг;  Шүүгчийн эрх зүйн байдлын тухай хуулийн 20.4.6, 23.6, 24.1 дэх заалтуудыг хэрэгжүүлэх үүднээс шүүгчийн амь насны даатгал, тэтгэвэрт гарахад олгох нэг удаагийн мөнгөн тэтгэмж, орон сууцны дэмжлэг гэх мэтчилэн хуульд заасан шүүгчдийн нийгмийн баталгааг хангах зардалд 3,372.1 сая төгрөг;  Иргэдийн төлөөлөгчдийн эрх зүйн байдлын тухай хуулийн 20.1, 20.2, Эвлэрүүлэн зуучлах тухай хуулийн 26.1, 26.2 дахь заалтуудад заасан төрийн нэрийн өмнөөс гүйцэтгэсэн ажил үйлчилгээний төлбөр, шүүхийн захиргааны тухай хуулийн 10.1.4-т заасан сургалт, семинарыг зохион байгуулахад шаардагдах зардал, Жолоочийн хариуцлагын тухай хуулийг хэрэгжүүлэхэд шаардагдах даатгалын зардлууд зэрэг бусад хууль тогтоомжид заасны дагуу нэмэгдэх урсгал зардалд 928.0 сая төгрөг;  Бүх шатны шүүхийн байгууллагуудад шинээр байгуулагдах Тамгын газар, тамгын газрын албан хаагчид болон шүүхүүдэд нэмэгдэх шүүгчдийн цалингийн сангийн болон холбогдх урсгал зардалд 5,942.4 сая төгрөгийг тус тус шинээр нэмж тусгалаа.Орон тооны мэдээлэл 2011 2013 Дунд хугацаа оны 2012 оны гүйц оны тод төсөл 2014 2015Шүүн таслах буюу шүүхийн мэргэжлийн үйлажиллагаа, “Шүүхийн бие даасан хараат бус байдал”-ыгхангах 0,0 1 198,0 2 043,0 2 043,0 2043 Удирдах ажилтан 0,0 109,0 156,0 156,0 156,0 Гүйцэтгэх ажилтан 0,0 687,0 1 209,0 1 209,0 1 209,0 Үйлчлэх ажилтан 0,0 405,0 678,0 678,0 678,0 Шүүхийн тухай хуулийн 6.7, 20.1, 20.2, 28.1-дэх заалтуудыг хэрэгжүүлэх үүднээс бүхшатны шүүхүүдийг тамгын газартай болгох, тамгын газарт зайлшгүй шаардлатагай тамгынгазрын дарга, шүүгчийн туслах, шүүх хуралдааны нарийн бичгийн дарга, бусад албанхаагчдын орон тоог 762-оор, шинээр байгуулагдах давж заалдах шатны шүүхүүдэд ажиллахшүүгчдийн тоог 83-аар нэмэгдүүлж, нийт 845 орон тооны цалингийн сан, бичиг хэрэг, тээвэршатахуун, дотоод томилолт, нормын хувцас, сандал ширээ, компютер зэрэг холбогдох урсгалзардалд 5,942.4 сая төгрөгийг 2013 оны төсөвт нэмж тусгасан.Салбарын орлого /сая.төгрөгөөр/ 2011 оны 2012 оны 2013 оны Дунд хугацаа Хөтөлбөрийн нэр гүйц тод төсөл 2014 2015Нийт дүн 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0Шүүн таслах буюу шүүхийн мэргэжлийнүйл ажиллагаа, “Шүүхийн бие даасанхараат бус байдал”-ыг хангах 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 6. ХҮНИЙ ЭРХИЙН ҮНДЭСНИЙ КОМИССЫН ДАРГЫН ТӨСВИЙН БАГЦТөсвийн хураангуй /сая.төгрөгөөр/ 2013 оны төсөл Дунд хугацаа Үүнээс: Хөтөлбөрийн нэр Нийт урсгал Бараа, 2014 2015 зардал Цалин, Татаас төсөөлөл төсөөлөл үйлчилгээни НДШ шилжүүлэг й бусад 61
    • Хөтөлбөр 1.Хүний эрх, эрх чөлөөний хэрэгжилтэд 554.9 336.7 176.8 41.4 790.6 842.6хяналт тавихЗорилго. Монгол Улсын Үндсэн хууль, олон улсын гэрээнд заасан хүний эрх, эрх чөлөөнийзаалтын хэрэгжилтэд хяналт тавьж, хүний эрхийг сахин хамгаалах, хөхүүлэн дэмжих, хүнийэрхийн боловсролыг дээшлүүлэх, илэрч буй зөрчлийг арилган, хүний эрх, эрх чөлөөнийбайдлыг бүх нийтэд ил тод болгон, төр засгийн анхаарлыг хандуулах.Хөтөлбөр 1. Хүний эрх, эрх чөлөөний хэрэгжилтэд хяналт тавихХөтөлбөрийн тодорхойлолт: Энэхүү хөтөлбөрт хүний эрхийн асуудлаар шалгалт явуулах,судалгаа хийх, Монгол Улсын хүний эрх, эрх чөлөөний байдлын талаарх жил бүрийнилтгэлийг боловсруулах, хүний эрхтэй холбогдсон аливаа асуудлаар санал, зөвлөмж,шаардлага гаргах, хүний эрхийн зөрчлийн талаарх гомдол шийдвэрлэхтэй холбоотойхэрэгжүүлэх үйл ажиллагаа болон хүний эрхийн олон улсын гэрээ, конвенцтэй холбоотойхэрэгжүүлэх үйл ажиллагаа хамрагдана.Хөтөлбөрийн зорилго: 1.Хүний эрхийн асуудлаарх эрх зүйн зохицуулалт, төрийн бодлогыг боловсронгуйболгох; 2.Хүний эрхтэй холбоотой хууль тогтоомж, бодлогын бичиг баримтын хэрэгжилтэд тавих хяналтыг сайжруулах; 3.Хүний эрхэд суурилсан, хүнд ээлтэй үндэсний эдийн засгийг хөгжүүлэхэд хувь нэмрээ оруулах; 4.Бүх нийтэд хүний эрхийн боловсрол олгох үндэсний тогтолцоог бэхжүүлэх.Стратегийн ерөнхий тойм /2012-2016/А. Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс нь Үндсэн хууль, хууль, олон улсынгэрээнд заасан хүний эрх, эрх чөлөөний тухай заалтын хэрэгжилтэд хяналт тавьж, хүнийэрхийг сахин хамгаалах, хөхиүлэн дэмжих байгууллага юм. (“Монгол Улсын Хүний эрхийнҮндэсний Комиссын тухай хууль”-ийн 3.1 дүгээр зүйл). Энэхүү чиг үүргээ хэрэгжүүлэхийнтулд дараах бүрэн эрх, үйл ажиллагааг явуулахаар хуульд заасан. Үүнд:  Монгол Улс дахь хүний эрхтэй холбоотой аливаа асуудлаар санал гаргах;  хууль тогтоомж, захиргааны шийдвэр хүний эрхийн үндсэн зарчимд нийцэж байгаа эсэх талаар зөвлөмж, санал гаргах;  олон улсын хүний эрхийн гэрээний биелэлт, энэ тухай Засгийн газрын илтгэлийг боловсруулахад санал өгөх;  хүний эрхийн асуудлаар судалгаа явуулж, шаардлагатай мэдээллээр хангах;  олон улсын, бүсийн, хүний эрхийн бусад үндэсний байгууллагатай хамтран ажиллах;  Монгол Улс дахь хүний эрх, эрх чөлөөний байдлын талаар илтгэл бичих;  хүний эрхийн талаархи хууль тогтоомж, олон улсын гэрээг олон нийтэд сурталчлах;  хүний эрхийн боловсрол олгох үйл ажиллагааг дэмжих;  олон улсын хүний эрхийн гэрээг соёрхон батлах буюу түүнд нэгдэн орохыг дэмжих. Комисс 2001 онд байгуулагдсанаас хойш 4 дэх удаагийнхаа стратеги төлөвлөгөөгбатлан ажиллаж байна. Өмнөх стратеги төлөвлөгөөнүүдэд ч мөн адил хүний эрх, эрх чөлөөнийтухай заалтын хэрэгжилтэд хяналт тавих, хүний эрхийг сахин хамгаалах, хөхиүлэн дэмжихэдчиглэсэн зорилго, зорилтуудыг тодорхойлон ажиллаж байсан. 2012-2014 оны стратегитөлөвлөгөө нь хүний эдийн засаг, нийгэм, соёлын эрх, хамтын эрхийн асуудлуудад түлхүүанхаарч, дээрх чиг үүргийг хэрэгжүүлэхээр батлагдан гарсан. Мөн үндэсний хэмжээнд үйл 62
    • ажиллагаа явуулах буюу орон нутагч хүрч ажиллахад шаардлагатай санхүү, хүний нөөцийнасуудлыг шийдвэрлэхээр заасан.Б.Үндэсний эдийн засгийн хөгжлийг хүний эрхийн зарчимд нийцүүлэх, хүнд ээлтэй болгох,төрийн байгууллагуудын үйл ажиллагаанд хүний эрхийг хүндэтгэн сахидаг хандлагыгтөлөвшүүлэхэд хувь нэмрээ оруулах нь Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын2012-2014 оны тэргүүлэх чиглэл байна.Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлтүүд: Хүний эрх, эрх чөлөөний хэрэгжилтэд хяналт тавих, сахин хамгаалах, хөхиүлэн дэмжих Өмнөх Одоо Цаашдын төсөөлөлҮзүүлэлт 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016Хууль, хуулийн төсөлд дүн шинжилгээ хийж, хүний эрхийн 10 10 16 15 15 15 15зарчмуудтай нийцүүлэх санал өгөхОлон улсын хүний эрхийн гэрээний биелэлт, энэ тухай 1 1 2 5 4 5 3Засгийн газрын илтгэлийг боловсруулахад санал өгөх1Хүний эрх, эрх чөлөөний асуудлаар хяналт, шалгалт, 14 14 11 10 15 15 15судалгаа хийхМонгол Улс дахь хүний эрх, эрх чөлөөний байдлын талаар 1 1 1 1 1 1 1илтгэл бичихЖендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах тухай хуулийн - - - 1 - 1 -хэрэгжилтэд дүн шинжилгээ хийж, УИХ-д илтгэхОлон улсын, бүсийн, хүний эрхийн бусад үндэсний 5 5 5 5 5 5 5байгууллагатай хамтран ажиллахХүний эрхийн талаархи хууль тогтоомж, олон улсын гэрээг 50 50 50 50 50 50 50олон нийтэд сурталчлах2Хүний эрхийн боловсрол олгох үйл ажиллагааг дэмжих 71 цаг/950 79 цаг/1030 200 210 250 цаг/ 300 цаг/ 350 цаг/ хүн хүн цаг/2600 цаг/2700 3250 хүн 3900 хүн 4500 хүн хүн хүнХүний эрх, эрх чөлөө зөрчсөнтэй холбоотой гомдол хүлээн 218 333 280 300 350 400 450авч шийдвэрлэх 1. Монгол Улсын олон улсын гэрээгээр хүлээсэн үүргийн дагуу тогтсон хугацаанд явуулдаг тайлангийн үзүүлэлтээр авч үзсэн болно. 2. Монгол Улс хүний эрхийн 30 гаруй гэрээ конвенцид нэгдэн орсон байдаг. Түүнээс гадна хүний эрхийн холбогдолтой 10 орчим хууль тогтоомжийн хүрээнд сурталчилгааны үйл ажиллагаа явуулдаг (дунджаар).Төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн урсгал зардал хөтөлбөрөөр: /сая.төгрөгөөр/ 2011 2012 оны Дунд хугацаа 2013 оны Хөтөлбөр оны тодот 2014 2015 төсөл гүйц төлөв төсөөлөл төсөөлөл НИЙТ ДҮН 311.6 433.2 554.9 790.6 842.6 Хөтөлбөр.Хүний эрх, эрх чөлөөний хэрэгжилтэд хяналт тавих 311.6 433.2 554.9 790.6 842.6Зардлын чиг хандлага. Хүний эрхийн үндэсний комиссын даргын урсгал төсвийн багцынхэмжээг 2013 онд 554.9 сая төгрөгөөр төлөвлөсөн нь 2012 оны тодотгосон төсвөөс 121.7 саятөгрөгөөр нэмэгдэж байна.Хүний эрхийн үндэсний комиссын тухай хуульд заасны дагуу тускомисс сургалт, сурталчилгаа, судалгаа, хяналт шалгалт, хувь хүний эрхийг зөрчсөн тухайгомдлыг хүлээн авч шалган шийдвэрлэх, олон улсын гэрээг соёрхон батлах, хэрэгжүүлэхявдлыг дэмжих, Хүний эрх, эрх чөлөөний төлөв байдлын талаар УИХ-д жил бүр илтгэх зэрэгүйл ажиллагаа явуулдаг. Энэ чиг үүргийг зохих ёсоор хэрэгжүүлэхэд одоогийн орон тоохүрэлцдэггүй, нөгөө талаас Монгол Улс 2009 онд нэгдэн орсон Хөгжлийн бэрхшээлтэйхүмүүсийн эрхийн тухай конвенц, 2011 онд батлагдсан Жендерийн тэгш байдлыг хангах тухайхууль, УИХ-аас ойрын хугацаанд хэлэлцэн батлахаар төлөвлөсөн Эрүүдэн шүүхийн эсрэгНҮБ-ын конвенцийн Нэмэлт Протоколын дагуу Комисст хүлээлгэсэн шинэ чиг үүрэгтэйхолбогдуулан орон тоог 2-оор нэмэгдүүлэн холбогдох зардлыг төсвийн төсөлд тусгасан. 63
    • 2013 онд Комиссын хоёр гишүүний бүрэн эрхийн хугацаа дуусгавар болж байгаатайхолбогдуулан Хүний эрхийн комиссын тухай хуулийн 22.4 дэх заалтын дагуу нэг удаагийнтэтгэмжид 24.2 сая төгрөг, Олон Улсын зохицуулах хорооны гишүүний татварт 6.6 сая төгрөгтусгав.Орон тооны мэдээлэл Төлөвлөснөөр 2012 оны 9 дүгээр сарын 30-ны байдлаар Төлөв Дунд хугацаанд Батлагдсан Гүйцэтгэл 2013 2014 2015 Хөтөлбөр 1: 26 23 28 49 49 Удирдах ажилтан 4 4 4 4 4 Гэрээт ажилтан 19 18 21 42 42 Үйлчилгээний ажилтан 3 1 3 3 3 Комисс нь улсын хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулах үүрэгтэй үндэсний байгууллагаболовч орон нутагт үйл ажиллагаагаа явуулах бүтэц орон тоо байдаггүй тул хөдөө ороннутгийг бүсчлэн жилд 10 орчим аймагт 2-3 хоногоор цөөхөн хүнтэй очиж ажилладаг.Цаашидаймагт бүрт 1 төлөөлөгчийг ажиллуулах шаардлагатай байна.Хөтөлбөр 1: Хүний эрх, эрх чөлөөг сахин хамгаалах, хөхиүлэн дэмжихЗорилго 1: Хүний эрхийн асуудлаарх эрх зүйн зохицуулалт, төрийн бодлогыг боловсронгуйболгоход хувь нэмрээ оруулахЗорилтууд: 1. Хохирогчийг хамгаалах, хохирлыг нөхөн төлүүлэх эрх зүйн зохицуулалтыг бий болгоход хувь нэмрээ оруулах; 2. Эрүү шүүлтийг таслан зогсооход чиглэгдсэн эрх зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгоход хувь нэмрээ оруулах; 3. Ялгаварлан гадуурхахын эсрэг эрх зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгоход оролцох; 4. Иргэдийн эд, мөнгөний тусламж авах эрхтэй холбоотой эрх зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгоход оролцох; 5. Хүний эрх, эрх чөлөөний асуудал хөндөгдөж болох хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн төсөлд Комиссын чиг үүргийн хүрээнд санал өгөх; 6. Нийтийн эрх ашгийг төлөөлөн нэхэмжлэх үр дүнтэй, оновчтой эрх зүйн зохицуулалтыг бий болгоход оролцох; 7. Хүний эрхийг хангах, хамгаалах тухай төрийн бодлогыг тодорхой, боловсронгуй болгоход хувь нэмрээ оруулах.Зорилго 2: Хүний эрхтэй холбоотой хууль тогтоомж, бодлогын баримт бичгийн хэрэгжилтийгсайжруулахад чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулахЗорилтууд: 1. НҮБ-аас Монгол Улсын Засгийн газарт ирүүлсэн бодлогын баримт бичгийн хэрэгжилтэд хяналт тавих; 2. Мэдээллийн ил тод байдал ба мэдээлэл авах эрхийн тухай хуулийн хэрэгжилтэд хяналт тавих, олон нийтийн мэдлэг ойлголтыг дээшлүүлэхэд чиглэсэн ажиллагаа явуулах; 64
    • 3. Жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах тухай хуулийн хэрэгжилтийн төлөв байдалд дүн шинжилгээ хийх, олон нийтийн мэдлэг ойлголтыг дээшлүүлэх; 4. Явган хүн, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд зориулсан зам, техникийн шаардлага MNS 5682:2006; Явган хүн, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд зориулсан замыг төлөвлөх заавар MNS 6056:2009; Иргэний барилга төлөвлөлтөд хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний шаардлагыг тооцсон орон зай, орчин, үндсэн шаардлага MNS 6055:2009 зэргийн хэрэгжилтийг дээшлүүлэх; 5. Хүүхдийн хөгжил, хамгааллыг сайжруулахад дэмжлэг үзүүлэх.Зорилго 3: Хүний эрхэд суурилсан, хүнд ээлтэй үндэсний эдийн засгийг хөгжүүлэхэд хувьнэмрээ оруулах;Зорилтууд: 1. Уул уурхайн салбарын эрчимтэй хөгжил хүнд ээлтэй байх нөхцөлийг бүрдүүлэхэд хувь нэмэр оруулах; 2. Төрөөс хүний эрх, эрх чөлөөг хангахуйц эдийн засаг, нийгэм, хууль зүйн болон бусад баталгааг бүрдүүлэхэд чиглэгдсэн хөрөнгө оруулалтыг улсын төсөвт тусгах явдлыг нэмэгдүүлэхэд нөлөөлөх; 3. Хүний эрхийг хүндэтгэн сахидаг дадал, сэтгэлгээг төрийн байгууллага, төрийн албан хаагчдын үйл ажиллагаанд хэвшүүлэхэд чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулах; 4. Бизнес ба хүний эрхийн чиглэлээр НҮБ-аас баталсан хэм хэмжээг хувийн хэвшлийн зүгээс дагаж мөрдөхөд дэмжлэг үзүүлэх.Зорилго 4: Бүх нийтэд хүний эрхийн боловсрол олгох үндэсний тогтолцоог бэхжүүлэхЗорилтууд: 1. Албан боловсролын тогтолцоогоор олгож буй хүний эрхийн боловсролын чанар, үр нөлөөг дээшлүүлэх; 2. Хүний эрхийн албан бус сургалт явуулах чадавхийг бэхжүүлэх; 3. Хүний эрхийн онолын судалгааг хөгжүүлэхэд хувь нэмэр оруулах; 4. Олон нийтийн хүний эрхийн боловсролыг дээшлүүлэх;Зорилго 5: Хуулиар хүлээсэн чиг үүргээ хараат бус, хариуцлагатай, мэдрэмжтэйгээр,мэргэжлийн түвшинд гүйцэтгэдэг хүний эрхийн үндэсний байгууллагын шинж чанарыгбэхжүүлэхЗорилтууд: 1. Комисс үйл ажиллагаагаа явуулах боломж, нөхцөлийг сайжруулах; 2. Орон нутагт хүрч ажиллах боломж, чадавхиа нэмэгдүүлэх; 3. НҮБ-ын болон бүс нутгийн, гадаад улс орнуудын хүний эрхийн байгууллагуудтай хамтын ажиллагаа хөгжүүлэх; 4. Хүний эрхийн хэрэгжилтэд хяналт тавих мэргэжлийн чадавхиа бэхжүүлэх; 5. Хүний эрхийг хамгаалах чиг үүргээ бүрэн хэрэгжүүлэх, энэ талаарх мэргэжлийн чадавхиа бэхжүүлэх; 6. Удирдлага, зохион байгуулалт, хүний нөөцийн чадавхийг бэхжүүлэх 7. УЛСЫН ЕРӨНХИЙ ПРОКУРОРЫН ТӨСВИЙН БАГЦ Төсвийн хураангуй /сая.төгрөгөөр/ 2013 Хөтөлбөрийн нэр Нийт Үүнээс Дунд хугацаа 65
    • урсгал Бараа зардал Цалин, үйлчилгээний Татаас НДШ бусад шилжүүлэг 2014 2015Прокурорын хяналт 16205,5 11632,1 4131,3 442,1 16205,5 11632,1 Төсвийн Ерөнхийлөн Захирагч: УЛСЫН ЕРӨНХИЙ ПРОКУРОР Төсвийн төвлөрүүлэн захирагч: Улсын Ерөнхий прокурорын орлогч Төсвийн шууд захирагч : Тамгын газар, нийслэл, аймаг,дүүрэг, сум, сум дундын прокурорын газруудын даргаХөтөлбөрийн зорилго. Монгол Улсын үндсэн хуульд заасан Прокурорын чиг үүргийгхэрэгжүүлэх Монгол Улсын Прокурорын байгууллагын тогтолцоо зохион байгуулалт үйлажиллаганы эрх зүйн үндэсийг тогтоохтой холбогдсон харилцааг зохицуулахад оршино.Тодорхойлолт: Прокурорын байгууллага нь Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт Эрүүгийн хуультогтоомжийн хэрэгжилтийг нэг мөр хангуулах үндсэн чиг үүрэг бүхий үйл ажиллагаагаатөрийн нэрийн өмнөөс явуулдаг бие даасан хараат бус шүүх эрх мэдлийг хэрэгжүүлэхэдоролцогч байгууллага мөн.Зорилго:1. Мөрдөн шалгах ажиллагаанд хяналт тавих.2. Ял эдлүүлэх ажиллагаанд хяналт тавих3. Удирдлага зохион байгуулалтаар хангахСтратегийн ерөнхий тойм /2012-2016/Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн санаачлагаар боловсруулсан “Шүүх эрх мэдлийн шинэтгэлийггүизгийрүүлэх хөтөлбөр”-ийн хүрээнд прокурорын байгууллагаас 2011-2016 онд хэрэгжүүлэхүйл ажиллагааны ерөнхий хөтөлбөр боловсруулагдан батлагдсан. 1. Үндсэн хуульд заасан “хүний эрх, эрх чөлөө”-г хангах 2. Үндсэн хуульд заасан “ардчилсан” зарчимд нийцүүлж, прокурорын үйл ажиллагааг явуулах. 3. Үндсэн хуульд заасан “хууль шүүхийн өмнө эрх тэгш байх”, “шударга ёс”-ыг тогтоох зарчмыг хангах. 4. Гэмт хэргийн улмаас хохирсон иргэнийг төр бүрэн төлөөлж түний эрх, эрх чөлөөг хамгаалах. 5. Үндсэн хуульд заасан “хууль дээдлэх” зармыг хэрэгжүүлэх. 6. Монгол улсын хүний эрхийн талаарх олон улсын гэрээг хэрэгжүүлэх. 7. Олон нийт, ард түмэнд ойр, хурдан шуурхай, хүртээмжтэй байх /access to justice/ , авлига, хүнд суртлаас ангид байж шат дараалал, давхардлыг багасгах. 8. Хариуцлагын тогтолцоог шинэчлэх, хамгаалалт, аюулгүй байдлыг хангах. 9. Хүний нөөц бий болгох урт хугацааны хөтөлбөр боловсруулах, прокурорын байгууллагын ажилтнуудын нийгмийн асуудлыг шийдвэрлэх арга хэмжээ авах.Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлтүүдҮзүүлэлт Аль Өмнөх Одоо Цаашдын төсөөлөл хөтөлбөрт 2010 2011 2012 2013 2014 2015 хамаарах 2016Хэрэг Нийт 70000 орчим Захиргааны Захиргааны Захиргааны Прокурорын захиргааны зөрчлийн болон зөрчлийн болонзөрчлийн болонбүртгэлийн хяналт зөрчлийн болонэрүүгийн хэргийн эрүүгийн хэргийн эрүүгийн хэргийнажиллагаанд эрүүгийн хэргийн хэрэг бүртгэлийн хэрэг бүртгэлийн хэрэг бүртгэлийнхяналт тавих хэрэг бүртгэлийн ажиллагаанд 100 ажиллагаанд 100 ажиллагаанд 100хувь ажиллагаанд 100 хувь хяналт тавьж, хувь хяналт тавьж, хувь хяналт хувь хяналт тавьж, хууль тогтоомжийн хууль тавьж, хууль хууль хэрэгжилтийг тогтоомжийн тогтоомжийн тогтоомжийн хангуулах хэрэгжилтийг хэрэгжилтийг хэрэгжилтийг хангуулах хангуулах хангуулах 66
    • Ялтны 690 760 800 840хувийн хэрэгтшалгалт хийхтооХорих анги, 5900 5950 6015 6075цагдан хорихбайрны үйлажиллаатайбиечлэнтанилцах тооЗардлын тооцоолол /сая.төгрөгөөр/ 2011 оны 2013 оны Дунд хугацаа Хөтөлбөрийн нэр гүйц 2012 оны тод төсөл 2014 2015Нийт дүн 8 211,5 13 211,4 16205,5 987,4 1 382,4Прокурорын хяналт 8 211,5 13 211,4 16205,5 987,4 1 382,4Зардлын чиг хандлага. Монгол Улсын ерөнхий прокуроын 2013 оны төсвийн урсгал зардлыг16,205.5 сая төгрөг байхаар байхаар төлөвлөлөө. 2013 оны төсвийн төсөлд шинээр тусгагдсанболон санхүүжилтийг нэмэгдүүлсэн зарим зардлуудыг авч үзвэл: - Монгол Улсын ерөнхий прокурорын дэргэдэх зөвлөлийн хурлын 2012 оын 4 дүгээр шийдвэрт "Прокурорын ажлын ачааллыг багасгах зорилгоор хуульд заасан туслах ажилтныг 250-иар, прокурорыг 50-70-иар, үйлчилгээний ажилтанг 27 хүнээр, нийт 347 үндсэн, 7 гэрээт ажилтныг шинээр нэмэх, холбогдох зардлыг төсөвт тусгуулах" гэж зааснаас прокурорын туслах ажилтанг 150-аар нэмэгдүүлэхээр тооцож, нийт 247 орон тооны цалингийн сан, бичиг хэрэг, сандал ширээ, нормын хувцас, зэрэг холбогдох урсгал зардалд нийт 1,858.7 сая төгрөг; - Прокурорын байгууллагын тухай хуульд заасны дагуу прокурорыг амь насны даатгалд хамруулах зардал, Жолоочийн хариуцлагын даатгалын тухай хуулийг хэрэгжүүлэхэд шаардагдах даатгалын зардал, сургалтын төвийг шинээр байгуулсантай холбоотойгоор сургалт семинар, зөвлөгөөн зохион байгуулах зардлуудад нийт 185.4 сая төгрөг; - Шинээр ашиглалтанд орох Дархан-Уул, Замын-Үүдийн прокуроруудын шинэ барилгын ашиглалтын тогтмол зардалд 9.5 сая төгрөг; - Прокурорын байгууллагуудад хэрэглэгдэж байгаа ашиглалтын хугацаа дуусч актлагдсан техник тоног төхөөрөмж, ширээ, сандал, сейф зэрэг эд хогшлуудыг шинэчлэх үүднээс 2012 оны төсөвт 661.6 сая төгрөг тусгасан ба үлдсэн эд хогшлыг шинэчлэхэд шаардагдах 678.0 сая төгрөг; - Монгол Улсын Прокурорын байгууллагын тухай хуулийн 41 дүгээр зүйлийн 1 дэх хэсэг, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар “Прокурорын дүрэмт хувцасны загвар”-ыг баталсан. Өнөөгийн байдлаар прокурор нь нэг ээлжийн китель, өмд цамцыг албан үүргээ биелүүлэхдээ буюу шүүх хурал, хэргийн газрын үзлэг, хорих ангиудаар явах, цогцос задлах, тээвэрлэх, экскумаци хийх зэрэгт ээлжгүйгээр өмсч байна. Иймд задлан, экскумаци, хэргийн газрын үзлэгт өмсөх нэг ээлжийн хувцсыг шинээр хийлгэхээр төлөвлөсөн ба холбогдох зардалд 408.8 сая төгрөг; - Эд мөрийн баримтыг хадгалахаар шилжүүлэх, шинжлүүлэхэд гарах зардал, сэжигтэн ялтныг эрэн сурвалжлах ажиллагааны зардал, шинжээч, хэлмэрч, орчуулагчид төлөх хөлс, экскумаци хийх зардал зэрэг байцаан шийтгэх ажиллагаатай холбоотой зардалд нийт 247.4 сая төгрөгийг 2013 оны төсвийн төсөлд тусгалаа. Орон тооны мэдээлэл 67
    • Дунд хугацаа 2013 оны 2011 оны гүйц 2012 оны тод төсөл 2014 2015 Прокурорын хяналт 794 794 1 112 1 112 1 112 Удирдах ажилтан 51 51 52 52 52 Гүйцэтгэх ажилтан 451 451 744 744 744 Үйлчлэх ажилтан 253 253 277 277 277 Гэрээт ажилтан 39 39 39 39 39 Монгол Улсын ерөнхий прокурорын дэргэдэх зөвлөлийн хурлын 2012 оын 4 дүгээршийдвэрт "Прокурорын ажлын ачааллыг багасгах зорилгоор хуульд заасан туслах ажилтныг250-аар, прокурорыг 50-70-аар, үйлчилгээний ажилтанг 27 хүнээр, нийт 347 үндсэн, 7 гэрээтажилтныг шинээр нэмэх, холбогдох зардлыг төсөвт тусгуулах" гэж зааснаас прокурорынтуслах ажилтанг 150-аар нэмэгдүүлэхээр тооцож, нийт 247 орон тоог нэмэгдүүлж, холбогдохзардлыг төсвийн төсөлд тусгасан. 8. ҮНДЭСНИЙ АЮУЛГҮЙ БАЙДЛЫН ЗӨВЛӨЛИЙН НАРИЙН БИЧГИЙН ДАРГЫН ТӨСВИЙН БАГЦ Төсвийн хураангуй /сая.төгрөгөөр/ 2013 Үүнээс Дунд хугацаа Нийт Бараа урсгал Цалин, үйлчилгээний Татаас Хөтөлбөрийн нэр зардал НДШ бусад шилжүүлэг 2014 2015Нийт дүн 1594,2 1042,5 405,6 146,1 1480,3 1557,2Хөтөлбөр 1: Үндэсний аюулгүйбайдлыг хангах, сахих,бодлогын зөвлөгөө өгөх үйлажиллагаа 1035,8 709,1 191,2 135,5 876,0 921,6Хөтөлбөр 2: Үнэсний аюулгүйбайдлыг хангах чиглэлээрсудалгаа шинжилгээний ажилхийх. /1.5 ба 2 дугаар сувагийнажиллагаа / 558,4 333,5 214,4 10,6 604,2 635,6 Төсвийн Ерөнхийлөн Захирагч: Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн нарийн бичгийн дарга Төсвийн шууд захирагч : Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн Ажлын албаны даргаЗорилго. Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлыг хангах төрийн нэгдмэл бодлогоболовсруулах үйл ажиллагаа болон түүнийг хэрэгжүүлэх явдлыг уялдуулан зохицуулах,бодлогын зөвлөгөөнөөр хангах, бодлого зохицуулалт нь хэрхэн хангагдаж байгаад хяналттавих, зөвлөлийн хэвийн үйл ажиллагааг явуулахад дэмжлэг үзүүлэх , зөвлөлийн тэргүүн,гишүүдийг гадаад, дотоод мэдээ, мэдээлэл, аливаа нөлөөлөлд автахгүй төвийг сахисаноновчтой цаг үеэ олсон зөвлөгөөнөөр хангаж Монгол улсын үндэсний ашиг сонирхол, оршинтогтнох тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, эдийн засаг, экологийн тэнцвэртэй хөгжилүндэсний эв нэгдлийг бататган хангахад оршино.Хөтөлбөрийн зорилгуудХөтөлбөр 1: Үндэсний аюулгүй байдлыг хангах, сахих, бодлогын зөвлөгөө өгөх үйлажиллагааТодорхойлолт: Үндэсний аюулгүй байдлын үзэл баримтлалын үндсэн 6 заалт болох МонголУлсын оршин тогтнохын аюулгvй байдал, эдийн засгийн аюулгvй байдал, дотоодын аюулгvй 68
    • байдал, хүний аюулгvй байдал, мэдээллийн аюулгvй байдал, хүрээлэн байгаа орчны аюулгvйбайдлыг хангах чиг үүргийг хэрэгжүүлэх, үндэсний аюулгүй байдлын тэргүүн, гишүүдийнхуулиар хүлээсэн бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэхэд нь Үндэсний аюулгүй байдлын тухай хуульболон бусад хууль тогтоомжид аюулгүй байдлыг хангах талаар тусгагдсан зүйл заалтынхүрээнд төрийн нэгдмэл бодлого боловсруулах бодлогын зөвлөгөөнөөр хангаж ажиллах,ҮАБЗ-ийн өдөр тутмын үйл ажиллагааг хэвийн явуулах, хөтөлбөрт тусгагдсанбүтээгдэхүүнийг нийлүүлэх нөхцөлийг бүрдүүлэхэд чиглэгдсэн удирдлага зохион байгуулалт,бодлого боловсруулалт, бодлогын зөвлөгөөнөөр хангах, хянгалт тавих чиг үүрэгтэй.Зорилго: Монгол Улсын үндэсний язгуур ашиг сонирхол, оршин тогтнохын дотоодын, эдийнзасгийн, хүрээлэн байгаа орчны, мэдээллийн, хүний аюулгvй байдлыг хангах, хүний эрх, эрхчөлөөг бэхжүүлэх төрийн нэгдмэл бодлогыг боловсруулах, аюулгүй байдлыг ханган, хуультогтоомж Зөвлөлөөс гарсан шийдвэрийн хэрэгжилтийг уялдуулан зохицуулах, бодлогынзөвлөгөөнөөр хангах, хяналт тавих, үндэсний аюулгүй байдлын тэргүүн гишүүдийн хуулиархүлээсэн бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэхэд Монгол улсын үндэсний ашиг сонирхол, оршин тогтнохтусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, эдийн засаг, экологийн тэнцвэртэй хөгжлийг хангах,бодлого үйл ажиллагаагаар дэмжлэг үзүүлэх, төрийн болон орон нутгийн төр захиргааныбайгууллагуудад Монгол улсын хууль тогтоомж, зөвлөлийн шийвдэрийг бүрэн хэрэгжүүлэхэднь бодлогын зөвлөгөөнөөр хангах, бодлого боловсруулах, үндэсний аюулгүй байдлыг хангахчиг үүрэгтэй байгууллагуудын салбар хоорондын үйл ажиллагааны нэгдсэн төлөвлөлт,зохицуулалтыг мэргэжлийн удирдлагаар хангахад оршино.Хөтөлбөр 2: Үнэсний аюулгүй байдлыг хангах чиглэлээр судалгаа шинжилгээний ажилхийх. /1.5 ба 2 дугаар сувагийн ажиллагаа /Тодорхойлолт: Үндэсний аюулгүй байдлын бодлого, зарим тулгамдсан асуудлын талаар байрсууриа ойлголцох зорилгоор эрдэмтэн, судлаач, чөлөөнд гарсан дипломат, цэргийнзүтгэлтнүүдийн хоёр болон олон талт уулзалтыг хоёрдугаар сувагийн ажиллагаа хэмээн Зүүназийн аюулгүй байдлын механизмд нэрлэдэг бөгөөд ийм төрлийн эрдэм шинжилгээний хуралднэгдүгээр сувгийн төлөөлөгчид буюу төрийн чухал албан тушаалтнууд биечлэн оролцож,санал бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх явдлыг 1.5 дугаар суваг хэмээн тодорхойлдог. Стратегисудалгааны хүрээлэн нь байгуулагдсанаасаа хойш энэ чиглэлд идэвхтэй ажиллаж ирсэн бөгөөдодоогоор арван улсын ижил болон ижил төстэй үүрэг бүхий 15 орчим хүрээлэнтэй жил бүрхоёр талын болон олон талт аюулгүй байдлын стратегийн яриа хэлэлцээрийг жилд 20 орчмыгзохион байгуулж байна.Стратегийн яриа хэлэлцээний зорилго хоёр талын хооронд аюулгүй байдлын салбарттулгамдаад байгаа асуудлаар тус тусынхаа бодлогыг тайлбарлах, байр сууриа ойлголцоходорших ба энэ хүрээнд стратеги судалгааны хүрээлэн Монгол Улсын үндэсний аюулгүйбайдлыг хангах бодлого, үйл ажиллагаанд чухал дэмжлэг үзүүлж байна. Хоёр болон олон талтхурлын үр дүнг илтгэх хуудас хэлбэрээр үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлд тайлагнана.Зорилго: Судлаач, эрдэмтэн 1.5 ба 2 дугаар сувагаар үндэсний аюулгүй байдлыг хангахбодлого, үйл ажиллагааг дэмжих явдалд оршино.Стратегийн ерөнхий тойм /2012-2016/А. Үндэсний аюулгүй байдлыг хангах үйл ажиллагааны зарчим, эх оронч үндэсний үзлийг дээдлэх, иргэний хамтын ажиллагаа, аюулгүй байдлын бодлого цогц байх, мэдлэгт суурьлах, бодитой хандах, даяарчлалын хүчин зүйлүүдийг харгалзахад тулгуурласан төрийн нэгдмэл бодлого боловсруулахад оршино.Б. Монголын ард түмэн, соёл иргэншил оршин тогтнох, тусгаар тогтнол нутаг дэвсгэр, хил 69
    • хязгаарын халдашгүй байдал, үндэсний эв нэгдэл, үндсэн хуульт байгууллын аюулгүй байдал эдийн засгийн бие даасан байдал, эклогийн тэнцвэртэй хөгжлийг бататгах зорилго зорилтууд болно.Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлтүүдҮзүүлэлт Аль Өмнөх Одоо Цаашдын хөтөлбөрт 2010 2011 2012 2013 төсөөлөл 2014 2015Үндэсний аюулгүй байдлын хамаарах 2016Зөвлөлийн тухай хууль,аюулгүй байдлыг хангах талааргарсан хууль тогтоомж,Засгийн газрын тогтоолийгхэрэгжүүлэх бодлого үйлажиллагааг уялдууланзохицуулах хяналт тавих,Үндэсний аюулгүй байдлынүзэл баримтлал холбогдоххууль тогтоомжийн хүрээнд 63 69 72 75 80 80бодлогын зөвлөгөөн Хөтөлбөр 1боловсруулах, хангах хяналттавих , зөвлөгөө өгөхчанар: Хууль тогтоомжиднийцсэн байна, зөвлөмжтэмдэглэлийн хэрэгжилтхангагдаж хяналт сайжирч,бодлогын зөвлөгөөболовсруулагдаж зөвлөлөөсгарсан шийдвэрийн хэрэгжилтхангагдсан байна. ҮАБ-ыг хангах чмглэлээрсудалгаа, шинжилгээний ажлыгхийлгэх 1,5 ба 2 сувгийн үйлажиллагаа 46 62 67 87 87 87чанар: Судалгаашинжилгээний ажил чанарын Хөтөлбөр 2өндөр түвшинд хийгдэжбодлого боловсруулах үйлажиллагаанд хэрэгжсэн байна. 2012 оны тоон үзүүлэлтийг Хүлээгдэж буй гүйцэтгэлээр тавигдсан.Зардлын тооцоолол /сая.төгрөгөөр/ 2011 оны 2012 оны 2013 оны Дунд хугацаа Хөтөлбөрийн нэр гүйц тод төсөл 2014 2015 Нийт дүн 921,5 1 302,6 1 594,2 1 480,3 1 557,2Хөтөлбөр 1Үндэсний аюулгүй байдлыгхангах, сахих, бодлогынзөвлөгөө өгөх үйл ажиллагаа 543,1 790,5 1 035,8 876,0 921,6Хөтөлбөр 2:ҮАБ-ыг хангах чмглэлээрсудалгаа, шинжилгээний ажлыгхийлгэх (1,5 ба 2 сувгийн үйлажиллагаа) 378,4 512,1 558,4 604,2 635,6 70
    • Зардлын чиг хандлага. Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн нарийн бичгийн даргын 2013оны төсвийн урсгал зардлыг 1,594.2 сая төгрөг байхаар төлөвлөлөө. Монгол УлсынЕрөнхийлөгчийн зарлиг, ҮАБЗ-ийн нарийн бичгийн даргын захирамжаар ҮАБЗ-ийн ажлыналбаны шинэчлэн тогтоож, 7 орон тоо нэмсэн. Шинээр нэмэгдсэн орон тооны цалингийн сан,холбогдох зардалд нийт 117.8 сая төгрөг тусгасан. Түүнчлэн Ажлын албаны зөвлөлийн 2референт, 2 шинжээч 2013 онд тэтгэвэрт гарах бөгөөд нэг удаа олгох мөнгөн тэтгэмжид нийт128.0 сая төгрөг шаардагдахаас 74.0 сая төгрөг төсвийн хязгаарт багтаж, хязгаараас давсан54.0 сая төгрөгийг шинээр нэмж тусгалаа. Мөн мэдээллийг шуурхай бэлтгэн, гурванөндөрлөгийг цаг үеийн яаралтай мэдээллээр тогтмол хангахад шаардагдах юнивишнкабелийн телевизийн төлбөр, интенэтийн төлбөрийг 20 сая төгрөгөөр нэмж тусгалаа.Орон тооны мэдээлэл Дунд хугацаа 2011 оны 2012 оны 2013 оны гүйц тод төсөл 2014 2015 Нийт дүн 78 78 85 85 85Хөтөлбөр 1: Үндэсний аюулгүй байдлыг хангах, сахих,бодлогын зөвлөгөө өгөх үйл ажиллагаа 43 43 50 50 50 Удирдах ажилтан 4 4 4 4 4 Гүйцэтгэх ажилтан 39 39 46 46 46Хөтөлбөр 2: Үнэсний аюулгүй байдлыг хангахчиглэлээр судалгаа шинжилгээний ажил хийх. /1.5 ба 2дугаар сувагийн ажиллагаа / 35 35 35 35 35 Удирдах ажилтан 6 2 2 2 2 Гүйцэтгэх ажилтан 14 27 27 27 27 Үйлчлэх ажилтан 9 6 6 6 6 Гэрээт ажилтан 6 0 0 0 0 9. ҮНДЭСНИЙ ЕРӨНХИЙ АУДИТОРЫН ТӨСВИЙН БАГЦТөсвийн хураангуй /сая.төгрөгөөр/ 2013 оны төсөл Дунд хугацаа Ү ү нээс: Хөтөлбөрийн нэр Нийт Бараа, урсгал Цалин үйлчилгэ Татаас 2014 2015 шилжүүлэ төсөөлөл төсөөлөл зардал НДШ э-ний г бусадНийт дүн 1633,7 1137,1 161,1 335.5 1344,5 1347,3Хөтөлбөр 1.Төрийн аудитын удирдлага,зохион байгуулалт 377,0 262,4 37.5 77.1 310,3 310,9 Хөтөлбөр 2.Санхүүгийн аудитыг хэрэгжүүлэх 553,0 384,9 54.8 113.3 455,0 456,0Хөтөлбөр 3.Гүйцэтгэлийн аудитыгхэрэгжүүлэх 703,7 489,8 68.8 145.1 579,2 580,4Зорилго. Төрийн эрх барих дээд байгууллагын үүргээ хэрэгжүүлэхэд нь Улсын Их Хуралддэмжлэг үзүүлж, эх орон, ард түмний эрх ашгийн төлөө Засгийн газрын хүлээх хариуцлага, үйлажиллагааны үр ашиг, үр нөлөөг дээшлүүлэхэд туслах.Хөтөлбөр 1. Төрийн аудитын удирдлага, зохион байгуулалтТодорхойлолт: Улс, орон нутгийн төсвийн орлого, зарлагын гүйцэтгэл, төсвийн байгууллага,төрийн болон орон нутгийн өмчит, тэдгээрийн өмчийн оролцоотой хуулийн этгээд, төсвөөс 71
    • санхүүгийн дэмжлэг авсан төсөл, хөтөлбөрийн санхүүгийн тайлан, үйл ажиллагааныгүйцэтгэлд аудит хийж дүгнэлт, зөвлөмж гаргах үйл ажиллагаа хамаарна. Алсын хараа: Эрх зүй, тогтолцооны хувьд бүрэн баталгаажиж, үйл ажиллагаагаа ньүндэсний төдийгүй олон улсын түвшинд хүлээн зөвшөөрөгдөж, олон нийтийн бүрэн итгэлийгхүлээх Эрхэм зорилго: Монгол Улсын төсвийн бүрдүүлэлт, түүний зарцуулалт холбогдох хуулийнхүрээнд үр ашигтай хийгдэж улмаар эдийн засаг, нийгмийн хүрээний тулгамдсан зорилтуудыгхэрэгжүүлэх төрийн үйл ажиллагаанд дэмжлэг үзүүлэхЗорилт: Төрийн бүх байгууллагад санхүүгийн ба гүйцэтгэлийн аудит хийж гаргасан санал,өгсөн зөвлөмж нь бүрэн хэрэгждэг болохХөтөлбөр 2. Санхүүгийн аудитыг хэрэгжүүлэхТодорхойлолт: Санхүүгийн тайлангийн аудит нь аудит хийлгэсэн байгууллагын санхүүгийнтайлан, санхүүгийн байдал, үйл ажиллагааны үр дүн болон мөнгөн гүйлгээг нягтлан бодохбүртгэлийн нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн зарчмууд, нягтлан бодох бүртгэлийн олон улсын баүндэсний стандартад нийцүүлж үнэн зөв гаргасан эсэх талаар санал дүгнэлт гаргажбаталгаажуулах үйл ажиллагаа хамаарна.Алсын хараа: Төсвийн хөрөнгө, түүний бүрдүүлэлт, зарцуулалт, бүртгэл, тайлагнал үндэснийболон олон улсын стандартын дагуу хэрэгжихэд дэмжлэг үзүүлэх.Эрхэм зорилго: Хууль дээдлэх, шудрага ёсыг сахих, ил тод, бодитой байх, төрийн аудитыннийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн болон стандартад нийцсэн байх зарчмуудыг удирдлага болгож,хөгжингүй орнуудын арга зүйг эзэмшин аудит хийх ур чадварыг төлөвшүүлэх.Зорилт: Санхүүгийн аудитын газрыг материаллаг бааз, хүний нөөц, техник хэрэгслээрбэхжүүлж, аудиторуудын ур чадвар, хариуцлага, ёс зүйг сайжруулж, ажлын ачааллыгнягтруулах замаар аудитын хяналт, түүний чанарыг дээшлүүлэхХөтөлбөр 3. Гүйцэтгэлийн аудитыг хэрэгжүүлэхТодорхойлолт: Гүйцэтгэлийн аудит нь шалгагдаж буй байгууллага чиг үүргээ хэрэгжүүлэхдээөөрийн нөөцийг хэрхэн арвич хямгач, үр ашигтай бөгөөд үр нөлөөтэй ашиглаж байгааг шалгаждүгнэлт, зөвлөмж гаргах үйл ажиллагаа хамаарна.Алсын хараа: Монгол Улсын төрийн байгууллагууд эдийн засаг, нийгмийн бүх салбарын үйлажиллагаагаа холбогдох хууль, стандарт, тухайн үеийн шаардлагад нийцүүлэн үр ашигтайявуулдаг нөхцөлийг бүрдүүлэхЭрхэм зорилго: Хууль дээдлэх, шудрага ёсыг сахих, ил тод, бодитой байх, төрийн аудитыннийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн болон стандартад нийцсэн байх зарчмуудыг удирдлага болгож,хөгжингүй орнуудын арга зүйг эзэмшин аудит хийх ур чадварыг төлөвшүүлэх.Зорилт: Гүйцэтгэлийн аудитын газрыг материаллаг бааз, хүний нөөц, техник хэрэгслээрбэхжүүлж, аудиторуудын ур чадвар, хариуцлага, ёс зүйг сайжруулж, ажлын ачааллыгнягтруулах замаар аудитын хяналт, түүний чанарыг дээшлүүлэхГүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлтүүд Өмнөх Одоо Цаашдын төсөөлөл Шалгуур үзүүлэлт 2010 2011 2012 2013 2014 2015Хөтөлбөр 1. Төрийн аудитын удирдлага 72
    • Санхүүгийн тайлангийн аудит хийх байгууллагын тоо 4050 4157 4136 4382 4500 4550Гүйцэтгэлийн аудит хийх байгууллагын тоо 15 9 11 12 14 15Хөтөлбөр 2. Санхүүгийн аудитыг хэрэгжүүлэхСанхүүгийн тайланд аудит хийж баталгаажуулах 4050 4157 4136 4382 4500 4550байгууллагын тооҮүнээс: Төсвийн ерөнхийлөн захирагч 30 30 30 33 33 33 Төвлөрүүлэн захирагч - - 79 88 90 95 Шууд захирагч 4020 4127 4027 4261 4377 4422Хөтөлбөр 3.Гүйцэтгэлийн аудитыг хэрэгжүүлэх 15 9 11 12 14 15Үүнээс: -Эдийн засгийн бодит салбарын аудит 5 4 4 4 5 5 -Дэд бүтцийн салбарын 5 3 4 4 5 5 - -нийгмийн салбарын 3 2 2 4 3 4 -Бусад 2 - 1 - 1 1Хүрэх үр дүн: - Үндэсний аудитын газар 2013 онд Төсвийн Ерөнхийлөн захирагчийн 33, төвлөрүүлэн захирагчийн 88, шууд захирагчийн 4261, бүгд 4382 санхүүгийн тайланд баталгаажуулах аудит хийнэ. - НҮБ-ын хөгжлийн хөтөлбөр, Дэлхийн банк зэрэг гадаадын байгууллагын санхүүгийн тайланд аудит хийнэ. - Үндэсний аудитын газар 2013 онд 12 гүйцэтгэлийн аудит хийнэ. - Монгол Улсын эдийн засаг, нийгмийг 2012 онд хөгжүүлэх үндсэн чиглэлийн хэрэгжилтийн байдалд аудит хийнэ. - Монгол Улсын төсвийн 2012 оны хөрөнгө оруулалтын үр дүнгийн байдалд аудит хийнэ. - Улсын Их Хурал, түүний байнгын хороодоос ирүүлэх санал хүсэлтэд аудит хийнэ. Урьд жилүүдийн байдлаас харахад жилд дундчаар 8-10 орчим санал, захиалга, үүрэг чиглэл ирдэг. - Монгол Улсын 2014 оны төсвийн төсөлд орлого нэмэгдүүлэх, зардал бууруулж үр ашиг дээшлүүлэх талаар санал дүгнэлт боловсруулж УИХ-д оруулна. - Монгол Улсын 2014 оны төсвийн төсөл нь Монгол Улсын Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийн шалгуур үзүүлэлтүүдийг хангаж байгаа эсэхэд аудит хийнэ.Төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн урсгал зардал хөтөлбөрөөр: ( сая төг-өөр) 2012 оны 2013 Дунд хугацаа 2011 оны Хөтөлбөр тодотгосон оны 2014 2015 гүйцэтгэл төлөвлөгөө төсөл төсөөлөл төсөөлөл Нийт дүн 925.2 1,228.4 1,633.7 1,344.5 1,347.3 Хөтөлбөр 1. Төрийн аудитын удирдлага 205,6 283,5 377,0 310,3 310,9 Хөтөлбөр 2. Санхүүгийн аудитыг хэрэгжүүлэх 323,1 415,8 553,0 455,0 456,0 Хөтөлбөр 3. Гүйцэтгэлийн аудитыг хэрэгжүүлэх 396,5 529,1 703,7 579,2 580,4Зардлын чиг хандлага. Үндэсний ерөнхий аудиторын 2013 оны урсгал төсвийн багцынхэмжээ 1633.7 сая төгрөг болж, 2012 оны тодотгосон төсвөөс 405.4 сая төгрөгөөр нэмэгдэжбайна.Үндэсний аудитын газрын хэвийн үйл ажиллагааг хангахтай холбогдуулан 2013 оны төсвийнтөслийг төсвийн ерөнхийлөн захирагчаас ирүүлсэн саналыг үндэслэн гадаад томилолт, сургалтсеминарын зардлыг 2012 оны түвшинд тооцож, бусад зардлыг төсвийн ерөнхийлөнзахирагчийн саналаар тусгасан болно.Аудиторын нийгмийн баталгааг хангахтай холбогдууланорон сууцны дэмжлэгт 250.0 сая төгрөг тусгав. 10. АВЛИГАТАЙ ТЭМЦЭХ ГАЗРЫН ДАРГЫН ТӨСВИЙН БАГЦ 73
    • Төсвийн хураангуй /сая.төгрөгөөр/ 2013 оны төсөл Дунд хугацаа Үүнээс: Хөтөлбөрийн нэр Нийт урсгал Бараа, 2014 2015 зардал Цалин, Татаас төсөөлөл төсөөлөл үйлчилгээний НДШ шилжүүлэг бусад Нийт дүн 8,327.8 3,254.4 4,923.2 150.1 9,306.5 9,306.5 Хөтөлбөр. Авлигатайтэмцэх үйл ажиллагаа 8,327.8 3,254.4 4,923.2 150.1 9,306.5 9,306.5Зорилго. Авлигатай тэмцэж, шударга ёсыг тогтоон, хөгжил дэвшилд хүргэж, үндсэн үйлажиллагаандаа ардчилсан шударга ёсыг голч болгон, хүний эрх, эрх чөлөөг хүндэтгэн,хуулийг дээдлэн, хуулиар хүлээсэн чиг үүрэг бүхий үйл ажиллагааг хараат бус биеэ даасанбайдлаар хэрэгжүүлэхэд чиглэгдэнэ.Хөтөлбөрийн зорилгуудХөтөлбөр: Авлигатай тэмцэх үйл ажиллагааТодорхойлолт: Авлигын эсрэг олон нийтийг соён гэгээрүүлэх, урьдчилан сэргийлэх, албантушаалтны хөрөнгө, орлогын мэдүүлгийг хянан шалгах, авлигын гэмт хэргийг илрүүлэхгүйцэтгэх ажил, хуулиар харьяалуулсан хэрэг хэрэг бүртгэлт, мөрдөн байцаалт, гүйцэтгэх ажилявуулах чиг үүрэг бүхий бие даасан хараат бус байгууллагын үйл ажиллагаа энэ хөтөлбөртхамаарна.Зорилго: 1.Шат дараалсан хариуцлагын тогтолцоог мөрдөж, албан хаагчдын мэдлэг, ур чадвар, ажлын хариуцлага, сахилга ёс зүйг дээшлүүлэх; 2.Авлигатай тэмцэх үйл ажиллагааг улс орны хэмжээнд уялдуулан зохицуулж, арга зүйн удирдлагаар хангах хууль, эрх зүйн орчинг олон улсын стандартад нийцүүлэх удирдлага зохион байгуулалтын арга хэмжээг хэрэгжүүлэх; 3.Төр, захиргааны байгууллагуудад авлигаас урьдчилан сэргийлэх, шударга ёс, ил тод байдлыг хангах чиглэлээр цогц үйл ажиллагааг зохион байгуулж, хүүхэд, залуучуудад чиглэсэн соён гэгээрүүлэх үйл ажиллагааг эрчимжүүлэх; 4.Хүний эрх, эрх чөлөөг дээдлэн, хуульч, шуурхай ажиллагааг эрхэмлэж, авлигын гэмт хэргийн илрүүлэлт, мөрдөн байцаалтын үр дүнг нэмэгдүүлэх; 5.Албан тушаалтны хөрөнгө, орлогын мэдүүлгийн тогтолцооны хариуцлагыг өндөржүүлэх, хууль тогтоомжийн хэрэгжилтийг төгөлдөржүүлэхэд чиглэгдсэн цогц үйл ажиллагааг зохион байгуулах; 6.Судалгаа шинжилгээний ажлын дүнг авлигатай тэмцэх, урьдчилан сэргийлэх үйл ажиллагаанд үр дүнтэй ашиглах;Стратегийн ерөнхий тойм /2012-2016/Авлигын эсрэг хууль тогтоомжийг боловсронгуй болгох, эрх зүйн орчинг сайжруулах, хүнийнөөцийн бодлого зохицуулалт, албан хаагчдын сургалт, олон улсын ижил төстэй байгууллагынтуршлагыг судлаж үйл ажиллагаандаа нэвтрүүлэх, хуулиар хүлээсэн чиг үүргээ эрчимжүүлжавлигын шалтгаан нөхцөлийг арилгах, авлигаас урьдчилан сэргийлэх тогтолцоог бүрдүүлэх, 74
    • авлигын үл тэвчих ёс суртахууны хөрсийг тавих зэрэг алсын болон дунд богино хугацааныстратеги зорилго тавьж байна.Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлтүүд Аль Өмнөх Одоо Цаашдын төсөөлөл хөтөлбөр Үзүүлэлт т хамаарах 2015 2010 2011 2012 2013 2014Хөрөнгө орлогын мэдүүлэгт Хөтөлбөрнарийвчилсан судалгаа хийх 8.6 хувь 15 хувь 15 хувь 18 хувь 19 хувь 20 хувь 1хувьЭрх бүхий албан тушаалтанд Хөтөлбөр 1471 1471 1400 1400 1400 1400зориулсан сургалтын тоо 1Авлигын эсрэг мэдээлэл Хөтөлбөр 18 11 8 26 32 32сурталчилгааны тоо 1Авлигаас урьдчилан сэргийлэх Хөтөлбөрүйл ажиллагааны тухай сургалт 8500 10200 46000 50000 50000 50000 1зохион байгуулах тооШударга байдлын түвшин Хөтөлбөр 1 1 1 1 1 1тогтоох үнэлгээ хийх тоо 1Авлигын индексийг Хөтөлбөр 0 1 0 1 1 1тодорхойлох судалгаа хийх тоо 1Байгууллага, иргэдээс гомдол, Хөтөлбөрмэдээлэллийг хуулийн 92 хувь 93 хувь 93.5 хувь 93.8 хувь 94 хувь 94 хувь 1хугацаанд шийдвэрлэх хувьЗардлын тооцоолол /сая.төгрөгөөр/ Дунд хугацаа 2011 оны 2012 оны 2013 оны Хөтөлбөрийн нэр 2014 2015 гүйц тодот төлөв төсөл төсөөлөл төсөөлөл Нийт дүн 2815.5 7338.8 8,327.8 9,306.5 9,306.5Хөтөлбөр. Авлигатай тэмцэх үйлажиллагаа 2815.5 7338.8 8,327.8 9,306.5 9,306.5Зардлын чиг хандлагаАвлигатай тэмцэх газрын даргын 2013 оны урсгал зардлыг 8,327.8 сая төгрөгөөр төлөвлөлөө.Нийтийн албанд нийтийн болон хувийн ашиг сонирхолыг зохицуулах ашиг сонирхолынзөрчлөөс урьдчилан сэргийлэх хууль, Монгол Улсын Улсын Их Хурлын 2012 оны 55 дугаартогтоолоор тус газрын зохион байгуулалтын бүтцийг шинэчлэн орон тоог 47-оор нэмэгдүүлж145-аар тогтоосон. Үүнтэй холбогдуулан шинээр нэмэгдсэн орон тооны цалингийн сан болонүйл ажиллагааны зардал, тавилга, компютер техник хэрэгслийн зардлыг 2013 оны төсвийнтөсөлд бүрэн тусгалаа.Орон тооны мэдээлэл Дунд хугацаа 2011 оны гүйц 2012 оны тод 2013 оны төсөл 2014 2015 75
    • Авлигатай тэмцэх үйл ажиллагаа 98 145 145 145 145 Удирдах ажилтан 10 11 11 11 11 Гүйцэтгэх ажилтан 80 124 124 124 124 Үйлчлэх ажилтан 8 10 10 10 10 11. САНХҮҮГИЙН ЗОХИЦУУЛАХ ХОРООНЫ ДАРГЫН ТӨСВИЙН БАГЦТөсвийн хураангуй /сая.төгрөгөөр/ 2013 оны төсөл Дунд хугацаа Үүнээс: Хөтөлбөрийн нэр Нийт урсгал Бараа, 2014 2015 Цалин, Татаас төсөөлөл төсөөлөл зардал үйлчилгээ НДШ шилжүүлэг ний бусадНИЙТ ДҮН 2,304,3 1,581,5 669,2 53.6 2,767,6 2,587,9Хөтөлбөр 1.Санхүүгийн салбарынзохицуулалт 922,3 633,5 236,2 53,6 Хөтөлбөр 2.Санхүүгийн хяналт,шалгалт 1,382,0 948,0 433,0 1,660,0 1,552,0Зорилго: Олон улсын төвшинд хүлээн зөвшөөрөгдсөн тэргүүн туршлага, стандартад нийцсэнтогтвортой үйл ажиллагаа бүхий санхүүгийн салбарыг хөгжүүлэхэд чиглэгдэнэ.Хөтөлбөр 1. Санхүүгийн салбарын зохицуулалтХөтөлбөрийн тодорхойлолт. Даатгал, үнэт цаас, бичил санхүү, санхүүгийн салбарт хийхтөрийн зохицуулалтын үйл ажиллагаа энэ хөтөлбөрт хамаарна.Зорилго: Монгол улс дахь санхүүгийн зах зээлийн тогтвортой байдлыг хангах, нэгдсэнбодлого боловсруулах, зохицуулалтаар хангах замаар хөрөнгө оруулагч компани болониргэдийн эрх ашгийг хамгаалах.Хөтөлбөр 2. Санхүүгийн хяналт, шалгалтХөтөлбөрийн тодорхойлолт: Санхүүгийн салбарт хийх төрийн хяналт шалгалтын үйлажиллагаа энэ хөтөлбөрт хамаарна.Зорилго: Банк бус санхүүгийн байгууллага, даатгал, хоршооны хадгаламж зээлийн үйлажиллагаа, үнэт цаасны зах зээлд оролцогчдын хууль болон бусад хууль тогтоомжийнбиелэлтэд хяналт тавихХөтөлбөрийн зорилт : Банк бус санхүү, даатгал, болон хуулиар хариуцуулсан бусадсанхүүгийн байгууллагуудын үйл ажиллагаанд хяналт, шалгалт хийх замаар уг зах зээлдоролцогчдын эрх ашгийг хамгаалах.Стратегийн ерөнхий тойм /2012-2016/ А. Үндэсний хөгжлийн цогц бодлогыг хэрэгжүүлж, зах зээлд шударгаар өрсөлдөх боломж бүрдүүлэх, төрийн зүгээс иргэнийхээ эрүүл, аюулгүй амьдрах, бизнес эрхлэх хөрөнгө оруулалт хийх таатай орчин нөхцөл бүрдүүлэх, банк, санхүүгийн зохистой, найдвартай тогтолцоо бий болгож, түүний эрүүл, ил тод орчныг хангах, төрийн үйлчилгээг иргэдэд чанартай, хүртээмжтэй, шуурхай хүргэх нөхцөлийг бий болгох, бизнес, аж ахуйн үйл ажиллагааг зохицуулах эрх зүйн тогтолцоог бий болгох; 76
    • Б.Хороог чадавхжуулах, бүтэц зохион байгуулалтыг сайжруулах,хүний нөөц болоод ажлын бүтээмжийг нэмэгдүүлэх, улмаар зохицуулалтын хүрээний санхүүгийн салбарын бодлогыг оновчтой, үр дүнтэй тодорхойлон хэрэгжүүлэх ажлыг чанаржуулах;Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлтүүд Өмнөх Одоо Цаашдын төсөөлөл Шалгуур үзүүлэлт Хэмжихн 2010 2011 2012 2013 2014 нэгж 2015Хөтөлбөр 1.Санхүүгийн салбарын Тоо 2144 2182 2214 2185 2184зохицуулалт 21861.1. Брокер дилерийн үйл ажиллагаа эрхлэх, Тоо 3 40 65 36 36 тусгай зөвшөөрөл шинээр олгох 361.2. Хөрөнгө оруулалтын зөвлөхийн болон Тоо андеррайтерийн тусгай зөвшөөрөл 7 5 6 6 6 6 олгох1.3. Үнэт цаасны зах зээлд үйл ажиллагаа Тоо эрхлэх тусгай зөвшөөрөл шинээр олгох 24 20 22 22 22 22 болон сунгах1.4. ББСБ үйл ажиллагаа эрхлэх зөвшөөрөл Тоо 5 13 9 9 9 олгох 91.5. Хадгаламж зээлийн үйл ажиллагаа Тоо 5 4 4 эрхлэх тусгай зөвшөөрөл шинээр олгох 31.6. Ердийн болон урт хугацааны даатгалын Тоо 17 17 18 18 18 үйл ажиллагаа эрхлэх зөвшөөрөл олгох 18 Тоо 2061 2057 2059 2060 2060 2060Даатгалын төлөөлөгчийн эрх олгох Тоо 9 8 9 9 81.7. Зуучлагч байгууллагуудад эрх олгох 9 Тоо1.8. Хохирол үнэлэгч байгууллагуудад эрх 6 9 8 8 8 9 олгох1.9. Даатгалын актуарч эрхлэх зөвшөөрөл Тоо 14 12 13 13 13 13 олгох Хөтөлбөр 2. Санхүүгийн хяналт Тоо 83 106 94 95 94 93шалгалт2.1. Хянан шалгалтын үйл ажиллагаа Тоо 37 40 38 39 38 39явуулах, үр дүн, биелэлтийг тооцох2.2. Тусгай зөвшөөрлийг түдгэлзүүлэх Тоо 15 25 20 20 21 202.3. Тусгай зөвшөөрлийг хүчингүй болгох Тоо 31 41 36 36 35 34Хүрэх үр дүн:Олон улсын төвшинд хүлээн зөвшөөрөгдсөн тэргүүн туршлага, стандартаднийцсэн тогвортой үйл ажиллагаа бүхий санхүүгийн салбарыг хөгжүүлсэн байна.Төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн урсгал зардал хөтөлбөрөөр 2012 Дунд хугацаа 2011 2013 оны Хөтөлбөр оны оны 2014 2015 тодот гүйц төсөл төсөөлөл төсөөлөл төлөв НИЙТ ДҮН 1,229.4 1,764.5 2,304.3 4,646.6 2,202.6 Хөтөлбөр 1.Санхүүгийн салбарын зохицуулалт 738,4 1,026.0 1,794.4 1,729.2 1,490.2 Санхүүгийн салбарын эрх зүйн болон зах зээлийнзохицуулалт 177.0 237.4 249.7 159.5 159.5 Санхүүгийн зах зээлд оролцогчдын эрх, ашиг сонирхлынхамгаалалт 66.0 92.9 246.2 220.8 196.8 77
    • Бүх нийтийн санхүүгийн боловсрол 155.0 221.4 432.2 447.2 232.2 Захиргаа, удирдлага, хамтын ажиллагаа 340,4 474.3 866.3 901.6 901.6 Хөтөлбөр 2. Санхүүгийн хяналт, шалгалт 491.0 488.5 509.8 512.4 512.4 Үнэт цаасны зах зээлийн үйл ажиллагааны хяналт 147.0 148.9 154.0 156.6 156.6 Даатгалын байгууллага, даатгалын мэргэжлийноролцогчдын хяналт 117.0 118.1 123.2 123.2 123.2 Бичил санхүүгийн байгууллагын хяналт 142.0 146.1 152.4 152.4 152.4 Санхүүгийн тайлагнал, аудит үнэлгээний чанарын хяналт 85.0 75.4 80.3 80.3 80.3Зардлын чиг хандлага. Санхүүгийн зохицуулах хорооны даргын 2013 оны төсвийн багцынхэмжээг 2.3 тэрбум төгрөгөөр төлөвлөсөн нь 2012 оны тодотгосон төсвөөс 539.7 сая төгрөгөөрнэмэгдэж байна.УИХ-ын Эдийн засгийн байнгын хорооны 2011 оны 04 дүгээр сарын 12-ны өдрийн хуралдааны28 дугаар тэмдэглэл, Санхүүгийн зохицуулах хорооны 2011 оны 06 дугаар сарын 09-ний 172дугаар тогтоолоор тус хорооны ажлын албаны бүтэц, орон тоог шинэчлэн баталсантайхолбогдуулан орон тоог бүрэн тусгасан.АХБ-ны буцалтгүй тусламжийн хөрөнгөөр хэрэгжүүлж буй "Ядуу иргэдэд чиглэсэнсанхүүгийн үйлчилгээний хүртээмжийг нэмэгдүүлэх" төслийн дотоод урсгал зардалд 59.9 саятөгрөг, байрны түрээсийн зардалд 36.6 сая төгрөг нэмж тусгасан. 12. ТӨРИЙН АЛБАНЫ ЗӨВЛӨЛИЙН ДАРГЫН ТӨСВИЙН БАГЦТөсвийн хураангуй /сая.төгрөгөөр/ 2013 оны төсөл Дунд хугацаа Үүнээс: Хөтөлбөрийн нэр Нийт урсгал Бараа, 2014 2015 Цалин, Татаас төсөөлөл төсөөлөл зардал үйлчилгээний НДШ шилжүүлэг бусадНИЙТ ДҮН 665.1 351.6 302.6 10.9 754.5 781.6 Хөтөлбөр 1.Тєрийн албаны 491.2 293.9 187.7 9.6 565.8 586.3удирдлага, бодлого Хөтөлбөр 2.Тєрийн албанысургалт, судалгаа, шинжилгээний 173.9 57.8 114.9 1.3 188.8 195.3ажилЗорилго. Төрийн боловсон хүчний бодлогыг хэрэгжүүлэх талаар үзүүлдэг зөвлөгөө,зохицуулалт, үйлчилгээний үр ашиг, үр нөлөө нь Төрийн албаны зөвлөл болон төсвийнбайгууллагын төсвийн шууд захирагч төдийгүй гадаадын түншүүддээ хүлээн зөвшөөрөгдөж,тэдний итгэл хүндэтгэлийг хүлээсэн монгол Улсын төрийн захиргааны нэр хүндтэйбайгууллагуудын нэгэн болохыг эрмэлзэхХөтөлбөрийн зорилгууд 1.Төрийн албаны шинэтгэлийн бодлого, стандартын болон гүйцэтгэлийн удирдлагаар хангах; 2. Төрийн албаны хүний нөөцийн хөгжлийн бодлого, стандартын удирдлагаар хангах; 3.Төрийн захиргааны хөгжлийн бодлого, стандартын удирдлагаар хангах; 4. Мэдээлэл, хяналт-шинжилгээ, үнэлгээний бодлого, стандартын удирдлагаар хангах 78
    • Хөтөлбөр 1: Төрийн захиргаа, төрийн албаны удирдлага бодлого Тодорхойлолт: Төрийн алба нь иргэдэд ойр, уян хатан, цомхон, чадварлаг, үр дүнд чиглэсэн бөгөөд идэвхитэй, санаачлагатай манлайлагч менежер бүхий төрийн захиргаа, төрийн албыг бүрдүүлэхэд чиглэгдсэн бодлогын зөвлөгөө өгөх,зохицуулалт хийх, тусгай үйлчилгээ үзүүлэх. Хөтөлбөр 1. Төрийн албаны удирдлага, бодлого Стратегийн ерөнхий тойм /2012-2016/ Төрийн албаны шинэтгэлийн бодлого, стратеги, стандартын удирдлагаар хангах, Төсвийн байгууллагын үйл ажиллагааны үр ашиг, үр нөлөөг дээшлүүлэх бодлого, стратеги, стандартын удирдлагаар хангах, Байгууллагын болон хүний нөөцийн хөгжлийн бодлого, стратеги, стандартын удирдлагаар хангах, Төрийн албанд анх орох иргэний хэрэгцээг төлөвлөх, хангалтыг зохион байгуулах бодлого, стратеги, стандартын удирдлагаар хангах Төрийн жинхэнэ албаны удирдах ажилтыг сонгон шалгаруулах, зүй зохистой байршуулах, манлайлах ур чадварыг дээшлүүлэх бодлого, стратеги, стандартын удирдлагаар хангах, төрийн захиргааны хөгжлийн бодлого, стратеги, стандартын удирдлагаар хангах, Төрийн албаны хүний нөөцийн удирдлагын мэдээллийн тогтолцоог хөгжүүлэх бодлого, стратеги, стандартын удирдлагаар хангах, Төрийн албаны шинэтгэлийн бодлого, стратеги, төрийн албаны стандартын хэрэгжилтийн явц, үр дүнд хяналт-шинжилгээ, үнэлгээ хийх Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлт:Үзүүлэлт Аль Өмнөх Одоо Цаашдын төсөөлөл хөтөлбөрт 2010 2011 2012 2013 2014 2015Төрийн албаны тухай хамаарах Төрийн Олон 2016хуульд нийцүүлэн захиргаа, 1.Мэргэшлийн улсын Олон улсын Олон улсынгаргах хууль тогтоомж, төрийн шалгалтын журамд Олон улсын байгууллаг байгууллагата атай байгууллагат байгууллагаэрх зүйн актыг албаны нэмэлт өөрчлөлт й хамтран хамтран ай хамтран тай хамтранболовсронгуй удирдлага оруулсан Төрийн Төрийн Төрийн Төрийн 2.Төрийн жинхэнэ захиргаа, захиргаа, захиргаа, захиргаа,болгохтой холбогдсон бодлого албаны удирдах төрийн албаны төрийн төрийн албан тушаалтныг удирдлага албаны төрийн албанызөвлөгөө, үйлчилгээ албаны удирдлагаүзүүлэх сонгон шалгаруулахбодлогыг удирдлага удирдлага аргачлал боловсронгуй бодлогыг бодлогыг бодлогыг боловсрулж болгоно. боловсронгболовсронгуй боловсронг баталсан уй болгоно. уй болгоно. болгоно.Төрийн албанд анх Төрийн Төрийн албандорох иргэний захиргаа, анх орох 1. Төрийн албаны Энхий хагас төрийн иргэниймэргэшлийн албаны мэргэжлийн мэргэшлийн жилийншалгалтыг зохион удирдлага шалгалтыг 21 шалгалтыг онлайн байдлаар хэлбэрт шилжүүлэх, Мэргэшлбайгуулах, зохицуулах, бодлого удаа зохион программ хангамж төрийн албандийн байгуулж 4573 нэвтрүүлсэн анх орох шалгалт, Мрэгэшлийнтөрийн албанд анхорох иргэний нөөцийн хүн 2. Төрийн албанд иргэний хамрагдсанаас анх орох мэргэжлийн сонгон шалгалт, сонгонсан бүрдүүлэх, уг 3104 хүн шалгалтыг 16 шалгаруу шалгаруулалт тэнцэж нөөцөд мэргэжлийн удаа удаа зохион лалтыг ыг иж бүрэнсангийн мэдээллээр бүртгэгдсэн. шалгалтыг 22 зохион байгуулж байгуулж 1371 иж бүрэн цахимжу цахимжуулнасонирхогч хүн хамрагдаж 5890 иргэн 731 хүн улна.байгууллагад хамрагдсанаас 3705тэнцэж нөөцөдүйлчилгээ үзүүлэх. иргэн тэнцэж бүртгэгдсэн. нөөцөд бүртгэгдсэн. 79
    • Төрийн байгууллага Төрийн 1.Засгийн газрасболон төрийн жинхэнэ захиргаа, Төрийн захиргааны албан хаагчийн ёсалбан хаагч, уг албанд төрийн зүйн дүрмийгнэр дэвшигчийн албаны баталсан Төрийн 2.Төрийн Төрийн албан албан Төрийн албанТөрийн албанхооронд төрийн удирдлага байгууллагуудад ёс хаагчдын хаагчдын хаагчдын хаагчдыналбатай холбогдсон бодлого зүйн хороод маргааныг маргааныг маргааныг маргааныгасуудлаар гарсан байгуулсан хууль хууль хууль хуульмаргаан, төрийн тогтоомжид тогтоомжидтогтоомжид тогтоомжид нийцүүлэн нийцүүлэн нийцүүлэн нийцүүлэнзахиргааны албан шийдвэрлэнэ. шийдвэрлэншийдвэрлэнэ шийдвэрлэнэхаагч ёс зүйн хэмжээ эзөрчсөн асуудлааргаргасан гомдлыгхянан шийдвэрлэх Төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн урсгал зардал хөтөлбөрөөр: 2011 2012 оны Дунд хугацаа 2013 оны Хөтөлбөр оны тодот 2014 2015 төсөл гүйц төлөв төсөөлөл төсөөлөл НИЙТ ДҮН 372.4 592.5 665.1 754.5 781.6 Хөтөлбөр 1.Тєрийн албаны удирдлага, бодлого 372.4 592.5 491.2 565.8 586.3 Хөтөлбөр 2.Тєрийн албаны сургалт, судалгаа, шинжилгээ 0.0 0.0 173.9 188.8 195.3 Зардлын чиг хандлага. Төрийн албаны зөвлөлийн 2013 оны урсгал төсвийн багцын хэмжээг 665.1 сая төгрөгөөр тооцож төсвийн төсөлд тусгав. Төрийн албаны удирдлага, бодлогыг хэрэгжүүлэх хөтөлбөрт 2013 оны төсвийн төсөлд 491.2 сая төгрөг тусгасан нь 2012 оны төсвийн тодотголоос 101,0 сая төгрөгөөр буурч байна. Энэ нь тэтгэвэрт гарахад олгох нэг удаагийн тэтгэмжийн зардалтай холбоотой юм. Төрийн албаны дэргэдэх сургалт судалгааны төвийн үйл ажиллагааны зардалд 173.9 сая төгрөг тусгасан. 13. ҮНДЭСНИЙ СТАТИСТИКИЙН ХОРООНЫ ДАРГЫН ТӨСВИЙН БАГЦ Төсвийн хураангуй /сая.төгрөгөөр/ 2013 оны төсөл Дунд хугацаа Үүнээс: Хөтөлбөрийн нэр Нийт урсгал Бараа, 2014 2015 Цалин, Татаас төсөөлөл төсөөлөл зардал үйлчилгээний НДШ шилжүүлэг бусад НИЙТ ДҮН 8,461.2 3,174.6 5,116.9 169.7 10,314.7 10,139.0 Хөтөлбөр 1.Албан ёсны статистик 3,643.0 3,033.6 440.5 168.9 4,629.1 4,453.5 Хөтөлбөр 2.Улсын хэмжээний тооллого 526.5 140.9 384.7 0.9 1,238.6 1,238.6 Хөтөлбөр 3.Улсын хэмжээний статистик 4,291.7 4,291.7 4,446.9 4,446.9 судалгаа Хөтөлбөр 1. Албан ёсны статистикийг хөгжүүлэх Хөтөлбөрийн тодорхойлолт:Албан ёсны статистик томоохон тооллого, судалгааг зохион байгуулах, дүн шинжилгээ хийх чиг үүрэг бүхий төв, орон нутгийн статистикийн байгууллагын үйл ажиллагаа энэ хөтөлбөрт хамаарна. 80
    • Стратегийн зорилго: Эдийн засаг, нийгэм, хүн ам зүйн талаарх шинжлэх ухааны арга зүйгээртооцсон статистикийн үнэн бодит мэдээлэл, судалгаагаар төр, засаг, иргэн байгууллагад адилтэгш үйлчлэхХөтөлбөрийн зорилт: Олон улсын нийтлэг аргачлалын дагуу үндэсний тооцооны системийгүе шаттайгаар нэвтрүүлэх, салбарын статистик мэдээллийг сайжруулах, үндэсний хэмжээнийхөтөлбөрүүдийг үнэлэх, дүгнэхэд шаардлагатай үзүүлэлтийн систем, макро болон эдийнзасгийн статистик, хүн ам, нийгмийн статистикийг хөгжүүлэх, статистикийн арга зүйгболовсронгуй болгох, судалгаа, шинжилгээний ажлыг өргөжүүлэх, мэдээллийн дэвшилтэттехнологийг нэвтрүүлэх хүн ам, орон сууцны тооллогын материалыг боловсруулах.Хөтөлбөр 2. Улсын хэмжээний тооллогоХөтөлбөрийн тодорхойлолт:Улсын хэмжээний тооллогыг зохион байгуулах үүрэг бүхий Хүнам, орон сууцны тооллогын товчооны үйл ажиллагаа хамаарна.Зорилт: Хүн ам, орон сууцны тооллогын 2010 оны дүнд суурилан нийслэл, 21 аймгийн хүн амын тоог насны бүлгээр засварлаж, үр дүнг тархаана. Монгол Улсын нийт хүн амын мэдээллээс бүрдсэн ХАӨБ, Иргэний бүртгэлийн регистрийн сангийн үзүүлэлтүүдийг зэрэгцүүлсэн програм боловсруулах Жендерийн статистикийн гарын авлага боловсруулж, мэдээллийн сан бий болгох.Хөтөлбөр 3.Улсын хэмжээний статистик судалгааХөтөлбөрийн тодорхойлолт: Статистикийн хуулийн дагуу хийгдэх улсын хэмжээнийстатистик судалгааны үйл ажиллагаа энэ хөтөлбөрт хамаарна. Улсын хэмжээний статистик судалгаа хөтөлбөрийн бүтэц: //сая.төгрөгөөр/ 2013 оны д/д Судалгааны нэр Хууль, эрх зүйн акт төсвийн төсөл 1 Өрхийн нийгэм, эдийн засгийн судалгаа "Статистикийн тухай" хуулийн 7-ийн “г” заалт 1,677.3 2 Ажиллах хүчний судалгаа "Статистикийн тухай" хуулийн 7-ийн “ё” заалт 251.3 "Статистикийн тухай" хуулийн 7-ийн “е,ж” 3 Хүүхэд хөгжил, Нөхөн үржихүйн судалгаа 1,700.0 заалт /өмнө нь 2008 онд судалгаа хийгдсэн/ Нөөц ашиглалтын хүснэгт, салбар "Статистикийн тухай" хуулийн 7-ийн “б” заалт 4 хоорондын тэнцэл судалгааны бэлтгэл 10.5 /2012 онд судалгааны бэлтгэл ажил хийгдсэн/ ажил УИХ-ын 2005.04.21-ний 25, 2008.01.31-ний 13- 6 Ардчилсан засаглалын судалгаа 22.4 р тогтоол, МХЗ-9 "Статистикийн тухай" хуулийн 7дугаар 7 Мал, тэжээвэр амьтдын тооллого 34.8 зүйлийн в-д заасан 9 Орон сууцны үнийн судалгаа 8.3 10 Хэрэглээний үнийн судалгаа 2.3 Барилгын салбарын үйлдвэрлэгчийн үнийн 11 5.1 судалгаа "Статистикийн тухай" хуулийн 4 дүгээр зүйл Аж үйлдвэрийн салбарын 12 10.6 үйлдвэрлэгчдийн үнийн судалгаа Жижиглэнгийн худалдааны бараа 13 17.2 үйлчилгээний үнийн судалгаа 15 ХАА-н тооллогын судалгаа, боловсруулалт ЗГ-ын 2012.04.25-ны137-р тогтоол 32.0 81
    • 1. "Статистикийн тухай" хуулийн 7.1, "Хүн ам, орон сууцны улсын тооллогын тухай" хуулийн 7.1 (Хүн ам, орон сууцны улсын ээлжит тооллогыг 10 жил тутам, завсрын тооллогыг 5 16 Улсын тооллого судалгаа /ХАОСТТ/ 520.0 жил тутам зохион байгуулна) 2. Монгол Улсын статистикийн салбарыг 2011- 2015 онд хөгжүүлэх үндэсний хөтөлбөрийн 5.4.4.2-р заалт Нийт дүн 4,291.7Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлтүүд: /сая.төгрөгөөр/д/д Судалгааны нэрс Зорилт, арга хэмжээ Шалгуур үзүүлэлт 2013 онд хүрэх түвшин 1 2 4 5 6 Хүн амын амьжиргааны байдал нь дан ганц ядуурлын үзүүлэлтүүдээр хэмжигдэхээргүй өргөн цар хүрээтэй асуудал гэдэг нь тодорхой. Иймд Монгол Монгол улсын хэмжээнд Мянганы хөгжлийн зорилтын Улсын хүн амын аж байдлыг 22512 өрх судалгаанд хүрээнд Ядуурлын хамралт, нарийвчлан үнэлэхийн тулд хамрагдаж тэдгээр гүнзгийрэлт, мэдрэмжийг ӨНЭЗС-гаар цуглуулсан өрхүүдийн орлого, тооцож гаргасан байна. баялаг мэдээллийг ашиглан зарлага, хүнсний болон Өрхийн нийгэм, эдийн цаашдын дүн шинжилгээг Өрхийн нийгэм, хүнсний бус хэрэглээ, засгийн судалгааг улирал гүйцэтгэх шаардлага бидний 1 эдийн засгийн өрхийн ам бүлийн байдал, тутам явуулж, Өрх, хүн амын өмнө тавигдаж байна. судалгаа боловсрол, эрүүл мэнд, орлого, зарлага, хэрэглээ, хүн Судалгааны үр дүнгийн шилжих хөдөлгөөн, ажил амын хүнсний хангамж, шинжилгээг бүрэн бөгөөд эрхлэлт, орон сууцны илчлэг, дундаж цалин, хүн гүнзгийрүүлэн хийх, байдалтай холбоотой амын амьжиргааны түвшин, хэрэглэгчдэд хэрэгцээтэй мэдээлэл цуглуулж, ядуурлын үзүүлэлтүүдийг хангалттай хэмжээний боловсруулах тооцож гаргана. мэдээллийг бий болгох зэрэг шаардлагын үүднээс ҮСХ аймгийн түвшинд ядуурлын үндсэн үзүүлэлтүүдийг тооцох зорилт тавин ажиллаж байгаа юм Судалгааны асуулгаар Хөдөлмөрийн статистикийн Хөдөлмөрийн статистикийн дараах шалгуур тоон мэдээллийн өргөн суурь мэдээллийг өргөжүүлэн үзүүлэлтүүд гарна. хэмжээний динамиктай болж, баяжуулж, хөдөлмөр Өрхийн нийгэмж эдийн энэ динамикийг бий эрхлэлтийн хэв шинжийг засгийн талаар-7, Өрхийн болгосноор хүн амын бүрэн хамруулсан дүн гишүүдийн байдлын хөдөлмөр эрхлэлтийн талаар шинжилгээ хийх, хөдөлмөр талаар-23, тухайн үеийн үндэсний хэмжээний эрхлэлтийг нэмэгдүүлэх, идэвхийн талаар-36, Ажиллах хүчний бодлого, хөтөлбөр 2 ажилгүйдэл, ядуурлыг тухайн үеийн давхар ажил судалгаа боловсруулах, ажилгүйдлийн бууруулахад чиглэгдсэн эрхлэлт-9, бүрэн бус түвшинг бодитой гаргаж Засгийн газрын бодлого, хөдөлмөр эрхлэлт-4, түүнд чиглэсэн бодлого, хөтөлбөр боловсруулах, ажилгүйдэл-9, Байнгын хөтөлбөр бодовсруулахад тэдгээрийг хэрэгжүүлэх үйл идэвхийн талаар-10, зориулагдсан ажиллах хүч, ажиллагаанд хяналт, Байнгын давхар ажил ажилгүйдлийн тоон шинжилгээ хийх, үнэлэлт эрхлэлт талаар-9, Өмнөх мэдээллийн хоосон орон зайг дүгнэлт өгөх үеийн ажил эрхлэлтийн нөхнө. талаар-9 Хүн амын төрөлт, нялхас Монгол Улсын 35000 Мянганы хөгжлийн Хүүхэд хөгжил, болон хүүхдийн эрүүл мэнд, өрхийн 15-49 насны зорилт/МХЗ/-ын 67 шалгуур 3 Нөхөн үржихүйн нас баралт, нөхөн үржихүйн эмэгтэйчүүд, 5 хүртэлх үзүүлэлтийн 13, олон улсын судалгаа насны эмэгтэйчүүдийн эрүүл насны хүүхэд, 15-54 насны МХЗ-ийн 60 шалгуур 82
    • мэнд, боловсрол, аж байдал, эрэгтэйчүүд хамрагдсан үзүүлэлтийн 19, Нөхөн гэр бүл төлөвлөлт, нөхөн байна. үржихүйн эрүүл мэндийн үржхүйн эрүүл мэнд, хөхний үндэсний хөтөлбөрийн 20 болон умайн хүзүүний хорт шалгуур үзүүлэлтийн 12, хавдар, БЗДХ, ХДХВ/ДОХ-ын Хүүхдийн хөгжил талаарх мэдлэг, зан үйл, хамгааллыг сайжруулах тэдний эрхийн хэрэгжилтийг үндэсний хөтөлбөрийн 38 гүнзгийрүүлэн судлах, шалгуур үзүүлэлтийн 9, эрэгтэйчүүдийн гэр бүл Хүүхдэд ээлтэй дэлхий төлөвлөлт, нөхөн үржихүйн ертөнц тунхаглалын 35 эрүүл мэнд, БЗДХ, үалгуур үзүүлэлтийн 3, НҮБ- ХДХВ/ДОХ-ын талаарх -ын Ерөнхий Ассамбдейн мэдлэг болон зан үйлийг ХДХВ, ДОХ-ын асуудлаарх судлах, Засгийн газраас тусгай чуулганы хэрэгжүүлж байгаа "Хүүхдийн тунхаглалын 30 шалгуур хөгжил, хамгааллын үндэсний үзүүлэлтийн 5 үзүүлэлтийг хөтөлбөр" "Нөхөн үржихүйн тус тус тооцож гаргана. эрүүл мэнд" үндэсний дөрөв дэх хөтөлбөр болон Мянганы хөгжлийн зорилтын хэрэгжилтийг дүгнэх, үнэлгээ өгөх НАХ-ийг байгуулснаар улс орны эдийн засгийн нөөц, түүний ашиглалт, бүтэц, эдийн засгийн салбаруудын НАХ-ийг зэрэгцүүлэх хоорондын харьцаа, Нөөц үнээр үнэлэхэд тэдгээрийн дотоод уялдаа, ашиглалтын шаардлагатай зарим холбоо зэрэг асуудлуудыг хүснэгт, салбар Нөөц ашиглалтын бараа бараа, үйлчилгээний судлах, эдийн засаг,4 хоорондын үйлчилгээний үнийн судалгааг үнийг цуглуулах, улмаар нийгмийн хөгжлийн хэтийн тэнцэл явуулах НАХ-ийг жил тутам төлвийг тодорхойлохоос судалгааны байгуулах нөхцөлийг гадна НАХ-ыг жилээр бэлтгэл ажил бүрдүүлэх байгуулах нь макро эдийн засгийн шинжилгээ хийх, динамик загвар, таамаглал боловсруулах мэдээллийн чухал эх үүсвэр бий болно. 1.Улс төр эдийн засаг, санхүүгээс хэвлэл, Хүний эрхийг баталгаажуулах, мэдээллийн хэрэгслийн ардчилсан засаглалыг хараат бус байдлын Хэвлэл мэдээллийн хөгжүүлэх, хүний эрхийн талаархи иргэдийн хэрэгслийн улс төр, санхүү, түгээмэл тунхаглалыг төсөөлөл /МХЗ-ийн 60-р эдийн засгийн хяналтанд хүндэтгэж, хэвлэл мэдээллийн үзүүлэлт байдаг эсэх талаархи Ардчилсан эрх чөлөөг хангаж, олон 2.Төрийн байгууллагын иргэдийн төсөөлөл, Төрийн5 засаглалын нийтэд мэдээллийг чөлөөтэй үйл ажиллагааны талаархи захиргаа болон үйлчилгээний судалгаа олж авах боломж олгох, иргэдийн төсөөлөл /МХЗ- байгууллагын талаархи ардчилалын үндсэн зарчим, ийн 62-р үзүүлэлт/ иргэдийн төсөөлөл, Төрийн хэв маягийг амьдралд 3. Төрийн захиргаа болон захиргаа болон үйлчилгээний хэвшүүлэх, авлигыг үл тэвчих үйлчилгээний байгууллагад өгсөн авлигын уур амьсгалыг нийгмийн бүх байгууллагын хүрээн дэх талаархи иргэдийн төсөөлөл хүрээнд бий болгон хэвшүүлэх авлигын талаархи иргэдийн төсөөлөл /МХЗ- ийн 67-р үзүүлэлт/ Малчин өрхийн нийгэм, Малчин өрхийн ахуй ахуй, соёлын үзүүлэлт, хангамж, нийгмийн үзүүлэлт Мал, тэжээвэр малын тоо толгой, өсөлт, зохистой түвшинд хүрсэн Мал, тэжээвэр амьтдын6 амьтдын сүргийн бүтэц байх, өндөр ашиг шимтэй тооллого явуулах тооллого бүрэлдэхүүн, өндөр ашиг малын тоо толгой нэмэгдсэн шимтэй мал, амьтдын тоо, байх, бэлчээрийн усан бэлчээрт гаргах худгийн хангамж, малын тэжээлийн 83
    • тоо, усан хангамж, малын хангамж нэмэгдсэн байх тэжээл бэлтгэл, хангамж Улаанбаатар хотын Орон сууцны үнийн төвийн 6 дүүрэг дэх шинэ судалгааг сар бүр явуулан, Орон сууцны болон хуучин орон7 Орон сууцны үнийн судалгаа ОСҮИ-ийг улирал бүр үнийн судалгаа сууцны зах зээлийн үнийн тооцож, хэрэглэгчдэд мэдээллийг судалж, үнийн тархаана. индекс тооцож гаргах Хэрэглээний үнийн судалгааг Хэрэглээний үнийн судалгаа хэрэглээний сагсанд нь эдийн засагт бий болж буй Хэрэглээний үнийн хамрагдсан нийт инфляцийн түвшинг тооцох судалгаа нь эдийн засагт бүтээгдэхүүнээр сар бүр, суурь мэдээлэл болохоос гадна бий болж буй инфляцийн аймаг, нийслэлд явуулан, Хэрэглээний эдийн засгийн бодит өсөлтийг түвшинг тооцох суурь ХҮИ-ийг тооцож,8 үнийн судалгаа тооцох, цалин тэтгэвэр, мэдээлэл болохоос гадна хэрэглэгчдэд тархаана. Мөн нийгмийн халамжийг эдийн засгийн бодит хүнсний гол нэр төрлийн индексжүүлэх, мөнгөний өсөлтийг тооцоход үндсэн бүтээгдэхүүний үнийг 7 бодлогын хүрээнд үндсэн мэдээлэл болдог. хоног бүр аймаг, нийслэлээр мэдээлэл болдог судалж, индексийг тооцон, хэрэглэгчдэд тархаана. Олон улсын стандарт арга зүйд барилгын салбарын бүтээгдэхүүнийг зэрэгцүүлэх үнэд шилжүүлэхэд уг салбарын үйлдвэрлэгчийн Барилгын материалын үнэ, үнийн индексийг ашиглахыг ДНБ-ын тооцооны барилгын Барилгын механизмын түрээс, зөвлөмж болгосон байдаг. салбарын нэмэгдэл өртгийн салбарын машин, тоног9 Иймд барилгын статистикийн зэрэгцүүлэх үнийн тооцооны үйлдвэрлэгчийн төхөөрөмжийн угсралтын мэдээллийн чанар, түүний чанар олон улсын стандартад үнийн судалгаа ажлын үнийг сар бүр дотор тухайн салбарын нийцна. цуглуулах нэмэгдэл өртгийг зэрэгцүүлэх үнэд шилжүүлэх тооцоог олон улсын стандартад нийцүүлэх нь ҮСХ-ны гол зорилтуудын нэг юм Аж үйлдвэрийн салбарын бүтээгдэхүүнийг зэрэгцүүлэх үнэд шилжүүлэхэд олон улсын нийтлэг стандарт арга зүйн дагуу уг салбарын үйлдвэрлэгчийн үнийн индексийг ашиглахыг зөвлөмж болгосон байдаг. Өнөөгийн ДНБ-ий тооцооны аж Аж үйлдвэрийн байдлаар ДНБ-ий бодит Аж үлйдвэрийн салбарын үйлдвэрийн салбарын салбарын өсөлтийн тооцоонд аж бүтээгдэхүүний үнийн нэмэгдэл өртгийн10 үйлдвэрлэгчдий үйлдвэрийн салбарт биет мэдээллийг сар бүрийн зэрэгцүүлэх үнийн тооцооны н үнийн хэмжээний индексийн байдлаар судлах чанар олон улсын стандартад судалгаа мэдээллийг ашиглаж байгаа нийцнэ. юм. Аж үйлдвэрийн статистикийн мэдээллийн чанарыг сайжруулах, түүний дотор зэрэгцүүлэх үнийн тооцооны чанарыг олон улсын стандартад нийцүүлэх нь ҮСХ-ны гол зорилтуудын нэг юм. 84
    • Судалгааны гол зорилго нь Жижиглэн худалдааны ДНБ-ий тооцооны жижиглэн олон улсын арга зүйн дагуу салбарын тайлант худалдааны салбарын жижиглэнгийн худалдааны хугацаанд борлуулсан нэмэгдэл өртгийн бараа гүйлгээний индексийг бараа бүтээгдэхүүний биет зэрэгцүүлэх үнийн тооцооны Жижиглэнгийн тооцох мэдээллийн эх хэмжээ, үнийн дүнг сар чанар олон улсын стандартад худалдааны үүсвэрийг бий болгох, бүр цуглуулах нийцнэ.11 бараа холбогдох барааны сагсыг үйлчилгээний бүрдүүлэх, жинг тодорхойлох үнийн судалгаа улмаар худалдааны нэмэгдэл өртгийг зэрэгцүүлэх үнэнд шилжүүлэх бараа гүйлгээний индексийг дэд салбаруудаар тооцоход оршино ХАА-н тооллогын үр дүнгийн тайланг хэвлүүлж, ХАА-н тооллогын үр тархаалтын семинарыг ХАА-н Хөдөө аж ахуйн тооллогын үр дүнгийн тайлан, зохион байгуулсан байна. тооллого, дүнгийн тайланг хэвлүүлэх, тархаалтын семинар,12 ХААТ-д хамрагдсан өрх, аж судалгаа, тархаах, газар зүйн ХААТ-д хамрагдсан өрх, ахуйн нэгжийн мэдээллийг боловсруулалт мэдээллийн санг бий болгох аж ахуйн нэгжийн газар газар зүйн мэдээллийн зүйн мэдээллийн сан сантай холбон зураглалыг хийсэн байна. 1. Монгол Улсын 35000 өрхийн 15-49 насны эмэгтэйчүүд, 5 хүртэлх насны хүүхэд, 15-54 насны эрэгтэйчүүд хамрагдсан 1. Судалгааны бэлтгэлийг байна. хангаж, мэдээлэл 2. 15-20 орны, 60-80 зочид 1. Нөхөн үржихүйн эрүүл цуглуулалтыг амжилттай төлөөлөгчдийг хамруулан мэнд, Хүүхэд хөгжил зохион байгуулсан байна. хурлыг амжилттай зохион судалгааг нэгтгэн зохион 2. Хүн амын тооллогын 26-р байгуулна. байгуулах бэлтгэлийг хангаж, бага хурлыг амжилттай 3. ХАОСТ-2010-н үр дүнд судалгааг явуулна. зохион байгуулсан байна. суурилж, 21 аймаг, 2. Хүн амын тооллогын 26-р 3. Бүх аймаг, нийслэлийн хүн нийслэлийн хүн амын тоог бага хурлыг Монгол Улсад амын тоо нэг насны бүлгээр, нэг насны бүлгээр зохион байгуулна. хүйсээр засварлаж, хүн амын засварлаж, үр дүнг 3. Аймаг, нийслэлийн хүн тооны динамикийг тархаана. амын нас, хүйсийн бүтцэд шинэчилсэн байна. 4. Монгол Улсын нийт хүн тодотгол хийх 4. МУ-ын хүн амын амын мэдээллээс бүрдсэн Улсын тооллого 4. ХАӨБ, Иргэний бүртгэлийн бүртгэлийн систем ХАӨБ, Иргэний13 судалгаа регистрийн санг уялдуулан боловсронгуй болно. бүртгэлийн регистрийн /ХАОСТТ/ дундын сан байгуулах ажлыг 5. Хөгжлийн бэрхшээлтэй сангийн үзүүлэлтүүдийг турших иргэд, бүтэн, хагас өнчин зэрэгцүүлсэн програм 5. Өрх, хүн ам, нийгмийн хүүхэд, өрх толгойлсон боловсруулах эмзэг бүлгийн статистикийн эмэгтэйчүүд, олон хүүхэдтэй 5. 5 бүлгийн 44 мэдээллийн арга зүйг өрхийн талаарх статистик үзүүлэлтээс бүрдсэн боловсронгуй болгох мэдээлэл сайжирна. маягт, зааврыг 6. Нийгмийн статистикийн 6. Нийгмийн статистикийн боловсруулсан байна. мэдээллийг жендерийн боломжтой бүх үзүүлэлтийг 6. Жендерийн мэдрэмжтэй болгох жендерийн мэдрэмжтэй статистикийн 200 нүүр 7. Хүн ам, орон сууцны болгосон байна. бүхий гарын авлага завсрын тооллогын бэлтгэлийг 7. Завсрын тооллогын боловсруулж, мэдээллийн хангана. бэлтгэл хангах ажил эхэлж, сан бий болгоно. бусад орны туршлагатай 7. Завсрын тооллогын танилцсан байна. талаар бусад орны туршлага судалж, гарын авлага орчуулна. 5 хүн туршлага судлах аялалд оролцоно.Статистик үйлчилгээ 85
    • Аль Одоо Одоо Одоо Цаашдын төсөөлөл Үзүүлэлт хөтөлбөрт хамаарах 2010 2011 2012 2013 2014 2015 Албан ёсны статистикийн мэдээ Албан ёсны тайлан, /нэр төрлөөр/ статистикий 247 261 261 261 290 290 г хөгжүүлэхАлбан ёсны статистикийн мэдээ, Албан ёсны 114032 111747 111850 112000 112100 112100тайлангийн тоо статистикийг хөгжүүлэхАлбан ёсны статистикийн мэдээ, Албан ёснытайлангийн тархаалт /эмхтгэл, статистикийг 30 40 43 45 45 45бюллетень, танилцуулга, хөгжүүлэхсудалгааны үр дүнгийн тайлан/Шинээр болон шинэчлэн Албан ёснысайжруулсан аргачлал, ангилал, статистикийг 10 15 18 18 20 20статистикийн мэдээллийн санд хөгжүүлэхсуурилж эдийн засаг, нийгмийнүндсэн үзүүлэлтээр хийхсудалгааны тооТөсвийн ерөнхийлөн захирагчийн урсгал зардал хөтөлбөрөөр: /сая төгрөгөөр/ 2012 Дунд хугацаа 2011 оны 2013 оны Хөтөлбөр оны 2014 2015 тодот төсөл гүйц төсөөлөл төсөөлөл төлөвНИЙТ ДҮН 4,929.4 4,970.6 8,461.2 10,314.7 10,139.0Хөтөлбөр 1.Албан ёсны статистик 3,616.1 3,047.3 3,643.0 4,629.1 4,453.5Хөтөлбөр 2.Улсын хэмжээний тооллого 802.2 524.6 526.5 1,238.6 1,238.6Хөтөлбөр 3.Улсын хэмжээний статистик судалгаа 511.0 1398.7 4,291.7 4,446.9 4,446.9Зардлын чиг хандлага. Үндэсний статистикийн хорооны даргын 2013 оны төсвийн багцынхэмжээг 8.5 тэрбум төгрөгөөр төлөвлөсөн нь 2012 оны тодотгосон төсвөөс 2.7 тэрбумтөгрөгөөр нэмэгдэж байна.Статистикийн хуулийн дагуу явагдах Нөхөн үржихүй, хүүхэд хөгжил судалгаанд 1.9 тэрбумтөгрөг, Өрхийн нийгэм эдийн засгийн болон өрхийн орлого, зарлагын судалгаанд 1.4 тэрбумтөгрөг, бусад тогтмол хийгддэг судалгаанд 800,0 сая төгрөг тусгав. Орон нутгийнстатистикийн хэлтсүүдийг нэгдсэн сүлжээнд холбох болсонтой холбогдуулан шилэн кабелийнтүрээсийн төлбөрт 129.4 сая төгрөг тусгасан. Мөн аймгуудын статистикийн хэлтсийн нягтланбодогч, жолоочийг хэлтсийн нэг мэргэжилтэнд хавсаргаж байсныг ажлын шаардлагаарөөрчилж, орон тоогоор ажиллуулахаар тооцон шинээр нэмэгдэх орон тоотой холбогдсонцалин, НДШ-ийн зардлыг төсвийн төсөлд тусгасан. 14. СОНГУУЛИЙН ЕРӨНХИЙ ХОРООНЫ ДАРГЫН ТӨСВИЙН БАГЦТөсвийн хураангуй /сая.төгрөгөөр/ 2013 оны төсөл Дунд хугацаа Үүнээс: Хөтөлбөрийн нэр Нийт Бараа, 2014 2015 урсгал Цалин, үйлчилгэ Татаас төсөөлөл төсөөлөл зардал НДШ эний шилжүүлэг бусадНИЙТ ДҮН 17901.0 388.2 17,504.4 8.4 765.8 765.8 Хөтөлбөр 1.Сонгуулийн ерөнхий 379.9 254.1 118.5 7.4 454.2 454.2удирдлага 86
    • Хөтөлбөр 2.Мэдээллийн технологийн 311.6 134.1 176.4 1.0 311.6 311.6төвийн үйл ажиллагаа Хөтөлбөр 3.Сонгууль зохион байгуулах 17209.5 17,209.5үйл ажиллагааХөтөлбөр 1. Сонгуулийн ерөнхий удирдлагаТодорхойлолт: Сонгуулийн хууль тогтоомжийн биелэлтэд хяналт тавьж, сонгуулийнхороодыг нэгдсэн арга зүйн удирдлагаар хангах чиг үүрэг бүхий ажлын албаны үйл ажиллагааэнэ хөтөлбөрт хамрагдана.Зорилт: Сонгуулийн ерөнхий хорооны бүрэн эрхийг хэрэгжүүлэх, Монгол УлсынЕрөнхийлөгчийн 2013 оны ээлжит сонгуулийг зохион байгуулж явуулах, сонгуулийнавтоматжуулсан системийг бүрэн нэвтрүүлэхэд нутаг дэвсгэрийн хороо болон сонгогчдодмэргэжлийн зөвлөгөө үйлчилгээ үзүүлэх, сонгогчдын боловсролыг дээшлүүлэхХөтөлбөр 2. Мэдээлэл технологийн төвийн үйл ажиллагааТодорхойлолт: Мэдээллийн технологийн төвийн үйл ажиллагаа болон мэдээллийн баазынаюулгүй байдлыг хангахад чиглэсэн үйл ажиллагаа энэхүү хөтөлбөрт хамаарна.Зорилт: Сонгуулийн автоматжуулсан системийг бүрэн нэвтрүүлэхэд нутаг дэвсгэрийн хорооболон сонгогчдод мэргэжлийн зөвлөгөө үйлчилгээ үзүүлэх, Мэдээллийн технологийн төвийнхэвийн үйл ажиллагаа болон мэдээллийн баазын аюулгүй байдлыг хангахад чиглэсэн үйлажиллагааг явуулахХөтөлбөр 3. Сонгууль зохион байгуулах үйл ажиллагааТодорхойлолт: Монгол Улсын Их Хурлын болон Ерөнхийлөгчийн сонгууль, Ард нийтийнсанал асуулгыг бэлтгэн явуулах ажлыг төлөвлөж, зохион байгуулах, сонгуулийн хороодыгнэгдсэн удирдлагаар хангах, аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн Иргэдийн ТөлөөлөгчдийнХурлын сонгуулийг зохион байгуулж явуулах ажлыг мэргэжил, арга зүйн удирдлагаар хангахүйл ажиллагаа энэ хөтөлбөрт хамрагдана.Зорилт: Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2013 оны ээлжит сонгуулийг зохион байгуулжявуулах Стратегийн ерөнхий тойм /2012-2016/А. Монгол Улсын Их Хурал болон Ерөнхийлөгчийн сонгууль, Ард нийтийн санал асуулгыгбэлтгэн явуулах ажлыг төлөвлөж, зохион байгуулах, сонгуулийн хууль тогтоомжийнбиелэлтэнд хяналт тавьж, сонгуулийн хороодыг нэгдсэн удирдлагаар хангах, Аймаг, нийслэл,сум, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгуулийг зохион байгуулж явуулах ажлыгмэргэжил арга зүйн удирдлагаар хангах, сонгогчдын боловсролыг дээшлүүлэх, мэдээллээрхангах, сонгуулийн автоматжуулсан системийг нэвтрүүлэх, сонгуулийн хууль тогтоомжийгболовсронгуй болгох талаар Улсын Их Хуралд санал тавих зэрэг бүрэн эрхийг хэрэгжүүлдэгбайгууллага.Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай хууль болон Сонгуулийн автоматжуулсансистемийн тухай хууль 2011 онд шинээр батлагдсан бөгөөд эдгээр хуульд заасны дагууСонгуулийн ерөнхий хорооны дэргэд Мэдээллийн технологийн төвийг шинээр байгуулж,УИХ-ын 2012 оны сонгуульд гадаадад амьдарч байгаа иргэдийн саналыг авах, сонгуулийн 87
    • автоматжуулсан системийг нэвтрүүлэх үйл ажиллагааг хэрэгжүүлж эхлээд байна.Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлт Өмнөх Одоо Цаашдын Үзүүлэлт 2010 2011 2012 2013 2014 2015Сонгуулийн ерөнхий удирдлага Сонгуулийн хууль тогтоомжийг боловсронгуй болгох, шинэчлэхэд 2 5 2 2 2 2 сан л боловсуулах хүргүүлэх Сонгуулийн хууль тогтоомжийг журам, журам, хэрэгжүүлэхтэй холбоотой журам заавар-30, заавар-25, 0 0 заавар, магтыг боловсруулах маягт-37 маягт-20 УИХ- ын сонгуул МУЕ-ийн Сонгуулийн үр дүнд шинжилгээ ийн сонгуулийн хийх, зөвлөгөө, мэдээллээр хангах байнга 10 11 дүнгий дүнгийн үйл жиллагаа н эмхэтгэл эмхэтгэ лСонгууль зохион байгуулах Санал өгөх сонгогчдын тоог 0 0 67.30% 68% 0 0 нэмэгдүүлэх Сонгуулийн хууль тогтоомжийг тайлбарлан таниулах, сургалт 0 0 27 31 0 0 семинар зохион айгуулах Сонгогчдын боловсролыг дээшлүүлэх 4.40% 4.40% Тойрог болон нутаг дэвсгэрийн хорооны үйл ажиллагаанд хяналт, 26 30 10 11 шалгалт хийх Сонгуульд оролцсон нам, эвсэл, бие 9 нам, 1 3 нам, 1 даан нэр дэвшигчдийн зардлын эвсэл, 15 эвсэл тайланг хянах бие даагчСонгуулийн автоматжуулах системийг ашиглах, хэрэглэх ажлыг зохион байгуулах Сонгуулийн автоматжуулсан МТТөв 10,0 мянга 10,0 мянга системийг бүрэн ашиглах, хэвийн үйл 0 0 0 байгуулсан орчим орчим ажиллагааг хангах бүрэн бүрэн бүрэн бүрэн Программ хангамжийн аюулгүй хамгаа 0 0 хамгаалагдс хамгаалагдс хамгаалаг ажиллагааг хангах лагдса ан байх ан байх дсан байх н байх тогтмо тогтмол тогтмол тогтмол л хийгдсэн хийгдсэн хийгдсэн хийгдс байх байх байх эн Засвар үйлчилгээ 0 0 байх Мэдээллийн бааз үүсгэх 0 0 УИХ МУЕ Төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн урсгал зардал хөтөлбөрөөр: / сая төгрөгөөр/ 2012 Дунд хугацаа 2011 2013 оны Хөтөлбөр оны оны 2014 2015 тодот гүйц төсөл төсөөлөл төсөөлөл төлөвНИЙТ ДҮН 234.5 22,783.6 17,901.0 765.8 765.8 Хөтөлбөр 1.Сонгуулийн ерөнхий удирдлага 234.5 392.4 379.9 454.2 454.2 Хөтөлбөр 2.Мэдээллийн технолгийн төвийн үйл 224.0 311.6 311.6 311.6 88
    • ажиллагаа Хөтөлбөр 3.Сонгууль зохион байгуулах үйл ажиллагаа 0.0 22,167.2 17,209.5 0.0 0.0 Ерөнхийлөгчийн сонгууль зохионбайгуулах 0.0 0.0 17,209.5 0.0 0.0 УИХ-ын сонгууль зохион байгуулах 0.0 18,338.0 0.0 0.0 0.0 Орон нутгийн сонгууль зохион байгуулах 0.0 3,829.2 0.0 0.0 0.0Зардлын чиг хандлага. Сонгуулийн ерөнхий хорооны даргын урсгал төсвийн багцынхэмжээг 2013 онд 17,9 тэрбум төгрөгөөр төлөвлөсөн нь 2012 оны тодотгосон төсвөөс 4.9тэрбум төгрөгөөр буурч байна.Сонгуулийн ерөнхий хорооны дэргэд Мэдээллийн технологийн төвийг 2012 онд шинээрбайгуулж, сонгуулийн үйл ажиллагааг бүрэн автоматжуулсан системээр явуулж байгаа тулзардал нэмэгдсэн. Цаашид сонгуулийн автоматжуулсан тоног төхөөрөмж, техник хэрэгслийгхадгалах, хамгаалах, байнгын засвар үйлчилгээ хийх тусгай стандарт хангасан агуулахшаардлагатай бөгөөд 2013 онд агуулахын түрээсийн зардалд 152,0 сая төгрөг тусгав. МонголУлсын ерөнхийлөгчийн 2013 оны ээлжит сонгуулийн зардлыг 17.2 тэрбум төгрөгөөр тооцонтөсвийн төсөлд тусгасан. 15. ЦАГААТГАХ АЖЛЫГ УДИРДАН ЗОХИОН БАЙГУУЛАХ КОМИССЫН ДАРГЫН ТӨСВИЙН БАГЦТөсвийн хураангуй /сая.төгрөгөөр/ 2013 оны төсөл Дунд хугацаа Үүнээс: Хөтөлбөрийн нэр Нийт урсгал Бараа, 2014 2015 Цалин, Татаас төсөөлөл төсөөлөл зардал үйлчилгээ НДШ шилжүүлэг ний бусад Нийт дүн 920.2 215.0 153.0 552.1 864.0 864.0Хөтөлбөр 1. Цагаатгах ажлыг удирданзохион байгуулах бодлогын зөвлөгөө өгөх 232.9 120.6 111.4 0.9 222.3 222.3үйл ажиллагааХөтөлбөр 2.Улс төрийн талаар хилс хэрэгтхэлмэгдэгсдийн эхнэр нөхөр, үр хүүхэд, 550.8 550.8 496.8 496.8ач зээ нарт нэг удаагийн нөхөн олговор,гэр орон сууцны хөнгөлөлт үзүүлэхХөтөлбөр 3.Хэлмэгдэгсдийн талаар хийх 136.5 94.4 41.6 0.4 144.9 144.9судалгаа, шинжилгээЗорилго: “Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгчийн нэр төрийг сэргээн сурталчилах, дурсгалыгмөнхжүүлэх, хэлмэгдүүлэлтийн бусад үр дагаварыг арилгах” сургамжлах, хойшидгаргуулахгүй байх эрхэм зорилготой.Хөтөлбөрийн тодорхойлолт: Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийн эхнэр нөхөр, үр хүүхэд,ач зээ нарт нэг удаагийн нөхөн олговор, орон сууцны хөнгөлөлт үзүүлэх, улс төрийн хилсхэрэгт хэлмэгдэгсдийн нэр төрийг сэргээж, дурсгалыг мөнхжүүлэх үйл ажиллагаа эрхлэхбайгууллага түүний орон нутаг дахь салбар комиссын үйл ажиллагаа энэ хөтөлбөрт хамаарна.Хөтөлбөр 1: Цагаатгах ажлыг удирдан зохион байгуулах бодлогын зөвлөгөө өгөх үйлажиллагааТодорхойлолт: Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийн нэр төрийг сэргээж, дурсгалыг 89
    • мөнхжүүлэх үйл ажиллагаа эрхлэх төв байгууллага болон түүний орон нутаг дахь салбаркомиссын үйл ажиллагаа энэ хөтөлбөрт хамаарна.Зорилго: Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 19 дүгээр зүйлийн 1-д “Төрөөс хүний эрх, эрхчөлөөг хангахуйц эдийн засаг, нийгэм, хууль зүйн болон бусад баталгааг бүрдүүлэх, хүний эрх,эрх чөлөөг зөрчихтэй тэмцэх, хөндөгдсөн эрхийг сэргээн эдлүүлэх үүргийг иргэний өмнөхариуцна”, Монгол Улсын Засгийн газрын тухай хуулийн 14 дүгээр зүйлийн 2-д “Хүний эрх,эрх чөлөөг зөрчихтэй тэмцэх, хөндөгдсөн эрхийг сэргээн эдлүүлэх талаар хуульд заасан аргахэмжээ авч хэрэгжүүлнэ” гэсэн заалт, “Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгчдийг цагаатгах,тэдэнд нөхөх олговор олгох тухай” хууль, энэ хуулийг биелүүлэх ажиллагааг зохицуулсанЗасгийн газрын 1998 оны 21 дүгээр тогтоол, журмуудыг үйл ажиллагаандаа нэгэн мөр дагажмөрдүүлэхХөтөлбөр 2: Улс төрийн талаар хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийн эхнэр нөхөр, үр хүүхэд, ач зээнарт нэг удаагийн нөхөн олговор, гэр орон сууцны хөнгөлөлт үзүүлэхТодорхойлолт: Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдэд, тэдний ар гэрт хуулийн дагуу нэгудаагийн мөнгөн тэтгэмжийг орон нутаг, нийслэлийн салбар комиссуудаар дамжуулан хяналттавьж олгох, Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгч, тэдэнд нөхөх олговор олгох тухай хуулийн23.1-д заасны дагуу хэлмэгдэгсэд болон тэдний эхнэр/нөхөр/-т хуулийн дагуу орон сууц гэр,хашааны хөнгөлөлтийг олгох, түүнд хяналт тавихЗорилго:“Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийг цагаатгах, тэдэнд нөхөх олговор олгохтухай” хуулийн 13, 21 дүгээр зүйлийн заалтуудыг хэрэгжүүлэх зорилгоор хэлмэгдүүлэлтийнхойчийн үр дагаврыг арилгахын тулд нэг удаагийн нөхөх олговор болон гэр, орон сууцныхөнгөлөлт үзүүлэх зорилготойХөтөлбөр 3: Улс төрийн талаар хэлмэгдэгсдийн нэр төрийг сэргээх, мөнхжүүлэх, шалтгааннөхцөлийг судлах судалгаа шинжилгээТодорхойлолт: Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдсэн төр засаг, нийгмийн зүтгэлтэн, засагзахиргаа, аж ахуй, соёл боловсрол, цэргийн салбарын удирдах ажилтны улс төрийн намтрынсудалгаа хийж, ном болгон хэвлэн, хэлмэгдүүлэлтийн хор уршгийн талаар хүмүүст мэдээллэж,дахин хэлмэгдүүлэлт гарахаас урьдчилан сэргийлэхЗорилго:Хэлмэгдэгчдийн нэр төрийг сэргээх, дурсгалыг мөнхжүүлэх, түүхийн бодит үнэнийгүе хойчдоо үлдээх, хэлмэгдүүлэлтийг дахин давтагдуулахгүй байх, бусад үр дагаврыг арилгахзорилготой.Стратегийн ерөнхий тойм /2012-2016/Тус комиссын Стратегийн төлөвлөгөөний тэргүүлэх чиглэлд Улсын Их Хурлаас 2009 ондбаталсан Улс төрийн хилс хэрэгт орсон өргөдөл гомдол авах хугацаануудыг сунгасантайхолбогдуулан, одоо гомдол, хүсэлт гаргаад хүлээгдэж байгаа хэлмэгдэгсдийн орон сууц, нөхөнолговорыг эрчимтэй барагдуулах, ЗХУ-д хэлмэгдсэн иргэдийн хэрэг материалыг ОХУ-ынтусгай архиваас хуулбарлан авч ирэх ажлыг дуусгавар болгох ажлыг эрчимжүүлэх, Москвахотын Бутово коммунаркад байрлах Орос улсад хэлмэгдсэн монгол иргэдийн гэгээн дурсгалдзориулсан хөшөөг өргөтгөн бүх хэлмэгдэгсдийн нэрсийг бичиж засварлах, Хэлмэгдсэниргэдийн талаарх “Цагаан ном”, Намтрын товчооны цувралуудыг үргэжлүүлэн гаргах зэрэг голажлууд орж байна.Цаашид энэхүү хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхдээ бүтээгдэхүүн нийлүүлэлтийг хангах үйлажиллагааны жил бүрийн төлөвлөгөөний ажил, үйлчилгээний бүтээмжийг нэмэгдүүлэх, түүндтавих хяналтын үр нөлөөг сайжруулах, төсвийг үр өгөөжтэй зарцуулахад анхаарах болно. 90
    • Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлтүүдХүснэгт 1. Улс төрийн талаар хэлмэгдэгсдийн хүрээн дахь Цагаатгалын үйлчилгээҮзүүлэлт Аль Өмнөх Одоо Цаашдын хөтөлбөрт 2010 2011 2012 2013 төсөөлөл 2014 2015 хамаарахУлс төрийн хэлмэгдэгсдийн дурсгал Хөтөлбөр 1 Боть 1 Боть 2 Боть 3 Боть 4 Боть 5“Цагаан ном”-ны цуврал ботьТангуулын Ерөнхий газарт шалгагдаж буйХөтөлбөр 1 1800 1700 1600 14006600 гаруй эрүүгийн хавтаст хэрэгӨөрөө хэлмэгдсэн болон хэлмэгдэгчийн 10 12 10 10 15 15эхнэр /нөхөр/-т орон сууцны дэмжлэг Хөтөлбөр 2үзүүлэхУлс төрийн хэлмэгдэгсдийн намтрынтовчоон цуврал ном, Баримт бичгийн Хөтөлбөр 3 1 3 3 3 3 3товчоон цуврал ном гаргах.Эрдэм шинжилгээний бага хурал зохион Хөтөлбөр 3байгуулах 1 1 1 2 2 2Хүрэх үр дүн: Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийн нэр төрийг сэргээх, дурсгалыгмөнхжүүлэх ажлыг үргэлжлүүлэх, улс төрийн хэлмэгдүүлэлт гарахаас сэрэмжлэх нөхцөлбүрдэнэ.Төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн урсгал зардал хөтөлбөрөөр: /сая төгрөгөөр/ 2012 Дунд хугацаа 2011 2013 оны Хөтөлбөр оны оны 2014 2015 тодот гүйц төсөл төсөөлөл төсөөлөл төлөв НИЙТ ДҮН 752.8 838.9 920.2 864.0 864.0 Хөтөлбөр 1.: Цагаатгах ажлыг удирдан зохион байгуулах бодлогын зөвлөгөө өгөх үйл ажиллагаа 228.2 226.5 232.9 222.3 222.3 Хөтөлбөр 2.Улс төрийн талаар хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийн эхнэр нөхөр, үр хүүхэд, ач зээ нарт нэг удаагийн нөхөн 446.6 496.8 550.8 496.8 496.8 олговор, гэр орон сууцны хөнгөлөлт үзүүлэх Хөтөлбөр 3.Хэлмэгдэгсдийн талаар хийх судалгаа, шинжилгээ 78.0 115.6 136.5 144.9 144.9Зардлын чиг хандлага. Цагаатгах ажлыг удирдан зохион байгуулах комиссын даргын 2013оны төсвийн багцын хэмжээ 920.2 сая төгрөгт хүрч, 2012 оны тодотгосон төсвөөс 48.3 саятөгрөгөөр нэмэгдэж байна.Хэлмэгсдийн ар гэрт олгох тэтгэмжид 136.8 сая төгрөг, ахмад дайчдад үзүүлэх орон сууцныдэмжлэгт 414.0 сая төгрөг, нийт 550.8 төгрөгийг Цагаатгах ажлыг удирдан зохион байгуулахкомиссын даргын төсвийн багцад тусгав. Улсын комисст нөхөх олговрын бүрдүүлбэрийнбаримтаа бүрдүүлж буй 1000 гаруй иргэдийн бүртгэл байгаа боловч нэхэмжлэгчдийн ихэнх ньхэлмэгдэгчидтэй архивын болон төрийн албан ёсны баримтаар садан төрлийн ямар холбоотойболох нь тодорхой тогтоогдоггүйн улмаас нэхэмжлэлийг хангаж шийдвэрлэхэд хүндрэлучирдаг. Иймд нөхөх олговорын зардлыг урьд оны түвшинд тооцсон.Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийг цагаатгах, тэдэнд нөхөн олговор олгох тухай хуулийн6 дугаар зүйлийн 6.3 дахь хэсэг, 12 дугаар зүйлийн 12.3 дахь хэсэгт нэмэлт, өөрчлөлт оржхугацааг сунгасантай холбогдуулан ажлыг эрчимжүүлэх зорилгоор 2010 оноос 14 хүнийг 91
    • гэрээтээр нэмж ажиллуулж байгаа бөгөөд 2013 онд дуусгавар болгох төлөвлөгөөтэй ажиллажбайна. 16. МОНГОЛ УЛСЫН ЕРӨНХИЙ САЙДЫН ТӨСВИЙН БАГЦТөсвийн хураангуй /сая төгрөгөөр/ 2013 оны төсөл Дунд хугацаа Үүнээс: Хөтөлбөрийн нэр Нийт Бараа, 2014 2015 урсгал Цалин, үйлчилгэ Татаас тєсєєлєл тєсєєлєл зардал НДШ эний шилжүүлэг бусад НИЙТ ДҮН 72,944.0 20,080.4 51,219.1 1,644.5 39,472.1 41,574.9Хөтөлбөр 1.Хүйсийн тэгш байдлыгхангах 114.0 75.3 38.7 102.4 107.7Хөтөлбөр 2.Мэдээллийн нэгдсэнтогтолцооны дэд бїтэц 6,104.5 1,378.1 4,326.3 400.1 6,735.1 7,085.3Хөтөлбөр 3.Тєрийн тусгай хамгаалалт 10,262.7 6,935.5 2,998.3 328.8 10,261.0 10,794.6Хөтөлбөр 4.Їндэсний аюулгїй байдлыгхангах 20,216.5 9,776.7 9,759.8 680.0 17,293.9 18,193.2Хөтөлбөр 5.Олборлолт, уул уурхай 269.2 262.0 7.2 295.9 311.2Хөтөлбөр 6.Цацраг идэвхт ашигт 2,953.1 902.9 1,828.9 221.3 3,094.7 3,255.6малтмал болон цөмийн энерги ашиглах Хөтөлбөр 7.Дотоод, гадаад шуурхай 1,275.9 1,011.9 256.9 7.1 1,689.1 1,827.2мэдээллийн їйл ажиллагааХөтөлбөр 8.Засгийн газрын шинэбодлогын нөөц 31,748.1 0.0 31,748.1 0.0 0.0 0.0Хөтөлбөр 1. Хүйсийн тэгш байдлыг хангахХөтөлбөрийн тодорхойлолт: Жендэрийн тэгш байдлыг хангах чиглэлээр зөвлөлдөх,уялдуулан зохицуулах, нөлөөлөх, мэдээллээр хангах, үүсгэл санаачилгыг дэмжих,мониторинг хийж, хяналт тавих үүрэг бүхий үндэсний хороо түүний ажлын албаны үйлажиллагаа энд хамаарна.Зорилго: Жендэрийн тэгш байдлыг хангах асуудлаар үндэсний хэмжээнд бодлогоболовсруулж хэрэгжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэх, төр, олон нийтийн тэнцүү оролцоог хангаж,тогтвортой ажиллах баталгааг бүрдүүлэхэд оршино.Хөтөлбөрийн зорилт: ”Хүйсийн тэгш байдлыг дэмжих хөгжүүлж, эмэгтэйчүүдийн эрх мэдлийг нэмэгдүүлэх” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж , хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн байдлыг үндэсний болон орон нутгийн хэмжээнд нэгтгэн гаргаж, үнэлгээ өгөх; Гэр бүлийн хүчирхийлэлтэй тэмцэх Үндэсний хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн завсрын үнэлгээг хийж, цаг үеийн нөхцөл байдалд тохируулан хөтөлбөрт зарим нэмэлт, өөрчлөлт оруулахХүрэх үр дүн ба гүйцэтгэлийн үзүүлэлт: Хөтөлбөр Бүтээгдэхүүний арга хэмжээ Гүйцэтгэлийн шалгуур Хүрэх үр дүн үзүүлэлтХөтөлбөр 1. Хүйсийн 1.Хүн амын хөгжлийн Эрэгтэй эмэгтэй хүмүүсийн Шийдвэр гаргахтэгш байдлыг хангах талаархи бодлого болон МУ- нийгэмд эзлэх байр суурийг түвшинд ын хүний эрхийг хамгаалах адил түвшинд хүлээн эмэгтэйчүүдийн хөтөлбөр, эдийн засгийн нөөц эзлэх хувийг 25% 92
    • боломж хамтын ажиллагааны зөвшөөрдөг болох түвшинд хүргэх хүрээнд үе шаттайгаар зохион байгуулах 2.Гэр бүлийн хүчирхийллийг Хөтөлбөрийн хэрэгжилтийг Гэр бүлийн шуурхай таслан зогсоох, хангах явцад гарч байгаа хүчирхийллийг 10% хүчирхийлэл бүхий нөхцөлд өөрчлөлтүүдийг тусгаж гэр хүртэл бууруулна. байгаа хохирогчийн эрх бүлийн хүчирхийллийг ашгийг нэн тэргүүнд бууруулах арга хэмжээг хамгаалах тодорхой түвшинд хүргэнэХөтөлбөр 2. Мэдээллийн нэгдсэн тогтолцооны дэд бүтцийг сайжруулахХөтөлбөрийн тодорхойлолт: Нийгэм эдийн засгийн бүхий л хүрээнд мэдээлэл, шууданхарилцаа холбооны технологи нэвтрүүлэх, мэдээллийн тогтолцоо бий болгох, зөөлөн дэдбүтцийг хөгжүүлэх зэрэг мэдээллийн технологид суурилсан харилцааны зохицуулалтын үйлажиллагаа, аж ахуйн нэгж байгууллагуудын үйлчилгээ явуулж буй радио давтамжийнзохицуулалтын мэдээллийн тоног төхөөрөмжүүдийг зориулалтын орчинд байршууланнайдвартай ажиллагааг хангах, хяналт тавих чиг үүрэг бүхий үйл ажиллагаа энэ хөтөлбөртхамаарна.Стратегийн зорилго. Мэдээлэл, харилцаа холбоо, технологийг эрчимтэй хөгжүүлж, өргөнхүрээнд түгээн дэлгэрүүлэх замаар мэдээлэл ба мэдлэгт суурилсан нийгэм, эдийн засгийнхөгжлийг бий болгоход оршино.Хөтөлбөрийн зорилт: Төрийн удирдлагын үр нөлөө, төрийн үйлчилгээний чанарыгдээшлүүлэх, мэдээлэлжсэн нийгмийг байгуулах, мэдээлжүүлэлтийн хоцрогдлыг багасгах,мэдээлэл хүртэх тэгш бус байдал, тоон ялгааг арилгах хүрээнд дараах үйл ажиллагаагхэрэгжүүлэхэд чиглэгдэнэ. Үүнд:  “Цахим Монгол хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх;  “Бүртгэлийн нэгдсэн тогтолцоо” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх;  “ Шууданг дунд хугацаанд хөгжүүлэх” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх;  “ Мэдээллийн аюулгүй байдлыг хагах үндэсний хөтөлбөр” –ийг хэрэгжүүлэх;  “Өндөр хурдны өргөн зурвасын мэдээллийн сүлжээ” үндэсний хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх;  “Өрх бүрт шуудан” үндэсний хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх;  “Цахим засаглал” үндэсний хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх;  Сансрын хиймэл дагуул хөөргөх;  Мэдээлэл, холбооны үндсэн сүлжээний өргөтгөл, шинэчлэл хийхСтратегийн ерөнхий тойм /2012-2016/Монгол улсын мэдээлэл, харилцаа холбооны технологийн салбарын үйл ажиллагаагзохицуулах гол хууль, эрх зүйн баримт бичиг болох “Харилцаа холбооны тухай”, “Радиодолгионы тухай”, “Шуудангийн тухай”, “Олон нийтийн радио телевизийн тухай” зэрэгхуулиуд өнөөг хүртэл хэрэгжиж байгаа бөгөөд мэдээллийн технологийн хурдтай хөгжил,хувьслыг дагаад шинэ харилцаа, зохицуулалт зайлшгүй гарч хууль, эрх зүйн орчнооболовсронгуй болгох талаар сүүлийн жилүүдэд эрчимтэй ажиллаж байна.“Цахим гарын үсгийн тухай” хууль УИХ-ын 2011 оны намрын чуулганы нэгдсэн хуралдаанаарбатлагдаж Монгол Улсад цахим гарын үсэг, цахим арилжаа, хэлцэлтэй холбогдох эрх зүйнорчин бүрдсэн. 93
    • МХХТ-ийн салбарын бодлого, зохицуулалтын хүрээнд дунд болон урт хугацааны хэд хэдэнбаримт бичгүүдийг батлан мөрдөж байна. Тухайлбал, Бүртгэл, мэдээллийн нэгдсэн тогтолцоогбий болгох үндэсний хөтөлбөр, Мэдээллийн аюулгүй байдлын үндэсний хөтөлбөр, Хөдөөгийнхолбоог 2020 он хүртэл хөгжүүлэх мастер төлөвлөгөө, Өндөр хурдны өргөн зурвасын сүлжээүндэсний хөтөлбөр, Өрх бүрт шуудан хөтөлбөр, Радио, телевизийн өргөн нэвтрүүлгийг тоонтехнологид шилжүүлэх зэрэг болно.Мэдээлэл, харилцаа холбоо, технологийн салбарын хөгжлийг тодорхойлох “Мэдээлэл,харилцаа холбоо технологийн салбарын талаарх төрөөс 2021 он хүртэл баримтлах бодлого”-ынбаримт бичгийг боловсруулан УИХ-д өргөн бариад байна. Бодлогын баримт бичигт мэдээлэл,харилцаа холбоо, технологийн салбарын хамрах хүрээг нэмэгдүүлэх, эдийн засгийн үр ашгийгдээшлүүлэхэд төрөөс хууль эрх зүйн болон бодлогоор зохицуулан бизнесийн таатай нөхцөлийгбүрдүүлэх зорилго, зорилтууд тусгагдсан.Мөн Засгийн газрын 2012 оны 4 дүгээр сарын 04-ний өдрийн хуралдаанаар “Цахим засаг”үндэсний хөтөлбөр батлагдсан бөгөөд энэхүү үндэсний хөтөлбөр 2012-2016 он хүртэлхэрэгжсэнээр ард иргэд төрийн 100 гаруй үйлчилгээг бүрэн онлайн хэлбэрээр хүртэх боломжбүрдэх юм.Стратеги зорилт 1. МХХТ-ийн сайн дэд бүтцийг бий болгох 1. Сансрын холбооны үндэсний хиймэл дагуул хөөргөнө. 2. Монгол Улсад МХХТ-ийн бүх төрлийн үйлчилгээг авахад шаардагдах өндөр хурдны, найдвартай, үндэсний хэмжээний харилцаа холбооны сүлжээг байгуулна. 3. Утасгүй холбооны технологийг ашиглан нийт хүн амын 50% нь хөдөлгөөнт төхөөрөмжөөр дамжуулан өндөр хурдны өргөн зурвасын үйлчилгээ авах боломжийг бүрдүүлнэ. 4. Шуудангийн 3 хэмжээст сүлжээ (бодит, электрон, виртуал)-г үе шаттайгаар бий болгоно. 5. Радио, телевизийн өргөн нэвтрүүлгийн системийг тоон технологид бүрэн шилжүүлж, Монгол Улсын хүн амыг 100 хувь тоон системийн өргөн нэвтрүүлгийг орон зай, цаг хугацаанаас үл хамааран хүлээн авах техникийн боломжийг бүрдүүлнэ.Стратеги зорилт 2. МХХТ-ийн дэвшилтэт технологи, цахим үйлчилгээг нэвтрүүлэх 1. Цахим гарын үсэг, цахим нэг цонхыг төрийн бүх үйлчилгээнд нэвтрүүлж, цахим технологид тулгуурласан төрийн үйлчилгээг өргөтгөнө; 2. МХХТ-ийн мэдээллийн аюулгүй байдлыг хангаж, хөгжүүлнэ. 3. Мэдээлэл, харилцаа холбооны өндөр технологийн инновацийн кластер байгуулна. 4. Мэдээллийн технологийн дэвшилтэд технологи болох клауд компьютинг, семантик веб технологид суурилуулсан үндэсний ухаалаг хайлтын системийг байгуулна. 5. Монгол хэлний орчуулгын цогц, боловсронгуй системийг нэвтрүүлнэ. 6. Аутсорсинг, программ хангамжийн үйлдвэрлэлийн хэмжээ, чанарыг нэмэгдүүлж, гадаад зах зээлд экспортлох боломжийг бүрдүүлнэ. Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлт: Гүйцэтгэлийн шалгуур 2013 оны Хөтөлбөр Бүтээгдэхүүн арга хэмжээ үзүүлэлт** зорилтот түвшин 94
    • Монгол Улсын аймаг, сумдыг хамарсан Өндөр хурдын өргөн их багтаамжийн IP/MPLS, DWDM Сүлжээ байгуулах аймаг, 120 сум зурвасын сүлжээ системд суурилсан өндөр хурдны сумдын тоо мэдээллийн сүлжээ байгуулах төсөл “Радио, телевизийн Монгол Улсын телевизийн өргөн өргөн нэвтрүүлгийн Тоон технологид шилжсэн нэвтрүүлгийг аналоги системээс тоон 50 сумсүлжээг тоон технологид сумдын тоо систем рүү үе шаттайгаар шилжүүлэх шилжүүлэх” Цахим гарын үсгийн сертификатуудыг Үйл ажиллагааны 30 хүртэл иргэний ухаалаг үнэмлэхэд суулгаж хэрэгжилтээр хувь Цахим засаг үндэсний өгөх хөтөлбөр Цахим гарын үсгийн гэрчилгээжүүлэх Үйл ажиллагааны 30 хүртэл байгууллага байгуулах тусгай хэрэгжилтээр хувь зөвшөөрлийг бий болгох Өндөр хурдны хотын нэгдсэн /Metropolitan area network/ сүлжээнд Өндөр хурдын өргөн холбогдсон аймаг, нийслэлийн Аймгийн тоо 5 аймаг зурвасын сүлжээ сүлжээний нэгдсэн зураглал боловсруулж, сүлжээнд холбох Стратегийн ач холбогдол бүхий цэргийн Өндөр хурдын өргөн Үйл ажиллагааны анги, байгууллага, салбаруудыг өндөр 50 хувь зурвасын сүлжээ хэрэгжилтээр хурдны өгөгдлийн сүлжээнд холбох Төрийн үйлчилгээг үзүүлж буй бүх шатны байгууллагуудын сүлжээнд Үйл ажиллагааны 30 хүртэл Мэдээллийн аюулгүй байдлын хэрэгжилтээр хувь Мэдээллийн аюулгүй төхөөрөмж суурилуулах байдлын үндэсний хөтөлбөр Төрийн бүх шатны байгууллага, түүний салбар нэгжүүдэд иргэний цахим Үйл ажиллагааны 50 хувь уншигч, тоног төхөөрөмж суурилуулж, хэрэгжилтээр програм хангамж нэвтрүүлэх Цахим шуудангийн үйлчилгээ бий Үйл ажиллагааны 50 хувь Өрх бүрт шуудан болгох хэрэгжилтээр хөтөлбөр Шуудангийн салбарт шинэ төрлийн Үйл ажиллагааны 30 хүртэл үйлчилгээг нэвтрүүлэх хэрэгжилтээр хувь Цахим Засгийг хөгжүүлэх зорилготой Үйл ажиллагааны 50 хувь судалгаа шинжилгээний төв байгуулах хэрэгжилтээр Цахим засаг үндэсний хөтөлбөр Орчин үеийн шинэ технологи болох Үйл ажиллагааны Үүлэн тооцооллыг нэвтрүүлэх /Клауд 30 хувь хэрэгжилтээр компьютинг/ Мэдээлэл, харилцаа холбооны тоног Мэдээллийн аюулгүй төхөөрөмжийн баталгаажуулалт, Үйл ажиллагааны байдлын үндэсний 30 хувь гэрчилгээжүүлэлтийн лаборатори хэрэгжилтээр хөтөлбөр байгуулах Тоон радио хүлээн авагч үйлдвэрлэх Үйл ажиллагааны 50 хувь төсөл хэрэгжилтээр Цахим засаг үндэсний Засгийн газрын энтерпрайз архитектур Үйл ажиллагааны 30 хувь хөтөлбөр боловсруулж, нэвтрүүлэх хэрэгжилтээр Хүнсний аюулгүй байдлын мэдээллийн Үйл ажиллагааны 20 хувь системийг нэвтрүүлэх хэрэгжилтээр 95
    • Монгол улсад төрийн нууцтай Үйл ажиллагааныажиллагадаг төрийн байгууллагуудад 100 хувь хэрэгжилтээрнууцлагч төхөөрөмж худалдан авах Үйл ажиллагааныТөрийн мэдээллийн нэгдсэн сан үүсгэх 100 хувь хэрэгжилтээрТөрийн албаны хүний нөөцийн Үйл ажиллагааныүндэсний хэмжээний мэдээллийн 50 хувь хэрэгжилтээрсистемийг бий болгох;Төрийн бодлого боловсруулах, шийдвэргаргахад иргэд санал бодлоо чөлөөтэй Үйл ажиллагааны 40 хувьилэрхийлэх, иргэдийн оролцоог хангах хэрэгжилтээрцахим үйлчилгээг бий болгохТөрийн албан хаагчдад зориулсанмэдээллийн технологийн сургалтынтөвийг байгуулах, төрийн албан Үйл ажиллагааны 50 хувьхаагчдын мэдээллийн технологийн ур хэрэгжилтээрчадварын түвшинг тогтоох тогтолцоогбий болгохТөрийн байгууллагад ажиллаж байгаамэдээллийн технологийн асуудалхариуцсан мэргэжилтнүүдийн ур Үйл ажиллагааны 40 хувьчадварыг сайжруулахад онцгой анхаарч, хэрэгжилтээрур чадвартай нь уялдсан цалингийншатлалыг бий болгохОлон улсын иргэний нисэхийнбайгууллагаас зөвлөсөн “Цахим гадаад Үйл ажиллагааны 30 хувьпаспорт”-ыг Монгол улсын хэрэглээнд хэрэгжилтээрнэвтрүүлэхАж ахуйн үйл ажиллагааны тусгайзөвшөөрлийн тухай хуулийн дагуу Үйл ажиллагааны 30 хувьолгогдож байгаа тусгай зөвшөөрлийг хэрэгжилтээрцахим үйлчилгээнд бүрэн шилжүүлэхБүх төрлийн даатгалын үйлчилгээнд Үйл ажиллагааныиргэний цахим үнэмлэхний хэрэглээг 30 хувь хэрэгжилтээруялдуулахЦэргийн үүрэгтний бүртгэлийн Үйл ажиллагааны 30 хувьмэдээллийн системийг бий болгох хэрэгжилтээрГазар тариалангийн үйлдвэрлэл,бүтээгдэхүүний тээвэрлэлт, Үйл ажиллагааны 30 хувьхадгалалтийн бүртгэл, мэдээллийн хэрэгжилтээрнэгдсэн системийг бүрдүүлэхАрхивын лавлагаа олгох үйлчилгээг Үйл ажиллагааны 30 хувьцахимжуулах хэрэгжилтээрУлсын тэмдэгтийн хураамж төлөх Үйл ажиллагааны 30 хувьсистем хэрэгжилтээр 96
    • Үйл ажиллагааны Үндэсний хайлтын систем боловсруулах 30 хувь хэрэгжилтээр Төрийн байгууллагын дотоод үйл ажиллагааг илүү хяналттай, бүтээмж Үйл ажиллагааны өндөртэй болгох зорилгоор үр дүн, 30 хувь хэрэгжилтээр гүйцэтгэлд тулгуурласан үнэлгээний мэдээллийн системийг нэвтрүүлэх Шилэн кабелийн сүлжээнд Өндөр хурдын өргөн ТЭЗҮ боловсруулах холбогдоогүй сумдыг шилэн кабелийн 100 хувь зурвасын сүлжээ ажлын явц сүлжээнд холбох ТЭЗҮ боловсруулах Тоон телевизийн STB хувиргагчийн ТЭЗҮ боловсруулах 100 хувь төслийн ТЭЗҮ боловсруулах ажлын явц Чип дизайны үйлдвэрийг байгуулж, дэлхийн зах зээлд гаргах талаар ТЭЗҮ боловсруулах 100 хувь Цахим засаг үндэсний нарийвчилсан техник, эдийн засийн ажлын явц хөтөлбөр үндэслэлийг боловсруулах Үндэсний МХТ-ийн судалгаа, хөгжлийн ТЭЗҮ боловсруулах төвүүдийг (R&D center) шинээр барьж 100 хувь ажлын явц байгуулах Үйл ажиллагааны Цахим Засгийн дэд бүтцийг байгуулах 30 хувь хэрэгжилтээрХөтөлбөр 3. Төрийн тусгай хамгаалалтын үйлчилгээХөтөлбөрийн тодорхойлолт:Төр, засгийн тэргүүн нар болон төрийн өндөр хэмжээний зочинтөлөөлөгчийг хамгаалах тусгай хамгаалалт, мөн тэдэнд үйлчлэх тусгай үйлчилгээний үүрэггүйцэтгэдэг Төрийн тусгай хамгаалалтын газар, Их тэнгэр цогцолборын үйл ажиллагаа энэхөтөлбөрт хамаарна. Зорилго. Хуулиар төрийн тусгай хамгаалалтад авахаар тогтоосон төрийн байгууллага,тэдгээрийн зарим үйл ажиллагаа, албан тушаалтан, иргэний амь бие, ордон өргөө, зориулалтынорон сууц, тээврийн хэрэгсэл, бусад зүйлийн аюулгүй байдлыг мэргэжлийн болон бусадбайгууллага, албан тушаалтны харилцан уялдаатай цогцолбор үйл ажиллагаагаар хангаж, цагтухайд нь найдвартай иж бүрэн хамгаалах болон үйлчилгээ үзүүлэхХөтөлбөрийн зорилт: Хамгаалуулагчдын аюулгүй байдлыг иж бүрэн, найдвартай хангах,хамгаалуулагчдын ажиллаж, амьдарч буй бүхий л орчинд эрүүл ахуйн дэг журам, шаардлагыгхангасан байна.Хүрэх үр дүн: Хамгаалалт, үйлчилгээний ажлын чанар дээшилнэ.Хөтөлбөр 5. Олборлолт, уул уурхай ил тод байдалХөтөлбөрийн тодорхойлолт: Ашигт малтмал, газрын тосны тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч ажахуй нэгж тухайн санхүүгийн жилд улсын болон орон нутгийн төсөвт төлсөн татвар,төлбөрийн хэмжээг тайлагнаж нөгөө талаас Засгийн газар тэдгээр компаниудаас улсын болон 97
    • орон нутгийн төсвөөр дамжуулан хүлээн авсан татвар, төлбөрийнхөө орлогыг тайлагнадагбөгөөд улмаар 2 талаасаа ирүүлсэн тайланг нэгтгэж, ОУ-д хүлээн зөвшөөрөгдсөн хөндлөнгийнаудитор тодруулга хийж, баталгаажуулан тайлан гаргаж, түүнийг олон нийтэд ил тодоормэдээллэх үйл ажиллагаа юм.Хөтөлбөрийн зорилт: Төр, компани иргэний нийгмийн хамтын ажиллагаа, тэгш оролцоогбүрдүүдэх замаар олборлох үйлдвэрлэл эрхэлдэг тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч компани улсынболон орон нутгийн төсөвт төлсөн албан татвар, төлбөрөө Засгийн газар компаниас хүлээнавсан орлогоо ил тод тайлагнан нийтэд мэдээллэх үйл ажиллагааг хэвшүүлэх, зөрүүтэйбайдлыг аудитаар тодорхойлж, авлигаас урьдчилан сэргийлэх орчинг бүрдүүлж, уул уурхайнсалбарын орлогын менежментийг сайжруулахад оршино.Хүрэх үр дүн ба гүйцэтгэлийн үзүүлэлт:Хөтөлбөр Арга хэмжээ Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлтХөтөлбөр 5. 1.Монгол Улсын ОҮИТБС-ын 2012 оны Нэгдсэн тайлан хэвлэгдэн гарсан байхОлборлолт, уул нэгдсэн тайлан гарсан байхуурхай 2.Монгол ОҮИТБС-ын 2012 оны нэгдсэн 2012 оны тайланд ороогүй компаниудын тайланд ороогүй компаниудын тайланд тайлан гарсан байх аудит хийж, тайлан гарсан байх 3.Монгол ОҮИТБС-ын 2012 оны нэгдсэн 2012 оны тайланд шийдвэрлэгдээгүй зөрүү тайланд аудитаар тайлбардагдаагүй зөрүү гарсан тохиолдолд түүний учир шалтгааныг үлдсэн тохиолдолд түүний учир шалтгааныг тодруулсан байх тодруулсан байх, зөрчил дутагдлыг арилгасан байх 4.Засгийн газрын тайлан гарахад оролцдог Засгийн газрын тайлан гарахад оролцдог төрийн байгууллагуудын хоорондын ажлын төрийн байгууллагуудын хоорондын ажлын уялдаа холбоо сайжирсан байх, Засгийн уялдаа холбоо сайжирсан байх газрын тайлан цаг хугацаандаа гарсан байхХөтөлбөр 6. Цацраг идэвхт ашигт малтмал болон цөмийн энерги ашиглахХөтөлбөрийн тодорхойлолт: Цацраг идэвхт ашигт малтмал болон цөмийн энерги ашиглахтайхолбоотой эрх зүйн орчинг бүрдүүлэх, цацраг идэвхт ашигт малтмалын эрэл, хайгуул,судалгааг өргөжүүлэх, нөөцийг нэмэгдүүлэх, олборлолт явуулах, цөмийн эрчим хүчний эхүүсвэрийг бий болгох ажлын бэлтгэлийг хангаж хэрэгжүүлэх, цөмийн болон цацрагийнаюулгүй байдлыг хангах, цацраг идэвхт материалыг тээвэрлэх, цацраг идэвхт хаягдлыгболовсруулах, хадгалах үйл ажиллагааг олон улсын стандарт, шаардлагын дагуу гүйцэтгэх,эрдэм шинжилгээ, туршилт, судалгааны ажлыг өргөжүүлэх, өндөр технологийн чиглэлээрмэргэшсэн хүний нөөцийг тусгай хөтөлбөрийн дагуу бэлтгэх, удирдлага, хяналтын тогтолцоо,зохион байгуулалтын бүтцийг оновчтой бүрдүүлэх үйл ажиллагааг хамарна. Хөтөлбөрийн зорилго: Монгол Улсын төрөөс цацраг идэвхт ашигт малтмал болон цөмийнэнергийн талаар баримтлах бодлогыг хэрэгжүүлэх, цацраг идэвхт ашигт малтмалын судалгаа,эрэл, хайгуул хийх, нөөцийг нэмэгдүүлэх, олборлох, боловсруулах үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэн,экспортын шинэ эх үүсвэрийг бий болгох, цөмийн энерги ашиглах замаар Монгол Улсынэрчим хүчний аюулгүй байдлыг хангах, тогтвортой хөгжлийн нөхцөлийг бүрдүүлэхэд оршино.Стратегийн тойм:“Хөтөлбөр, төлөвлөгөө батлах тухай” Монгол Улсын Засгийн газрын 2009 оны 07 дугаар 98
    • сарын 22-ны өдрийн 222 дугаар тогтоолын 2 дугаар хавсралтаар батлагдсан “Монгол Улсынтөрөөс цацраг идэвхт ашигт малтмал болон цөмийн энергийн талаар баримтлах бодлогыгхэрэгжүүлэх хөтөлбөр”-н6 дугаар хэсэгт уг хөтөлбөрийг 2009-2012 он, 2013-2021 онд үе шаттайгаар хэрэгжүүлэхээртусгасан. 1. Цацраг идэвхт ашигт малтмал болон цөмийн энерги ашиглах, цөмийн технологинэвтрүүлэх, цөмийн болон цацрагийн хамгаалалт, аюулгүй байдлыг хангах хууль тогтоомж,бодлого, стратегийг төлөвлөх, бодлогын удирдамжаар хангах, хэрэгжилтийг зохионбайгуулах; - цацраг идэвхт ашигт малтмал болон цөмийн энерги ашиглах үйл ажиллагаа явуулах байгууллага, аж ахуйн нэгжийн боловсруулсан хөтөлбөр, төсөлд үнэлгээ хийж, холбогдох хууль тогтоомжийн дагуу тусгай зөвшөөрөл олгох, - цөмийн болон цацраг идэвхт материал, хаягдал, цацрагийн үүсгүүрийг хадгалах, тээвэрлэх, булшлах, цөмийн болон цацрагийн хэмжилтийн багаж тоног төхөөрөмжийн тохируулга, баталгаажуулалтын үйл ажиллагааг хэрэгжүүлэх. 2. Цөмийн болон цацрагийн осол, ионжуулагч цацрагийн үүсгүүрийн үйлчлэлээс хүнийэрүүл мэнд, байгаль орчинд үзүүлэх сөрөг нөлөөллөөс урьдчилан сэргийлэхэд чиглэсэнмэргэжлийн хяналтыг олон улсын жишигт нийцүүлэн хэрэгжүүлэх. - цацрагийн хамгаалалт, аюулгүй байдлын дэд бүтцийн чадавхийг ыэхжүүлэх ажлыг зохион байгуулах - цөмийн болон цацрагийн хяналт, шинжилгээний үйл ажиллагааг өргөжүүлэх, цацрагийн хамгаалалтын техникийн чадавхийг сайжруулахГүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлт: Хөтөлбөр Бүтээгдэхүүн арга Гүйцэтгэлийн шалгуур 2013 оны зорилтот түвшин хэмжээ үзүүлэлт** Цацраг идэвхт ашигт Улсын төсөв болон хувийн хэвшлийн малтмалын бүсчилсэн болон хөрөнгө оруулалтаар цацраг идэвхт сэдэвчилсэн судалгааны ашигт малтмалын эрэл, хайгуул, 1.Цацраг идэвхт ашигт ажлыг улсын төсвийн судалгааны ажлыг явуулна. малтмалын судалгаа, хөрөнгөөр, эрэл хайгуулын Цацраг идэвхт ашигт малтмалын эрэл, хайгуулын ажлыг ажлыг төрийн болон хувийн нөөц нэмэгдэнэ. өргөжүүлэх замаар хэвшлийн аж ахуйн хөрөнгө Геологийн судалгааны ажилд мөрдөх түүний нөөц оруулалт болон бусад эх заавар, журам, арга аргачлал /батлагдсан/-ийг үүсвэрээр гүйцэтгэх үйл боловсронгуй болсон байна. нэмэгдүүлэх ажиллагааг бодлогын удирдлага, зохицуулалтаар хангахДэд хөтөлбөр 2.Цацраг идэвхт ашигт Цацраг идэвхт ашигт Цацраг идэвхт ашигт малтмалыг1. Цацраг малтмалын хүдрийг малтмалыг эдийн засгийн газар доор уусган баяжуулах болонидэвхт ашигт олборлох, баяжуулах өндөр үр ашигтай, экологид бусад аргаар олборлох үйл ажиллагаамалтмалын ТЭЗҮ-ийг хохирол багатай техник, явуулна. Хайрхан, Хараат,нөөцийг боловсруулах, байгаль технологи ашиглан хаягдал, Гурванбулаг, Дулаан-Уул, уранынэмэгдүүлэх, орчинд нөлөөлөх бохирдол багатай олборлох, ордуудын ТЭЗҮндэслэлийгашиглах байдлын үнэлгээ хийх, баяжуулах, боловсруулах боловсруулна. цацраг идэвхт ашигт асуудлыг шийдвэрлэх ажлыг Ураны ордуудыг ашиглах хамтарсан малтмал баяжуулах эхлүүлэх компаниудын хөрөнгө оруулалт, хувь олон талын эзэмшил, зохион байгуулалтын оролцоотой үйлдвэр бүтэцтэй холбоотой асуудлыг байгуулах шийдвэрлэнэ. Дулаан-Уул ураны ордыг түшиглэн байгуулах олборлох үйлдвэрийг барих бэлтгэл ажлыг хангуулах арга хэмжээ авна. 99
    • 3.Цацрагийн үүсгүүр, Цацраг идэвхт хаягдал, Цацрагийн хамгаалалт, аюулгүй цацраг идэвхт ашигт материал, цацрагийн байдал, цөмийн материал, цацрагийн малтмалын хаягдлыг үүсгүүрийг төвлөрүүлэн үүсгүүрийн биет хамгаалалт олон хадгалах, хадгалах, аюулгүй тээвэрлэх, улсын шаардлагад нийцсэн байна. боловсруулах булшлах, захиалгаар Цацраг идэвхт хаягдал хадгалах байгууламж байгуулах нийлүүлэх үйлчилгээ байгууламжийн дэд бүтэц сайжирч, шаардлагатай тоног төхөөрөмж, багаж хэрэгслээр хангагдах чиглэлд ахиц гарсан байна. 1.Цацраг идэвхт ашигт Цөмийн эрчим хүчний малтмалын эрэл салбарт үндэсний хайгуул, олборлолт, мэргэжилтэн бэлтгэгдсэн цөмийн энерги байна. ОХУ-д цацраг идэвхт ашигт малтмал ашиглах, хяналт тавих, болон цөмийн энергийн чиглэлээр 15 цөмийн эрчим хүч бакалавр, БНРУ-д мөн энэ чиглэлээр үйлдвэрлэх өндөр 2 магистрийг сургахаар явуулсан технологийн чиглэлээр байна.Дэд хөтөлбөр мэргэшсэн хүний2. Цацраг нөөцийг цацраг идэвхтидэвхт ашигт ашигт малтмалынмалтмалын үйлдвэрлэл эрхэлдэг,эрэл хайгуул, цөмийн эрчим хүчнийолборлолт, эх үүсвэртэй улсцөмийн энерги орнуудад тусгайашиглах өндөр хөтөлбөрөөр бэлтгэж,технологийн дадлагажуулахчиглэлээр 2.Цацраг идэвхт ашигтмэргэшсэн малтмалын эрэлхүний нөөцийг хайгуул, олборлолт,тусгай цөмийн энерги -ЦЭХС байгуулахад шаардагдаххөтөлбөрийн ашиглах, хяналт тавих, хүний нөөц, хөгжлийн нарийвчилсандагуу бэлтгэх цөмийн эрчим хүч “Цөмийн эрчим хүчний төлөвлөгөө боловсруулагдсан байна. үйлдвэрлэх өндөр инженерчлэлийн үндэсний -Цөмийн эрчим хүч, цөмийн технологийн чиглэлээр сургалтын тогтолцоо технологийн чиглэлийн хүний мэргэшсэн хүний бүрдүүлэх, хүний хөгжлийн нөөцийг дотооддоо бэлтгэх цөмийн нөөцийг дотооддоо нөөцийн төлөвлөгөөг эрчим хүчний инженерчлэлийн бэлтгэх чадваржуулах, боловсронгуй болгох” төсөл үндэсний сургалтын тогтолцоо давтан сургах бүрдүүлэх ажил хэрэгжиж эхэлсэн тогтолцоог бий байна. болгох, хяналт, хэмжилтийн тоног төхөөрөмжийг сайжруулахДэд хөтөлбөр3. Цацрагидэвхт ашигтмалтмал болон Цацраг идэвхт ашигт малтмалцөмийн энерги 1.Цацраг идэвхт ашигт болон цөмийн судалгааныашиглах ОУАЭА-аас гаргадаг аюулгүй малтмал болон цөмийн тэргүүлэх чиглэлийг олончиглэлээр ажиллагааны дүрэм, журам, судалгааны тэргүүлэх улсын болон дотоодынэрдэм стандартыг судалсан байна. чиглэлийг тогтоох байгууллагатай хамтраншинжилгээ, хэрэгжүүлэхтуршилт,судалгааныажлыгөргөтгөх 1.Цөмийн эрчим “Цөмийн эрчим хүчний дэд -Монгол Улсад тохиромжтой цөмийн хүчний эх үүсвэрийг бүтцийг хөгжүүлэх эрчим хүчний станцын технологийг дэд бүтцийн хамт урьдчилсан судалгаа-2” сонгосон байна. барьж байгуулах төслийг хэрэгжүүлнэ. - Монгол Улсын эрчим хүчний хэрэглээний 2035 он хүртэлхДэд хөтөлбөр прогнозыг гаргаж, цөмийн эрчим 100
    • 4. Цөмийн хүчний эзлэх боломжит хувийгэрчим хүчний тогтоосон байна.эх үүсвэр --Цөмийн болон цацрагийн аюулгүйбарих ажлын байдлыг үнэлэх, ослын эрсдэлийнбэлтгэлийг үнэлгээ хийгдсэн байна.хангаж --Цөмийн эрчим хүчний эх үүсвэрхэрэгжүүлэх барьж байгуулах ТЭЗҮндэслэлийн урьдчилсан судалгаа хийгдсэн байна. 2.Цөмийн эрчим хүч “Цөмийн салбарын талаар Цөмийн эрчим хүч ашиглахын ач ашиглахын ач олон нийтийн мэдлэгийг холбогдол, эдийн засгийн үр нөлөө, холбогдол, эдийн өргөжүүлэх” дэд төслийг байгаль экологийн ашиг тусыг олон засгийн үр нөлөө, амжилттай хэрэгжүүлэх нийтэд сурталчлан таниулсан байна. байгаль экологийн ашиг тусыг олон нийтэд сурталчлахХөтөлбөр 7. Дотоод, гадаад шуурхай мэдээллийн үйл ажиллагааХөтөлбөрийн тодорхойлолт: Улс орны дотоодод болж буй үйл явдлын тухай мэдээ,мэдээллийг цуглуулан шуурхай түгээх, дэлхий дахинд болж буй үйл явдлын тухай мэдээ,мэдээллийг гадаадын агентлагуудаас хүлээн авч, олон улсын түгээмэл хэлнээс орчууланбэлтгэж, монголын хэрэглэгчдэд мэдээ болон тойм тайлбар хэлбэрээр түргэн шуурхай хүргэхболон Монгол Улсын түүх соёл, хөгжил дэвшлийг гадаад улс оронд таниулан сурталчлах чигүүрэг бүхий МОНЦАМЭ агентлагийн үйл ажиллагаа энэ хөтөлбөрт хамаарна.Хөтөлбөрийн зорилт: Монгол Улс, Монголын ард түмний түүх соёлын уламжлал, шинэчлэл,нийгмийн амьдралын бодит үнэн байдал, эдийн засгийн ололт амжилтыг гадаадын улсорнуудад түгээн дэлгэрүүлж сурталчлах, улс орны амьдралд болж буй үйл явдал, дэлхийдахины тухай мэдээ мэдээлийг Монголын өргөн олон түмэнд шуурхай, үнэн бодитой хүргэх.Хөтөлбөр 8. Засгийн газрын шинэ бодлогын нөөц.Хөтөлбөрийн тодорхойлолт:Бүтэц зохион байгуулалтын өөрчлөлт болон Засгийн газраасхэрэгжүүлэх шинэ бодлогын арга хэмжээ энэхүү хөтөлбөрт хамаарна.Төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн урсгал зардал хөтөлбөрөөр: / сая төгрөгөөр/ 2011 2012 Дунд хугацаа оны 2013 оны Хөтөлбөр оны 2014 2015 тодот төсөл гүйц төсөөлөл төсөөлөл төлөв НИЙТ ДҮН 24,707.1 35,245.4 72,944.0 39,520.2 41,622.3Хөтөлбөр 1.Хүйсийн тэгш байдлыг хангах 45.3 86.9 114.0 150.5 155.1Хөтөлбөр 2.Мэдээллийн нэгдсэн тогтолцооны дэд бїтэц 4,584.5 5,902.0 6,104.5 6,735.1 7,085.3Хөтөлбөр 3.Тєрийн тусгай хамгаалалт 6,022.5 8,740.2 10,262.7 10,261.0 10,794.6Хөтөлбөр 2. Бүх нийтийн үүргийн сан 57.2 88.3 70.0 100.0 110.0Хөтөлбөр 4.Їндэсний аюулгїй байдлыг хангах 9,436.9 14,931.4 20,216.5 17,293.9 18,193.2Хөтөлбөр 5.Олборлолт, уул уурхай 267.5 269.2 269.2 295.9 311.2 Хөтөлбөр 2.Харилцаа холбооны олон улсын суваг ашиглах 3,547.7 3,612.9 4,085.8 4,492.6Хөтөлбөр 6.Цацраг идэвхт ашигт малтмал болон цөмийн энергиашиглах 2,318.3 2,716.5 2,953.1 3,094.7 3,255.6 Хөтөлбөр 7.Дотоод, гадаад шуурхай мэдээллийн їйл ажиллагаа 119.9 1,180.3 1,275.9 1,689.1 1,827.2Хөтөлбөр 8.Засгийн газрын шинэ бодлогын нөөц 31,748.1Зардлын чиг хандлага. Монгол Улсын Ерөнхий сайдын урсгал төсвийн багцын хэмжээ 2013онд 72.9 тэрбум төгрөг болж, 2012 оны тодотгосон төсвөөс 37.7 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдэжбайна. 101
    • Бүтэц зохион байгуулалтын өөрчлөлт, Засгийн газрын шийдвэрийг хэрэгжүүлэхтэйхолбогдуулан Засгийн газрын бодлогын нөөцөд 31.7 тэрбум төгрөг тусгалаа.Засгийн газрын 2011 оны 312 дугаар тогтоолоор Төрийн ордны холбоо үйлчилгээний нэгжийгТөрийн тусгай хамгаалалтын газарт шилжүүлсэн болон хуулиар төрийн тусгай хамгаалалтадбайхаар тогтоосон албан тушаалтны өргөө, зориулалтын орон сууц болон Сургалтын төв, Ихтэнгэр цогцолбор, Төрийн ордны хурлын танхимуудыг интернеттэй холбосонтой уялданшуудан холбооны зардлыг 91.8 сая төгрөгөөр, Төрийн тусгай хамгаалалтын Сургалтын төвийнбайр шинээр ашиглалтад орсонтой холбогдуулан сургалтын хэрэгсэл болон тохижилтынзардлыг 108.3 сая төгрөгөөр, Ерөнхийлөгчийн зарлигаар "Цэргийн дүрэмт хувцас өмсөхдүрэм" шинэчлэгдсэнээс нормын хувцасны зардлыг 49.7 сая төгрөгөөр тус тус нэмэгдүүлсэн.Засгийн газрын бүтэц шинэчлэн батлагдсантай холбогдуулан шинээр байгуулагдсан яамдынбайрыг төрийн тусгай хамгаалалтад авахтай холбогдсон цалин, НДШ-ийн зардалд 796,8 саятөгрөг тусгав.“Яам, зарим агентлаг, байгууллагын байршлыг тогтоох тухай” Ерөнхий сайдын 2012 оны 2дугаар тогтоолын дагуу Цөмийн энергийн газрын байрыг өөрчилсөнтэй холбогдууланашиглалтын зардал болон бусад үйлчилгээний зардалд 151.0 сая төгрөг тусгаад байна. 17. МОНГОЛ УЛСЫН ШАДАР САЙДЫН ТӨСВИЙН БАГЦ Төсвийн хураангуй /сая.төгрөгөөр/ 2013 оны төсөл Дунд хугацаа Үүнээс: Нийт Бараа, Татаас 2014 2015 урсгал Цалин, үйлчилгээни шилжүүлэ төсөөлө төсөөлө Хөтөлбөрийн нэр зардал НДШ й бусад г л л 103,291. Нийт дүн 4 60,061.3 38,146.0 5,084.2 108,972.6 119,869.9Хөтөлбөр 1. Гамшгаас урьдчилан сэргийлэх,тэмцэх үйл ажиллагаа 68,272.6 34,679.5 30,391.5 3,201.6 72,718.2 79,990.1Хөтөлбөр 2. Мэргэжлийн хяналт, шалгалт 26,484.9 20,021.0 5,101.6 1,362.3 28,971.5 31,868.7Хөтөлбөр 3. Зах зээлийн өрсөлдөөнийгдэмжих, хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах 909.3 487.9 370.3 51.2 932.2 1,025.4Хөтөлбөр 4. Стандартчилал, хэмжил зүй 5,315.7 3,514.1 1,453.3 348.2 5,638.3 6,202.1Хөтөлбөр 5. Оюуны өмч 647.7 403.3 181.4 62.9 712.4 783.7Хөтөлбөр 1: Гамшгаас урьдчилан сэргийлэх, тэмцэх үйл ажиллагааТодорхойлолт: “Гамшгаас хамгаалах талаар төрөөс баримтлах бодлого, хөтөлбөр”-ийгхэрэгжүүлэх үйл ажиллагааны төлөвлөгөөний хүрээнд дараах зорилгыг тодорхойлж байна.Зорилго:1. Гамшгийн удирдлагыг боловсронгуй болгож, бэхжүүлэх, хүн амыг аюулгүй амьдрах ухаанд сургаж, гамшгийн эрсдэл, эмзэг байдлыг бууруулж, гамшгаас хамгаалах үйл ажиллагааг төв, орон нутгийн төрийн байгууллага, аж ахуйн нэгж, хувийн хэвшил, иргэдийн оролцоонд тулгуурлан хөгжүүлж үндэсний аюулгүй байдал, улс орны эдийн засаг, нийгмийн тогтвортой хөгжлийг хангахад дэмжлэг үзүүлнэ.2. Ган, зуд, цасан болон шороон шуурга, ой, хээрийн түймэр, цөлжилт, хэт халалт, хүйтрэл, газар хөдлөлт зэрэг байгалийн гамшиг, хүн, мал, амьтны гоц халдварт өвчин, хортон шавьж, үйлдвэр, тээврийн хэрэгсэл, химийн хорт бодис, тэсэрч дэлбэрэх бодисын осолтой хурдан шуурхай тэмцэж, хор уршгийг арилгах үйл ажиллагааг хэрэгжүүлнэ. 102
    • 3. Улсын нөөцийн бараа, материалыг тогтоосон нэр төрөл, тоо хэмжээнд нь зохих технологийн горимын дагуу хадгалах, хамгаалах, бүрдүүлэх, зарцуулах, сэлгэх, шинэчлэх, тээвэрлэн хүргэх, гамшиг тохиолдсон үед хойшлуулшгүй сэргээн босгоход дэмжлэг үзүүлэх үйл ажиллагааг хэрэгжүүлнэ.Хөтөлбөр 2: Мэргэжлийн хяналт, шалгалтТодорхойлолт: Мэргэжлийн хяналтын байгууллагын үйл ажиллагаа нь Монгол УлсынҮндэсний аюулгүй байдлын үзэл баримтлал, УИХ, Засгийн газрын бодлого, зорилтодтулгуурлан Төрийн хяналт шалгалтын тухай хууль, холбогдох бусад хууль тогтоомжид заасанчиг үүргийн хүрээнд Монгол Улсын хууль тогтоомж, дүрэм журмын хэрэгжилт, стандартынмөрдөлтөд хяналт тавьж, хуулиар үүрэг хүлээсэн байгууллага, аж ахуйн нэгжид шалгалт хийж,хуулийн хэрэгжилтийг хангуулахад чиглэгдэнэ.Зорилго: Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт хуулийг сахиулан, хүний болон нийгмийн тогтвортойхөгжил, бизнес эрхлэх таатай орчинг дэмжиж, иргэдийн эрүүл, аюулгүй орчинд амьдрах,чанартай бүтээгдэхүүн үйлчилгээ хэрэглэх нөхцөлийг бүрдүүлэхэд мэргэжлийн хяналт,шалгалтын байгууллагуудын эрхэм зорилго оршино.Хөтөлбөр 3: Зах зээлийн өрсөлдөөнийг дэмжих, хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалахТодорхойлолт: Зах зээлд шударга өрсөлдөөний таатай орчин бүрдүүлэх замаар хэрэглэгчийнэрхийг хамгаалах төрийн бодлогыг хэрэгжүүлж улс орны эдийн засгийн тогтвортой өсөлтийгхангаж, зах зээлийн эдийн засгийн тогтолцоог зөв төлөвшүүлэх.Зорилго: Зах зээлийн өрсөлдөөнд бизнес эрхлэгчдийг шударгаар оролцох боломжийгнэмэгдүүлэх, үр ашигтай, тогтвортой бизнесийн өрсөлдөөний орчныг бий болгох, төрөөс захзээл, өрсөлдөөнд нөлөөлөх нөлөөлөл, зохицуулалтыг багасгах, өрсөлдөөний соёл, ойлголтыгнийгэмд төлөвшүүлэх, энэ үйл ажиллагаанд төрийн байгууллага болон олон нийт, иргэдийноролцоо, чадвахыг дээшлүүлэх, хэрэглэгчдийн эрхийг хамгаалах эрх зүйн таатай орчингбүрдүүлэх, хэрэглээний соёл, хэрэглэгчийн эрхийн тухай мэдлэг, боловсрол олгох, тэднийэрхийг хамгаалах, уг үйл ажиллагаанд төрийн болон төрийн бус байгууллага, аж ахуйн нэгж,олон нийтийн оролцоог дээшлүүлэхэд оршино.Хөтөлбөр 4: Стандартчилал, хэмжил зүйТодорхойлолт: Үндэсний стандарт тогтоох, Засгийн газрын нэрийн өмнөөс тохирлынүнэлгээний байгууллагын итгэмжлэлийг үндэсний хэмжээнд хэрэгжүүлэх, бүтээгдэхүүн,үйлчилгээнд тохирлын үнэлгээ хийх, хэмжих хэрэгслийн баталгаажуулалт хийх, сорьцынхяналтыг хэрэгжүүлэх, стандартын үйлчилгээ үзүүлэх, стандартын салбар сангаар үйлчлэхтэйхолбоотой үйл ажиллагаа энэ хөтөлбөрт хамаарна.Зорилго: Монгол Улсын хөгжлийн стратеги, чиг хандлагад нийцүүлэн улс орон, нийгэм,эдийн засгийн аюулгүй байдлыг хангаж, экспортыг нэмэгдүүлж, үндэсний үйлдвэрлэлийгхөгжүүлэхэд стандартчилал, хэмжил зүй, итгэмжлэл, баталгаажуулалт, сорьцын хяналтынбодлогоор дэмжлэг үзүүлнэ.Хөтөлбөр 5: Оюуны өмч 103
    • Тодорхойлолт: Шинэ бүтээл, ашигтай загвар, барааны тэмдэг зохиогчийн эрх, бүтээгдэхүүнийзагвар зэрэг биет бус хөрөнгийг аж үйлдвэрийн болон оюуны өмч болгон бүртгэх, үнэлэххамгаалахтай холбоотой байгууллагын үйл ажиллагаа энэ хөтөлбөрт багтана.Зорилго: Патентын тухай хууль, Барааны тэмдэг, газар зүйн заалтын тухай хууль, Зохиогчийнэрхийн тухай хуулийг хэрэгжүүлэх ажлын хүрээнд оюуны өмчийг хамгаалах, ашиглах, эрхзүйн орчинг боловсронгуй болгох, хуулийн хэрэгжилтэд хяналт тавихад гол зорилго оршино.Стратегийн ерөнхий тойм /2012-2016/Гамшгаас урьдчилан сэргийлэх, тэмцэх үйл ажиллагааОнцгой байдлын асуудал эрхэлсэн байгууллага нь УИХ-ын 2011 оны 22 дугаар тогтоолоорбатлагдсан “Гамшгаас хамгаалах талаар төрөөс баримтлах бодлого, хөтөлбөр, Засгийн газрын2012 оны 30 дугаар тогтоолоор батлагдсан “Гамшгаас хамгаалах талаар төрөөс баримтлахбодлого, хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх арга хэмжээний төлөвлөгөө”-г үе шаттай хэрэгжүүлэхэдавч хэрэгжүүлэх арга хэмжээ, түүнд шаардагдах хөрөнгийг жил бүрийн эдийн засаг, нийгмийгхөгжүүлэх үндсэн чиглэл, улсын төсөвт тусгах замаар гамшгаас урьдчилан сэргийлэх,гамшигтай тэмцэх, улсын нөөц бүрдүүлэх, сэргээн босгох үйл ажиллагааг шинэ шатандгаргана.Мэргэжлийн хяналт, шалгалтМэргэжлийн хяналтын ерөнхий газраас дунд хугацаанд баримтлах стратегийн тэргүүлэхчиглэлийн хүрээнд мэргэжлийн хяналт шалгалтын эрх зүйн орчныг нийгэм, эдийн засгийнхөгжлийн эрэлт, хэрэгцээнд нийцүүлэн боловсронгуй болгох, мэргэжлийн хяналт, шалгалтынүйл ажиллагааг олон улсын жишиг шаардлага, Монгол Улсын хөгжлийн чиг хандлагаднийцүүлэн шинэчлэн хөгжүүлэх, удирдлагын шинэ арга, туршлагыг нэвтрүүлж, шинэчлэлийгүр дүнтэй хэрэгжүүлэх хүний нөөцийн, мэдээллийн болон санхүүгийн чадавхийг бэхжүүлэх,иргэний нийгэм, иргэдийн оролцоог нэмэгдүүлж, төр, иргэний хяналтын зохистой тогтолцообүрдүүлэхэд голлон ажиллана.Зах зээлийн өрсөлдөөнийг дэмжих, хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалахШударга өрсөлдөөн, хэрэглэгчийн төлөө газрын үйл ажиллагааны стратегийн зорилт тусбүрийн хүрээнд шударга өрсөлдөөнийг дэмжих, хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах эрх зүйнзохицуулалтыг боловсронгуй болгох, энэ талаар баримтлах бодлогын үндэслэлийгтодорхойлох, шударга бус өрсөлдөөнийг хориглох тухай болон хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалахтухай хууль тогтоомжид нийцүүлэн гаргах дүрэм, журам, заавар, эрх зүйн баримт бичгийгболовсронгуй болгоно.Зах зээлийн төлөв байдалд судалгаа хийж өрсөлдөөний орчинд үнэлэлт дүгнэлт өгч,өрсөлдөөний нөхцөлийг сайжруулах талаар санал боловсруулах, Төрийн болон орон нутгийнзахиргааны байгууллага, албан тушаалтны гаргасан шийдвэр болон аж ахуйн нэгжийн үйлажиллагаа, Шударга бус өрсөлдөөнийг хориглох тухай хууль тогтоомжид нийцэж байгааэсэхийг шалгаж дүгнэлт гаргах, холбогдох арга хэмжээ авч хэрэгжүүлнэ.Байгууллага, аж ахуйн нэгж, иргэдээс ирүүлсэн өргөдөл, гомдлыг хууль тогтоомжийн дагуушийдвэрлэх, хууль зүйн зөвлөгөө өгөх, Зах зээлд нийлүүлж байгаа бараа бүтээгдэхүүнийүнийн өөрчлөлт, аж ахуйн нэгжийн нэгдэх, нийлэх үйл ажиллагаанд хуулийн хүрээнд хяналттавьж, дүгнэлт гаргах, зөвшөөрөл олгоно.Шударга бус өрсөлдөөнийг хориглох тухай болон хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах тухай хуультогтоомжийг сурталчлах, байгууллагын үйл ажиллагааны ил тод нээлттэй байдлыг хангах, 104
    • Төрийн болон төрийн бус байгууллага, хууль хяналт, хэвлэл мэдээллийн байгууллага, олоннийттэй хамтран ажиллаж үйл ажиллагаагаа уялдуулна.Стандартчилал, хэмжил зүй“Стандартчилал, тохирлын үнэлгээний тухай” болон “Хэмжлийн нэгдмэл байдлыг хангахтухай” Монгол улсын хуулиудад нэмэлт өөрчлөлт оруулан шинэчлэн найруулж батлуулна.Бүсийн болон аймгийн хэмжил зүйн лабораторийн чадавхийг дээшлүүлж, зарим шаардлагатайтоног төхөөрөмжийн хангамжийг нэмэгдүүлэх, “Хэмжил зүйн салбарыг бүсчилэн хөгжүүлэххөтөлөр” хэрэгжилтийг зохион байгуулна.Монгол Улсын Засгийн газрын 2011 оны 89 дугаар тогтоолын хүрээнд Европын Холбоонынийтлэг зарчим, хэм хэмжээ, стандартыг судлан нэвтрүүлэх ажлыг зохион байгуулна.Төрийн байгууллагад чанарын удирдлагын тогтолцооны олон улсын ISO 9000 стандартыгнэвтрүүлэх ажлыг удирдан зохион байгуулж хэрэгжүүлнэ.Оюуны өмчОюуны өмчийн салбарын бодлого, урт, дунд, богино хугацааны стратегийг төлөвлөх, төсөлхэрэгжүүлэх, бодлогын удирдамжаар хангах, салбарын дахин инженерчлэлийн арга зүйгболовсруулах, шинэ технологи нэвтрүүлэх зэрэг ажлыг зохион байгуулна.Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлтүүд Өмнөх Одоо Цаашдын Аль хөтөлбөрт төсөөлөл Үзүүлэлт хамаарах 2010 2011 2012 2013 2014 2015 1 Байгалийн болон хүний хүчин зүйл, техникийн гаралтай Гамшгаас гамшгийн төрөл тус бүрээр урьдчилан эрсдлийн үнэлгээ хийнэ. /гамшиг сэргийлэх, тэмцэх буурах хувиар/ үйл ажиллагаа 0.5 0.8 10.0 13.0 15.0 2 Гамшгаас урьдчилан сэргийлэх, Гамшгаас гамшгаас хамгаалах хяналт урьдчилан шалгалт /хүн өдөр/ сэргийлэх, тэмцэх үйл ажиллагаа 25680 28650 28968 30600 32780 3 Газар хөдлөлт, үер, цацраг, химийн хорт болон аюултай бодисын хордуулалт, бусад гамшгийн хор уршгийг арилгах аврах ажлын зориулалттай тусгай Гамшгаас багаж, тоног төхөөрөмж, техник урьдчилан хэрэгслийн хангамжийг сэргийлэх, тэмцэх сайжруулах /хувиар/ үйл ажиллагаа 35 40 45 50 60 70 4 Цацраг, химийн хорт бодисын аюул, тэсэрч дэлбэрэх бодисын аюулаас хамгаалах, хүн, мал, амьтны гоц халдварт, халдварт Гамшгаас өвчинтэй тэмцэх, ой, хээрийн урьдчилан түймэртэй тэмцэх, объектын гал сэргийлэх, тэмцэх түймэртэй тэмцэх /хувиар/ үйл ажиллагаа 90.0% 90.0% 90.0% 90.0% 90.0% 90.0% 5 Хяналт шалгалтанд хамрагдсан Мэргэжлийн эрсдэлтэй обьектийн тоо хяналт, шалгалт 118,8 53,163 25,378 23,000 20,000 18,000 6 Зөрчил арилгуулалтын хувь Мэргэжлийн хяналт, шалгалт 83.4% 85.5% 87.6% 94.1% 97.6% 99.5% 7 Эрсдэлтэй обьектын эрсдэлийн Мэргэжлийн түвшний өөрчлөлт /тоо хяналт, шалгалт 63,971 58,000** 56,000 50,000 47,000 105
    • ширхэгээр/ 8 Улсын байцаагчдын гаргасан Мэргэжлийн шийдвэрийн биелэлт /акт, нөхөн хяналт, шалгалт 8,783. 15,086. 31,382. 40,169. 47,400 төлбөр, сая.төг/ 7 8 23,246.4 6 8 .3 9 Лабораторийн шинжилгээний Мэргэжлийн итгэмжлэгдсэн үзүүлэлтийн хяналт, шалгалт өсөлт 2006 2083 2106 2125 2135 214510 Хууль, тогтоомжийн хүрээнд Зах зээлийн төлөвлөгөөт, төлөвлөгөөт бус өрсөлдөөнийг хяналт хийсэн тоо, чанар, үр дэмжих, дүн, оролцооны байдал /тоо хэрэглэгчийн ширхэгээр/ эрхийг хамгаалах үндэсний хөтөлбөр 38 67 98 100 100 12011 Хууль, тогтоомжийн хүрээнд Зах зээлийн сургалт, сурталчилгааны ажил өрсөлдөөнийг зохион байгуулсан тоо, дэмжих, оролцооны өсөлт /тоо ширхэгээр/ хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах хөтөлбөр 10 20 35 40 50 6012 Холбогдох хууль тогтоомжийн Зах зээлийн хүрээнд өргөдөл, гомдол өрсөлдөөнийг шийдвэрлэсэн байдал, үр дүн. дэмжих, /тоо ширхэгээр/ хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах хөтөлбөр 65 53 43 30 40 5013 Шалгалт тохируулга Стандартчилал, /калибровка/-д хамруулах хэмжил зүй хэмжих хэрэгслийн тоо 4,646 4,660 4,047 3,490 3,630 3,75014 Загварын туршилтад хамруулан Стандартчилал, улсын бүртгэлд бүртгэх хэмжих хэмжил зүй хэрэгслийн тоо 17 37 19 20 20 2015 Заавал ээлжит Стандартчилал, баталгаажуулалтад хамруулах хэмжил зүй 129,4 160,70 хэмжих хэрэгслийн тоо 41 153,140 153,959 156,683 157,981 016 Чанарын удирдлагын Стандартчилал, тогтолцооны баталгаажуулалтад хэмжил зүй хамруулах байгууллага, аж ахуйн нэгжийн тоо 33 10 3 4 10 1017 Итгэмжлэлд хамруулах сорилтын Стандартчилал, лабораторийн тоо хэмжил зүй 126 134 145 153 160 17518 Ур чадварын сорилтод Стандартчилал, хамруулах лабораторийн тоо хэмжил зүй 66 74 75 80 90 9019 Үндэсний стандартад олон улс, Стандартчилал, бүс нутгийн дэвшилтэт хэмжил зүй стандартын эзлэх хувь 40.0% 40.5% 42.0% 42.3% 42.8% 43.0%20 Оюуны өмчийн бүтээлийн сан Оюуны өмч бүрдүүлэлт /аж үйлдвэрийн өмч, зохиогчийн эрх, түүнд хамаарах эрх, оюуны өмчийн гэрээ хэлэлцээрийн баталгаажилт/ 2951 3265 3339 3376 3376 337621 Оюуны өмчийн мэдээлэл, Оюуны өмч сургалт /тоо ширхэгээр/ 15 18 21 23 23 2322 Оюуны өмчийн зөрчилд хяналт Оюуны өмч тавьж шийдвэрлэх /тоо ширхэгээр/ 332 439 457 460 460 46023 Оюуны өмчийн зөвлөгөө өгөх, Оюуны өмч лавлагаа гаргах /тоо ширхэгээр/ 807 953 1032 1035 1035 103524 Иргэний болон эрүүгийн хэргийн Оюуны өмч шүүх үйл ажиллагаанд оролцох 8 4 6 7 7 7 106
    • /тоо ширхэгээр/** 2011 оноос хяналт шалгалтын объектуудад эрсдэлийн үнэлгээ хийж эхэлсэн тул эрсдэлтэй үнэлэгдсэн объектуудын тоог 2011 онд бичсэн ба жил бүрийн 10-р сард эрсдэлийн үнэлгээг хийж, эрсдэлтэй объектын тоо буурсан эсэхэд анализ хийнэ. Тиймээс 2012 оны эрсдэлийн үнэлгээний дүн эцэслэж гараагүй болно.Зардлын тооцоолол /сая төгрөгөөр/ 2012 Дунд хугацаа 2011 оны оны тодот 2013 оны 2014 2015 Хөтөлбөрийн нэр гүйц төлөв төсөл төсөөлөл төсөөлөл Нийт дүн 71,931.9 85,387.6 103,291.4 108,972.6 119,869.9Хөтөлбөр 1. Гамшгаас урьдчилан сэргийлэх, тэмцэх үйлажиллагаа 48,483.0 56,043.4 68,272.6 72,718.2 79,990.1Хөтөлбөр 2. Мэргэжлийн хяналт, шалгалт 17,275.1 22,996.5 26,484.9 28,971.5 31,868.7Хөтөлбөр 3. Зах зээлийн өрсөлдөөнийг дэмжих,хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах 420.9 526.2 909.3 950.0 1,025.4Хөтөлбөр 4. Стандартчилал, хэмжил зүй 3,335.1 4,740.1 5,315.7 5,638.3 6,202.1Хөтөлбөр 5. Оюуны өмч 417.7 572.5 647.7 712.4 783.7Салбарын орлого /сая.төгрөгөөр/ 2012 оны Дунд хугацаа 2011 оны тодот 2013 оны 2014 2015 Хөтөлбөр гүйц төлөв төсөл тєсєєлєл тєсєєлєл Нийт дүн 10,569.73 13,264.98 8,071.90 8,879.09 9,767.00Өөрийн орлого 7,413.30 9,712.30 5,150.00 5,665.00 6,231.50Хөтөлбөр 1. Гамшигаас хамгаалах 5,000.00 5,000.00 5,000.00 5,500.00 6,050.00Хөтөлбөр 2. Мэргэжлийн хяналт шалгалт 2,413.30 4,712.30 150.00 165.00 181.50Хүү торгуулийн орлого 3,056.43 3,452.68 2,821.90 3,104.09 3,414.50Хөтөлбөр 1. Мэргэжлийн хяналт шалгалт 1,133.73 1,418.18 1,168.90 1,285.79 1,414.37Хөтөлбөр 2. Стандардчилал хэмжил зүй 1,292.70 1,404.50 1,133.00 1,246.30 1,370.93Хөтөлбөр 3. Оюуны өмч 630.00 630.00 520.00 572.00 629.20Бусад орлого 100.00 100.00 100.00 110.00 121.00Хөтөлбөр 1. Бусад 100.00 100.00 100.00 110.00 121.00Шадар сайдын багцад хамаарах дэд хөтөлбөрийн товчоо: /сая.төгрөгөөр/ 2012 Дунд хугацаа 2011 оны 2013 оны тодот оны 2014 2015 Хөтөлбөрийн нэр гүйц төлөв төсөл төсөөлөл төсөөлөл Нийт дүн 71,931.90 85,387.60 103,291.4 108,972.60 119,869.90Хөтөлбөр 1. Гамшгаас урьдчилан сэргийлэх, тэмцэх үйлажиллагаа 48,483.00 56,043.40 68,272.6 72,718.20 79,990.10 Дэд хөтөлбөр 1. Гамшгаас урьдчилан сэргийлэх 4,777.10 7,449.50 8,868.0 9,215.80 10,137.40 Дэд хөтөлбөр 2. Гамшигтай тэмцэх, хор уршгийг арилгах 20,353.00 27,923.50 36,446.3 40,090.90 44,100.00 Дэд хөтөлбөр 3. Улсын нөөц бүрдүүлэлт, сэргээн босгохажил 23,352.90 20,670.40 22,958.3 23,411.50 25,752.70Хөтөлбөр 2. Мэргэжлийн хяналт, шалгалт 17,275.10 22,996.50 26,484.9 28,971.50 31,868.70 Дэд хөтөлбөр 1. Орон нутгийн мэргэжлийн хяналтын алба 13,799.30 18,892.90 22,098.2 24,146.20 26,560.80 Дэд хөтөлбөр 2. Мэргэжлийн хяналт, шалгалт,лабораторийн үйл ажиллагааны бодлого, удирдлага 3,475.70 4,103.60 4,386.7 4,825.30 5,307.90Хөтөлбөр 3. Зах зээлийн өрсөлдөөнийг дэмжих,хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах 420.9 526.2 909.3 950.0 1,025.40 Дэд хөтөлбөр 1. Зах зээлийн өрсөлдөөнийг дэмжих 210.5 263.1 437.2 466.1 512.7 107
    • Дэд хөтөлбөр 2. Хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах 210.5 263.1 472.2 466.1 512.7Хөтөлбөр 4. Стандартчилал, хэмжил зүй 3,335.10 4,740.10 5,315.7 5,638.30 6,202.10Хөтөлбөр 5. Оюуны өмч 417.7 572.5 647.7 712.4 783.7Хөтөлбөр 1. Гамшгаас урьдчилан сэргийлэх, тэмцэх үйл ажиллагаа1.1. Гамшгаас урьдчилан сэргийлэхЗорилт. Гамшгаас хамгаалах менежментийн тогтолцоог бэхжүүлж, гамшгаас хамгаалах үйлажиллагаанд төв, орон нутгийн төрийн байгууллага, мэргэжлийн байгууллага, хувийн хэвшил,иргэдийн оролцоог хангах зорилтыг дэвшүүлж байна. Үүнд: - Байгалийн болон хүний хүчин зүйл, техникийн гаралтай гамшгийн төрөл тус бүрээр эрсдлийн үнэлгээ хийж, гамшгийн эмзэг байдлыг бууруулах ажлыг үндэсний хэмжээнд зохион байгуулна. - Гамшгийн нэр томьёоны суурь ойлголт, төрийн болон хувийн хэвшлийн гамшгаас хамгаалах чиг үүрэг, тогтолцоо, гамшгийн эрсдэл хуваалцах даатгал, гамшгийн үед үзүүлэх хүмүүнлэгийн тусламжийг зохицуулах эрх зүйн орчныг боловсронгуй болгоно. - Аюулт үзэгдэл, болзошгүй гамшгийг тандан судлах, урьдчилан мэдээлэх арга, технологийг нэвтрүүлж, мэдээллийг хэрэглэгчид шуурхай хүргэх арга замыг боловсруулж, эртнээс сэрэмжлүүлэх тогтолцоог сайжруулна. - Гамшгаас хамгаалах хүч, хэрэгслийн чадавхийг бэхжүүлнэ.Шийдвэрлэх асуудал ба хэрэгжүүлэх стратеги:Дэлхий ертөнцийн уур амьсгалын өөрчлөлт, цаг агаарын дулаарал болон хүний зохисгүй үйлажиллагааны нөлөөллөөр гамшиг ослын цар хүрээ улам бүр нэмэгдэж байна. Манай орныхувьд объектын болон ой хээрийн түймэр, цаг агаарын аюултай үзэгдэл, төрөл бүрийн химийнхортой бодисын хордлого, хүн, мал амьтны гоц халдварт өвчний тархалт, техникийнхолбогдолтой томоохон осол тохиолдох зэргээр гамшиг ослын тоо давтамж сүүлийн жилүүдэдэрс нэмэгдэж байна. Нийт гамшиг ослын 90 хувийг ой хээрийн болон объектын түймэр, үлдэххувийг байгаль цаг агаарын аюултай үзэгдэл, химийн элдэв төрлийн хорт бодисын хордлого,хүн малын гоц халдварт өвчний тархалт эзэлж байна.Газар хөдлөлтийн гамшгаас амжиж анхааруулах системийг зохицуулах удирдлагын төвийгОБЕГ-ын дэргэд ажиллуулахад шаардагдах 24 орон тоо, цалин 192.5 сая төгрөг, нийгмийндаатгалын шимтгэл 3.3 сая төгрөг, нийт 195.8 сая төгрөгийг 2013 оны төсвийн төсөлд тусгав.Онцгой байдлын албаны дүрэмт хувцасны зардлыг 2012 оны тодотгосон төсөв, 2013 оныхязгаар, 2012 оны төсвийн тодотголоос 500.0 сая төгрөгөөр нэмэгдүүлэн 2.0 тэрбум төгрөгбайхаар тооцсон.Хуулийн дагуу онцгой байдлын албан хаагчдын өндөр насны тэтгэвэрт гарахад олгодог 36сарын цалинтай тэнцэх хэмжээний тэтгэмжийн зардлыг 755.7 сая төгрөгөөр нэмэгдүүлэн2015.1 сая төгрөг байхаар 2013 оны төсвийн төсөлд тусгав.ОБЕГ-ын салбарын офицер, аврагч нарын дадлага, мэргэжил дээшлүүлэх төрөл бүрийнсургалт, олон нийтэд гамшгийн осол, аюулаас урьдчилан сэргийлэх мэдлэг, мэдээлэл хүргэх 108
    • арга хэмжээний зардал 56.8 сая төгрөгийг 2012 оны төсвийн тодотголоос нэмэгдүүлэн 230.7сая төгрөгийг 2013 оны төсвийн төсөлд тусгав.Хүрэх үр дүнo Урьдчилан сэргийлэх мэдээ дамжуулах үйл ажиллагаа сайжирч, байгаль, цаг агаарын аюултай болон гамшигт үзэгдлийн улмаас учирч болзошгүй эмзэг байдал жилд 10 хувиар буурна.o Гамшгаас хамгаалах талаар төрөөс баримтлах бодлого, чадавхийг нэмэгдүүлэх үндэсний хөтөлбөрт нийцүүлэн “Гамшгаас хамгаалах тухай” хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг боловсруулж батлуулна.o Гамшгаас хамгаалах улсын болон орон нутгийн албадын удирдлага зохицуулалт бүтэц, зохион байгуулалт оновчтой болж төрийн болон төрийн бус байгууллага, аж ахуйн нэгж, иргэдийн оролцоо, хамтач ажиллагаа, зорилт, чиг үүрэг, хариуцлагын тогтолцоо сайжирч гамшгаас хамгаалах бэлтгэл, бэлэн байдал 25 хувиар нэмэгдэнэ.o Шинэ болон сэргэж байгаа халдварт өвчин, нийгмийн эрүүл мэндийн ноцтой байдлаас урьдчилан сэргийлэх, шуурхай хариу арга хэмжээ авах үйл ажиллагааны үр дүн дээшилж, гамшгаас хамгаалах улсын албадын харилцан ажиллагаа сайжирна.o Гамшгаас хамгаалах хүч, хэрэгслийн чадавхи 10 хувиар дээшилнэ.1.2. Гамшигтай тэмцэх, хор уршгийг арилгахЗорилт: Шуурхай удирдлага, зохицуулалтыг хэрэгжүүлэх, цацрагийн болон химийн хортбодисын аюулаас хамгаалах, тэсэрч дэлбэрэх бодисын аюулаас хамгаалах, хүн, мал, амьтныгоц халдварт, халдварт өвчинтэй тэмцэх, ой, хээрийн түймэртэй тэмцэх, объектын галтүймэртэй тэмцэх зорилтыг хэрэгжүүлнэ.Шийдвэрлэх асуудал ба хэрэгжүүлэх стратеги: Тус арга хэмжээнд гамшгийн үеийн бэлэн байдлыг хангах дадлага, сургуулилтынзардлыг 129.4 сая төгрөгөөр нэмэгдүүлэн нийт 242.3 сая төгрөг, хоолны зардлыг 118.5 саятөгрөгөөр нэмэгдүүлэн нийт 558.9 сая төгрөг, гамшгийн үед хэрэглэх жижиг багаж хэрэгслийнзардлыг 72.4 сая төгрөгөөр нэмэгдүүлэн нийт 93.9 сая төгрөг, тээвэр шатахууны зардал 379.7сая төгрөгөөр нэмэгдүүлэн нийт 1142.4 сая төгрөг, тогтмол зардлыг 351.0 сая төгрөгөөрнэмэгдүүлэн нийт 1551.0 сая төгрөгийг тус тус 2013 оны төсвийн төсөлд тусгав. Онцгой байдлын албаны тусгай зориулалтын хувцасны /гал сөнөөгчийн болон усандавран хамгаалах үйл ажиллагаа явуулахад шаардлагатай хувцас, хэрэгсэл/ зардал 3.7 тэрбумтөгрөгийг шинээр 2013 оны төсвийн төсөлд тусгасан.Хүрэх үр дүн: Улаанбаатар хотын газар хөдлөлтийн эрсдэлийн нэгдсэн зургийг боловсруулж, газар хөдлөлтийн үед авах арга хэмжээний төлөвлөгөө шинэчлэгдэнэ. Гамшгаас хамгаалах, тэмцэх үйл ажиллагааны удирдлага, зохицуулалт, үр дүн дээшилж, мэдээллийн шуурхай байдал 70 хувиар хангагдана. 109
    •  Гамшгаас хамгаалах үйл ажиллагаа, мэргэжлийн шуурхай удирдлага, зохицуулалтаар хангагдаж, иргэд, аж ахуйн нэгж, байгууллагад үзүүлэх Онцгой байдлын үйлчилгээ хүртээмжтэй, үр дүнтэй болно. Хүний амь нас, эд хөрөнгө, хүрээлэн буй орчныг болзошгүй гал түймрийн аюулаас авран хамгаалж, болзошгүй эрсдлийг 10 хувиар бууруулна.1.3. Улсын нөөц бүрдүүлэлт, сэргээн босгох ажилЗорилт: Улсын нөөцийг бүрдүүлэх, шинэчлэх, сэлгэх , хадгалах зорилтын хүрээнд дараахьарга хэмжээг хэрэгжүүлнэ. Үүнд:  Монгол улсын стратегийн болон гамшгийн нөөцийн бараа материалыг Засгийн газрын тогтоолыг хэрэгжүүлж, батлагдсан төсвийн хүрээнд бүрдүүлэх  Улсын нөөцийн тухай хууль, Монгол Улсын Засгийн газрын тогтоол, шийдвэрийн хэрэгжилтийг ханган стратегийн болон гамшгийн нөөцийн бараа материалыг зарцуулах, сэлгэх, шинэчлэх, нөхөн бүрдүүлэх, хадгалах үйл ажиллагааг хөрш орнуудын түвшинд хүргэнэ.Шийдвэрлэх асуудал ба хэрэгжүүлэх стратеги: Улсын нөөцийн салбар байгууллагуудын хэвий үйл ажиллагааг явуулахад зайлшгүйнэмж шаардагдах зардал 231.8 сая төгрөгийг 2013 оны төсвийн хязгаараас, 272.8 сая төгрөгийг2012 оны төсвийн тодотголоос нэмэгдүүлэн тооцож төсвийн төсөлд тусгав. Улсын нөөцийн барааны даатгалын зардал 518.5 сая төгрөг, нөөцийн барааны гэрээтхадгалагчид төлөх зардал 510.6 сая төгрөг, нөөцийн барааг зөөвөрлөх тээврийн зардал 563.0сая төгрөг, нөөцийн агуулахын ариутгал, халгалалтын зардал 82.9 сая төгрөг, нийт 1675.0 саятөгрөгийг 2013 оны төсөвт тусгасан. Улсын нөцийн тухай хуулийн 13.1 дэх хэсэгт заасны дагуу Засгийн газрын 2012 онымаш нууц 248 тогтоолын дагуу улсын нөөцийн бараа, материал, өвс тэжээл, техник, хэрэгслийннөөц бүрдүүлэхэд шаардагдах хөрөнгийг үе шаттайгаар 2013 оны төсвийн төсөлд тусгажбайна. Тухайлбал, 2013 онд улсын нөөцөд бүрдүүлэх хүнс, бараа, тоног төхөөрөмж, эмэмнэлгийн хэрэгсэл, өвс тэжээлийн нөөц бүрдүүлэх хөрөнгийн зардалд нийт 17.3 тэрбумтөгрөг төлөвлөв. Үүнээс 5.0 тэрбум төгрөг нь нөөцийн барааг шинэчлэх зорилгоор 2013 ондборлуулах орлогын эх үүсвэрээс, 12.3 тэрбум төгрөгийг улсын төсвөөс санхүүжүүлэхээртөсвийн төсөлд тусгав.Хүрэх үр дүн:  Улсын нөөцийн стратегийн болон гамшгийн нөөцийн бараа материалыг 50 хувьтай бүрдүүлснээр бэлтгэл бэлэн байдал 30 хувиар хангагдана.  Чанар, стандарт эрүүл ахуйн шаардлага хангасан бараа материалыг бүрдүүлэх, зарцуулах, сэлгэн шинэчлэх ажлыг зохион байгуулснаар эдийн засгийн аюулгүй байдлыг хангах, гамшгаас хамгаалах, урьдчилан сэргийлэх, сэргээн босгох зориулалт бүхий нөөц бүрдэнэ.  Улсын нөөцөд олон улсын жишигт хүрсэн чанартай бараа, материал бүрдүүлэх нөхцөл бүрдэнэ. 110
    • Хөтөлбөр 2: Мэргэжлийн хяналт, шалгалт2.1. Мэргэжлийн хяналт, шалгалт, лабораторийн үйл ажиллагааны бодлого, удирдлагаЗорилт:  Мэргэжлийн хяналт шалгалтын эрх зүйн орчинг боловсронгуй болгон, хяналт шалгалтын үйл ажиллагааг хөгжлийн хэрэгцээ, шаардлагад нийцүүлэн шинэчилснээр хяналт шалгалтанд хамрагдах эрсдэлтэй объектын түвшин буурч, зөвхөн эрсдэлтэй объект руу хяналт шалгалтыг чиглүүлэн, хяналт шалгалтын давхардлыг арилган, мэргэжлийн хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны үр дүнг чанаржуулна.  Төр, иргэний түншлэлд суурилсан хяналтын зохистой тогтолцоо бүрдүүлснээр хяналт шалгалт явуулах, шийдвэр гаргах үйл явцыг шалгуулагч этгээдэд ойлгомжтой, ил тод болгож, зөвлөн туслах арга барилыг төлөвшүүлэн, мэдээллийн технологид суурилсан удирдлагын мэдээллийн нэгдсэн тогтолцоог бүрдүүлэн, чанар аюулгүй байдлын шаардлага хангасан бүтээгдэхүүн үйлчилгээг иргэдэд хүртээх боломжийг дээшлүүлэн ажиллана.  Нэгдсэн болон орон нутгийн сүлжээ лабораториудын итгэмжлэлийг нэмэгдүүлэх ажлын хүрээнд мах, махан бүтээгдэхүүн болон генетикийн өөрчлөлттэй хүнсний бүтээгдэхүүний шинжилгээний үзүүлэлтээр өргөжүүлэх, хүнсний шинжилгээний дүнгийн хуудсыг Ази номхон далайн бүс нутгийн лаборатори итгэмжлэлийн хамтын ажиллагаа (APLAC)-ны лого, тэмдэгтэй гаргах, эм биобэлдмэлийн лабораторийг ДЭМБ- аас итгэмжлүүлэх, түүнчлэн MNS/IEC 17043:2010 стандартын дагуу итгэмжлэгдэх бэлтгэл ажлыг ханган ажиллана.Шийдвэрлэх асуудал ба хэрэгжүүлэх стратеги: Тус дэд хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд шаардагдах бараа, үйлчилгээний бусад зардлыг2012 оны төсвийн тодоттолоос 77.2 сая төгрөгөөр нэмэгдүүлж нийт 4,386.7 сая төгрөг байхаар2013 оны төсвийн төсөлд тусгав. Засгийн газрын 2012 оны 311 дүгээр тогтоолын дагуу дотоод хяналтын сургалтыг улсынхэмжээнд зохион байгуулахад гарах зардал 210.0 сая төгрөгийг 2013 оны төсөвт нэмж тусгав.Хүрэх үр дүн: Эдгээр зорилтуудыг хэрэгжүүлснээр 2011 оны байдлаар эрсдэлтэй байгаа объектын тоо53,163 байсан бөгөөд 2012 онд хүлээгдэж буй гүйцэтгэлээр 25,378 хүртэл буурч байгаа бол2013-2015 оны дунд хугацааны төсөөллөөр 2012 оны хүлээгдэж буй гүйцэтгэлээс 18,000 хүртэлбуюу 29 хувиар бууруулах, харин лабораторийн шинжлэгээний итгэмжлэгдсэн үзүүлэлтийнтоо 2012 онд өмнөх оноос 23 нэмэгдсэн бөгөөд 2013-2015 онуудад шинээр дахин 39шинжилгээнд итгэмжлэл авахаар төлөвлөж байгаа бөгөөд 2145 хүртэл өсөх тоон үзүүлэлт гарчбайна.2.2. Орон нутгийн мэргэжлийн хяналтын албаЗорилт: Тухайн аймаг, орон нутаг, хилийн боомтуудад хууль тогтоомж, дүрэм журам,стандартын мөрдөлтийг шалгаж, илэрсэн зөрчил дутагдлыг арилгах, захиргааны хариуцлагахүлээлгэх, эрсдэлээс урьдчилан сэргийлэх, аюулгүй байдлыг хангуулах, хяналт шалгалтын 111
    • дүнг баталгаажуулах лабораторийн шинжилгээ, сорилт туршилт хийх зэрэг үйл ажиллагаахамаарна.Шийдвэрлэх асуудал ба хэрэгжүүлэх стратеги:Орон нутгийн мэргэжлийн хяналтын албадын зайлшгүй шаардагдах бараа, үйлчилгээний бусадзардлыг 2012 оны төсвийн тодотголоос 956.9 сая төгрөгөөр нэмэгдүүлж нийт 3.6 тэрбум төгрөгбайхаар 2013 оны төсвийн төсөлд тусгав. Тус арга хэмжээнд лабораторийн итгэмжлэлийн зардал 40.0 сая төгрөг, эм, урвалжийнзардал 200.0 сая төгрөг, ажилчдын сүүний мөнгө 76.7 сая төгрөг, тээвэр шатахууны зардал177.3 сая төгрөг, дотоод албан томилолтын зардал 178.3 сая төгрөгийг тус тус нэмэгдүүлэнтооцлоо. Засгийн газрын 2012 оны 175 дугаар тогтоол, Шадар сайдын 2012 оны 3 дугаартушаалаар Стандартчилал, хэмжил зүйн газрын орон нутаг дахь хүнс, эрүүл ахуй, нян судлал,ургамлын үр, хорио цээрийн лабораториудыг Аймгийн Мэргэжлийн хяналтын газартшилжүүлсэнтэй холбоотойгоор нийт 46 орон тоо, цалин, нийгмийн даатгалын шимтгэл 398.4сая төгрөгийг 2013 оны төсвийн төсөлд нэмэгдүүлэн тусгасан. Дорнод, Өмнөговь, Хөвсгөл, Ховд аймгийн нисэх буудал ОУ-ын зэрэглэлтэйболгосонтой холбоотой мэргэжлийн хяналтын нийт 59 байцаагч, үйчилгээний ажилтаннэмсэнтэй уялдаж шаардагдаж буй цалингийн зардал 410.5 сая төгрөг, НДШ 45.1 сая төгрөг,бараа үйлчилгээний бусад зардал 28.9 сая төгрөг, нийт 484.5 сая төгрөгийг төсвийн төсөлдтусгасан.Хүрэх үр дүн:2012 оны хүлээгдэж буй гүйцэтгэлээр зөрчлийн арилгуулалтыг 87.6 хувьд хүргэхээр байгаа/өмнөх оныхоос 2.5 хувиар нэмэгдсэн/, 2013-2015 оны дунд хугацааны төсөөллөөр жилддундажаар зөрчлийн арилгуулалтыг 4.5 хувиар нэмэгдүүлэн 2015 он гэхэд 100 хувьд хүргэж,зөрчил гаргасан байгууллагыг дахин зөрчил гаргуулахгүй байх тал дээр анхаарч болзошгүйаюул эрсдэлийг бууруулан ажиллана.Хөтөлбөр 3: Зах зээлийн өрсөлдөөнийг дэмжих, хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах3.1. Зах зээлийн өрсөлдөөнийг дэмжихЗорилт: Зүй ёсны монополь байдалтай зарим зах зээлд өрсөлдөөн бий болгох асуудлыг судлах,давамгай байдалтай зах зээлийн төвлөрлийг сааруулах, өрсөлдөөнийг нэмэгдүүлэх, өрсөлдөөнбага зах зээлд өрсөлдөөнийг нэмэгдүүлэх, бизнес эрхлэгчдийг зах зээлд нэвтрэх, үр ашигтайүйл ажиллагаа явуулах боломжийг бүрдүүлэх, өрсөлдөөний ойлголт, соёлыг зах зээлийнхарилцаанд оролцогч талуудад төлөвшүүлэх, үйл ажиллагаанд нь хэвшүүлэх, хэвлэл, мэдээлэл,төрийн бус байгууллага, иргэдийн идэвхтэй оролцоо, дэмжлэгтэйгээр олон нийтийн хяналтыгнэмэгдүүлж, иргэдэд шударга бус өрсөлдөөний хор уршгийн талаар цэгцтэй мэдээлэл, мэдлэгөгөх, зах зээлд өрсөлдөөний шударга, чөлөөт орчныг бүрдүүлэх үйл ажиллагаанд төрийн бусбайгууллагын оролцоог нэмэгдүүлнэ.Шийдвэрлэх асуудал ба хэрэгжүүлэх стратеги: Өрсөлдөөний тухай хууль, өрсөлдөөний бодлого, хэрэглэгчийн эрх ашгийг хамгаалахчиглэлээр НҮБ болон бусад олон улсын байгууллагын хамтран ажиллах хүрээнд гадаад зочнызардлыг 18.3 сая төгрөгөөр нэмэгдүүлэн төсвийн төсөлд тусгасан. 112
    • Засгийн газрын 2012 оны 43 дугаар тогтоолоор Шударга, өрсөлдөөн хэрэглэгчийн төлөөгазрын орон тоог 42 нэгж болгон 9 нэгжээр нэмэгдүүлэн тооцож холбогдох урсгал зардал 96.9сая төгрөгийг төсвийн төсөлд тусгав. Өрсөлдөөний тухай хуулийн 21.5 дахь заалтын дагуу Шударга, өрсөлдөөн хэрэглэгчийнтөлөө газрын байцаагч, ажилчдын амь нас, эрүүл мэндийг төр хариуцах ёстой бөгөөд тусгазрын ажилчдын амь насыг даатгуулахад нийт 24.7 сая төгрөгийг 2013 оны төсвийн төсөлдтооцож тусгасан.Хүрэх үр дүн:Дээрх зорилтыг хэрэгжүүлснээр дараахь үр дүнд хүрсэн байна. Үүнд: 1. Өрсөлдөөний орчныг сайжруулах, өрсөлдөх чадварыг нэмэгдүүлэх, хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах эрх зүйн орчин боловсронгуй болсон байна 2. Салбар бүрт өрсөлдөөнийг дэмжсэн төрийн бодлого, дүрэм журам гарсан байна, 3. Өрсөлдөөний ойлголт, хэрэглэгчийн соёлыг төлөвшүүлэх сургалт сурталчилгааны чанар, тоо, хэмжээ нэмэгдсэн байна. 4. Аж ахуй нэгжүүдийн шударга өрсөлдөөний талаархи мэдлэг, хандлага нэмэгдэж, өрсөлдөөний үр ашиг нэмэгдсэн, хэрэглэгчид сургалт, сурталчилгаа, зөвлөгөө өгөх тогтолцоо бүрдсэн байна; 5. Сонирхогч этгээд өрсөлдөөний талаар мэдээ, мэдээлэл авах өргөн боломж бүрдсэн байна. 6. Зүй ёсны монополь болон давамгай байдалтай аж ахуй эрхлэгчдийн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний ашгийн түвшингийн талаархи болон бусад мэдээ мэдээлэл нээлттэй, хэрэглэгчдэд хүртээмжтэй байх боломж бүрдэнэ. 7. Зүй ёсны монополь болон давамгай байдалтай зах зээл дэх төрийн зохицуулалт буурсан байна. 8. Зах зээлийн төлөв байдал нь төвлөрөл багатай ч өрсөлдөөн хангалттай өрнөхгүй байгаа зах зээлд өрсөлдөөнийг өрнүүлэх, дэмжих, өрсөлдөөнд саад болж байгаа бэрхшээлийг арилгах чиглэлээр тодорхой үр дүн гарсан байна. 9. Төрийн бүх шатны байгууллагууд нь өрсөлдөөнд харш нөлөө үзүүлэх шийдвэр гаргахгүй байх нөхцөлийг бүрдүүлсэн байна. 10. Аж ахуйн үйл ажиллагаа эрхлэхэд шаардлагатай бүхий л мэдээллийг хүнд сурталгүй, ил тод, нээлттэй түгээж хэвшсэн байна. 11. Аж ахуйн үйл ажиллагаа эрхлэхтэй холбоотой олгогдож байгаа зөвшөөрөл, лиценз, эрх олголт болон авч байгаа төлбөр, хураамжийн тоог бууруулсан байна. Зайлшгүй байх шаардлагатай зөвшөөрөл, лиценз, эрх олголт, төлбөр хураамжийн үндэслэлийг нийтэд ил тод мэдээлэлж хэвшсэн байна.3.2. Хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалахЗорилт: Хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах эрх зүйн орчинг боловсронгуй болгох, хэрэглэгчдэдмэдээлэл, зөвлөгөө өгч тэдний хэрэгцээ шаардлагад нь нийцсэн сургалт, сурталчилгааныажлыг зохион байгуулах үр ашигтай тогтолцоог бүрдүүлэх, хэрэглэгчдийн эрх ашиг түгээмэлхөндөгддөг салбарт тавих хяналтыг сайжруулах, хэрэглэгчдийн эрхийг хамгаалахад төрийнболон төрийн бус байгууллага, бизнес эрхлэгчдийн гүйцэтгэх үүргийг нэмэгдүүлнэ.Шийдвэрлэх асуудал ба хэрэгжүүлэх стратеги: Олон нийтэд хэрэглэгчийн эрх ашгийг хамгаалах чиглэлээр явуулах сургалт,сурталчилгаа, мэдээллийн ажлыг зохион байгуулахад шаардагдах зардлыг 2013 оны төсвийн 113
    • хязгаараас 75.9 сая төгрөгөөр нэмэгдүүлж, нийт 81.7 сая төгрөг, хэрэглэгчийн эрх ашгийгхамгаалахад төрийн бус байгууллагуудтай хамтран ажиллахад гарах зардлыг 20.0 саятөгрөгөөр нэмэгдүүлэж 55.0 сая төгрөг байхаар 2013 оны төсвийн төсөлд тус тус тусгасан.Хүрэх үр дүн: Хэрэглэгчийн эрх түгээмэл зөрчигдөж болзошгүй худалдаа, үйлдвэрлэл, үйлчилгээнийбүхий л салбаруудын ажил, үйлчилгээний чанар, хүртээмж шаардлага хангах түвшинд хүрсэнбайна. Хэрэглэгчийн мэдлэг, хэрэглээний соёлыг дээшлүүлэх чиглэлээр хийгдсэн сургалт,сурталчилгааны ажлын тоо, чанар, хэрэглэгчдийн боловсролын түвшин, хөтөлбөрийгхэрэгжүүлэх хүрээнд хэрэглэгчийн эрх түгээмэл зөрчигддөг салбаруудад худалдаа,үйлдвэрлэл, үйчилгээний хүрээнд гарсан чанарын өөрчлөлт, хэрэглэгчдээс ирүүлсэн өргөдөлгомдлын тоо, түүний барагдуулалт, хэрэглэгчийн эрх ашгийг хохироосон болон хууль зөрчсөнаж ахуйн нэгж, тэдгээрт хүлээлгэсэн захиргааны хариуцлагын дүн болон бусад эдийн засгийнүзүүлэлт сайжирсан байна.Хөтөлбөр 4: Стандартчилал, хэмжил зүйЗорилт: Үндэсний бүтээгдэхүүн, ажил үйлчилгээний өрсөлдөх чадвар хэрэглээний аюулгүйбайдлыг дээшлүүлэх, байгаль экологийн аюулгүй орчинг бүрдүүлэх, хэрэглэгчдийг чанартай,аюулгүй бүтээгдэхүүнээр хангахад стандартчилал, тохирлын үнэлгээгээр дэмжлэг үзүүлэх.Шийдвэрлэх асуудал ба хэрэгжүүлэх стратеги: Тус хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд шаардагдах урсгал төсөв 2013 онд нийт 5,321.6 саятөгрөг байхаар төсвийн төсөлд тооцогдлоо. Энэ нь 2012 оны тодотгосон төсвөөс 581.6 саятөгрөгөөр, 2013 оны төсвийн хязгаараас 336.2 сая төгрөгөөр нэмэгдэж тооцогдлоо. Европын холбооны нийтлэг зарчим, хэм хэмжээ, стандартыг судлан нэвтрүүлэхэдсудалгаа, стандартад шүүлт хийх чиглэлээр эрдэм шинжилгээний зардлыг төсвийн 2013 оныхязгаар болон 2012 оны төсвөөс 13.7 сая төгрөгөөр, хичээл, үйлвэрлэлийн дадлагын зардлыг32.4 сая төгрөгөөр, төвлөрсөн арга хэмжээний зардлыг 196.0 сая төгрөгөөр, Төрийнбайгууллагад чанарын удирдлагын ISO 9000 стандартыг нэвтрүүлэхтэй холбогдуулантөвлөрсөн арга хэмжээний зардлыг 18.0 сая төгрөгөөр нэмэгдүүлэв. Стандартчилал, хэмжил зүйн газрын орон нутаг дахь салбаруудад улсын шалгагч 12,баталгаажуулалтын шинжээч 14, стандарт хариуцсан мэргэжилтэн 13, нийт 42 орон тоогнэмэгдүүлэхэд шаардагдах цалин, нийгмийн даатгалын шимтгэлийн зардал 349.3 саятөгрөгийг 2013 оны төсвийн төсөлд нэмж тусгав. Засгийн газрын 2012 оны 175 дугаар тогтоол, Шадар сайдын 2012 оны 3 дугаартушаалаар Стандартчилал, хэмжил зүйн газрын орон нутаг дахь хүнс, эрүүл ахуй, нян судлал,ургамалын үр, хорио цээрийн лабораториудыг Аймгийн Мэргэжлийн хяналтын газаршилжүүлсэнтэй холбоотойгоор нийт 46 орон тоо цалин, нийгмийн даатгалын шимтгэл 398.4сая төгрөгийг шилжүүлэв.Хүрэх үр дүн 1. “Хэмжил зүйн салбарыг бүсчилэн хөгжүүлэх” хөтөлбөрийг батлуулан хэрэгжүүлэх эхлэлийг тавина. 2. Үндэсний стандартад олон улс, бүс нутгийн болон Европын Холбооны дэвшилтэд стандартын эзлэх хувийг жинг 42.3 хувьд хүргэнэ. 114
    • 3. Төрийн байгууллагад чанарын удирдлагын тогтолцооны олон улсын ISO 9000 стандартыг нэвтрүүлэх /Монгол Улсын Засгийн газрын 2008 оны 265 дугаар тогтоол/ ажлыг 5-аас доошгүй байгууллагад хэрэгжүүлнэ. 4. Итгэмжлэлийн хүрээг өргөтгөх ажлыг зохион байгуулж 2-оос доошгүй сорилт болон хэмжил зүйн лабораториудыг бүс нутгийн итгэмжлэлд хамруулсан байна. 5. Сорьцын хяналтын тогтолцоог бэхжүүлж, лабораторийн чадавхийг дээшлүүлж техник, тоног төхөөрөмжийн 80 хувийг шинэчлэнэ.Хөтөлбөр 5. Оюуны өмч 1.1. Оюуны өмчЗорилт: Шинэчлэлийн үйл ажиллагааны стратеги, зохион байгуулалтын зорилго нь хүнийоюуны бүтээл туурвих, үр шимийг хүртэх үндсэн эрхийг хангах, оюуны бүтээл туурвихыгтөрөөс дэмжих, ингэснээр улс орны эдийн засгийн хөгжилд түлхэц өгөхөд оршино.Шийдвэрлэх асуудал болон стратеги: Оюуны өмчийн эрхийн баталгаажилт ба эрхийн хамгааллын чиглэлээр хэрэгжүүлэх үйлажиллагааны урсгал зардлын төсөвт зориулж 2013 онд 647.7 сая төгрөг төлөвлөсөн нь 2012оны тодотгосон төсвөөс 28.7 сая төгрөгөөр нэмэгдэж тооцогдлоо.Хүрэх үр дүн Оюуны өмчийн эрхийг баталгаажуулах, хамгаалахтай холбоотойгоор 2013 онд ажүйлдвэрийн өмчөөр 1065 бүтээл, зохиогчийн эрх, түүнд хамаарах эрхийн бүтээлээр 506, оюуныөмчийн гэрээ хэлэлцээрийн 1802 баталгаажилтийг хийнэ. Мөн оюуны өмчийн 21 мэдээлэл,сургалт ажлыг зохион байгуулах, оюуны өмчийн 460 зөрчилд хяналт тавьж шийдвэрлэх,оюуны өмчийн 1035 зөвлөгөө өгөх, лавлагаа гаргах ажлыг зохион байгуулах, иргэний болонэрүүгийн хэргийн 7 шүүх үйл ажиллагаанд оролцоно. 18. ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ХЭРЭГ ЭРХЛЭХ ГАЗРЫН ДАРГЫН ТӨСВИЙН БАГЦ Төсвийн хураангуй: /сая төгрөгөөр/ 2013 оны төсөл Дунд хугацаа Үүнээс: Хөтөлбөрийн нэр Нийт Бараа, 2014 2015 урсгал Цалин, Татаас үйлчилгээний төсөөлөл төсөөлөл зардал НДШ шилжүүлэг бусадНИЙТ ДҮН 15,821.1 9,330.8 5,743.0 747.2 16,761.1 17,729.8Хөтөлбөр 1.Гїйцэтгэх засаглалын удирдлага,тэдгээрийн ажлын алба 5,157.0 1,768.5 2,754.8 633.7 4,468.0 4,414.0Хөтөлбөр 2.Тєрийн захиргааны албан хаагчдын 3,989.2 4,514.4сургалт, мэргэжил дээшлїїлэх, мэргэшїїлэх 3,203.6 2,188.8 972.3 42.5Хөтөлбөр 3.Тєр Засгийн їйлчилгээ 7,196.0 5,261.1 1,864.3 70.6 8,039.3 8,536.8Хөтөлбөр 4.Музейн їзвэр, їйлчилгээ 264.6 112.4 151.7 0.5 264.6 264.6 115
    • Хөтөлбөр 1: Гүйцэтгэх засаглалын удирдлага, тэдгээрийн ажлын албаТодорхойлолт: Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөрт тусгагдсан шинэчлэлийн бодлогынхэрэгжүүлэх эрхзүй, зохион байгуулалтын орчин бүрдүүлж ажиллана.Зорилго: - Засгийн газрын бодлого, шийдвэрийг боловсруулах, хуралдаанд бэлтгэх болон яам, Засгийн газрын агентлагийн үйл ажиллагааг уялдуулан зохицуулах, энэ чиглэлээр цаг үеэ олсон, шуурхай зөвлөгөө, бүх талын дэмжлэг үзүүлэх; - Ерөнхий сайд, Танхим, бүх шатны Хурал, Засаг даргыг нутгийн удирдлагын чиглэлээр өндөр мэргэжлийн, цаг үеэ олсон зөвлөгөө, дэмжлэгээр шуурхай хангах, тэдгээрийн үйл ажиллагааны үр нөлөөтэй, хэвийн жигд ажиллагааны эрх зүйн таатай орчныг бүрдүүлэх; - Засгийн газрын шийдвэрийг боловсруулах, хэлэлцүүлэх, албажуулан гаргах, хэрэгжүүлэхэд хууль зүйн зөвлөгөө өгөх, архив, хууль тогтоомж, шийдвэрийн лавлагааны үйлчилгээ болон бүх талын дэмжлэг үзүүлэх; - Хууль тогтоомж, Засгийн газрын шийдвэрийн биелэлтэд тавих хяналт, шалгалт, бодлого, хөтөлбөр, төслийн хэрэгжилтийн явцад хийх хяналт-шинжилгээ, үр дүнд өгөх үнэлгээний үр ашгийг дээшлүүлэх; - Төрийн мэдээллийн сүлжээг хөгжүүлэх зохион байгуулалт, мэргэшил-арга зүйн удирдлагаар хангах; - Ерөнхий сайд болон Засгийн газрын бүрэлдэхүүнд Шадар сайд ажиллах нөхцөлд Шадар сайдад бодлогын зөвлөгөө өгөх, бүх талын үйлчилгээ, дэмжлэгээр хангах; - Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурлын дарга, Ерөнхий сайдын үйл ажиллагааны ёслол болон төрийн арга хэмжээний ёслолын үйл ажиллагааг эрхлэн явуулах; - Засгийн газрын бодлого, үйл ажиллагааны талаар олон нийтийг нээлттэй, шуурхай мэдээллээр тогтмол хангах.Хөтөлбөр 2: Төрийн захиргааны албан хаагчдыг мэргэшүүлэх, давтан сургахТодорхойлолт: Төрийн албаны үйлчилгээний хүрээнд төр, бизнес, нийгмийн салбарын удирдлагаармэргэшүүлэх зэргийн болон мэргэжил дээшлүүлэх, төрийн албан хаагчдыг сургах, давтан сургах,мэргэшүүлэх сургалт явуулах, эрдэм шинжилгээ, зөвлөх үйлчилгээний ажил эрхлэх чиг үүрэг, үйлажиллагаа хамаарна.Зорилго:  Сургалтыг үйлчлүүлэгч байгууллага, хэрэглэгчийн эрэлтэд нийцүүлэх, агуулга, хөтөлбөр төлөвлөгөөний дагуу зохион байгуулах  Сургалтын хөтөлбөр, төлөвлөгөө, сургалтын материалын багц болон багшийн заах аргын чанарыг сайжруулах, бүтээлч шинжтэй болгох  Төрийн албан хаагчдын сургалтын хэрэгцээнд тулгуурлан веб-д суурилсан сургалт, зорилтот модуль сургалтыг өргөжүүлэх  Гадаадын түншлэгч их, дээд сургуулиудтай хамтарч менежментийн чиглэлээр мэргэшүүлэх болон магистрын сургалтыг олон улсын түвшинд зөвшөөрөх байдлаар зохион байгуулах  Эрдэм шинжилгээ, судалгааны ажлын онол, арга зүйн үндэслэлийг сайжруулж, практикт нэвтрэх боломжийг нэмэгдүүлэх  Зөвлөх үйлчилгээг өргөжүүлж, үр ашгийг дээшлүүлэх  Суралцагчдад суралцах таатай орчинг бүрдүүлэх  Багш, ажилтнуудын нийгмийн асуудлыг тодорхой хэмжээнд шийдвэрлэхХөтөлбөр 3: Төр, засгийн үйлчилгээТодорхойлолт: Улсын Их Хурал, Ерөнхийлөгч, Засгийн газар, яам агентлаг үйл ажиллагаагаатасралтгүй, хэвийн үргэлжлүүлэхэд шаардлагатай орчин, нөхцлөөр хангах, нийтлэг үйлчилгээ үзүүлэхүйл ажиллагаа хамаарна. 116
    • Зорилго:  Хэрэглэгчдэд үзүүлэх нийтлэг үйлчилгээг олон улсын стандартын түвшинд зохион байгуулж, үйлчилгээний ашигтай, хямд зардалтай дэвшилтэт хэлбэрүүдийг сонгож ажиллах,  Төр, засгийн төв байгууллагын албан ажлын болон тусгай зориулалтын байрны нөхцөл, барилга байгууламж, инженерийн шугам сүлжээний засвар үйлчилгээний хэвийн ажиллагааг баталгаатай хангах,  Төр засгийн төв байгуулагууд, хэрэглэгчдийн эрэлт хэрэгцээнд нийцсэн нийтлэг үйлчилгээний эцсийн үр дүнг санхүүжүүлэх төсөв санхүү, нягтлан бодох бүртгэлийн оновчтой тогтолцоог бүрдүүлэхХөтөлбөр 4: Соёлын өвийг бүртгэх, цуглуулах, хадгалах хамгаалах, судлан шинжлэх, олон нийтэд сурталчлахТодорхойлолт: Төр, эрх зүйн түүх, төрийн эрх мэдлийг хэрэгжүүлэгч үндсэн нэгжийг судлах, үйлажиллагаандаа тусгах, төрийн түүхэнд холбогдох түүх соёлын дурсгалт зүйлсийг тасралтгүй цуглуулах,үзүүллэгийг баяжуулах, цахим мэдээллийн санг байнга хөгжүүлэх үйл ажиллагаа хамаарна.Зорилго: Түүх соёлын дурсгалт зүйлсийг бүртгэн, хадгалж хамгаалах, сэргээн засварлах ажлыгдэлхийн жишигт нийцэхүйц түвшинд хүргэх, түүнчлэн төр, эрх зүйн түүхийн судалгааны дэлхийнийтийн онол хандлага, тухайн чиглэлийн дотоодын судалгааны дүгнэлтэд тулгуурласан соёлынүйлчилгээг тасралтгүй хүргэгч салбарынхаа тэргүүлэгч байгууллага болно.Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлт:Хөтөлбөр 1. Гүйцэтгэх засаглалын удирдлага, тэдгээрийн ажлын алба Арга хэмжээ Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлт 2013 оны зорилтот түвшин 1. Зөвлөгөө ба санал Засгийн газрын хуралдаанаар хэлэлцэх асуудал нь “МУ-ын Засгийн газрын хуралдааны журам”-ын1.Бодлогын шаардлагын дагуу бүрдэл болсон байна.зөвлөгөө 2.Хууль тогтоомж, Засгийн Хууль тогтоомж, Засгийн газрын шийдвэрийн төсөл газрын шийдвэрийн төсөл нь Засгийн газрын бодлого, хөгжлийн чиг хандлагад нийцсэн байна. 3. Засгийн газрын урт болон дунд Засгийн газрын урт болон дунд хугацааны бодлогын хугацааны стратегийн зөвлөгөө зөвлөгөө, санал нь холбогдох хууль тогтоомжийг боловсронгуй болгох, Засгийн газрын бодлогын уялдааг хангах, улсын төсвийг эрүүлжүүлэх, салбарын бодлогыг боловсронгуй болгоход чиглэгдсэн байна. 4.Төрийн захиргааны Энэ чиглэлийн судалгаа, санал, үнэлэлт, дүгнэлт, байгууллагуудын хөгжлийн танилцуулга нь холбогдох хууль тогтоомжийг бодлогын зөвлөгөө боловсронгуй болгох, бүтэц, удирдлага, үйл ажиллагааг боловсронгуй болгоход чиглэгдсэн, хэл найруулгын хувьд оновчтой томъёологдсон байна.2. Засгийн газрын 1.Танхимд үзүүлэх үйлчилгээ Засгийн газрын шийдвэрийн төсөл нь хууль тогтоомж,танхимд үзүүлэх Засгийн газрын газрын бодлогод нийцсэн, хэрэгжихүзүүлэх үйлчилгээ хөрөнгийн баталгаатай, үг хэллэг оновчтой томъёологдсон байна 117
    • 2. Төслийг эцэслэн найруулах Тогтоол, Ерөнхий сайдын захирамж хуралдааны ажил, үйлчилгээ дараа ажлын 1 өдөрт албажуулах, хөтөлбөрийн төслийг ажлын 2 өдөрт, УИХ-д өргөн мэдүүлэх хууль, тогтоомжийн төслийг ажлын 7 өдөрт багтаан бэлэн болгосон байна.3. Орон нутгийн 1.Аймаг, нийслэлийн ЗДТГазарт Байгууллага, иргэдээс Засгийн газарт тавьсан санал,хөгжил, нутгийн үзүүлсэн бодлогын дэмжлэг хүсэлтийг судлан боловсруулах үйл ажиллагаа ньзахиргааны холбогдох хууль тогтоомжид нийцсэн, албан хэргийнбайгууллагад стандартын шаардлага хангасан, үг хэллэг найруулгынүзүүлсэн бодлогын шаардлага хангасан байна.зөвлөгөө, дэмжлэг 2.Нутгийн өөрөө удирдах Хуулийн хүрээнд үзүүлсэн зөвлөгөө, дэмжлэг нь үр байгууллагад өгсөн арга зүйн нөлөө өгсөн байна. дэмжлэг4. Хууль тогтоомж, 1.Хяналт тоо /ЗГ-ын үйл Засгийн газрын 2006 оны 51 дүгээр тогтоолоорбодлого хөтөлбөр, ажиллагааны сарын мэдээ, батлагдсан журмыг хангасан бодитой, хэрэгцээгшийдвэрийн өргөдөл, гомдлын мэдээ, хууль хангасан байна.хэрэгжилтэд хяналт, тогтоомжийн хэрэгжилтийншалгалт, хяналт- байдал/шинжилгээ үнэлгээ,дотоод аудитын 2. Хяналт-шалгалт, хяналт- Хууль тогтоомж, тогтоол шийдвэрийн мэдээлэл 1, 4,ажил, үйлчилгээ шинжилгээ, үнэлгээ 7, 10 дугаар сарын 30-ны дотор, Үндсэн чиглэл 3, 10 дугаар сард, Хөтөлбөр, төслийн мэдээлэл 3.7 дугаар сард, Үйл ажиллагааны үр дүнгийн мэдээлэл улирал тутам хийгдсэн байна. 1. Засгийн газар, Ерөнхий Мэдээлэл, сурталчилгаа нь үйл явдлын голчийг олсон, сайдын үйл ажиллагааг олон нээлттэй, ил тод, хоёр талын урсгалыг хангасан байна.5. Олон нийттэй нийтэд мэдээллэх, сурталчилаххарилцах ажил,үйлчилгээ 2.Интернет, веб сайтын Засгийн газар, Ерөнхий сайд болон Хэрэг эрхлэх үйлчилгээ газрын үйл ажиллагааны мэдээллийг ил тод, нээлттэй байлгахад чиглэгдэнэ. 3.Иргэдийн санал, хүсэлтийг Иргэдээс төрийн байгууллага, албан тушаалтанд хүлээн авч шийдвэрлэх гаргасан өргөдөл, гомдлыг шийдвэрлэх тухай үйлчилгээ хуулийн шаардлага хангасан байх, иргэдийг Засгийн газрын мэдээллээр хангах үйлчилгээнд алдаа дутагдал гараагүй байна. Хүрэх үр дүн:  Яам, агентлагаас боловсруулан Засгийн газрын хуралдаанаар хэлэлцүүлэхээр ирүүлсэн төслийг холбогдох хууль тогтоомжид нийцэж байгаа эсэхийг судласан байна.  Засгийн газраар шийдвэрлүүлэх асуудлын хууль эрх зүйн үндэслэлийн талаар санал, дүгнэлт бэлтгэж ХЭГ-ын удирдлага, Ерөнхий сайдыг мэдээллээр хангасан байна.  Төслийг Засгийн газрын хуралдаанаар хэлэлцэх явцад хууль зүйн зөвлөгөө, лавлагаа өгсөн байна.  Засгийн газрын хуралдаанаар шийдвэрсэн асуудлыг хууль тогтоомжид нийцүүлэн албажуулсан байна.  Засгийн газраас санаачлан боловсруулсан хууль тогтоомжийн төслийг УИХ-д өргөн мэдүүлэх бэлтгэлийг хангаж ажилласан байна.  Нэн тэргүүнд шинээр боловсруулах, нэмэлт, өөрчлөлт оруулах шаардлагатай хууль тогтоомжийн жагсаалт гарган холбогдох ажлын хэсгүүдийн үйл ажиллагааг эхлүүлсэн байна. 118
    •  Хөтөлбөр 3.Төр засгийн үйлчилгээАрга хэмжээ Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлт 2013 зорилтод түвшин1.Байрны 1.Төрийн ордны болон Энэхүү үйлчилгээ нь дараах чанарын шаардлагыг хангасанүйлчилгээ цогцолборын цахилгааны байна. дотоод сүлжээ болон цахилгаан хэрэгслийг тодорхой хугацаанд  MNS239522865 BST 01-16/06 байнга шалган, засвар үйлчилгээ  MNS-2691-85  MNS-4659-98  “Эрчим хүчний тухай хууль”-ийг хэрэгжүүлсэн байна.  Цахилгааны саатгал доголдолгүй ажилласан байна. 2. Төр, засгийн төв байгууллага,  Улсын болон байгууллагын стандартуудыг хангасан бусад үйлчлүүлэгчдийг дулаан, байна. /BST 01-07/07/ хэрэглээний халуун, хүйтэн ус, сантехникийн засвар  Тасалгааны температурыг хэвийн байлгана. үйлчилгээгээр хангах, агаар  Байрны дулааны чийглэгийн шаардлага хангасан сэлгэх үйл ажиллагаа байна.  Ус, дулаан агааржуулалтын талаар саатал, доголдол гаргаагүй байна. 3. Барилга засвар, мужааны  Хэрэглэгчдийн зүгээс гомдол гараагүй байх, эрэлт үйлчилгээ хэрэгцээнд нийцсэн байна.  Мужааны үйлчилгээний байгууллагын стандартыг /BST 01-08/08/ хангаж ажиллана. 4. Цэвэрлэгээ, үйлчилгээ  Хэрэглэгч үйлчлүүлэгчдийн эрэлт хэрэгцээнд нийцсэн байна.  Цэвэрлэгээн үйлчилгээний чанар, стандартыг хангасан байна.  Байгууллагын цэвэрлэгээ үйлчилгээний стандартыг /CS 11-0060;2009/ хангаж ажиллана.2.Санхүү, 1. Санхүүгийн мэдээ мэдээллээр  Шаардлагатай тоо баримт, мэдээллээр цаг хугацаандхангамжийн хангах нь шуурхай хангана.үйлчилгээ  Хангаж байгаа мэдээ, мэдээлэл нь бүрэн, үнэн зөв, үндэслэлтэй байна.  Мэдээ, мэдээлэл алдаатай, дутуу гарсан талаар гомдол гараагүй байна. 2. Хангамжийн үйлчилгээ  Газрын хангамжийн үйл ажиллагааны тухай журам хэрэгжсэн байна.  Стандартад нийцсэн, чанарын баталгаатай бичиг хэргийн материал, техник хэрэгсэл, эд хогшлоор 119
    • хангасан байна.  Өдөр тутмын ажил үйлчилгээг тасалдалгүй жигд хангахдаа маркетингийн судалгааны үндсэн дээр аль болох бага зардлаар гүйцэтгэсэн байна. 3. Өмч хөрөнгийн ашиглалт,  Төсвийн байгууллагын удирдлага санхүүжилтийн хамгаалалт, зарцуулалтад тавих тухай хуулийн 64-р бүлэг хяналт  Нягтлан бодох бүртгэлийн шинэчилсэн хууль  Санхүүгийн хяналт шалгалтын дүрэм  Өмч хөрөнгө, эд хогшлыг картжуулсан байх  Тооллого, тооцоог тогтоосон хугацаанд хийгдсэн байх3.Бодлогын 1. Хүний нөөц, хөрөнгө санхүү,  ТЗҮААЭГ-ын дунд хугацааны бизнес /стратеги /-зөвлөгөө төсвийн төлөвлөлт, бодлогын ийн төлөвлөгөөг боловсруулж, хэрэгжүүлсэн үйлчилгээ байна.  Хүний нөөцийн хэрэгцээг төлөвлөж, хангалтыг зохион байгуулна.  Төрийн албаны сургалт ба мэдлэг чадвар бий болгох хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх ажлыг зохион байгуулна.  Төрийн албан хаагчийн ажиллах нөхцөл, нийгмийн баталгааг хангах хөтөлбөрийг хэрэгжүүлнэ.  Төр, засгийн дээд байгууллагууд, агентлагийн жилийн төсөв,төсвийн тодотголыг болон хөрөнгө оруулалтын төлөвлөгөөг үндэслэл сайтай боловсруулж, батлуулсан байна. 2. Хяналт-шинжилгээ, үнэлгээ,  Хөтөлбөр, бизнесийн стратегийн төлөвлөгөө, үйл үр дүнгийн тайлагнал, ажиллагааны биелэлтэд хяналт-шинжилгээ, дотоодын үйлчилгээ үнэлгээ хийж, дүгнэлт гаргасан байна.  Ерөнхий менежерийн болон хэлтэс, харъяа газруудын үйл ажиллагаанд гүйцэтгэлийн хяналт шинжилгээ хийх, үнэлгээ өгсөн байна.  Үйл ажиллагааны үр дүнг үндэслэн авах арга хэмжээг төлөвлөж, хэрэгжүүлнэ.  Дотоод аудитын хяналтын тогтолцоог бүрдүүлж, дотоодын хяналт шалгалтыг шинэ шатанд гаргасан байна.  Газрын зөвлөлийн хурал зохион байгуулж, тогтоол, тушаал шийдвэрийн биелэлт хангаж ажиллана. 120
    • Хөтөлбөр 2, Хөтөлбөр 4Үзүүлэлт Аль Өмнөх Одоо Цаашдын төсөөлөл хөтөлбөрт 2010 2011 2012 2013 2014 2015Музейн сан хөмрөгийг хамаарах 2016 1116 1173 1173 1500 1800 2000баяжуулах үзмэрийн тоо Хөтөлбөр 4Докторантуртсуралцагчдын тоо Хөтөлбөр 2 36 20 30 30Магистрын сургалтанд Хөтөлбөр 2суралцагчдын тоо 200 241 350 350Менежерийн диплом олгох Хөтөлбөр 2сургалтанд суралцагчдын тоо 550 614 850 850Бакалаврын сургалтанд Хөтөлбөр 2хамрагдаж буй оюутны тоо 230 75 75 75Богино хугацааны зорилтот Хөтөлбөр 2сургалтанд суралцагчдын тоо 424 1200 1200 1200Эрдэм шинжилгээний Хөтөлбөр 2бүтээлийн тоо 8 9 9 9Гүйцэтгэх судалгааны Хөтөлбөр 2ажлын тоо 5 4 2 2 3 3 Төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн урсгал зардал хөтөлбөрөөр: /сая төг-өөр/ 2012 оны Дунд хугацаа 2011 оны 2013 оны Хөтөлбөр тодот 2014 2015 гүйц төсөл төлөв төсөөлөл төсөөлөл НИЙТ ДҮН 10,927.8 16,276.5 15,821.1 16,761.1 17,729.8 Хөтөлбөр 1.Гїйцэтгэх засаглалын удирдлага, тэдгээрийн ажлын алба 4,840.5 6,709.4 5,157.0 4,468.0 4,414.0 Хөтөлбөр 2.Тєрийн захиргааны албан хаагчдын сургалт, мэргэжил 2,004.9 2,774.5 3,203.6 3,989.2 4,514.4 дээшлїїлэх, мэргэшїїлэх Хөтөлбөр 3.Тєр Засгийн їйлчилгээ 3,665.2 6,673.6 7,196.0 8,039.3 8,536.8 Хөтөлбөр 4.Музейн їзвэр, їйлчилгээ 96.5 119.0 264.6 264.6 264.6 Зардлын чиг хандлага. Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргын урсгал төсвийн багцын хэмжээ 2013 онд 15,821.1 сая төгрөг болж байна. Засгийн газрын 2012 оны 20 дугаар тогтоолоор Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын бүтцийг шинэчлэн баталсантай уялдуулан орон тоог 13-аар нэмэгдүүлэн холбогдох зардлыг тусгасан. Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын Шинэтгэлийн зөвлөлийн ажлын албаны шинэчлэлийн судалгааны ажилд зориулан 342,0 сая төгрөгийг төсвийн төсөлд тусгасан. Төрийн ордонд ашиглагдаж байгаа хүн зөөврийн болон ачааны лифтийг Зам, тээвэр, барилга хот байгуулалтын сайдын 2008 оны 53 дугаар тушаалаар батлагдсан “Лифтийг төхөөрөмжлөх, аюулгүй ашиглах” дүрмийн дагуу мэргэжлийн байгууллагаар засвар үйлчилгээ хийлгэх, магадлагаа гаргуулахад шаардагдах урсгал засварын зардалд 10.0 сая төгрөг тусгав. Түүнчлэн Монгол Улсын Засгийн газрын 2012 оны 3 дугаар тогтоолоор Төрийн ёслол хүндэтгэлийн өргөө цогцолбор, Монгол Төрийн түүхийн музейг олон нийтэд нээлттэй болгож байгаатай холбогдуулан үйлчилгээний зардалд 25,8 сая төгрөг, музейн үзмэр авах зардалд 25.0 сая төгрөг, үзмэрийн даатгалын зардалд 9.2 сая төгрөг, музейн үзмэрийн шилэн хорго хийх зардалд 95.0 сая төгрөг, нийт 154.4 сая төгрөг тусгалаа. Ерөнхий сайдын 2012 оны 53 дугаар захирамжаар "Төрийн нийтийн өмчийн талаар төрөөс баримтлах бодлого"-ыг боловсруулахад мэргэжлийн хүмүүсийг татан оролцуулах, төрийн болон иргэний нийгмийн байгууллага, олон нийтийн дунл хэлэлцүүлэг хийж, саналыг тусгах ажлыг зохион байгуулах чиглэл өгөгдсөний дагуу уг арга хэмжээний зардалд 150.0 сая төгрөг тусгав. 121
    • 19. БАЙГАЛЬ ОРЧИН, НОГООН ХӨГЖЛИЙН САЙДЫН ТӨСВИЙН БАГЦ Төсвийн хураангуй /сая.төгрөгөөр/ 2013 оны төсөл Дунд хугацаа Үүнээс: Хөтөлбөрийн нэр Нийт урсгал Бараа, 2014 оны 2015 оны Татаас ба зардал Цалин, НДШ үйлчилгээний төсөөлөл төсөөлөл шилжүүлэг бусад зардал Нийт дүн 68,084.2 22,754.8 44,674.7 654.7 69,296.2 70,175.7Хөтөлбөр 1. Нэн ховор, 83.4 14.0 69.3 0.1 87.6 91.9ховор амьтдыг хамгаалахХөтөлбөр 2. Ойн нөөцийг 135.8 17.2 118.6 - 142.6 149.7хамгаалах, нөхөн сэргээхХөтөлбөр 3. Усны нөөцийг 1,896.9 1,159.0 727.0 10.9 1,991.7 2,091.3хамгаалах нөхөн сэргээхХөтөлбөр 4. Тусгайхамгаалалттай газар нутгийн 5,432.7 3,972.1 1,174.1 286.5 5,704.3 5,989.5удирдлага зохицуулалтХөтөлбөр 5. Ус, цаг уур 20,294.0 16,142.3 3,883.5 268.2 20,294.0 20,294.0орчны шинжилгээХөтөлбөр 6. Уур амьсгалын 31,074.7 65.3 31,009.4 - 31,451.0 31,453.0өөрчлөлтХөтөлбөр 7. Байгаль орчныерөнхий бодлого, 9,148.2 1,368.9 7,690.3 89.0 9,605.6 10,085.9зохицуулалтХөтөлбөр 8. Байгаль орчны 18.5 16.0 2.5 - 19.4 20.4судалгаа, шинжилгээ Зорилго. Байгаль дэлхийтэйгээ зохицон амьдарч, байгалийн нөөцийг тогтвортой ашиглаж, нөхөн сэргээж, хүрээлэн буй орчныг хамгаалах замаар нийгэм, эдийн засаг, хөгжлийн бодлого нь ногоон хөгжлийн бодлоготойгоо уялдаж, экологийн тэнцвэртэй аюулгүй орчинд амьдарч, ажиллах. Хөтөлбөр 1. Нэн ховор, ховор амьтан, ургамлыг хамгаалах Тодорхойлолт: Нэн ховор, ховор амьтдыг хамгаалах, өсгөн үржүүлэх, тогтвортой ашиглах эрх зүй, эдийн засаг, удирдлага зохион байгуулалтын үндсийг боловсронгуй болгох, эдгээр амьтдын тархац нутгийг улсын болон орон нутгийн тусгай хамгаалалттай газар нутгийн сүлжээнд хамруулан, уугуул нутагт нь хамгаалах менежментийг сайжруулах, устаж болзошгүй амьтдыг сэргээн нутагшуулах, зориудаар өсгөн үржүүлэх, улмаар удмын санг хадгалах, байгаль цаг уурын болон хүний үйл ажиллагааны сөрөг нөлөөллөөс хамгаалах, судалгаа шинжилгээний ажлыг эрчимжүүлэх сургалт, сурталчилгааг тогтмолжуулах үйл ажиллагаа уг хөтөлбөрт хамаарна. Зорилго: Холбогдох хууль тогтоомж, олон улсын гэрээ хэлэлцээрээр баталгаажсан нэн ховор, ховор амьтдын нөөцийн хомсдлыг хязгаарлан зогсоож, тэдгээрийг байгалийн жамаар хэвийн өсч үржих нөхцөлийг хангах, зориудаар өсгөн үржүүлж, цөм сүргийг хамгаалах замаар тоо толгойг нэмэгдүүлэх; Хөтөлбөр 2. Ойн нөөцийг хамгаалах, нөхөн сэргээх 122
    • Тодорхойлолт: Ойн нөхөн сэргээлт, ойн нөөцийн менежменттэй холбогдох үйл ажиллагаа энэхөтөлбөрт хамаарна.Зорилго: Хөтөлбөрийн зорилго нь экологийн тэнцвэр, тогтвортой хөгжлийн шаардлагаднийцүүлэн ойг хамгаалах, зохистой ашиглах, нөхөн сэргээх чадавхийг дээшлүүлж, байгальорчин, ойн талаар төрөөс баримтлах бодлогын зорилтууд, тэдгээрийг хэрэгжүүлэх үйлажиллагааны чиглэлийг тодорхойлоход оршино.Хөтөлбөр 3. Усны нөөцийг хамгаалах, нөхөн сэргээхТодорхойлолт: “Ус” үндэсий хөтөлбөрт усны хяналт-шинжилгээ, усны нөөцийн нэгдсэнменежмент, эрх зүйн орчинг боловсронгуй болгох, ус хангамжийн түвшинг дээшлүүлэх,ариутгах татуурга, цэвэрлэх байгууламжийн хүртээмж, хүчин чадлыг сайжруулах, боловсонхүчин, хүний нөөцийг нэмэгдүүлж чадавхижуулах, уур амьсгалын өөрчлөлт, хуурайшилт,цөлжилтийн сөрөг нөлөөг зөөлрүүлэх, усны нөөцийг бохирдол, хомсдолоос хамгаалах,зохистой ашиглах зэрэг үйл ажиллагаа тус хөтөлбөрт хамаарна.Зорилго: Монгол орны усны нөөцийг хомсдол, бохирдлоос хамгаалах, боломжит нөөцийг зүйзохистой ашиглан улс орны хөгжлийн түлхүүр болгох, монгол хүн эрүүл, аюулгүй орчиндамьдрах нөхцөлийг бүрдүүлэх төрийн бодлогыг хэрэгжүүлэхэд энэхүү хөтөлбөрийн зорилгооршино.Хөтөлбөр 4: Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн удирдлага, зохицуулалтТодорхойлолт: Монгол орны Тусгай хамгаалалттай газар, нутгийн Үндэсний хөтөлбөр ньУИХ-ын 1998 оны 4 дүгээр сарын 9-ний өдрийн 29 дүгээр тогтоолоор батлагдсан бөгөөдМонгол улсын төрөөс тусгай хамгаалалттай газар нутгийн талаар ойрын 20 жилийн хугацаандбаримтлах бодлогын үндсэн чиглэл, хэрэгжүүлэх арга замыг тодорхойлсон байдаг. Үүнийдагуу тусгай хамгаалалттай газар нутгийг хамгаалахтай холбогдон хэрэгжих үйл ажиллагаа угхөтөлбөрт хамаарна.Зорилго: Монгол орны экологийн тэнцлийг хангахад онцгой ач холбогдол бүхий газарнутгийг хамарсан тусгай хамгалалттай газар нутгийн сүлжээг өөрийн орны өвөрмөц нөхцөлбайдал болон олон улсын жишиг, хандлагад нийцүүлэн хөгжүүлэх талаар төрөөс баримтлахбодлогыг тодорхойлж, хэрэгжүүлэх үйл ажиллагааг тогтооход Тусгай хамгаалалттай газарнутгийн үндэсний хөтөлбөрийн гол зорилго оршино.Хөтөлбөр 5. Ус, цаг уур орчны шинжилгээТодорхойлолт: Ус, уур амьсгал, цаг агаарын урьдчилсан мэдээ болон тохиож болзошгүйбайгалийн гамшгийн талаарх мэдээллийг олон нийтэд түгээж, эрдэнэт хүний амь нас, эдхөрөнгийг байгаль, цаг агаарын болзошгүй аюулаас хамгаалах, орчны ноцтой бохирдлоосурьдчилан сэргийлэх, цаг агаар, уур амьсгалын нөөцийг бүрэн дүүрэн ашиглах, улс орнытогтвортой хөгжилд дэм үзүүлэхтэй холбогдох үйл ажиллагаанууд тус хөтөлбөрт хамаарна. Зорилго: Засгийн газрын мөрийн хөтөлбөр, Эдийн засаг, нийгмийг хөгжүүлэх үндсэн чиглэл,Монгол улсын холбогдох хууль тогтоомжоор хүлээсэн үүрэг, Байгаль орчин, ногоон хөгжлийнсайдын гаргасан тушаал шийдвэрийг хэрэгжүүлэн, ус цаг уур, орчны урьдчилсан мэдээллээролон нийтийг хангах, байгаль цаг агаарын болзошгүй аюул гамшиг, орчны ноцтой бохирдлоосаж ахуйн нэгж, байгууллага, иргэдийг сэрэмжлүүлэх, салбарын шинжилгээ, мэдээлэлүйлчилгээний ажлыг тасралтгүй, хэвийн явуулах, мэдээлэл, үйлчилгээний ажлын чанар, үрөгөөжийг дээшлүүлж, урьдчилан сэргийлэх болон сэрэмжлүүлэг мэдээний чанар,нарийвчлалыг сайжруулж, холбоо, мэдээллийн технологийн орчин үеийн ололтыг бүтээлчээр 123
    • ашиглан мэдээллийг иргэдэд шуурхай хүргэх ажиллагааг боловсронгуй болгох, цаг агаартзориудаар нөлөөлөх үйл ажиллагааг зохицуулах зэрэг нь энэхүү хөтөлбөрийн зорилго юм.Хөтөлбөр 6. Уур амьсгалын өөрчлөлтТодорхойлолт: УИХ-ын 2011 оны 1 дүгээр сарын 06-ны өдрийн 02 дугаар тогтоолоор Уурамьсгалын өөрчлөлтийн үндэсний хөтөлбөрийг баталсан бөгөөд тус хөтөлбөр нь 2011-2021 онхүртэл 2 үе шаттайгаар хэрэгжинэ /I дүгээр үе шат 2011-2016 он, II дугаар үе шат 2017-2021он/.УАӨҮХ-ийн эхний үе /2011-2016 он/ шатанд Засгийн газрын 2011 оны 11 дүгээр сарын 9-нийөдрийн 317 дугаар тогтоолоор батлагдсан төлөвлөгөөний дагуух үйл ажиллагаа хамаарна. Зорилго: Энэхүү хөтөлбөрийн зорилго нь байгаль орчны тэнцвэрт байдлыг хадгалах, уурамьсгалын өөрчлөлттэй уялдуулан эдийн засаг, нийгмийн салбарыг хөгжүүлэх, эрсдэлийгбууруулах, хүлэмжийн хийн ялгаралтыг багасгах замаар үйлдвэрлэлийн үр ашиг, бүтээмжийгдээшлүүлэх, ногоон эдийн засгийн хөгжил, өсөлтийн бодлогыг хэрэгжүүлэхэд дэмжлэгүзүүлэхэд оршино. Уг хөтөлбөр хэрэгжиж дуусахад буюу 2021 он гэхэд Монгол Улсадбайгаль, уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицох чадамж бүрдэж, ногоон эдийн засгийн суурьнөхцөлийг бүрдүүлсэн байна.Хөтөлбөр 8. Байгаль орчны судалгаа, шинжилгээТодорхойлолт: Био аюулгүй байдлыг хангах ажлыг хэрэгжүүлэхтэй холбоотой үйл ажиллагаатус хөтөлбөрт хамаарна.Зорилго: Монгол улсад биоаюулгүй байдлыг хангах, урьдчилан сэргийлэх цогц бодлогыг урт,дунд хугацаанд төлөвлөн боловсруулж, бодлогын удирдамжаар хангах, хэрэгжилтийгуялдуулан зохион байгуулахад чиглэгдэнэ.Стратегийн ерөнхий тойм /2012-2016/А. Байгаль орчин, ногоон хөгжлийн салбарын үйл ажиллагааны ерөнхий бодлогын хүрээнд:  Улсын эдийн засгийн хөгжил уул уурхайн үйлдвэрлэлд түшиглэж байгаа өнөөгийн нөхцөлд уул уурхайн үйлдвэрлэлийн олборлох, боловсруулах технологийг байгальд сөрөг нөлөөгүй, үр ашигтай байх шаардлагыг олон улсын худалдааны гэрээ хэлэлцээрт тусган, хэрэгжилтийн хяналтыг сайжруулах, уул уурхайн үйл ажиллагаа явуулахад олон улсын банкны баталгааг гарган, байгаль орчныг хамгаалах, нөхөн сэргээх хөрөнгө зардлын баталгаа бий болгох, тухайн орон нутгийн хөгжилд хувь нэмэр оруулахуйц байлгах нөхцөлийг бүрдүүлэх, нөхөн сэргээлтийн ажлыг эрчимжүүлж, чанар, үр дүнг дээшлүүлэх;  Усны үнэлэмжийг нэмэгдүүлж, үйлдвэрлэлд ашиглаж байгаа усыг хэмнэх, дахин ашиглах нөхцөлийг бүрдүүлэх, орон нутагт усыг хамгаалах, нөхөн сэргээх, сэлбэх тэрчлэн хомсдол, бохирдолоос урьдчилан сэргийлэх ажлыг санхүүжүүлэх эх үүсвэрийг бүрдүүлэх, гол мөрний урсацад тохируулга хийж, усны хуримтлал бий болгон ашиглах ажлыг нэн тэргүүнд хэрэгжүүлэх;  Орчны бохирдлын асуудал хүний амын хөгжил, эрүүл мэнд, аюулгүй амьдрах орчинд сөргөөр нөлөөлөх хэмжээнд хүрч байгаа тул хог хаягдалыг дахин боловсруулах, ашиглах тэргүүний технологийг дэмжиж, нэгэнт хуримтлагдсан бохирдол, хаягдлыг цэвэрлэх, экологийн нөхөн сэргээлт хийх үйл ажиллагааг дэмжсэн эрх зүй, эдийн засаг, зохион байгуулалтын орчинг бүр