• Like
Historia arti 12
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Historia arti 12

  • 885 views
Uploaded on

 

More in: Education
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Be the first to comment
No Downloads

Views

Total Views
885
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0

Actions

Shares
Downloads
3
Comments
0
Likes
1

Embeds 0

No embeds

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
    No notes for slide

Transcript

  • 1. Valbona Duraj Mehmet Xhelili Silvana Nini Joli Eleni Gjovreku LIBËR PËR MËSUESIN HISTORI ARTI 12 Për klasën e 12-të të arsimit të mesëm të përgjithshëm
  • 2. Të gjitha të drejtat janë të rezervuara © Pegi 2011 Të gjitha të drejtat lidhur me këtë botim janë ekskluzivisht të zotëruara nga shtëpia botuese “Pegi” sh.p.k. Ndalohet çdo riprodhim, fotokopjim, përshtatje, shfrytëzim ose çdo formë tjetër qarkullimi tregtar pjesërisht ose tërësisht pa miratimin paraprak nga botuesi. Shtëpia botuese: Tel: 042 374 947 cel: 069 40 075 02 pegi@icc-al.org Sektori i shpërndarjes: Tel/Fax: 048 810 177 Cel: 069 20 267 73 Shtypshkronja: Tel: 048 810 179 Cel: 069 40 075 01 shtypshkronjapegi@yahoo.com
  • 3. HISTORI ARTI 12
  • 4. HISTORI ARTI PËRMBAJTJA Pjesa e parë: Shoqëria dhe artet në shekullin XVII...............................................6 Shoqëria dhe artet në shekullin XVIII.............................................10 Shoqëria dhe artet në shekullin XIX...............................................15 Shoqëria dhe artet në shekullin XX.................................................21 Pjesa e dytë (Mësime model):.........................................................25 Arti pamor........................................................................................28 Muzika............................................................................................49 Kërcimi...........................................................................................64 Teatri...............................................................................................78 Pjesa e tretë: Autorë dhe vepra...........................................................................103 5
  • 5. HISTORI ARTI Shoqëria dhe Artet në shekullin XVII Momentet kryesore të shek. XVII y 1. 6KHNXOOL ;9,, MR UDVWsVLVKW sVKWs ¿OOHVD H NRKsYH PRGHUQH VHSVH N LVKWH PH Ws YsUWHWs VKHNXOOL L një njeriu të ri, shkence të re, arti të ri. 2. 1s (XURSs Qs NsWs NRKs YHQGRVHQ GKH IRUFRKHQ WHQGHQFDW NDSLWDOLVWH NXUVH Qs $QJOL NDSLWDOL]PL X YHQGRV TDUWs GKH EsKHW UHDO ÉVKWs JMLWKDVKWX NRKD H UHYROXFLRQLW Ws SDUs ERUJMH] Ts NRQVWDWRL WUDJMHGLQs GKH QGUVKLPHW MRQMHUs]RUH Qs VKRTsUL GKH PL]RULQs H RUJDQL]DWRUsYH Ws WUH 3. 1s (XURSs Qs NsWs NRKs HN]LVWRMQs Qs Ws QMsMWsQ NRKs IRUPD Ws QGUVKPH THYHULVMHMH GKH UHJMLPH SROLWLNH 4. 8 GDOOXD GKH X IRUFXD PsQUD UDFLRQDOH H NXSWLPLW Ws UHDOLWHWLW UROLQ NUHVRU Qs ERWs ¿OORL WD OXDMs DUVHMD 5. )LOOLPL L VKHNXOOLW OXIWs PH PDQLHUL]PLQ NRKD H IRUPLPLW WHQGHQFD SURJUHVLYH SsU SDUDTLWMHQ UHDOH Ws UHDOLWHWLW Në histori nuk ka periudha pak të rëndësishme ose të parëndësishme. Çdo periudhë i ka lënë botës diçka, pa të cilën bota e sotme nuk do të ishte e mundur. Kulturat e lashta vendosën bazën e kulturës botërore, kurse periudhat e mëvonshme i dhanë kuptimin dhe idenë e tyre kësaj baze të trashëguar, i dhanë cilësi të reja dhe asnjëherë nuk e harruan atë që ishte para tyre. Shekulli XVII është burimi i asaj që qëndron në thelb të së tashmes. Shekulli XVII ose e quajtur ndryshe ³(SRND EDURN´ është një periudhë e cila të sjell menjëherë ndërmend periudhën e viteve 1600 deri në gjysmën e viteve 1700 dhe është një etapë e rëndësishme në historinë e zhvillimit të kulturës së Europës Perëndimore. Kjo periudhë është vazhdimi i ndryshimeve dhe i zhvillimeve historike, kulturore, artistike dhe sidomos i transformimeve ekonomike, shoqërore dhe politike. Kërkesat ekonomike, zgjerimi i prodhimit të manifakturës dhe tregtia i dhanë shtysë zhvillimit dinamik të shkencave natyrore dhe atyre ekzakte. Në shekullin XVII përfundoi kalimi nga perceptimi poetik i botës në metodat shkencore të njohjes së realitetit, ndërsa zhvillimi i shkencave natyrore dhe ekzakte, shërbeu si shtytje e drejtpërdrejtë për ]KYLOOLPLQ H PHQGLPLW ¿OR]R¿N )LOR]R¿D X ]KYLOOXD Qs OLGKMH Ws QJXVKWs PH VKNHQFDW NX PHQGLPHW H ¿OR]RIsYH SDWsQ QMs UsQGsVL Ws PDGKH Qs YHQGRVMHQ H PDWHULDOL]PLW GKH formimit të ideve shoqërore përparimtare, në luftë me rrymat idealiste të reaksionit 6
  • 6. HISTORI ARTI kishtar. Shekulli XVII, ishte një shekull i vështirë, i zjarrtë dhe njëkohësisht epoka e përplasjeve në Europën Perëndimore. Ky nuk është vetëm një shekull në numërimin e shekujve por është një periudhë ndryshimesh. -R Ps NRW PH NsWs VKHNXOO ND ¿OOXDU GKH SHULXGKD Ts QMLKHW VL Epoka Moderne. Shekulli XVII ishte periudha kur u kuptua që ideali i Rilindjes (kur çdo gjë u përqafua me një botëkuptim tjetër për botën, me një shikim plot dritë, me një njeri që ishte optimist SsU oGR GLWs Ts GR Ws SDVRQWH X NULMXD LGHMD VH NMR ¿JXUs RSWLPLVWH GXKHW Ws ¿WRQWH GKH të vendoste në botë idenë e njeriut të barazuar te zoti, veprues, me shije, të talentuar, njeriut që vazhdonte të kërkonte të vërtetën e vetme të mirësisë dhe bukurisë) jo vetëm ishte i paarritshëm por edhe pësoi përmbysje. Marrëdhëniet e reja ekonomike sollën me vete shumë viktima dhe krijuan shumë kundërshtime në formën e re të varësisë, formë e cila ishte karakteristikë për epokën moderne. Kështu në Angli, kjo periudhë përfshiu UHYROXFLRQLQ ERUJMH] GKH GLNWDWXUsQ H .URPXHOOLW 1s )UDQFs DULVWRNUDWsW RUJDQL]XDQ )URQWLQ GXNH X SsUSMHNXU W¶L NXQGsUSsUJMLJMHVKLQ SXVKWHWLW Ws PEUHWLW Qs *MHUPDQL ndodh lufta e trembëdhjetë. Por në të njëjtën kohë, në shekullin XVII lulëzon prodhimi i manifakturës, që dha mundësinë për organizimin e procesit të punës, u shfaq puna me mëditje, u formuan kapitalet e para. Proceset e reja i vendosen vendet e Europës në nivele të ndryshme dhe jo të barabarta. Mes arritjeve shkencore mund të veçohen dy që lanë më shumë gjurmë në atmosferën intelektuale të epokës. Së pari MDQs ]EXOLPHW H *DOLOHLW .DPSDQHOLW HWM NX PH SXQsW H WUH QGUVKXDQ UUsQMsVLVKW përfytyrimin për strukturën e kozmosit dhe për vendin e tokës në gjithësi. Bashkë me këtë përfytyrim ndryshon dhe përfytyrimi për lidhjen e njeriut me botën që e rrethon. Së dyti ishte interesi i madh në problemin e lëvizjes. Shpesh kjo epokë paraqitet si ³SHULXGKs H VXQGLPLW Ws SDQGDUs H SsUIWULPLW PHWD¿]LN GKH PHNDQLN SsU UHDOLWHWLQ´ 6KHNXOOL ;9,, Ts sVKWs FLOsVXDU VL VKHNXOOL L NRQWUDVWHYH PELNsTU NRQÀLNWHW H NDUDNWHUHYH QMHUs]RUH NsUNRQ DUVHQ GKH EXULPLQ H MHWsV Qs ¿OR]R¿ GKH Ps SDV Qs DUWH mundohet të kombinojë këto kontradikta, duke i nxjerr kuptimin dhe analizuar ato. Teoricienët që kërkuan rrugën e zgjidhjeve të problemeve të njerëzimit arritën një sukses të madh. Ato mangësi të njeriut të cilat dolën në pah që në kohën e Rilindjes, në pikëpamjen e mendimtarëve të shekullit XVII mund të zgjidheshin në arsye, intelekt dhe në liri. Ky shekull i është dedikuar kërkimit të etikave të reja, në të cilat ngrihej problemi i lirisë. Vend të parë në sistemin e etikave qëndronte adhurimi i arsyes. 1.1. Baroku, klasicizmi dhe realizmi – mentalitetet, botëkuptimet dhe stilet e shekullit XVII t Realizmi optimist i Rilindjes zëvendësohet me ndjenjën e gjendjes jo të qëndrueshme Ws QMHULXW SsU Ws FLOsQ sVKWs NDUDNWHULVWLNs N RVH DL NRQÀLNW L EUHQGVKsP ,QGLYLGL EsKHW gjithmonë dhe më i vështirë të gjejë vendin e vet në marrëdhëniet e reja shoqërore. Ky kolaps tragjik gjen pasqyrim në dy drejtime të të menduarit, në dy mënyra të bashkëlidhjes me botën dhe së fundmi në dy stile artistike që janë: Baroku dhe më 7
  • 7. HISTORI ARTI pas Klasicizmi. Përveç tyre, gjatë këtij shekulli krijohet dhe një drejtim i tretë që është drejtimi realist në art. t 3UHMDUGKMD H WHUPLW ³EDURN´ QXN sVKWs H TDUWs sVKWs L QMRKXU YHWsP SsUNWKLPL QJD gjuha italiane që do të thotë i çuditshëm, i ngatërruar, i stërholluar. Mund të thuhet, që baroku nuk përfaqëson në vetvete vetëm një stil artistik, por edhe një mënyrë të veçantë të marrëdhënies me botën. Ky stil është i lidhur me krizën e idealeve të humanizmit, lëkundjet politiko – shoqërore që ishin karakteristikë për shekullin XVII. Për mentalitetin e njeriut të barokut ndjenjat që e karakterizonin ishin turbullimi dhe konfuzioni, ndjesia e botës kontradiktore, lumturisë së paqëndrueshme, gjithëfuqia e fatit dhe e rastit. Lindja e barokut lidhet së shumti edhe me Kundër Reformën që u përhap më shumë në vendet katolike. Ngjarjet e stuhishme të së kaluarës dhe luftërat e ashpra fetare, e kishin rrënuar dhe shkatërruar Europën ku vetëm Roma i shpëtoi tronditjeve fetare. Kisha katolike mbeti e fortë, ndërsa idealet kryesore të kishës në këtë periudhë ishin: mundimi, vegimi, ekstaza dhe vdekja. Këto ide nuk mund të ekzistonin vetëm në bazë racionale, DWUH GXKHM SDWMHWsU W¶X VKWRKHM QMs HPRFLRQ L IRUWs SsUVKWSMHW H EHVLPWDUsYH GKH Ws kishin një ndikim të fortë në çdo person tjetër. Me këtë ngarkesë të fortë emocionale duhet të skaliteshin jo vetëm gjendjet mistike të angazhimit në të fshehtat fetare por HGKH QGMHQMD VROHPQH H ¿WRUHV Vs NLVKsV PEL UHIRUPDWRUsW H VDM 3sU NsWs DUVH ¿OOLPLVKW baroku lindi në artin fetar, para së gjithash në arkitekturë, pastaj gradualisht baroku kaloi nga arkitektura në skulpturë, pikturë, muzikë dhe forma të tjera të artit. Krijimtaria e shumë artistëve tregon që baroku ka depërtuar edhe në jetën laike, duke H oOLUXDU DWs QJD WHPDWLNDW IHWDUH GKH GXNH NRQ¿UPXDU Ts EDURNX HN]LVWRQWH VL QMs mentalitet i veçantë në kontekstin e kulturës së shekullit XVII. Në punët e artistëve të NsVDM NRKH ³IUPD IHWDUH X ]KGXN SD X YsQs UH´ QJD DUWL Stili i barokut me një mprehtësi të veçantë pasqyron krizën e humanizmit, ndjesinë e t jetës jo harmonike. Baroku si stil jetese ishte karakteristikë, më së shumti për oborrtarët, rrethet aristokratike, por edhe në popullin e thjeshtë u huazuan disa nga nuancat e këtij stili, të cilat u pasqyruan në disa nga rregullat dhe normat e sjelljes të tyre. .ODVLFL]PL u formua dhe më qartë u pasqyrua në kushtet e monarkisë absolute në )UDQFs .MR QXN GR Ws WKRWs Ts Qs YHQGHW H WMHUD N VWLO QXN JMHWL YHQGLQ H YHW 6WLOL L klasicizmit lindi paralelisht me barokun si një stil i të njëjtës epokë dhe po ashtu si baroku, ishte karakteristikë për të gjithë shekullin e 17-të. Në qoftë se baroku me ndjesitë e tij të pasura dhe të shumëllojshme ofrohej më shumë me sensualizmin si mënyrë e të kuptuarit të botës me anë të ndjenjave, klasicizmi kërkonte një qartësi racionale, metodë të sistemuar në ndarjen e së tërës në pjesë dhe shqyrtimi me radhë i secilës pjesë. Për të arritur këtë ishte e domosdoshme harmonia e brendshme, ndjenja e masës dhe ekuilibri shpirtëror. Për mentalitetin e njeriut, që SDVTURQ GUHMWLPLQ H NODVLFL]PLW sVKWs WLSLNH SsUSMHNMD SsU W¶X EDVKNXDU UUHWK PRQDUNXW ku kujtimi i luftërave fetare të kohëve të mëparshme dhe dëshira për stabilitet e detyruan atë të përqafojë hierarkinë e rreptë të absolutizmit, duke caktuar saktë pushtetin e mbretit. 8
  • 8. HISTORI ARTI Në artin klasik, një nga temat kryesore që përdoreshin nga artistët ishin: tema e detyrës, ¿WRUHV Vs Ws SsUJMLWKVKPHV PEL LQGLYLGLQ WHPD H YHQGRVMHV Vs SDULPHYH Ps Ws ODUWD HWLNH si: heroizmi, guximi, pastërtia morale. Përplasjes dhe jo përkryeshmërisë së realitetit i kundërvihej parimi i arsyetimit dhe disiplina e rreptë, të cilat i ndihmojnë njerëzit të kalojnë vështirësitë e jetës. Sipas etikës së klasicizmit, arsyeja është kriteri kryesor i të mrekullueshmes. Ndryshe nga baroku, klasicizmi nuk e lejon zmadhimin e shprehjes emocionale. Karakteristikë për teorinë e klasicizmit është kulti i arsyes, ku arsyeja është burimi dhe tipar i të përkryerës. Si rrjedhojë artistët gjatë kompozimeve të veprave artistike në një farë mase përcaktojnë ndërtimin e tyre logjik dhe qartësinë e tyre në mënyrë sistematike. Me këtë mund të shpjegohet edhe vëmendja e klasikëve për të na paraqitur si heronj, njerëz të cilët ishin të aftë që edhe në momentet më të vështira dhe ndjenjave më turbulluese, të mendonin në mënyrë të kthjellët, të arsyetonin dhe të ndreqnin gabimet e tyre sipas kërkesave të arsyes. Kjo përpjekje për rregull dhe sistemim diktoi fusha Ws QGUVKPH Ws DUWLW NX YHSUDW NULMRKHVKLQ Qs YDUsVL Ws UUHJXOODYH GKH VSHFL¿NDYH Ws caktuara. Rregullat ishin jo vetëm temat dhe VXEMHNWHW H YHSUDYH por edhe sistemimi i strukturës së brendshme. Realizmi është një stil artistik që lindi bashkërisht me barokun dhe klasicizmin në shekullin e 17-të, dhe i përket vetëm pikturës. Krijimi i këtij stili është një nga momentet Ps Ws UsQGsVLVKPH Qs KLVWRULQs H DUWLW ERWsURU 7KHOEL L NsWLM VWLOL sVKWs VH ¿JXUD DUWLVWLNH nuk lind në kornizat e stilit, por në bazë të kuptimit nga artisti të realitetit dhe të të gjithë SDVXULVs QDWURUH .MR YMHQ QJD OLGKMD H GUHMWSsUGUHMWs H ¿JXUsV DUWLVWLNH PH UHDOLWHWLQ 3sUJMLWKsVLPHW DUWLVWLNH UHDOL]RKHQ QsSsUPMHW ]JMHGKMHV Vs ¿JXUDYH GKH WLSDUHYH Ps tipike, shfaqjes së realitetit dhe pasqyrimi i veçantive të ekzistencës së tyre. Tashmë, vetë shumanshmëria e botës reale bëhet shkak për lindjen e shumë drejtimeve artistike dhe artistë të caktuar që përfaqësojnë këtë sistem të ri artistik dallohen nga idetë e shumëllojshme dhe gjuha artistike. Tendencat realiste gjetën më shumë pasqyrim në artin holandez, ku ishte regjimi republikano – borgjez. Mungesa e absolutizmit dhe e epërsisë së ideologjisë kishtare krijuan mundësitë për zhvillimin e drejtimeve progresive artistike. Krijimtaria e artistëve të mëdhenj holandezë lë mbrapa zhvillimet sociale – historike të shoqërisë, GXNH L NDOXDU NX¿MWs H VDM GKH KQ Qs NRQÀLNW PH WR Shekulli XVII i dhuroi njeriut arritje të mëdha gati në të gjitha fushat e veprimtarive kulturore. Por duhet të theksohet edhe njëherë që kjo ishte HSRND H NRQWUDVWHYH. Këto kontraste lindën edhe dramatizmin e kohës, që përgatitën si idetë e Iluminizmit, po ashtu ndikuan edhe në zhvillimin e kulturës së kohëve më moderne. Arritjet e larta në artin e shekullit XVII janë të lidhura me artin në Itali, Holandë, 6SDQMs GKH )UDQFs 0XQG Ws ÀDVLP SsU WLSDUH Ws YHoDQWD Ws DUWLW Qs VHFLOLQ QJD VKWHWHW dhe në të njëjtën kohë për unitet të ndërsjellë, i cili na lejon që ta konsiderojmë këtë shekull si një etapë monolit të caktuar në historinë e artit europiano-perëndimor. 9
  • 9. HISTORI ARTI Terminologji: Epoka moderne: kjo shprehje përfshin tre shekuj që ndajnë zbulimin e Amerikës QJD 5HYROXFLRQL )UDQFH] *MDWs NsWUH WUHTLQG YMHWsYH EsKHW KDUWD SROLWLNH H (XURSsV Klasike: )MDOD ³NODVLNH´ YMHQ QJD ODWLQLVKWMD ³FODVVLFL´ WHUP N Ts NODVL¿NRQWH qytetarët që radhiteshin në klasën e parë për nga pasuria. Sipas fjalorit të Risheljesë 
  • 10.  NODVLNH TXKHW GLoND Ts ³sVKWs H GHQMs SsU W¶X PsVXDU Qs NODVs´ Barok: )MDOD EDURN YMHQ QJD SRUWXJDOLVKWMD ³EDURFFR´ IMDOs Ts SsUGRUHM SsU Ws emërtuar një perlë që nuk ishte krejtësisht e rrumbullakët. Shoqëria dhe Artet në shekullin e XVIII Shekulli XVIII në kulturën europiane njihet me emrin Iluminizëm sepse në këtë kohë u vendos dhe u formuan idetë kryesore të kohës: arsyeja, iluminizmi dhe edukimi, të cilat ishin baza për krijimin e jetës së re, rendit të ri, formave të reja të drejtësisë, të cilat gjithashtu duhet të përcaktohen nga arsyeja dhe jo nga përkatësia klasore. Këtë periudhë mund ta quajmë periudhën e kulturës njerëzore, se shoqëria e arsyeshme dhe iluministe do të mundet që në të ardhmen më të afërt, të ëndërrojë një shoqëri të vetme njerëzore që do të bashkojë Lirinë, Barazinë dhe Vëllazërinë, që u bë dhe slogan L UHYROXFLRQLW IUDQFH] 8 VKIDT ¿JXUD H ³TWHWDULW Ws ERWsV´ QMHULXW Ws YsUWHWs Ws FLOLW natyra i ka dhënë të drejta të barabarta përpara botës, duke e liruar atë nga izolimet/ YHoLPHW NRPEsWDUH GKH VRFLDOH .sWR LGH L PEDUWWH MR YHWsP VKNHQFD GKH ¿OR]R¿D SRU HGKH DUWL YHoDQsULVKW Qs )UDQFsQ UDGLNDOH Momentet kryesore të Iluminizmit y 1. (SRND H ,OXPLQL]PLW Qs QMs PDVs Ws FDNWXDU LVKWH GKH epoka e lëkundjeve Ws PsGKD VRFLDOH ED]D UHDOH H Ws FLODYH LVKLQ QJD QMsUD DQs ]KYLOOLPL L NXOWXUsV PDWHULDOH VKIDTMD H SURGKLPWDULVs Vs PDNLQDYH GKH QJD DQD WMHWsU LVKWH SsUNHTsVLPL L SDGUHMWsVLYH VRFLDOH 2. +DOOND NUHVRUH GXNH IRNXVXDU Qs YHWYHWH Ws JMLWKD NRQWUDGLNWDW H NRKsV EsKHW njeriu GKH SsU NsWs DUVH SsUSXQRKHQ NRQFHSWH Ws QGUVKPH Ws FLODW L SsUNDVLQ UROLW Ws WLM Qs ERWs DIWsVLD H DUULWMHYH Ws TsOOLPHYH PDUUsGKsQLHW PH VKRTsULQs GKH ERWsQ Qs WsUsVL 7DVKPs MR SUREOHP L ]JMHGKMHV MR 10
  • 11. HISTORI ARTI SUREOHP L NXSWLPLW Ws MHWsV SRU SUREOHP L YHQGLW Ws QMHULXW NUHVRQ Qs ¿OR]R¿ GKH DUW Qs NsWs NRKs 3. Epoka e Iluminizmit ngriti lart Arsyen dhe lidhi me të të gjitha anët e VKSUHVsV VRFLDOH SRU SLNsULVKW Qs NsWs NRKs arsyeja SsVRQ GLVIDWs Qs Ws JMLWKD IXVKDW H MHWsV Vs QMHULXW GKH VKRTsULVs .sVKWX 5HYROXFLRQL )UDQFH] GXNH ¿OOXDU VL WULXP¿ L DUVHV GKH GXNH PRV SUHNXU VKXPDQVKPsULQs H ERWsV Vs EUHQGVKPH Ws QMHULXW SsUIXQGRL Qs PsQUs WUDJMLNH 4. 1s NsWs SHULXGKs Qs DUW IRUPRKHQ stile dhe drejtime të reja Ts SsUSLTHVKLQ Ws PLVKsURQLQ Qs ¿JXUDW H VDM QMHULXQ VL QMs THQLH PH QGMHQMD Ws WKHOOD GKH Ws IRUWD VL QMs THQLH Ts GR OLULQs URNRNR NODVLFL]PL LOXPLQLVW GKH realizmi). 5. (SRND H ,OXPLQL]PLW X Es ¿OOLPL L ¿OR]R¿Vs NODVLNH H FLOD X ]KYLOOXD Qs ¿OOLPLQ H VKHNXOOLW WMHWsU Qs *MHUPDQL 0XQGHW Ts QMs QJD UH]XOWDWHW NUHVRUH Ws NsVDM SHULXGKH Qs ]KYLOOLPLQ H NXOWXUsV LVKWH VH ,OXPLQL]PL ]JMRL Qs (XURSs PHQGLPLQ VRFLDO GKH QGMHQMsQ VRFLDOH 1s VKHNXOOLQ ;9,,, HSRND H ,OXPLQL]PLW L VROOL QMHUs]LPLW ³sQGUUsQ H DUWs´ NX arsyeja e ndritur, liria dhe drejtësia duhet të triumfojnë dhe të mbizotërojë, ku do të bashkohen Ws JMLWKs QMHUs]LW GR Ws KDSHW GLMD QGDM ERWsV GKH YHWs ERWsQ )RUPLPL L NXOWLW Ws DUVHV shoqëroi kërkimet shkencore, artet dhe sjelljen njerëzore, e cila vazhdonte të zhvillohej dhe mbijetonte mbi obskurantizmin fetar. $QJOLD )UDQFD GKH *MHUPDQLD MDQs YHQGHW NUHVRUH Ts YHSUXDQ Qs NXOWXUsQ HXURSLDQH Atyre iu takojnë arritjet më të mëdha të epokës së Iluminizmit, por vlera e dhënë në kulturë nga to është e ndryshme si nga kuptimi ashtu dhe nga thellësia. Ato pësuan lëkundje sociale dhe dolën nga këto lëkundje me rezultate të ndryshme. Por për të gjitha shtetet patosi kryesor i kohës ishte përpjekja për shkatërrimin e feudalizmit. )LOR]R¿D H NsVDM NRKH SsUPEOHGK Qs YHWYHWH PHQGLPLQ H NRKsV TsOOLPHW H VDM Ws UHMD kërkimin e rrugëve për realizimin e këtyre qëllimeve, përpjekje të reja për të kuptuar botën si një sistem. ,OXPLQL]PL VL QMs GUHMWLP Qs PHQGLPLQ ¿OR]R¿N ¿OORL Ws IRUPRKHM Ts Qs VKHNXOOLQ H PsSDUVKsP Qs GLVNXWLPHW H VHQVXDOLVWsYH GKH UDFLRQDOLVWsYH ,GHMD NUHVRUH H ¿OR]RIsYH francezë të iluminizmit ishte Arsyeja, e cila duhet të triumfonte në shoqëri. 1Ms QJD SDUDGRNVHW H HSRNsV Vs LOXPLQL]PLW sVKWs PRVSsUSXWKMD H NX¿MYH NRKRUs Ws VDM me kohën kalendarike të shekullit XVIII. Në Francë, NMR HSRNs ¿OORQ PH YGHNMHQ H /XGRYLNXW ;,9 
  • 12. GKH SsUIXQGRQ Qs periudhën e shpërthimit të revolucionit të vitit 1789, që është dhe viti i revolucionit të madh francez. Për këtë arsye vetë shpirti i Iluminizmit ishte energjik dhe preku të gjitha pyetjet e i përgatiti të gjithë në ndryshimet rrënjësore në jetën sociale dhe në kuptimin e botës. Në Angli iluminizmi prek fundin e shekullit XVII, kur revolucioni borgjez lindi procese dhe marrëdhënie të reja prodhuese, proces i cili çoi në arsyetimin e bazave teorike të ekonomisë dhe problemeve të njohjes. Në Gjermani kjo periudhë zhvillohet në sfondin e copëtimit feudal, ruajtjes së formave të vjetra të jetës dhe organizimit të shoqërisë dhe iluminizmi iu drejtua problemeve të 11
  • 13. HISTORI ARTI shpirtit, kritikës së teorisë dhe formës së marrëdhënieve të njeriut dhe natyrës, shoqërisë GKH QMRKMHV GLWXULVs 0HJMLWKsVH HSRND H ,OXPLQL]PLW NsWX LVKWH SDVLYH *MHUPDQLD X Es YHQGL L VKXPs LGHYH JMHQLDOH SDUD Vs JMLWKDVK L ¿OR]R¿Vs NODVLNH JMHUPDQH ED]s H Ws cilës ishte Emanuel Kanti. Për të shpërndarë dijen te çdo individ u krijua dhe ³(QFLNORSHGLD RVH IMDORUL L SDUs VKSMHJXHV L VKNHQFsV DUWLW GKH ]HMWDULVs´ në 35 volume. Kjo ishte enciklopedia e parë në të cilën shpjegoheshin jo dogmat fetare por arritjet e shkencës në shekujt e PsSDUVKsP DUULWMHW Qs IXVKsQ H ¿]LNsV PDWHPDWLNsV VKNHQFDYH Ws QDWUsV GKH Ps vonë u shfaqën dhe arritjet në ekonomi, politikë, inxhinieri, art dhe kimi. Shkencat dhe studimet u bënë kaq prestigjioze, sa madje dhe në sallonet aristokrate i jepnin SsUSDUsVL ELVHGDYH PEL DVWURQRPLQs ¿OR]R¿Qs ¿]LNsQ RVH ERWDQLNsQ GKH JUDWs H RERUUHYH SRURVLVQLQ SRUWUHWH WH SLNWRUs Ws QGUVKsP GXNH L NsUNXDU Ts W¶L SDUDTLVQLQ DWR PH YsOOLPHW H ³HQFLNORSHGLVs´ Qs GXDU RVH SUDQs WUH Iluministët përpiqeshin të sillnin në radhë të parë shkencën dhe kulturën në çdo shtresë të shoqërisë dhe e bënin këtë me vendosmëri. Mendimi kritik ishte i pamëshirshëm, çdo gjë duhet të shikohej në pozicionin e arsyes. Iluministët jo vetëm shkatërruan të vjetrat, por krijuan ide të reja, ndërtuan hipoteza të guximshme dhe predikonin pikëpamje të reja. Ishin ata që të parët e panë historinë e njerëzimit si luftë midis klasave, dhe pikërisht në këtë periudhë Adam Smith dhe David Rikardo përpunojnë teorinë e mbivlerës, Denis Didero dhe Baron de Monteskje kërkojnë bazën materialiste të zhvillimit të njeriut dhe shoqërisë. 3HUVRQL¿NXHVL L NULWLNsV VKSRWLWsVH GKH NULWLNH Ws VKHNXOOLW ;9,,, NRQVLGHURKHW Volteri, Ts ND OsQs QMs WUDVKsJLPL MDVKWs]DNRQLVKW Ws PDGKH Qs OHWsUVL SXEOLFLVWLNs ¿OR]R¿ GKH punimet historike. Paradoksi i Volterit përmblidhet në atë që ai nga ana e tij nuk shfaqet si mendimtari më origjinal dhe i guximshëm i periudhës së vet, por temperamenti dhe talenti i tij nuk la të kalonte nga vetja asnjë nga shfaqjet e shumta të kohës dhe kjo e bëri DWs VLPEROLQ H PHQGLPHYH Ps SsUSDULPWDUH MR YHWsP Qs YHQGLQ H WLM Ws OLQGMHV )UDQFs por në të gjithë Europën dhe madje dhe në Rusi. (GKH QMs GXNXUL WMHWsU UsQGsVLD H Vs FLOsV QXN PXQG Ws QsQYOHUsVRKHW L PHUU ¿OOLPHW e saj në shekullin XVIII. Këtu është kthesa e famshme e industrisë, e cila përcaktoi zhvillimin e njerëzimit në të gjitha kohët e mëpasme. Si çdo dukuri tjetër, edhe kjo dukuri i ka burimet e saj në të kaluarën. Që në shekullin XVII ishin shpikur makineritë, kryesisht për endje. Xhejms Uat në vitet ‘60 shpiku makinën me avull me cilindër me IXQNVLRQ Ws G¿VKs Ts EsQWH Ws PXQGXU OsYL]MHQ H PDNLQHULYH Ws QGUVKPH 0H VKSLNMHQ H PDNLQsV PH DYXOO EsKHM L PXQGXU RSHULPL L QGDUs GKH Ts EsKHM SDUDOHOLVKW )RUPD H UH e prodhimit çoi në lindjen e punës me mëditje, gjatë së cilës punëtori praktikisht bëhet pjesë e makinës së prodhimit. Zhvillimet e shekullit XVIII nuk sollën optimizëm në shoqëri, dhe kjo jo vetëm sepse si çdo gjë e re ishte një proces i dhimbshëm, por edhe për atë që duke dhënë një dorë të merrte tjetrën. Ky është fati i çdo progresi teknik. Makina, në vend që të lehtësonte punën e njeriut, e bëri atë monotone, i hoqi njeriut ¿OOHVsQ H WLM QMHUs]RUH .sWs Qs UDGKs Ws SDUs H SsUPHQGL 5XVRL Ts H PHUUWH FLYLOL]LPLQ si shkatërrues për njerëzimin dhe njeriun dhe që vinte në kundërshtim me kulturën natyrore. Krejt ndryshe e shihte njeriun Lametri, e cili parashtroi se njeriu në vetvete është makinë, i ngjashëm me orën mekanike, vetëm se orën e rregullon dhe e drejton 12
  • 14. HISTORI ARTI orëndreqësi, kurse njeriu ushqehet për të vepruar. Arti i shekullit të Iluminizmit Ëndrra për njeriun e lirë dhe të lumtur, edukimi i njeriut me vlera, humane dhe të DUVHVKPH sVKWs WHPD NUHVRUH MR YHWsP H ¿OR]R¿Vs SRU HGKH H DUWLW Në shekullin XVIII merr nismë procesi i ndryshimeve dhe bashkëlidhjes së llojeve dhe gjinive të artit. Rritet rëndësia e letërsisë dhe muzikës, të cilat arritën atë nivel të pjekurisë artistike të cilën piktura e arriti në shekullin e XVI – XVII. Letërsia dhe PX]LND JUDGXDOLVKW ¿OOXDQ Ws PHUUQLQ NXSWLPLQ H OORMHYH DUWLVWLNH NUHVRUH 'XNH plotësuar njëra-tjetrën ato kënaqin kërkesat e kohës dhe njohjen estetike të kohës. Zhvillohet proza si një gjini e cila përpiqet të tregojë fatin e njeriut të caktuar në zhvillimet e saj të vështira gjatë kohë, marrëdhëniet e tij të ngatërruara me mjedisin social ose përpiqej të pikturonte një hartë të gjerë të jetës dhe moralit të epokës, duke zgjidhur pyetje rrënjësore për vendin dhe rolin e njeriut në jetën e shoqërisë. Zhvillohet shumë në këtë shekull dhe gjinia i romanit, i cili jepte hartën universale të botës. Kërkesa për pasqyrimin poetik dhe të plotë emocional të botës shpirtërore të njeriut, shpalosjen e zhvillimit të botëkuptimit të tij na e parapërcaktoi lindja e muzikës si një OORM L SDYDUXU DUWLVWLN 1s VKHNXOOLQ ;9,,, NULMLPHW H %DKXW 0R[DUWLW *OXNXW +DMGHQLW me forma muzikore të tilla si fuga, simfonia, sonata hapi mundësinë e muzikës për të përçuar nuancat dhe proceset më delikate të ndjesive njerëzore. Të rëndësishme janë dhe sukseset e artit teatral të shekullit XVIII, të cilat janë të lidhura ngushtë me letërsinë. Për këto arte karakteristikë është kalimi nga traditat e klasicizmit në ato të realizmit dhe pararomantizmit si rrymë krijimi. Një tipar karakteristik i kulturës në këtë kohë është ndjekja e qëndrueshme e pyetjeve kryesore të estetikës teatrale, natyra e mjeshtërisë së aktorit dhe shpjegimit të shoqërisë për rolin edukues të artit teatral. 1s VKHNXOOLQ ;9,,, THQGUD H MHWsV VKSLUWsURUH Ws (XURSsV EsKHW )UDQFD 1Ms SMHVs H UsQGsVLVKPH H YHSUDYH Ws DUWLW NsWX X NULMXDQ PLGLV YGHNMHV Vs ³PEUHWLWGLHOO´ GKH gjëmimit të parë të bubullimës revolucionare. Arti i epokës së Iluminizmit, e përshkruar nga ideja e madhështisë së arsyes, kërkimit Ws OLULVs GKH OXPWXULVs Ys SDUD YHWHV GHWUsQ Ws UHDOL]RMs NsWR LGH GKH W¶X ELQGHW DWUH Për këtë arsye vend kryesor në këtë periudhë zë letërsia, heronjtë e saj me mendje të QGULWXU Ts NDQs DIWsVLQs W¶L EsMQs UH]LVWHQFs HJsUVLVs GKH SURYDYH Ws SDEHVXHVKPH $WD kanë një zemër të ngrohtë dhe të drejtë dhe shumë të mira të tjera. Këto tipare i kanë jo vetëm heronjtë e mirë të romaneve. Ironia dhe satira, që demaskon botën jo të përkryer, budallallëku, banaliteti ose obskurantizmi, gjithashtu miratojnë këto cilësi në çdo sferë të jetës shoqërore. Në art ende jetojnë rryma të formuara në shekullin e kaluar (klasicizëm, barok), por DWR PRUsQ PEL YHWH HUsQ H UH Ws NRKsV GKH GLVD QJD WUDGLWDW H ]DNRQVKPH ¿OOXDQ Ws zhdukeshin. Baroku, duke pasqyruar njeriun në botën me idealet e përmbysura të Rilindjes, është i mbushur me gërshetimin e të kundërtave, shtrëngatës, shkëlqimit, mprehtësisë, gradualisht del jashtë dhe disa nuanca të tij për një kohë ndjehen vetëm në teatër. Në vend të saj vjen, për një kohë të shkurtër, një tjetër rrymë që është rokoko. Nga mendimet e shumë kërkuesve, kjo rrymë ka lindur nga baroku. Përkrahësit e kësaj 13
  • 15. HISTORI ARTI rryme i thurnin lavde jetës, të ndjekur nga kënaqësi të përkohshme dhe lojës “dashuri GKH QJMDUMH´ 'KMHWsYMHoDUsW H SDUs Ws VKHNXOOLW ;9,,, sVKWs VWLOL ³UHJHQVW´ RVH URNRNRMD H KHUVKPH QGsUVD Ps YRQs YLMRQ VWLOL ³/XGRYLNX L ;9´ RVH URNRNRMD H SMHNXU Në pikturë, rokokoja kënaqte sytë e shikuesve me skena pastorale ku merrnin pjesë amurë dhe nimfa, ku ndërthureshin linja të shkëlqyera të trupave, lulet dhe retë në ngjyrë bojëqielli dhe rozë. Nga vitet ‘40 marrin fuqi idetë e iluministëve, principet morale, etike dhe estetike, të cilat e drejtojnë artin në një rrugë të re. Në fund të shekullit bashkimi i ideve të iluministëve me gjallërimin e traditave të klasicizmit lindin klasicizmin revolucionar, i cili në vitet e perandorisë napoleone rilind në ampir. Klasicizmi jo vetëm që nuk e lëshoi vendin e vet, por mori dhe një formë të re. Klasicizmi iluminist pa kontradiktat midis shoqërisë dhe individit dhe më saktë të t monarkut dhe individit të lirë. Qytetaria e heroit të klasicizmit iluminist përmblidhej në shërbimin ndaj drejtësisë të kundërvënë ndaj pushtetit tiranik. Që mos të ishin shumë të kuptueshëm, shumë autorë i zhvilluan ngjarjet e krijimtarive të tyre në Lindje, GXNH SsUVKNUXDU KHURQMWs GKH GHVSRWsW OLQGRUs GKH PXQGsVLVs SsU W¶L UH]LVWXDU DWUH Klasicizmi i Iluminizmit lidh rregullsinë e botës me njerëzimin, mençurinë, e cila duhet t W¶L VKSMHUs QMHUs]LW Qs NXSWLPLQ H DUVHVKsP GKH Qs DWs GUHMWsVL Ws FLOsQ GXKHW WD TXDMQs më të lartën. Për të gjitha proceset në artin iluminist është karakteristikë një veçanti. Në to gradualisht ¿OORMQs Ws QGsUYHSURMQs QGMHQMD GKH DUVHMD PHQGLPL GKH ]HPUD 1s PDUUsGKsQLH midis tyre, arsyeja shfaqet si mature dhe urtësi dhe si mbështetje për ndjeshmërinë. Kjo ndjeshmëri nuk e kundërshtonte kultin e arsyes, e cila zinte vendin kryesor në PHQWDOLWHWLQ H QMHUs]YH 0DGMH GKH Qs PX]LNs KQ LGHMD H DUVHV *MXKD H WLQJXMYH L përputhej dhe përshtatej gjuhës së fjalëve dhe shifrave. Mendohej që dhe ndjenja dhe arsyeja janë krejtësisht të natyrshme për njeriun. Kështu në art lind një rrymë e re – sentimentalizmi (IUsQJMLVKW VHQWLPHQW GR Ws WKRWs ³QGMHQMs´
  • 16. Ts NULMRQWH Qs Ws NXOWLQ ( e ndjenjave. Ajo u shfaq më tepër në letërsi dhe në forma të ndryshme. Ajo ishte jo vetëm për të krijuar histori të ndjeshme të lidhura me pasionet dramatike por dhe për të shkaktuar dhembshurinë e lexuesit ndaj problemeve sociale të kohës. Sentimentalizmi lindi në fund të shekullit XVIII. Ai u bë pasqyrimi i krizës së mendimit LOXPLQLVW Ts NLVKWH VL SLNsVQLP ¿OOLPLQ UDFLRQDO .MR UUPs X TXDMW NsVKWX SDV GDOMHV Qs GULWs Ws URPDQLW Ws VKNULPWDULW DQJOH] /HUHQF 6WHUQ ³8GKsWLPL VHQWLPHQWDO Qs )UDQFs GKH ,WDOL´ 1Ms YHQG Ws UsQGsVLVKsP ¿OORL Ws ]sUs Qs DUWLQ H ,OXPLQL]PLW realizëm. Në ndryshim nga rrymat e tjera artistike, qëllimi i tij bëhet shikimi analitik i botës. Ky shikim në shekullin XVIII gradualisht del nga përpjekja për ta parë njeriun në unitet me arsyen dhe ndjenjën dhe nga marrëdhëniet kritike me shumë realitet në jetë. Realizmi pati një ndikim të madh në zhvillimin e romanit, në të cilën u bë e mundur nëpërmjet shumë heronjve dhe situatave të përcillej e plotë ideja e kohës. Sigurisht që arti në këtë kohë në çdo vend ka dhe disa veçanti të veta, por këto veçanti vetëm sa e plotësonin njëra-tjetrën me ide të përgjithshme iluministe. 14
  • 17. HISTORI ARTI Terminologji: i ji 7HUPL ³,OXPLQL]sP´ sVKWs SsUNWKLP L WHUPLW JMHUPDQLVKW ³$XINODUXQJ´ Ts GR Ws WKRWs QGULoLP 1s IUsQJMLVKW LOXPLQL]PL TXKHW ³OXPLHUHV´ Qs LWDOLVKW ³LOOXPLQLVPR´ GKH Qs DQJOLVKW ³HQOLJKWHQPHQW´ 1s )UDQFs PH WHUPLQ ³LOXPLQLVWs´ TXDMQs SLNsULVKW DUPLTWs H ³GULWDYH´ ¿OR]RIsW YL]LRQDUs RVH JQRVWLNs Ts ]KYLOOXDQ QMs VLPEROLNs Ws WsUs rreth dritës. )MDOD ³HQFLNORSHGL´ YMHQ QJD JUHTLVKWMD QGsUVD SsU 3OXWDUNXQ DMR SsUNX¿]RQ QMs mësim rrethor, d.m.th që përfshin gjithë rrethin e dijeve. (QFLNORSHGLD Ts ¿OOLPLVKW LVKWH QMs SsUNWKLP L WKMHVKWs L HQFLNORSHGLVs DQJOH]H shkallë-shkallë, bëhet një monument i iluministëve francez dhe instrument i luftës Vs ¿OR]RIsYH 0H SsUJDWLWMHQ H VDM X PRUsQ NUHVLVKW 'LGsURL GKH 'DODPEHUL SRU EDVKNsSXQXDQ HGKH VKXPs ¿OR]RIs Ws WMHUs LOXPLQLVWs Citate të Gëtes: Quaj klasike, atë që është e shëndetshme dhe romantike, atë që është e sëmurë. 8Qs GXD Ps VKXPs QMs SDGUHMWsVL VH QMs o¶UUHJXOOVL *X[R Ws MHVK L OXPWXU Shoqëria dhe Artet në shekullin e XIX Momentet kryesore të shek. XIX y 1. .XOWXUD HXURSLDQH H VKHNXOOLW ;,; WUDVKsJRL SUREOHPHW H Ws NDOXDUsV SsUSMHNMHQ SsU Ws WUDQVIRUPXDU VKRTsULQs ]KYLOOLPLQ H HNRQRPLVs NDSLWDOLVWH. 1s THQGsU Ws NsWUH SUREOHPHYH TsQGURQWH NULMLPL GKH ]KYLOOLPL L LQGXVWULVs SURGKXHVH H FLOD PRUL PH YHWH QGUVKLPHW PH NDUDNWHU SROLWLN VRFLDO GKH kulturor. 2. .XOWXUD HXURSLDQH X Es VKHNXOOL L ¿OR]R¿Vs H FLOD SsUSLTHM MR YHWsP Ws s QMLKWH ERWsQ HN]LVWXHVH QGsUWLPLQ H KDUWsV ¿OR]R¿NH Ws ERWsV YHQGLQ H QMHULXW Qs Ws SRU HGKH Ws JMHQWH WHQGHQFDW GKH IRUFDW OsYL]sVH Ws ]KYLOOLPLW Ws VKRTsULVs 3. 1s IXVKsQ H MHWsV VKSLUWsURUH VKHNXOOLQ ;,; PXQG WD TXDMPs VL shekulli i kontrasteve, si OXOs]LPL L MHWsV VKSLUWsURUH Ts MR YHWsP H Ys Qs GXNMH Qs ¿OR]R¿ SRU HGKH Qs DUW VL GKH Qs VKNHQFDW SsU QMHULXQ Ws OLQGXUD Qs NsWs periudhë. 15
  • 18. HISTORI ARTI 4. Përfytyrimi artistik i botës Ts NULMRL KHURLQ URPDQWLN GKH Ps YRQs DWs UHDOLVW DUULQ QMs QLYHO VKXPs Ws ODUWs NRPXQLNLPL $UWL WKHOORKHW Qs NXSWLPLQ H PsWHMVKsP Ws ED]DYH Ws ERWsV GXNH DUULWXU PH NsWs OsYL]MHQ nga ³ H MDVKWs]DNRQVKPMD´ tek “e ]DNRQVKPMD´ Kultura e shekullit të XIX është kultura që pasqyroi kontradiktat e brendshme të shoqërisë borgjeze, ku përplasja e tendencave të kundërta, lufta midis klasave kryesore të shoqërisë, borgjezisë dhe proletariatit, SRODUL]LPL L VKRTsULVs ÀXWXULPL L NXOWXUsV PDWHULDOH GKH ¿OOLPL L WMHWsUVLPLW Ws LQGLYLGXDOLWHWLW SsUFDNWRL GKH NXOWXUsQ VKSLUWsURUH të kësaj kohe. Në shekullin XIX ka një ndryshim rrënjësor, që është i lidhur me shfaqjen e makinës, e cila e largon njeriun nga natyra, thyen përfytyrimin e zakonshëm për rolin e tij kryesor GKH H NWKHQ QMHULXQ Qs QMs THQLH Ws YDUXU QJD PDNLQD 'RPLQDQWL NUHVRU Qs NXOWXUsQ H shekullit XIX ishte shkenca. 9HoRULWs H ERWsNXSWLPLW Kultura europiane në shekullin XIX paraqet pasqyrimin H DWUH ¿OOHVDYH NRQWUDGLNWRUH Ws FLODW SDUDTHVLQ Qs YHWYHWH ]KYLOOLPLQ H VKRTsULVs borgjeze, por ajo nuk ka depërtim të njëjtë të thellë në jetën dhe botën shpirtërore të njeriut nga puna në VKNHQFs OLWHUDWXUs ¿OR]R¿ GKH DUW )LOR]R¿D 1s ]KYLOOLPLQ H ¿OR]R¿Vs Vs VKHNXOOLW ;,; PXQG Ws YHoRKHQ WUL GUHMWLPH të caktuara që janë: ¿OR]R¿D NODVLNH JMHUPDQH ¿OR]R¿D GLDOHNWLNR ± PDWHULDOLVWH dhe ¿OR]R¿D H SR]LWLYL]PLW )LOR]R¿D NODVLNH JMHUPDQH paraqet arritjet më të rëndësishme të PHQGLPLW ¿OR]R¿N ERUJMH] ,GHRORJMLD H ERUJMH]LVs JMHUPDQH SDVTURQWH VD Ws QGUVKPH MDQs NXVKWHW H ]KYLOOLPLW Ws NDSLWDOL]PLW Qs *MHUPDQL Qs IXQG Ws VKHNXOOLW ;9,,, GKH ¿OOLP Ws VKHNXOOLW ;,; VL GKH QGUVKLPHW H PsGKD VRFLDO±HNRQRPLNH Ws EsUD Qs YHQGHW Ps Ws ]KYLOOXDUD Ws (XURSsV 0HQGLPL ¿OR]R¿N L *MHUPDQLVs SDVTURQWH Ws YHoDQWDW H botëkuptimit të kohës së saj dhe nuk paraqitej si një e vetme. I. Kant ishte dualist, I. )LKWH LVKWH LGHDOLVW VXEMHNWLY ) 6KHOLQJ GKH ++HJHO LVKLQ LGHDOLVW REMHNWLY / )RMHUEDK LVKWH PDWHULDOLVW GKH DWHLVW 3RU DWD L EDVKNRQWH OLQMD H WUDVKsJXDU )LOR]R¿Qs NODVLNH JMHUPDQH H EDVKNRQWH LGHMD H ]KYLOOLPLW GLDOHNWLND ( PEOO ¿OR]R¿Qs NODVLNH JMHUPDQH PDWHULDOLVWL Ps L PDGK )RMHUEDK VLVWHPL ¿OR]R¿N L Ws FLOLW X ]KYLOOXD Qs ED]s Ws VKNROOsV KHJHOLDQH .MR ¿OR]R¿ SsUFDNWRL PHQGLPLQ H VKHNXOOLW GKH X Es ED]D PHWRGRORJMLNH H zhvillimit të kulturës shpirtërore të shekullit të XIX. Problematika e saj ishte, në radhë të parë, problem i njeriut, që zgjidhej nëpërmjet krijimit të sistemit të hartës së botës. 6LVWHPL L PDUUsGKsQLHYH ³ERWs ± QMHUL´ Ws GKsQD QJD ¿OR]R¿D JMHUPDQH SRWKXDMVH Ws JMLWKs SsUYHo LGHYH Ws )RMHUEDKXW
  • 19. LGHDOLVWH Qs SsUSMHNMHQ H WUH QMsKHUs H SsUJMLWKPRQs Ws VKSMHJRMQs YHQGLQ GKH UsQGsVLQs H QMHULXW 1Ms DUULWMH H PDGKH Qs ¿OR]R¿Qs NODVLNH gjermane është studimi dhe zhvillimi, dialektika, e cila mori formën e dijeve shkencore. Kontribut të rëndësishëm në zhvillimin e kulturës dha ¿OR]R¿D PDUNVLVWH GKH WHRULD marksiste, që la JMXUPsW H VDM Qs PHQGLPLQ ¿OR]R¿N GKH DUWLVWLN Ws VKHNXOOLW ;,; 1s GRNXPHQWLQ H SURJUDPLW ± ³0DQLIHVWL L SDUWLVs NRPXQLVWH´ ± X SDUDTLW QMs ERWsNXSWLP L ri, i përhapur në sferën e jetës sociale. 3R]LWLYL]PL 1GsUJMHJMMD SR]LWLYLVWH X NULMXD QsQ QGLNLPLQ H ¿OR]R¿Vs SR]LWLYLVWH .RQÀLNWL L LGHRORJMLYH KXPDQLVWH VKSXUL Qs SUDQLP Ws IDNWLW VKNHQFRU 3R]LWLYL]PL 16
  • 20. HISTORI ARTI PEsVKWHWHM Qs ¿OR]R¿Qs H .RKsV 0RGHUQH Qs SURJUDPLQ H PEL]RWsULPLW SUDNWLN Ws shkencës mbi sistemin racional të dijes së besueshme, duke hedhur përfytyrimet PHWD¿]LNH 1s ]KYLOOLPLQ H WHQGHQFDYH NULWLNH Ws NXOWXUsV Qs VKHNXOOLQ ;,; NLVKWH G etapa. Etapa e parë ishte e lidhur me lëvizjet revolucionare dhe e dyta me lindjen dhe përhapjen e ideve socialiste, që do të thotë në mosbesimin e progresit shpirtëror, në zbatueshmërinë e idealeve humaniste. Të gjitha këto çuan në shfaqjen e pesimizmit, apatisë që gjeti pasqyrim në të tilla forma të kulturës artistike si impresionizmi, natyralizmi, simbolizmi, estetizmi dhe dekadans. Impresionizmi X IRUPXD QsQ QGLNLPLQ H SR]LWLYL]PLW 'XNH X RULHQWXDU Qs ¿NVLPLQ ³H IDNWLW´ PRPHQWLW Qs SDUDTLWMHQ H UHDOLWHWLW
  • 21. GKH GXNH KHTXU GRUs QJD SsUJMLWKsVLPHW H gjera, botëkuptimi i impresionistëve nuk mundi të gjente skema të qëndrueshme. Kjo UUPs X PEsVKWHW Qs ]EXOLPHW Ps Ws UHMD VKNHQFRUH Qs IXVKsQ H ELRORJMLVs ¿]LRORJMLVs ¿]LNsV GKH NLPLVs Qs IXVKsQ H VWXGLPLW Ws QGMHVLYH Ws GsJMLPLW GKH Ws Ws SDULW Natyralizmi. Në të u shfaq në mënyrë më të qartë ndikimi i pozitivizmit. Kredo e VDM sVKWs ³QDWUD VLo DMR sVKWs´ 1DWUDOLVWsW H UHIX]XDQ DUELWUDULWHWLQ VKSUHKMHV GKH krahasuan krijimtarinë e shkrimtarëve dhe piktorëve me punën hetuese soditëse të natyrës – edukimit natyror. Si rezultat i kësaj veprimtarie është vëzhgimi tejpërtej i temperamentit. Pasqyrimi i drejtpërdrejtë i aspektit biologjik të jetës njerëzore u SDVTUXD Qs SsUGKRVMHQ H DUWLW GKH Qs VKIDTHQ H HVWHWLNsV ³DUWL ¿]LRORJMLN´ Por një shtytje më e madhe në kulturën shpirtërore të shekullit XIX dhe në jetën shoqërore ishte formimi i romantizmit, që pretendonte në botëkuptimin e plotë dhe stilin e mendimit në një radhë me të tjerat – klasicizmi dhe realizmi. Romantizmi, dukuri e lindur nga shtresat borgjeze. Si botëkuptim dhe stil i krijimtarisë artistike pasqyron kontradiktat e saj: ndarjes midis të duhurës dhe ekzistueses, idealin dhe realitetin. Për romantizmin janë karakteristikë: marrëdhëniet negative me realitetin, pesimizmi, trajtimi i forcave historike si të ndodhura jashtë realitetit të përditshëm dhe PLVWL¿NLPL 7s JMLWKD NsWR VKWQs Qs NsUNLPLQ H ]JMLGKMHYH MR Qs ERWsQ UHDOH SRU Qs DWs fantastike. Botëkuptimi romantik preku të gjitha fushat e jetës shpirtërore si: shkencën, ¿OR]R¿Qs DUWLQ GKH IHQs. 3DULPL ¿OOHVWDU L URPDQWL]PLW NLVKWH ³G ERWs´ NUDKDVLPL GKH NXQGsUYsQLD H ERWsV UHDOH GKH DVDM Ws LPDJMLQXDU 0sQUD SsU WD VKSUHKXU NsWs ³G ERWs´ LVKWH VLPEROL]PL Lindja e romantizmit u favorizua nga disa faktorë. Së pari faktorët social–politikë S p si: revolucioni francez i viteve 1769–1793, lufta napoleoniane, lufta për pavarësinë e Amerikës Latine. Së dyti faktorët ekonomikë: kthesat në prodhim, zhvillimi i y kapitalizmit. Së treti, NMR UUPs X IRUPXD Qs QGLNLPLQ H ¿OR]R¿Vs NODVLNH JMHUPDQH GKH , së katërti u krijua në bazë dhe në kornizat e stileve ekzistuese të letërsisë: iluminizmi, sentimentalizmi. Realizmi. 7HUPL ³UHDOL]sP´ GXKHW Ws NXSWRKHW VL x një drejtim i caktuar historik, x tip i mendimit artistik dhe x pasqyrim i vërtetë dhe objektiv i realitetit. 6L PHWRGs DUWLVWLNH UHDOL]PL OLQGL Qs WKHOOsVL Ws URPDQWL]PLW Qs ¿OOLPHW H VKHNXOOLW ;,; NXU në Europë vendoset parimi i përshkrimit të së vërtetës, si një oponent i romantizmit. Për këtë arsye lëndë e përshkrimit nuk bëhet fantazia dhe ëndrra por realiteti bashkëkohor. 17
  • 22. HISTORI ARTI Rëndësinë e realizmit në kulturë është e vështirë ta vlerësosh. Realizmi kritik. Në gjysmën e dytë të shekullit XIX, metoda dhe mendimi artistik bëhen mbizotërues. Realizmi kritik nuk do të thotë në asnjë mënyrë marrëdhënie negative me realitetin. Roli kryesor në realizmin kritik i përket letërsisë. Pasqyrimi realist i të tashmes jepet nëpërmjet marrëdhënieve të përgjithshme me realitetin, që do të thotë me vërtetësinë artistike, e cila përfshin në vetvete dy anë: pasqyrimin e vërtetë të anëve ekzistuese të jetës dhe idealeve të përputhshme estetike. Në gjysmën e parë të shekullit XIX realizmi funksiononte në lidhje të ngushtë me romantizmin. Për kulturën e shekullit XIX është karakteristikë shumëllojshmëria e stileve, lufta midis rrymave të ndryshme. Në mënyrë rrënjësore ndryshon bashkëveprimi me realitetin rrethues: shfaqen botëkuptime kundruese, përpjekje për kontakt të ndjeshëm me botën dhe për më tepër në rryma të ndryshme kjo u arrit në mënyra të ndryshme në natyralizëm nëpërmjet mbresave individuale, në impresionizëm jepej nëpërmjet dhënies dinamike të mbushjes së jetës, në simbolizëm falë frymëzimit të botës së jashtme, kurse në modernizëm falë krijimit të shembullit të shpirtit. ' MDQs WLSDUHW H UsQGsVLVKPH Ws NXOWXUsV Vs VKHNXOOLW ;,; 1. Vendosja e vlerave të mënyrës borgjeze të jetesës që u shfaq në orientimin në kërkesat dhe komfortin, kurse në art shpuri në lindjen e stileve të reja artistike (ampir, akademizëm, pseudoromantizëm etj). 2. Perfeksionimi i formave institucionale të kulturës, që do të thotë bashkimi i degëve të ndryshme akademike kulturore: muzeve, bibliotekave, teatrove, galerive të artit. U shfaq prodhimtaria artistike. Arti u kthye në një mall dhe strukturë e marrëdhënieve ekonomike borgjeze. Arritje të tjera të shekullit XIX j j x Shfaqja në art H IRWRJUD¿Vs dhe dizajnit =KYLOOLPL L IRWRJUD¿Vs oRL Qs ULVKLNLPLQ s H SULQFLSHYH DUWLVWLNH Ws JUD¿NsV SLNWXUsV VNXOSWXUsV GKH EDVKNRL DUWLVWLNHQ me dokumentaren, gjë që nuk ishte e paarritshme për format e tjera të artit. Bazën e dizajnit e krijoi ekspozita ndërkombëtare e industrisë në Londër në vitin 1850. Një faktor shumë i rëndësishëm i kulturës së shekullit XIX u bë dhe diferencimi i kulturës artistike nga estetika, kritikës artistike, historisë së artit si një fushë më vete në dijet shoqërore. x 6KHNXOOL L ÀXWXULPHYH GKH UsQLHV VKHNXOO L VKXPs VWLOHYH GKH L NRQWUDGLNWDYH por ai përgatiti atë thyerje në ndërgjegjen dhe kulturën njerëzore, i cili ndau traditën klasike nga epoka moderne. x U krijua një pikëpamje e re në procesin e edukimit. U krijua dhe u zhvillua ideja e zhvillimit të edukimit. Kjo formë edukimi u soll për të zgjuar te fëmijët konceptin e zhvillimit vetjak. Thelbi i zhvillimit të edukimit ishte i lidhur ngushtë me edukimin e mendjes dhe edukimin e shijeve. x U hapën rrugë zbulimet më të rëndësishme shkencore të shekullit XVII dhe ;9,,, GKH JMLWKDVKWX YHQGRVMD H VKNHQFsV VL QMs LQVWLWXW VRFLDO )DOs SXQsYH Ws .RSHUQLNXW *DOLOHXW %HNRQLW 'HNDUWLW 1MXWRQLW GKH .HSOHULW X IRUPXD KDUWD H re e botës. Shfaqja e dijeve eksperimentale dhe e mendimit racional mundësuan sistemimin e mëtejshëm të tyre në shekullin XIX. Këto bëhen sisteme shkencore, që mësonin procesin e prejardhjes dhe zhvillimit të objekteve të dukurive, organizmave dhe lidhjet midis tyre. Eksperimentet shkencore në 18
  • 23. HISTORI ARTI x x mekanikë çuan në vendosjen e lidhjes midis shkencës dhe prodhimit. Në bazë Ws PHNDQLNsV ¿]LNsV GKH PDWHPDWLNsV X SsUSXQXDQ WHNQLND GKH WHNQRORJMLD Revolucionin në kimi, ku zbulimet në këtë fushë çuan në shfaqjen e statistikave NLPLNH Ws ;+ 'DOWRQ 1Ms ]EXOLP WMHWsU L UsQGsVLVKsP L NsWLM VKHNXOOL sVKWs rregulli i qelizës dhe formimit të qelizës i T. Shvenit dhe M. Shlejdenit, të cilët krijuan teorinë e indit. =EXOLPHW H VKHNXOOLW ;,; MDQs Ws OLGKXUD PH HPULQ H d 'DUYLQLW L FLOL ERWRL Qs YLWLQ  OLEULQ ³2ULJMLQD H 6SHFLHYH´  NX X KRGKsQ ED]DW H WHRULVs Vs HYROXFLRQLW 'DUYLQL QXN H SsUGRUL DVQMsKHUs WHUPLQ HYROXFLRQ SsU Ws karakterizuar teorinë e tij mbi qeniet e gjalla. Kultura artistike Në artin e shekullit XIX është e domosdoshme të ndahen disa nga rrymat artistike, të cilat janë të lidhura me zhvillimin e të gjithë kulturës. Romantizmi është një lëvizje letrare dhe artistike, që zotëron në Europë gjatë gjysmës së parë të shekullit XIX. Ai u drejtohet ndjenjave dhe emocioneve të njeriut dhe karakterizohet nga një lirizëm i shfrenuar dhe nga shfaqja e formave të reja letrare. *MLWKVHVL URPDQWL]PL SDUDTHW HGKH YHoRUL NRPEsWDUH SVK romantizmi francez dallohet nga të tjerët sepse ngrihet me ndërgjegje kundër klasicizmit. Romantizmi në art dhe në letërsi ka tipare të ngjashme: pakënaqësia e bashkëkohësve me borgjezinë, realitetin meskin, kundërvënia ndaj botës reale me atë idealen. Këto kundërvënie u bënë pjesë e llojeve të ndryshme të artit si një mjet përshkrues. Mund të marrim si shembull që shumë poetë, muzikantë dhe piktorë poetizuan natën në kundërvënie ndaj GLWsV *MLQLD H QDWsV X Es VKXPs H GDVKXU SsU VKXPs DUWLVWs URPDQWLNs 1GRQMsKHUs lirika e natës tërhiqet përpara tmerrit të errësirës. Pakënaqësitë e jetës dhe të realitetit lindën motivin e largimit, arratisjes nga jeta, e cila shprehej në mënyra të ndryshme, ku mund të përmendim gjininë e udhëtimeve, më e shpeshtë në Lindje. Tema e vdekjes merr një kuptim të veçantë. Tema më e dashur për romantikët është heroi rebel, lufta tragjike, konfuzioni i ndjenjave të vrullshme. Piktura e portreteve merr një rëndësi të veçantë. Piktorët përpiqeshin të paraqisnin punën e brendshme të mendimit, syve të thellimit, ndjenjën e individualitetit. Temat e luftës heroike të vetvetishme, tensioni, ndarja është e përgjithshme për romantikët e të gjitha vendeve europiane. Përpjekja për të njohur më thellë mprehtësinë e shpirtit njerëzor lindi temën e tragjedisë së fatit të thyer, shpirtit të sëmurë dhe dëshpërimit. Përfaqësuesit më të qartë të shkollës franceze MDQs ( 'HODNUXD GKH 7 =KHULNR Romantizmi gjeti pasqyrim dhe në pikturën e peizazhit, duke dhënë një gjendje shpirtërore të veçantë, frymëzimi nga soditja e natyrës së vendlindjes. Kjo më shumë është karakteristikë për artin anglez, përfaqësues të të cilit janë Xh. Konstebël, Xh. Terner dhe R. Benington. Lëvizja romantike në letërsi organizohet rreth grupit të Senakles, ku bëjnë pjesë Viktor +JR %HQMDPLQ &RQVWDQW ± , 6WHQGDOL GKH $OIUHG Gs 9LQML 1s ¿OOLPHW H YHWD OsYL]MD romantike kishte ngjyrime ruajaliste dhe katolike. Realizmi. Historia e realizmit si rrymë në art është e lidhur me pikturën e peizazhit 19
  • 24. HISTORI ARTI francez, me të ashtuquajturën shkollën Barbizon. Barbizon është një fshat, ku shkonin piktorët për të pikturuar peizazhe të fshatit. Ata hapën bukurinë e natyrës franceze, bukurinë e punës së fshatarëve, e cila ishte përvetësimi i realitetit dhe u bë një risi QRYL]sP
  • 25. Qs DUW 1s VKNROOsQ EDUEL]RQH IXWHQ SXQs H 7 5XVR =K 'MXSUH 6K 'RELQL etj. Nga tematika, me ta qëndron pranë dhe K.Koro, Zh. Mile. Kryesori në drejtimin UHDOLVW LVKWH *XVWDY .XEUH 1JMDUMHW KLVWRULNH Ts X ]KYLOOXDQ Qs )UDQFs GXNH ¿OOXDU që me revolucionin francez të vitit 1830 dhe duke përfunduar me Komunën e Parisit, OXIWD IUDQNR ± SUXVLDQH JMHWsQ SDVTULP Qs SXQsQ H SLNWRULW ± JUD¿VW +RQRUH 'RPH .ULMLPWDULD H WLM X Es VKXPs SRSXOORUH IDOs VKIDTMHV Vs OLWRJUD¿Vs Ts GR Ws WKRWs PXQGsVLD H WLUD]KLW Ws YHSUDYH JUD¿NH DUWLVWLNH Impresionizmi. Emërtimi i kësaj rryme vjen nga fjala franceze, që do të thotë ³SsUVKWSMH´ +LVWRULD H NsVDM UUPH H ND ¿OOLPLQ QJD NsUNLPHW NULMXHVH Ws UHDOLVWsYH GKH romantikëve. Thelbi i impresionizmit qëndron në përpjekjet për të dhënë përshtypjet e drejtpërdrejta nga bota që e rrethonte. Piktorët përpiqeshin të jepnin, nëpërmjet punëve të tyre, të papërsëritshmen dhe ngjyrat e iluzionit, ajrin, ujin, ngjyrat në të gjithë SDVWsUWLQs H WUH 3LNWXUD OsYL]L NRUQL]DW H KDSsVLUsV ³KDSL GULWDUHQ´ Qs QDWUs PH Ws gjitha ndryshimet e vogla të saj. Themeluesi i kësaj rryme është Eduart Mane, por lideri L VDM L QMRKXU X Es .ORG 0RQH ,PSUHVLRQLVWsW NUHVRUs LVKLQ 2 5HQXDU ( 'HJD $ 6LVOHL . 3LVDUR Ps YRQs LVKLQ 3 6H]DQ 9 9DQ *RJ GKH VKXPs SUDQs WUH QJD NDUDNWHUL i punëve ishte skulptori O. Roden. ,PSUHVLRQL]PL X Es ¿OOLPL L QMs SHUFHSWLPL Ws UL Ws ERWsV UUHWKXHVH OHMRL Ws QGMHKHM bukuria e çdo gjëje të jetës dhe pati një ndikim shumë të madh në lindjen e rrymave të reja në art. Në fund të shekullit XIX, lëvizja impresioniste e revolucionoi mënyrën e të pikturuarit GKH sVKWs Qs ]DQD¿OOs Ws VKXPLFsV Vs UUPDYH DUWLVWLNH Ws ¿OOLPLW Ws VKHNXOOLW ;; Në kundërshtim me pikturën akademike, impresionizmi e vështron temën si diçka të GRUsV Vs GWs SsU Ws QXN ND UsQGsVL WHPD SRU SsUVKWSMHW PEUHVDW H SLNWRULW Ts DL SsUSLTHW W¶LD WUDQVPHWRMs VKLNXHVLW Terminologji: Romantizëm, )MDOD URPDQWL]sP YMHQ QJD DQJOLVKWMD ³URPDQWLN´ SLNWRUHVN
  • 26.  0s YLWLQ  6WHQGDO H SsUNX¿]RL WHUPLQ ³5RPDQWLFL]sP´ VL DUWLQ H SDUDTLWMHV Vs YHSUDYH OHWUDUH Ts PXQG W¶X MDSs SRSXMYH NsQDTsVLQs Ps Ws PDGKH Qs JMHQGMHQ DNWXDOH Ws zakoneve dhe besimeve të tyre). Realizmi. Historia e realizmit si rrymë në art është e lidhur me pikturën e peizazhit francez, me të ashtuquajturën shkollën Barbizon. Impresionizëm: )MDOD ³LPSUHVLRQL]sP´ Ts SsU KHUs Ws SDUs H SsUGRUL VL WDOOMH QMs gazetar i revistës satirike Charivari, me rastin e ekspozitës së parë të impresionistëve, Ps  (NVSR]LWD LVKWH H RUJDQL]XDU QJD 'HJD Qs VWXGLRQ H IRWRJUD¿W 1DGDU 7HUPL i referohej një tabloje të Monesë me WLWXOOLQ ³/LQGMD H 'LHOOLW ,PSUHVLRQH´ 20
  • 27. HISTORI ARTI Shoqëria dhe Artet në shekullin XX Njeriu i shekullit XX në shumë raste shfaqet si KRPR SROLWLFXV ± njeri i politizuar, sepse nga pozicioni i tij politik përgjatë të gjithë shekullit, varej më së shumti dhe forma e veprimtarisë së tij dhe ndërtimi mendor, dhe ndonjëherë dhe tipare të individualitetit të tij. Lufta politike në forma të ndryshme, tërheq popuj të tërë të kontinentit evropian dhe përfundon kohë pas kohe jo vetëm në kryengritje të ndryshme politike por edhe në OXIWs ' OXIWsUD ERWsURUH Ts Vs VKXPWL LVKLQ MR WKMHVKW PsQUs SsU Ws ULQGsUWXDU ERWsQ por edhe në një masë të caktuar ishin rezultat i pretendimeve politike të njërit ndaj tjetrit. Totalitarizmi i lashtë i Lindjes despotike, në Evropën e shekullit XX mori një formë më të tmerrshme, formën e fashizmit, kaq shumë e tmerrshme, se ajo qëndroi në supet e progresit teknik dhe zhvillimit shumë shekullor të dijeve shkencore. Momentet kryesore të shekullit XX y 1. 6KHNXOOL ;; X Es VKHNXOOL L kundërvënieve dhe tronditjeve .sWR NXQGsUYsQLH Ws VKWUHVDYH VRFLDOH X VKQGsUUXDQ Qs UHYROXFLRQH NXQGsUYsQLHW H VKWHWHYH GKH VLVWHPHYH VKWHWsURUH X EsQs UUMHGKRMs H G OXIWsUDYH ERWsURUH GKH Qs SsUIXQGLP NXQGsUYsQLH H QMHULXW GKH QDWUsV QMHULXW GKH WHNQLNsV shpunë në krizën ekologjike. 2. 7s JMLWKD NsWR SURFHVH QXN MDQs Ws OLGKXUD YHWsP PH revolucionet sociale, SRU HGKH PH UHYROXFLRQHW teknologjike dhe shkencore $UULWMHW H VKNHQFsV Qs VKHNXOOLQ ;; LVKLQ DT Ws UsQGsVLVKPH VD NsUNXDQ QJD QGsUJMHJMMD H VKRTsULVs OLGKMHQ H JMLWKs YHSULPHYH QMHUs]RUH PH SURFHVHW JOREDOH GKH EDVKNs PH NsWR SsUSMHNMH NsUNRL YsPHQGMHQ Qs DQsQ NXOWXURUH Ws HN]LVWHQFsV Vs QMHUs]LPLW 3. $UWL L VKHNXOOLW ;; YD]KGRQ Ws ]KYLOORMs SUDNWLNLVKW të gjitha mënyrat artistike të krijuara më parë, por gjatë kësaj ajo përpunon dhe format e saj, Ws OLGKXUD PH IXWMHQ në thellësi të të pandërgjegjshmes. Në art del përpjekja për kërkimin e mendimit misterioz në shenjat e jetës së përditshme. 4. 1MHUs]LPL VsULVK Qs IXQG Ws VKHNXOOLW QGMHX paqëndrueshmërinë dhe misterin H Ws JMLWKs GXNXULYH Ws ERWsV . PHQWDOLWHW L QMHULXW EDVKNsNRKRU krijoi QMs VLVWHP Ws UL ¿OR]R¿N Ts H VKLKWH ERWsQ VL QMs GXNXUL Ws VKXPDQVKPH GKH Ws SDSsUFDNWXDU $UWL L VKHNXOOLW ;; ± WUDGLFLRQDOMD GKH QRYDWRUMD Në asnjë epokë, arti nuk ka qenë 21
  • 28. HISTORI ARTI SDVTUs Ts ¿NVRQWH SD QGMHQMD UHDOLWHWLQ RVH PHQGLPHW H DUWLVWLW DUWL JMLWKPRQs NLVKWH në vetvete tendencat kryesore të kohës dhe i jepte botës atë formë e cila vetëm në fund të dritës mund të përputhej me botën e vërtetë. E rëndësishmja në art ka qenë gjithmonë jo aq që të përshkruante realitetin, se sa, si ajo përshkruhej, si drejtohet te ajo artisti, me çfarë përfundimi DL GHO GKH GR Ts Ws GDOLQ Ws WMHUsW 'KH Qs TRIWs VH DUWL NODVLN SsUSXQRL disa rregulla në përshkrimin e botës, të cilat artisti i talentuar i përdorte në mënyrë të përkryer, shekulli XX u bë shekulli i risive në rinovimin e formave, metodave, vetë pasqyrimin e botës. Këto risi, në të shumtën e rasteve janë të lidhura me problemet kryesore të kohës, shpesh e lindur prej tyre, nga kuptimi i vendit të njeriut në botën e të ardhmes. Arti realist, si më parë mediton mbi të gjitha problemet e kohës, duke u përpjekur që të shpalosë kontradiktat e saj, dhe në qoftë se nuk mund të gjej diagnozën e problemit, mjaftohet në kushtimin e vëmendjes në simptomat e saj. Shekulli XX, i cili i dha botës jo më pak vepra të mëdha të realizmit dhe romantizmit, se shekujt e kaluar, krijoi një dukuri krejtësisht të re, e cila preku jo vetëm artin, por edhe anët e tjera të jetës – modernizmin. Nën emrin e tij ai mblodhi shumë mënyra për të kuptuar botën dhe njeriun në këtë botë. Më e rëndësishmja në të gjitha drejtimet e PRGHUQL]PLW sVKWs UHYROWD H QMHULXW NXQGsU oGR OORML ³SRVKWsUVLH Ws MHWsV´ $EVXUGLWHWLQ e qenies njerëzore në botën me shpresa të rreme në mënyrë të veçantë e paraqiti arti ¿JXUDWLY. Ideja e deformuar e lumturisë njerëzore, u paraqit përpara syve të shikuesit në formën e deformuar të njeriut dhe të çdo gjëje që e rrethonte atë. Modernistët i bashkonte ajo, që ata nuk përpiqeshin të përshkruanin realitetin, duke e konsideruar atë si armiqësore si për artistin ashtu dhe për njerëzimin në përgjithësi. Për piktorin modernist kryesorja është krijimi i diçkaje tjetër, një realiteti të ri, atë realitet që jeton në botën e tyre të brendshme dhe në ndërgjegje. Në Paris në vitin 1908 u hap ekspozita e parë e kubistëve, të cilët paraqitën të gjitha dukuritë e realitetit dhe njeriun si një VLVWHP L ¿JXUDYH JMHRPHWULNH Ekspresionizmi ODWLQLVKW H[SUHVVLRQ ³VKSUHKMH´
  • 29. VKHPEL Ws SXEOLNX QJMUDW WHQVLRQLQ H SDUDTLWMHV Vs ¿JXUDYH Ts TsQGURQLQ RVH Qs OsYL]MH GXNH X SsUSMHNXU Ts WD SsUMHWRQLQ botën në maksimum, të jepnin ndjesinë e shkatërrimit të saj, rritjen e shqetësimit dhe tmerrit përpara luftërave që po afronin, mos evitimin e të cilave e kuptuan shumë njerëz të talentuar. Rryma ekspresioniste është rrymë shumëplanëshe që zhvillohet sidomos në Veri Ws (YURSsV Qs ¿OOLP Ws VKHNXOOLW ;; (NVSUHVLRQLVWsW QXN NsUNRMQs Ws SLNWXURMQs Ws EXNXUsQ SRU GXDQ W¶L SsUJMLJMHQ QMs QHYRMH Ws EUHQGVKPH GXDQ Ws VKSUHKLQ QGMHQMDW H artistit, që janë të dhunshme, shpesh plot ankthe e të lemerisura nga lufta, braktisja dhe vdekja. Në këtë kuptim, ekspresionizmi reagon kundër optimizmit e natyralizmit të impresionistëve. Ekspresionizmi mbështetet në përdorimin e rrëmbyer e joharmonik të ngjyrave dhe në ngërçet e formës. Së pari, ekspresionizmi është rrymë që nis në pikturë GKH Ps SDV VKWULKHW GKH Qs OHWsUVL WHDWsU PX]LNs H NLQHPDWRJUD¿ $L VKIUWs]RQ GLVD tema të )RYL]PLW francez. Jo shumë larg luftës së parë botërore, në Evropë lind DEVWUDNVLRQL]PL që refuzoi plotësisht nga paraqitja e objekteve të botës, duke e ndjerë atë si kaos, si diçka e përbërë nga pjesë të palidhura me njëra-tjetrën, që më parë ishin së bashku. Shprehja 22
  • 30. HISTORI ARTI ³DUW DEVWUDNW´ sVKWs KXD]XDW QJD OLEUL L ¿OR]R¿W GKH KLVWRULDQLW Ws DUWLW :RUULQJHU Ts GHO Ps  PH WLWXOOLQ ³$EVWUDNVLRQL GKH LQWXLWD´ 1s (YURSs GKH Qs 6KWHWHW H %DVKNXDUD të Amerikës, zhvillohen rryma artistike që e shkëpusin artin, sidomos pikturën, nga objektivi i saj tradicional i paraqitjes së natyrës. Piktura nis të bëhet abstrakte e të ekzistojë vetëm për vete, si një lojë formash ose ngjyrash. Është e pamundur të shpjegosh thelbin e çdo vepre të tillë, por nuk është e domosdoshme dhe ta bësh atë. 'XKHW YHWsP Ws NXSWRKHW Ts NsVKWX GXNHW GKH ODUJLPL QJD UHDOLWHWL GKH SDNsQDTsVLWs e botës, dhe ndjenja e frikës përpara këtyre pakënaqësive, dhe vetmia e njeriut, i cili e kupton absurditetin e kohës së tij. Protesta dhe vetmia janë linjat më kryesore të modernizmit. Midis modernistëve në kulturë mund të përmendim emrat e mëdhenj, si 3DEOR 3LNDVR $QUL 0DWLV 6DOYDWRUH 'DOL Surealizmi, rrymë që u krijua midis dy luftërave botërore, shkon më thellë në botën e EUHQGVKPH Ws QMHULXW 3sU KHUs Ws SDUs WHUPLQ ³VXUHDOL]sP´ H SsUGRU *LMRP $SROLQHU Qs SDUDWKsQLHQ H GUDPsV ³6LVsW H 7LUH]LDV´  0s  VXUHDOL]PLQ H SsUNX¿]RMQs VL ³DXWRPDWL]sP L NXOOXDU SVLNRORJMLN´ QsSsUPMHW Ws FLOLW GXDQ Ws VKSUHKLQ IXQNVLRQLPLQ real të mendimit, me gojë, me shkrim apo me ndonjë mënyrë tjetër. Surealizmi është diktim i mendimit, pa ndonjë kontroll të arsyes e jashtë çdo shqetësimi estetik e moral. 6XUHDOL]PL sVKWs OsYL]MH H ³oOLULPLW WRWDO Ws VKSLUWLW GKH JMLWKoNDMH Ts L QJMDQ VKSLUWLW´ .XOWXUD PDVLYH RVH SRS DUWL VL QMs NULMLPWDUL H VKHNXOOLW ;; Në perëndim popular art (arti popullor) shkurtimisht pop art, është një lëvizje artistike që, në fund të viteve SHVsGKMHWs GKH Qs YLWHW JMDVKWsGKMHWs GXNH X IUPs]XDU QJD DUWL SRSXOORU PRGL¿NRQ thellësisht pikturën. Ajo paraqet objektet më të rëndomta që i ngre lart shoqëria e NRQVXPLW 'LVD NDQs QsQYL]XDU VKLMHQ H NHTH Ws NXOWXUsV PDVLYH Qs NsWs PsQUs ³3sU popin është karakteristikë përdorimi i asaj që përbuzet. I mëshohet fort mjeteve më praktike, më pak estetike, më pëllitëse të publicitetit. Kjo është gjëja më pop. Sa më VKXPs ODUJRKHPL SUHM VDM DT Ps VKXPs ODUJRKHPL SUHM SRSLW´ .XOWXUD PDVLYH SsUGRU WHNQLND Ws UHMD VL D¿VKH Ws VKNDOD¿WXUD NROD]KH PRQWLPH VNXOSWXUD SUHM JLSVL HWM 1s (YURSs NXOWXUD PDVLYH ¿OOLPLVKW GROL VL QMs RSR]LWs H NXOWXUsV ]UWDUH H FLOD LVKWH e lidhur me shtetin, me propagandën e tij dhe përhapej nëpërmjet instituteve edukuese dhe kishës. Kultura masive realizon arratisjen nga realiteti në botën e fantazisë, duke dalë kështu si një lloj mitologjie e shekullit XX. Bota e kulturës masive është e madhe: ajo përfshin në vetvete reklamën, show biznes-in, kinemanë popullore, gjinitë televizive VL PX]LNsQ H KROOHYH ¿OPDW H WPHUULW GLVD QJD IRUPDW H OHWsUVLVs GKH VKXPs Ws WMHUD Ws ngjashme me këto. Natyrisht, pop arti lindi në vendet më të zhvilluara kapitaliste. Tabloja e parë pop është NROD]KL L DQJOH]LW 5LFKDUG +DPLOWRQ PH WLWXOO ³o¶PXQG W¶L EsMs YDWUDW WRQD VRW NDT Ws EXNXUD H VLPSDWLNH"´ +DPLOWRQ H SsUVKNUXDQ NsWs DUW VL ³SRSXOORU MHWsVKNXUWsU SURGXNW PDVLY L OLUs GKH L SsOTHVKsP´ 0HJMLWKDWs Qs GLVD YHQGH NXOWXUsQ PDVLYH H TXDMQs shpesh si një pseudo kulturë ose kundër kulturë. 3RVWPRGHUQL]PL ± NXOWXUs H IXQGVKHNXOOLW ;; është një fenomen i ri në kulturë dhe një marrëdhënie e re me realitetin, e cila lindi në vitet gjashtëdhjetë të shekullit XX, si UHDNVLRQ L WURQGLWMHYH JOREDOH Qs NsVDM NRKH ' OXIWsUD ERWsURUH Ws FLODW NULMXDQ DUPs 23
  • 31. HISTORI ARTI të tmerrshme, vunë në rrezik ekzistencën e këtij planeti, zhvillimi i madh i teknikës, perspektiva e katastrofës globale ekologjike, kurorëzuan shumë ideale dhe shpresa të kohëve të kaluara. U ngrit pyetja për fatin e njerëzimit dhe natyrisht për fatet e kulturave të ndryshme. U shfaqën shumë teori, të cilat përpiqeshin të kuptonin dhe të shpjegonin, në këtë ose në atë mënyrë, të kaluarën dhe të parashikonin të ardhmen. Lindi nevoja për të gjetur mënyra të reja për të shpjeguar dhe analizuar botën, vendin e njeriut në botë, marrëdhënieve midis njerëzve, gjeneratave dhe kulturave. 6KHNXOOL ;; QXN NULMRL DVQMs VLVWHP ¿OR]R¿N JMLWKsSsUIVKLUsV Ws WLOOs VL H +HJHOLW .DQWLW GKH ¿OR]RIsYH Ws WMHUs Ws NDOXDUsV 1s Ws NXQGsUW N VKHNXOO VL Qs NXQGsUYsQLH Ws Vs kaluarës lindi shumë pikëpamje, qëndrime dhe mënyra teorizimi. Një nga pikëpamjet postmoderniste mbi botën bëhet refuzimi nga konceptet e përgjithshme kulturore ose historike. Mendohej që vetëm pikëpamje të shumta mbi botën, të ndihmojnë të shihet larmishmëria e botës dhe rrugët e ndryshme të mundura për njerëzimin. Përpjekjes të shkencës së të shkuarës, e cila e vinte theksin në tiparet e përbashkëta të dukurive që studionte, postmodernizmi i shihte në studimet e tij të ndara dhe të menduara në mënyrë të ndryshme. Megjithatë, sado të mprehta të ishin zhgënjimet në shekullin XX mbi arsyen, humanizmin, të ardhmen e ndritshme, sa më shumë afrohej fundi i shekullit, aq më shpesh dhe më fort jehuan ngurrimi dhe frika për të refuzuar plotësisht vlerat e të kaluarës. Kërkimi për dialog me traditat e të shkuarës është po aq e nevojshme, si dhe ruajtja e humanizmit, sepse kjo humbje nuk është vetëm një humbje njerëzore, por e vetë njerëzimit. Si rrjedhojë, në shekullin XX, si kurrë më parë, u ngrit pyetja që ruajtja e kulturës është pikë së pari ruajtja e botës dhe e gjithë njerëzimit. 24
  • 32. HISTORI ARTI MËSIME MODEL Mësimi 1 Linja: Historia artit pamor Tema mësimore: Baroku Çështjet kryesore të marra në studim: o Karakteristikat e përgjithshme të periudhës baroke, dhe ato të artit pamor si një art revolucionar o Arkitektura dhe përfaqësuesit o Skulptura - një art i integruar në arkitekturë, përfaqësuesit o Piktura, përfaqësuesit o Lexojmë një vepër arti 2EMHNWLYDW Në përfundim të orës së mësimit, nxënës/i,-ja duhet: - Të përshkruajë karakteristikat e përgjithshëm të kësaj periudhe dhe ato të artit pamor. Të përshkruajë karakteristikat kryesore të arkitekturës së kësaj periudhe dhe përfaqësuesit e saj. - Të përshkruajë karakteristikat kryesore të skulpturës së kësaj periudhe dhe artistin më përfaqësues. - Të përshkruajë karakteristikat kryesore të pikturës për këtë periudhë. - Të njohë disa nga artistët më përfaqësues të kësaj periudhe dhe të përshkruajë karakteristikat kryesore të punës së tyre. - Të njohë disa nga veprat më përfaqësuese dhe të analizojë një prej tyre. Terma kyç: EDURNX DUW UHYROXFLRQDU NRPSR]LPH VNHQRJUD¿NH VNXOSWXUD H LQWHJUXDU në arkitekturë. Metodat e përdorura: bisedë, diskutim. =KYLOOLPL L PsVLPLW 25
  • 33. HISTORI ARTI Çështja e parë: Pyetje që çojnë në diskutim të temës mësimore të marrë në shqyrtim: x Cilat janë karakteristikat e përgjithshme dhe zbulimet shkencore të periudhës baroke? x Çfarë është arti barok? x Cili ishte misioni i artit dhe artistit në periudhën baroke? x &LODW LVKLQ NDUDNWHULVWLNDW NUHVRUH Ws DUWLW ¿JXUDWLY Qs NsWs SHULXGKs" Kuptimi i tyre x Arti barok është shprehje e revolucionit kulturor që bëhet në emër të katolicizmit. x Artit iu ngarkua misioni i përfaqësimit të mendimit fetar, duke treguar rrugën e vërtetë drejt shpëtimit. Për këtë arsye, mesazhi i tij duhet të ishte i qartë dhe i kuptueshëm. x Artisti duhet të shpaloste imagjinatën. x x x x x Masat klasike, shprehja e artit të Rilindjes, ua lanë vendin gjesteve shprehëse. Në arkitekturë hapësirat ishin të nyjëzuara (artikuluara). Arti përdori një repertor të pasur me dekorime, skena teatrale, vepra artizanale. Teknikat artistike u përsosën. Arti duhet të tregonte madhështinë e Zotit. Perspektiva nuk ishte më mjet njohës i hapësirës, përkundrazi, paraqiste një realitet imagjinar, gati të pafund, duke u mbështetur në konceptin e një hapësire SD OLPLWH Ws *DOLOHXW 8 D¿UPXDQ VXEMHNWH Ws UHMD SLNWXUH Ws NDUDNWHUL]XDUD QJD UHDOL]PL VL SsU shembull, natyra e qetë. dsVKWMD H GWs $UNLWHNWXUD GKH SsUIDTsVXHVLW x Çfarë lloj ndërtesash u zhvilluan? x Përse Roma i afroi artistët për të interpretuar idealin e ri estetik? x Cilët ishin artistët dhe arkitektët më të njohur të kësaj periudhe? x 3sU oIDUs VKTXKHW DUNLWHNWXUD H )UDQoHVNR %RURPLQLW" Çështja e tretë: Skulptura - një art i integruar në arkitekturë x Cili ishte roli i skulpturës baroke? x Përse e quajmë skulpturën një art të integruar në arkitekturë? x Cila është vepra e artit që na e tregon më së miri këtë? x Cili është autori i kësaj vepre? x Çfarë paraqet vepra? x Unitet midis kujt ka krijuar autori në këtë vepër? dsVKWMD H NDWsUW 3LNWXUD GKH SsUIDTsVXHVLW NUHVRUs x Cilat ishin temat me të cilat operuan piktorët e periudhës baroke? x Çfarë efektesh përdorën piktorët në veprat e tyre? 26
  • 34. HISTORI ARTI x x x x Cilët janë përfaqësuesit e pikturës baroke? Cilat ishin karakteristikat kryesore të Karavaxhos? Cilat ishin personazhet që përdori Karavaxho në pikturat e tij? Cilat ishin karakteristikat e Rembrantit dhe cilat ishin subjektet që përdori ai? dsVKWMD H SHVWs /H[RMPs QMs YHSsU DUWL 'LVNXWRMPs PEL YHSUsQ ³/DV 0HQLQDV´ Ws 9HODVNHVLW ( ]EsUWKHMPs DWs GXNH GUHMWXDU pyetje: x x x x Cilët janë personazhet që ndodhen në vepër? Cilët personazhe po pikturon autori dhe si e kuptojmë këtë? Cila është loja vizuale që krijon autori në këtë vepër dhe pse? Çfarë ka dashur autori të na thotë me paraqitjen e dy realiteteve që krijon në veprën e tij? 1. Punë krijuese: 1DWUD H THWs x Vendosni mbi tryezë disa objekte. Vizatoni me laps skemën kompozicionale dhe kontrolloni përmasat e objekteve. x Vëzhgoni vendosjen në thellësi dhe kujtoni se disa objekte mund të jenë pjesërisht të fshehura. x Përfundoni vizatimin duke iu dhënë formën e duhur objekteve. x Realizoni volumet e objekteve nëpërmjet dritëhijes me laps. Ruani burimin e dritës. 2. 7HDWUL GKH VNHQRJUD¿D Në njëmijë e gjashtëqindtën arti teatral pati një zhvillim të madh. Zgjidhni një tekst WHDWUDO Ws HSRNsV GKH YL]DWRQL GLVD ERFHWH SsU VNHQRJUD¿Qs GKH NRVWXPHW 0EOLGKQL materiale mbi veshjet dhe mjedisin ku zhvillohen ngjarjet. Vlerësimi: Nxënësit do të vlerësohen për: o 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL WHPsQ PsVLPRUH o Evidentimin e karakteristikave kryesore të periudhës baroke. o Njohjen dhe përshkrimin e karakteristikave kryesore të arkitekturës, skulpturës dhe pikturës të periudhës baroke. o Njohjen e karakteristikave kryesore të autorëve që janë në tekst. o Aftësitë analizuese të një vepre arti të kësaj periudhe. 27
  • 35. HISTORI ARTI Mësimi 2 Linja: Historia artit pamor. 7HPD PsVLPRUH $UWL URNRNR Qs VKsUELP Ws PEUHWsUYH GKH DULVWRNUDFLVs Çështjet kryesore të marra në studim: o Karakteristikat e përgjithshme të periudhës rokoko si një gjuhë ndërkombëtare. o Arkitektura dhe pallati i Versajës o Piktura përfaqësuesit, Anton Vato, Sharden o Lexojmë një vepër arti 2EMHNWLYDW Në përfundim të orës së mësimit, nxënës/i,-ja duhet: - Të përshkruajë karakteristikat e përgjithshme të kësaj periudhe. - Të përshkruajë karakteristikat kryesore të arkitekturës, duke u mbështetur në karakteristikat e pallatit të Versajës. - Të përshkruajë karakteristikat kryesore të pikturës për këtë periudhë. - Të njohë dy nga artistët më përfaqësues të kësaj periudhe dhe të përshkruajë karakteristikat kryesore të punës së tyre. - Të njohë veprën më përfaqësuese të autorëve dhe të analizojë një prej tyre. Terma kyç: GHNRULPL HOHJDQFD SUR¿O WHNQLN GKRPD H HUUsW Metodat e përdorura: bisedë, diskutim. =KYLOOLPL L PsVLPLW Çështja e parë: Karakteristikat e përgjithshme të periudhës rokoko si një gjuhë QGsUNRPEsWDUH Hapat që çojnë në diskutim të temës mësimore të marrë në shqyrtim: x x Ku dhe kur e ka origjinën arti rokoko dhe ku u përhap? Çfarë krijojnë artistët artizanë dhe me çfarë materialesh punojnë? 28
  • 36. HISTORI ARTI x x 1s OLGKMH PH Ns X ]KYLOOXD GHNRULPL GKH Qs o¶IRUPs X ]KYLOOXD DL" Cili element i artit luajti një rol të rëndësishëm tek dekorimi i ambientit? Kuptimi i tyre: x Rokoko H SDWL RULJMLQsQ QJD )UDQFD UUHWK YLWHYH  H SUHM DQGHM X SsUKDS Qs vende të tjera të Evropës, deri më 1760. x 6SHFLDOL]LPLQ H DUWLW GUHMW QMs SUR¿OL WHNQLN DUWLVWsW DUWL]DQs NULMRMQs GHNRULPH madhështore duke përdorur materiale të ndryshme, si: dru, bronz, majolikë, xham, stuko allçie, stofra. x Vendosjen e dekorimeve brenda një arkitekture racionale (të arsyeshme) për nga format e kompozuara. x Konceptimin në brendësi të hapësirave arkitektonike në unitet me mobilimin GKH GHNRULPLQ 'HNRULPHW JMDUSsURMQs PH YDULDFLRQH GKH QJMDMQs PH QMs ELPs që zhvillohet duke u ngjitur nëpër mure dhe pasqyra, duke krijuar forma të përdredhura dhe të lira, shpesh asimetrike. x Rolin thelbësor që luan linja: me dredha dhe hijeshi, ajo krijon ndjesinë e lëvizjes që konsiderohet si një kusht i së bukurës. Çështja e dytë: Arkitektura dhe Pallati i Versajës x A keni dëgjuar për pallatin e Versajës? x Ku ndodhet dhe kush e ndërtoi? x Çfarë karakteristike duhej të kishte pallati i Versajës? x 3sUVH /XLJML L ;,9 TXKHM ³PEUHWL GLHOO´" x Cili ishte karakteri i stilit të këtij pallati ? dsVKWMD H WUHWs 3LNWXUD GKH SsUIDTsVXHVLW $QWRQ 9DWR GKH 6KDUGHQ x Cila ishte karakteristika kryesore e pikturës së periudhës rokoko dhe ku ndryshon me atë baroke? x Si e nisi karrierën artistike Anton Vato dhe çfarë u bë ai për oborrin mbretëror? x Cilat ishin subjektet e pikturës së Vatosë? x Cili është titulli i një prej veprave më të njohura të tij? x Cili është artisti që nuk i pranoi rregullat e oborrit? x Çfarë temash parapëlqente Sharden? x Si i pikturonte objektet në veprat e tij Sharden? dsVKWMD H WUHWs /H[RMPs QMs YHSsU DUWL 'LVNXWRMPs PEL YHSUsQ “Kthim me anije nga Kithera” të Anton Vatosë. E zbërthejmë atë duke drejtuar pyetje: x A duket kjo një vepër që tregon elegancën e stilit rokoko? x Çfarë shohim në vepër? x Kush është ishulli Kithera? 29
  • 37. HISTORI ARTI x x x Cila është atmosfera që bie në sy në vepër? 6L SDVTURKHW NMR DWPRVIHUs WHN ¿JXUDW H QMHUs]YH" A është kjo një vepër karakteristike e kësaj periudhe dhe pse? Punë krijuese: x Dhoma e errët 'KRPD H HUUsW Ws QGLKPRQ Ws VKRKsVK REMHNWLQ RVH SHL]D]KLQ H SDVTUXDU Ws SORWs dhe me detaje. Për këtë arsye u përdor nga piktorët e njëmijë e gjashtëqindtës. %D]RKHW Qs SDULPLQ H QGsUWLPLW Ws PDNLQsV IRWRJUD¿NH %UHQGD GKRPsV Vs errët hapet një hapësirë që lejon dritën bashkë me imazhin të projektohen kokëposhtë në faqen përballë. Nëpërmjet sistemit të lenteve dhe pasqyrave LPD]KL UHÀHNWRKHW L GUHMWs GKH L SDVWsU PEL QMs SOODNs [KDPL 'XNH YHQGRVXU mbi xham një copë letër, mund të realizohet kështu një skicë nga peizazhi ose objekti i zgjedhur. Këtu mund të vihen re disa elemente të realitetit, që syri nuk i kap. 1. Ndërtojmë një dhomë të errët Për të ndërtuar një dhomë të errët mund të përdorim një kuti kartoni, një tub të vogël prej kartoni dhe një lente konvekse. x x x x 1s QMs DQs Ws NXWLVs YHQGRVLP WXELQ H NDUWRQLW VL Qs ¿JXUs Presim një dritare në faqen e kundërt të kartonit dhe e mbulojmë me letër kalk. Vendosim lentën te tubi i kartonit. Rrotullojmë tubin derisa imazhi të stampohet te letra kalk në fund të kutisë. Vlerësimi: Nxënësit do të vlerësohen për: o 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL WHPsQ PsVLPRUH o Evidentimin e karakteristikave kryesore të periudhës rokoko. o Njohjen dhe përshkrimin e karakteristikave kryesore të arkitekturës dhe pikturës së periudhës rokoko. o Njohjen e karakteristikave kryesore të autorëve që janë në tekst. o Aftësitë analizuese të një vepre arti të kësaj periudhe. Mësimi 3 Linja: Historia artit pamor. 30
  • 38. HISTORI ARTI 7HPD PsVLPRUH 1HRNODVLFL]PL Çështjet kryesore të marra në studim: o Karakteristikat e përgjithshme të periudhës neoklasike. o Piktura, përfaqësuesit o Skulptura, përfaqësuesit, arkitektura. o Lexojmë një vepër arti 2EMHNWLYDW Në përfundim të orës së mësimit, nxënës/i,-ja duhet: - Të përshkruajë karakteristikat e kësaj periudhe. - Të përshkruajë karakteristikat kryesore të skulpturës së kësaj periudhe dhe artistin më përfaqësues. - Të përshkruajë karakteristikat kryesore të pikturës për këtë periudhë. - Të njohë dy nga artistët më përfaqësues të kësaj periudhe dhe të përshkruajë karakteristikat kryesore të punës së tyre. - Të njohë disa nga veprat më përfaqësuese dhe të analizojë një prej tyre. Terma kyç: zbulimet arkeologjike, mendimi iluminist, bukuri ideale. Metodat e përdorura: bisedë, diskutim. =KYLOOLPL L PsVLPLW Çështja e parë: Karakteristikat e periudhës neoklasike Hapat që çojnë në diskutim të temës mësimore të marrë në shqyrtim: x Kur u përhap neoklasicizmi? x Cilës periudhë historike iu referuan artistët neoklasikë? x Cilat ishin ato zbulime arkeologjike që ndikuan në artin neoklasik? x Cilat ishin disa nga parimet e neoklasicizmit dhe ku ndryshon ai me artin barok? Kuptimi i tyre: x Neoklasicizmi u përhap në Evropë në gjysmën e dytë të shekullit XVII. x Arti neoklasik iu referua periudhës klasike greke dhe romake. x Në artin neoklasik ndikuan zbulimet arkeologjike të bëra në Pompei dhe Erkolano. x Ndryshe nga dekorimi i artit barok të vonë, ata parapëlqenin forma të qeta dhe të ekuilibruara. x Vepra e artit neoklasik u frymëzua nga parimi i thjeshtësisë dhe ishte në kërkim Ws QMs ³EXNXULH LGHDOH´ Ts TsQGURQWH PEL SDVLRQHW x . LGHDO QXN PXQG Ws DUULKHM QsSsUPMHW QMs LPLWLPL Ws SDVWsU LVKWH IUPs]LPL L artistit që bashkoi në një ekuilibrin, harmoninë dhe përmasat. 31
  • 39. HISTORI ARTI dsVKWMD H GWs 3LNWXUD GKH SsUIDTsVXHVLW x Nga se u karakterizua piktura dhe vizatimi neoklasik? x Cilat elemente të pikturës vlerësuan më shumë piktorët neoklasikë? x &LOL sVKWs DUWLVWL Ps SsUIDTsVXHV L QHRNODVLFL]PLW Qs )UDQFs" x dIDUs YHSUDVK VWXGLRL =KDN OXL 'DYLGL GKH FLOD sVKWs YHSUD H WLM Ps H QMRKXU" x Cilat ishin temat që parapëlqente Ingres? x Cilat nga punët e tij janë vlerësuar si më mbresëlënëset? x Cili ishte elementi më i rëndësishëm për Ingresin në pikturë? dsVKWMD H WUHWs 6NXOSWXUD SsUIDTsVXHVLW DUNLWHNWXUD x Çfarë roli mori skulptura gjatë periudhës neoklasike? x Cili është skulptori më i njohur neoklasik italian? x Çfarë elementesh huazoi ai nga arti klasik dhe me çfarë elementesh i pasuroi krijimet e tij? x Cila është një nga veprat e tij më të njohura? x Cila ishte karakteristika kryesore e arkitekturës neoklasike? x Cilat nga ornamentet e arkitekturës klasike u përdorën në këtë periudhë? dsVKWMD H WUHWs /H[RMPs QMs YHSsU DUWL 'LVNXWRMPs PEL YHSUsQ “Marati” Ws 'DYLGLW ( ]EsUWKHMPs DWs GXNH GUHMWXDU SHWMH x x x x x x x x Kush është personazhi në vepër? Në çfarë pozicioni paraqitet Marati? Cilat ishin arsyet që Maratit i duhej të kalonte shumë kohë në këtë mënyrë? Çfarë dini ju për Maratin nga historia, çfarë përfaqësonte ai? Kush e vrau Maratin? 3VH LVKWH DL QMs KHUR SsU 'DYLGLQ" Si e përshkruan drita tablonë? Ku duket ndikimi i artit grek? Punime x Termin klasik, kur i referohemi muzikës, e shohim të mishëruar në veprën e Amadeus Moxart. Qartësia, përmasat e sakta, balanca, rrjedhshmëria dhe hijeshia NDUDNWHUL]RMQs YHSUsQ H 0R[DUWLW 'sJMRQL QMs SMHVs PX]LNRUH QJD 0R[DUWL GKH NUDKDVRQL FLOsVLWs Ts MX GsJMRQL PH FLOsVLWs YL]XDOH Ws DUWLW QHRNODVLN 'LVNXWRQL vëzhgimet tuaja me shokët. Vlerësimi: Nxënësit do të vlerësohen për: o 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL WHPsQ PsVLPRUH o Evidentimin e karakteristikave kryesore të periudhës neoklasike. o Njohjen dhe përshkrimin e karakteristikave kryesore të pikturës në periudhën 32
  • 40. HISTORI ARTI o o neoklasike dhe përfaqësuesit e saj. Njohjen e karakteristikave kryesore të skulpturës dhe arkitekturës neoklasike. Aftësitë analizuese të një vepre arti të kësaj periudhe. Mësimi 4 Linja: Historia artit pamor. Tema mësimore: Romantizmi dhe realizmi Çështjet kryesore të marra në studim: o Karakteristikat e përgjithshme të periudhës romantike. o Piktura dhe përfaqësuesi kryesor. o Karakteristikat e përgjithshme të periudhës së realizmit. o Piktura dhe përfaqësuesi kryesor. o Lexojmë një vepër arti 2EMHNWLYDW Në përfundim të orës së mësimit, nxënës/i,-ja duhet: - Të përshkruajë karakteristikat e periudhës romantike. - Të përshkruajë karakteristikat kryesore të pikturës së kësaj periudhe dhe të njohë artistët më përfaqësues. - Të përshkruajë karakteristikat e periudhës së realizmit. - Të përshkruajë karakteristikat kryesore të pikturës realiste dhe të njohë përfaqësuesit kryesorë. - Të njohë disa nga veprat më përfaqësuese dhe të analizojë një prej tyre. Terma kyç: kompozimi historik, piktura e peizazhit, ndërgjegjësim civil i artistit, temat me ngjarje sociale dhe politike, art akademik. Metodat e përdorura: bisedë, diskutim. =KYLOOLPL L PsVLPLW Çështja e parë: Karakteristikat e periudhës romantike Hapat që çojnë në diskutim të temës mësimore të marrë në shqyrtim: x x x x Cilat arte përfshiu periudha romantike? Ku u zhvillua dhe sa zgjati si periudhë romantizmi? Kujt iu kundërvu romanticizmi? Çfarë roli mori artisti romantik dhe çfarë pasqyroi në veprat e tij? 33
  • 41. HISTORI ARTI Kuptimi i tyre: x 5RPDQWL]PL sVKWs QMs UUPs DUWLVWLNH Ts SsUIVKLX DUWLQ ¿JXUDWLY OLWHUDWXUsQ muzikën. x 1JD *MHUPDQLD NX X ]KYLOOXD Qs JMVPsQ H GWs Ws VKHNXOOLW ;9,, X SsUKDS Qs të gjithë Evropën, deri në fund të shekullit XVIII. x Mendimi romantik iu kundërvu neoklasicizmit, i cili u bazua në artin grek dhe romak. x Artisti u bë zëdhënës i realitetit social dhe politik të kohës së tij, duke lartësuar parimet e identitetit kombëtar nëpërmjet pasqyrimit të luftës për liri të popullit që i përket. Çështja e dytë: 3LNWXUD GKH SsUIDTsVXHVL NUHVRUs x Cilët janë disa nga artistët më kryesorë të kësaj periudhe? x 1s oIDUs JMLQLH H ]KYLOORL DNWLYLWHWLQ H WLM DUWLVWLN 'HODNUXD" x &LOL LVKWH HOHPHQWL Ps L UsQGsVLVKsP Qs SLNWXUs SsU 'HODNUXDQs" x Në çfarë gjinie punuan kryesisht piktorët anglezë? x Cilat janë disa nga karakteristikat e pikturës së Ulliam Tërnër? x &LOD sVKWs WHPDWLND Ts VKSDORV JMDWs NULMLPWDULVs Vs WLM )UDQFHVNR *RMD" Çështja e tretë: Karakteristikat e periudhës së realizmit Hapat që çojnë në diskutim të temës mësimore të marrë në shqyrtim: x x x x x Ku lindi realizmi piktorik dhe ku u përhap? Çfarë merr përsipër të interpretojë realizmi? Për çfarë dallohet kjo periudhë? Cilat janë temat që zgjedhin artistët për veprat e tyre? Kujt ju kundërvunë artistët realistë? Kuptimi i tyre: x Realizmi piktorik është një lëvizje e mendimit që përfshin edhe letërsinë, e cila X IRUPXD Qs )UDQFs GKH X SsUKDS Qs Ws JMLWKs (YURSsQ x Realizmi interpreton transformimin e thellë social që po ndodhte në Evropë në dekadat e para të shekullit. x 'HQRQFLPLQ H VLVWHPLW Ws UL SROLWLN GKH VRFLDO x Ndërgjegjësimin civil të artistit, i cili e përdor punën e tij si një mjet për të shndërruar realitetin. Ai ndodhet në vijën e parë të luftës politike. x Zgjedhjen e temave nga realiteti dhe shfaqjen në piktura të fshatarëve, punëtorëve dhe ngjarjeve sociale e politike të kohës. x Kundërvënien ndaj artit akademik dhe përpjekjeve për të rinovuar gjuhën artistike, në emër të lirisë së shprehjes. 34
  • 42. HISTORI ARTI Çështja e katërt: 3LNWXUD GKH SsUIDTsVXHVL NUHVRUs x .XVK QMLKHW VL QLVPsWDUL L SLNWXUsV UHDOLVWH Qs )UDQFs" x Cila ishte vepra e Kurbesë që krijoi skandal për kohën dhe pse? x A ishte ky çasti i lindjes së lëvizjes realiste? x dIDUs LVKWH DUWL SsU 'RPMHQs" x Cilat janë karakteristikat e veprës së tij? dsVKWMD H SHVWs /H[RMPs QMs YHSsU DUWL 'LVNXWRMPs PEL YHSUsQ “Pushkatimi i 3 Majit” Ws *RMsV ( ]EsUWKHMPs DWs GXNH GUHMWXDU pyetje: x x x x x Çfarë përshkruan autori në këtë vepër? Cilët janë protagonistët e saj dhe çfarë shohim? A nuk duket se tabloja është e ndarë në dy pjesë, si e kuptojmë këtë? &LOLQ HOHPHQW ND SsUGRUXU DUWLVWL SsU W¶L GKsQs GUDPDWLFLWHW YHSUsV" Çfarë denoncon artisti në vepër dhe çfarë do të thotë lufta për të? Punime: ese 1. *RMD Qs NDUULHUsQ H WLM Ws KHUVKPH ]JMRGKL VWLOLQ URNRNR JMs Ts H EsUL HGKH Ps Ws IDPVKsP 'XNH Ys]KJXDU PH NXMGHV NULMLPWDULQs H WLM QGDMHQL Qs etapa, duke ilustruar me veprat përkatëse çdo etapë. 2. 'XNH X QLVXU QJD SRUWUHWHW Qs SLNWXUsQ H PsVLSsUPH Ws .XUEHVs VWXGLRQL ¿]LRQRPLQs H SHUVRQD]KHYH Ws QGUVKPH GKH HOHPHQWHW H NDUDNWHULW shprehës. Provoni të riprodhoni efektet me një skicë të përgjithshme. Vlerësimi: Nxënësit do të vlerësohen për: o 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL WHPsQ PsVLPRUH o Evidentimin e karakteristikave kryesore të periudhës romantike dhe realiste. o Njohjen dhe përshkrimin e karakteristikave kryesore të pikturës, të periudhave romantike dhe realiste nëpërmjet veprës së përfaqësuesve kryesorë. o Aftësitë analizuese të një vepre arti të njërës nga periudhat. Mësimi 5 Linja: Historia artit pamor Tema mësimore: Impresionizmi 35
  • 43. HISTORI ARTI Çështjet kryesore të marra në studim: o Karakteristikat e përgjithshme të periudhës impresioniste. o Elementet vizuale të pikturës impresioniste o Përfaqësuesi kryesor. o Karakteristikat dhe risitë e pikturës pointiliste. o Arkitektura. 2EMHNWLYDW Në përfundim të orës së mësimit, nxënës/i,-ja duhet: - Të përshkruajë karakteristikat e periudhës impresioniste. - Të përshkruajë elementet vizuale të pikturës impresioniste - Të njohë dy nga përfaqësuesit kryesorë të periudhës. - Të përshkruajë karakteristikat e pikturës pointiliste. - Të njohë disa nga veprat më përfaqësuese. Terma kyç: GULWD VKHQMD QJMUD IRWRJUD¿D ]EsUWKLPL L QJMUDYH WHRULD H QJMUsV Metodat e përdorura: bisedë, diskutim. =KYLOOLPL L PsVLPLW Çështja e parë dhe e dytë: Karakteristikat e periudhës impresioniste Hapat që çojnë në diskutim të temës mësimore të marrë në shqyrtim: x x x x x x x Kur lindi impresionizmi dhe kujt zhvillimi i hapi rrugë? Përse u quajtën impresionistë? Si e perceptojnë impresionistët natyrën? Çfarë pikturonin impresionistët në veprat e tyre? Cilat janë elementet vizuale në një vepër impresioniste? Ku punonin impresionistët? dIDUs UsQGsVLH SDWL IRWRJUD¿D Qs SLNWXUsQ LPSUHVLRQLVWH" Kuptimi i tyre: x Një grup piktorësh rreth viteve 1860 zhvilluan një gjuhë të re dhe kështu lindi LPSUHVLRQL]PL Ts Qs KDUNXQ NRKRU Ws G GKMHWsYMHoDUsYH GR W¶LX KDSs UUXJs kërkimeve artistike të mëvonshme. x Piktorët impresionistë synonin të mblidhnin impresionin (përshtypjen e parë vizive), duke studiuar natyrën. x Natyra paraqitet nëpërmjet ngjyrës, që ne e perceptojmë falë dritës. Ngjyrat e YHQGRVXUD Qs WHODMR MDQs Ws SDVWUD GKH Qs IRUPsQ H QMROOsV MHPL QH DWD Ts GXNH H Ys]KJXDU NXDGULQ NXSWRMPs IRUPsQ Ts ³QMROODW´ NDQs NRPSR]XDU x Piktorët pikturuan rrugët e mbushura me njerëz dhe arkitekturën e re madhështore. Qytetarët në bulevard ose në fshat, në hapësirat e një lokali ose 36
  • 44. HISTORI ARTI x x x në teatër, ishin aspektet e zakonshme, në dukje pa ndonjë rëndësi, që pikturonin impresionistët. 'ULWD VKHQMD OsYL]MD QJMUD Puna në ajrin e hapur, me dritën natyrale të ditës, i lejonte artistët të studionin IHQRPHQHW ¿]LNH GKH SHUFHSWXHVH Ws GULWsV VL GKH Ws VWXGLRQLQ SDULPHW H zbërthimit të ngjyrave. )RWRJUD¿D L GKD LPSXOV QMs SLNWXUH Ws UH Ts VXJMHURQWH SUHUMH Ws SDSULWXUD Ws kuadratit. U parapëlqye këndvështrimi nga poshtë, që e shkëpuste kuadratin nga rregullat e pikturës së mëparshme, si dhe i dha relief detajit. dsVKWMD H WUHWs 3sUIDTsVXHVLW NUHVRUs x Cilët janë disa nga përfaqësuesit kryesorë? x Cilat janë karakteristikat e veprës së Manet dhe një nga punët e tij më përfaqësuese? x Cilat janë karakteristikat e pikturës së Renuarit dhe çfarë studion në veprat e tij? Çështja e katërt: Karakteristikat dhe risitë e pikturës pointiliste x Përse u quajt pointilizëm dhe ku i thelluan kërkimet e tyre pointilistët? x Cili është procesi i punës së pointilistëve? x Cilët janë përfaqësuesit kryesorë të pointilizmit dhe ku u thellua puna e tyre? Çështja e katërt: Arkitektura x Cili ishte faktori që ndikoi dukshëm në zhvillimin e arkitekturës? x Kush është shembulli më i mirë i arkitekturës së kësaj periudhe? x Kush është projektuesi i kullës Eifel? x Cili është funksioni i kullës dhe vlera e saj estetike? Punime x Përdorni teknikën pointiliste në ndërtimin e një peizazhi. Vëzhgoni me kujdes shembullin e pikturës dhe përdorni vendosjen, nëpërmjet pikëzimeve të ngjyrave parësore afër njëra-tjetrës për të krijuar ngjyrat dytësore. Vlerësimi: Nxënësit do të vlerësohen për: o 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL WHPsQ PsVLPRUH o Evidentimin e elementeve vizuale të pikturës impresioniste. o Njohjen dhe përshkrimin e karakteristikave kryesore të pikturës impresioniste dhe përfaqësuesve të tij. o Përshkrimin e karakteristikave dhe risive që solli piktura pointiliste. o Përshkrimin e karakteristikave të arkitekturës së periudhës. 37
  • 45. HISTORI ARTI Mësimi 6 Linja: Historia artit pamor Tema mësimore: Postimpresionizmi Çështjet kryesore të marra në studim: o Karakteristikat e periudhës postimpresioniste. o Piktura dhe përfaqësuesit kryesorë. o Lexojmë një vepër arti 2EMHNWLYDW Në përfundim të orës së mësimit, nxënës/i,-ja duhet: - Të përshkruajë karakteristikat e periudhës postimpresioniste. - Të përshkruajë karakteristikat kryesore të pikturës së kësaj periudhe nëpërmjet veprës së tre artistëve përfaqësues. - Të njohë disa nga veprat më përfaqësuese dhe të analizojë një prej tyre. Terma kyç: format gjeometrike, ngjyrat, intensiteti i ngjyrës. Metodat e përdorura: bisedë, diskutim. =KYLOOLPL L PsVLPLW Çështja e parë: Karakteristikat e periudhës romantike Hapat që çojnë në diskutim të temës mësimore të marrë në shqyrtim: x Çfarë shpreh artisti postimresionist dhe cilat janë elementet më të rëndësishme në pikturën e tij? x Ndaj kujt reagon artisti postimpresionist? Kuptimi i tyre: x $UWLVWL VKSUHK DWs Ts ND EUHQGD YHWHV )RUPD GKH QJMUD EsKHQ PMHWHW NUHVRUH për të shprehur interpretimin e botës. x Arti bëhet mjeti i reagimit ndaj modeleve të shoqërisë së re borgjeze, e cila LVKWH H LQWHUHVXDU Ps VKXPs SsU ¿WLPHW VHVD SsU YOHUDW VKSLUWsURUH Çështja e dytë: 3LNWXUD GKH SsUIDTsVXHVLW NUHVRUs x x x x Cilët janë përfaqësuesit postimpresionistë? Përse themi që Sezan krijoi një stil shumë origjinal? Çfarë elementesh studioi Sezani në pikturën e tij? Çfarë ndikimi patën punët dhe kërkimet e Sezanit në artin e 1900-të dhe konkretisht në cilën rrymë artistike? 38
  • 46. HISTORI ARTI x x x x x 6L H SsUGRUL QJMUsQ GKH oIDUs VKSUHKWH Qs SLNWXUsQ H WLM *RJHQL" dIDUs NDUDNWHULVWLNDVK NLVKWH 9DQ *RJX VL SLNWRU" Cila ishte tematika që përdori ai në pikturat e tij? Përse pikturat e tij karakterizohen nga një dritë e fortë? Cilat janë disa nga veprat e tij? Çështja e tretë: /H[RMPs QMs YHSsU DUWL 'LVNXWRMPs PEL YHSUsQ “Dy gratë” Ws *RJHQLW ( ]EsUWKHMPs DWs GXNH GUHMWXDU SHWMH x x x x x x Cilat janë personazhet që shohim në pikturë? Kujt vendi i përkasin këto dy gra? Si janë përdorur ngjyrat në këtë pikturë? $ sVKWs NMR QMs NDUDNWHULVWLNs Ts H VKRKLP HGKH WH SXQsW H WMHUD Ws *RJHQLW" A duket sikur këto gra të thjeshta paraqiten me shumë madhështi nga autori? 3sUVH DUWLVWL X ND GKsQs NDT UsQGsVL NsWUH G ¿JXUDYH" Punime 9s]KJRQL PH YsPHQGMH G YHSUDW H 9DQ *RJXW ³1JUsQsVLW H SDWDWHYH´ GKH ³1DWD PH MH´ ' YHSUD Ws NULMXDUD Qs SHULXGKD Ws QGUVKPH Ws NULMLPWDULVs Vs WLM %sQL GDOOLPLQ midis dy veprave dhe diskutoni në klasë me shokët. x A vihet re ndryshimi i tematikës në këto dy periudha? x Si është trajtimi i ngjyrës në këto dy vepra? x A ka përdorur artisti ngjyra të errëta në kompozimin e parë gjë e cila përfaqëson edhe periudhën e parë të tij? x A karakterizohet nga ngjyrat e forta dhe ndriçimi piktura e dytë që i përket edhe periudhës së dytë të punës së tij ku merret me eksperimentimin e ngjyrës? x 6L VKIDTHW VKHQMD JUD¿NH PsQUD H SXQLPLW
  • 47. Qs SLNWXUsQ H SDUs GKH VL Qs DWs të dytën? x A arrijmë të kuptojmë se si artisti e ka zhvilluar dhe përsosur më tej stilin e tij? Vlerësimi: Nxënësit do të vlerësohen për: o 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL WHPsQ PsVLPRUH o Evidentimin e karakteristikave të pikturës postimpresioniste. o Njohjen dhe përshkrimin e karakteristikave kryesore të pikturës postimpresioniste nëpërmjet përfaqësuesve të saj. o Analizën e një vepre të kësaj periudhe. 39
  • 48. HISTORI ARTI Mësimi 7 Linja: Historia artit pamor Tema mësimore: Art i ri Çështjet kryesore të marra në studim: o Karakteristikat e periudhës Art i ri. o Piktura dhe përfaqësuesi kryesor. o Arkitektura dhe përfaqësuesi kryesor. o Industria, artizanati dhe artet e aplikuara. o Lexojmë një vepër arti 2EMHNWLYDW Në përfundim të orës së mësimit, nxënës/i,-ja duhet: - Të përshkruajë karakteristikat e periudhës Art i ri. - Të përshkruajë karakteristikat kryesore të pikturës së kësaj periudhe. - Të përshkruajë karakteristikat e arkitekturës nëpërmjet përfaqësuesit më kryesor të saj. - Të njohë disa nga veprat më përfaqësuese dhe të analizojë një prej tyre. Terma kyç: eleganca, cilësi estetike, dekori, plastika e çimentos, motive, artizanat. Metodat e përdorura: bisedë, diskutim. =KYLOOLPL L PsVLPLW Çështja e parë: Karakteristikat e periudhës Art i ri Hapat që çojnë në diskutim të temës mësimore të marrë në shqyrtim: x Kur u zhvillua dhe ku u përhap Arti i ri? x Nga se u karakterizua Arti i ri? x Cilat ishin fushat që përfshiu Art i ri? x Përse iu kundërvu prodhimit industrial? x Nga u frymëzua? Kuptimi i tyre: x U zhvillua në dhjetëvjeçarët e fundit të tetëqindtës dhe në dhjetëvjeçarin e dytë të nëntëqindtës. U përhap në të gjithë Evropën dhe u quajt Art Nouveau Qs )UDQFs Modern Style në Angli, Jungendstil Qs *MHUPDQL 0RGHUQL]PR në l Spanjë, Liberty ose 6WLOH ÀRUHDOH në Itali. x ³$UWL L UL´ X NDUDNWHUL]XD QJD HOHJDQFD Ts X Es HOHPHQWL GDOOXHV L ERUJMH]LVs Vs pasur. x Kjo lëvizje përfshiu shumë fusha, si: arkitektura dekorative, dekorimi dhe artet 40
  • 49. HISTORI ARTI x x e aplikuara. Iu kundërvënë prodhimit industrial me shije mediokre. Ai u frymëzua nga format e natyrës. Këtu përmendim anën dekorative, e cila duket e çliruar nga simetria e saktë e stileve të së kaluarës. dsVKWMD H GWs 3LNWXUD GKH SsUIDTsVXHVLW NUHVRUs x Kush është përfaqësuesi më i njohur i pikturës në këtë periudhë? x Cila ishte karakteristika kryesore e pikturës së Klimtit? x Cilat janë ato elemente që tregojnë se vepra e tij mban shijen estetike të kohës? x Cilat janë disa nga veprat e tij? Çështja e tretë: $UNLWHNWXUD GKH SsUIDTsVXHVLW NUHVRUs x Cilat ishin materialet të cilat ndihmuan zhvillimin e gjuhës shprehëse në arkitekturë? x Ku u mbështetën dekorimet në arkitekturën e kësaj periudhe? x Cilët janë arkitektët më të njohur të kësaj periudhe? x &LODW MDQs GLVD QJD NDUDNWHULVWLNDW NUHVRUH Ws DUNLWHNWXUsV Vs *DXGLW" x Cilat janë disa nga veprat më të njohura të tij? Çështja e katërt: Industria, artizanati dhe artet e aplikuara x Ku qëndron ndryshimi midis prodhimit industrial dhe atij artizanal? x Përse e quanin prodhimin industrial të varfër në shije? x Ku qëndron vlera e artizanatit? x Në cilën fushë të artit operuan artistët e artit të ri dhe çfarë krijuan ata? Çështja e pestë: /H[RMPs QMs YHSsU DUWL 'LVNXWRMPs PEL YHSUsQ “Familjes së Shenjtë” Ws *DXGLW ( ]EsUWKHMPs DWs GXNH drejtuar pyetje: x Ku ndodhet dhe kur është realizuar kjo vepër? x Për çfarë spikat më shumë kjo vepër? x Nga sa kulla përbëhet dhe çfarë simbolizojnë ato? x Nga mënyra se si është përdorur dekorimi në këtë vepër, a të duket si një kështjellë rëre? Punime x Dekorim 'HNRULPL PRUL VKXPs UsQGsVL Qs JUD¿NsQ H ³$UWLW Ws UL´ .DIVKsW OXOHW JMHWKHW MDQs subjektet më të përdorura që u pasqyruan në mënyrë të stilizuar, të kompozuara me ritëm dekorativ. Mund të kopjoni disa shembuj ose të krijoni dhe të gjeni mënyrën për të ndërtuar një ritëm sipas një skeme gjeometrike. Vlerësimi: 41
  • 50. HISTORI ARTI Nxënësit do të vlerësohen për: o 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL WHPsQ PsVLPRUH o Evidentimin e karakteristikave të periudhës së artit i ri. o Njohjen dhe përshkrimin e karakteristikave kryesore të pikturës nëpërmjet një përfaqësuesi të saj. o 3sUVKNULPLQ H NDUDNWHULVWLNDYH Ws DUNLWHNWXUsV GKH Ws YHSUsV Vs *DXGLW o Analizën e një vepre të kësaj periudhe. Mësimi 8 Linja: Historia artit pamor 7HPD PsVLPRUH $YDQJDUGDW DUWLVWLNH Çështjet kryesore të marra në studim: o Karakteristikat e përgjithshme të avangardave artistike. o )RYLVWsW GKH 0DWLVL o Ekspresionistët. o Kubizmi dhe Pikaso. o Abstraksionizmi 2EMHNWLYDW Në përfundim të orës së mësimit, nxënës/i,-ja duhet: - Të përshkruajë karakteristikat e përgjithshme të avangardës artistike. - Të përshkruajë karakteristikat kryesore të fovistëve. - Të përshkruajë karakteristikat kryesore të ekspresionistëve. - Të përshkruajë karakteristikat kryesore të kubistëve. - Të përshkruajë karakteristikat kryesore të abstraksionistëve. Terma kyç: fovizëm, ekspresionizëm, kubizëm, abstraksionizëm. Metodat e përdorura: bisedë, diskutim. =KYLOOLPL L PsVLPLW dsVKWMD H SDUs .DUDNWHULVWLNDW H SsUJMLWKVKPH Ws DYDQJDUGsV DUWLVWLNH Hapat që çojnë në diskutim të temës mësimore të marrë në shqyrtim: x x Si nevojë e kujt lindën avangardat artistike? Në gjurmët e kujt ecën avangardat dhe cilave rregulla të artit të kaluar iu shmangën ata? 42
  • 51. HISTORI ARTI x x Ku i shprehën idetë e tyre avangardistët? Çfarë mendimi kishin ata për artin? Kuptimi i tyre: x *MHQHUDWDW H UHMD Ws DUWLVWsYH YXQs Qs GLVNXWLP DUWLQ H Vs NDOXDUsV GXNH UHIX]XDU idenë se arti duhet të kopjonte realitetin. x 1s JMXUPsW H *RJHQLW 9DQ *RJXW GKH 6H]DQLW DUWLVWsW LX VKPDQJsQ SDULPHYH dhe rregullave të përmasave dhe simetrisë. x Artistët u bashkuan dhe krijuan manifeste, dokumente, në të cilat shprehën idetë e tyre përmes shkrimeve teorike. x Me veprat e tyre, të çliruara nga skemat e së kaluarës, ata dolën me idenë se arti QXN ND QMs URO YHWsP HVWHWLN SRU GXKHW Ws QGLKPRMs QMHULXQ Ws ¿WRMs YHWsGLMHQ H kushteve të ekzistencës së tij. dsVKWMD H GWs )RYLVWsW GKH 0DWLV x Ku lindi fovizmi dhe cilët janë përfaqësuesit kryesorë? x Si e shihnin ata pikturën? x &LOsYH HOHPHQWH Ws SLNWXUsV L GKDQs DWD UsQGsVL GKH VL H SDUDTLWsQ ¿JXUsQ në punimet e tyre? x Çfarë ishte piktura për Matisin, dhe si e thjeshtëzoi formën ai? x Përse u bë e parëndësishme perspektiva në pikturën e Matisit, me çfarë e zëvendësoi ai atë? Çështja e tretë: Ekspresionizmi x Ku lindi ekspresionizmi dhe cili është kuptimi i kësaj fjale? x Çfarë përpiqet të komunikojë vepra ekspresioniste? x Cilët janë përfaqësuesit e saj? x Si e tregon individin e shoqërisë së asaj kohe lëvizja ekspresioniste? x Cilat janë elementet e artit që përdorën në pikturën e tyre ekspresionistët? x 6L SDVTURKHQ NDUDNWHULVWLNDW HNVSUHVLRQLVWH Qs SLNWXUsQ ³%ULWPD´ Ws (GXDUG Munsh? dsVKWMD H NDWsUW .XEL]PL GKH 3LNDVR x Kush e themeloi kubizmin dhe sa zgjati si rrymë? x Si i pikturonin kubistët objektet dhe realitetin në veprat e tyre? x Cilët artistët dhe cila kulturë ndikoi në lindjen e kubizmit? x Cilat janë disa nga elementet qendrore të kërkimeve kubiste? x A i përket Pikaso vetëm rrymës kubiste dhe pse? x A ishte puna e Pikasos pasqyrimi i ngjarjeve të kohës dhe ku e shohim këtë në veprat e tij? x Cilat janë disa nga veprat e tij më të njohura? x $ sVKWs ³*XHUQLND´ QMs YHSsU Ts SDVTURQ QJMDUMHW H NRKsV GKH FLOD sVKWs DMR" x Si janë paraqitur personazhet në këtë vepër? x A përshkruhet ngjarja në mënyrë natyraliste? 43
  • 52. HISTORI ARTI Çështja e pestë: $EVWUDNVLRQL]PL x Çfarë propozoi arti abstrakt? x Cilët janë dy përfaqësuesit kryesorë të abstraksionizmit? x Cilat janë disa nga elementet më të rëndësishme për abstraksionistët? x 6L L WUDQVIRUPRL .DQGLQVNLM HOHPHQWLQ ¿JXUDWLY Qs DWs DEVWUDNW Qs SLNWXUsQ H WLM" x Çfarë kuptimi marrin ato për artistin? Punime ‡ ,QWHUSUHWRMPs JMXKsQ YL]XDOH Ws .DQGLQVNLW 1s QMs NRPSR]LP DEVWUDNW ¿JXUDW nuk vendosen rastësisht. Pozicioni i tyre, përmasat, marrëdhëniet reciproke krijojnë harmoni. Kandinski i hodhi teoritë e tij mbi artin abstrakt në dy shkrime: “Shpirtërorja Qs DUW´ GKH ³3LND OLQMD VLSsUIDTMD´ $L VKSMHJRL VH NMR PXQG Ws UHDOL]RKHW QsSsUPMHW kombinimeve me forma dhe ngjyra të tjera. Në shkrimet e tij foli edhe për tingullin e formave dhe të ngjyrave. ‡ 0EOLGKQL PDWHULDO SsU WHRULQs H .DQGLQVNLW GKH YHSUDW Ts DL ND UHDOL]XDU ‡ .ULMRQL QMs NRPSR]LP DEVWUDNW GXNH X PEsVKWHWXU Qs WHRULQs H .DQGLQVNLW GKH YHSUsQ e tij. Vlerësimi: Nxënësit do të vlerësohen për: o 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL WHPsQ PsVLPRUH o Përshkrimin e karakteristikave të përgjithshme të avangardës artistike. o Njohjen dhe përshkrimin e karakteristikave kryesore të pikturës foviste. o Njohjen dhe përshkrimin e karakteristikave kryesore të ekspresionistëve. o Njohjen dhe përshkrimin e karakteristikave kryesore të kubistëve o Njohjen dhe përshkrimin e karakteristikave kryesore të abstraksionistëve. Mësimi 9 Linja: Historia artit pamor 7HPD PsVLPRUH $UNLWHNWXUD IXQNVLRQDOH Çështjet kryesore të marra në studim: o Karakteristikat e përgjithshme të arkitekturës midis dy luftërave botërore. o Le Korbusier. o Bauhaus shkolla e artit dhe e arkitekturës. o Eksperimenti në dizajn. 2EMHNWLYDW 44
  • 53. HISTORI ARTI Në përfundim të orës së mësimit, nxënës/i,-ja duhet: - Të përshkruajë karakteristikat e përgjithshme të arkitekturës. - Të njohë Le Korbusier si një arkitekt të rëndësishëm për periudhën.. - Të njohë dhe të përshkruajë rëndësinë e madhe që pati shkolla e Bauhauz në zhvillimin e artit bashkëkohor, arkitekturës dhe dizajnit. - Të njohë disa nga eksperimentet më të rëndësishme të dizajnit. Terma kyç: planet urbane, beton i armuar, arkitektura funksionale dhe racionale, dizajni industrial. Metodat e përdorura: bisedë, diskutim. =KYLOOLPL L PsVLPLW dsVKWMD H SDUs .DUDNWHULVWLNDW H SsUJMLWKVKPH Ws DUNLWHNWXUsV PLGLV G OXIWsUDYH ERWsURUH Hapat që çojnë në diskutim të temës mësimore të marrë në shqyrtim: x x x x Cilat janë arsyet që arkitektët e kësaj periudhe menduan se duhej të rinovohej metoda e projektimit? 3sUVH NsUNLPHW WHRULNH Qs DUNLWHNWXUs LVKLQ QMsVRM PH DWs Ws DUWHYH ¿JXUDWLYH Qs atë periudhë? Cilat janë stilet arkitektonike më përparimtare në këtë periudhë? Cilët janë përfaqësuesit më kryesorë? Kuptimi i tyre: x 'LVD DUVH - Lufta e Parë Botërore me shkatërrimet e saj solli nevojën e ndërtimit të banesave me kosto të ulët. - Lindin projektet e para për realizimin e lagjeve të reja urbane dhe planet rregulluese. - Zbulimi i betonit të armuar pati një përhapje të gjerë në krijimin e ndërtesave. - Zhvillohet dizajni industrial në sektorin e dekorimit. x x x .sUNLPHW WHRULNH Qs DUNLWHNWXUs LVKLQ Ws QMsMWD PH DWR Ws DUWHYH ¿JXUDWLYH Ws asaj kohe. Sipas mendimit teorik, arkitektura është forma shprehëse në të cilën takohen dhe kompletohen të gjitha artet. Stili arkitektonik më përparimtar është ai funksional dhe racional. 9DOWHU *URSLXV :DOWHU *URSLXV ±
  • 54. , Qs )UDQFs /s .RUEVLHU (Le Corbusier, 1887–1965). 45
  • 55. HISTORI ARTI dsVKWMD H GWs /s .RUEVLHU x Përse ishte një artist i gjithanshëm Korbysier? x Çfarë ishte për të shtëpia dhe qyteti? x Si duheshin projektuar organizimi i hapësirave dhe shpërndarja e mjediseve sipas Korbysierit? x $ sVKWs QMs QGsUWHVs H YHoDQWs .DSHOD H 1RWUH'DPHGX+DXW H .RUEVLHULW" x A paraqet ajo një qëndresë si ndërtesat e mesjetës dhe njëkohësisht shumë moderne? Çështja e tretë: Bauhaus shkolla e artit dhe e arkitekturës x Çfarë shkolle ishte Bauhausi, ku u krijua dhe kush e themeloi? x dIDUs REMHNWLYL SURSR]RL 9DOWHU *URSLXV Ss VKNROOsQ %DXKDXV VL WKHPHOXHV L saj? x Në sa faza u nda shkolla dhe cilat janë ato? x dIDUs UROL OXDMWL VKNROOD H %DXKDXV Qs ]KYLOOLPLQ H DUWLW ¿JXUDWLY DUNLWHNWXUsV dhe dizajnit industrial? x Kush e projektoi ndërtesën e Bauhausit dhe si ishte e ndërtuar ajo nga ana funksionale? Çështja e katërt: Eksperimenti në dizajn x Cili ishte roli i dizajnit në shkollën Bauhaus? x Cili ishte qëllimi kryesor i dizajnit? x Çfarë eksperimentesh bëheshin në laboratorët e Bauhaus dhe cilat janë disa nga objektet e dizajnit më të njohura? Punime x 9s]KJRQL REMHNWHW H GL]DMQLW LQGXVWULDO Ws NULMXDUD Qs VKNROOsQ ³%DXKDXV´ Vlerësojini për nga forma dhe funksioni. Mblidhni materiale të dizajnit industrial bashkëkohor dhe krijoni një album. x Skiconi objekte të përdorimit të përditshëm, duke pasur parasysh si anën estetike, ashtu edhe atë funksionale. Vlerësimi: Nxënësit do të vlerësohen për: o 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL WHPsQ PsVLPRUH o Evidentimin e karakteristikave kryesore të arkitekturës së periudhës midis dy luftërave botërore. o Njohjen e Korbysierit si një arkitekt shumë të rëndësishëm të kohës. o Evidentimin e rëndësisë së madhe që pati shkolla e Bauhaus në zhvillimin e artit ¿JXUDWLY Ws DUNLWHNWXUsV GKH GL]DMQLW o Njohjen e eksperimenteve dhe disa nga objektet më të rëndësishme të dizajnit. 46
  • 56. HISTORI ARTI Mësimi 10 Linja: Historia artit pamor 7HPD PsVLPRUH 'UHMWLPHW H UHMD Qs DUWLQ HYURSLDQ GKH DPHULNDQ Çështjet kryesore të marra në studim: o Karakteristikat kryesore të artit dada dhe përfaqësuesit. o Karakteristikat kryesore të surrealizmit dhe përfaqësuesit. o Karakteristikat kryesore të ekspresionizmit abstrakt dhe përfaqësuesit. o Karakteristikat kryesore të pop artit dhe përfaqësuesit o Arti konceptual. 2EMHNWLYDW Në përfundim të orës së mësimit, nxënës/i,-ja duhet: - Të njohë dhe përshkruajë karakteristikat kryesore të artit dada. - Të njohë dhe përshkruajë karakteristikat kryesore të surrealizmit. - Të njohë dhe përshkruajë karakteristikat kryesore të ekspresionizmit abstrakt. - Të njohë dhe përshkruajë karakteristikat kryesore të pop artit. - Të njohë disa karakteristika të artit konceptual. Terma kyç: dada, surrealizëm, ekspresionizëm abstrakt, pop art, konceptual art. Metodat e përdorura: bisedë, diskutim. =KYLOOLPL L PsVLPLW dsVKWMD H SDUs .DUDNWHULVWLNDW NUHVRUH Ws DUWLW GDGD GKH SsUIDTsVXHVLW Hapat që çojnë në diskutim të temës mësimore të marrë në shqyrtim: x x x x x Përse artistët dada kërkuan të shkëputeshin nga akademizmi dhe format artistike të së kaluarës? Cili ishte qëllimi i artit dada? Çfarë teknikash përdornin artistët dada? Çfarë do të thotë dada? Cilët janë disa nga artistët dada dhe veprat e tyre kryesore? dsVKWMD H GWs .DUDNWHULVWLNDW NUHVRUH Ws VXUUHDOL]PLW GKH SsUIDTsVXHVLW x Kush është hartuesi i manifestit surrealist, a e keni hasur më parë këtë emër? x Me cilat aspekte të jetës njerëzore u morën surrealistët? x Si shfaqen imazhet në pikturën surrealiste dhe çfarë duan të shprehin ato? x Cilët janë disa nga përfaqësuesit kryesorë? x dIDUs SDUDTHW 'DOL Qs YHSUDW H WLM" 47
  • 57. HISTORI ARTI x Çfarë efektesh krijon Magrid në punët e tij? dsVKWMD H WUHWs .DUDNWHULVWLNDW NUHVRUH Ws HNVSUHVLRQL]PLW DEVWUDNW GKH SsUIDTsVXHVLW x Ku lindi ekspresionizmi abstrakt? x Çfarë ishte ³$FWLRQ SDLQWLQJ´ SLNWXUs DNVLRQ
  • 58. GKH NXVK LVKWH SsUIDTsVXHVL kryesor? x Çfarë materialesh përdorte Pollok për teknikën e driping dhe si ishte procesi i saj? dsVKWMD H NDWsUW .DUDNWHULVWLNDW NUHVRUH Ws SRS DUWLW GKH SsUIDTsVXHVLW x Ku lindi pop arti dhe cilët janë përfaqësuesit kryesorë? x Çfarë ironizonte dhe provokonte pop arti? x Cilat teknika përdornin më shumë artistët pop? x Si e krijon Lihtenshtejni një vepër? dsVKWMD H NDWsUW .DUDNWHULVWLNDW NUHVRUH Ws DUWLW NRQFHSWXDO x Kur lindi arti konceptual? x Cilat janë disa nga parimet ku mbështetet arti konceptual? x Ku mund ta gjejmë origjinën e artit konceptual dhe me çfarë lidhen veprat konceptuale? Punime x Pasi keni vëzhguar dhe analizuar pikturat e Pollok, përpiquni të krijoni një të WLOOs PH WHNQLNsQ H ³GULSSLQJ´ Vlerësimi: Nxënësit do të vlerësohen për: o 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL WHPsQ PsVLPRUH o Njohjen dhe përshkrimin e karakteristikave kryesore të dadaizmit. o Njohjen dhe përshkrimin e karakteristikave kryesore të surrealizmit. o Njohjen dhe përshkrimin e karakteristikave kryesore ekspresionizmit abstrakt. o Njohjen dhe përshkrimin e karakteristikave kryesore të pop art. o Njohjen e karakteristikave kryesore të artit konceptual. 48
  • 59. HISTORI ARTI MUZIKA Mësimi 1.1 /sQGD +LVWRULD H DUWHYH  Linja: Historia e muzikës Tema mësimore: Muzika në periudhën e Barokut Çështjet kryesore të marra në studim: o Kushtet historike dhe zhvillimi i muzikës instrumentale o Stilet muzikore o Krijimi i instrumenteve të reja muzikore o Krijimi i orkestrës o Lindja e gjinive te reja muzikore, instrumentale dhe orkestrale o Lindja dhe zhvillimi i operës 2EMHNWLYDW Në përfundim të orës së mësimit, nxënës/i,-ja duhet: - Të përshkruajë kushte historike të kësaj periudhe. - Të shpjegojë ndërtimin e instrumenteve të reja të kësaj periudhe. - 7s NODVL¿NRMs SsUIDTsVXHVLW NUHVRUs GKH UROLQ H WUH Qs NsWs SHULXGKs VL instrumentistëose kompozitorë. - 7s LGHQWL¿NRMs JMDWs GsJMLPLW PX]LNRU JMLQLWs H UHMD PX]LNRUH Ts X ]KYLOOXDQ më tej gjatë kësaj periudhe. - Të përdorë njohuritë për të plotësuar më tej ato mbi stilet muzikore. - Të shpjegojë risitë që u zhvilluan në muzikën instrumentale dhe vokale. - Të shpjegojë lindjen dhe zhvillimin e operës. Terma kyç: kushte historike, konteksti muzikor, stil muzikor, koncert për instrument dhe orkestër, koncerto grosso etj. Metodat e përdorura: dëgjim PH PDJQHWRIRQ GLVNXWLP SXQs Qs JUXS SsU QMs osVKWMH apo tematikë. 49
  • 60. HISTORI ARTI =KYLOOLPL L PsVLPLW Hapat që çojnë në diskutim të temës mësimore të marrë në shqyrtim: a) Kushtet historike të periudhës: b) termi barok, c) kultura europiane, dIDUs NXSWRMPs PH WHUPLQ ³EDURN´" $ NHQL IROXU Ps SDUs SsU NsWs SHULXGKs" ] .XVKWHW KLVWRULNH GKH ]EXOLPHW VKNHQFRUH Ws NsVDM SHULXGKH 6WLOHW PX]LNRUH Ts X VKIDTsQ Qs NsWs SHULXGKs .RPSR]LWRUsW GKH LQVWUXPHQWLVWsW Ps Ws VSLNDWXU Ws NsVDM SHULXGKH Kuptimi i tyre Me EDURN NXSWRMPs ³SHUOs Qs IRUPs Ws oUUHJXOOW´ UUHJXOODW VWULNWH Ws 5LOLQGMHV MDQs ³WKHU´ GXNH VMHOOs Ws UHMD Ps Ws OLUD
  • 61.  Me stil muzikor kuptojmë mënyrë e të menduarit muzikor dhe e mishërimit të këtij N mendimi (epoke – stili barok, PMHGLVL JMHRJUD¿N- stil italian, gjinia muzikore- stil vokal, personalitet- stil autori). Stili SUDNWLNLVKW SsUEsQ ³NDUWsQ H LGHQWLWHWLW´ Ws QMs YHSUH Ws një autori. Me PRQRIRQL kuptojmë një melodi të kënduar në të njëjtën lartësi tingëllore. Me KRPRIRQL kuptojmë një melodi me shoqërim muzikor harmonik. Shoqërimi harmonik siguron një mbështetje në akorde ose arpezhe. Me SROLIRQL kuptojmë shumë zëra që tingëllojnë njëkohësisht. Me NRQFHUW SsU LQVWUXPHQW GKH RUNHVWsU kuptojmë një kompozim muzikor për një WsUsVL LQVWUXPHQWHVK )MDOD koncert vjen nga latinishtja “conserere”, që do të thotë “të OLGKHPL Vs EDVKNX´ Me NRQFHUWR JURVVR kuptojmë një vepër muzikore për një numër të madh instrumentesh të cilat dialogojnë të ndara në dy grupe. Detyrë individuale: duke u bazuar në një fragment të një pjese muzikore, realizoni analizën e saj për autorin e veprës, llojin e veprës, kushtet historike në të cilat është shkruar vepra dhe mënyrën e interpretimit (vokal ose instrumental). P.sh.: duke dëgjuar veprën muzikore “Katër stinët” e Vivaldit bëjmë një skedë për analizën e saj. a) autorin, b) përmbajtjen, c) strukturën, d) interpretimi, e) vlerësimi përfundimtar (cilat janë vlerat e veprës) Çështja e dytë: Lindja dhe zhvillimi i operës në shekullin XVII 3HWMH Ts oRMQs Qs GLVNXWLPH GKH Qs VKTUWLP Ws WHPsV PsVLPRUH Ws PDUUD Qs VKTUWLP GKH Qs KXOXPWLPH Ws PsWHMVKPH SsU NsWs SHULXGKs 50
  • 62. HISTORI ARTI x x x x x Përshkrimi i nocionit melodramë. Renditja e rolit të fjalëve dhe muzikës në opera pasi të jenë kuptuar komponentët kryesorë të operës,. Përcaktimi i saktë i stilit monofonik. ,GHQWL¿NLPL L RSHUDYH Ws SDUD YLWL L NULMLPLW GKH DXWRUL ,GHQWL¿NLPL L mite u parapëlqyen nga kompozitorët e kësaj periudhe. Punë krijuese: (detyrë shtëpie) duke u bazuar në një fragment muzikor, realizoni QMs DQDOL]s PEL JsUVKHWLPLQ H WLSDUHYH PX]LNRUH Qs QMs YHSsU PX]LNRUH VL QGUVKRQ përjetimi emocional kur një vepër luhet vetëm nga një instrument dhe po kjo vepër luhet me orkestër (lloji i interpretimit). Vlerësimi: Nxënësit do të vlerësohen për: o 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL WHPsQ PsVLPRUH o Evidentimin e stileve muzikore (monofoni, homofoni, polifoni) gjatë dëgjimeve muzikore. o 'DOOLPLQ GKH NULMLPLQ H LQVWUXPHQWHYH Ws UHMD GKH SsUIDTsVXHVYH SsUNDWsV o Përcaktimin e gjinive të reja instrumentale dhe orkestrale. o Aftësitë analizuese të fragmenteve muzikore vokale dhe instrumentale. Mësimi 1.2 Linja: Historia e muzikës. Tema mësimore: -RKDQ 6HEDVWLDQ %DK =KRU]K )UHGHULN +HQGHO Çështjet: Johan Sebastian Bah Zhorzh )UHGHULN +HQGHO 2EMHNWLYDW Në përfundim të orës së mësimit, nxënës/i,-ja duhet: - 7s ÀDVs SsU NXVKWHW KLVWRULNH Ts QGLNXDQ Qs ]KYLOOLPLQ H PX]LNsV JMHUPDQH - Të përshkruajë disa nga karakteristikat e krijimtarisë muzikore të kompozitorëve Bah dhe Hendel. - 7s NODVL¿NRMs Ws UHMDW Ts VROOsQ Qs NULMLPWDULQs H WUH PX]LNRUH GKH Qs zhvillimin e mëtejshëm të muzikës në përgjithësi. - 7s NODVL¿NRMs JMLQLWs H UHMD PX]LNRUH Ts VKNUXDQ NsWD NRPSR]LWRUs - Të rendisë risitë e muzikës instrumentale dhe vokale që ndodhën gjatë kësaj periudhe. Terma kyç: kushtet historike, konteksti muzikor, stilet muzikore, koncertet 51
  • 63. HISTORI ARTI branderbugeze, klaviçembali i temperuar mirë, tokata dhe fuga. Metodat e përdorura: dëgjim PH PDJQHWRIRQ GLVNXWLP SXQs Qs JUXS SsU QMs osVKWMH RVH WHPDWLNs HVH NsUNLP LQGLYLGXDO RVH Qs JUXS =KYLOOLPL L PsVLPLW Hapat që çojnë në diskutim të temës mësimore të marrë në shqyrtim: Johan Sebastian Bah x Kush ishte fëmijëria dhe faktorët që ndikuan në formimin muzikor të Bahut? x Cili është stili muzikor që u zhvillua më tej në krijimtarinë e Bahut? x Cila është forma më e madhe e muzikës polifonike? x Çfarë janë Koncertet Branderbugeze? Me NRQFHUWHW EUDQGHUEXJH]H kuptojmë  NRQFHUWH për ansamble të ndryshme instrumentale të kompozuar nga J.H.Bah sipas modelit të NRQFHUWR JURVVR italiane. Koncertet 2, 4 dhe 5 janë (koncerto grosso) tipike në stil tradicional me grupe kontrastuese. Me .ODYLoHPEDO L WHPSHUXDU PLUs kuptojmë vepër muzikore me dy pjesë të kompozuar nga J.S.Bah ku secila përmban 24 prelude dhe fuga në të 24 tonalitetet maxhore-minore. Kjo është vepra e parë e madhe ciklike ku përdoren të gjitha tonalitetet madhore-minore. 7RNDWD GKH IXJD UH PLQRU vepër muzikore e kompozuar nga J.S.Bah për organo. Tokata pjesë instrumentale veçanërisht për instrumente me tastierë, në stil të lirë, me pasazhe të shpejta dhe akorde të plota. Fuga kompozim kontrapunktistik për shumë zëra të pavarur, ku tema trajtohet në këta zëra sipas rregullave të përcaktuara NRPSR]LFLRQDOH )XJD sVKWs QMs QGsU IRUPDW Ps Ws UsQGsVLVKPH Ws SHULXGKsV Vs EDURNXW Detyrë individuale: duke u bazuar në një fragment muzikor të 7RNDWD GKH IXJD re minor nga J.S. Bah, realizoni analizën e saj duke u mbështetur në periudhën e kompozitorit, mjedisin shoqëror ku u krijua vepra, mesazhin që ajo përcjell si dhe llojin e instrumentit. Çështja e dytë: Zhorzh )UHGHULN +HQGHO Hapat që duhen ndjekur x Përshkruani disa fakte historike që tregojnë rrugën mbi të cilën kaloi formimi muzikor i Hendelit. x Përcaktoni saktë të rejat që solli në muzikë Hendeli. x )OLVQL SsU NULMLPWDULQs H +HQGHOLW Qs /RQGsU x ,GHQWL¿NRQL G QJD NDUDNWHULVWLNDW H RSHUsV Vs +HQGHOLW Vlerësimi: 52
  • 64. HISTORI ARTI Nxënësit do të vlerësohen për: x 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL NULMLPWDULQs PX]LNRUH Ws G NRPSR]LWRUsYH x 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL Ws UHMDW Ts VROOsQ NsWD NRPSR]LWRUs Qs PX]LNsQ gjermane të shek. XVII. x Përshkrimin e disa karakteristikave tek operat e Hendelit. Mësimi 2.1 Linja: Historia e muzikës. Tema mësimore: )UDQF -R]HI +DMGHQ 9ROIJDQJ $PDGHXV 0R[DUW Çështjet: )UDQF -R]HI +DMGHQ Volfgang Amadeus Moxart 2EMHNWLYDW Në përfundim të orës së mësimit, nxënës/i,-ja duhet: - Të njohë kushtet historike që ndikuan në lindjen e iluminizmit.  7s LGHQWL¿NRMs NDUDNWHULVWLNDW NUHVRUH Ws OsYL]MHV LGHRDUWLVWLNH Ws iluminizmit. - 7s NODVL¿NRMs NRPSR]LWRUsW Ps Ws PsGKHQM Ws VKNROOsV YMHQH]H GXNH veçuar karakteristikat e krijimtarisë muzikore të këtyre kompozitorëve. - 7s ÀDVs SsU JMLQLWs H UHMD PX]LNRUH Ts OLQGsQ Qs SHULXGKsQ H NODVLFL]PLW - 7s LGHQWL¿NRMs JMLQLWs PX]LNRUH Ws VKNUXDUD Ws NRPSR]LWRUsYH - Të përdorë njohuritë për të plotësuar më mirë informacionin rreth muzikës së krijuar nga këta kompozitorë. - Të rendisë risitë e muzikës instrumentale dhe vokale të kësaj periudhe. Terma kyç: kushte historike, klasicizmi në muzikë, konteksti muzikor, stile muzikore, simfonia klasike, sonata klasike. Metodat e përdorura: dëgjim PH PDJQHWRIRQ GLVNXWLP SXQs Qs JUXS SsU QMs osVKWMH RVH WHPDWLNs HVH NsUNLP LQGLYLGXDO RVH Qs JUXS =KYLOOLPL L PsVLPLW Hapat që çojnë në diskutim të temës mësimore të marrë në shqyrtim: )UDQF -R]HI +DMGHQҏ .XVK LVKWH +DMGHQL" x Përshkruani kushtet historike, sociale dhe artistike të formimit krijues të Hajdenit. x 3sUVH +DMGHQL FLOsVRKHW ³EDEDL L VLPIRQLVs´" 53
  • 65. HISTORI ARTI Shpjegime të shkurtra Me kushtet historike kuptojmë zbulimet e mëdha shkencore dhe përmbajtja revolucionare e ideve iluministe u bënë mbështetje e fuqishme edhe për shndërrimet në fushat shoqërore. Me NODVLFL]sP Qs PX]LNs kuptojmë metodat krijuese të muzikës klasike në gjysmën e dytë të shek. XVIII në themel të së cilës qëndron besimi tek arsyeja, te metodat racionale e shkencore. Me kontekst muzikor kuptojmë karakteristikat e artit muzikor të periudhës së klasicizmit dhe roli social i muzikës. Me stilet muzikore në këtë periudhë kuptojmë format muzikore të përcaktuara qartë, melodi klasike: të thjeshta, të qarta dhe të këndueshme, krijimin e simfonisë dhe sonatës klasike, stilin homofonik e harmonik (harmoni e thjeshtë në përshtatje me melodinë). Me VLPIRQL NODVLNH do të kuptojmë gjininë më të madhe instrumentale të çliruar nga stili galant i oborrit, me përmbajtje e dramaturgji të zhvilluar. Simfonia klasike është vepër ciklike me katër kohë të renditura në kontrast me njëra-tjetrën. Me sonatë klasike, kompozim instrumental me disa kohë (3 ose 4 kohë në kontrast me njëra-tjetrën), gjini muzikore instrumentale. Në periudhën e klasicizmit ishte gjinia më e rëndësishme instrumentale. Detyrë individuale: duke u bazuar në mjedisin shoqëror ku u formua si muzikant dhe duke u mbështetur në periudhën e krijimtarisë më të madhe si kompozitor realizoni një HVH PH WLWXOOLQ ³+DMGHQL EDEDL L VLPIRQLVs´ PEL NsWR NULWHUH 1. )RUPLPL L +DMGHQLW VL NRPSR]LWRU 2. Numrin e simfonive të krijuara prej tij. 3. Karakteristikat e simfonive të Hajdenit. 4. Ristë e muzikës së tij në përmbajtje dhe dramaturgji muzikore. dsVKWMD H GWs 9ROIDQJ $PDGHXV 0R[DUW Hapat që çojnë në diskutim të temës mësimore të marrë në shqyrtim: x Përshkruani kushtet historike, sociale dhe artistike të formimit krijues të Moxartit? x Cili ishte personi që ndikoi në formimin muzikor të Moxartit. x Cilat ishin risitë që solli në muzikë Moxarti. x Përmendni disa karakteristika të krijimtarisë muzikore të Moxartit. x Rendisni disa nga veprat më të njohura të tij instrumentale dhe vokale. x ,GHQWL¿NRQL NDUDNWHULVWLNDW H RSHUsV Vs 0R[DUWLW Vlerësimi: Nxënësit do të vlerësohen për: x 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL NULMLPWDULQs PX]LNRUH Ws G NRPSR]LWRUsYH 54
  • 66. HISTORI ARTI x x x 'DOOLPLQ H VWLOLW PX]LNRU LQGLYLGXDO Qs NULMLPWDULQs H G NRPSR]LWRUsYH 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL Ws UHMDW Ts VROOsQ NsWD NRPSR]LWRUs Qs PX]LNsQ YMHQH]H Përshkrimin e karakteristikave krijuese te gjinitë më të spikatur nga këta kompozitorë. Mësimi 2.2 Linja: Historia e muzikës Tema mësimore: /XGYLJ 9DQ %HWKRYHQ .ULVWRIRU 9LOLEDOG *OXN Çështjet: Ludvig Van Bethoven .ULVWRIRU 9LOLEDOG *OXN 2EMHNWLYDW Në përfundim të orës së mësimit, nxënës/i,-ja duhet: - Të përshkruajë kushtet historike që ndikuan në formimin dhe zhvillimin e Bethovenit si një nga personalitetet më të mëdhenj të muzikës botërore.  7s ÀDVs SsU UUXJsQ H IRUPLPLW si pianist dhe kompozitor. t - Të rendisë karakteristikat e krijimtarisë muzikore të këtij kompozitori. - 7s NODVL¿NRMs Ws UHMDW Ts VROOL Qs stilin muzikor pianistik. - 7s LGHQWL¿NRMs JMLQLWs PX]LNRUH Ps Ws GDVKXUD SsU %HWKRYHQLQ - Të përdorë njohuritë për të plotësuar më mirë konceptet, mbi gjininë muzikore më të madhe instrumentale simfonia klasike, të krijuara nga ky kompozitorë. - 7s LGHQWL¿NRMs Ws YHoDQWsQ H VLPIRQLVs Vs QsQWs Ws %HWKRYHQLW - 7s LGHQWL¿NRMs Ws UHMDW Ts VROOL .ULVWRIRU 9LOLEDOG *OXN Qs PX]LNsQ operistike. Terma kyç: kushtet historike, konteksti muzikor, stili muzikor, artist i lirë, sonata klasike, simfonia klasike etj. Metodat e përdorura: dëgjim PH PDJQHWRIRQ GLVNXWLP SXQs Qs JUXS SsU QMs osVKWMH RVH WHPDWLNs HVH NsUNLP LQGLYLGXDO RVH Qs JUXS =KYLOOLPL L PsVLPLW Hapat që çojnë në diskutim të temës mësimore të marrë në shqyrtim: Ludvig Van Bethoven x Si ka qenë fëmijëria e tij dhe faktorët që ndikuan në formimin muzikor të Bethovenit? x Cili është stili muzikor interpretues që karakterizon veprimtarinë e tij artistike? 55
  • 67. HISTORI ARTI x x x Përmendni disa nga sonatat që shkroi për piano? Rendisni disa nga simfonitë kryesore? Bëni dallimin e personalitetit të Bethovenit duke e krahasuar me atë të Hajdenit dhe Moxartit? Çfarë dini ju për Himnin e Bashkimit Europian? Shpjegime të shkurtra Me kushtet historike kuptojmë ndryshimet që ndodhën në jetën shoqërore, lindjen e OsYL]MHV Vs LOXPLQL]PLW GKH SR]LFLRQLQ H UL VKRTsURU Ts ¿WRL PX]LNDQWL Qs NsWs SHULXGKs Me kontekst muzikor në krijimtarinë e Bethovenit kuptojmë stil të ri muzikor pianistik, VLPIRQLWs H WLM janë madhështore, të mëdha edhe në dimension simfonik, të vështira dhe me një orkestracion të përkryer të një niveli më të lartë, teknik dhe virtuoz. Me disa nga sonatat për piano dhe YLROLQs DL NDSsUFHQ NX¿MWs H SHULXGKsV klasike, duke krijuar një stil me strukturë dhe tingëllim të paarritur, me ngjyra dhe theks dinamik. Në të gjithë veprat dallojmë shpirtin heroik me të cilin përballoi provat e jetës së tij plot pasione dhe brendësinë e thellë të muzikantit. Me stil muzikor në krijimtarinë e Bethovenit kuptojmë, talentin, pasionin, forcën dhe krenarinë. Krijoi më vete, një stil të tijin, stilin Bethovenian. Me artist i lirë kuptojmë pozicionin e Bethovenit si artist në shoqëri, i pavarur dhe krenar. Ndryshe nga Hajdeni dhe Moxarti, pozicioni i Bethovenit në shoqëri nuk është i njëjtë. Nëse Hajdeni e zhvilloi aktivitetin e tij artistik në oborrin e princit Esterhozi duke iu nënshtruar të gjitha kërkesave të tij, Moxarti vuajti materialisht sepse u largua nga shërbimi te princi - kryepeshkop i Salsburgut, ku qëndroi periudhën e parë të jetës, me Bethovenin ndodh krejt e kundërta. Kjo jo vetëm prej personalitetit të tij të fuqishëm, por edhe prej ndryshimeve që ndodhën përgjithësisht në jetën shoqërore. Megjithëse aktivitetin e vet e ushtroi në mjediset e aristokracisë vjeneze, ai asnjëherë nuk e tradhtoi natyrën e tij të pavarur dhe krenare. Detyrë individuale: duke u bazuar në një fragment muzikor të 6LPIRQLVs Vs SHVWs Qs do minor op. 67, realizoni një analizë të shkurtër, duke u mbështetur në periudhën e kompozitorit, mjedisin shoqëror ku u krijua vepra, mesazhin që ajo përcjell si dhe gjinisë të cilës i përket. Çështja e dytë: .ULVWRIRU 9LOLEDOG *OXN Hapat që duhen ndjekur x Përshkruani zhvillimi e operës seria europiane. x 3sUFDNWRQL VDNWs Ws UHMDW H UHIRUPsV Vs *OXNXW Qs RSHUsQ VHULD. Vlerësimi: 56
  • 68. HISTORI ARTI Nxënësit do të vlerësohen për: x 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL NULMLPWDULQs PX]LNRUH Ws G NRPSR]LWRUsYH x 'DOOLPLQ H VWLOLW PX]LNRU Qs NULMLPWDULQs H %HWKRYHQLW x 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL Ws UHMDW Ts VROOL %HWKRYHQL Qs PX]LNsQ klasike vjeneze. x Përshkrimin e reformës së Glukut në operën lirike europiane. Mësimi 3.1 Linja: Historia e muzikës Tema mësimore: Muzika në periudhën e romantizmit Çështjet: Muzika në periudhën e romantizmit )UDQF 6KXEHUW Robert Shuman 2EMHNWLYDW Në përfundim të orës së mësimit, nxënës/i,-ja duhet: - Të përshkruajë kushtet historike që ndikuan në krijimin e konceptit “artist i lirë” dhe i pavarur.  7s ÀDVs SsU SsUSMHNMHQ H URPDQWLNsYH SsUSDULPWDUs SsU Ws QMRKXU WKHOOs GKH për të vënë në dukje vlerat shpirtërore të njeriut. - 7s LGHQWL¿NRMs WLSDUHW PX]LNRUH Ts OLGKHQ GUHMWSsUGUHMWs me kulturën popullore kombëtare. - 7s NODVL¿NRMs VKNROODW NRPEsWDUH URPDQWLNH GKH SsUIDTsVXHVLW NUHVRUs Ws WUH - 7s LGHQWL¿NRMs LQVWUXPHQWLQ PX]LNRU Ps Ws UsQGsVLVKsP SsU NRPSR]LWRUsW e periudhës së romantizmit. - Të përdorë njohuritë për të plotësuar më mirë konceptet, mbi gjininë muzikore që lindën në këtë periudhë. - 7s NXSWRMs o¶sVKWs ³PX]LND PH SURJUDP´ - 7s LGHQWL¿NRMs NDUDNWHULVWLNDW H NULMLPWDULVs PX]LNRUH GKH YHSUDW H )UDQF 6KXEHUW - 7s LGHQWL¿NRMs NDUDNWHULVWLNDW H NULMLPWDULVs PX]LNRUH GKH YHSUDW H 5REHUW Shuman. Terma kyç: romantizëm, kushtet historike, konteksti muzikor, stili muzikor, muzika me program, artist i lirë. Metodat e përdorura: dëgjim PH PDJQHWRIRQ GLVNXWLP SXQs Qs JUXS SsU QMs osVKWMH RVH WHPDWLNs HVH NsUNLP LQGLYLGXDO RVH Qs JUXS 57
  • 69. HISTORI ARTI =KYLOOLPL L PsVLPLW Hapat që çojnë në diskutim të temës mësimore të marrë në shqyrtim: Muzika në periudhën e romantizmit: x Përshkruani sesi artet ndihmuan njër-tjetrin në këtë periudhë. x Pse u quajtën shkollat kombëtare të periudhës së Romantizmit? x Cila ishte gjinia muzikore që kompozitorët romantikë e bënë bazë të krijimeve të tyre? x Cilat gjini patën zhvillime të reja në këtë periudhë? Shpjegime të shkurtra Me kushtet historike në shekullin XIX kuptojmë periudhë të pasur me ngjarje historiko shoqërore, politiko-kulturore, si dhe tekniko-shkencore. Me kontekst muzikor në romantizëm do të kuptojmë krijim të lirë e të pavarur, gjinitë dhe format klasike prishen dhe lulëzojnë gjini dhe forma të reja muzikore, krijimin e muzikës me program. Me stil muzikor në romantizëm do të kuptojmë stil individual kombëtar. Kompozitorët romantikë u mbështetën në elementet origjinale të folklorit muzikor, në meloditë e ritmet popullore, në muzikën instrumentale popullore, në format e të shprehurit muzikor, në shfaqjet muzikore popullore. Me artist i lirë në periudhën e romantizmit do të kuptojmë muzikantë që krijonin muzikë sipas aspiratave që kishin. Personaliteti i njeriut u bë epiqendra e artit romantik. Detyrë individuale: duke u bazuar në një fragment muzikor të “Simfonia e pambaruar” - Shubert, realizoni një analizë të shkurtër, duke u mbështetur në periudhën e kompozitorit, mjedisin shoqëror ku u krijua vepra, mesazhin që ajo përcjell si dhe gjinisë që ajo i përket. Çështja e dytë: )UDQF 6KXEHUW Robert Shuman Hapat që duhen ndjekur: x 3sUVKNUXDQL NDUDNWHULVWLNDW H NULMLPWDULVs Vs )UDQF 6KXEHUWLW GKH 5REHUW 6KXPDQLW x 'sJMRQL GLVD QJD YHSUDW Ps Ws QMRKXUD Ws WUH GXNH VKSMHJXDU QGMHVLWs HPRFLRQDOH që ju krijohen përmes dëgjimit. Vlerësimi: Nxënësit do të vlerësohen për: x 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL Ws UHMDW Ts VROOL 5RPDQWL]PL Qs PX]LNs x 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL NULMLPWDULQs PX]LNRUH PH bazë të qartë kombëtare të kompozitorëve romantikë. 58
  • 70. HISTORI ARTI x 9OHUsVLPLQ H NULMLPWDULVs PX]LNRUH Ws )UDQF 6KXEHUWLW GKH 5REHUW 6KXPDQLW duke listuar disa nga karakteristikat e veprave të tyre. Mësimi 3.2 Linja: Historia e muzikës Tema mësimore: Muzika pianistike Çështjet: )UHGHULN 6KRSHQ )UDQF /LVWL 2EMHNWLYDW Në përfundim të orës së mësimit, nxënës/i,-ja duhet: - 7s LGHQWL¿NRMs LQVWUXPHQWLQ Ps Ws GDVKXU SsU NRPSR]LWRUsW URPDQWLNs - Të përshkruajë faktorët që përcaktuan zhvillimin e muzikës pianistike romantike. - 7s NODVL¿NRMs JMLQLWs PX]LNRUH Ts OLQGsQ Qs NsWs SHULXGKs - Të përdorë njohuritë për të plotësuar më mirë konceptet, mbi gjininë muzikore që lindën në këtë periudhë. - 7s LGHQWL¿NRMs NDUDNWHULVWLNDW H NULMLPWDULVs PX]LNRUH GKH YHSUDW H Frederik Shopenit. - 7s LGHQWL¿NRMs NDUDNWHULVWLNDW H NULMLPWDULVs PX]LNRUH GKH YHSUDW H )UDQF Listit. Terma kyç: konteksti muzikor, stili muzikor. Metodat e përdorura: dëgjim PH PDJQHWRIRQ GLVNXWLP SXQs Qs JUXS SsU QMs osVKWMH RVH WHPDWLNs HVH NsUNLP LQGLYLGXDO RVH Qs JUXS =KYLOOLPL L PsVLPLW Hapat që çojnë në diskutim të temës mësimore të marrë në shqyrtim: )UHGHULN 6KRSHQ )UDQF /LVWL x x x x )OLVQL SsU MHWsQ H G NRPSR]LWRUsYH Përcaktoni se në cilin vend kryen veprimtarinë krijuese këta dy kompozitorë. ,GHQWL¿NRQL VH FLOsV VKNROOs NRPEsWDUH L SsUNDVLQ NsWD NRPSR]LWRUs Rendisni disa nga gjinitë që patën zhvillime të reja në këtë periudhë. 59
  • 71. HISTORI ARTI Shpjegime të shkurtra Me kontekst muzikor në krijimtarinë e Shopenit do të kuptojmë krijimtari mbi bazën e përjetimeve të ndjeshme poetike. Me kontekst muzikor në krijimtarinë e Listit do të kuptojmë një ndër përkrahësit më të zjarrtë të muzikës me program. Me stil muzikor në krijimtarinë e Shopenit do të kuptojmë patosin lirik, pasionet melankolike, brenga e shqetësime të një natyre patriotike. Me stil muzikor në krijimtarinë e Listit do të kuptojmë ekzaltim dhe pathos dramatik të heroit romantik, që e afron me letërsinë e kohës. Detyrë individuale: duke u bazuar në një fragment muzikor nga një nokturn i Shopenit dhe nga rapsodi e Listit, realizoni një analizë të shkurtër, duke u mbështetur në periudhën e kompozitorit, mjedisin shoqëror ku u krijua vepra, mesazhin që ajo përcjell si dhe gjinisë që ajo i përket. Vlerësimi: Nxënësit do të vlerësohen për: x 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL NULMLPWDULQs H G NRPSR]LWRUsYH x 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL JMLQLWs Ps Ws GDVKXUD Ws NsWUH NRPSR]LWRUsYH x 'DOOLPLQ H VWLOLW PX]LNRU Qs NULMLPWDULQs H )UHGHULN 6KRSHQLW GKH )UDQF /LVWL Mësimi 3.3 Linja: Historia e muzikës Tema mësimore: Opera në shekullin XIX. Opera italiane Çështjet: Opera italiane e shek. XIX 5RVLQL 'RQL[HWL %HOLQL 9HUGL 2EMHNWLYDW Në përfundim të orës së mësimit, nxënës/i,-ja duhet: - Të përshkruajë kushtet historike dhe zhvillimin e operës në shekullin XIX. - Të shpjegojë arritjet e operës italiane në shekullin XIX. - 7s NODVL¿NRMs SsUIDTsVXHVLW NUHVRUs Ws RSHUsV LWDOLDQH - Të përdorë njohuritë për të plotësuar më tej ato, rreth përfaqësuesve të tjerë të kësaj periudhe. - 7s VKSMHJRMs NDUDNWHULVWLNDW H PX]LNsV Vs 5RVLQLW 'RQL[HWLW %HOLQLW - Të shpjegojë karakteristikat e muzikës së Verdit. - 7s LGHQWL¿NRMs JMDWs GsJMLPLW PX]LNRU PHORGL PX]LNRUH QJD RSHUDW Ps Ws 60
  • 72. HISTORI ARTI bukura të këtyre autorëve. Terma kyç: kushte historike, konteksti muzikor, opera italiane. Metodat e përdorura: dëgjim PH PDJQHWRIRQ GLVNXWLP SXQs Qs JUXS SsU QMs osVKWMH ose tematikë. =KYLOOLPL L PsVLPLW Hapat që çojnë në diskutim të temës mësimore të marrë në shqyrtim: 5RVLQL 'RQL[HWL %HOLQL 9HUGL &LODW MDQs OORMHW H PX]LNsV RSHULVWLNH Ws NXOWLYXDUD QJD 5RVLQL" $ NHQL GsJMXDU Ps SDUs QGRQMs IUDJPHQW PX]LNRU DULH RVH SMHVs PX]LNRUH nga operat e këtij kompozitori? 5HQGLW RSHUDW Ps Ws QMRKXUD Ws 'RQL[HWLW GKH %HOLQLW 5sQGsVLD H PX]LNsV Vs 9HUGLW VL SsUIDTsVXHVL Ps L PDGK L RSHUsV LWDOLDQH Ws shek. XIX. 2SHUDW Ps Ws QMRKXUD Ws 9HUGLW Kuptimi i tyre Me operan italiane të shek. XIX do të kuptojmë tërheqjen drejt muzikës operistike të masave të gjera popullore. Me kontekst muzikor kuptojmë mbështetjen në kulturat përkatëse tradicionale. Shprehje të ndjenjave dhe pasioneve të vërteta njerëzore. Detyrë individuale: duke u bazuar në një fragment muzikor të një opere të parapëlqyer, realizoni analizën e saj për autorin e veprës, llojin e veprës, kushtet historike në të cilat është shkruar vepra. Punë krijuese: GHWUs VKWsSLH
  • 73. 'XNH GsJMXDU SMHVs QJD kori i të burgosurve hebrenj nga opera “1DEXNR´ e Verdit, përpiquni të kuptoni se përse ai u kthye në himn për Italinë e kohës. Vlerësimi: Nxënësit do të vlerësohen për: o 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL RSHUsQ H VKHN ;,; o Evidentimin e përfaqësuesve të operës italiane. o 'DOOLPLQ H YHQGLW Ts ]s RSHUD Qs VKRTsULQs H NRKsV o Përcaktimin e operave më të njohura të këtyre kompozitorëve. o Aftësitë analizuese të fragmenteve muzikore nga operat. 61
  • 74. HISTORI ARTI Mësimi 4.1 Linja: Historia e muzikës Tema mësimore: Muzika në shekullin XX Çështjet: Muzika në shekullin XX .ORG 'HEVL %HOD %DUWRN ;KRU[K *HUVKYLQ 2EMHNWLYDW Në përfundim të orës së mësimit, nxënës/i,-ja duhet: - Të kuptojë fenomenin krijim modern që ndodhi me artin dhe muzikën në shek. XX. Të përshkruajë ndryshimet e thella shoqërore, politike, ekonomike dhe teknologjike të epokës moderne. Të rendisë karakteristikat kryesore të muzikës së shek. XX  7s LGHQWL¿NRMs EDVKNsMHWHVsQ H WUH VWLOHYH PX]LNRUH LPSUHVLRQL]PL ekspresionizmi, neoklasicizmi). - 7s LGHQWL¿NRMs DXWRUsW Ps Ws PLUs Ws PX]LNsV Qs WUH VWLOHW H ODUWSsUPHQGXUD - 7s ÀDVs SsU YHoRULWs NUHVRUH Ws PX]LNsV Vs NRPSR]LWRUsYH Ws NsVDM periudhe. - Të përdorë njohuritë për të plotësuar më mirë konceptet muzikore, mbi VKWULUMHQ JMHRJUD¿NH JOREDOH - Të kuptojë tipet muzikore dhe bashkëveprimin ndërmjet xhazit dhe muzikës pop. Terma kyç: kushtet historike, konteksti muzikor, etnomuzikologji, Metodat e përdorura: dëgjim PH PDJQHWRIRQ GLVNXWLP SXQs Qs JUXS SsU QMs osVKWMH RVH WHPDWLNs HVH NsUNLP LQGLYLGXDO RVH Qs JUXS =KYLOOLPL L PsVLPLW Hapat që çojnë në diskutim të temës mësimore të marrë në shqyrtim: 0X]LND Qs VKHNXOOLQ ;; .ORG 'HEVL x x x x Përshkruani disa nga drejtimet dhe autorët kryesorë të muzikës së shek. XIX. Pse krijimtaria artistike në këtë periudhë u quajt krijim modern. Cilët ishin përfaqësuesit e ekspresionizmit në muzikë. &LOD LVKWH JMXKD GKH VWLOL PX]LNRU L .ORG 'HEVL" Shpjegime të shkurtra Me kushtet historike në shekullin XX kuptojmë ndryshimet e thella shoqërore, 62
  • 75. HISTORI ARTI politike, ekonomike dhe teknologjike të epokës moderne. Me kontekst muzikor Qs NULMLPWDULQs H .ORG 'HEVL GR Ws NXSWRMPs VWLOLQ H OHKWs plot ngjyra e faktura ritmike, të papërdorura deri në atë kohë. Muzika e tij është e lirë dhe ëndërruese. Teksa teknika e tij ndryshon, strukturat dhe format klasike humbasin rëndësinë e tyre. Me Etnomuzikologji, do të kuptojmë studimin e muzikës folklorike në kontekstin e vet kulturor, si formë bazë e shprehjes njerëzore dhe shoqërore. Detyrë individuale: duke u bazuar në një fragment muzikor të “Clair de lune´ ± 4DUWsVLD H KsQsV ± 'HEVL, realizoni një analizë të shkurtër, duke u mbështetur në periudhën e kompozitorit, mjedisin shoqëror ku u krijua vepra, mesazhin që ajo përcjell. Çështja e dytë: %HOD %DUWRN ;KRU[K *HUVKYLQ Hapat që duhen ndjekur: x x 3sUVKNUXDQL NDUDNWHULVWLNDW H NULMLPWDULVs Vs %HOD %DUWRN GKH ;KRU[K *HUVKYLQ 'sJMRQL GLVD QJD YHSUDW Ps Ws QMRKXUD Ws WUH GXNH VKSMHJXDU QGMHVLWs HPRFLRQDOH që ju krijohen përmes dëgjimit. Vlerësimi: Nxënësit do të vlerësohen për: x 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL Ws UHMDW Ts VROOL VKHNXOOL ;; Qs PX]LNs x 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL NULMLPWDULQs PX]LNRUH PH ED]s Ws TDUWs Ws VWLOHYH muzikore impresionizmi, ekspresionizmi, neoklasicizmi. x 9OHUsVLPLQ H NULMLPWDULVs PX]LNRUH Ws .ORG 'HEVL %HOD %DUWRN GKH ;KRU[K *HUVKYLQ GXNH OLVWXDU GLVD QJD NDUDNWHULVWLNDW H YHSUDYH Ws WUH x 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL EDVKNsYHSULPLQ H OORMHYH PX]LNRUH Ws [KD]LW GKH muzikës pop. 63
  • 76. HISTORI ARTI KËRCIMI Mësimi 1 /sQGD +LVWRULD H DUWHYH  Linja: Historia e kërcimit Tema mësimore: =KYLOOLPL L EDOHWLW Qs )UDQFs GKH ,WDOL 5HIRUPDW H 1RYHULW Çështjet: =KYLOOLPL L EDOHWLW Qs )UDQFs GKH ,WDOL Reformat e Noverit 2EMHNWLYDW Në përfundim të orës së mësimit, nxënësi,-ja duhet: - Të njohë kushte historike që ndikuan në pasurimin e spektaklit të baletit.  7s LGHQWL¿NRMs NDUDNWHULVWLNDW NUHVRUH Ws NRPSR]LPLW Ws VSHNWDNOLW Ws EDOHWLW  7s NODVL¿NRMs IRUPDW H NsUFLPLW Ts SsUEsMQs Ws DVKWXTXDMWXULQ ³Baleti i madh” - 7s ÀDVs SsU NULMLPLQ H $NDGHPLVs 0EUHWsURUH Ws .sUFLPLW ku dhe kur. - 7s LGHQWL¿NRMs NULMXHVLQ NsUNHVDW GKH DUULWMHW H NsVDM DNDGHPLH - 7s SsUGRUs QMRKXULWs SsU Ws SORWsVXDU Ps PLUs LQIRUPDFLRQLQ UUHWK ¿JXUDYH më të përmendura në historinë e baletit të kësaj periudhe. - Të rendisë risitë e Jean – Baptiste Lully dhe Jean Baptiste Moliere - 7s LGHQWL¿NRMs NDUDNWHULVWLNDW NUHVRUH Ws EDOHWLW Ws VKHN ;9,,, - Të njohë epokën historike të Zhan Zhorzh Nover dhe revolucionin estetik të tij. - Të rendisë balerinat e njohura të shekullit të XVIII. Terma kyç: kushte historike, baleti i madh, kërcimi i salloneve, kërcime historike, kanonizimin e kompozimit, divertisment, stile kërcimi, opera-balet. Metodat e përdorura: '9' GLVNXWLP SXQs Qs JUXS SsU QMs osVKWMH RVH WHPDWLNs HVH kërkim individual ose në grup. =KYLOOLPL L PsVLPLW 64
  • 77. HISTORI ARTI Hapat që çojnë në diskutim të temës mësimore të marrë në shqyrtim: =KYLOOLPL L EDOHWLW Qs )UDQFs GKH ,WDOLҏҏ ҏ dIDUs IXQNVLRQL NLVKWH EDOHWL Qs NsWs NRKs" x Përshkruani roli i akademisë së kërcimit. x Çfarë përmbante programi estetik i veprimtarëve iluministë? x .XVK MDQs SsUIDTsVXHVLW H NRUHRJUD¿Vs Ts QGLNXDQ GKH UHIRUPXDQ DUWLQ H kërcimit? Shpjegime të shkurtra Me kushtet historike të shek. XVII kuptojmë zhvillimin e shkencave natyrore dhe HN]DNWH ]KYLOOLPLQ H PHQGLPLW ¿OR]R¿N GKH ¿OOHVsQ H NRKsYH PRGHUQH Me kushte historike të shek XVIII kuptojmë veprimtarët e epokës së iluminizmit në teatër sollën mjete të mëdha vepruese, për të propaganduar idetë përparimtare iluministe GKH ¿OR]R¿Qs Me “EDOHWL L PDGK´ kuptojmë llojet e kërcimit, si: .XUDQWD 6DUDEDQGD *DYRWD Minueti dhe Rigodoni që kërceheshin në mbyllje të një shfaqjeje baleti, nga vetë mbreti dhe aristokratët, me kostume të veçanta dhe maska. Me NsUFLPL L VDOORQHYH kuptojmë llojet e kërcimeve që kërceheshin nëpër sallonet e aristokracisë në rastin e ballove që jepeshin nga shtresat e larta të shoqërisë. Me NsUFLPH KLVWRULNH kuptojmë ato kërcime që janë kërcyer përgjatë historisë së njerëzimit. Kërcimet historike ndahen në kërcime sallonesh dhe kërcimet e popullit të thjeshtë. Me kanonizimin e kompozimit, kuptojmë krijimin e një sistemi rregullash, normash në një periudhë historike në kompozimin e baletit dhe forcimin e strukturave kryesore të kompozimit. Me VWLOH NsUFLPL kuptojmë mënyrën në të cilën është bërë dhe shprehur kërcimi dhe kombinimin e veçorive dalluese të kërcimit, mënyrën e performimit në një grup të veçantë, shkollë dhe vend. 'LYHUWLVPHQW  shfaqje teatrale, e përbërë nga një radhë numrash të gjinive të ndryshme. Me RSHUD ± EDOHW kuptojmë një gjini popullore të operës franceze të barokut “që lindi nga baletet divertismente Ws VKHNXOOLW Ws ;9,,´ .MR RSHUD SsUPEDQ Ps VKXPs PX]LNs kërcyese sesa tragjike dhe subjektet nuk ishin të nevojshme të merreshin nga mitologjia klasike, madje lejonte dhe disa elemente komike në të. Opera – baleti përbëhej nga prologu dhe i ndjekur nga një numër aktesh me vetëpërmbajtje (gjithashtu njihen me emrin entrees ), të cilat shpesh ishin të lidhura rreth një teme të vetme. Aktet individuale mund të luheshin të pavarura, raste në të cilat ato njiheshin si akte baleti. t Detyrë individuale: duke u bazuar në reformimin e baletit, realizoni një ese me titull 65
  • 78. HISTORI ARTI “Kthimi i baletit nga argëtues në veprues” 1. Roli i kërcimit ishte shoqërues. 2. Iu kundërpërgjigjën baletit oborrtar 3. Ishte pa përmbajtje dhe i pa arsyetuar. 4. Noveri u përpoq të plotësonte spektaklin e baletit me përmbajtje të thellë. Çështja e dytë: Reformat e Noverit Hapat që çojnë në diskutim të temës mësimore të marrë në shqyrtim: x Përshkruani epokën historike dhe revolucionin estetik të Noverit. x Cilat ishin kërkesat kryesore të Zhan Zhorzh Noverit në spektaklet e baletit. Vlerësimi: Nxënësit do të vlerësohen për: x 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL ¿JXUDW Ps Ws SsUPHQGXUD Qs KLVWRULQs H EDOHWLW Ws NsVDM periudhe. x 'DOOLPLQ H NDUDNWHULVWLNDYH NUHVRUH Ws EDOHWLW Ws VKHN ;9,,  ;9,,, x 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL ¿JXUsQ H =KDQ =KRU]K 1RYHU Mësimi 2 Linja: Historia e kërcimit Tema mësimore: Baleti në periudhën e romantizmit Çështjet: Lindja e baletit romantik 2EMHNWLYDW Në përfundim të orës së mësimit, nxënësi,-ja duhet: - Të njohë kushtet historike që ndikuan në lindjen e rrymës romantike. 7s LGHQWL¿NRMs NDUDNWHULVWLNDW NUHVRUH Ws NRPSR]LPLW Ws VSHNWDNOLW Ws EDOHWLW në baletin romantik. 7s LGHQWL¿NRMs HOHPHQWHW Ts oXDQ Qs NULMLPLQ H EDOHWLW URPDQWLN 7s LGHQWL¿NRMs NULMXHVLQ NsUNHVDW GKH NULMLPHW H EDOHWPDHVWUDYH Ws NsVDM NRKH 7s SsUGRUs QMRKXULWs SsU Ws SORWsVXDU Ps PLUs LQIRUPDFLRQLQ UUHWK ¿JXUDYH Ps të përmendura në historinë e baletit të kësaj periudhe. Të rendisë risitë e Filipo Talionit, Zhul Peros dhe $XJXVW %XUQRQYLOLW Të njohë epokën historike të këtyre baletmaestrave dhe risitë e tyre artistike. 66
  • 79. HISTORI ARTI - Të rendisë balerinat e njohura të periudhës së romantizmit. Terma kyç: SXDQWH VKNsSXWMH QJD WRND VLO¿G YHOLV NRUHRJUD¿D H EDOHWLW GUDPDWXUJMLD e baletit, pantomima, poza në balet Metodat e përdorura: '9' GLVNXWLP SXQs Qs JUXS SsU QMs osVKWMH RVH WHPDWLNs HVH kërkim individual ose në grup. =KYLOOLPL L PsVLPLW Hapat që çojnë në diskutim të temës mësimore të marrë në shqyrtim: Baleti në periudhën e romantizmit x x x x Çfarë pasqyronte romantizmi në art? Çfarë forme kishin baletet e romantizmit? Çfarë risish solli kjo rrymë në artin e baletit? Kush janë përfaqësuesit më kryesorë të kësaj rryme. Cilat janë elementet e reja që ata sollën? Shpjegime të shkurtra Baleti sVKWs QMs JMLQL DUWLVWLNH H NRUHRJUD¿Vs Ts H VKSUHK SsUPEDMWMHQ H WLM QsSsUPMHW ¿JXUDYH NsUFHVH Ws NRQNUHWL]XDUD Qs PX]LNs )MDOD EDOHW ND OLQGXU Qs VKHNXOOLQ ;, H ED]XDU Qs VKSUHKMHQ ODWLQH ³EDOOR EDOODUH´ Ts GR Ws WKRWs NsUFHM PH NsUFH
  • 80.  6L UUHJXOO duhet thënë se kjo shprehje mori përhapje të gjerë me shfaqjet kërcyese të vendeve europiane gjatë shekujve XVI-XIX. Pastaj kjo gjini mori emërtimin e veçantë balet klasik dhe në shekullin XIX u përhap në gjithë botën. Baleti në kuptimin e sotëm është një vepër dramatike që ka në themel një tekst dramatik, WHNVW PX]LNRU GKH WHNVW NRUHRJUD¿N .ULMXHVLW H VKIDTMHV MDQs OLEUHWLVWL Ts EsQ OLEUHWLQ H VKIDTMHV NRPSR]LWRUL Ts NRPSR]RQ PX]LNsQ Qs ED]s Ws OLEUHWLW EDOHWPDHVWUL Ts NULMRQ shfaqjen dhe pastaj piktori, që ndërton anën piktoreske të shfaqjes, zbërthen epokën në GHNRU YHVK SHUVRQD]KHW Qs SsUVKWDWMH Ws VSHFL¿NsV Vs NsUFLPLW GKH Ws HWLNsV Vs NRKsV për të krijuar atmosferë skenike. Me puante kuptojmë këpucë speciale për të kërcyer në majë të gishtave. Ato kanë majë të fortë dhe të prodhuara posaçërisht për të kërcyer në majë të gishtave. Me shkëputje nga toka kuptojmë llojet e lëvizjeve të ndryshme të baletit, të cilat konsistojnë në hedhje të vogla, të mesme dhe të mëdha nga toka. Me VLO¿G kuptojmë qenie mitologjike të traditës Perëndimore. Ky term e ka origjinën Qs 3DNHONXV L FLOL L SsUVKNUXDQ VLO¿GDW VL THQLH Ws SDGXNVKPH Ws DMULW VL HOHPHQW Ws DMULW Nuk njihet ndonjë mit i veçantë i lidhur me to. 3sU VKNDN Ws OLGKMHV Vs WUH PH EDOHWLQ ³6LO¿G´ NX VLO¿GH MDQs LGHQWL¿NXDU VL ]DQD GKH Qs OHJMHQGDW H PHVMHWsV PH YHQGHW H ]DQDYH SR DVKWX VL QMs NRQIX]LRQ L ³VKSLUWLW Ws DMULW´ SVK ³ÉQGsUU H QMs QDWH YHUH´ H 6KHNSLULW
  • 81.  6LO¿G NDQs NDOXDU Qs JMXKsQ H SsUJMLWKVKPH si një term për shpirtrat minor, element ose zana të ajrit. Me YHOLV kuptojmë vajza të reja të cilat kanë vdekur përpara martesës, dhe kryesisht 67
  • 82. HISTORI ARTI L VKIDTHQ GKH L PDUULQ IUPsQ KHURLW NUHVRU SRU GXKHW Ws ]KGXNHQ NXU ¿OORQ Ws DJRMs Kjo qenie e ka origjinën në krijesat folklorike sllave, por në botë janë të njohura nga baleti romantik “Zhizel “. Vilisa janë adoptuar nga një poemë e Henri Haine, i cili SUHWHQGRQWH Ws NLVKWH SsUGRUXU QMs OHJMHQGs VOODYH 'LVD L NDQs SsUNX¿]XDU YHOLVDW VL vampire femra, shpirti i vajzave të cilat kanë vdekur përpara natës së tyre të martesës. Sipas Hajnes, velisat nuk mund të qëndrojnë në varrin e tyre sepse ato nuk mund të mos SORWsVRMQs SDVLRQLQ H WUH SsU Ws NsUFHU QXGR VLGRPRV Qs VKHVKHW H TWHWLW *MLWKDVKWX ato mblidhen në mesnatë për të joshur djem të rinj që të kërcejnë me to deri sa ata të vdesin. Me NRUHRJUD¿ Ws EDOHWLW, kuptojmë një radhitje të caktuar të të gjitha lëvizjeve dhe SR]DYH Ws NsUFLPLW Ts ND EDOHWL Qs IMDOs .RUHRJUD¿D NULMRKHW QJD HOHPHQWHW H JMXKsV Vs kërcimit, të cilat nga radhitja dhe bashkëveprimi midis tyre krijojnë një sistem të plotë. 'UDPDWXUJMLD H EDOHWLW sVKWs ]KYLOOLPL L NRQÀLNWLW Ws YHSULPLW Ws EDOHWLW $MR sVKWs H ED]XDU Qs NRQÀLNWH PH NXSWLP GKH Ws ED]XDUD Qs QMs VXEMHNW Ws YHQGRVXUD Qs QMs VLWXDWs Ws FDNWXDU Ws MHWsV GKH Ts ]KYLOORKHQ GKH ]JMLGKHQ SsUJMDWs YHSULPLW NRUHRJUD¿NR ± muzikor. Me pantomimë kuptojmë (nga greqishtja e lashtë pantos – gjithçka, mima – imitim) artin që shprehet nëpërmjet plastikës së trupit dhe shprehjes së fytyrës. Kjo gjini është nga më të lashtat dhe e ka origjinën nga arti i vjetër klasik i Orientit. Në kohë të hershme, mijëra vjet më parë, populli thurte mite të ndryshme, që mbështeteshin në besime të veçanta. Këto mite ai i harmonizonte në mënyrë të inskenuar, duke u mbështetur në artin SODVWLN Ws WUXSLW GKH Qs VKSUHKMHQ H IWUsV 1s DWs NRKs NMR JMLQL V¶TXKHM SDQWRPLPs por ekzistonte si formë shprehëse e ndërgjegjes dhe në disa raste ngatërrohej me NsUFLPHW NDUDNWHULVWLNH Ws YHQGLW )RUPsQ H VDM Ps Ws SsUNUHU SDQWRPLPD H PRUL Qs kohën e lulëzimit të artit antik grek. Më pas u zhvillua së tepërmi, duke u përsosur si i DUW L YHoDQWs Qs SMHVsQ H GWs Ws DQWLNLWHWLW *MDWs NsVDM SHULXGKH X KRGKsQ GKH WH]D SsU SDQWRPLPsQ X VKNUXDQ OLEUD X KDSsQ VKNROOD SsU PsVLPLQ H NsWLM OORML DUWLVWLN Me SR]s Qs EDOHW kuptojmë një vendosje të caktuar të trupit, duarve, këmbëve dhe kokës. Pozat ndahen në të mëdha dhe në të vogla. Detyrë individuale: duke u bazuar në rrymën e romantizmit, realizoni një ese me titull t ³' ERWs SDUDOHOH Qs EDOHWLQ URPDQWLN´ - Të keqes dhe të pakuptueshmes së botës reale romantikët i kundërvunë fenë, natyrën, historinë, sferat fantastike dhe ekzotike, krijimtarinë popullore, por më tepër nga të gjitha botën e brendshme të njeriut, vuajtjet dhe përjetimet e tij. Arti më i lartë për romantikët u bë muzika - si një mishërim i jetës së lirë. Zhvillimi i teknikës së kërcimit klasik dhe, në veçanti, i teknikës femërore. Vlerësimi: Nxënësit do të vlerësohen për: x 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL URPDQWL]PLQ VL QMs UUPs LGHRUH ± DUWLVWLNH x 'DOOLPLQ H NDUDNWHULVWLNDYH NUHVRUH Ws EDOHWLW URPDQWLN 68
  • 83. HISTORI ARTI x 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL ¿JXUDW Ps Ws SsUPHQGXUD Qs KLVWRULQs H EDOHWLW Ws NsVDM periudhë. Mësimi 3 Linja: Historia e kërcimit Tema mësimore: Baleti rus në shek. XIX–XX dhe baletet e para simfonike Çështjet: Baleti rus në gjysmën e parë të shekullit të XIX Pjetër Iliç Cajkovski dhe Marius Petipa 2EMHNWLYDW Në përfundim të orës së mësimit, nxënësi,-ja duhet: - Të njohë kushtet historike që ndikuan në zhvillimin e baletit në Rusi.  7s LGHQWL¿NRMs NDUDNWHULVWLNDW NUHVRUH Ws EDOHWLW UXV Qs JMVPsQ H SDUs Ws shekullit XIX.  7s LGHQWL¿NRMs NULMXHVLW H EDOHWLW GKH VKNROOsV NRPEsWDUH Ws EDOHWLW UXV - 7s ÀDVs SsU WUDGLWDW GKH ULVLWs H VSHNWDNOLW Ws EDOHWLW Qs NsWs SHULXGKs - 7s LGHQWL¿NRMs NULMXHVLQ NsUNHVDW GKH DUULWMHW H VKNROOsV NRPEsWDUH Ws baletit rus. - 7s SsUGRUs QMRKXULWs SsU Ws SORWsVXDU Ps PLUs LQIRUPDFLRQLQ UUHWK ¿JXUDYH më të përmendura në historinë e baletit të kësaj periudhe. - Të rendisë risitë e 3MHWsU ,OLo &DMNRYVNLW dhe Moris Petipas. - 7s LGHQWL¿NRMs NDUDNWHULVWLNDW NUHVRUH Ws EDOHWLW Ws JMVPsV Vs GWs Ws VKHN XIX. - 7s ÀDVs SsU VLPIRQL]PLQ Qs EDOHW - Të rendisë baletet-simfoni më të njohura. Terma kyç: kushte historike, balet – simfoni, mimika, plastika, karakteristikat muzikore të personazhit (lajtmotiv). Metodat e përdorura: '9' GLVNXWLP SXQs Qs JUXS SsU QMs osVKWMH RVH WHPDWLNs HVH kërkim individual ose në grup. =KYLOOLPL L PsVLPLW Hapat që çojnë në diskutim të temës mësimore të marrë në shqyrtim: Baleti rus në gjysmën e parë të shekullit XIX x Si u shndërrua Rusia në qendrën e baletit? x Përshkruani rolin e shkollës dhe baletit kombëtar rus? x .XVK MDQs HOHPHQWHW NUHVRUH Ws EDOHWLW UXV Qs ¿OOLP Ws VKHNXOOLW ;,;" 69
  • 84. HISTORI ARTI x Çfarë ndikimi patën baletmaestrat francezë në baletin rus gjatë gjysmës së parë të shekullit XX? Shpjegime të shkurtra Me kushtet historike të gjysmës së parë të shek. XIX kuptojmë lulëzimin e baletit në 5XVL QGsUVD WHDWUL L EDOHWLW UXV X NRQ¿UPXD VL QJD WHDWURW Ps Ws PLUs Qs ERWs 'HUL Qs NsWs VKHNXOO EDOHWL X IRUPXD GKH X ]KYLOOXD Qs )UDQFs 0s SDV KLVWRULD H NsWLM DUWL X ]KYLOOXD Qs 5XVL 1s YLWLQ  6KDUO 'LGOR NULMRL VKNROOsQ H EDOHWLW Ws 6KsQ Petërburgut. Mbas kësaj kohe, baletmaestër francezë dhe italianë, si Blashe, J. Perrot, Artur Sen-Leon apo Enrido Cheketi u ftuan të punonin atje. Me “EDOHW  VLPIRQL´ kuptojmë ato balete ku muzika është krijuar posaçërisht për të dhe përmban karakteristikat e personazheve kryesore. Situatat dhe ndodhitë e veprimit përcaktojnë dhe pasqyrojnë zhvillimin e muzikës. Baleti – simfoni ruan ndërtimin me numra, por çdo numër përfaqëson një formë të madhe muzikore, e cila i nënshtrohet zakoneve të zhvillimit simfonik. Me mimikë kuptojmë kopjimin ose imitimin me gjeste. Me plastikë, kuptojmë vëllimin e shprehjes së trupit të njeriut në përgjithësi (që shfaqet VL QMs JMHQGMH VWDWLNH DVKWX GKH Qs DWs GLQDPLNH
  • 85.  /LQG VL UH]XOWDW L YHoDQWLYH Ws ¿JXUDYH individuale, ecjes, mënyra e të qëndruarit, lëvizjeve dhe gjesteve të njeriut, të cilat marrin në një kontekst konkret jetësor një kuptim emocional. Me NDUDNWHULVWLNDW PX]LNRUH Ws SHUVRQD]KLW ODMWPRWLY
  • 86. kuptojmë një temë muzikore që luhet në të gjithë veprën artistike, duke pësuar transformime të ndryshme por jo rrënjësore dhe që karakterizon një personazh të caktuar të veprës. Detyrë individuale: duke u bazuar në traditat e baletit rus, realizoni një ese me titull “Mjellma e bardhë, emblema e teatrit të baletit”. - Rusia, të qenit qendra e baletit, - UXDMWMHQ GKH ]KYLOOLPLQ H WUDGLWDYH Ps Ws PLUD Ws )UDQFsV GKH ,WDOLVs - zhvillimin e mëtejshëm të teknikës së kërcimit femëror dhe mashkullor, - krijimin e baletit simfonik, - shndërrimin e baletit në teatër muzikor. Çështja e dytë: Pjetër Ilic Cajkovski dhe Marius Petipa Hapat që çojnë në diskutim të temës mësimore të marrë në shqyrtim: x Çfarë është baleti-simfoni dhe kush janë themeluesit e kësaj gjinie? x Çfarë karakteristikash ka muzika e baletit të Pjetër Iliç Cajkovskit? x Kush janë veprat më karakteristike të baletit-simfonik? x Kush janë përfaqësuesit kryesorë të gjysmës së dytë të shekullit XIX, që ndikuan në zhvillimin e mëtejshëm të baletit rus? x Cilat balete patën më shumë ndikim në krijimtarinë e Morius Petipas? Vlerësimi: 70
  • 87. HISTORI ARTI Nxënësit do të vlerësohen për: x 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL ¿JXUDW Ps Ws SsUPHQGXUD Qs KLVWRULQs H EDOHWLW UXV Ws JMVPsV së parë të shekullit të XIX. x 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL PX]LNsQ H EDOHWLW Ws 3,&DMNRYVNL GKH ULVLWs H WLM Qs EDOHW x 'DOOLPLQ H NDUDNWHULVWLNDYH NUHVRUH Ws EDOHWLW Ws JMVPsV Vs SDUs Ws VKHNXOOLW ;,; me baletin-simfoni. x 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL ¿JXUsQ H 0DULXV 3HWLSDV x 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL UHIRUPDW H NRUHRJUDIsYH Ws ¿OOLP VKHNXOOLW ;; Mësimi 4 Linja: Historia e kërcimit Tema mësimore: Kërcimi klasik në shek. XX dhe zhvillimi i formave kryesore të tij Çështjet: Sezonet Ruse Zhvillimi i baletit në vendet e Europës dhe Amerikës 2EMHNWLYDW Në përfundim të orës së mësimit, nxënësi,-ja duhet: - Të njohë kushtet historike që ndikuan në rilindjen e baletit në Europë.  7s LGHQWL¿NRMs IRUPDW NUHVRUH Ws EDOHWLW Qs VKHNXOOLQ ;; - 7s ÀDVs SsU Sezonet Ruse dhe për qëllimin e këtyre sezoneve. - 7s LGHQWL¿NRMs NULMXHVLQ NsUNHVDW GKH DUULWMHW H 6H]RQHYH 5XVH - 7s SsUGRUs QMRKXULWs SsU Ws SORWsVXDU Ps PLUs LQIRUPDFLRQLQ UUHWK ¿JXUDYH më të përmendura në historinë e baletit të kësaj periudhe. - Të rendisë risitë e koreografëve të Europës në gjysmën e parë të shek. XX - 7s LGHQWL¿NRMs WLSDUHW NDUDNWHULVWLNH Ws EDOHWLW Qs YHQGH Ws QGUVKPH - Të rendisë kërcimtarët më të njohur të gjysmës së parë të shekullit XX. Terma kyç: Sezonet ruse, muzika simfonike, stili neoklasik, balet pa subjekt, balet me një akt Metodat e përdorura: '9' GLVNXWLP SXQs Qs JUXS SsU QMs osVKWMH RVH WHPDWLNs HVH kërkim individual ose në grup. =KYLOOLPL L PsVLPLW Hapat që çojnë në diskutim të temës mësimore të marrë në shqyrtim: 6H]RQHW 5XVHҏ x Cili ishte ndikimi i Sezonit rus në artin e kërcimit klasik? x Kush janë artistët më të njohur të sezoneve ruse dhe ndihmesa që dhanë ata në 71
  • 88. HISTORI ARTI zhvillimin e artit të baletit? x Cilat janë ndryshimet estetike që pësoi baleti në veprimtarinë e Sezonit rus? Shpjegime të shkurtra Me Sezone Ruse kuptojmë WUXSsQ DUWLVWLNH ¿OOLPLVKW PH DUWLVWs UXV Ws JMLQLYH Ws QGUVKPH Ws DUWLW H NULMXDU SsU Ws SsUKDSXU NXOWXUsQ UXVH MDVKWs NX¿MYH Ws YHQGLW .MR WUXSs LVKWH H RUJDQL]XDU QJD 6'LDJLOMHY 1s NsWs WUXs PRUsQ SMHVs DUWLVWsW Ps Ws QMRKXU rus. Me PX]LNs VLPIRQLNH NXSWRMPs QMs PX]LNs LQVWUXPHQWDOH Ws GHVWLQXDU SsU W¶X interpretuar nga një orkestër simfonike. Muzika simfonike gjithashtu përfshin vepra në të cilat mund të marrë pjesë një kor ose solistët vokalë dhe muzikë për një instrument VROR RVH LQVWUXPHQWHW GKH RUNHVWsU NRQFHUWL
  • 89.  *MLQL Ws QGUVKPH Ws PX]LNsV VLPIRQLNH përfshijnë miniaturat, si dhe vepra të mëdha me shumë lëvizje. Me stil “QHRNODVLN´ kuptojmë një stil të kërcimit klasik të shekullit XX e lindur në punët H *HUJH %DODQVKLQLW ÉVKWs L ED]XDU Qs WHNQLNsQ H SsUSDUXDU Ws NsUFLPLW SHUDQGRUDN UXV të shekullit XIX, por heq dorë nga dekorimet e rënda teatrale dhe nga tregimi i detajuar. dIDUs ND QJHOXU sVKWs YHWs NsUFLPL SRU Ps L VR¿VWLNXDU GKH PRGHUQL]XDU GKH HVWHWLND e kërcimit në puante. 7LP 6FKROO DXWRUL L ³1JD 3HWLSD GHUL WH %DODQVKLQL´ H NRQVLGHURQ ³$SROORQ´ H Balanshinit, vepër e shfaqur më 1928, si baletin e parë neoklasik. Apollo përfaqëson një NWKLP Qs IRUPsQ H VKHNXOOLW ;,; Qs SsUJMLJMH Ws EDOHWHYH DEVWUDNWH Ws 6HUJHL 'LDJLOMHYLW Me EDOHW SD VXEMHNW kuptojmë ato balete të cilat nuk janë të bazuara në asnjë subjekt të OLWHUDWXUsV RVH VXEMHNWH Ws WMHUD . OORM EDOHWL sVKWs LQWHUSUHWLP NRUHRJUD¿N L QMs YHSUH instrumentale ose simfonike. Me EDOHW PH QMs DNW NXSWRMPs DWR YHSUD NRUHRJUD¿NH EDOHWH Ws FLODW PXQG Ws MHQs me subjekt ose pa subjekt, të krijuara në muzikë të shkruar enkas për balet ose dhe në çfarëdo lloj muzike që ka një kohëzgjatje të shkurtër dhe nuk ndahet në pjesë. Ky balet OLQGL Qs ¿OOLP Ws VKHNXOOLW ;; t Detyrë individuale: duke u bazuar në rilindjen e baletit, realizoni një ese me titull “(VWHWLND H DUWLW NRUHRJUD¿N Qs JMVPsQ H SDUs Ws VKHNXOOLW ;; ´ - IRUPLPLQ H HVWHWLNsV Vs DUWLW NRUHRJUD¿N Qs (YURSs GKH $PHULNs rilindjen e baletit në shumë vende, përdorimin e muzikës simfonike të shkruar jo për kërcim, UsQGsVLQs Ts PHUU DUWL ¿JXUDWLY VL HOHPHQWL NUHVRU Qs JMLQLQs H EDOHWLW formën e re të baletit (balet me një akt), Çështja e dytë: Zhvillimi i baletit në vendet e Europës dhe Amerikë 72
  • 90. HISTORI ARTI Hapat që çojnë në diskutim të temës mësimore të marrë në shqyrtim: x .XVK MDQs SULUMHW HVWHWLNH Ws EDOHWLW IUDQFH] SDV YLWHYH ¶" x Si rilindi baleti në Angli dhe cilat ishin traditat e këtij baleti? x Cilat janë kërkesat estetike të Xhorxh Balanshin në baletin amerikan? Vlerësimi: Nxënësit do të vlerësohen për: x 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL ¿JXUDW Ps Ws SsUPHQGXUD Qs KLVWRULQs H 6H]RQHYH 5XVH x 'DOOLPLQ H NDUDNWHULVWLNDYH NUHVRUH Ws EDOHWLW Qs JMVPsQ H SDUs Ws VKHNXOOLW ;; x 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL ¿JXUDW NUHVRUH Ws NsVDM SHULXGKH Mësimi 5 Linja: Historia e kërcimit. Tema mësimore: Kërcimi në shek. XX - zhvillimi i mëtejshëm i baletit klasik dhe reformat e para moderne Çështjet: Zhvillimi i mëtejshëm i baletit klasik Reformat e para moderne 2EMHNWLYDW Në përfundim të orës së mësimit, nxënësi,-ja duhet: - Të njohë karakteristikat e baletit në gjysmën e dytë të shekullit XX.  7s LGHQWL¿NRMs DUVHW H NULMLPHYH GKH ]KYLOOLPLW Ws WHDWULW Ws EDOHWLW Qs WsUs botën.  7s NODVL¿NRMs GLVD QJD JMLQLWs GKH IRUPDW H DUWLW NRUHRJUD¿N Ws NsVDM periudhe. - 7s ÀDVs SsU NULMLPLQ H GUDPsV NRUHRJUD¿NH ku dhe kur. - 7s LGHQWL¿NRMs NULMXHVLQ NsUNHVDW GKH DUULWMHW H NsVDM JMLQLH - 7s SsUGRUs QMRKXULWs SsU Ws SORWsVXDU Ps PLUs LQIRUPDFLRQLQ UUHWK ¿JXUDYH më të përmendura në historinë e baletit të kësaj periudhe. - 7s LGHQWL¿NRMs NDUDNWHULVWLNDW NUHVRUH Ws EDOHWLW Ws HNVSUHVLRQL]PLW - Të rendisë koreografët më të njohur të shekullit XX. - Të njohë karakteristikat e baletit në çdo vend të dhënë. Terma kyç: PLQLDWXUD NRUHRJD¿NH GHNODPDFLRQL DOHDWRULND EDOHW ± SOODNDW LPSURYL]LPL GUDPD NRUHRJUD¿NH GUDPs EDOHWL
  • 91.  PX]LND LQVWUXPHQWDOH ekspresionizmi. Metodat e përdorura: '9' GLVNXWLP SXQs Qs JUXS SsU QMs osVKWMH RVH WHPDWLNs HVH kërkim individual ose në grup. 73
  • 92. HISTORI ARTI =KYLOOLPL L PsVLPLW Hapat që çojnë në diskutim të temës mësimore të marrë në shqyrtim: =KYLOOLPL L PsWHMVKsP L EDOHWLW NODVLNҏҏ x ҏdIDUs NDUDNWHULVWLNDVK SDWL NsUFLPL SDV /XIWsV Vs 'Ws %RWsURUH" x Cilat sisteme të kërcimit u zhvilluan gjatë shekullit XX? x Cilat janë karakteristikat e baletit në Bashkimin Sovjetik? x .XVK LVKLQ NRUHRJUDIsW NUHVRUs Qs )UDQFs SDV /XIWsV Vs 'Ws %RWsURUH" x &LODW LVKLQ ]KYLOOLPHW Qs IXVKsQ H EDOHWLW Qs )UDQFs GKH $QJOL JMDWs VKHNXOOLW ;;" Shpjegime të shkurtra Me PLQLDWXUs NRUHRJUD¿NH NXSWRMPs QMs IRUPs Ws YRJsO Ws VKIDTMHYH NRUHRJUD¿NH Ekziston si në teatrin e varietesë, ashtu dhe në teatrin e baletit. Mund të jetë me subjekt RVH SD VXEMHNW 0LQLDWXUD NRUHRJUD¿NH OLQGL EUHQGD VSHNWDNOLW Ws EDOHWLW Me Muzika Aleatorika, kuptojmë një muzikë në të cilën disa elemente të përbërjes janë lënë në dorë të fatit, ose disa elemente kryesore të realizimit të punës të përbërë, janë lënë në përcaktimin interpretues të saj. Termi është lidhur me muzikën e shekullit XX. Me 'HNODPDFLRQ kuptojmë një fjalim retorik ose emocional, bërë kryesisht në mënyrë Ts Ws SURWHVWRMQs RVH Ws GsQXDU ELVHGs H JMDWs Me EDOHWSOODNDW, kuptojmë formë e shfaqjeve të kërcimit e lindur në gjysmën e parë të shekullit XX. Me LPSURYL]LP kuptojmë krijimin dhe performimin në mënyrë spontane ose pa përgatitje dhe e bëjmë nga çdo gjë që është në dispozicion. Me GUDPs  NRUHRJUD¿NH, kuptojmë gjininë kryesore të baletit në vitet ‘30 – ‘50 në Bashkimin Sovjetik e mbështetur në subjektet nga literatura klasike. Ndryshe njihet si dramë-balet. Me muzikë instrumentale NXSWRMPs PX]LNs Ws NULMXDU SsU W¶X OXDMWXU QJD LQVWUXPHQWH muzikore ose një grup instrumentesh. Me Ekspresionizëm kuptojmë një rrymë shumëplanëshe që zhvillohet sidomos në 9HUL Ws (XURSsV Qs ¿OOLP Ws VKHNXOOLW ;; (NVSUHVLRQLVWsW QXN NsUNRMQs Ws VKSUHKLQ Ws EXNXUsQ SRU GXDQ W¶L SsUJMLJMHQ QMs QHYRMs Ws EUHQGVKPH GXDQ Ws VKSUHKLQ QGMHQMDW e artistit, që janë të dhunshme, shpesh plot ankthe e të lemerisura nga lufta, braktisja dhe vdekja. Në këtë kuptim, ekspresionizmi reagon kundër optimizmit e natyralizmit të impresionistëve. Në kërcim përfaqësuesit e kësaj rrymave nuk njohin asnjë kanun. Secili nga këta përfaqësues shprehte emocionet individuale dhe secili kishte sistemin e tij të kërcimit. Vendin kryesor në krijimtarinë e tyre e zinte njeriu dhe ndërgjegjja e tij. Ekspresionizmi ishte një rrymë e vështirë dhe kontradiktore. Parimi kryesor i kësaj rryme ishte drejtimi te problemet e kohës. Në praktikë, ky parim jo gjithmonë u realizua. Detyrë individuale: duke u bazuar në zhvillimin e baletit në të gjitha vendet dhe reformat e para moderne, realizoni një ese me titull “Ndërthurja e ndërsjellë e klasikes PH PRGHUQHQ´ 74
  • 93. HISTORI ARTI - krijimin e trupave moderne dhe klasike në të gjitha vendet, VKXPsOORMVKPsULQs H VWLOHYH GKH JMLQLYH Qs DUWLQ NRUHRJUD¿N përdorimin e çdo lloj plastike të mundshme, HNVSHULPHQWLPLQ H VKXPWs Qs NULMLPHW NRUHRJUD¿NH lindjen e kërcimit ekspresionist. Çështja e dytë: Reformat e para moderne Hapat që çojnë në diskutim të temës mësimore të marrë në shqyrtim: x Përshkruani karakteristikat kryesore të formave eksperimentale të koreografëve. x &LOL LVKWH SURJUDPL HVWHWLN L NsUFLPHYH Ts OLQGsQ Qs *MHUPDQL JMDWs VKHNXOOLW ;;" . Vlerësimi: Nxënësit do të vlerësohen për: x x x x 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL ¿JXUDW Ps Ws SsUPHQGXUD Qs KLVWRULQs H EDOHWLW Ws NsVDM periudhe. 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL YHoDQWLWs H EDOHWLW Qs NsWs SHULXGKs 'DOOLPLQ H NDUDNWHULVWLNDYH NUHVRUH Ws EDOHWLW Ws JMVPsV Vs GWs Ws VKHN ;; 1MRKXULWs H ¿WXDUD PH OLQGMHQ H HNVSUHVLRQL]PLW GKH UHIRUPDYH Ws SDUD PRGHUQH Mësimi 6 Linja: Historia e kërcimit. Tema mësimore: Lindja e kërcimit modern dhe përfaqësuesit kryesorë të tij Çështjet: Lindja e kërcimit modern 2EMHNWLYDW Në përfundim të orës së mësimit, nxënësi,-ja duhet: - Të njohë kushtet historike që ndikuan në lindjen e kërcimit modern.  7s LGHQWL¿NRMs NDUDNWHULVWLNDW NUHVRUH Ws NsUFLPLW PRGHUQ  7s NODVL¿NRMs Ws SsUEDVKNsWsQ SsU SsUIDTsVXHVLW H NsUFLPLW PRGHUQ - 7s ÀDVs SsU SDULPHW NUHVRUH Ws NsUFLPLW PRGHUQ - 7s SsUGRUs QMRKXULWs SsU Ws SORWsVXDU Ps PLUs LQIRUPDFLRQLQ UUHWK ¿JXUDYH më të përmendura në historinë e baletit të kësaj periudhe. - 7s LGHQWL¿NRMs G YHoRULWs NUHVRUH Ws NsUFLPLW PRGHUQ - 7s QMRKs HSRNsQ KLVWRULNH Ws $LVHGRUD 'XQNDQ GKH UHYROXFLRQLQ HVWHWLN Ws saj. 75
  • 94. HISTORI ARTI - Të rendisë koreografët më të njohur të kërcimit modern dhe kujt rryme i përkasin. Terma kyç: sistemi euroritmik, kontruktivizmi, absolutizmi, plastika e lirë, dunkanizmi, kërcimi i lirë Metodat e përdorura: '9' GLVNXWLP SXQs Qs JUXS SsU QMs osVKWMH RVH WHPDWLNs HVH kërkim individual ose në grup. =KYLOOLPL L PsVLPLW Hapat që çojnë në diskutim të temës mësimore të marrë në shqyrtim: /LQGMD H NsUFLPLW PRGHUQҏ x Kur dhe pse lindi kërcimi modern? x Cilat janë rrymat e kërcimit modern dhe çfarë i bashkonte këto rryma? x Si quhet themeluesi i kërcimit modern dhe çfarë përmbante kërcimi tij? x Cilët janë disa nga përfaqësuesit më kryesorë të kërcimit modern? x Cilat janë dy drejtimet e kërcimit modern? Shpjegime të shkurtra Me sistem euroritmik kuptojmë burimin që ndikoi në formimin e kërcimit modern të =KDN 'DONUR]LW .sUFLPL ritmiko plastik i zhvilluar në bazën e tij në shumë anë ishte k në kundërshtim me dunkanizmin. Me këtë sistem ai jepte strukturën ritmike të veprave më të vështira muzikore. Ai tha që mësimi i ritmikës është vetëm një përgatitje për PsVLPLQ H QMs DUWL Ws YHoDQWs GKH DMR Qs YHWYHWH QXN SsUEsQ QMs DUW 'DONUR]L QXN X mor me kërcimin në veçanti por i zhvilloi ndjenjën e ritmit nxënësve të tij. Shfaqjet e tij treguan një zotërim absolut të strukturave ritmike muzikore. Me NRQVWUXNWLYL]sP NXSWRMPs QMs OsYL]MH DUWLVWLNH GKH DUNLWHNWRQLNH Ts ¿OORL Qs 5XVL nga 1919 e tutje, e cila e kundërshtoi idenë e artit autonom në favor të artit si një praktikë e drejtuar drejt qëllimeve sociale. Konstruktivizmi si një forcë aktive zgjati deri rreth 1934, dhe pati një pjesë të madhe të efektit mbi zhvillimet në artin modern, para se të zëvendësohet nga realizmi socialist. Me DEVROXWL]sP kuptojmë një rrymë të lindur jo shumë larg Luftës së Parë Botërore, në Europë, që refuzoi plotësisht nga paraqitja e objekteve të botës, duke e ndjerë atë si kaos, si diçka e përbërë nga pjesë të palidhura me njëra-tjetrën, që më parë ishin së EDVKNX 6KSUHKMD ³DUW DEVWUDNW´ sVKWs KXD]XDU QJD OLEUL L ¿OR]R¿W GKH KLVWRULDQLW Ws DUWLW : :RUULQJHU Ts GROL Ps  PH WLWXOOLQ ³$EVWUDNVLRQL GKH LQWXLWD´ Me plastik të lirë kuptojmë mjetet e veçanta shprehëse, të cilat ndryshojnë nga kërcimi dhe pantomima. Plastika e lirë karakterizohet nga lëvizje të lira, të cilat nuk i 76
  • 95. HISTORI ARTI nënshtrohen zakoneve të kërcimit klasik dhe përdoren në kërcimin modern. Me dunkanizëm kuptojmë një lloj kërcimi, i cili e merr emërtimin e tij nga kërcimtarja GKH NRUHRJUDIMD H QMRKXU H VKHNXOOL ;; $LVHGRUD 'XQNDQ .sUFLPHW H VDM NDQs PDUUs emërtimin dunkanizëm. Me NsUFLP Ws OLUs, kuptojmë ato kërcime të cilat përbëhen nga lëvizje të lira dhe nga plastika e lirë. Detyrë individuale: duke u bazuar në lindjen e kërcimit modern, realizoni një ese me n titull “Muza e koreografëve modernë” 1. 2. 3. 4. 5. Refuzimin e baletit klasik, çlirimin nga rregullat tradicionale të kërcimit, lindjen e sistemit të shkrimit të lëvizjeve, përdorimin e temave dhe subjekteve krejtësisht të reja, shndërrimin e folklorit në burim frymëzimi. Vlerësimi: Nxënësit do të vlerësohen për: x 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL ¿JXUDW Ps Ws SsUPHQGXUD Qs KLVWRULQs H EDOHWLW PRGHUQ x 'DOOLPLQ H NDUDNWHULVWLNDYH NUHVRUH Ws NsUFLPLW PRGHUQ x 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL ¿JXUsQ H $LVHGRUD 'XQNDQ 77
  • 96. HISTORI ARTI TEATRI HYRJE. PËRSE NA DUHET STUDIMI I TEATRIT? Teatri, si veprimtari liberale dhe humane, na ndihmon të kuptojmë botën dhe vendin që QH ]sPs Qs Ws $L UHÀHNWRQ GKH VLSDV UDVWLW HGKH QGLNRQ Qs SLNsSDPMHW H VKRTsULVs Vs FLOsV L SsUNHW Qs KLVWRULQs ¿OR]R¿Qs EHVLPHW IHWDUH VWUXNWXUDW VKRTsURUH TsQGULPHW teorike, mënyrën e të menduarit për njerëzimin, për botën dhe për natyrën. Çdo shoqëri ka pasur dhe ka teatrin e saj që i ka shërbyer si pasqyrë për të parë vetveten. Subjekti i teatrit është qenia njerëzore. Në teatrin e antikitetit, perënditë ndërhynin në fund për të zgjidhur intrigën e dramës dhe nëpërmjet saj problemet njerëzore që ajo përfaqësonte. Këtë e kryenin nëpërmjet një mekanizmi që vinte nga sipër skenës, i cili quhej deux ex machina (deus eks makina, që fjalë për fjalë do të thotë “zoti nga PDNLQD´
  • 97.  NMR VKSUHKMH SsUGRUHW SsU Ws WUHJXDU oGR PMHW KMQRU RVH MR Ts WKLUUHW SsU Ws ]JMLGKXU SUREOHPHW Qs GUDPs DUELWUDULVKW *MLWKVHVL SHUsQGLWs SDUDTLWHVKLQ Qs IXQG pasi karakteret njerëzore e kishin kaluar kalvarin e dhimbjes dhe luftës së dramës. Kur Koperniku zbuloi të vërtetën se Toka nuk është qendra e universit, qenia njerëzore u bë gjithmonë e më pak qendra e gjithçkaje në botën përreth saj. Kjo pozitë e njeriut u dobësua edhe më shumë me eksplorimet hapësinore, por edhe me zbulimet e mëdha dhe me arritjet teknologjike. Por asnjëherë nuk u dobësua pozicioni i njeriut në teatër si qendra e tij e gravitetit dhe e universit të tij dramatik. Teatri është përdorur shpesh si mekanizëm didaktik dhe edukativ *MDWs KLVWRULVs DL ka qenë shpesh mjet parësor mësimdhënieje. Teatri mesjetar jepte mësimet e Biblës GKH Ws NULVWLDQL]PLW SMHVsW H 6KHNVSLULW VKLKHQ VKSHVK VL KLVWRUL Ts PEURMQs PRQDUNLQs HOLVDEHWLDQH WHDWUL L 5LOLQGMHV .RPEsWDUH VKTLSWDUH L VKsUEHQWH NsVDM osVKWMHMH WHDWUL L realizmit socialist në Shqipëri shikohej nga Partia në pushtet si zëdhënës i saj. Edhe pse gjatë kësaj periudhe janë vënë shfaqje shumë të mira nga ana e mjeshtërisë artistike, në thelb të tij, teatri i shërbente edukimit të masave me ideologjinë komuniste. Teatri ka një forcë të madhe ndikuese. Ai mund të shihet si pasqyrë e vlerave sociale: edhe pse mund të mos ketë tendencë të drejtpërdrejtë social-politike, ka forcë për të provokuar lëvizje shoqërore, sidomos kur ai del jashtë caqeve që i kanë vënë konvencionet e kohës. Kjo ndodh, sepse teatri, duke qenë pasqyrë e realitetit, është i pari që ndjen ndryshimet që ndodhin në shoqëri. 7HDWUL sVKWs V¿Gs SHUVRQDOH H DUWLVWLW 3sUJDWLWMD H QMs VKIDTMHMH NsUNRQ QMs DQJD]KLP Ws 78
  • 98. HISTORI ARTI veçantë dhe aftësinë për të punuar në ekip. Që të arrihen rezultate sa më të larta, duhet SsUSMHNMD H JMLWKs NROHNWLYLW NULMXHV 'KH MR YHWsP NDT GXKHW JMLWKDVKWX Ts NROHNWLYL të përbëhet nga njerëz të cilëve puna në ekip u jep kënaqësi të veçantë. Veprimtaria në teatër të jep mundësinë për të zhvilluar aftësitë komunikuese, karakterin, krijimtarinë GKH PHQGLPLQ NULWLN JMLWKDVKWX HNVSHULHQFD H SXQsV Qs WHDWsU PXQG Ws VKLKHW HGKH VL QMs QJD IRUPDW Ps H¿NDVH Ws Ws PsVXDULW JMDWs JMLWKs MHWsV TEATRI SI FORMË ARTI Teatri është një sintezë artesh, shuma e të cilave, kur bashkohen, është më e madhe se sa shuma e pjesëve të marra veç e veç. A. Teatri është i lidhur me letërsinë: pjesa dramatike. Ndoshta elementi më konkret dhe më i qëndrueshëm i teatrit është pjesa e shkruar dramatike. Elementet e tjera janë HIHPHUH MR Ws SsUKHUVKPH
  • 99.  3sUMDVKWLP EsQ QGRQMs IRWR VNHQRJUD¿H RVH NRVWXPHVK Ts mund të ruhen përgjithmonë siç ruhet piktura. Për të kuptuar natyrën e pjesës dramatike duhet ta shohim atë në raport me kohën dhe vendin kur është shkruar, pra duhet të shohim kontekstin e saj. % 7HDWUL sVKWs DUWL L Ws EsULW VKIDTMD Teatri është arti i kohës së tashme: domethënë, ndodh pikërisht tani dhe këtu $NWULPL UHJMLD VNHQRJUD¿D DUNLWHNWXUD PX]LNDQWsW këngëtarët, balerinët, ekipi i teknikës janë të gjithë pjesë e teatrit. Që shfaqja të realizohet me sukses, ka nevojë për aftësi menaxhimi dhe ekzekutimi në të gjitha elementet e VKIDTMHV 5H]XOWDWL ¿QDO sVKWs SURGXNW L SsUSMHNMHV Vs VKXPs DUWLVWsYH & 7HDWUL sVKWs HGKH QMs QJD IRUPDW H DUJsWLPLW 'HUL Qs PRPHQWLQ NXU GROL UDGLRMD televizioni dhe kinemaja, teatri ka qenë forma kryesore e argëtimit publik të njerëzve. Teatri është edhe zbavitje: është një lodër pas pune, ushqim për shpirtin, mendjen, trupin. MËSIME MODEL PËR ZHVILLIMIN E TEMAVE TË LËNDËS SË HISTORISË SË TEATRIT 12 Mësimi 1 /sQGD +LVWRULD H DUWHYH  Linja: Historia e Teatrit Tema mësimore: Teatri i klasicizmit francez Çështjet kryesore të marra në studim: 79
  • 100. HISTORI ARTI  'RNWULQD NODVLNH - Përfaqësuesit kryesorë të teatrit klasik francez - Pier Korneji - Zhan Rasini Objektivat x Në përfundim të orës së mësimit, nxënës/i,-ja duhet: x 7s ÀDVs SsU NXVKWHW KLVWRULNRVKRTsURUH Ts VKRTsUXDQ OLQGMHQ H WHDWULW NODVLFLVW x Të përshkruajë disa nga kërkesat kryesore të doktrinës klasike në përgjithësi dhe të teatrit në veçanti. x 7s NODVL¿NRMs SsUIDTsVXHVLW NUHVRUs Ws WHDWULW NODVLN IUDQFH] x 7s NODVL¿NRMs Ws UHMDW Ts VROOsQ Qs NULMLPWDULQs H WUH 3LHU .RUQHML GKH =KDQ Rasini 7HUPD No NODVLN QHRNODVLN GRNWULQs PRVSsU]LHUMD H ]KDQUHYH SDULPL L WUL XQLWHWHYH GLGDNWLN QHRDULVWRWHOLDQ Metodat e përdorura: GLVNXWLP SXQs Qs JUXS SsU QMs osVKWMH RVH WHPDWLNs HVH NsUNLP individual dhe në grup. =KYLOOLPL L PsVLPLW Hapat që çojnë në diskutim të temës mësimore të marrë në shqyrtim: Çështja e parë: Doktrina klasike 0XQG Ws ¿OORKHW PH VKSMHJLPLQ H WHUPLW klasik. Klasike është një vepër që është NULMXDU SUHM QMs NODVLNX RVH SUHM NODVLNsYH Qs SsUJMLWKsVL Ts sVKWs EsUs PRGHO H ND NULMXDU WUDGLWs NODVLN GR Ws WKRWs JMLWKDVKWX L SsUVRVXU Ps L PLUL Qs OORMLQ H YHW WLSLN karakteristik. Nga ana tjetër klasike është vepra që mbështetet në letërsinë ose artin DQWLN Ts OLGKHW PH ERWsQ RVH PH NXOWXUsQ H YMHWsU JUHNH D URPDNH *MDVKWs LVKLQ SDULPHW e doktrinës klasike: x Parimi i parë bazë ishte mbizotërimi i arsyes. Zbatimi i këtij parimi në krijimtarinë artistike presupozonte që vepra të kishte një ekuilibër të jashtëm e të brendshëm të dukshëm. x Parimi i dytë kërkonte trajtimin e temave me karakter universal. x Parimi i tretë kishte të bënte me frymëzimin nga arti antik. x Parimi i katërt, e vërteta dhe e natyrshmja ishte një tjetër parim i rëndësishëm për artin klasik. x Parimi i pestë lidhej me respektimin e normave të mirësjelljes e shijes së shëndoshë. Zhanret nuk përziheshin, as komikja me tragjiken ose liriken. Publiku duhej të prekej, por jo të tronditej nga drama. Ngjarjet e rënda i tregonte një i tretë, ato nuk jepeshin drejtpërsëdrejti x Parimi i gjashtë dhe i fundit kishte të bënte me karakterin didaktik, edukativ, të teatrit klasik. Kjo duhej të arrihej nëpërmjet pastrimit shpirtëror ose asaj që Aristoteli e quan katarsis 80
  • 101. HISTORI ARTI Katarsisi është një nga vlerat e qenësishme shoqërore dhe intelektuale të gjithë aktivitetit artistik. Për të kuptuar se si vepron ai tek publiku, po marrim shembull tragjedinë: kur elementet e tragjedisë ndërthuren, ato prodhojnë dy reagime të kundërta QMsNRKsVLVKW 1MsUL sVKWs SHVLPLVW GXNH THQs VH Qs IXQG KHURL YGHV RVH QGsVKNRKHW QJD fati, ne na shkaktohet një keqardhje që na bën të mendojmë se bota është e padrejtë, në kaos, e pasigurt, e korruptuar. Por nga ana tjetër, heronjtë përballen me fatin e WUH V¿GRMQs SHUsQGLWs OXIWRMQs PH WR (GKH SVH MDQs PXQGXU LGHMD H WUH SR]LWLYH triumfon. Ne jemi të tronditur nga fatkeqësia e tyre, por edhe nga dinjiteti me të cilin ata e pranojnë atë. Në mes të këtyre ndjesive të kundërta, ne ndjehemi optimistë edhe pse fundi është i dëshpëruar, ne dalim të lartësuar moralisht. Ndjenja që pasqyron PsVKLUs GKH IULNs SRU HGKH WULXP¿Q H UUHJXOOLW PRUDO GKH NR]PLN Ts H WHMNDORQ IDWLQ H individit quhet katarsis. t dsVKWMD H GWs 3sUIDTsVXHVLW NUHVRUs Ws WHDWULW NODVLN IUDQFH] 3LHU .RUQHML GKH Zhan Rasini Hapat që duhen ndjekur: x Jepen arritjet më të mira të këtyre autorëve klasikë, individualiteti i tyre dhe se si arriti vepra e tyre të gjente, në të njëjtën kohë, raportin e duhur midis kërkesave të kohës të klasicizmit dhe universalitetit të saj, vlerë që i bën aktuale këto vepra edhe sot e kësaj dite. x Si u pasqyruan parimet e klasicizmit në veprën e Kornejit dhe të Rasinit? x Përcaktoni saktë të rejat që solli Korneji dhe Rasini. 3XQs NsUNLPRUH LQGLYLGXDOH RVH Qs JUXS Përmes kërkimeve në literaturën e shkruar ose në internet, u kërkohet nxënësve të zgjerojnë njohuritë e tyre: 1. UUHWK NXVKWHYH VRFLDOSROLWLNH HNRQRPLNH ¿OR]R¿NH GKH NXOWXURUH Ts krijuan klimën për klasicizmin francez. 2. rreth parimeve të njohura të klasicizmit francez. 3DVWDM GLVNXWRKHW Qs NODVs SsU DQsW SR]LWLYH GKH SsU NX¿]LPHW H NsWUH SDULPHYH Vlerësimi: Nxënësit do të vlerësohen për: x Përshkrimin e karakteristikave të teatrit klasik dhe kushteve social-historike në të cilat ai lindi. x 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL NULMLPWDULQs GUDPDWXUJMLNH Ws G DXWRUsYH x 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL Ws UHMDW Ts VROOsQ NsWD GUDPDWXUJs Qs WHDWULQ IUDQFH] Ws shek. XVII. x Pjesëmarrjen në diskutimin mbi detyrën e dhënë 81
  • 102. HISTORI ARTI Mësimi 2 Linja: Historia e Teatrit Tema mësimore: Teatri i Molierit Çështjet kryesore të marra në studim: x Molieri si një një nga dramaturgët më të mëdhenj e më popullorë të teatrit botëror, x Raporti i komedisë së tij me dogmat e ngurta të klasicizmit, x Ndikimet e veprës së Molierit x Komedia e Molierit si formë serioze arti me mundësi të mëdha shprehëse, një vepër universale, që mbetet po aq e fuqishme edhe sot e kësaj dite. 2EMHNWLYDW Në përfundim të orës së mësimit, nxënës/i,-ja duhet: - Të ÀDVs SsU NULMLPWDULQs H JMLWKDQVKPH Ws 0ROLHULW VL DNWRU UHJMLVRU NRPHGLRJUDI - Të përshkruajë disa nga karakteristikat kryesore të komedisë së tij.  7s NODVL¿NRMs YHSUsQ H WLM Qs WsUsVL Qs UDSRUW PH DUULWMHW H GHULDWsKHUVKPH Ws teatrit.  7s NODVL¿NRMs Ws UHMDW Ts VROOL DL Qs WHDWULQ HXURSLDQ GKH ERWsURU 7HUPD No NRPHGLD H DUWLW IDUVs SUHFLR]LWHW VDWLUs, zhanër, harpagon, don zhuan etj Metodat e përdorura: diskutim, kërkim individual dhe në grup në lidhje me NDUDNWHULVWLNDW H SsUEsUsVYH Ws WHDWULW Ws 0ROLHULW GXNH ¿OOXDU QJD SMHVD VXEMHNWL NDUDNWHUHW NRVWXPHW VNHQRJUD¿D HWM /H[LP Qs NODVs L QMs SUHM NRPHGLYH GXNH X QGDUs sipas roleve, mësimi i një monologu nga krijimtaria e gjerë e Molierit dhe paraqitja e tij në klasë =KYLOOLPL L PsVLPLW Hapat që çojnë në diskutim të temës mësimore të marrë në shqyrtim: dsVKWMD H SDUs %LRJUD¿D H 0ROLHULW GKH YHQGL Ts DL ]s Qs WHDWULQ ERWsURU 0XQG Ws ¿OORKHW QsSsUPMHW QMs GLVNXWLPL SDUDSUDN VH VD QJD Q[sQsVLW H QMRKLQ Molierin dhe se si ka hyrë krijimtaria e tij në fjalorin e përditshëm dhe në referencat tona kulturore. Më tej vazhdohet me: 82
  • 103. HISTORI ARTI  )LOOLPHW H NULMLPWDULVs Vs WLM - Arritjet e tij si komediograf janë pazgjidhshmërisht të lidhura me arritjet e tij si njeri i teatrit në krye të një kompanie që ai vetë e krijoi - Molieri i dha komedisë vendin që i takon si formë arti serioze dhe me mundësi të mëdha shprehëse. Çështja e dytë: Pason diskutimi mbi: - Raportin e komedisë së tij me dogmat e ngurta të klasicizmit, - Ndikimet e veprës së Molierit nga komedia romake, commedia del’arte dhe farsa franceze. - Komedia e Molierit - një vepër universale, që mbetet po aq e fuqishme edhe sot e kësaj dite. - - - Kaq popullore janë veprat dhe karakteret që ai krijoi, sa ato kanë hyrë në kulturën dhe fjalorin e përditshëm të shoqërisë bashkëkohore. 3XQs NsUNLPRUH LQGLYLGXDOH RVH Qs JUXS Përmes kërkimeve në literaturën e shkruar ose në internet, u lihet detyrë nxënësve të zgjerojnë njohuritë e tyre rreth teatrit të Molierit, duke përfshirë të gjitha aspektet e këtij teatri: karakteristikat e komedive, veçoritë e mënyrës së interpretimit të aktorëve, të kostumeve, arkitekturës së teatrove të kohës, të skenës etj. Punë krijuese Realizohet paralelisht me punën kërkimore: Zgjedhja e një prej pjesëve të njohura të Molierit dhe lexohet në grup, duke u ndarë sipas roleve. Që leximi të jetë sa më i frytshëm, duhet që pjesa të jetë lexuar paraprakisht në shtëpi. Në qoftë se këtë pjesë të Molierit, grupi do ta vinte në skenë, si do të parashtrohej vizioni i shfaqjes? Shkruhet një ese dhe pastaj diskutohet për të gjitha elementet: atmosferën, LQWHUSUHWLPLQ H DNWRUsYH VNHQRJUD¿Qs NRVWXPHW PX]LNsQ HWM Zgjidhet një monolog nga kjo pjesë dhe mësohet individualisht përmendësh. Vlerësimi: Nxënësit do të vlerësohen për: x Përshkrimin e karakteristikave të teatrit të Molierit x 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL NULMLPWDULQs GUDPDWXUJMLNH Ws WLM x 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL Ws UHMDW Ts VROOL 0ROLHUL Qs WHDWULQ IUDQFH] GKH ERWsURU të shek. XVII. x Pjesëmarrjen në diskutim dhe në aktivitetet e sipërpërmendura dhe realizimi i detyrave të dhëna. 83
  • 104. HISTORI ARTI Mësimi 3 Linja: Historia e Teatrit Tema mësimore: Teatri në epokën iluministe (shekulli XVIII) Çështjet kryesore të marra në studim: Në shekullin XVIII: x Teatri u bë pjesë e atmosferës iluministe, si pjesë e revolucionit borgjez francez dhe atij anglez. x 1s )UDQFs LOXPLQLVWsW SsUPEVsQ GRNWULQDW H YMHWUD GKH WKHPHOXDQ Ws UHMD duke e lartësuar njeriun dhe lirinë e tij. Ata mbështetën idetë dhe synimet e borgjezisë përparimtare. x 1s *MHUPDQL X EsQs SsUSMHNMH SsU NULMLPLQ H WHDWULW NRPEsWDU x 1s ,WDOL YHSUD H *ROGRQLW UHIRUPRL Komedinë e artit. 2EMHNWLYDW Në përfundim të orës së mësimit, nxënës/i,-ja duhet: - 7s ÀDVs SsU ]KYLOOLPL H WHDWULW Qs VKHNXOOLQ ;9,,, Qs )UDQFs *MHUPDQL Angli dhe Itali. - 7s NODVL¿NRMs DUULWMHW H SHUVRQDOLWHWHYH Ws WLOOD Ws GUDPDWXUJMLVs GKH WHDWULW VL 9ROWHUL 'LGURL %RPDUVKHMD /HVLQJX GKH *ROGRQL - Të përshkruajë disa nga karakteristikat kryesore të teatrit të shekullit të iluminizmit. - 7s DQDOL]RMs YHSUsQ H 'LGsURLW ³3DUDGRNVL L $NWRULW´ - Të analizojë se si e reformoi komedinë e artit dramaturgu i shquar i teatrit t LWDOLDQ .DUOR *ROGRQL 7HUPD No LOXPLQL]sP UHYROXFLRQ ERUJMH] SDUDGRNVL L DNWRULW Metodat e përdorura: diskutim, kërkim individual dhe në grup, analizë veprash. =KYLOOLPL L PsVLPLW Hapat që çojnë në diskutim të temës mësimore të marrë në shqyrtim: 5HYROXFLRQHW ERUJMH]H Qs )UDQFs GKH Qs $QJOL GKH QGLNLPL L LGHYH Ws WUH Qs ]KYLOOLPLQ e teatrit. =KYLOOLPL L WHDWULW Qs )UDQFs GKH Qs $QJOL Qs VKHNXOOLQ ;9,,, 84
  • 105. HISTORI ARTI .RQWULEXWL L YHSUsV Vs QMRKXU Ws 'LGsURLW ³Paradoksi i aktorit”, për krijimin e një baze teorike në lidhje me mjeshtërinë e aktorit. Të rejat që solli vepra e Bomarshesë si zëdhënëse e revolucionit borgjez. ë 0EL YHSUsQ H QMRKXU Ws 'LGsURLW Paradoksi i aktorit 1s HVHQs H WLM Ws IDPVKPH ³3DUDGRNVL L DNWRULW´ ¿OR]R¿ GKH VKNULPWDUL LOXPLQLVW IUDQFH] 'LGsURL SDUDVKWURQ SDUDGRNVLQ H DNWRULW VL Ps SRVKWs 1GMHVKPsULD H WHSsUW sVKWs DMR Ts EsQ DNWRUs Ws YHJMsO QGMHVKPsULD H YRJsO NULMRQ WXUPsQ H DNWRUsYH PHGLRNsU PXQJHVD H SORWs H QGMHVKPsULVs SsUJDWLWs DNWRUsW H mëdhenj. (GKH SVH WH]D H PsVLSsUPH WLQJsOORQ SDUDGRNVDOH 'LGsURL GXNHW VLNXU PEURQ WH]sQ H IDPVKPH VH QGMHQMD H SDNRQWUROOXDU H PEW NULMLPWDULQs QMs DNWRU Ts L LPLWRQ NsWR QGMHQMD Qs PsQUs QDWUDOLVWH QXN DUULQ Ws NHWs QsQ NRQWUROO ¿JXUsQ Ts sVKWs një unitet i emocionales dhe i racionales. Prandaj aktori i vërtetë është ai që zotëron artin e vetëpërmbajtjes. Por, vetëpërmbajtja e ndjenjave presupozon një ngjyrim MDVKWs]DNRQLVKW Ws PDGK HPRFLRQDO NsWR MDQs QGMHQMD Ts KHVKWLQ .MR HVH sVKWs ERWXDU HGKH Qs JMXKsQ VKTLSH QJD VKWsSLD ERWXHVH ³1DLP )UDVKsUL´ Qs vitin 1987. Në botim përmblidhen veprat letraro-eseistike Nipi i Ramoit, Murgesha, Paradoksi i aktorit. Hapat e mëtejshëm Kontributi L LOXPLQLVWLW JMHUPDQ VKNULPWDULW GUDPDWXUJXW ¿OR]R¿W GKH SXEOLFLVWLW Godfrid Efraim Lesingu SsU NULMLPLQ Qs *MHUPDQL Ws QMs WHDWUL NRPEsWDU VNHQD H Ws cilit të kthehej në tribunën e problemeve më përvëluese të kulturës së tij kombëtare. Kontributi i dramaturgut italian Karlo Goldoni si një nga prodhimtarët më të mëdhenj të kohës së tij dhe reformator i komedisë së artit. 3XQs NsUNLPRUH LQGLYLGXDOH RVH Qs JUXS 7s OH[RKHW YHSUD H 'LGsURLW Paradoksi i aktorit dhe të gjendet pse quhet kështu? Të shkruhet një ese dhe pastaj të diskutohet për idetë e tij paradoksale për interpretimin e aktorit. Vlerësimi: Nxënësit do të vlerësohen për: x 3sUVKNULPLQ H NDUDNWHULVWLNDYH Ws SsUIDTsVXHVYH Ws WHDWULW LOXPLQLVW Qs )UDQFs ,WDOL *MHUPDQL x 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL NULMLPWDULQs GUDPDWXUJMLNH Ws %RPDUVKHVs x Njohurive në lidhje me komedinë e artit GKH SsU NRQWULEXWLQ H *ROGRQLW Qs lidhje me reformimin e saj. x 3sU UHDOL]LPLQ H DQDOL]sV Vs YHSUsV Vs 'LGsURLW Paradoksi i aktorit. 85
  • 106. HISTORI ARTI Mësimi 4 Linja: Historia e Teatrit Tema mësimore: Teatri romantik i fundit të shekullit XVIII - gjysma e parë e shekullit XIX Çështjet kryesore të marra në studim: x 5RPDQWL]PL VL QMs UHDNVLRQ QGDM IRUPDYH Ws NX¿]XDUD Ws QHRNODVLFL]PLW x Gëte ¿JXUs H QGULWXU H JMLWKDQVKPH Ts GKD QMs NRQWULEXW Ws PDGK HGKH SsU teatrin, qoftë si dramaturg, estet dhe kritik, qoftë si regjisor. x Shkrimtarë dhe poetë të rëndësishëm, si Bajroni dhe Shelli në Angli, Viktor Hygoi Qs )UDQFs Pushkini dhe Gogoli në Rusi, japin kontributin e tyre edhe në teatër e dramaturgji. 2EMHNWLYDW Në përfundim të orës së mësimit, nxënës/i,-ja duhet: - Të njohë karakteristikat e lëvizjes romantike evropiane në teatër. - Të shquajë ndikimin e ideve të lëvizjes Stuhi dhe vrull në krijimtarinë l GUDPDWXUJMLNH Ws *sWHV GKH Ws 6KLOHULW GKH Ws SsUIDTsVXHVYH Ws WMHUs Ws WHDWULW JMHUPDQ VL +DMQULK IRQ .ODMVW *HRUJ %KQHU HWM - Të karakterizojë përfaqësuesit kryesorë të dramës romantike në Angli. - Të analizojë kontributin e Viktor Hygoit në dramën franceze të periudhës së romantizmit. - Të karakterizojë zhvillimin e teatrit rus të shekullit XIX. Terma kyç: URPDQWL]sP KHUR URPDQWLN DOHJRUL PRQRGUDPs IDUVs. Metodat e përdorura: diskutim, kërkim individual dhe në grup, analizë veprash. =KYLOOLPL L PsVLPLW Hapat që çojnë në diskutim të temës mësimore të marrë në shqyrtim: Romantizmi - Epoka e pavarësisë së njeriut. Romantizmi - barazia midis njerëzve dhe ideali nacionalist Stuhi dhe vrull, OsYL]MD H URPDQWL]PLW Qs *MHUPDQL .ULMLPWDULD GUDPDWXUJMLNH WHRULNH GKH UHJMLVRULDOH H *sWHV L FLOL H VKLNRQ WHDWULQ VL instrument të jashtëzakonshëm formimi dhe përparimi shpirtëror. )UHGHULN 6KLOHU GUDPDWXUJX Ts L GKD IUPs H IWUs WHDWULW JMHUPDQ Krijimtaria artistike e Hajnrih fon Klajstit dhe Xhorxh Byhnerit 86
  • 107. HISTORI ARTI Teatri romantik në Angli me krijimet dramatike të Xhorxh Bajronit dhe Persi Bishi Shellit 'UDPD URPDQWLNH H 9LNWRU +JRLW GKH ULVLWs Ts VROOL YHSUD H WLM Qs GUHMWLP Ws NDSsUFLPLW të dogmave të ngurta të klasicizmit. 7HDWUL UXV L VKHNXOOLW ;,; $OHNVDQGsU *ULERMHGRYL $OHNVDQGsU 3XVKNLQL 1LNROODM 9DVLOMHYLo *RJROL $OHNVDQGsU 2VWURYVNL Vlerësimi: Nxënësit do të vlerësohen për: x Përshkrimin e karakteristikave të lëvizjes romantike evropiane në teatër. x 3sUVKNULPLQ H NDUDNWHULVWLNDYH Ws SsUIDTsVXHVYH Ws WHDWULW URPDQWLN Qs *MHUPDQL $QJOL )UDQFs 5XVL x 1MRKXULWs H ¿WXDUD PEL NULMLPWDULQs GUDPDWXUJMLNH Ws *sWHV 6KLOHULW +DMQULK IRQ .ODMVWLW *HRUJ %KQHULW ;KRU[K %DMURQLW 3HUVL %LVKL 6KHOOLW 9LNWRU +JRLW $OHNVDQGsU *ULERMHGRYLW $OHNVDQGsU 3XVKNLQLW 1LNROODM 9DVLOMHYLo *RJROLW $OHNVDQGsU 2VWURYVNLW Mësimi 5 Linja: Historia e Teatrit Tema mësimore: 7HDWUL UHDOLVW L IXQGLW Ws VKHNXOOLW ;,;  ¿OOLPL L VKHNXOOLW ;; Çështjet kryesore të marra në studim: 1s IXQGLQ H VKHNXOOLW ;,;±¿OOLPL L VKHNXOOLW ;; Realizmi kthehet në një normë të rëndësishme teatrale. 'UDPD ¿OORL Ws SsUTHQGURKHM Qs osVKWMHW Ts VKTHWsVRQLQ QMHULXQ H ]DNRQVKsP dhe mjedisin e tij. Reformatori i madh i dramës, Henrik Ibsen, krijoi kryeveprat e tij. Çehovi, së bashku me Stanislavskin, hodhën themelet e shkollës realiste të teatrit, që i hapi rrugën teatrit modern. x x x x 2EMHNWLYDW Në përfundim të orës së mësimit, nxënës/i,-ja duhet: Të njohë cilat ishin kushtet social-historike dhe intelektuale që bënë të mundur lindjen e realizmit në teatër. - Të dijë cilët ishin përfaqësuesit kryesorë të realizmit në dramaturgji në fund Ws VKHNXOOLW ;,; GHUL Qs ¿OOLP Ws VKHNXOOLW ;; 87
  • 108. HISTORI ARTI - Të karakterizojë risitë e veprës së Ibsenit dhe rolin që luajti ajo për zhvillimin e teatrit të kohës së tij dhe të kohës sonë. - Të analizojë çfarë e bën veprën e Çehovit të veçantë, krahasuar me autorë të tjerë bashkëkohorë të tij. - Të njohë ndikimin që pati vepra e Strindbergut në teatrin bashkëkohor dhe kontributin e Bernard Shout në teatër dhe dramaturgji 7HUPD No UHDOL]sP PHORGUDPs QDWUDOL]sP GUDPs GHEDW GUDPs OLULNH WUDJMLNRPLN VWLO oHKRYLDQ HNVSUHVLRQL]sP VLPEROLVWH YRGHYLO Metodat e përdorura: diskutim, kërkim individual dhe në grup, analizë veprash me metodën e krahasimit, prova interpretim fragmentesh nga dramat realiste =KYLOOLPL L PsVLPLW Hapat që çojnë në diskutim të temës mësimore të marrë në shqyrtim: Çështja e parë: Kushte social-politike dhe historiko-kulturore që çuan në lindjen e realizmit. Risitë në përmbajtje dhe në formë të veprës së Ibsenit dhe roli që luajti ajo për zhvillimin e teatrit të kohës së tij dhe ndikimi në teatrin bashkëkohor. Karakteri social-psikologjik dhe kritik i dramës debat të Ibsenit. Çështja e dytë: Krijimtaria e Anton Pavlloviç Çehovit si një nga zërat më të veçantë të dramaturgjisë realiste ruse dhe botërore. Çehovi si dramaturg i realizmit dhe i së ashtuquajturës dramë lirike. Stili tragjikomik çehovian Bashkëpunimi i Çehovit me regjisorin e madh të teatrit rus Konstandin Stanislavski në Teatrin Artistik të Moskës dhe roli i jashtëzakonshëm që ky bashkëpunim pati për të hedhur farën e asaj që më vonë do të formohej si Sistemi i Stanislavskit, si një nga shkollat më të rëndësishme të interpretimit të aktorit. Çështja e tretë: Krijimtaria e August Strindbergut si përfaqësues i natyralizmit dhe i ekspresionizmit. Ndikimi që ai pati në teatrin bashkëkohor. Krijimtaria e estetit, kritikut të dramës dhe të muzikës, por mbi të gjitha H NRPHGLRJUD¿W DQJOH] ;KRU[K %HUQGDUG 6KRX GKH NULWLND H WLM Qs IRUPs dramatiko-satirike dhe ironike ndaj moralit të shoqërisë. 88
  • 109. HISTORI ARTI 3XQs NsUNLPRUH LQGLYLGXDOH RVH Qs JUXS 'LVD YHSUD Ws UsQGsVLVKPH Ws ,EVHQLW GKH dHKRYLW NDQs SDVXU MHWsQ H WUH VNHQLNH HGKH në teatrin shqiptar. Nëpërmjet kërkimeve (në libra për historinë e teatrit, në shtypin e kohës, duke intervistuar specialistë të teatrit, në internet etj.) nxënësit të marrin sa më shumë informacion për këto vënie në skenë. Shkëmbehet informacioni në klasë. Punë krijuese Të lexohet në shtëpi vepra e Ibsenit Shtëpi kukulle dhe vepra e Çehovit Tri motrat dhe t të bëhet një analizë e hollësishme e përmbajtjes, formës, karaktereve të tyre. Pas kësaj, zgjidhen fragmente nga njëra apo nga tjetra pjesë, sipas dëshirës, ndahen nxënësit në grupe të vogla dhe, pasi të kenë bërë prova mjaftueshëm gjatë kohës së lirë, të shfaqen para klasës. Në fund, votohet për realizimin më të mirë. Vlerësimi: Nxënësit do të vlerësohen për: x Përshkrimin e karakteristikave të teatrit realist të fundit të shekullit XIX ¿OOLPL L VKHNXOOLW ;; x Përshkrimin e karakteristikave të përfaqësuesve të teatrit realist: Ibseni, Çehovi, Strindbergu dhe Shou. x Realizimin e detyrave që kanë të bëjnë me aktivitete kërkimore në grup ose individualisht. x Realizimi i detyrave krijuese në lidhje me interpretimin e fragmenteve të zgjedhura nga Çehovi dhe Ibseni. Mësimi 6 Linja: Historia e Teatrit Tema mësimore: Teatri realist dhe ai modern i shekullit XX Çështjet kryesore të marra në studim: x x x x Krijimtaria e Luixhi Pirandelos dhe kontributi i tij në teatrin kontemporan. 7HDWUL UHDOLVW DPHULNDQ GKH -X[KLQ 2¶1LOL VL QMs QJD SsUIDTsVXHVLW Ps të rëndësishëm të tij. 7HDWUL GUDPDWLNRSRHWLN PH HOHPHQWH IRONORULNH GKH ¿OR]R¿NH L )HGHULNR *DUVLD /RUNsV 7HDWUL UHDOLVW SDV /XIWsV Vs 'Ws %RWsURUH 'UDPD H $UWXU 0LOHULW 89
  • 110. HISTORI ARTI x Risitë e reformatorit të madh të teatrit Bertolt Breht. 2EMHNWLYDW Në përfundim të orës së mësimit, nxënës/i,-ja duhet: Të njohë cili ishte kontributi i Pirandelos për teatrin italian, në veçanti dhe atij botëror, në përgjithësi. - Të karakterizojë teatrin realist amerikan të shekullit XX dhe përfaqësuesit NUHVRUs Ws WLM -X[KLQ 2¶1LOL GKH $UWXU 0LOHUL - Të analizojë çfarë e bën veprën e Lorkës të veçantë, krahasuar me autorë të tjerë bashkëkohorë të tij. - Të njohë ndikimin që pati vepra e Bertolt Brehtit në teatrin bashkëkohor. Terma kyç: komedi muzikore, janki, UHODWLYLVWH, OsYL]MD PDNDUWLVWH UHWURVSHNWLYs, trilogji Metodat e përdorura: diskutim, kërkim individual dhe në grup, analizë veprash me metodën e krahasimit, prova për interpretimin e fragmenteve nga dramat realiste =KYLOOLPL L PsVLPLW Hapat që çojnë në diskutim të temës mësimore të marrë në shqyrtim: Luixhi Pirandelo si një nga përfaqësuesit më të mëdhenj të teatrit botëror të gjysmës së parë të shekullit XX. 9HSUDW H WLM GUDPDWLNH QMs LOXVWULP L ELQGMHYH Ws WLM UHODWLYLVWH GKH SHVLPLVWH ¿OR]R¿NH 'UDPD Gjashtë personazhe kërkojnë autor, ka pasur po aq ndikim në teatër sa ka pasur kubizmi në artet pamore. 7HDWUL UHDOLVW DPHULNDQ GKH -X[KLQ 2¶1LOL 'UDPDWXUJMLD H /RUNsV QMs JsUVKHWLP PLGLV SDUDTLWMHV Vs HOHPHQWHYH IRONORULVWLNH PH OLUL]PLQ SRHWLN GKH PHQGLPLQ ¿OR]R¿N 7HDWUL UHDOLVW SDV /XIWsV Vs 'Ws %RWsURUH Krijimtarinë e dramaturgut amerikan dhe risitë që ai solli duke kapërcyer dramën aristoteliane dhe duke futur në teatër retrospektivën. Veprimtaria krijuese e dramaturgut, poetit, regjisorit dhe reformatorit të teatrit gjerman, Bertold Breht dhe reformat e tij në teatër. 3XQs NsUNLPRUH LQGLYLGXDOH RVH Qs JUXS Shumë vepra të rëndësishme të shekullit XX: drama Arturo Ui e Brehtit, Shtëpia e Bernarda Albës e Lorkës, Gjashtë personazhe kërkojnë autor e Pirandelos, Vdekja e komisionerit, Pamje nga ura dhe Shtrigat e Salemit, vepra të Artur Milerit, janë vënë me sukses në skenën e teatrit shqiptar. Nëpërmjet kërkimit (në libra për historinë e teatrit, në shtypin e kohës, duke intervistuar specialistë të teatrit, në internet etj.), merrni sa më shumë informacion për këto vënie në skenë dhe, në klasë, shkëmbeni të dhënat tuaja. Vlerësimi: 90
  • 111. HISTORI ARTI Nxënësit do të vlerësohen për: x Përshkrimin e karakteristikave të teatrit të Pirandelos dhe risitë e tij në teatrin modern të shekullit XX. x Përshkrimin e karakteristikave të përfaqësuesve të teatrit realist amerikan të VKHNXOOLW ;; -X[KLQ 2¶1LO GKH $UWXU 0LOHU x Risitë që solli vepra e Bertolt Brehtit. x Realizimin e detyrave që kanë të bëjnë me aktivitete kërkimore në grup ose individualisht. Mësimi 7 Linja: Historia e Teatrit Tema mësimore: Teatri ekzistencialist dhe teatri i absurdit Çështjet kryesore të marra në studim: x x x x 7HDWUL HN]LVWHQFLDOLVW NXVKWHW VRFLDOKLVWRULNH GKH ED]D ¿OR]R¿NH H WLM Përfaqësuesit e teatrit ekzistencialist: Zhan Pol Sartri dhe Albert Kamyja. 7HDWUL L DEVXUGLW GKH ED]D H WLM ¿OR]R¿NH LGHRUH GKH DUWLVWLNH Përfaqësuesit kryesorë të teatrit të absurdit: Samuel Beket, Euxhen Jonesko. 2EMHNWLYDW Në përfundim të orës së mësimit, nxënës/i,-ja duhet: 7s QMRKs FLOD sVKWs ED]D ¿OR]R¿NH H WHDWULW HN]LVWHQFLDOLVW GKH NXVKWHW VRFLDO historike që çuan në lindjen e tij. - Të karakterizojë përfaqësuesit kryesorë të teatrit ekzistencialist: Zhan Pol Sartri, Albert Kamyja dhe veprën e tyre. - 7s VKTUWRMs oIDUs sVKWs WHDWUL L DEVXUGLW GKH ED]D H WLM ¿OR]R¿NH LGHR artistike si dhe përfaqësuesit e tij kryesorë: Samuel Beket, Euxhen Jonesko. - Të analizojë çfarë e bën të veçantë veprën e autorëve të teatrit të absurdit krahasimisht me veprat e teatrit realist. 7HUPD No HN]LVWHQFLDOL]sP DEVXUG NOLVKH VXUUHDOL]sP Metodat e përdorura: diskutim, kërkim individual dhe në grup, analizë veprash me 91
  • 112. HISTORI ARTI metodën e krahasimit, prova për interpretimin e fragmenteve nga dramat realiste =KYLOOLPL L PsVLPLW Hapat që çojnë në diskutim të temës mësimore të marrë në shqyrtim: Kushtet social–historike që çuan në lindjen e ekzistencializmit. Ai lindi si reagim dhe H PRUL IRUPsQ H SORWs SDV SDVRMDYH SROLWLNRVRFLDOH GKH ¿OR]R¿NRNXOWXURUH Ws /XIWsV Vs 'Ws %RWsURUH Përfaqësuesit kryesorë të ekzistencializmit dhe veçoritë e tyre krijuese. Risitë që ata VROOsQ VL Qs PHQGLPLQ ¿OR]R¿N DVKWX HGKH Qs SODQLQ LGHRDUWLVWLN Ws WHDWULW SDV /XIWsV Vs 'Ws %RWsURUH Kushte social-historike që çuan në lindjen e teatrit të absurdit. Edhe ai lindi si reagim dhe H PRUL IRUPsQ H SORWs SDV SDVRMDYH SROLWLNRVRFLDOH GKH ¿OR]R¿NRNXOWXURUH Ws /XIWsV Vs 'Ws %RWsURUH GKH SDWL QGLNLP HGKH QJD ¿OR]R¿D H HN]LVWHQFLDOL]PLW 9HWs termi absurd u huajt nga një ese e famshme e Albert Kamysë. d Baza estetike e teatrit të absurdit. Ai mbajti një qëndrim kritik ndaj dramës tradicionale aristoteliane dhe e reformoi atë duke ngjitur në skenë pjesë me subjekte të çuditshme, të papritura dhe surrealiste. 3XQs NsUNLPRUH LQGLYLGXDOH RVH Qs JUXS Të lexohet drama realiste e Ibsenit Shtëpi kukulle dhe drama e absurdit të Beketit Duke pritur Godonë. Nëpërmjet një eseje të shkruar, të shqyrtohen dallimet ndërmjet tyre në çdo aspekt: problematikë, formë, subjekti, personazhe, gjuhë, vend veprimi etj. Më poshtë po listojmë disa pika se ku mund të përqendrohet nxënësi për realizimin e detyrës së mësipërme Në teatrin realist: SUBJEKTI Pasqyron ngjarje që publiku i ndesh në jetën e përditshme. Tek Kopshti i qershive, Çehovi na tregon për një familje që është në dilemë nëse duhet apo jo të shitet kopshti i tyre i qershive. STRUKTURA 9HSULPL NX¿]RKHW Qs YHQGH UHDOH NRKD NDORQ VL Qs MHWsQ H SsUGLWVKPH 7HN GUDPD Hijet e Ibsenit, veprimi ndodh brenda dy-tri ditësh, në shtëpinë e Zonjës Alving. PERSONAZHET 3HUVRQD]KHW MDQs QMHUs] Ts PXQG W¶L KDVLP SsUUHWK QHVK Qs Shtëpi kukulle të Ibsenit, Nora dhe Helmeri janë burrë e grua. LOJA E AKTORËVE Aktorët, kur luajnë rolet, i referohen të vërtetës jetësore: tek Shtëpi kukulle, Nora largohet nga shtëpia dhe ndahet nga i shoqi sepse është e pakënaqur nga martesa, siç PXQG W¶L QGRGKWH oGR JUXDMH Qs MHWs *-8+$ 'LDORJX L QJMDQ Ws IROXUsV Vs SsUGLWVKPH WHN Vdekja e komisionerit të Milerit, Uilli i t 92
  • 113. HISTORI ARTI tregon të shoqes, Lindës, se duke ngarë makinën, për një moment, ka humbur kontrollin e timonit . 6.(12*5$),$ 'KRPDW H QMs VKWsSLH UHDOH VL Qs Kopshtin e qershive të Çehovit ose çdo mjedis tjetër që pasqyron realitetin 1'5,d,0, Ndriçimi vjen nga burime drite natyrale: drita e një llambe, ose drita e diellit, si në pjesën e Ibsenit Hijet ku duket lindja e diellit pas perdes së një dritareje. t KOSTUMET Janë rrobat që veshin edhe njerëzit në jetën e përditshme si tek Pamje nga ura e Milerit. Në teatrin jo realist SUBJEKTI Mund të merret me ngjarje që nuk ndodhin në jetën e përditshme, por vetëm në imagjinatë. Tek tragjedia e Shekspirit Hamleti, personazhit i shfaqet fantazma e të atit. STRUKTURA Shfrytëzim i vendit dhe i kohës është arbitrar. Në pjesën e Strindbergut Loja e ëndrrës, muret shpërbëhen, karakteret transformohen, siç mund të ndodhë vetëm në ëndërr. PERSONAZHET -DQs ¿JXUD MR UHDOH VL 0DJMLVWULFDW WHN Makbethi i Shekspirit ose njerëz-rinocerontë si tek pjesa e Joneskos Rinocerontët. LOJA E AKTORËVE $NWRUsW LQWHUSUHWRMQs IDQWD]PD RVH ¿JXUD NDIVKsVK Qs QMs NRPHGL PX]LNRUH RVH Qs një shfaqje tjetër të plastikës trupore, ata mund të këndojnë, të kërcejnë ose të bëjnë akrobaci. *-8+$ *MXKD PXQG Ws MHWs Qs YDUJMH VL WHN VKXPs SMHVs Ws 6KHNVSLULW RVH PXQG Ws MHWs QMs grumbull tingujsh ritmik, por pa kuptim, si në shumë pjesë të teatrit të absurdit. 6.(12*5$),$ 3DUDTHW IRUPD GKH YsOOLPH DEVWUDNWH Qs QMs VNHQs Ws ]EUD]sW ( WLOOs sVKWs VNHQRJUD¿D Qs një pjesë të antikitetit, për shembull, tek Elektra e Sofokliut. 1'5,d,0, Ndriçimi vjen nga kënde të jashtëzakonshme, mund të krijohen efekte dritë-hijesh që nuk i hasim në ndriçimin e përditshëm. KOSTUMET Kostume janë konvencionale, të papërcaktuara. Të tilla janë kostumet që përdoren, për shembull, për korin, në një pjesë të antikitetit. 3XQs NULMXHVH LQGLYLGXDOH RVH Qs JUXS 93
  • 114. HISTORI ARTI Zgjidhni një dialog ose një monolog nga drama Duke pritur Godonë e Beketit dhe ë interpretojeni në klasë dy e nga dy ose, në rastin e monologut, individualisht. Vlerësimi: Nxënësit do të vlerësohen për: x Përshkrimin e karakteristikave të teatrit ekzistencialist dhe atij të absurdit. x Përshkrimin e karakteristikave të Sartrit, Kamysë, Beketit, Joneskos dhe dallimet midis tyre, si dhe risitë që solli vepra e tyre në zhvillimin e teatrit. x Realizimin e detyrave që kanë të bëjnë me aktivitete kërkimore në grup ose individualisht. x Realizimin e detyrave krijuese. Mësimi 8 Linja: Historia e Teatrit Tema mësimore: Rryma, shkolla dhe stile teatrore bashkëkohore Çështjet kryesore të marra në studim: x x x x x x Kushtet sociale dhe historike që çuan në lulëzimin e shkollave dhe rrymave të ndryshme teatrore në shekullin XX. /LQGMD H UHJMLVRULW GKH NRQWULEXWL L ;KRU[KLW Ws 'Ws 'XND L 6DNVH 0HLQLQJHQLW $QGUH $QWXDQLW $GROI $SLDV *RUGRQ *UHLJXW Kontributi i Stanislavskit dhe risitë e tij në teatrin modern. Kontributi i Mejerholdit dhe teatri i tij i biomekanikës. Risitë e Bertolt Brehtit në gjysmën e dytë të shekullit XX. 2EMHNWL L WHDWULW Ws $QWRQLQ $UWRVs /LYLQJ 7KHDWHU *URWRYVNL GKH teatri i tij i varfër. 2EMHNWLYDW Në përfundim të orës së mësimit, nxënës/i,-ja duhet: - Të njohë kushtet sociale dhe historike që çuan në lulëzimin e shkollave dhe rrymave të ndryshme teatrore në shekullin XX. 94
  • 115. HISTORI ARTI - Të karakterizojë përfaqësuesit kryesore të regjisurës në fund të shekullit XIX dhe kontributin e tyre. - Të shqyrtojë kontributin e Stanislavskit dhe Mejerholdit dhe risitë e tyre në teatrin modern. - Të krahasojë risitë e Bertolt Brehtit në gjysmën e dytë të shekullit XX, krahasimisht me teatrin e Stanislavskit. - 7s DQDOL]RMs REMHNWLQ H WHDWULW Ws $QWRQLQ $UWRVs /LYLQJ 7KHDWHU *URWRYVNL dhe teatri i tij i varfër Terma kyç: regjisor, DQVDPEsO ELRPHNDQLNs NRQVWUXNWLYLVWH WHDWsU HSLN PRWR ULWXDO WHDWUDOL]sP 7KH OLYLQJ WKHDWHU  WHDWsU L YDUIsU Metodat e përdorura: diskutim, kërkim individual dhe në grup, punë krijuese individuale ose në grup =KYLOOLPL L PsVLPLW Hapat që çojnë në diskutim të temës mësimore të marrë në shqyrtim: Lindja e institucionit të regjisorit dhe ndikimi shumë i madh që ai pati në teatrin modern. .RQWULEXWL VKXPs L PDGK L ;KRU[KLW Ws 'Ws 'XND L 6DNVH0HLQLQJHQLW $QGUH $QWXDQLW $GROI $SLVs (GXDUG *RUGRQ *UHLJXW Reformatori i madh i teatrit rus Kostandin Stanislavski dhe përfaqësuesi i teatrit biomekanik Vsevolod Mejerholdi. Bertold Brehti dhe teatri i tij epik Objekti i teatrit të mizorisë të Antonin Artosë dhe ndikimi i jashtëzakonshëm që ai pati në teatrin bashkëkohor. The Living theatre- teatri aktiv i pjesëmarrjes së drejtpërdrejtë. 5HJMLVRUL WMHWsU UHIRUPDWRU SRODNX -HU] *URWRYVNL dhe krijimi i teatrit të varfër, 3XQs NsUNLPRUH LQGLYLGXDOH RVH Qs JUXS 7s NUDKDVRKHW WHDWUL L 6WDQLVODYVNLW 0HMHUKROGLW %UHKWLW GKH *URWRYVNLW 7s GLVNXWRKHQ ndryshimet. Për ta bërë diskutimin sa më të fortë, të përdoren edhe materiale ndihmëse. 3XQs NULMXHVH LQGLYLGXDOH RVH Qs JUXS Nga interneti, të gjenden foto nga stile të ndryshme shfaqjesh: stili realist, konstruktivist, HNVSUHVLRQLVW VXUUHDOLVW L DEVXUGLW L *URWRYVNLW HWM 7s NUDKDVRKHQ QGUVKLPL L VWLOHYH nga aspekti pamor i shfaqjeve. Vlerësimi: Nxënësit do të vlerësohen për: x Përshkrimin e karakteristikave të rrymave dhe shkollave të ndryshme në 95
  • 116. HISTORI ARTI shekullin XX. x Njohja e kontributit të Stanislavskit dhe Bertolt Brehtit në zhvillimin e koncepteve të reja mbi krijimtarinë në teatër. x 1MRKMHQ H NRQWULEXWLW Ws $UWRVs /LYLQJ 7KHDWHU GKH *URWRYVNLW Qs WHDWULQ jorealist europian dhe botëror. x Realizimin e detyrave që kanë të bëjnë me aktivitete kërkimore në grup ose individualisht. x Realizimin e detyrave krijuese. 4s PsVXHVL Ws NHWs QMs SDQRUDPs Ps Ws TDUWs VH FLODW MDQs SLNDW Ps Ws UsQGsVLVKPH Ws ]KYLOOLPLW Ws WHDWULW Ps SRVKWs SR OLVWRMPs GLVD UUPD VKNROOD GKH VWLOH Ws WUDGLWsV Teatri, ndryshe nga artet e tjera, ka pasur koncepte më të konsoliduara estetike, parime më të qëndrueshme, gjë që ka sjellë si rezultat qëndrueshmëri në strukturën e tij, në estetikën dhe artin e tij. Teatri i lashtë grek. Shumë nga parimet dhe konceptet estetike ku mbështetet teatri janë përpunuar nga teatri i lashtë grek dhe megjithëse kanë kaluar shekuj, janë pak a shumë, bazë edhe të teatrit të sotëm. Megjithëse teatri grek subjektet e veta i merrte nga mitologjia, trajtimi i tyre artistik mbështetej në parimin estetik të mimezit, d.m.th. të pasqyrimit me besueshmëri të realitetit. Prandaj teatri grek pasqyronte në mënyrë realiste realitetin e kohës, gjë që i jepte këtij teatri karakterin e theksuar politik. Kërkesa Ps H UsQGsVLVKPH HVWHWLNH H WHDWULW JUHN sVKWs SDULPL L ³NDWDUVLVLW´ Ts NLVKWH IXQNVLRQLQ e spastrimit shpirtëror, duke i dhënë një vlerë të madhe shoqërore e politike veprës dhe shfaqjes teatrore. Mesjeta. Me shkatërrimin e Perandorisë Romake kalohet në Mesjetë. Ndryshe nga teatri i lashtë grek e latin, në mesjetë teatri pati një rënie të ndjeshme. Megjithë rënien e tij, teatri zhvillohet në formën dhe stilin e tij. Stili predominues ishte stili liturgjik. Brenda këtij stili lindën rryma të ndryshme teatrore, ku më e rëndësishme ishte drama gjysmëliturgjike. Pas dramës gjysmëliturgjike nisën të jepen disa shfaqje të tjera që X TXDMWsQ ³0LUDNOH´ PUHNXOOLUD
  • 117.  Ws FLODW NLVKLQ NDUDNWHU SURIDQ 1Ms WMHWsU OORM WHDWUL PHVMHWDU LVKLQ ³0LVWHUHW´ PH NDUDNWHU IHWDU SRU PH SMHVsPDUUMH Ws DNWRUsYH GKH PH QMs luks e pompozitet të madh. Në shfaqjet e mesjetës ndërthureshin elementet dramatike me elemente komike, prandaj nuk kishte stil unik të lojës. Krahas këtyre stileve kryesore në teatrin mesjetar u zhvilluan shkollat teatrore si farsi, moraliteja dhe sotitë. Rilindja. 1s IXQG Ws VKHNXOOLW ;9 GKH Qs ¿OOLP Ws VKHNXOOLW ;9, WHDWUL L (YURSsV Perëndimore hyri në një fazë të re të zhvillimit të tij, në fazën e Rilindjes. Kjo fazë karakterizohet nga një zhvillim i përgjithshëm i kulturës dhe i artit laik, të bazuar në 96
  • 118. HISTORI ARTI parimin e zhvillimit të lirë të personalitetit të njeriut dhe në gëzimin e jetës reale. Në NsWs SDULP ]KYLOORKHW GKH WHDWUL 'UDPD H SHULXGKsV PRGHUQH QLV PH 5LOLQGMHQ GKH mbështetet në koncepte humaniste. Në këtë periudhë kemi një zhvillim të gjithanshëm të dramaturgjisë dhe teatrit. Në fushën e dramaturgjisë u krijuan stile të ndryshme si ai i dramës kombëtare e dramës klasike, tragjedia e komedia, drama baritore etj. Në fushën e teatrit vlen të përmendim aktorët profesionistë, të cilët kishin dallimet e tyre, sipas vendeve ku jetonin dhe krijonin. Rëndësi kishte pjesëmarrja e femrave në skenë. Vlen të përmendim përpjekjet e arkitektëve për krijimin e ndërtesave të teatrove, me salla të mbyllura dhe dekoret e skenës me stile e shkolla të ndryshme. Iluminizmi. 1s SHULXGKsQ H ,OXPLQL]PLW YOHQ Ws SsUPHQGLP WHRULWs H ¿OR]R¿W GKH shkrimtarit iluminist francez Didëroi (1713-1784). Në veprën e tij të njohur “Paradoksi L DNWRULW´ DL VKWURL SUREOHPLQ H UDFLRQDOL]LPLW Qs ORMsQ H DNWRULW Ts L NXQGsUYLKHM ORMsV VHQWLPHQWDOH 1s Ws 'LGsURL PEURQ WH]sQ H IDPVKPH VH QGMHQMD H SDNRQWUROOXDU H PEW NULMLPWDULQs QMs DNWRU Ts L LPLWRQ NsWR QGMHQMD Qs PsQUs QDWUDOLVWH QXN DUULQ Ws NHWs QsQ NRQWUROO ¿JXUsQ Ts sVKWs QMs XQLWHW L HPRFLRQDOHV GKH L UDFLRQDOHV 3UDQGDM DNWRUL i vërtetë është ai që zotëron artin e vetëpërmbajtjes. Veç kësaj ai, në kundërshtim me klasicizmin francez, kërkonte një pasqyrim realist, duke vënë në qendër të veprës dramatike njerëzit e kohës dhe jo princër e mbretër, që ishin heronjtë kryesorë të veprave klasike. Kurse Godfrid Efraim Lesingu (
  • 119.  WHN WUDNWDWL HVWHWLN ³'UDPDWXUJMLD H +DPEXUJXW´ SDUDVKWURQ LGHWs H WLM WHRULNH PEL GUDPDWXUJMLQs GKH WHDWULQ ULLQWHUSUHWRQ parimet e Aristotelit, ngrihet kundër klasicizmit francez, mbron teatrin e Shekspirit dhe komedinë franceze etj. Gëtja ka lënë mësime të paçmueshme edhe për praktikën WHDWUDOH 1s WUDNWDWLQ H WLM ³5UHJXOOD SsU DNWRUsW´ *sWMD H VKLNRQ WHDWULQ VL LQVWUXPHQW formimi dhe përparimi shpirtëror. Karlo Goldoni (1707-1793) reformoi Komedinë e artit, hoqi maskat, bufonadën dhe i RULHQWRL DNWRUsW GUHMW Vs YsUWHWsV Vs QDWUsV QMHUs]RUH 1s NRPHGLQs H WLM ³7HDWUL NRPLN´ ai paraqiti konceptet e tij me prirje realiste për teatrin, për ndërtimin e pjesëve, të NDUDNWHUHYH Ws NRQÀLNWHYH VL GKH SsU ORMsQ H DNWRUsYH Romantizmi. Një lëvizje letrare dhe dramatike e shekullit XIX, që u zhvillua si një UHDNVLRQL QGDM IRUPDYH Ws NX¿]XDUD Ws QHRNODVLFL]PLW 'XNH LPLWXDU VWUXNWXUDW H OLUVKPH dhe episodike të dramave të Shekspirit, romantikët donin që ta çlironin shkrimtarin nga të gjitha rregullat, në kërkim të një frymëzimi të paprekur të gjenisë artistike si burimi i çdo krijimtarie. Ata e vinin theksin më shumë te gjendja dhe tek atmosfera sesa te përmbajtja, por një nga temat e tyre të preferuara ishte humnera midis aspiratave VKSLUWsURUH Ws THQLHV QMHUs]RUH GKH NX¿]LPHYH Ws VDM ¿]LNH 1s SDUDWKsQLHQ H GUDPsV ³.URPXHOOL´ 9LNWRU +JRM SDUDVKWURQ SDULPHW H WHDWULW URPDQWLN Ts ELQLQ QGHVK PH parimet e teatrit klasik. Shekulli i progresit (shek. XIX – XX). 'DOMD H UHJMLVRULW VL DUWLVW Ps YHWH VROOL UHIRUPD stile dhe drejtime të larmishme teatrore. Në fund të shekullit të XIX, i quajtur si shekulli i progresit, ndodhi, së pari, një përmbysje në konceptet e vjetra sociale, psikologjike, IHWDUH SROLWLNH PH VKIDTMHQ H ¿JXUDYH Ws WLOOD VL 0DUNVL 'DUYLQL )URMGL HWM 6s GWL QGRGKL QMs UHYROXFLRQ Qs PsQUsQ H NRPXQLNLPLW 0H ]KYLOOLPLQ H WHOHJUD¿W WHOHIRQLW 97
  • 120. HISTORI ARTI IRWRJUD¿Vs ¿OPLW GKH Vs IXQGL WHOHYL]LRQLW NXOWXUD Ws QGUVKPH Ts NLVKLQ PEHWXU Ws largëta ose pa u njohur deri atëherë, papritur u afruan dhe u bënë të njohura për njëratjetrën. Efekti i këtyre zhvillimeve ishte i menjëhershëm: ai solli ndryshim të konceptit dhe pikëpamjes së pandashme dhe të rregullt mbi botën, koncept që ishte krijuar nga që shoqëri të ndryshme jetonin të ndara nga njëra-tjetra. Sot, kur stili, uniteti dhe koherenca MDQs VKXPs Ws YsVKWLUD SsU W¶X DUULWXU GHWUD H UHJMLVRULW sVKWs EsUs PMDIW H YsVKWLUs GKH H rëndësishme dhe pozicioni i tij është bërë mbisundues në zhvillimin e teatrit MATERIALE TË TJERA NDIHMËSE PËR MËSUESIN $QDOL]s  YOHUsVLPL L VKIDTMHV VL HNVSHULHQFs WsUsVRUH Elementet e veçanta japin kontributin e tyre për krijimin e tërësisë së shfaqjes teatrore. *MDWs VKLNLPLW Ws QMs VKIDTMHMH QsSsUPMHW DIWsVLYH SHUFHSWXHVH LPDJMLQDWsV EDJD]KLW HPRFLRQDO LQWHOHNWXDO NXOWXURU QsSsUPMHW DIWsVLVs SsU W¶X PDUUs PH VKXPs DNWLYLWHWH në të njëjtën kohë, fuqisë analizuese dhe sintetizuese që ne zotërojmë, si pjesëtarë të publikut, mund të përqendrohemi në veçantitë e një shfaqjeje, pa humbur pamjen H Vs WsUsV 0XQG W¶L YHoRMPs GKH Qs Ws QMsMWsQ NRKs W¶L OLGKLP HOHPHQWHW PH QMsUD WMHWUsQ 1sVH PsVRMPs VH VL W¶L VKIUWs]RMPs PXQGsVLWs WRQD Qs PDNVLPXP DWsKHUs Ws kuptuarit dhe kënaqësia që na jep teatri, do të rritet. Në një moment të caktuar, për shembull, ne mund të përqendrohemi tek interpretimi GKH W¶L EsMPs SHWMH YHWHV QsVH QMs DNWRU DSR DNWRUH SR H LQWHUSUHWRQ DVKWX VLo GXKHW rolin? Ndoshta pjesa është realiste dhe aktori i mëshon më shumë stilit jorealist? Apo ndoshta aktori nuk është i besueshëm në atë që bën? Ndoshta interpretimi është i saktë, por mundësitë teknike, të folurit, plastika e jashtme nuk i përgjigjet këtij interpretimi? Si rregull, aktori duhet të përqendrohet në detyrën skenike dhe të shkrihet me ansamblin VNHQLN 3RU ND DNWRUs Ts PHQGRMQs Qs PsQUs HJRLVWH GKH OXDMQs Ps VKXPs SsU W¶X GXNXU GKH SsU W¶X GDOOXDU DWD YHWs GXNH QHJOL]KXDU GHWUsQ 1s NsWs PsQUs UH]XOWDWL është i cunguar dhe spektatorit i anashkalohen pika të rëndësishme dramaturgjike. Shumë aktorë luajnë për publikun. Ata i mëshojnë më shumë atyre momenteve që kanë efekt, qoftë për të qarë, qoftë për të qeshur. Edhe në këtë rast, aktori mund të anashkalojë momente që i shërbejnë zbërthimit të së tërës. Një aspekt tjetër është marrja në konsideratë e faktit nëse aktorët perceptojnë drejt, nëse luajnë për vete apo për partnerin, nëse shikojnë dhe dëgjojnë njëri-tjetrin, nëse reagojnë ashtu siç duhet, e të tjera aspekte ku mund të përqendrohet vëmendja jonë në lidhje me aktorin. Kur shohim një shfaqje, ne mund të shkëputemi një moment nga zhvillimi i pjesës dhe 98
  • 121. HISTORI ARTI Ws SsUTHQGURKHPL YHWsP WHN HOHPHQWHW YL]XDOH VNHQRJUD¿D NRVWXPHW QGULoLPL GKH oGR gjë tjetër që e perceptojmë me sy. Ne vëmë re nëse kostumet i përshtaten pjesës, stilit, HSRNsV NDUDNWHULW UUHWKDQDYH HWM QsVH VNHQRJUD¿D UUL Ps YHWH DSR L SsUVKWDWHW SRKLPLW Ws SsUJMLWKVKsP Ts VKIDTMD NsUNRQ Ws DUWLNXORMs QsVH sVKWs VLPEROLVWH GKH QsVH sVKWs H WLOOs oIDUs VLPEROL]RQ QsVH QJMUDW H ]JMHGKXUD SsUFMHOOLQ DWPRVIHUsQ H GXKXU 1H PXQG Ws YsPs UH QsVH VNHQRJUD¿D sVKWs IXQNVLRQDOH SUD QsVH L VKsUEHQ ]KYLOOLPLW Ws veprimit, nëse krijon hapësira ose sheshe të mjaftueshme ku aktorët mund të vizatohen GKH Ws VKTXKHQ TDUWs DSR sVKWs QMs VNHQRJUD¿ VKXPs H QJDUNXDU PH REMHNWH Ws WHSsUWD që janë aty pa ndonjë funksion për shfaqjen. Regjisura është më pak e dukshme dhe ajo merr kuptim kur shqyrtohet e lidhur me të tërën e shfaqjes. Por ne, gjatë shikimit të shfaqjes, mund të shkëputemi një moment dhe të themi nëse zgjedhja e pjesës është bërë në kohën e duhur, në vendin e duhur, me trupën e duhur të aktorëve. Ne mund të vëmë re se një regjisor e ka parë ndryshe QJD o¶H PHQGRQLP QH QMs SMHVs VKXPs Ws QMRKXU DL ]EXORQ GKH YOHUsVRQ WHPD LGH mjete shprehëse origjinale dhe i përcjellë ato me një vizion interesant. Një meritë e jashtëzakonshme e një regjisori është krijimi i ansamblit. Kur shohim një shfaqje ku të gjitha karakteret janë njëri më i mirë se tjetri, ndërkohë që luajnë sikur të ishin një RUNHVWsU DWsKHUss H GLPs VH N ³GLULJMHQW´ sVKWs UHJMLVRUL 3sUNXQGUD]L QH PXQG Ws zbulojmë se ndarja e roleve nuk është ajo që duhet, që elementet nuk shkrihen ose nuk MDQs Qs IXQNVLRQ Ws QMsULWMHWULW Ts ORMD sVKWs UHDOLVWH NXUVH VNHQRJUD¿D GKH VKRTsULPL muzikor janë të një stili jorealist. Regjisori është përgjegjës për artikulimin e idesë së përgjithshme të shfaqjes. Nëse ne bëhemi konfuz në perceptimin e kësaj ideje, atëherë kjo është një e metë regjisoriale. Edhe pse elementet e strukturës dhe të qëndrimit të dramaturgut nuk janë shumë të OHKWD SsU W¶X NDSXU PH VKLNLP Ws SDUs QH PXQG Ws SXVKRMPs QMs PRPHQW JMDWs VKIDTMHV GKH Ws PDUULP Qs VKTUWLP FLOsVLWs GUDPDWXUJMLNH Ws YHSUsV *MDWs VKSsUIDTMHV QMsUD SDV tjetrës të ngjarjeve, ne mund të shquajmë strukturën dhe se si krijohet ajo. Ne kuptojmë nëse subjekti është i veçantë dhe origjinal apo nëse është i zakonshëm dhe pa peshë. 1H PXQG Ws QGMHMPs QsVH NRQÀLNWL GUDPDWLN sVKWs L SUDQLVKsP DSR QsVH SMHVD QXN ND NRQÀLNW Ws PEsVKWHWXU GKH Ws PRWLYXDU 1sVH SMHVD QD H PEDQ Ws JMDOOs GKH Qs UULWMH interesin dhe tensionin brenda nesh, atëherë themi se intriga e pjesës është e thurur bukur. Por nëse ngjarjet nuk vijnë sipas një zinxhiri të motivuar shkak-pasojë, atëherë mendojmë se intriga është e pabesueshme. Ne mund të vëmë re pasurinë e karaktereve, larminë e tyre, mund të kënaqemi ose jo me gjuhën e zgjedhur nga dramaturgu dhe me dialogun. Mund të themi se zgjidhja ishte menduar shumë mirë, brenda tërësisë së YHSUsV SRU PXQG Ws WKHPL VH SMHVD PXQG Ws PEDURQWH WH VNHQD SDUDDUGKsVH GKH VH VNHQD e fundit është e tepërt, e kështu me radhë. *MLWKVHVL VKTUWLPL L HOHPHQWHYH QXN GR Ws WKRWs VH QH KHTLP GRUs QJD VKTUWLPL GKH pamja e shfaqjes si e tërë. Aftësia jonë për të absorbuar dhe për të integruar të dhëna na QGLKPRQ Ts QH Ws UXDMPs ¿OOLQ H Vs WsUsV 0DGMH VD Ps VKXPs Ts Ws EsKHPL Ws YHWsGLMVKsP SsU HOHPHQWHW H YHoDQWD DT Ps PLUs GR W¶L SsUVKWDWLP DWR Qs SDPMHQ H SsUJMLWKVKPH Ws shfaqjes. Për shembull, kur vëmë re se sa komik është kostumi që ka veshur një nga personazhet, indirekt kemi bërë një pohim për stilin komik të interpretimit të pjesës, për frymën dhe atmosferën e saj, për stilin vizual të shfaqjes, për qëndrimin ndaj saj, 99
  • 122. HISTORI ARTI për idenë e kështu me radhë. Pra ne vëmë re se si aspekte të ndryshme shkrihen dhe NRPELQRKHQ VH VL UULVLQ QsQYL]RMQs GKH EDVKNsSXQRMQs Qs NULMLPLQ H SURGXNWLW ¿QDO Efekti i përgjithshëm i shfaqjes lidhet pazgjidhshmërisht me pyetjen se cili është, në IXQG Ws IXQGLW NXSWLPL L VDM 3sUJMLJMD H SHWMHV ³&LOD sVKWs LGHMD"´ VKSHVK KHUs sVKWs QMs IUD]s SsUPEOHGKsVH ³,GHMD sVKWs VH GDVKXULD L SXVKWRQ Ws JMLWKs´ RVH VH ³'DVKXULD ND IRUFs Ws VKsURMs VKSLUWUDW QMHUs]RUs´ 'LNXVK PXQG Ws WKRWs VH ³2WHOOR´ sVKWs WUDJMHGLD H EHVLPLW Ws YHUEsU 1DWULVKW ³2WHOOR´ H ND EUHQGD NsWs LGH SRU NMR QXN sVKWs H JMLWKD ky është një interpretim i thjeshtëzuar dhe jo i plotë. Në të vërtetë, këtu lind pyetja nëse mund të përmblidhet kuptimi i pjesës në një pohim të vetëm. Ka dy mënyra në shqyrtimin e idesë që ka të bëjë me pjesën dramatike. Ka disa pjesë që nënvizojnë, në mënyrë të veçantë, një ide brenda tyre. Këto pjesë synojnë të japin një mësim ose Ws D¿UPRMQs QMs PRUDO Ws FDNWXDU 3RU GLVD SMHVs Ws WMHUD QXN SsUPEDMQs QMs SRKLP Ws drejtpërdrejtë moral. Këto pjesë synojnë të krijojnë një efekt të caktuar mbi spektatorin dhe indirekt, bëjnë atë pastrim shpirtëror që e kemi quajtur katarsis. Në fund të fundit, një shfaqje, ashtu si çdo vepër arti, është, ndërmjet të tjerave një univers i mbyllur në vetvete. Kjo do të thotë se shfaqja, pa dyshim, na transmeton një ide, por edhe shumë më tepër sesa kaq: ajo na jep një rast të veçantë që ne të përjetojmë një përvojë të re dhe të papërsëritshme. NJË FJALORTH NË NDIHMË TË MËSUESIT TË HISTORISË SË TEATRIT Alegori – Paraqitja e një ose disa temave abstrakte nëpërmjet përdorimit simbolik të karakterit, veprimit dhe elementeve të tjera të dramës. Në formën e saj më të drejtpërdrejtë, – si për shembull, në formën e pjesëve mesjetare të moralit, – alegoria SsUGRUWH PMHWLQ H SHUVRQL¿NLPLW SsU Ws SDUDTLWXU SHUVRQD]KH Ts SsUIDTsVRQLQ FLOsVL abstrakte, si virtytet dhe veset, me anë të një veprimi që artikulonte mësim moral ose LQWHOHNWXDO )RUPD Ps SDN Ws GUHMWSsUGUHMWD Ws DOHJRULVs PXQG Ws SsUGRULQ QMs QGRGKL relativisht realiste si për të maskuar një temë të fshehur nën të. E tillë është drama e Artur Milerit, Shtrigat e Salemit që mund të shihet si alegori e lëvizjes makartiste – t QMs VXOP HNVWUHPLVW DQWLNRPXQLVW Qs $PHULNsQ H SDV /XIWsV Vs 'Ws %RWsURUH SMHVs alegorike është edhe drama satirë e Brehtit, Arturo Ui, prapa së cilës fshihet ngjitja dhe UsQLD H $GROI +LWOHULW Qs *MHUPDQLQs 1D]LVWH $YDQJDUGD ± 1Ms WHUP Ts YMHQ QJD IUsQJMLVKWMD GKH Ts PXQG Ws SsUNWKHKHW ³SDUDURMs´ Përdoret për të treguar një lëvizje intelektuale, letrare ose artistike që thyen rregullat e traditës dhe është shumë përpara kohës së saj. Në përgjithësi, veprat e avangardës janë eksperimentale dhe kundër rrymës. Në teatrin e shekullit XX, lëvizje të tilla si ekspresionizmi, surrealizmi, absurdizmi dhe teoritë e Antonin Artosë dhe Jerzi *URWRYVNLW NRQVLGHURKHQ VL DYDQJDUGs Dramë idesh ± 'UDPs Ts H Ys WKHNVLQ NUHVRU Qs WUDMWLPLQ VHULR] Ws LGHYH VRFLDOH PRUDOH GKH ¿OR]R¿NH 7HUPL dramë problemore përdoret për ato pjesë në të cilat diskutohen në 100
  • 123. HISTORI ARTI formë dramatike disa anë të një problemi. Të tilla janë, për shembull, dramat e Ibsenit. Ndonjëherë bëhet dallim midis dramës së ideve dhe dramës që mbron një tezë të vetme për shkak të njëanshmërisë që e karakterizon këtë të fundit, ku një karakter i vetëm, që shërben si zëri i autorit, përmbledh moralin e gjithë pjesës. Dramat historike – Në një kuptim të gjerë, janë dramat e vendosura në një mjedis historik, me personazhe historike, por ky term përdoret zakonisht vetëm për pjesët që merren me çështje të rëndësishme dhe në thelb janë me karakter kombëtar. Numri më i madh i dramave historike është prodhuar në Angli, në kohën e mbretëreshës Elizabetë. Mbështetur në një koncept fetar për historinë, këto drama u strukturuan sipas pjesëve të moralit. Shekspiri ishte dramaturgu kryesor i shkrimit të dramave historike. Stili i tij ndikoi shumë në shkrimtarët pasardhës të këtyre dramave, sidomos në ato të Strindbergut. Ekspresionizëm ± /sYL]MH Ts X ]KYLOOXD GKH OXOs]RL Qs *MHUPDQL ¿OO SDV /XIWsV Vs Parë Botërore. Ekspresionizmi u karakterizua nga përpjekja për të dramatizuar gjendjet subjektive me anë të përdorimit të formave të deformuara, imazheve tronditëse dhe shpesh herë groteske dhe dialogut lirik dhe jorealist. Në përmbajtje, ekspresionizmi ka qenë revolucionar dhe i ka portretizuar institucionet e shoqërisë, veçanërisht familjen borgjeze, si groteske, shtypëse dhe materialiste. Heroi ekspresionist ishte një rebel NXQGsU NsWLM YL]LRQL PHNDQL]XHV Ws ERWsV .RQÀLNWL GUDPDWLN WHQWRQWH Ws ]sYHQGsVRKHM nga zhvillimi i temave nëpërmjet imazheve vizive. Lëvizja ka pasur ndikim të madh VHSVH GHPRQVWURL VH LPDJMLQDWD GUDPDWLNH QXN ND QHYRMs Ws NX¿]RKHW DV EUHQGD konvencioneve skenike dhe as në riprodhimin besnik të realitetit. Qëllimi kryesor i HNVSUHVLRQL]PLW LVKWH W¶L MHSWH VKSUHKMH Ws MDVKWPH LGHYH GKH QGMHQMDYH Ws EUHQGVKPH teknikat teatrale që përshtatin këto metoda zakonisht quhen ekspresioniste. Farsa ± 1Ms QJD ]KDQUHW H GUDPsV ]DNRQLVKW QMs QsQGDUMH H NRPHGLVs )DUVD QXN ND shumë pretendime intelektuale. Qëllimi i saj është të zbavitë nëpërmjet së qeshurës. +XPRUL L IDUVsV sVKWs UH]XOWDW L DNWLYLWHWLW ¿]LN GKH HIHNWHYH YL]LYH IDUVD PEsVKWHWHW Ps pak te gjuha dhe te shakatë e zgjuara sesa llojet e tjera të komedisë. Lëvizja dhe ritmi i shpejtë është karakteristikë e farsës. Në farsën e dhomës së gjumit vihet në shënjestër LQVWLWXFLRQL L PDUWHVsV PMHNsVLD OLJML EL]QHVL MDQs WHPD Ws WMHUD Ws IDUVsV Melodrama – Historikisht, një formë e veçantë e dramës që ka qenë popullore gjatë gjithë shekullit XIX dhe që e vinte theksin te veprimet dhe efektet spektakolare dhe që shfrytëzonte muzikën për të rritur gjendjen dramatike. Melodrama përdor personazhe tipike që përfaqësojnë të mirën dhe të keqen. Karakterizimi është shpesh herë i cekët GKH VWHUHRWLSLN PHTHQsVH NRQÀLNWL PRUDO sVKWs L GXNVKsP GRPLQRMQs GKXQD GKH aksioni që zakonisht kulmon në një fund të lumtur ku e mira triumfon mbi të keqen. Natyralizmi - Është një formë e veçantë e realizmit. Teoria e natyralizmit doli për herë Ws SDUs Qs )UDQFs GKH Qs YHQGH Ws WMHUD HXURSLDQH Qs SMHVsQ H GWs Ws VKHNXOOLW ;,; Shkrimtari francez Emil Zola mbronte një teatër që do të ndiqte parimet shkencore Ws HSRNsV Qs PsQUs Ws YHoDQWs DWR Ws ]EXOXDUD QJD dDUOV 'DUYLQL 6LSDV WHRULVs Vs natyralizmit të Zolasë, drama duhej të kërkonte shkaqet e sëmundjeve të shoqërisë siç kërkonte doktori sëmundjen e pacientit. Teatri, pra, duhej të ekspozonte infeksionin VRFLDO PH JMLWKs VKsPWLQs H WLM 'XNH X PEsVKWHWXU WH 'DUYLQL WHDWUL GXKHM W¶L WUDMWRQWH qeniet njerëzore si produkte të trashëgimisë dhe të mjedisit. Rezultati do të ishte një 101
  • 124. HISTORI ARTI dramë që shpesh vizatonte anën e shëmtuar të jetës dhe jepte një pikëpamje pesimiste Ws VDM 'UDPD JMLWKDVKWX QXN GXKHM Ws WKXUHM GKH Ws VWUXNWXURKHM EXNXU SRU Ws LVKWH QMs kopje e pazbukuruar e realitetit ku jeta të dukej ashtu siç ishte. Shumë pak pjesë të VXNVHVVKPH SORWsVRQLQ NsUNHVDW H =RODVs 'LVD SMHVs Ws 6WULQGEHUJXW GKH Ws *RUNLW LX afruan kërkesave të natyralizmit. Sot, termi natyralizëm përdoret për të karakterizuar GLVD GUDPD KLSHU UHDOLVWH GRPHWKsQs Ts SDVTURMQs UHDOLWHWLQ H Ys]KJXDU GHUL Qs GHWDMHW Ps Ws LPWD 1DWUDOL]PL SsUSLTHW Ws DUULMs QMs QJMDVKPsUL PH MHWsQ VL Qs QMs ¿OP GRNXPHQWDU Ws WUDQVPHWRMs SsUVKWSMHQ VH oGR JMs Qs OLGKMH PH SMHVsQ GHNRUL PsQUD VH VL YLVKHQ SHUVRQD]KHW VH VL ÀDVLQ VH VL YHSURMQs ± sVKWs VDNWsVLVKW VL Qs MHWs Satira – Satira dramatike përdor teknikën e komedisë, gjuhën e shkathët, ironinë dhe groteskun për të sulmuar marrëzinë dhe vesin. Satira stigmatizon fenomenet socialSROLWLNH RVH ¿JXUDW SXEOLNH $MR PXQG Ws YHUs Qs VKsQMHVWsU HGKH SUREOHPH Ps Ws përgjithshme që gjenden në secilin prej nesh. Kështu, për shembull, 7DUWX¿ i Molierit SsUTHVK KLSRNUL]LQs IHWDUH Gjenerali i ushtrisë së vdekur i Kadaresë mund të trajtohet r si një satirë e mprehtë kundër luftës dhe pasojave të saj etj. Surrealizmi – Një lëvizje që u zhvillua në Europë, pas Luftës së Parë Botërore, si reaksion ndaj formalizmit në art. Në përpjekje për të gjetur një realitet më të thellë sesa realiteti që paraqet mendja racionale dhe e vetëdijshme, surrealistët zëvendësonin veprimin realist me logjikën e çuditshme të ëndrrës dhe kultivonin teknika të tilla si të shkruarit automatik dhe asosacionin e ideve. Megjithëse pak drama surrealiste kanë qenë shumë të suksesshme, kjo lëvizje kishte një ndikim të madh në teatrin e mëvonshëm të avangardës – sidomos në teatrin absurd dhe në teatrin e egërsisë. 6LPEROL]PL – Lidhur fort me poezinë, drama simboliste ishte një lëvizje e fundit të VKHNXOOLW ;,; GKH ¿OOLPLW Ws VKHNXOOLW ;; Ts GRQWH Ws ]sYHQGsVRQWH SDUDTLWMHQ UHDOLVWH Ws MHWsV PH VKSUHKMHQ H Ws YsUWHWDYH Ws EUHQGVKPH Ws QMHULXW 'XNH VKSUHVXDU Ws ULNWKHQWH kuptimin fetar dhe shpirtëror të teatrit, simbolizmi përdorte mitin, legjendën dhe simbolet në një përpjekje për të shkuar përtej realitetit të përditshëm. Veprat e Moris Meterlinkut (1862 – 1949) janë ndër dramat më të njohura simboliste. Teatri muzikor – Një kategori e gjerë ku përfshihen opera, opereta, komedia muzikore GKH SMHVs Ws WMHUD PX]LNRUH QGRQMsKHUs SsUGRUHW WHUPL teatër lirik SsU W¶L GDOOXDU NsWR k shfaqje nga shfaqjet e baletit. Përfshihen të gjitha format dramatike në të cilat muzika dhe lirikat (dhe ndonjëherë edhe vallja), përbëjnë një pjesë të vetme integrale. Llojet e ndryshme të teatrit muzikor ndonjëherë ndërthuren dhe dallohen nga njeri-tjetri më shumë nga origjina e tyre e ndryshme historike, nga cilësia e muzikës dhe nga gama dhe lloji i aftësive të kërkuara në shfaqje. Opera, zakonisht, konsiderohet një vepër ku të gjitha pjesët këndohen dhe shoqërohen me orkestër. Vepra të tilla janë pjesë e një tradite shumë të vjetër, ndryshe nga muzikali modern që është një fenomen i mëvonshëm amerikan. Teatralizëm – Një stil shfaqjeje dhe drame të shkruar që e vë theksin tek teatraliteti si i tillë. Më shumë një cilësi që gjendet brenda një vepre sesa një tendencë, teatralizmi sVKWs UHEHOLP NXQGsU UHDOL]PLW $L SUDQRQ KDSXU DUWL¿FHW H VNHQsV GKH PEsVKWHWHW fuqishëm te cirku, kabareja dhe te stile të ngjashme me to. Tragjikomedia ± *MDWs ULOLQGMHV HXURSLDQH WHUPL WUDJMLNRPHGL SsUGRUHM SsU GUDPD Ts kishin tema tragjike por që kishin fund të lumtur. Tragjikomedia moderne kombinon 102
  • 125. HISTORI ARTI elementet serioze me ato komike. Ajo po përdoret gjithmonë e më shumë nga autorë PMDIW ³VHULR]s´ 1GRQMsKHUs VMHOOMD GKH VLWXDWD NRPLNH ND SDVRMD WUDJMLNH VL Qs UDVWLQ H GUDPsV Vs 'UHQPDWLW Vizita e damës Plakë. Ndonjëherë tjetër fundi është i dykuptimshëm si te drama e Beketit Duke pritur Godonë. Në shumë raste, paraqitet një ndjenjë dëshpërimi dhe mungesë shprese sepse qeniet njerëzore paraqiten të paafta Ws QJULKHQ PEL UUHWKDQDW RVH PEL QDWUsQ H WUH IDNWL Ts VLWXDWD sVKWs HGKH THVKDUDNH shërben për ta bërë situatën e tyre të vështirë edhe më të tmerrshme. VEPRA DHE AUTORË *MLQLD Opera Titulli: ³'RQ =KXDQL ´ Kompozitor: V.A. Moxart 2UJDQL]LPL L YHSUsV është një opera me dy akte, por sot opera shfaqet dhe me tre akte, me libret të Lorenzo da Ponte. 3HUVRQD]KHW H YHSUsV MDQs Don Zhuani (bariton), Komandor (bas), Dona Ana dhe vajza e saj (soprano), 'RQ 2NWDYLR EXUUL L 'RQ $QsV WHQRU
  • 126.  'RQD (OYLUD (soprano), Leporelo VKsUEHVL L 'RQ =KXDQLW EDV
  • 127.  Cerlina (soprano), Mazeto (bas) dhe fshatarë, fshatare, muzikantë dhe shërbëtorë. =KYLOOLPL L QJMDUMHV në Spanjë pas viteve 1600. +LVWRULD H NULMLPLW Ws YHSUsV 6XEMHNWL VKWULKHW Qs ED]s Ws OHJMHQGsV Vs 'RQ =KXDQLQ kërkues i prapë i aventurave, joshës i guximshëm dhe i shkathët i grave. E lindur në Spanjën mesjetare, kjo legjendë u bë e famshme në shumë vende të Europës. Subjekti është përpunuar për herë të parë nga dramaturgu spanjoll Tirso de Molina (1571 – 1648) dhe më vonë tërhoqi vëmendjen e shumë shkrimtarëve, ndër të cilët Molierin GKH *ROGRQLQ 1s VKHNXOOLQ ;,; ¿JXUD H 'RQ =KXDQLW WsUKHT %DMURQLQ +RIPDQLQ Pushkinin, Merime e të tjerë. Shpesh herë kjo temë është përdorur edhe nga kompozitorë, QMs SUHM Ws FLOsYH LVKWH *OXNX L FLOL Qs YLWLQ  Qs 9MHQs YXUL Qs VNHQs EDOHWLQ ³'RQ =KXDQ´ VL HGKH QMs VsUs RSHUDVK Ws QMRKXUD PH NsWs VXEMHNW 1s Ws JMLWKD NsWR YHSUD OHJMHQGD SsU 'RQ =KXDQLQ X WUDMWXD Qs PsQUD Ws QGUVKPH 1s GLVD SUHM WUH Ts NLVKLQ QJMUD HGXNDWLYRIHWDU NX 'RQ =KXDQL sVKWs SsUVKNUXDU VL kriminel, lakmitar dhe arrogant, L FLOL PRUL VKSDJLPLQ H PHULWXDU 3RU MR UUDOOs ¿JXUD H WLM SsUVKNUXKHM QJD GLVD tipare të tjera, tipare këto tërheqëse si: trimëria, ndjenja e nderit, zgjuarsia, kërkimi i 103
  • 128. HISTORI ARTI idealit të përjetshëm, protestues i guximshëm kundër normave të vjetruara të moralit. 3DV VXNVHVLW Ws PDGK Qs 3UDJs Ws RSHUsV ³'DVPD H )LJDURV´ 0R[DUWL PRUL QMs SRURVL QJD RSHUD H 3DULVLW SsU QMs RSHUD Ws UH =JMHGKMD H NRPSR]LWRULW UD PEL VXEMHNWLQ H 'RQ =KXDQLW 0H NRPSR]LPLQ H PX]LNsV DL ¿OORM Qs PDM Ws YLWLW  NXUVH SUHPLHUD X mbajt në Prag në 29 tetor të po të njëjtit vit. Për vënien në skenë në Vjenë (7 maj 1788) kompozitori bëri disa ndryshime në muzikë, pasi libreti i shkruar nga L.da Ponte në SODQLQ NRPLN GKH Qs JMXKsQ LWDOLDQH H EsQ NsWs RSHUD Ws GDOs MDVKWs NX¿MYH Ws NRPHGLVs Kompozitori krijon dramë muzikore-psikologjike, të mbushur me pasione të mëdha dhe me përplasje të mprehta të karaktereve. Figura e Don Zhuanit WHN 0R[DUWLW sVKWs QMs ¿JXUs H YsVKWLUs GKH H GDQVKPH 'XNH t JMNXDU PRUDOLQ H KHURLW Ws WLM NRPSR]LWRUL Qs Ws QMsMWsQ NRKs H SRHWL]RQ ¿JXUsQ H WLM GKH H EsQ DWs ¿JXUs ¿VQLNH GXNH H ODUWsVXDU GKH H PEXVKXU PH HQHUJML Ws SDNX¿MD SsU MHWsQ 3HUVRQD]KHW H WMHUD Ws RSHUsV ± VKRTsUXHVL L SDQGDUs L 'RQ =KXDQLW /HSRUHOR Qs Ws QMsMWsQ NRKs H DGKXURQ SRU HGKH H TRUWRQ ]RWsULQs H WLM 'RQD $QD NUHQDUH 'RQD Elvira pasionante, Cerlina koketa, Otavio, Mazeto janë shumë të lidhur me personazhin NUHVRU NX YHSULPHW PHQGLPHW GKH QGMHQMDW H WUH VKNDNWRKHQ QJD YHSULPHW H 'RQ Zhuanit. 6XEMHNWL L YHSUsV Natë, /HSRUHOR DQNRKHW SsU MHWsQ H WLM VMHOOMD H 'RQ =KXDQLW Ws zotit i krijon shërbëtorit të tij besnik jo pak telashe. Ai është i detyruar të presë në UUXJs Ws ]RWLQ H WLM L FLOL ND KUs WH 'RQD $QD H FLOD NULMRQ QMs ]KXUPs Ws PDGKH GKH H mban joshësin që po përpiqej të largohej. Ajo nuk e njohu atë sepse fytyra e tij ishte e PEXOXDU NXUVH EDEDL L 'RQD $QsV QMs NRPDQGDQW L YMHWsU H WKsUUHW 'RQ =KXDQLQ Qs duel por në të njëjtin moment bie i plagosur nga shpata e tij. 'RQ =KXDQL H KDUURQ VKSHMW QJMDUMHQ H SsUJMDNXU Ws DVDM QDWH GKH L PEXVKXU SORWs me energji kërkon aventura të reja. Tashmë, ai për të ndjekur të panjohurën e re të PUHNXOOXHVKPH Ts VDSR NLVKWH SDUs ]KJsQMHKHW NXU QMHK Qs Ws 'RQD (OYLUsQ Ts QXN NLVKWH VKXPs NRKs Ts H NLVKWH EUDNWLVXU 'RQ =KXDQL NXUUs QXN NWKHKHW Qs Ws NDOXDUsQ Vajtjet e Elvirës që ishin të mbushura me ndjenja kontradiktore të dashurisë dhe hakmarrjes i ngjallin atij vetëm inat. Leporelo mundohet ta qetësojë vajzën e mashtruar. Proces festiv i gëzuar. Janë fshatarët Mazeto dhe Cerlina të cilët festojnë dasmën e WUH ( UHMD &HUOLQs SR Ys]KJRKHW QJD 'RQ =KXDQL L FLOL PH IMDOs SsUNsGKHOsVH GKH PH premtime, mundohet të tërheqë Cerlinën. Sharmi e kavalierit është i madh dhe vajza ¿OORQ Ws OsNXQGHW $MR sVKWs H JDWVKPH Ws QGMHNs OHGKDW H WLM SRU VKIDTMD H SDSULWXU H (OYLUsV GKH Ps SDV H 'RQD $QsV PH EXUULQ H VDM 'RQ 2NWDYLR L SULVKLQ SODQHW H MRVKsVLW 0H WPHUU 'RQD $QD QMHK YUDVsVLQ H EDEDLW Ws VDM GKH L NsUNRQ Ws VKRTLW Ws KDNPHUUHW për të. 1s NsVKWMHOOsQ H 'RQ =KXDQLW VDOOD NX ]KYLOORKHM IHVWD H Js]XHVKPH sVKWs Qs NXOPLQ H VDM 'RQ =KXDQL sVKWs SDPDVs L Js]XDU GKH IHVWD L SDUDODMPsURQ DWLM Ps VKXPs NsQDTsVL 7s IWXDULW NsUFHMQs PLGLV WUH PH PDVND GKH 'RQD (OYLUD 'RQD $QD GKH 2NWDYLR Ws FLOsW NDQs DUGKXU NsWX SsU W¶X KDNPDUUs QGDM 'RQ =KXDQLW 'XNH NsUFHU PH &HUOLQsQ 'RQ =KXDQL SDNXSWXDU H Q[MHUU DWs QJD VDOOD 3DSULWXU KDUHMD H IHVWsV SULVKHW QJD Ws EsUWLWXUDW H &HUOLQsV H FLOD WKsUUHW SsU QGLKPs 7s SUDQLVKPLW L NDS ]HPsULPL H 'RQ Zhuani dhe Leporelo detyrohen të largohen me shpejtësi. 'RQ =KXDQL NsUNRQ Ws IXWHW IVKHKXUD]L Qs VKWsSLQs H 'RQD (OYLUsV 9sPHQGMHQ H 104
  • 129. HISTORI ARTI kërkuesit të përhershëm të aventurave e ka tërhequr kamerierja e saj, por planet e WLM L SHQJRQ SUH]HQFD H Ws GDVKXUsV Vs WLM Ws PsSDUVKPH 'XNH QGsUUXDU YHVKMHQ PH VKsUEsWRULQ H WLM 'RQ =KXDQL NsQGRQ QMs VHUHQDWs SRVKWs GULWDUHV Vs 'RQD (OYLUsV GKH betohet për dashuri. Elvira e mashtruar bie në krahët e Leporelos së riveshur duke e NXMWXDU DWs SsU Ws ]RWLQ 'RQ =KXDQL L PDVNXDU WDNRKHW PH 0D]HWRQ GKH IVKDWDUsW H tjerë të cilët janë në kërkim të personit që turpëroi Cerlinën. Mashtruesi i aftë i drejton QGMHNsVLW Qs GUHMWLPH Ws QGUVKPH GKH SDVL UUHK 0D]HWRQ IVKLKHW 'XNH DUULWXU Qs NRKs Cerlina me butësi zbut të shoqin. Në këtë kohë, hakmarrësit takojnë Leporelon dhe e NXMWRMQs DWs SsU 'RQ =KXDQLQ H XUUHU SsU WD 0EL VKsUEsWRULQ H VKNUHWs ELH H JMLWKs urrejtja dhe zjarri i tyre dhe atë e pret një ndëshkim mizor. Nga frika Leporelo tregon emrin e tij dhe vrapon me të shpejtë. =RWsULD GKH VKsUEsWRUL L WLM WDNRKHQ QDWsQ Qs YDUUH]D 'RQ =KXDQL PH QMs Ws THVKXU Ws papërmbajtur i tregon për aventurat e tij të reja, por tregimin e tij e ndërpresin britmat H IRUWD Ws VWDWXMsV Vs NRPDQGDQWLW Ws YUDUs 'RQ =KXDQL H IWRQ VWDWXMsQ Qs VKWsSLQs H WLM për darkë. 1s VDOOsQ H NsVKWMHOOsV Vs 'RQ =KXDQLW (OYLUD L OXWHW 'RQ =KXDQLW Ws GDOs QJD UUXJD H keqe duke i kujtuar për ndëshkimin e tmerrshëm. Papritur dëgjohen hapat e rënda të VWDWXMsV Vs NRPDQGDQWLW 0LQXWDW H 'RQ =KXDQLW MDQs Ws QXPsUXDUD SRU DL VKNRQ SD IULNs Qs WDNLP Ws YGHNMHV ³-R´ ± SsUJMLJMHW DL PH NUHQDUL QGDM NsUNHVsV Vs NRPDQGDQWLW SsU Ws SUDQXDU IDMLQ 'sJMRKHQ JRGLWMH Ws IRUWD EXEXOOLPDVK GKH VKNUHSWLPDVK 'RQ =KXDQL YGHV (WMD SsU W¶X KDNPDUUs VMHOOLQ Qs NsVKWMHOOs Ws IHUsQ (OYLUs $QsQ 2NWDYLRQ &HUOLQsQ GKH 0D]HWRQ 'XNH X GULGKXU QJD IULND /HSRUHOR X WUHJRQ DWUH DWs Ts NLVKWH QJMDUs +DNPDUUsVL QJXVKsOORKHW ± Ps Qs IXQG 'RQ =KXDQL PRUL DWs Ts PHULWRQWH Muzika: 0R[DUWL H TXDMWL RSHUsQ H WLM ³GUDPPD JLRFRVD´ Ts GR Ws WKRWs ³GUDPs H Js]XDU´ RVH Qs SsUNWKLP Ws OLUs WUDJMLNRPHGL . HPsUWLP WUHJRQ SsU ODUPLVKPsULQs e veprës, në të cilën kombinohet tragjikja me komiken, ndërthuren lartësimi me jetësoren. Këto veçanti i japin operës shumë realitet jetësor. Mjeshtër i karakteristikave muzikore – psikologjike, Moxarti qartë dhe bukur skicon në arie ndjenjat e ndryshme të personazheve, kurse marrëdhëniet e tyre, në të shumtën të vështira dhe të mprehta, WUHJRKHQ Qs DQVDPEOHW H QGUVKPH 'UDPDWXUJMLD H RSHUsV QGsUWRKHW Qs NXQGsUYsQLHQ H ¿OOLPHYH Ws NXQGsUWD ± OXPWXULD GULWD GKH QGsVKNLPL L HJsU SsUUXD L UUsPEHU L MHWsV GKH H IWRKWD H YGHNMHV Ws PLVKsUXDUD Qs ¿JXUsQ H 'RQ =KXDQLW GKH NRPDQGDQWLW Uvertura është e ndërtuar në kontrastin e hyrjes së errët dhe tragjike dhe pjesës gazmore që ndjek atë. Në themel të aktit të p parë janë episode të ndryshme të shpejta. Muzika e arieve dhe dueteve të ndryshme japin shumë qartë gjendjen emocionale dhe karakteristikat e secilit personazh. Zhvillimi i aktit të dytë lidhet me gjendjen shpirtërore dhe ankthin. Episodi qendror i aktit y është skena e ballos ku zërat e personazheve ndërlidhen në muzikën e tri ansambleve instrumentale që luajnë minuet, kontradans dhe lendler. Në sekretin e madh që mbyll HGKH NsWs DNW ]sUDYH Ws KDNPDUUsVYH Ws ]MDUUWs L SsUJMLJMHQ UHSOLNDW H VKNXUWUD Ws 'RQ Zhuanit dhe Leporelos. Akti i tretë ndahet në dy pjesë (në disa nga vëniet në skenë bashkëkohore këto dy pjesë i trajtojnë si dy akte të veçanta). Në pjesën e parë mbizotërojnë episode komike dhe 105
  • 130. HISTORI ARTI MHWsVRUH NXUVH Qs SMHVsQ H GWs ]EXORKHQ NRQWUDVWHW IRUFRKHW SODQL WUDJMLN L ³GUDPsV Vs Js]XDU´ *MLQLD Balet Titulli: ³'RQ =KXDQL´ ose Banketi i të ftuarit prej guri Kompozitori: .ULVWRIRU 9LOLEDOW *OXN 2UJDQL]LPL L YHSUsV është një balet me tri akte, me libret të Ranieri de’ Calzabigi, muzikë të Kristofor Vilibalt Gluk GKH PH NRUHRJUD¿ Ws Gasparo Angiolini. =KYLOOLPL L QJMDUMHV /LEUHWL L EDOHWLW sVKWs L ED]XDU Qs OHJMHQGsQ H 'RQ =KXDQLW GKH ]EULWMHV Vs WLM Qs )HUU SDV YUDVMHV Vs EDEDLW Ws Ws GDVKXUsV Vs WLM Qs QMs GXHO 6KIDTMD H SDUs H EDOHWLW X Es Qs 9MHQs Ps  WHWRU  %DOHWL 'RQ =KXDQ X ED]XD Qs YHSUsQ H Molierit, Don Zhuani ose Banketi i të ftuarit prej guri i shkruar më 1665. Ngjarja në balet ndodh në Madrid. Në aktin e parë 'RQ =KXDQL L NsQGRQ VHUHQDWs 'RQD ë Elvirës poshtë ballkonit të saj. Babai i saj, komandanti, hyn me shpatë të zhveshur për Ws PEURMWXU Ws ELMsQ H WLM 1s GXHOLQ PLGLV WLM GKH 'RQ =KXDQLW 'RQ =KXDQL H SODJRV Komandantin i cili nga plagët e marra vdes. Në aktin e dytë, 'RQ =KXDQL ND SsUJDWLWXU një banket për miqtë e tij. Kërcimet për nder të miqve të tij përfshijnë një gavotte, contredance, minuet dhe fandango 1Ms WURNLWMH H WPHUUVKPH GsJMRKHW Qs SRUWs 'RQ t Zhuani më në fund e hap derën dhe sheh statujën prej mermeri të komandantit të YGHNXU $L H IWRQ .RPDQGDQWLQ SsU GDUNs SRU VWDWXMD H IWRQ 'RQ =KXDQLQ SsU GDUNs Qs varrin e tij dhe më pas nis një minuet. Akti i fundit ]KYLOORKHW Qs YDUUH]D NX 'RQ =KXDQL t nxiton i shoqëruar nga muzika orkestrale. Komandanti del për një moment nga varri i WLM GKH WKsUUHW 'RQ =KXDQLQ SsU WD QGMHNXU Qs GDUNsQ H IWXDU 'RQ =KXDQL H SsUEDOORQ NRPDQGDQWLQ PH IWRKWsVL GKH NXUDMR SRU SsUIXQGLPL HUGKL NXU PEL 'RQ =KXDQLQ HUGKL JMNLPL L SDVKPDQJVKsP 9DUUHW X KDSsQ ÀDNsW H ]MDUULW X QJULWsQ GKH 'RQ =KXDQL UD në ferr. 1RWDW H *OXNXW MDQs QGRVKWD QRWDW Ps Ws PLUD GKH Ws NRQVLGHUXHVKPH Ws VKNUXDUD SsU baletin e shekullit të XVIII. Kompozitori e kishte kuptuar kërcimin dhe autonominë e këtij arti që mund të jetonte krejtësisht i pavarur nga opera dhe kjo i dha mundësinë atij të kompozonte muzikë që ishte e liruar nga ornamentet dhe retorika. 1GsUVD ULYDOL L NRUHRJUD¿W $QJLROLQL =KDQ =KRU]K 1RYHU NULMRQWH EDOHWH Qs 6KWXWJDUW /RQGsU GKH 3DULV ED]XDU Qs JMHVWHW KHURLNH GKH SODVWLNsV Vs 'DYLG *DUULFN Qs $QJOL Angiolini krijonte në Vjenë dhe njëkohësisht i kërcente personalisht. Angiolini dhe Nover nuk ranë kurrë dakord për vendin e muzikës në balet. Angiolini, duke iu UHIHUXDU PX]LNsV GKH NsUFLPLW VL NRPSRQHQWs Ws QGDUs VL NsUFLPWDU L sVKWs NsUNXDU W¶L bashkojë ato në trupin e tij. Noveri nuk ishte dakord me këtë gjë dhe deklaroi se një pjesë muzikore duhet të rivendosë dhe manipulojë veprimet dhe lëvizjet e kërcimtarit. Protagonisti duhet ta përkthejë muzikën në gjeste transparente. Overtura e baletit është një sonatë e shkurtër nga simfonieta në të cilën pjesa e rëndë e trumbetave luan një rol parësor. 106
  • 131. HISTORI ARTI *MLQLD Opera Titulli: ³)DXVW´ Kompozitori: 6KDUO *XQR 2UJDQL]LPL L YHSUsV është një opera me pesë akte, por sot opera shfaqet me katër akte me prolog. Libreti Zh. Barbie, M. Kare. 3HUVRQD]KHW H YHSUsV MDQs Doktor Faust (tenor) 0H¿VWRIHO (bas) Margarita (soprano) Valentin (bariton) =LEHO (mexosoprano) Vagner (bas) Marta, fqinja e Margaritës (mexosoprano) Studentë, ushtarë, qytetarë, vajza, gra, shpirtra etj. =KYLOOLPL L QJMDUMHV 1JMDUMHW ]KYLOORKHQ Qs *MHUPDQL Qs SHULXGKsQ H PHVMHWsV VKHNXOOL XVI). +LVWRULD H NULMLPLW Ws YHSUsV Subjekti është marrë nga romani me të njëjtit emër të shkrimtarit *sWH. Kjo vepër ishte menduar nga kompozitori që në vitin 1839, PHJMLWKDWs Qs UHDOL]LPLQ H PHQGLPLW Ws WLM DL ¿OORL YHWsP  YMHW Ps YRQs 1s NXOPLQ e kompozimit të muzikës, u bë i njohur që në një nga skenat e teatrove pariziene do Ws VKIDTHM PHORGUDPD ³)DXVW´ 'UHMWRUL L WHDWULW OLULN Ws FLOLW *XQR L SURSR]RL RSHUsQ e tij, duke patur frikë konkurrencën, e refuzoi vënien në skenë të saj. Në të njëjtën kohë kompozitorit i ishte kërkuar një opera e re me subjekt nga Molieri “Mjek nga KDOOL´ 
  • 132.  0HJMLWKDWs NRPSR]LWRUL QXN KRTL GRUs QJD SXQD PEL RSHUsQ ³)DXVW´ 3UHPLHUD H ³)DXVWLW´ X Es Qs 3DULV Ps  PDUV  6KIDTMHW H SDUD QXN SDWsQ VXNVHV SRU JUDGXDOLVKW SRSXOODULWHWL L RSHUsV X UULW Qs IXQG Ws VH]RQLW Ws YLWLW  NMR RSHUD LVKWH VKIDTXU  KHUs )LOOLPLVKW ³)DXVWL´ LVKWH VKNUXDU PH GLDORJs 1s YLWLQ  SsU YsQLHQ Qs VNHQs Ws VDM Qs *UDQG 2SHUD GH 3DULV *XQR L ]sYHQGsVRL GLDORJsW PH UHFLWDWLYH PHORGLNH GKH VKNURL VNHQsQ H EDOHWLW ³1DWD H 9DOSXUJLHYLW´ 0H NsWs YDULDQW opera zuri një nga vendet e para në repertorin e operës botërore, vend të cilën e ruan dhe në ditët e sotme. 6XEMHNWL L RSHUsV sVKWs PDUUs QJD SMHVD H SDUs H WUDJMHGLVs PH Ws QMsMWsQ HPsU Ws *sWHV ED]s H Ws FLOsV VKsUEHX OHJMHQGD H SsUKDSXU Qs *MHUPDQLQs PHVMHWDUH PEL GRNWRU )DXVWLQ 0HJMLWKDWs Qs QGUVKLP QJD *sWH VXEMHNWL Qs RSHUD sVKWs WUDMWXDU Qs SODQLQ OLULNRMHWsVRU GKH MR Qs SODQLQ ¿OR]R¿N 3sU NsWs DUVH WH )DXVWL L *XQRV PEL]RWsURQ MR GKH DT NsUNLPL ¿OR]R¿N L Vs YsUWHWsV VHVD QGMHQMDW H ]MDUUWD Ws GDVKXULVs 1s PsQUs Ws QGMHVKPH sVKWs WKMHVKWs]XDU ¿JXUD H 0H¿VWRIHOLW L FLOL WH *sWH sVKWs L PEXVKXU PH LGH të thella, në opera është paraqitur më shumë në planin ironik. Margarita është paraqitur më e ngjashme me personazhin e romanit, mbi të cilën kompozitori ka theksuar tiparet e ndjeshme dhe të thella njerëzore. 6XEMHNWL L YHSUsV 1DWs .DELQHWL L VKNHQFsWDULW PHVMHWDU 'RNWRU )DXVWL sVKWs L XOXU Qs mendime të thella. Ai ndihet i pafuqishëm për të gjetur të fshehtat e natyrës, të gjejë NXSWLPLQ H HN]LVWHQFsV )DXVWL YHQGRV Ws YGHVs 3DSULWXU WKLUUMD SsU GDVKXUL ULQL GKH 107
  • 133. HISTORI ARTI OXPWXUL Qs GULWDUH VKSsUWKHQ NsQJD H Js]XDU H YDM]DYH )DXVWL sVKWs L WXUEXOOXDU JRWD PH helm i dridhet në duar. Pa qenë në vete, ai mallkon çdo gjë tokësore, shkencën, zotin, të FLODW QXN MDQs Qs JMHQGMH W¶L NWKHMQs DWLM VsULVK ]MDUULQ GKH EHVLPLQ H ULQLVs , GsVKSsUXDU DL QJUH ODUWs VKSLUWLQ H NHT 3sUSDUD WLM Qs PRPHQW VKIDTHW 0H¿VWRIHOL $L L RIURQ )DXVWLW ÀRUL IDPs GKH IXTL 3RU )DXVWL sVKWs L HWXU YHWsP SsU ULQLQs H PUHNXOOXHVKPH H FLOD sVKWs Qs JMHQGMH W¶L NWKHMs DWLM GDVKXULQs 0H¿VWRIHOL L JDWVKsP SsU Ws UHDOL]XDU GsVKLUsQ H WLM WKsUUHW YHJLPLQ H 0DUJDULWsV 1s VKNsPELP DL NsUNRQ Ts SDV YGHNMHV )DXVWL W¶L SsUNDVs L WsUL DWLM 0DUUsYHVKMD X QsQVKNUXD )DXVWL L PHUU QJD GXDUW 0H¿VWRIHOLW NXSsQ me pijen magjike. Qytetarë dhe studentë në po të njëjtën kohë festojnë në shesh dhe përcjellin ushtarët për në luftë. Midis tyre është dhe Valentini, i cili është i shqetësuar sepse ka lënë vetëm motrën e dashur, Margaritë. Zibeli, adhurues i Margaritës, betohet që do të jetë gjithmonë mbrojtësi i saj besnik. Në shoqërinë gazmore, pa u vënë re, EDVKNRKHW GKH 0H¿VWRIHOL 3sU KDEL Ws SMHVsPDUUsVYH DL ¿OORQ W¶LX SDUDVKLNRMs DWUH fatin: Vagneri do të vdesë që në betejën e parë, Valentini do të vdesë në një duel dhe =LEHOMXW GR W¶L YVKNHQ Qs GXDU OXOHW VDSR DL W¶L NHWs NsSXWXU DWR 0H¿VWRIHOL L JRVWLW qytetarët me verë. Ai ngre një dolli për Margaritën. Valentini i fyer i sulet të panjohurit por shpata e tij thyhet në ajër. Të gjithë janë të hutuar dhe nga frika largohen me vrap. 9MHQ )DXVWL L UL GKH L EXNXU $Ws QXN H WsUKHTLQ YDM]DW H UHMD Ts SR NsUFHMQs 3DN Ps WXWMH VKIDTHW 0DUJDULWD )DXVWL PH QMs SsUNXOMH Ws QsQVKWUXDU L DIURKHW DVDM GKH L NsUNRQ leje për ta shoqëruar atë, por Margarita e turbulluar nga madhështia kalorsiake e të riut e refuzon dhe largohet me shpejtësi. Te oborri përpara shtëpisë së Margaritës, Zibeli i dashuruar mbledh lule për të. Por, PH W¶L SUHNXU DL OXOHW YVKNHQ GXNH X UHDOL]XDU NsVKWX SDUDVKLNLPL L 0H¿VWRIHOLW 1s VKWsSLQs H VDM YLMQs )DXVWL GKH 0H¿VWRIHOL Ts YsVKWURMQs =LEHOLQ 3DVL ODUJRKHW =LEHOL 0HLVWRIHOL VKNRQ SsU W¶L JMHWXU QMs GKXUDWs 0DUJDULWsV , PEHWXU YHWsP )DXVWL KXPEHW Qs sQGsUULPH 0H¿VWRIHOL NWKHKHW GKH VMHOO QMs NXWL PH JMsUD Ws oPXDUD GKH H Os DWs Qs prag të shtëpisë. Shfaqet Margarita. Ajo ulet në prag, por mendimet e saj pareshtur kthehen sërish te i panjohuri i mrekullueshëm. Papritur Margarita vë re kutinë. Vajza e hap atë dhe mbetet pa frymë nga entuziazmi. Ajo i vë zbukurimet dhe e mrekulluar VKHK YHWHQ Qs SDVTUs *MDWs NsVDM NRKH YMHQ ITLQMD H VDM GXNH IROXU SRU H QGsUSUHW ]sUL L 0H¿VWRIHOLW L FLOL sVKWs NWKHU SsU W¶L GKsQs DVDM ODMPLQ H YGHNMHV Vs Ws VKRTLW Por Martës nuk i zgjat shumë pikëllimi. Ajo nuk është kundër martesës për herë të GWs GKH SD H PHQGXDU G KHUs L EsQs DOX]LRQ SsU NsWs 0H¿VWRIHOLW )DXVWL Ts VDSR ka ardhur është i mrekulluar nga sinqeriteti dhe zemërbardhësia e Margaritës. Ai me HQWX]LD]sP L VKSUHK DVDM GDVKXULQs 0H¿VWRIHOL PH IXTLQs H WLM QRPDWLWs QHWsW GKH OXOHW GXNH L WKLUUXDU DWR Ts PH DURPsQ H WUH Ws WUXOORVLQ GHKLQ ]HPUsQ H YDM]sV )DXVWL sVKWs i lumtur se tashmë ai është i dashuruar. Në kishë vjen Margarita e munduar nga turpi dhe pikëllimi. Ajo është turpëruar dhe EUDNWLVXU QJD )DXVWL 3RU OXWMD Qs NLVKs QXN L MHS DVDM THWsVLQs H NsUNXDU 0H QJXOP Margarita kërkon shpëtim nga zoti por në përgjigje ajo dëgjon vetëm zëra të errët nga shpirtrat e ferrit, që i kthejnë asaj vuajtjet e përjetshme. 4WHWDUsW SsUVKsQGHVLQ XVKWDUsW H NWKHU PH ¿WRUH QJD OXIWD 9DOHQWLQL Ps NRW NsUNRQ Ws PRWUsQ H WLM Qs PHV Ws TWHWDUsYH $W QGRGKHW YHWsP =LEHOL 'XNH SDUDQGMHUs GLoND Ws NHTH 9DOHWLQL ODUJRKHW 3sUSDUD VKWsSLVs Vs 0DUJDULWsV VKIDTHQ )DXVWL GKH 0H¿VWRIHOL 108
  • 134. HISTORI ARTI )DXVWLQ H YUHW QGsUJMHJMLD $L HQGH sVKWs L GDVKXUXDU PH 0DUJDULWsQ GKH GsVKLURQ WD VKRK VsULVK DWs 0H¿VWRIHOL PH QMs VHUHQDWs VKSRWLWsVH WKsUUHW Ws GDVKXUXDULW Qs WDNLP 1s WKLUUMHW H WLM SsUJMLJMHW 9DOHQWLQL L LQDWRVXU 3sU W¶X KDNPDUUs SsU QGHULQ H Vs PRWUsV DL EsQ GXHO PH )DXVWLQ SRU UUs]RKHW QJD JRGLWMD H VKSDWsV 1JD ]KXUPD DIURKHQ ITLQMsW Tek i plagosuri vrapon Margarita, por ai e mallkon të motrën që harroi nderin dhe detyrën dhe i uron asaj një vdekje të turpshme. Margarita ndodhet në burg. E çmendur nga pikëllimi, ajo vrau fëmijën e saj dhe për këtë sVKWs H GsQXDU PH YGHNMH 1s EXUJ IXWHW IVKHKXUD]L )DXVWL GKH L OXWHW DVDM Ts Ws DUUDWLVHW bashkë me të. Për një çast arsyeja kthehet te Margarita, por kujtimet e bukura nuk zgjasin VKXPs .XU Ys UH ¿JXUsQ H Ws NHTLW 0H¿VWRIHO DMR ELH VsULVK SD QGMHQMD $IURKHQ SULIWL GKH URMHW 1s SDPXQGsVL SsU Ws QGLKPXDU 0DUJDULWsQ )DXVWL GKH 0H¿VWRIHOL IVKLKHQ 9HQG L HJsU Qs PDOHW *DUFD %DQRUsW H IHUULW IHVWRMQs IHVWsQ H WUH ± QDWsQ H 9DOSXUJXW 1sQ JXUsW H HUUsW GXNHQ GKH ]KGXNHQ KLMHW H Ws YGHNXUYH Ts QGH]LQ GKH ¿NLQ ]MDUULQ )DXVWL PH YsVKWLUsVL QJMLWHW Qs JXUsW H HUUsW SDV 0H¿VWRIHOLW )RUFD H IHUULW H WUHPE DWs 1s NsWs PRPHQW PH WUXNHW H 0H¿VWRIHOLW oGR JMs QGUVKRQ IRUPsQ H VDM 9HQGL L egër në këto male shndërrohet në një vend plot dritë ku mbretëron bukuria, gëzimi e THVKXUD GKH NsQDTsVLD 9DM]D Ws PDJMHSVXUD UUHWKRMQs )DXVWLQ GXNH L SUHPWXDU OXPWXUL MRWRNsVRUH 3sU QMs PRPHQW )DXVWL L KDUURQ PXQGLPHW GKH ¿JXUsQ MR Ws OXPWXU GKH Ws vrarë nga ai të Margaritës që e ndjek atë kudo. Muzika ³)DXVWL´ sVKWs QMs QJD DUULWMHW Ps Ws PsGKD Ws NULMLPWDULVs RSHULVWLNH Ws )UDQFsV Qs VKHNXOOLQ H ;,; 3RSXOODULWHWLQ NMR RSHUD H PHULWRQ SORWsVLVKW PX]LND H VDM është melodike dhe në mënyrë shumë të vërtetë pikturon, jep karakteret dhe situatat. Kompozitori me mjeshtëri zotëron format e operës, duke krijuar pasuri dramatike të shumëllojshme në marrëdhëniet skenike të akteve. Në introduksionin orkestral të përmbajtur dhe të përqendruar me muzikë të rëndë i kundërvihet melodia e ëmbël e ÀDXWLW GKH NODULQHWsV Ts QD MDSLQ ¿JXUD OLULNH GKH SORW GULWs )LOOLPL L DNWLW Ws SDUs QD MHS PHQGLPHW H WHQGRVXUD GKH PXQGXHVH Ws )DXVWLW Qs DULHQ H WLM ³1s VKSLUW PH KLGKsULP Ws WKHOOs´ MHSHW NHTDUGKMD HOHJMLNH H WLM .RQWUDVW L WKHOOs PEL]RWsURQ PLGLV DULHYH Ws )DXVWLW GKH NRULW Ws TWHWDUsYH Ws Js]XDU 1s PX]LNsQ Ts VKRTsURQ VKIDTMHQ H 0H¿VWRIHOLW PXQG Ws GsJMRKHW QMs YHWsEHVLP THVKDUDN $ULD H )DXVWLW ³7HN PXD NWKHKX ULQL H OXPWXU´ ND GHSsUWXDU HWMD SsU OXPWXUL GKH GDVKXUL 0HORGL H sPEsO GKH H EXWs QD MHS ¿JXUsQ H YDM]sULVs GKH SHUIHNVLRQLW Ws 0DUJDULWsV Muzika pasqyron çdo karakter dhe çdo emocion të personazheve. Akti i dytë hapet me një skenë të madhe korale, e mbushur plot me humor popullor. .XSOHWDW H 0H¿VWRIHOLW Ws FLODW MDQs EsUs VKXPs SRSXOORUH QD SDUDTHVLQ IRUFDW PL]RUH që mbretërojnë te njerëzit. Akti mbyllet me një skenë shumë të bukur masive dhe SRSXOORUH Qs Ws FLOsQ QGRGK GKH QMRKMD H SDUs H )DXVWLW PH 0DJDULWsQ H JMLWKs VNHQD ND ritëm valsi me melodi magjepsëse. Hapja e aktit të tretë me muzikë orkestrale, me ndërtimin e saj alarmues paralajmëron GUDPsQ Ts GR Ws YLMRMs $ULHW URPDQFDW H =LEHOLW 0DUJDULWsV GKH )DXVWLW MDQs Ws THWD OLULNH GKH Ws WKMHVKWD 1s NXDUWHW GLDORJX NRPLN L 0H¿VWRIHOLW GKH 0DUWsV L NXQGsUVKWRQ GHNODUDWDW H sPEOD SsU GDVKXULQs H )DXVWLW GKH 0DUJDULWsV 'XHWL L )DXVWLW GKH 0DUJDULWsV përfundon me një melodi triumfuese. Akti i katërt është i mbushur me një dramatizëm të thellë. Në sfond akordet e organos 109
  • 135. HISTORI ARTI GKH NsQJD H PEWXU H OXWsVYH NXPERQ ]sUL L 0DUJDULWsV NsWUH X NXQGsUSsUJMLJMHQ UHSOLNDW H 0H¿VWRIHOLW GKH VKSLUWUDYH Ws IHUULW 6NHQsQ WMHWsU Ws NsWLM DNWL H KDS PDUVKL i ushtarëve që karakterizohet nga një muzikë triumfuese. Këtë akt e mbyll aria e Valentinit që arrin një dramatizëm shumë të lartë. Aktin e pestë e paraprin pjesa e orkestrës që është e ndarë në dy episode: e para jep mundimet shpirtërore të Margaritës, në të dytën janë përdorur ritme alarmuese vrapimet GKH KHGKMHW H WsUEXDUD $ULD MR H JMDWs H )DXVWLW MHS GKLPEMH VKSLUWsURUH GKH YXDMWMH )LOOLPL L GXHWLW Ws 0DUJDULWsV GKH )DXVWLW sVKWs H PEXVKXU PH OXPWXUL Ts QGLTHW PH QGMHQMDW H SDVWUD Ws $ULHV Vs 0DUJDULWsV 4HWsVLVKW NXPERQ NRUL ¿QDO 0X]LND H VNHQsV së dytë të aktit të pestë (Nata e Valpurgut) është ndërtuar në kontraste të forta. Në këtë muzikë, herë ndjehet e mistershmja, herë lumturi dhe qetësi, herë me tone të këqija dhe të forta. Kompozitori 6KDUO *XQR sVKWs QMs QJD NRPSR]LWRUsW NUHVRUs Ws )UDQFsV Vs VKHN XIX, i cili pati një ndikim të madh dhe ndihmoi në zhvillimin e traditave demokratike kombëtare në muzikë. Në operat e tij më të mira ai është përpjekur të japë në mënyrë të drejtë dhe të sinqertë dramën e jetës së njerëzve të thjeshtë, përshkrimin e jetës reale dhe skena nga mënyra e jetesës. Këto tipare të trajtimit të subjektit, të veçantat e përdorimit të mjeteve shprehëse muzikore janë karakteristikë e operës lirike franceze, themeluesi i Vs FLOsV LVKWH *XQR 0H PX]LNsQ H WLM Ws PEXVKXU PH SsUSXQLPH Ws URPDQFDYH TWHWDUH PH PHORGL Ws VLQTHUWs Ts SDVTURQ QGMHVKsP QXDQFDW SVLNRORJMLNH *XQR KDS UUXJsQ për vendosjen e mëtejshme të realizimit në krijimtarinë e kompozitorëve francezë të gjysmës së dytë të shekullit XIX. 6KDUO *XQR OLQGL Ps  NRUULN  Qs 3DULV Qs QMs IDPLOMH DUWLVWsVK 0sVXHVL L SDUs L muzikës për të ishte e ëma, e cila ishte një pianiste e shkëlqyer. Në vitin 1836 ai hyri në konservatorin e Parisit dhe në përfundim të konservatorit më 1839, ai u dërgua për tre vjet në Romë për perfeksionimin e mëtejshëm. Pas kthimit në Paris në vitin 1843 ai punon në rrethin e korit për artdashësit dhe shkruan muzikë për shfaqjet e dramës. Në YLWLQ  ¿OORQ NULMLPWDULD H WLM Qs IXVKsQ H WHDWULW RSHULVWLN 2SHUDW H SDUD Ws WLM QXN SDWsQ VXNVHV )DPsQ ERWsURUH DWLM LD VROOL NULMLPL L RSHUsV ³)DXVW´ 
  • 136.  *XQR ND VKNUXDU  RSHUD LQWHUHV Ps Ws PDGK PLGLV WUH SDUDTHVLQ RSHUDW ³0LUHMO´ 
  • 137. GKH ³5RPHR GKH =KXOLHWD´ 
  • 138.  .MR H IXQGLW Vs EDVKNX Ps ³)DXVWLQ´ MDQs QGsU NULMLPHW Ps Ws PLUD Ws NRPSR]LWRULW 3sUYHo RSHUsV *XQR ND OsQs RUDWRULD PHVKD VLPIRQL SMHVs SsU SLDQRIRUWH GKH URPDQFD *XQR YGLT Qs 3DULV Ps  WHWRU  0X]LND H dDMNRYVNLW VKSUHKMH H VLQTHUWs H HPRFLRQHYH GKH H QGMHQMDYH QMHUs]RUH “Frymëzimi është një mik që nuk pëlqen të vizitojë dembelët; Ai shfaqet vetëm te njerëzit që e ftojnë” – 3RWU ,OLFK 7FKDLNRYVN. 110
  • 139. HISTORI ARTI Zhvillimi i shkollës krijuese nacionale ruse arrin një nga kulmet e saj me Pjetër Iliç Çajkovskin, ndërsa kulturës muzikore europiane të gjysmës së dytë të shek. XIX i shtohet edhe një përfaqësues që i solli risi gjinisë instrumentale, vokale dhe asaj skenike. Krijimtarinë e tij Çajkovski e lidhi ngushtë me njerëzit, atdheun, natyrën, përpjekjen për lumturi dhe luftën me forcat e errëta të së keqes. Pjetër Iliç Çajkovski u lind më 25 prill 1840 në një qytet jo shumë të madh, Urale. Mbresat e para muzikore i mori nga këngët që dëgjonte në fëmijëri nga e ëma dhe këngëtarët popullorë. Në moshën 10 vjeçare e dërgojnë për të mësuar në shkollën e GUHMWsVLVs .sWX DL ¿OORL Ws PHUUHW VHULR]LVKW PH PX]LNsQ H FLOD PsVRKHM SsU DWD Ts NLVKLQ dëshirë. Shpesh nxënësit mblidheshin në dhomën e muzikës dhe dëgjonin Çajkovskin, i cili jo vetëm luante bukur pjesë të ndryshme muzikore por edhe improvizonte. Më vitin  SsUIXQGRQ VKNROOsQ H GUHMWsVLVs GKH ¿OORQ SXQs Qs 0LQLVWULQs H 'UHMWsVLVs .RKsQ e lirë e kalonte duke shkuar në teatër dhe në veçanti ndiqte operat. Mbresë të thellë te dDMNRYVNL L UL OsQs RSHUDW ³,YDQ 6XVDQLQ´ H *OLQNsV GKH ³'RQ =KXDQ´ H 0R[DUWLW 1s NsWs NRKs ¿OORQ Ws VWXGLRMs GKH WHRUL PX]LNH Në vitin 1862 hyn në konservatorin e Petërburgut, që sapo ishte hapur, për të studiuar kompozicion. Pedagog i tij ishte i mirënjohuri Rubinshtejn. Nën ndikimin e tij, ai SsUIXQGLPLVKW KHT GRUs QJD SXQD H WLM Qs 0LQLVWULQs H 'UHMWsVLVs SsU W¶LX GHGLNXDU YHWsP PX]LNsV 6WXGLPHW L SsUIXQGRQ Qs YLWLQ  PH PHGDOMH Ws DUJMHQGWs GKH ¿OORQ SXQs VL pedagog në konservatorin e Moskës. Krijimtaria e tij vështirë se mund të trajtohet në kornizat e një muzike thjesht kombëtare. 0X]LND H WLM sVKWs VKXPs H GDVKXU Qs Ws JMLWKs ERWsQ dDMNRYVNL sVKWs QMs ¿JXUs VKXPs përgjithësuese, që përmbledh brenda saj identitetin e fortë rus, me muzikën dhe shprehje folklorike të tij, aq edhe përvojën estetike e muzikore evropiane. Çajkovski krijoi një punë me disiplinë dhe kulturë të lartë. Ai ka shkruar thuajse në të gjitha gjinitë dhe në secilën nga këto gjini ai solli diçka të re si një artist gjenial. Por gjinia më e dashur për Çajkovskin mbetej opera. Në të ai u shfaq si një reformator i vërtetë. Në gjininë operistike Çajkovski parapëlqeu atë tip të dramaturgjisë operistike, e cila ishte përpunuar nga mjeshtërit e mëdhenj të artit operistik të shek. XIX, që ka në bazë struktura të qarta. Çajkovski është krijuesi i llojit të operës liriko-komike dhe një nga përfaqësuesit më të mëdhenj të operës së simfonizuar evropiane. Ky kompozitor e shihte operën si gjininë më demokratike. “Opera – shkruan ai – na afron ne me njerëzit, bashkon muzikën tonë me publikun e vërtetë´ 9HSULPL NUHVRU L RSHUsV MDQs QGMHQMDW dhe përjetimet e forta të njerëzve. Çajkovski i kushtonte shumë vëmendje përmbajtjes së operave të tij, duke i dhënë në përgjithësi përparësi subjekteve nga jeta ruse, sepse këtë jetë dhe këto njerëz ai i njihte dhe i kuptonte më mirë. Ai ka shkruar 10 opera, por RSHUDW ³(YJHQLM 2QHJLQ´ GKH ³'DPD 3LN´ MDQs YHSUD Ws FLODW ]sQs YHQGLQ NUHVRU Qs këtë gjini. Bashkë me operën një vend të rëndësishëm në krijimtarinë e tij zë dhe muzika simfonike. $L ND VKNUXDU JMDVKWs VLPIRQL QGsU WR GKH VLPIRQLD PH SURJUDP ³0DQIUHGL´ WUL NRQFHUWH për piano dhe orkestër, një koncert për violinë e orkestër dhe një sërë suitash simfonike, një numër uverturash e fantazish simfonike me program. Nga veprat me një kohë mund Ws YHoRMPs IDQWD]LQs ³)UDQoHVND GD 5LPLQL´ PH VXEMHNW QJD YHSUD H IDPVKPH H 'DQWHV 111
  • 140. HISTORI ARTI ³.RPHGLD +MQRUH´ GKH SMHVsW PH VXEMHNWH Ws PDUUD QJD YHSUDW H 6KHNVSLULW XYHUWXUD ³5RPHR GKH =KXOLHWD´ IDQWD]LD ³ 6KWUsQJDWD´
  • 141.  *MLWKDVKWX DL NRPSR]RL VKXPs SMHVs për pianoforte dhe romancat vokale. Krijimtaria e Çajkovskit ndodhet në majën e kulturës muzikore botërore. Muzika e Çajkovskit dallohet nga përshkrimi i ideve të thella dhe personazheve, përjetimet e pasura dhe të mbushura me emocion, shprehje emocionale të sinqerta dhe të vërteta, melodizëm të qartë dhe formës së vështirë të zhvillimit simfonik. Në krijimtarinë e tij paraqitej gjendja shpirtërore të cilën përjetonte një pjesë e caktuar e inteligjencës ruse. Ishte epoka e reaksioneve politike, epoka kur çdo shfaqje e mendimit të lirë mbytej dhe përndiqej. I ndodhur jashtë vendit, Çajkovski i shkruan të vëllait: “ Në Rusi tani po ndodhin gjëra jo të këndshme…. Në gazetat e këtushme ka kohë që shkruajnë lajme për lëvizjet studentore. Unë duke qenë larg vendit jam bërë pak më i gjallë dhe e kuptoj më mirë situatën aktuale te ne dhe shpesh ndjej një hidhërim serioz, duke lexuar për atë që po ndodh te ne…” Krijimtaria e këtyre viteve bëhet më shumë dramatike. Të gjitha ato janë të mbushura me dashuri të madhe për jetën, për njeriun, por shumë nga ato janë tragjike në përmbajtje. *MHQGMD VKSLUWsURUH GKH SsUMHWLPHW H LQWHOLJMHQFsV UXVH SsUFDNWXDQ SsUPEDMWMHQ H VKXPs veprave të Çajkovskit: kontradikta midis vrullit pasionant për një jetë më të mirë e lumturi dhe pamundësisë për arritjen e tyre. Përveç reformave në gjininë e operës dhe muzikës simfonike, Çajkovski është UHIRUPDWRUL L PX]LNsV Vs EDOHWLW GXNH H WKHOOXDU NRQFHSWLQ LGHRU ± ¿JXUDWLY Ws WUH GKH e ngriti në nivelin e operës dhe simfonive bashkëkohore të asaj kohe. Çajkovski është krijuesi i baletit rus dhe kompozitori më i madh i kësaj gjinie në muzikën evropiane. dDMNRYVNL LVKWH QMs NRPSR]LWRU L D¿UPXDU NXU ¿OORL Ws VKNUXDMs PX]LNs SsU EDOHW Megjithatë, prirjet për të kompozuar muzikë për kërcim i kishte shfaqur që në hapat e para të kompozimeve të tij. Llojet dhe ritmet kërcyese, të ndërlidhura me muzikën popullore, janë përdorur nga Çajkovski jo vetëm në pjesë të vogla instrumentale por edhe në opera dhe simfoni. Para Çajkovskit muzika në spektaklet e baletit kishte YHWsP TsOOLPLQ SsU W¶L GKsQs ED]sQ ULWPLNH NsUFLPLW GKH QXN NLVKWH përmbajte ideore dhe karakteristika për personazhet. Në të mbizotëronte rutina dhe skematika, forma muzikore e një tipi të caktuar që shërben për të luajtur kërcime me subjekte të ndryshme. Reformën e Çajkovskit e kishte parapërgatitur eksperienca e krijimit të ritmeve dhe gjinive të muzikës së kërcimit në operat dhe muzikën simfonike klasike botërore, ]KYLOOLPL L VNHQDYH NsUFHVH Qs RSHUDW H *OLQNsV GKH NRPSR]LWRUsYH Ws WMHUs UXVs GKH përpjekja e mëparshme e baletmaestrove për të rritur kuptimin dhe rëndësinë e muzikës në spektaklet e baleteve. Thelbi i reformës së Çajkovskit është ndryshimi që në rrënjë i rolit të muzikës në balet. Nga një element i parëndësishëm, muzika u kthye në një element përcaktues dhe pasurues i subjektit që i MHSWH SsUPEDMWMH NRUHRJUD¿Vs. Muzika e Çajkovskit për balet t u krijua duke marrë parasysh qëllimin e saj, duke e njësuar me subjektin e kërcimit, duke vënë në jetë që të gjitha arritjet që ishin mbledhur në këtë fushë NMR PX]LNs ishte teatrale përderisa përmban karakteristikat e personazheve kryesore, situata dhe ndodhi të veprimit, duke e treguar dhe përcaktuar zhvillimin e mëtejshëm të saj. Në të njëjtën kohë sipas dramaturgjisë së vetë baletit, principeve dhe veçorive të stilit, 112
  • 142. HISTORI ARTI baletet e Çajkovskit janë afër me muzikën e simfonive dhe operave, duke u ngritur në Ws QMsMWLQ QLYHO PH PDMDW H DUWLW PX]LNRU ERWsURU 'XNH PRV H PRKXDU WUDGLWsQ GXNH mos shkatërruar llojet dhe format e muzikës së baletit që ishin krijuar gjatë historisë, Çajkovski bashkë me to e plotësoi dhe i dha një përmbajtje dhe kuptim të ri. Baletet e tij ruajnë ndërtimin me numra, por secili numër muzikor paraqet në vetvete një formë të madhe muzikore, i nënshtruar zakoneve të zhvillimeve simfonike dhe duke dhënë një hapësirë dhe liri të gjerë për kërcimin. Te Çajkovski rëndësi të madhe kanë episode OLULNR ± GUDPDWLNH HSLVRGH Ws FLODW SHUVRQL¿NRMQs PRPHQWHW NUHVRUH Ws ]KYLOOLPLW Ws veprimit, që rrëfehet në libret (adagio, pas d’action etj), valset, që japin një atmosferë lirike të veprimit, suitat e kërcimeve të karaktereve të huaja, VNHQDW SDQWRPLPH ± vepruese, të cilat na japin radhën e ndodhive dhe ndryshimin e gjendjes emocionale të personazheve. Muzika e baletit e Çajkovskit është e përshkruar nga një linjë e vetme e ]KYLOOLPLW GUDPDWLN EUHQGD NX¿MYH Ws QXPUDYH Ws YHoDQWs VNHQDYH DNWHYH Qs Ws JMLWKs spektaklin në tërësi. Baleti i parë i kompozuar nga Çajkovski është “/LTHQL L 0MHOOPDYH´ L NRPSR]XDU Qs vitin 1876. Ky balet na tregon luftën për lumturi dhe dashuri kundër forcave të errëta të cilat ndalojnë zhvillimin e jetës, për dashurinë si shfaqjen më të lartë njerëzore. Kjo temë, duke kaluar në të gjithë krijimtarinë e Çajkovskit përpunohet dhe në të gjitha EDOHWHW H WLM 1s PX]LNsQ H ³/LTHQLW Ws 0MHOOPDYH´ PEL]RWsURQ OLULND GKH HSLVRGH GUDPDWLNH 'UDPDWXUJMLD sVKWs H ED]XDU Qs NUDKDVLPLQ H VNHQDYH Ws YHoDQWD OLULNH momenteve kulminante me zhvillimin e botës së brendshme të heronjve. Personazhi kryesor është vajza – mjellmë Odeta, e cila ka lajtmotivin e saj muzikor, lajtmotiv ky që kalon në të gjithë veprën, duke u transformuar në mënyra të ndryshme. Ky lajtmotiv herë tingëllon si një tregim i mbytur për fatin e keq, herë si një forcë e PEXVKXU PH SDVLRQ GKH KHUs VL QMs KLPQ SDWHWLN L WULXP¿PLW Ws GDVKXULVs .DUDNWHULVWLND muzikore e forcave të këqija na kujton temën e fatit në simfonitë e Çajkovskit. 1s ¿OOLP dDMNRYVNL PHQGRL QMs IXQG WUDJMLN SsU EDOHWLQ PH YGHNMHQ H Ws G SHUVRQD]KHYH kryesore por ky fund nuk u realizua në spektaklet e fundit. 9sQLD Qs VNHQs SsU KHUs Ws SDUs H EDOHWLW ³/LTHQL L 0MHOOPDYH´ X Es Qs YLWLQ  në Balshoi Teatër në Moskë. Në këtë shfaqje risia muzikore e sjellë nga kompozitori QXN X NXSWXD GKH QXN H NDS QJD NRUHRJUD¿ .RPELQLPL L VLPIRQL]PLW GKH L YHSULPLW Qs PX]LNsQ H NsWLM EDOHWL X UHDOL]XD QJD DQD NRUHRJUD¿NH PH YsQLHQ Qs VNHQs QJD Ivanovi dhe Petipa më 1895 në Marinski Teatër, kur për herë të parë u gjetën lajtmotivi plastik i temës së mjellmave, kundërvënia e fantazisë dhe realitetit, krijimi i kërcimeve simfonike të mjellmave, zgjidhja e suitës me kërcime të karakterit etj. Ky variant mbeti ED]s SsU Ws JMLWKD YDULDQWHW H PsWHMVKPH Ws EDOHWLW ³/LTHQL L 0MHOOPDYH´ Qs Ws JMLWKs botën. Në vitin 1889 Çajkovski përfundoi baletin “%XNXURVKMD H )MHWXU´ 'UDPDWXUJMLD H VDM muzikore përputhet me stilin e operave dhe simfonive të arrira të Çajkovskit. Ajo dallohet nga zhvillimi dhe struktura e plotë, përpunimi psikologjik i personazheve, rritjen e rolit Ws HOHPHQWHYH Ws NDUDNWHUHYH .RQÀLNWL NUHVRU GUDPDWXUJMLN sVKWs SHUVRQL¿NXDU Qs kontrastin e plotë të temave të personazheve që mishëronin të keqen dhe të mirën. Në muzikë dëgjohen personazhe që e duan jetën dhe që janë me dritë. Zhvillimi kulmor i çdo akti shfaqet me një ngritje festive, adagio me melodi lirike. Rëndësi të madhe kanë 113
  • 143. HISTORI ARTI YDOVHW GKH HSLVRGHW H NDUDNWHUHYH )XQGL L EDOHWLW VKSUHK sQGUUsQ SsU QMs ERWs Ws SsUNUHU GKH SORW GULWs ³%XNXURVKMD H )MHWXU´ X Es GKH NXOPL L NULMLPWDULVs Vs NRUHRJUD¿W 0DULXV 3HWLSD L FLOL Qs NsWs EDOHW DUULWL QMs SDVXUL Ws UUDOOs Ws ¿JXUDYH NsUFHVH NsUFLPLW Qs ansambël dhe kërcimit simfonik. Baleti i fundit i Çajkovskit është “$UUsWKHVL´. Shkatërrimi i forcave të këqija dhe WULXP¿ L IRUFsV Vs QMHULXW GKH GDVKXULVs WHPs WLSLNH SsU NRPSR]LWRULQ VKIDTHW NsWX QsSsUPMHW ¿JXUDYH Ws IsPLMsYH *s]LPLW Ws IHVWDYH IsPLQRUH sQGUUsV Vs SHUVRQD]KLW kryesor për dashuri dhe për një botë të përkryer i kundërvihet mbretëria e minjve, që mishërojnë të keqen. Elementet shprehëse të muzikës në këtë balet dallohen nga lakonizmi, hijeshia, përpikmëria dhe bukuria. Reforma në muzikën e baletit e realizuar nga Çajkovski pati një ndikim të madh në zhvillimin e mëtejshëm të artit të baletit. Kompozitorët në vitet e mëtejshme i përdorën dhe i zhvilluan më tej reformat e përdorura nga Çajkovski. Realizimi i roleve kryesore në baletet e këtij kompozitori u bënë si ecuria dhe kulmi i arritjeve për kërcimtarët më të njohur në të gjitha vitet. Ngjashmëria e muzikës së baletit me veprat simfonike dhe operistike të këtij kompozitori bënë të mundur eksperimentimin e shumë koreografëve. Koreografë të njohur kanë realizuar balete të ndryshme jo vetëm me muzikën e kompozuar për balete nga Çajkovski por dhe nga simfonitë, romancat, poemat simfonike, uverturat–fantazitë dhe koncertet për pianoforte. *MLQLD 8YHUWXUD 7LWXOOL ³(JPRQW´ .RPSR]LWRUL /9 %HWKRYHQ 2UJDQL]LPL L YHSUsV Një pjesë orkestrale e pavarur me program e ngjashme me SRHPsQ VLPIRQLNH 8YHUWXUD ³(JPRQW´ sVKWs QMs YHSsU PH QMs NRKs SMHVs
  • 144.  .D IRUPsQ e sonatës (ekspozicion, përpunim, reprizë). =KYLOOLPL L XYHUWXUsV VL JMLQL 8YHUWXUD ± frëngjisht ouverture, nga latinishtja aperture ± KDSMH ¿OOLP
  • 145. - Nga shekulli i XVII është një hyrje orkestrale në opera, balet, oratoria, operete, VSHNWDNOH GUDPDWLNH NLQR¿OP HWM 1s XYHUWXUs SsUGRUHW IRUPD H VRQDWsV H papërpunuar, dhe gjithashtu forma popuri (uverturat në operetë). Uvertura e shkruar në formë të lirë të tipit të improvizuar, shpesh quhet dhe hyrje, LQWURGXNVLRQ HWM GLVD SUHM WUH KQs Qs PsQUs Ws GRPRVGRVKPH Qs PX]LNsQ H mëtejshme të veprës. Uvertura e operës përgatiti shfaqjen e simfonisë klasike. - Nga shekullit XIX është një pjesë orkestrale e pavarur në formën e sonatës, e ngjashme me poemën simfonike. Uvertura koncertore shpesh shfaqet si vepër me program. =KYLOOLPL L QJMDUMHV Ngjarjet në 8YHUWXUD ³(JPRQW´ H %HWKRYHQLW zhvillohen në 114
  • 146. HISTORI ARTI shekullin XVI, kur populli i Hollandës u ngrit në revoltë kundër robëruesve të tyre, Spanjës. +LVWRULD H NULMLPLW Ws YHSUsV 0X]LND SsU WUDJMHGLQs H *sWHV ³(JPRQW´ X SsUIXQGXD nga Bethoveni dy vjet mbasi ai kishte krijuar simfoninë e pestë, në vitin 1810. Kjo uverturë është e para nga dhjetë numrat e kësaj gjinie muzikore të Bethovenit. Tragjedia H WsUKRTL %HWKRYHQLQ QJD SsUPEDMWMD H VDM KHURLNH 1JMDUMHW Qs ³(JPRQW´ ]KYLOORKHQ në shekullin XVI, kur populli i Holandës u ngrit në revoltë kundër robëruesve të tyre, Spanjës. Luftën e popullit e udhëhiqte Egmonti, një njeri i fortë dhe i guximshëm. (JPRQWL YGHV SRU SRSXOOL H SsUIXQGRQ OXIWsQ H QLVXU PH ¿WRUH Qs YLWLQ  8YHUWXUD ³(JPRQW´ sVKWs QMs YHSsU PH QMs NRKs SMHVs
  • 147.  1s TRIWs VH Qs VLPIRQLQs H SHVWs ³QJMDUMHW´ X ]KYLOOXDQ SsUJMDWs NDWsU NRKsYH Qs XYHUWXUs %HWKRYHQL DUULWL Ws WUHJRQWH momentet kryesore të zhvillimit të tragjedisë në një formë të mbledhur. Për mendimin e programuar të simfonisë ne mund vetëm të hamendësojmë, kurse në uverturë ajo është H SsUFDNWXDU QJD SsUPEDMWMD H YHSUsV Vs *sWHV 8YHUWXUD ¿OORQ PH QMs hyrje Ws QJDGDOWs 3R DVKWX VL GKH Qs ³6RQDWsQ SDWHWLNH´ NsWX kemi dy tema në kontrast me njëra-tjetrën. Te tema e parë, e cila në orkestër dëgjohet në instrumentet e harqeve, akordi, tingëllon pushtetshëm dhe rëndë, regjistri i ulët dhe tonaliteti minor i jep temës ngjyra të errëta dhe armiqësore. 7HPD H GWs ³H NsQGXDU´ QJD RERMD Vs FLOsV L EDVKNRKHQ LQVWUXPHQWH Ws WMHUD IUPRUH dhe më vonë dhe harqet, në melodinë kryesore qëndron një intonim me intervale sekonde shumë emocional, i cili i jep asaj një karakter të vuajtur. Tema kuptohet si një lutje ose kërkesë. 'XNH H GLWXU SsUPEDMWMHQ H WUDJMHGLVs Vs *sWHV PXQG Ws ÀLWHW TDUWs SsU PLVKsULPLQ Qs këtë hapje të dy forcave armiqësore: spanjollëve dhe popullit holandez që vuante nën VKWSMHQ H WUH /XIWD PLGLV NsWUH G IRUFDYH sVKWs GKH WKHOEL L WUDJMHGLVs Vs *sWHV zhvillimi i temave muzikore përkatëse përbën dhe përmbajtjen e uverturës. Uvertura është e shkruar në formën e sonatës allegro. Pjesa kryesore ka një karakter KHURLN $MR sVKWs H VKNUXDU Qs ID PLQRU )RUFD GKH HQHUJMLD H VDM UULWHW YD]KGLPLVKW 1s ¿OOLP DMR WLQJsOORQ Qs UHJMLVWULQ H XOsW WH YLROLQoHOsW GKH Qs LQVWUXPHQWH Ws WMHUD PH KDUTH tingëllon piano, pastaj luhet nga gjithë orkestra fortissimo. Kalimi në intervalin e secondës Qs ¿OOLP Ws PHORGLVs VKSDORV QJMDVKPsULQs PH SMHVsQ kryesore me temën e dytë të hyrjes, që është dhe tema e vuajtjes së popullit. Karakteri L VDM KHURLN ÀHW WDVKPs MR SsU QsQVKWULP SRU SsU EH]GLQs H KRODQGH]sYH GKH QJULWMHQ H tyre kundër spanjollëve. (NVSR]LFLRQL gjithashtu është i lidhur ngushtë më muzikën e hyrjes, ajo përzien në vetvete tipare të të dyja temave të saj. Në frazën e parë, që është me akorde dhe e rëndë, pa vështirësi mund të njohim temën e robëruesve. E vendosur në maxhor (la bemol PD[KRU
  • 148.  DMR WLQJsOORQ WDQL MR YHWsP PDGKsVKWRUH SRU HGKH ¿WLPWDUH 'KH NsWX NMR WHPs luhet nga instrumentet me harqe. Tingëllimi i qetë i instrumenteve frymore në frazën e dytë, e bën të ngjashme atë me temën e dytë të hyrjes. Pjesa mbyllëse burrërore dhe e vendosur përfundon dhe ekspozicionin. Përpunimi nuk është i madh. Në të sikur vazhdon kundërvënia e dy temave që janë Qs NRQWUDVW Ws KUMHV OXIWD EsKHW Ps H DVKSsU 1s ³OXWMHW´ UREsUXHVH oGR KHUs YMHQ ³SsUJMLJMH´ H DVKSsU 3sUVsULWMD H VKSHVKWs H PHORGLVs Vs ¿OOLPLW Ws SMHVsV NUHVRUH oGR 115
  • 149. HISTORI ARTI herë mbyllet me dy akorde të prera. Por lufta nuk përfundon me këtë. Në fund të UHSUL]sV SsUVsULWMD H HNVSR]LFLRQLW
  • 150. ajo ndizet me forcë edhe më të madhe. Tema e robëruesve spanjollë tingëllon këtu me një qartësi të veçantë dhe akoma më e vuajtur dhe lutëse tingëllon tema e popullit. Lufta e pabarabartë papritur ndërpritet. Repriza mbyllet më një radhë akordesh të përmbajtura, të qeta dhe të trishtuara. Bethoveni ka dashur të jepte këtu luftën e fundit të ashpër të popullit me armikun dhe vdekjen e Egmontit. Uvertura mbyllet me një kodë të madhe, në të cilën është treguar përfundimi i luftës. 0DGKsVKWLD H VDM PH QMs NDUDNWHU Ws UUMHGKVKsP ÀHW SsU ¿WLPLQ SsUIXQGLPWDU Ws SRSXOOLW )LOOLPL L NRGsV QD NXMWRQ ]KXUPsQ H WXUPsV Ts SR DIURKHW H FLOD UULWHW VKSHMW GKH përfundon në një paradë masive dhe madhështore. Interesi i Bethovenit në fatin e popujve, përpjekja për të dhënë në muzikën e tij luftën VL QMs UUXJs H SDHYLWXDU SsU Ws DUULWXU TsOOLPHW GKH ¿WRUHQ sVKWs SsUPEDMWMD NUHVRUH H veprave heroike të këtij kompozitori. *MLQLD 0D]XUND Kompozitori: Shopen 2UJDQL]LPL L YHSUsV Mazurkat e Shopenit janë pjesë instrumentale me karakter NsUFHV 0D]XUNDW MDQs JMLQL LQVWUXPHQWDOH Ws NULMXDUD SsU W¶X OXDMWXU QsSsU NRQFHUWH +LVWRULD H NULMLPLW Ws YHSUsV Në mënyrë të ndjeshme Shopeni e zgjeroi mundësinë e mazurkës, duke bashkuar në të tipare karakteristike të tre kërcimeve popullore të vjetra si mazura, kujavjak dhe oberek, të cilat janë të përhapura në krahina të ndryshe të Polonisë. Mazurka është gjinia më e afërt dhe më e dashur për kompozitorin, sepse rininë e tij ai e kaloi në Kujavah dhe Mazovin, vende ku lindi ky kërcim. Mazurka është një kërcim popullor polak me kohë muzikore ¾. Ky kërcim është shumë i gjallë dhe kërkon nga kërcimtarët lehtësi të madhe dhe elegancë. Ritmi i mazurkës në përgjithësi është i shpejtë. Më shpesh theksi bie në notën e tretë, në notën e fundit të masës muzikore. Me kalimin e kohës midis aristokracisë polake, mazurka jo vetëm u bë një nga kërcimet më të dashura por mori tipare të shkëlqimit dhe elegancës. Këto vepra, të mrekullueshme nga ana e mjeshtërisë artistike, janë shumë të larmishme nga karakteri. 'LVD SUHM PD]XUNDYH QD NXMWRMQs NsUFLPHW H Js]XDUD Ws IVKDWDUsYH GLVD MDQs Ws përmbajtura dhe me karakter të kërcimeve të shkëlqyera të salloneve dhe mazurkave lirike kompozitori i jep në të shumtën e rasteve ndjenjën e ndarjes së hidhur nga atdheu. Shumë nga mazurkat e Shopenit janë shumë të gjalla dhe jo më kot ato kompozitori i ND TXDMWXU ³REUD]NL´ Ts Qs SRORQLVKW GR Ws WKRWs ³SDPMH´ Mazurka do maxhor (op. 56 Nr. 2) jep pamjen e një feste fshatare. Është një nga PD]XUNDW Ps Ws TDUWD Ws NsWLM NDUDNWHUL 3RODNsW H TXDMQs DWs ³PD]XUND H PD]XUNDYH´ Mazurka të tilla popullore përbëhen nga një numër i veçantë melodish kërcyese. Në ¿OOLP SsUJMDWs GLVD PDVDYH PX]LNRUH MHSHW VKRTsULPL L PHORGLVs QJD RUNHVWUD SRSXOORUH Në këtë sfond tingëllon melodia e gëzueshme dhe e palëvizshme e një ritmi të qartë dhe të prerë. Muzika vizaton pamjen e festës, kërcimet e përgjithshme fshatare. Kjo është 116
  • 151. HISTORI ARTI WHPD NUHVRUH H YHSUsV H FLOD OXKHW GKH Qs IXQG Ws PD]XUNsV ³.sUFLPL L SsUJMLWKVKsP´ sikur zëvendësohet nga numrat solistikë. Në kërcimet popullore ishte e zakonshme që kërcimtari kryesor tregonte mjeshtërinë e vet. Shfaqet tema e re: melodia tingëllon Qs EDV H VKRTsUXDU QJD DNRUGH Ws WKHNVXDUD SUHUD]L Qs IXQG Ws oGR IUD]H 'LUHNW SDV ³QXPULW VROLVWLN´ WLQJsOORQ QMs PX]LNs H OHKWs GKH H EXWs Ts WKsUUHW Qs NsUFLP YDM]DW 'KH MD SDUD QHVK WDQL sVKWs QMs SDUDTLWMH H UH  NsUFLPWDUL THVKDUDN GKH WDOOsV 0s YRQs kthehet tema kryesore e mazurkës, që i jep veprës një formë të mbyllur. Në mazurkën la minor (op. 68, Nr.2) kompozitori na shfaq një karakter komplet tjetër Ws OLGKXU PH ¿JXUsQ H DWGKHXW 1s ¿OOLP DMR WLQJsOORQ H PHQGXHVKPH GKH VL QMs PHORGL e trishtë. Lëvizja në tingujt kryesor në la minor në temp të ngadaltë i jep asaj butësinë dhe rrjedhshmërinë, kurse theksi i lehtë në notën e tretë të masës muzikore i jep asaj një hijeshi të madhe. .XMWLPHW H NRPSR]LWRULW VLNXU VKNRMQs WKHOOs H Ps WKHOOs 'KH MD WDVKPs WLQJsOORMQs meloditë e kërcimeve popullore në bas. Tonaliteti maxhor, tempi i përshpejtuar i jep muzikës hare dhe karakter lëvizës. Kurse theksi në notën e tretë të masës muzikore na kujton kapërcimet në kërcim. Kjo zakonisht është në pjesën e mesit të mazurkës. Pastaj kthehet tema e parë që është e butë, gracioze, plot me mendime të trishtuara. Në grupin e kërcimeve të ndritshme të salloneve, hynë PD]XUND VL EHPRO PD[KRU RS 7 Nr. 1). Po ashtu si dy mazurkat e para, ajo është e ndërtuar në dy tema në kontrast me njëra-tjetrën. Përveç kësaj ajo dallohet nga disa tipare, të marra nga mazurka e salloneve: kërcime të prera në muzikë, ritëm i prerë, kalimin e melodisë në oktavë në frazën e fundit. 1s ¿OOLP WLQJsOORQ QMs PHORGL H TDUWs H SsUVKNUXDU QJD QMs ULWsP L VDNWs )OXWXULPLW të shpejtë i përgjigjen lëvizje të bëra poshtë. Kjo temë ndiqet nga dy tema të tjera, duke formuar kështu formën e rondos. Nga veçantia e saj karakteristike dallohet HSLVRGL L GWs ³VRWWR YRFH´ WLQJsOORQ VL ORMD H LQVWUXPHQWHYH IVKDWDUH DT Ws GDVKXUD SsU kompozitorin. Në fund shfaqet tema kryesore. Ajo përfundon me kapërcim të theksuar prerazi në oktavë, karakter ky për këto tipa mazurkash. ,*25 )-('25(9,& 675$9,16., Figura e tij krijuese e vështirë, ndonjëherë kontradiktore, talenti i qartë, rrethi i zgjeruar i njohurive dhe intelekti, bën që rreth tij të kushtonin vëmendje shumë dijetarë të kulturës së gjeneratave të ndryshme si në Rusi ashtu dhe jashtë saj. 6WUDYLQVNL është një nga kompozitorët më të mëdhenj të shekullit XX. Krijimtaria e tij është një histori e gjallë në muzikë, me kërkime të ndryshme artistike, me thyerje të stileve dhe debate të ashpra. Rruga e krijimtarisë së Stravinskit vazhdoi më shumë së gjysmë shekulli, dhe në të gjithë këtë kohë kompozitori ndodhej në qendër të vëmendjes së përgjithshme të shoqërisë. Në muzikën e tij lindën rryma të reja, të cilat i dhanë reputacionit të tij një traditë të SDSsUVsULWVKPH 6WUDYLQVNL MHWRL Qs VKXPs YHQGH 5XVL =YLFsU )UDQFs GKH $PHULNs 117
  • 152. HISTORI ARTI por megjithë larmishmërinë e jetës së tij ai mbeti një kompozitor rus. Në moshën 80 vjeçare ai tha: “Njeriu ka vetëm një vend lindjeje, ka vetëm një atdhe, dhe vendi i lindjes “ është një faktor kryesor në jetën e tij. Rusia është e imja dhe unë e dua atë´ Igor Stravinski lindi më 17 qershor 1882 në Oranienbaum, ku prindërit e tij ishin me pushime. Stravinski jetoi në Petërburg, i cili mbeti për të qyteti më i shtrenjtë dhe më i dashur nga të gjitha qytetet e tjera. Në fëmijëri, në mënyrë të veçantë e tërhiqnin tingujt e ndryshëm të kambanave kur binin, thirrjet e tregtarëve të rrugës, turma e gëzuar e njerëzve në festat e ndryshme, si dhe këngët popullore. Të gjithë këta tinguj u pasqyruan në muzikë dhe ishin shkaku i përpjekjeve të para për të krijuar muzikë. =KYLOOLPLQ PX]LNRU Ws 6WUDYLQVNLW H PEsVKWHWL GKH UUHWKDQD Qs IDPLOMH NX L DWL )MHGRU Ignateviç, ishte një këngëtar (bas) i njohur i Marinski Teatër. Në mënyrë të rregullt prindërit e tij organizonin mbrëmje muzikore, ku merrnin pjesë muzikantë të njohur, shkrimtarë, aktorë, piktorë, midis të cilëve një nga miqtë e vjetër më të dashur V.V. Stasov. Stravinski adhuronte shumë Çajkovskin, në kujtim të tij dedikoi operën “Mauri´ GKH baletin “Puthja e Zanës´ .RPSR]LWRULQ Ps Ws GDVKXU Ws IDPLOMHV GKH KHURLQ H IsPLMsULVs Vs WLM DL TXDQWH *OLQNsQ QGsUVD 0XVRUVNLQ H TXDQWH ³Ps Ws YsUWHWLQ´ SUDQRQWH Ts NULMLPWDULD H WLM ND QGLNLP QJD RSHUD ³%RULV *RGXQRY´ 1JD NRPSR]LWRUsW H (XURSsV perëndimore idhull në vitet e fëmijërisë ishte Vagneri. Në moshën gjashtëmbëdhjetë vjeçare, Stravinski dinte pothuajse të gjitha operat e tij. Në Marinski Teatër ku ai r shkonte shpesh, takoi pedagogun e tij të ardhshëm Rimski – Korsakov dhe u njoh me shumë këngëtarë dhe orkestrantë. Stravinski shfaqi shumë interes ndaj leximit. Idhujt e tij për gjithë jetën mbetën Pushkini GKH 'RVWRMHYVNL 0H LQWHUHV OH[RQWH 6KHNVSLULQ GKH 'DQWHQ DXWRUsW JUHNs GKH VKXPs të tjerë. Që në moshë të vogël e tërhiqnin shumë gjuhët e huaja, të preferuara ishin latinishtja, greqishtja, frëngjishtja dhe gjermanishtja. 8QLYHUVLWHWL 0sVLPHW PH 5LPVNL ± .RUVLNRY .ULMLPHW H SDUD Në vitin 1900, me këmbënguljen e të atit, Stravinski hyri në universitetin e Petërburgut në fakultetin e juridikut, të cilin e përfundoi në vitin 1905. Por profesioni i juristit nuk e tërhiqte, dhe ai gjithnjë e më tepër afrohej me botën e artit, duke ndjekur “Mbrëmjet H PX]LNsV EDVKNsNRKRUH´ 0LTsVLD PH VKRNXQ H NODVsV 9ODGLPLU 5LPVNL ± .RUVDNRY djalin e kompozitorit Rimski - Korsakov, bëri që Stravinski të afrohet me familjen e kompozitorit dhe në mënyrë të vazhdueshme të shkonte në rrethet muzikore që organizoheshin në familjen e tyre, ku shumë herë bëri rolin e përkthyesit me miq të kompozitorit, muzikantë të huaj. Ai me kënaqësi merrte pjesë në interpretimet e pjesëve muzikore pianistike me katër duar. Rimski – Korsakov e vlerësonte talentin e 6WUDYLQVNLW GKH PH NsVKLOOs Ws WLM DL ¿OORL Ws PHUUWH PsVLPH WH YHWs DL .sWR PsVLPH X EsQs VKWWMH SsU QMs UULWMH Ws VKSHMWs PX]LNRUH Ws WLM )LOOXDQ Ws VKIDTHQ NULMLPHW H SDUD VXLWD YRNDOH ± VLPIRQLNH ³)DXQD GKH EDUHVKDW´ VLPIRQLD Qs PL ± EHPRO PD[KRU ³6NHUFR IDQWDVWLNH´ GKH ³)HMHUYHUN´ SsU RUNHVWsU 7s JMLWKD NsWR NULMLPH MDQs Ws SsUVKNUXDUD QJD ndikimi i Rimski – Korsakovit dhe muzikës franceze të kompozitorëve impresionistë 118
  • 153. HISTORI ARTI VL 'HEVL GKH 5DYHO 6WUDYLQVNL GKH 'LDJLOLHY %DOHWL 5XV 1s VKIDTMHQ H SDUs Ws ³)HMHUYHUN´ L SUDQLVKsP LVKWH GKH 'LDJLOLHY $L LVKWH Qs NsUNLP Ws një kompozitori, i cili do të mund të shkruante balet me një akt me subjekt nga përralla Zogu i zjarrtë 1s ¿OOLP 'LDJLOLHYL LD SRURVLWL NsWs PX]LNs /MDGRYLW SRU N H UHIX]RL GKH DWsKHUs X YHQGRV Ts NsWs SXQs W¶LD MHSWH 6WUDYLQVNLW 0H NsWs PX]LNs 'LDJLOLHY QMRKX WDOHQWLQ H YsUWHWs Ws NRPSR]LWRULW L FLOL PXQG WD UL¿JXURQWH EDOHWLQ GXNH H ODUJXDU DWs QJD QRUPDW ¿NVH 3UHPLHUD H EDOHWLW X Es Qs YLWLQ  Qs WHDWULQ SDUL]LHQ ³JUDQG ± RSHUD´ PH NRUHRJUD¿ Ws EDOHWPDHVWULW 0LNKDLO )RNLQLW GKH PH GHNRULQ H SLNWRULW $*RORYLQ 6XNVHVL LVKWH sensacional, kritik të ndryshëm shkruanin për baletin: “Një çudi e mrekullueshme e EDUDVSHVKsV PLGLV OsYL]MHYH PX]LNsV GKH IRUPDYH´ Baleti “Zogu i zjarrtë´ YHQGRVL ¿OOLPLQ H QMs EDVKNsSXQLPL DNWLY Ws 'LDJLOLHYLW PH 6WUDYLQVNLQ 3DV QMs YLWL Qs WHDWULQ SDUL]LHQ ³6KDWOH´ PH QMs WULXPI Ps Ws PDGK X bë premiera e baletit të dytë “Petrushka´ PH NRUHRJUD¿ Ws 0LNKDLO )RNLQLW .XUVH ças dy viteve, në Teatrin e fushave Elisiane në Paris, u shfaq për herë të parë baleti “6KHQMWsULPL L SUDQYHUsV´ PH NRUHRJUD¿ Ws 1L]KLQVNLW GKH GHNRU Ws SLNWRULW 1 5HULK Autorët, sipas fjalëve të Rerih, dëshironin në të “të jepnin pamjen e kënaqësisë së Tokës dhe madhështinë e Qiellit në kujtimet sllave…. Nga fshati shoqërojnë të Mençurin më të vjetër, që t’i jepte tokës në lulëzim, puthjen e shenjtë…. Vajzat e reja çojnë në kodrën e shenjtë lojëra të mistershme dhe zgjedhin prenë, të cilën e lartësojnë. Më i vjetri ia kushton prenë zotit të diellit Jaril ´ Për të krijuar baletin, Stravinski u fut në thellësi të folklorit arkaik dhe në mënyrë radikale e rinovoi gjuhën muzikore sa te bashkëkohësit e tij, baleti dha përshtypjen e një bombe që shpërthente. Premiera e baletit kaloi me një skandal të madh, njerëzit THVKQLQ XOsULQLQ ¿VKNsOOHQLQ ]LKHVKLQ Qs VDOOsQ H SXEOLNXW 3RU SDV QMs YLWL Ws NsWLM skandali, Parisi deklaroi se “ Shenjtërimi i pranverës´ sVKWs QMs YHSsU JMLJDQGH H shekullit XX . Baletet e Stravinskit hapin periudhën e parë ruse të krijimtarisë së tij. Kjo periudhë është e quajtur kështu jo nga vendndodhja e kompozitorit: nga viti 1910 Stravinski më shumë jeton në Paris dhe sa vjen e më rrallë shkon në Rusi, kurse në vitin 1914 e lë atdheun përgjithmonë (vitet e luftës së parë botërore ai i kaloi në Zvicër), por sepse në këtë periudhë të krijimtarisë së tij, Stravinski në mënyrë të vazhdueshme i drejtohet subjekteve ruse, folklorit rus, duke punuar në të njëjtën kohë në disa gjini, vepra të ndryshme, si nga karakteri ashtu edhe nga stili. Mbas “Shenjtërimi i pranverës´ Qs QJMDVKPsUL PH Ws X NULMXD VNHQD NRUHRJUD¿NH me këngë dhe muzikë “Dasma´ 7UDGLWDW H Teatrit Skomoroh Rus, rilindën, në atë që kompozitori e ka quajtur “Paraqitje e këndshme me këngë dhe muzikë nga tekste të përrallave ruse´ 'LUHNW SDV VDM NULMRKHQ ³+LVWRULD H XVKWDULW´ krijimet vokale në tekste popullore ruse. 1s SR NsWR YLWH X NULMXDQ GKH YHSUD PH QMs VWLO WMHWsU 8 SsUIXQGXD RSHUD ³6RORYHM´ sipas përrallës së H.K.Andersenit dhe lind interesi ndaj xhazit. Miku i Stravinskit, 119
  • 154. HISTORI ARTI dirigjenti zvicerian Hernest Anserm i solli kompozitorit një lidhje të tërë notash regtaim UHJWDLP ± sVKWs QMs QJD JMLQLWs H PX]LNsV [KD]
  • 155.  6WUDYLQVNL NRPSR]RQ ³5HJWDLP´ SsU 11 instrumente. Më vonë, në stilin xhaz ai krijoi kryesisht vetëm me porosi, por pohon t W se gjurmët e bluzit dhe EXJL ± YXJLW mund të gjenden madje dhe në krijimet e tij më serioze. 6WUDYLQVNL Qs )UDQFs Me mbarimin e luftës së parë botërore, në vitin 1920, Stravinski X YHQGRV Qs )UDQFs NX VKXPs VKSHMW X Es L QMRKXU VL NRND H DUWLW EDVKNsNRKRU PX]LNRU )LOORL QMs YHSULPWDUL LQWHQVLYH GLULJMLPL GXNH MHWXDU VD Qs 3DULV Qs 1LVs 6WUDYLQVNL XGKsWRQWH VKSHVK PH NRQFHUWH Qs TWHWH Ws QGUVKPH Ws (XURSsV GKH Ps YRQs ¿OOXDQ dhe shfaqjet e tij koncertore në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. )LOOLPHW H NULMLPWDULVs Vs SHULXGKsV Vs 3DULVLW ELHQ PH NWKHVsQ H PDGKH Ws NRPSR]LWRULW te neoklasicizmi. Neoklasicizmi është një rrymë, për të cilën është karakteristike drejtimi te gjinitë dhe stilet e epokës së Rilindjes (shek XV – XVI), barokut (shek. ;9,, ± ¿OOLPL L VKHN ;9,,,
  • 156.  NODVLFL]PLW Ws KHUVKsP GKH EDVKNLPL L WUH Qs JMXKsQ EDVKNsNRKRUH Ws PX]LNsV .MR SHULXGKs ¿OORQ WH 6WUDYLQVNL PH EDOHWLQ ³Pulçinela´ me muzikë të kompozitorit italian të gjysmës së parë të shekullit XVIII, Xhovani Pergolesi. Ideja e përdorimit të kësaj muzike, si burimin material muzikor i përket 'LDJLOLHYLW GKH ¿OOLPLVKW NRPSR]LWRULW LX GXN DEVXUGH 3RU Ps YRQs 6WUDYLQVNL X WsUKRT QJD NMR SXQs 5H]XOWDWL LVKWH L SDSULWXU SsU 'LDJLOLHYLQ $L QXN H NXSWRL ¿OOLPLVKW DWs muzikë. Nuk e pranuan këtë stil të ri dhe shumë bashkëkohës të tjerë. Por shumë VKSHMW 6WUDYLQVNLW LX VKIDTsQ EDVKNsPHQGXHV GKH PEsVKWHWsV Qs )UDQFs *MHUPDQL GKH Itali. Vetë kompozitori, përgjatë dhjetëvjeçarit në vijim kompozoi një radhë të madhe veprash neoklasike në gjini të ndryshme: baletet “Apollon Musageti´ ³Loja me letra´ ³2UIHX´ RSHUD ± RUDWRULDQ ³0EUHWL (GLS´ PHORGUDPsQ ³3HUVRIRQL´ RSHUD dhe gjithashtu koncertin për violinë dhe orkestër, krijime dhome etj. Stravinski modelon Qs WR VWLOLQ H PX]LNsV Vs /OLV %DKXW .RUHOLW 9LYDOGLW 5DPRV *OXNXW 0R[DUWLW GKH Veberit. Normat e klasicizmit të vjetër kanë sjellë në art, sipas mendimit të Stravinskit, “ “faktorin e rregullit dhe disiplinës´ 9HQGRVMD Qs DUW H ³mbizotërimit të rregullit mbi kaosin´ JMLWKPRQs ND THQs NDUDWHULVWLNH SsU NRPSR]LWRULQ L FLOL NULMRL PX]LNs MR YHWsP kur kishte dëshirë por çdo ditë, rregullisht, “si një njeri që është gjithmonë në shërbim”. Në këtë periudhë të krijimtarisë, Stravinski u drejtua dhe te gjinitë kishtare. Leximi i Evangjelistëve dhe literaturës tjetër shpirtërore e çoi atë “që të kthehej sërish në IHWDU´ 6WUDYLQVNL VKNUXDQ OXWMH SsU NRULQ DNDSHOD ³$WL Qs´, “Besoj´ HWM 0H NsUNHVs Ws dirigjenti S. Kusevickovit krijon një nga veprat e tij më të mira të periudhës së Parisit “6LPIRQLD H SVDOPHYH´ SsU  YMHWRULQ H RUNHVWUsV Vs %RVWRQLW L FLOL NUHVRKHM QJD .XVHYLFNL .RPSR]LWRUL X WsUKRT VKXPs JMDWs SXQsV PEL ³6LPIRQLQs H SVDOPHYH´ GKH ND WKsQs Ts H ND NRPSR]XDU DWs ³Qs JMHQGMH Ws PDGKH HQWX]LD]PL IHWDU GKH PX]LNRU´ 6WUDYLQVNL Qs $PHULNs Në vitin 1939 Stravinski shkoi në Amerikë, dhe u vendos në bregdetin e oqeanit të qetë, në Hollivud. Jo larg tij, jetonin dhe emigrantët e shquar HXURSLDQs NRPSR]LWRUL $UQROG 6KRQEHUJ VKNULPWDUL 7RPDV 0DQ /LRQ )RMKWYDQJHU Në Amerikë, Stravinski bashkëpunon me baletmaestrin e njohur Xhorxh Balanshin, realizon porosi në muzikë xhaz, shkruan “tango´ SsU SLDQR ³3ROND H FLUNXW´ SsU elefantët kërcimtarë (për orkestër frymore), “6NHUFRQ UXVH´ SsU RUNHVWUsQ VLPIR[KD] të Pol Uaitmen, “.RQFHUWLQ H ]L´ GHGLNXDU PX]LNDQWLW Ws QMRKXU Ws [KD]LW 9LGL +HUPDQ 120
  • 157. HISTORI ARTI Stravinski gjithmonë preferoi të ishte një shikues pa pasion i ngjarjeve politike dhe të krijonte art, duke u gjendur gjithmonë jashtë politikës dhe madje jashtë bashkëkohores. Për këtë arsye, gjithnjë e më shpesh, ai drejtohet në subjektet biblike dhe të kultit, duke u thelluar më shumë në muzikën e epokës para Bahut. Si shembull mund të shërbejnë “0HVKD SsU NRU GKH IUPRUs´ ³Këngët e shenjta për nder të Shenjtit Mark´ kantata “7UHQL´ etj. Në vitin 1947, kompozitori njihet me dirigjentin Robert Kraft, i cili më vonë bëhet ndihmësi i tij muzikor, interpretues i veprave të tij dhe autor i libreteve të disa veprave të kompozitorit. Ai gjithashtu botoi kujtimet e Stravinskit, të cilat u botuan me titullin “Dialogjet´ 1s YLWLQ  QsQ QGLNLPLQ H .UDIWLW 6WUDYLQVNL GUHMWRKHW WH WHNQLND H letrave dodekafonike. Vepra më e mirë, e shkruar në këtë teknikë është baleti “Agon´ Ky është një balet abstrakt për tetë balerina dhe katër kërcimtarë. Ky balet nuk ka as subjekt as dekorim. Udhëtimet në Rusi. Në vitin 1962, pas 48 vjetësh mungese në atdhe, Stravinski udhëton drejt Rusisë. Në Moskë dhe në Leningrad me një sukses të madh u shfaqën koncerte nga krijimtaria e tij, u shfaqën baletet “Zogu i zjarrtë´ ³ Petrushka´ “6KHQMWsULPL L SUDQYHUsV´ ³2UIHX´ 6WUDYLQVNL YL]LWRL YHQGHW NX NDORL ULQLQs H WLM X WDNXD PH VKXPs YHSULPWDUs Ws NXOWXUsV 6KXPs YMHW SsUSDUD NsVDM QJMDUMHMH 'HEVL e shtyn kështu Stravinskin: “Bëhuni me gjithë fuqinë e gjenialitetit tuaj një artist i shquar rus. Është kaq përrallore të jesh një nga djemtë e atdheut tuaj´ 0HJMLWKsVH stili i muzikës së Stravinskit, me kalimin e kohës bëhet më shumë konstruktiv, neutral, lidhjen me burimet kombëtare ai asnjëherë nuk e shkëputi. Në periudhën e mëvonshme të krijimtarisë së kompozitorit, shumë herë ai rikthehet në krijimtaritë e tij ruse, duke i bërë atyre ndryshime të ndryshme. Kështu dolën variantet H UHMD Ws EDOHWHYH Ws WLM ³=RJX L ]MDUUWs´ ³3HWUXVKND´ ³.sUFLPHW H PsGKD Ws VKHQMWD´ QJD EDOHWL ³6KHQMWsULPL L SUDQYHUsV´ 1Ms QJD NULMLPHW H IXQGLW LVKWH NDQRQL PH WHPs Ws QMs NsQJH UXVH Ts X SsUGRU Qs EDOHWLQ ³=RJX L ]MDUUWs´ Në këtë mënyrë, duke përfunduar rrugën e veprimtarisë dhe të jetës, kompozitori kthehet në burimet, në muzikën që jepte të kaluarën e largët ruse, malli për të cilën gjithmonë kishte vend diku në thellësi të zemrës së tij. Në ditët e fundit të jetës, nën jastëkun e kompozitorit të sëmurë rëndë, gjendej vëllimi me poezi të Pushkinit. Stravinski vdiq në 6 prill të vitit 1971 në Nju – Jork dhe u varros në Venecia. Veprat kryesore: 4 opera  EDOHWH GKH VNHQD NRUHRJUD¿NH MDQs Ws SsUPHQGXUD Qs WHNVW NUHVRUHW
  • 158.  Veprat vokale – simfonike: Simfonia e psalmeve, kantata etj. Për orkestër: 3 simfoni Koncert për violinë dhe orkestër Koncert për piano dhe instrumente frymore 121
  • 159. HISTORI ARTI ³.RQFHUWL L =L´ SsU NODULQHWs GKH DQVDPEsO [KD]L Për piano: 2 sonata, 4 etyde, dhe pjesë të tjera Për vokal dhe piano – romanca dhe këngë *MLQLD %DOHW 7LWXOOL ³5RPHR GKH =KXOLHWD´ .RPSR]LWRUL 6HUJHL 3URNR¿HY 2UJDQL]LPL L YHSUsV ³5RPHR GKH =KXOLHWD´ sVKWs QMs EDOHW L 3URNR¿HYLW Qs katër akte, 9 skena dhe me subjekt nga tragjedia e famshme e dramaturgut të madh anglez Uilliam Shekspir. Autorë të libretit ishin S. Radlov, A. Piotrovski, L. Lavrovski dhe vetë kompozitori koreograf L. Lavrovski. 3HUVRQD]KHW H YHSUsV MDQs Romeo, Zhulieta, Montekë, Kapulet, Paris, dado, Merkucio, Benvolio, Tibaldi, At Lorenco =KYLOOLPL L QJMDUMHV Ngjarja zhvillohet në Verona në periudhën e rilindjes. +LVWRULD H NULMLPLW Ws YHSUsV 3URNR¿HYL SXQRL PEL EDOHWLQ QJD YLWL  GHUL Qs YLWLQ 1936 me porosi të Bolshoi Teatër. Premiera e shfaqjes u bë në 30 dhjetor të vitit 1938 në Çekosllovaki, në qytetin Brno. Në Rusi ky balet u shfaq për herë të parë më 11 janar  Qs /HQLQJUDG Qs WHDWULQ .LURY 5ROLQ H =KXOLHWsV H NsUFHX *DOLQD 8ODQRYD Ts krijoi një heroinë të re me thellësi të plotë psikologjike. Ky rol u bë një nga rolet më Ws PLUD Qs NDUULHUsQ H NsVDM EDOHULQH %DOHWL ³5RPHR GKH =KXOLHWD´ X Es PDMD H DUWLW të baletit botëror. Në të kompozitori realizoi personazhet e tragjedisë së pavdekshme shekspiriane me një thellësi të madhe dramatike. Bota e heronjve të rinj ishte shumë H DIsUW SsU Ws $L ³H OH[RL´ KLVWRULQs H GDVKXULVs GKH YGHNMHV Vs WUH VL QMs VXEMHNW të mrekullueshëm romantik. Ndjenjave të ndritshme dhe të pastra të Romeos dhe Zhulietës, këndimit të jetës, përpjekjes për lumturi i kundërvihej ashpërsia, arroganca dhe bota e egër e mesjetës. %DOHWL ³5RPHR GKH =KXOLHWD´ sVKWs NRPSOHW QMs WLS L UL L VSHNWDNOLW Ws EDOHWLW 3URNR¿HY UHDOL]RL EDVKNLPLQ H GUDPsV PX]LNsV GKH NRUHRJUD¿Vs Qs Ws 'XNH X PEsVKWHWXU Qs traditat e baletit klasik, ai solli në balet kuptimin e tij mbi kërcyeshmërinë dhe në mënyrë radikale rinovoi format muzikore, dramaturgjinë e baletit, duke përdorur në to principe simfonike dhe operistike, duke arritur kështu që plotësisht të japë karakteret H SHUVRQD]KHYH 3RU ¿OOLPLVKW HNVSHULHQFD NRUHRJUD¿NH L SHQJRL NsUFLPWDUsW Ts Qs PsQUs Ws GXKXU Ws YOHUsVRQLQ YOHUDW H YHSUsV QRYDWRUH Ws 3URNR¿HYLW 0HJMLWKsVH Qs koncerte të ndryshme luheshin me shumë sukses suita nga ky balet, shumë artistë të teatrit e quanin këtë muzikë shumë të vështirë dhe të papërshtatshme për kërkesat e kërcimit. “3RU VD Ps VKXPs H GsJMRQLP QH NsWs PX]LNs ± NXMWRQ *8ODQRYD  DT Ps Ws qarta dilnin para nesh personazhet, të lindura nga kjo muzikë. Dhe gradualisht erdhi dhe kuptimi, gradualisht ajo u bë e përshtatshme për kërcim”. *MLQLD H EDOHWLW H WsUKLTWH VKXPs NRPSR]LWRULQ JMDWs JMLWKs UUXJsV Vs NULMLPWDULVs Vs WLM Ai është autori i shtatë baleteve. Baleti i parë është “Ala dhe Loli´ Ts X NULMXD VLSDV 122
  • 160. HISTORI ARTI NsUNHVsV Vs 'LDJLOLHYLW Qs YLWLQ  NXUVH EDOHWLQ H IXQGLW ³3sUUDOOD PEL OXOHQ H ngurtë´ H SsUIXQGRL Qs YLWLQ  6XEMHNWL L YHSUsV $NWL L SDUs 6NHQD H SDUs Në mëngjes herët Romeo shëtit nëpër rrugët e Veronës. Ëndrra të paqarta dhe parandjenja romantike mbushin shpirtin e tij, i cili ende nuk ka provuar pasionin e fortë të dashurisë. Me lindjen e diellit në rrugë shfaqen njerëz, mbretëron një zhurmë e gëzueshme, por papritur në shesh ndodh takimi i dy shërbëtorëve të armatosur të familjeve armike të njohura – Montekë dhe Kapulet. Midis tyre nis zënka, e cila përfundon në një luftë të ashpër. Në kulmin e luftimit, në VKHVK VKIDTHW 'XND GUHMWXHV L 9HURQsV $L XUGKsURQ GsQLP PH YGHNMH SsU NsGR Ts guxon të prishë qetësinë dhe paqen në qytet. Skena e dytë. Në shtëpinë e Kapuletëve po bëhen përgatitjet për ballon e organizuar SsU QGHU Ws IHMHVsV Vs =KXOLHWsV Vs UH PH JUD¿Q 3DULV =KXOLHWD OXDQ GKH EsQ OR]RQMDUHQ PH GDGRQ H VDM Ws GDVKXU 1sQ WLQJXMW H PLQXHWLW PDGKsVKWRU ¿OORMQs Ws YLMQs PLTWs GKH të ftuarit. Kur mësuan për këtë ballo, miqtë e pandarë, Romeo, Merkucio, Benvolio, YHQGRVLQ Ws VKNRMQs SsU W¶X DUJsWXDU 3RU GXNH THQs VH Ws WUH L SsUNDVLQ IDPLOMHV Vs Montekëve, ata vënë maska për të mos u njohur. Ballo hapet me kërcimin e kalorësve dhe damave të tyre. Zhulieta kërcen me Parisin. Ai është i mahnitur nga Zhulieta, por ajo është e pandjeshme ndaj burrit të saj të ardhshëm. Me kërkesë të të ftuarve, ajo kërcen për ta. Bukuria e Zhulietës e bën për vete Romeon, në zemrën e tij lind dashuria. Por nipi i Kapuletëve, Tibaldi, e njeh Romeon dhe vendos të marrë hak ndaj tij. Nën tingujt e gavotës, miqtë dhe të ftuarit largohen. Zhulieta i kërkon dados së saj të mësojë emrin e të panjohurit të ri. “Ai është Montek, e quajnë “ 5RPHR ± GMDOL L DUPLNXW WXDM Ps Ws PDGK´ Natën pas ballos, Romeo hyn në kopshtin e shtëpisë së Kapuletëve për takim me Zhulietën. Akti i Dytë. Skena e tretë. Karnavale në rrugët e Veronës. Të gjithë kërcejnë dhe gëzojnë. Në shesh shfaqet dadoja. Ajo i jep Romeos një letër nga Zhulieta, ku ajo shprehet se është dakord të bëhet gruaja e tij. Skena e katërt. At Lorenco kurorëzon në kishën e tij Romeon dhe Zhulietën. Ai shpreson, që ky bashkim do të vendosë fundin e armiqësisë midis dy familjeve, Montekëve dhe Kapuletëve. Skena e pestë. )HVWD Qs VKHVK sVKWs GUHMW SsUIXQGLPLW 3DSULWXU ¿OORQ VKHUU PLGLV 7LEDOGLW GKH 0HUNXFLRV 5RPHR SsUSLTHW W¶L SDMWRMs DUPLTWs 'XNH X NXURUs]XDU PH =KXOLHWsQ ai nuk kërkon të krijojë armiqësi me të afërtit e saj. Tibaldi e merr këtë për frikë, dhe atëherë Merkucio, për të mbrojtur nderin e Romeos, nxjerr shpatën. Në dyluftim ai plagoset për vdekje. Tronditja nga vdekja e Merkucios, e shtyn Romeon të hakmerret për vdekjen e shokut. Në dyluftim të ashpër, ai vret Tibaldin. Tashmë Romeo është i detyruar të largohet nga Verona. Akti i tretë. Skena e gjashtë. 'XNH KUs IVKHKXUD]L Qs VKWsSLQs H .DSXOHWsYH 5RPHR përpara ndarjes së gjatë i jep lamtumirën të dashurës së tij Zhulietës dhe largohet duke e lënë atë në hidhërim të thellë. Në dhomën e Zhulietës hyn mamaja dhe babai i saj. Ato e njoftojnë, që dita e dasmës së saj me Parisin është vendosur. Zhulieta refuzon të martohet me Parisin. Prindërit QHYULNRVHQ ( PEHWXU YHWsP =KXOLHWD YHQGRV W¶L NsUNRMs QGLKPs $W /RUHQFLW 'XNH 123
  • 161. HISTORI ARTI hedhur pelerinën ajo shpejton për në kishën e tij. Skena e shtatë. Në kulmin e hidhërimit, Zhulieta i tregon Atit për hallin e saj. Lorenco L VXJMHURQ DVDM Ts SsU W¶L VKSsWXDU PDUWHVsV PH 3DULVLQ Ws PDUUs QMs SLMH ³Ws QJMDVKPH PH YGHNMHQ´ $L L SUHPWRQ DVDM Ts GR Ws QMRIWRMs 5RPHRQ L FLOL QGRGKHW L ODUJXDU QJD Verona, që në momentin e gjumit të Zhulietës, ai të arrijë të hyjë në varrin e familjes Kapulet dhe ta marrë atë nga andej. Skena e tetë. Sapo kthehet në shtëpi, Zhulieta hiqet sikur është dakord të martohet me Parisin. E mbetur vetëm, ajo është gati për të pirë pijen që i dha Lorenco. Ajo është e frikësuar. Zhulieta e pi pijen dhe bie në krevat si e vdekur. Në mëngjes vijnë miqtë e saj SsU WD XUXDU /XKHW VHUHQDWs GKH YDM]DW NsUFHMQs PH OXOH Qs GXDU 'XNH SULWXU Ts =KXOLHWD të zgjohej, e ëma dhe dado shkojnë në krevatin e saj. Zhulieta ka vdekur!?. Akti i katërt. Skena e nëntë (epilogu). Varrimi i Zhulietës. Sipas zakonit të mesjetës, Zhulietën e çojnë në varrin e familjes Kapulet. Kur të gjithë dalin që andej, në varr hyn Romeo. Ai mori nga shërbëtorët, lajmin e rremë për vdekjen e Zhulietës. Lajmëtari i Lorencos ishte vonuar dhe nuk kishte arritur ta njoftonte Romeon për vdekjen e rreme të Zhulietës. Jeta pa Zhulietën, për Romeon e humbet kuptimin. Ai pi helm. Kur Zhulieta zgjohet, sheh Romeon e vdekur dhe vret veten me thikë. Baballarët Monteki dhe Kapulet takohen në vendin e vdekjes së fëmijëve të tyre. Të WURQGLWXU QJD YGHNMD H WUH DWD EHWRKHQ SsU W¶L GKsQs IXQG DUPLTsVLVs Vs YMHWsU Muzika 1s EDOHWLQ ³5RPHR GKH =KXOLHWD´ 3URNR¿HYL NULMRQ QMs JDOHUL Ws SORWs portretesh, të gjallë dhe muzikalitet të qartë. Po ashtu si ariet në opera, numrat solistikë bëhen skena, ku muzika në mënyrë të detajuar krijon karakteret e personazheve, jep gjendjen e tyre shpirtërore, shprehjen e mimikës, gjestit dhe mënyrën e sjelljes. Për NsWs 3URNR¿HYL JMHQ LQWRQDFLRQH PHORGLNH ± ULWPLNH Ws VDNWD GKH PHODNRQLNH Ts SsUSXWKHQ PH WLPEULQ GKH UHJMLVWULQ *MLWKDVKWX DL SsUGRU ODMWPRWLYH Ws FLODW ]KYLOORKHQ pastaj dhe në skenat e tjera. Të gjitha skenat kanë emërtim. )LJXUD Ps H YsVKWLUs Qs EDOHW sVKWs DMR H =KXOLHWsV $MR sVKWs JMLWKPRQs Qs ]KYLOOLP Ws pandërprerë. Që në skenën e saj të parë solo (në aktin e parë), e cila quhet “Zhulieta vajzë”, VKSDORVHQ NX¿M Ws QGUVKsP Ws NDUDNWHULW Ws VDM 1s NsWs VNHQs Ws VKNUXDU Qs formën e rondos, jepen të tre temat kryesore të Zhulietës. Tema e parë është një temë e lehtë, ecje e pafundme e violinës në gamën do maxhor në regjistër lart dhe poshtë, e ndërthurur me akorde të mprehta. Tema na jepet si një refren dhe kalon në tonalitete të ndryshme. Tema e dytë, në la bemol maxhor, shpalos një anë tjetër të karakterit të Zhulietës. Ajo është elegante, e kënduar, e cila luhet nga klarineta në një sfond të qetë që e shoqëron. Me tutje, ajo ndeshet shpesh në aktin e parë dhe në aktin e dytë, dhe para kësaj ajo dëgjohet dhe në uverturën e baletit. Tema e tretë, Qs GR PD[KRU OXKHW QJD ÀDXWL VL QMs SDUDQGMHQMs H SDTDUWs VL QMs QGMHQMs lirike. Ajo avullon në regjistrin e lartë. Në të ka një hidhërim të këndshëm me një ndjenjë të pambrojtur dhe prekëse. Në aktet që vijojnë, kjo temë bëhet kryesore në shpalosjen e fatit tragjik të Zhulietës. Kjo temë dëgjohet në momentin kur Zhulieta pi pijen, në skenën e vdekjes së saj në epilog, ku ajo kthehet në apoteoz të dashurisë dhe NX NMR WHPs GsJMRKHW VL WULXP¿ L GDVKXULVs PEL YGHNMHQ =KYLOOLPL L PsWHMVKsP L ¿JXUsV Vs =KXOLHWsV GR Ws MHWs L OLGKXU QJXVKWs PH GDVKXULQs H 124
  • 162. HISTORI ARTI saj ndaj Romeos. Akti i parë përfundon me duetin e dashurisë së Romeos dhe Zhulietës. Ky është një triumf simfonik, ku kemi skenën e ballkoni, variacionin e Romeos dhe kërcimin e dashurisë. Si fjalë të ngrohta të pohimit të dashurisë, tingëllojnë dhe temat e dashurisë së duetit. Temat lirike të kërcimit të dashurisë, luhen në skenën “E ndarjes SsUSDUD ODUJLPLW´ DNWL L WUHWs
  • 163.  Portretin muzikor të at Lorencit e vizaton një muzikë e qetë dhe e panxituar në si bemol PD[KRU ± WRQDOLWHW NDUDWHU N SsU ¿JXUDW OLULNR ± HSLNH Ws 3URNR¿HYLW 0X]LND H NsWLM SHUVRQD]KL Ws MHS ¿JXUsQ H QMs QMHULX Ws PsQoXU Ws PDWXU Ws UUHSWs SRU Qs Ws QMsMWsQ NRKs të ngrohtë dhe shpirtëror. Ndryshe paraqitet në balet Merkucio. Ai për herë të parë shfaqet në ballon e Kapuletëve, Qs VNHQsQ H ³0DVNDYH´ GKH QJD DL PHJMLWKs FHUHPRQLDOHQ H DULVWRNUDFLVs VKSsUWKHQ energjia rinore dhe bukuria e jetës. Karakteristika muzikore e Merkucios është e përshkruar nga një sarkazëm e mprehtë. Personazhi i Merkucios ka dy tema muzikore që shfaqen që në momentin e parë të tij, por tema e dytë bëhet lajtmotivi i Merkucios dhe luhet edhe në momentin e vdekjes së tij në aktin e dytë. 1JMDUMHW Qs EDOHW ]KYLOORKHQ Qs VIRQGLQ H VNHQDYH PDVLYH 3URNR¿HYL NULMRQ ¿JXUD Ws qarta, të gëzuara, të ngjashme me rrezet e diellit të Italisë. Muzika e skenave masive është e lehtë dhe e gëzueshme. Në to është dhënë shpirti i Rilindjes, i botës së kënaqësive, i karnavaleve. Në këto skena janë përdorur temat e gjinive popullore, dhe në një nga numrat masivë të aktit të tretë futet dhe instrumenti tradicional italian – mandolina. Tema e një prej skenave popullore “Zgjimi i rrugës”, bëhet lajtmotiv i baletit. Kurse SsU Ws SDUDTLWXU VKRTsULQs DULVWRNUDWH 3URNR¿HYL SsUGRU JMLQLWs H NsUFLPHYH KLVWRULNH VL minuet dhe gavota. Ato dëgjohen që në skenën e ballos në aktin e parë. 9HQG Ws UsQGsVLVKsP Qs EDOHW NDQs VNHQDW H GXHOHYH ³6KHUUL´ ³/XIWD´ Qs DNWLQ H SDUs ³7LEDOGL OXIWRQ PH 0HUNXFLRQ´ ³5RPHR OXIWRQ PH 7LEDOGLQ´ Qs DNWLQ H GWs GKH JMLWKDVKWX VNHQDW WUDJMLNH ¿QDOMD H DNWLW Ws GWs GKH ³9DUULPL L =KXOLHWsV´ %DOHWL ³5RPHR GKH =KXOLHWD´ KQ Qs QXPULQ H DWUH YHSUDYH Ws FLODW ¿WRMQs PHQMsKHUs dashurinë dhe kuptimin e të gjithëve. Ky balet vihet në skenë në shumë vende të botës dhe sot është një nga baletet më të bukura që ka hyrë në repertoret e teatrove të shumë vendeve. *MLQLD %DOHW 7LWXOOL ³3HWUXVKND´ Kompozitori: Igor Stravinski 2UJDQL]LPL L YHSUsV “3HWUXVKND´ është një balet i Stravinskit me një akt dhe katër VNHQD 6NHQDUL X VKNUXD QJD SLNWRUL $OHNVDQGsU %HQXD NRUHRJUD¿D QJD 0LKDLO )RNLQ 3HUVRQD]KHW H YHSUsV MDQs 3HWUXVKND $UDSL %DOHULQD *MVKL %DODJDQL )RNXVQLN =KYLOOLPL L QJMDUMHV Ngjarja e baletit zhvillohet në vitet ‘30 të shekullit XX, në sheshin e Admiralit në Petërburg, përgjatë një feste popullore. Skenat popullore janë aq të qarta, të besueshme dhe të bukua sa mund të mendosh që janë përshkruar nga vetë natyra. 125
  • 164. HISTORI ARTI Kjo nuk është e pabesueshme, sepse në balet janë pasqyruar përshtypjet më të dashura të fëmijërisë së autorëve. Në fëmijërnë e tyre Aleksandër Benua dhe Igor Stravinski i kalonin këto festa popullore bashkë, me harenë dhe gëzimet e njerëzve të thjeshtë, dhe siç ka thënë Benua, kështu ata “njohën Rusinë”. Skenat popullore, masive në balet na kujtojnë pikturat e piktorëve të bashkimit “Bota e artit´ 1s NsWR VNHQD JMHWL SDVTULP GKH WUDGLWD H PX]LNsV UXVH 1s THQGsU Ws QGRGKLYH është drama e dashurisë së kukullave Petrushka, Arapi dhe Balerina, e paraqitur në frymën e teatrit të vjetër të maskave. Tërheqja nga kukullat ishte karakteristikë për SLNWRUsW H ³%RWsV Vs $UWLW´ Qs ¿OOLP Ws VKHNXOOLW ;; .XNXOOsQ H PHQGRQLQ VL DNWRULQ Ps të përkryer, më ideal sesa njeriu i gjallë – aktor. +LVWRULD H NULMLPLW Ws YHSUsV %DOHWL ³3HWUXVKND´ sVKWs QMs QJD YHSUDW Ps Ws QMRKXUD Ws 6WUDYLQVNLW 0HQGLPL SsU Ws NULMXDU DWs OLQGL QJD NRQFHUWL SsU SLDQR GKH RUNHVWsU 'XNH e kompozuar atë, kompozitori, sipas fjalëve të tij, imagjinonte me vete kërcimtarin SUHM NXNXOOH .XU 6WUDYLQVNL H LQWHUSUHWRL NsWs YHSsU SsU 'LDJLOHYLQ N PH HQWX]LD]sP bërtiti “ky po është balet. Ky është Petrushka´ .sVKWX OLQGL GKH LGHMD SsU NsWs VSHNWDNsO baleti. Skenarin e saj e shkroi piktori Aleksandër Benua. Ai gjithashtu krijoi dhe dekorin dhe kostumet për shfaqjen. Personazhin kryesor, në premierë, në mënyrë gjeniale e luajti Vaclav Nizhinskij. “Unë asnjëherë pastaj nuk pashë një Petrushkë të tillë´ WKD Ps YRQs NRUHRJUD¿ 0LKDLO )RNLQ Në balet ka katër skena jo të mëdha, të cilat zhvillohen pa ndalim. Ato i bashkon lufta e daulleve. Në dy skenat e mesit tregohet jeta e kukullave, kurse e para dhe e katërta janë skena masive të shëtitjeve festive. Në to është përdorur gjerësisht melodi rus, nga motive të thjeshta arkaike deri në këngët e rrugëve. 1s PsQUs LQWHUHVDQWH GsJMRKHW Qs ¿OOLP Ws VNHQsV Vs SDUs QGsUWKXUMD KRUL]RQWDOLVKW GKH YHUWLNDOLVKW NsQJsW H ÀDXWLW NODULQHWsV YLRORQoHOLW KDUSsV GXNH NULMXDU Qs NRPSOHNV tingujsh zhurmues. Ky tingull herë dëgjohet si një temë muzikore, herë krijon sfondin për temat e tjera. Në skenë është turma e gëzuar dhe e zhurmshme, dhe në të nënvizohen personazhe plot QJMUD -D PEDURL GKH VKsWLWMD *MVKL %DODJDQL GXNH X SsUSMHNXU Ws WsUKHT YsPHQGMHQ H turmës, thërret publikun. Luhet sharmanka (lloj vegle tipike ruse) e vjetër me këngën, të cilat ndjekin njëra-tjetrën dhe shihen kërcimtarë të ndryshëm që kërcejnë vende-vende. Në pjesën tjetër të skenës kutia muzikore këndon këngën “Muaji i mrekullueshëm noton mbi lumë “, kurse sharmanka vazhdon të luaj meloditë e saj. Këto kontrapunkte të japin ë përshtypjen e vërtetë të festave në rrugë dhe zërave të ndryshëm që dëgjohen në të, të cilat sa vijnë dhe forcohen në fund të skenës. 6KIDTHW )RNXVQLN GKH ]KXUPD QGsUSULWHW PHQMsKHUs 1s UHJMLVWULQ H XOsW WH IDJRWL GKH NXQGUDIDJRWL OXKHW WHPD H PLVWHUVKPH H )RNXVQLNXW NXUVH Qs UHJMLVWULQ H ODUWs GsJMRKHW çelesta, harpa dhe violinat. 'XNH OXDMWXU Qs ÀDXW QMs PHORGL Ws WKMHVKWs H QGsUWXDU Qs WLQJXMW H GRPLQDQWVHSWDNRUGLW )RNXVQLN VKNRQ VD Qs QMs JUXS Ws SXEOLNXW Qs WMHWULQ VLNXU L QGMHOO DWR SDVWDM KDS zanavesin e tetarit të tij të vogël. Turma shikon tre kukulla, Petrushkën, Arapin dhe %DOHULQsQ )RNXVQLN L SUHN DWD PH ÀDXWLQ H WLM GKH NXNXOODW NsUFHMQs .sUFLPL L WUH është në muzikë ritmike mekanike me shtesën e disa notave në piano. Në të njihet tema 126
  • 165. HISTORI ARTI e një kënge të njohur ruse. Në skenën e dytë QJMDUMD QGRGK Qs GKRPsQ H 3HWUXVKNsV 'HUD KDSHW Qs PsQUs Ws shpejtë dhe këmba e dikujt e shtyn në mënyrë arrogante Petrushkën. Ai bie në tokë, GULGKHW QJD Ws TDUDW SDVWDM NsUFHQ SsUSMHWs ¿OORQ Ws HFL QsSsU GKRPs WURNHW Qs GHUs 7s gjitha lëvizjet e tij shprehin trishtim dhe protestë. Muzika e Petrushkës ka një karakter improvizues, zhvillimi është ndërtuar me ndryshime të shpeshta të motiveve, tempeve, timbrit, fakturave, duke dhënë kalime të shpejta nga QMs JMHQGMH VKSLUWsURUH Qs WMHWUsQ 3HWUXVKND ND ODMWPRWLYLQ H WLM ' NODULQHWD Qs Ws njëjtën kohë luajnë në do maxhor dhe në fa diez maxhor sekstakord. Në këtë skenë, Stravinski ka përdorur shpesh pianon, dhe ka futur shumë kadenca në piano. Petrushka ëndërron për Balerinën. Tri kërcime lirike jo shumë të mëdha, Adaxheto, $QGDQWLQR GKH $OHJUR MDQs VWXKLWs H WLM SsU Ws VKSUHKXU QGMHQMsQ H GDVKXULVs ' kërcimet e para luhen në regjistrin e lartë në piano, që krijon një melodi të butë dhe delikate. Në prag të dhomës shfaqet Balerina. Petrushka është shumë i lumtur, kurse balerina nuk ND DVQMs QGMHQMs QGDM WLM DMR ODUJRKHW GKH VsULVK QMHULX SUHM NXNXOOH ¿OORQ Ws sQGsUURMs Qs SLNsOOLP H VLSsU 1s WsUELP H VLSsU DL NsUFsQRQ PH JUXVKWD SRUWUHWLQ H )RNXVQLNXW L cili është i varur në mur. ,URQLD H WULVKWs Ts NDUDNWHUL]RQ 3HWUXVKNsQ Ws NXMWRQ PEL KHURQMWs H ¿OPDYH Ws dDUOL Çaplinit, që gjithashtu janë po kaq jo të bukur dhe të vetmuar por që kanë një mirësi të shtershme dhe një zemër të bardhë. Sipas fjalëve të A. Benua, “Petrushka është SHUVRQL¿NLP H oGR JMsMH Ts ND Qs IUPs]LPLQ GKH YXDMWMHW H QMHULXW H WKsQs PH IMDOs Ws WMHUD ¿OOLPL L SRHWLNsV´ Komplet ndryshe, me një paraqitje të jashtme të bukur dhe të rregullt, por të trashë dhe primitive, paraqet Stravinski në skenën e tretë, Arapin dhe Balerinën. Ngjarja ndodh në dhomën e Arapit. Ai është i shtrirë në divan, në sfondin e tapeteve të bukur të lindjes dhe i përqëndruar në studimin e një arre të madhe kokosi. Arapi e hedh atë sa nga këmbët te duart, e shkund, dëgjon brenda saj, për të kuptuar se çfarë ka brenda DUUsV 3DVWDM $UDSL XOHW Qs JMXQMs GKH ¿OORQ W¶L IDOHW DUUsV Qs PsQUs Ws QsQVKWUXDU sikur të jetë një perëndi. Kërcimi i Arapit me arrën e kokosit, përfaqëson në vetvete një karikaturë në muzikë me karakter oriental. Bas – klarineta dhe klarineta luajnë në unison në largësinë e dy oktavave në sfondin e akomanimit jo të qëndrueshëm. Akoma më shumë, pamjen e karikaturës e merr muzika me shfaqjen e balerinës. Ajo kërcen nën shoqërimin e daulleve të luftës dhe korneve, temë kjo që na kujton etydet mësimore. Arapi në kohën e kërcimt të balerinës, është i shqetësur se mos ajo arrin të shohë arrën e NRNRVLW GKH SsUSLTHW WD IVKHK DWs VD Ps WKHOOs QsQ MDVWsN 3DVWDM ¿OORQ WUDGLFLRQDOMD SsU EDOHWLQ NODVLN GXHWL L GDVKXULVs 6WUDYLQVNL L SDUDTHW NsWs VNHQs ³OLULNH´ SORW PH LURQL GKH VDUND]sP WKHUsVH ' YDOVH VKXPs EDQDOH Qs PL EHPRO PD[KRU GKH VL PD[KRU ]sQs vendin e njëra-tjetrës, duke formuar një formë tripjesëshe. Valsi i parë luhet nga fagoti GKH VKRTsURKHW QJD PHORGLD SULPLWLYH H ÀDXWLW GKH NRUQHV 9DOVL L GWs sVKWs QMs SDURGL Qs QGMHVKPsULQs H YDOVHYH Ws VDOORQHYH Ws ¿OOLP VKHNXOOLW XX. Në bas, me të bashkohet tema e Arapit, por këto dy tema nuk mundën kurrë të 127
  • 166. HISTORI ARTI përputheshin në një masë muzikore dhe përgjatë gjithë kohës, dëgjohet në kohën muzikore 2/4, që bien në kundërshtim me kohën ¾ të valsit. Arapi del qartë që nuk di të kërcejë vals. Papritur në derë shihet koka e Petrushkës. Ai është i tronditur. Ai nuk mundet ta besojë, që Balerina dashuron jo atë, por Arapin e trashë dhe zemërkeq. Lind sherri. Arapi me WsUELP ¿OORL Ws QGMHNs 3HWUXVKNsQ Ts SR SsUSLTHW Ws ODUJRKHW PH Q[LWLP Në skenën e katërt, QJMDUMD VsULVK ]KYLOORKHW Qs VKHVK )HVWD GKH VKsWLWMD H SRSXOOLW vazhdon, por tashmë nën muzg. Stravinski ka shkruajtur për këtë skenë: “Skena e fundit është e ndërtuar në mënyrë interesante: me tempe të shpejta të pandërprera, në tonalitet maxhor, të cilat na japin gjurmë të kulturës ruse”. Në turmën e zhurmshme shfaqen personazhe të ndryshme: kërcejnë të gjithë njerëzit, një burrë tregon sesi ka mësuar ariun e tij dhe hareja është në kulmin e saj. Kërcimet formojnë një suitë të madhe, në të cilën kompozitori ka përdorur shumë mirë tema nga këngë të njohura të popullit. Nga kërcimi në kërcim mblidhet një forcë më e madhe, fuqi, që arrin kulminacionin e saj në NsUFLPLQ H IXQGLW 7s JMLWKs Qs NsWs PRPHQW NsUFHMQs GKH Js]RMQs 'KH SDSULWXU WLQJXOOL i fanfarës ndalon kërcimin: Arapi gjëmon Petrushkën nëpër shesh, e arrin atë dhe e vret. Vdekja e Petrushkës është vetëm disa masa muzikore, por në to është përfshirë një GUDPs H WsUs H MHWsV GKH H YGHNMHV 6L QsQWLQJXOO OLQG ODMWPRWLYL L 3HWUXVKNsV ÀDXWHW ± pikolo, të cilët dëgjohen butë na kujtojnë temën e kërcimit të dashurisë. Ajo ndërpritet e pakënduar deri në fund… Aq reale ishte vdekja e Petrushkës, sa njerëzit e turmës nuk e besonin që ai ishte një NXNXOO )RNXVQLN H QJUH 3HWUXVKNsQ SsU W¶L WUHJXDU WXUPsV Vs KHVKWXU Ts H JMLWKD NMR është vetëm një kukull, dhe çdo gjë që ndodhi, është një pjesë e spektaklit teatral. 7XUPD GDOsQJDGDOs ODUJRKHW )RNXVQLN GXNH PEDMWXU Qs GRUs NXNXOOsQ PEHWHW L YHWsP 'ULWDW Qs VNHQs ¿NHQ )RNXVQLN GUHMWRKHW SsU WH WHDWUL L WLM QGRVKWD SsU Ws OsQs NXNXOOsQ aty, por jehona e lajtmotivit të Petrushkës e bën atë të ndalojë. Ai ngre kokën: nga çatia e teatrit, hija e Petrushkës e kërcënon me grushta atë dhe këdo tjetër, që nuk beson se ai është i gjallë. Muzika e baletit dallohet nga pasuria, mjeshtëria dhe fantazia. I gjithë materiali muzikor është i gjinisë popullore, lirike, fantastike, parodi në orientalen, karikatureske dhe na jepet në formën e një kompozimi simfonik në katër pjesë, i ngjashëm me një cikël VLPIRQLN -R Ps NRW PX]LND H EDOHWLW ³3HWUXVKND´ VKSHVK EsQ SMHVs Qs UHSHUWRULQ H orkestrave simfonike si vepra koncertore. 128