• Share
  • Email
  • Embed
  • Like
  • Save
  • Private Content

Loading…

Flash Player 9 (or above) is needed to view presentations.
We have detected that you do not have it on your computer. To install it, go here.

Like this document? Why not share!

Magazine Medical Delta

on

  • 884 views

 

Statistics

Views

Total Views
884
Views on SlideShare
873
Embed Views
11

Actions

Likes
1
Downloads
10
Comments
0

1 Embed 11

http://www.eurobioforum.eu 11

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    Magazine Medical Delta Magazine Medical Delta Document Transcript

    • Op het snijvlak vanzorg en wetenschap
    • Medical Delta: betere zorg en economische groeiColofon I n Medical Delta werken wetenschappers, zorgprofessionals, bedrijven en ande- re betrokkenen samen aan oplossingen voor de gezondheidsvraagstukken vanDit een publicatie van Medical Delta. morgen. De hoge concentratie aan topkennisinstellingen, bedrijven, zorgpro-Een samenwerkingsverband waarin fessionals en lokale overheden kan door samen te werken echt het verschil ma-participeren: ken. Daarom brengt Medical Delta deze partijen bij elkaar om behoeften en ideeënTechnische Universiteit Delft Leids Universitair Medisch Centrum om te zetten in nieuwe samenwerkingsverbanden en projecten voor betere zorg enErasmus MC voor economische groei.Universiteit Leiden Erasmus Universiteit RotterdamRedactie Wat vindt u in de Medical Delta regio?Communicatie-afdelingen van de deelnemende organisaties • ife Science en Medische Technologie industrie: 1.000 bedrijven, meer dan LAan dit nummer werkten meeMieke van Baarsel, Ilona van den Brink, 12.000 werknemers en een jaaromzet van meer dan 6,5 miljard euro. De hoog-Ondine Gort, Raymon Heemskerk,Desiree Hoving, Diederik Rep, ste concentratie innovatieve bedrijven bevindt zich op de Science Parks (zoals Liesbeth Spies, Gerben Stolk/PlumaTekst, Leiden Bio Science Park) en bij de incubators (YES!Delft en Erasmus incubator). Diana de Veld Van alle investeringen in biotechbedrijven in de EU hebben vijf van de tien groot-EindredactieRaymon Heemskerk, Pancras Hogendoorn ste investeringen tussen 2008 en 2010 plaatsgevonden in Leidse bedrijven. • oge concentratie van kennisinstellingen: Erasmus Universiteit Rotterdam en HFotografieMarc de Haan, Arno Massee, Kees Nuyten Erasmus Medisch Centrum, TU Delft, Universiteit Leiden en LUMC. Hier wer-Jan van Rietschoten, Hans Stakelbeek ken circa 4.350 wetenschappers aan life science en medische technologie. DeLayout Medical Delta-samenwerking tussen deze academici richt zich met name op deTigges, Rijswijk volgende drie onderwerpen: Targeted Molecular Technology, Imaging and Ima-Prepress en drukDrukkerij Groen, Leiden ge Guided Medicine en Interventions and Care.Oplage • an de universitaire kennisinstellingen studeren ongeveer 14.000 studenten A40.000 exemplaren in voor dit veld relevante onderwerpen, zoals (bio)informatica, geneeskunde, Contact (technische) natuurkunde, life science & technology, molecular science & tech-Medical Delta Dagelijks BestuurTed Young, voorzitter, i.t.young@tudelft.nl nology, electrical engineering, biomedische en biofarmaceutische wetenschap-Pancras Hogendoorn, pen, biomedical engeneering en industrieel ontwerpen.namens Univ. Leiden en LUMC p.c.w.hogendoorn@lumc.nl • p de hbo’s en (v)mbo’s worden 14.500 en 7.000 studenten opgeleid voor ba- OLucas van Vliet,namens TU Delft, l.j.vanvliet@tudelft.nl nen in de zorgsector, het onderzoek en de life science & medisch-technologi-Ton van der Steen, sche industrie.namens Erasmus MC en Universiteit a.vandersteen@erasmusmc.nl • ncubatoren in Leiden, Delft en Rotterdam waar vijftig life science- en medisch- INettie Buitelaar,namens Leiden Biosciencepark en technologische bedrijven gestart zijn in de jaren 2007 tot 2010.Science Port Holland • ien gedeelde hoogleraarsposities en vijf gezamenlijke opleidingsprogramma’s Tnettie.buitelaar@leidenbiosciencepark.nlRoel Kamerling, op het gebied van life science en medische technologie tussen de kennisinstel-programmamanager Medical Deltar.kamerling@tudelft.nl lingen in Delft, Leiden en Rotterdam.www.medicaldelta.nl • en Europees erkende Region of knowledge op het gebied van biomedische in- Einfo@medicaldelta.nl en 015 278 98 52 novatie, samen met Barcelona, Debrecen, Oxford en Zurich. Prof. dr. Tim van der Hagen Prof. dr. Huibert Pols TU Delft, decaan, voorzitter Erasmus MC, decaan, Stuurgroep Medical Delta vicevoorziter RvB, lid Stuurgroep Medical Delta ‘nieuwe technologie is de motor achter belangrijke ‘we richten de blik innovaties in de naar buiten en zijn gezondheidszorg’ grensverleggend’ [2]
    • VoorwoordA ls bestuurder wil ik graag antwoord op de vraag: is Zuid-Holland een Europese topregio? Zo’n regio die met innovatie- en ondernemerskracht het verschil kanmaken en die voor mensen met een vooruitziende blik ookthe place to be is? Hoe herken ik die sterke punten, wat zijn de belangrijke initiatieven waar we het van moeten hebben? De samenleving is vindingrijk. Mensen willen graag bijdra-gen aan wetenschappelijke, technische en logistieke oplos-singen voor de toekomst. Die houding spoort met de eeu-wenoude reputatie die Zuid-Holland heeft als het gaat om nieuwe vindingen en internationale handel. We hebben drietopuniversiteiten (55.000 studenten), een groot modern Ha-ven Industrieel Complex, de Greenport, Den Haag als inter-nationale stad van recht, vrede en veiligheid, en een sterkecreatieve sector.Maar we kunnen niet op onze lauweren rusten. Vooruitzienbetekent samenwerken en verbindingen leggen die ons blij-vend uniek maken. Universiteiten en bedrijven doen dat op raakvlakken van kennisgebieden. Zo zoeken ze nieuwe op-lossingen voor vraagstukken die wereldwijd spelen. Vangroot belang is dat gemeenten, de provincie en het Rijk die van een snel groeiende zorgsector omlaag te brengen. Het inspanningen ondersteunen met goede randvoorwaarden. bewijs van dit alles vindt u in deze uitgave.Onze innovatieve handelsgeest moeten we blijvend stimule-ren. Sterke regio’s zullen zich daarmee onderscheiden. Medical Delta heeft een stevig ambitieprogramma opgesteldDaarom ben ik geweldig enthousiast over Medical Delta. Op waar ook de overheden bij betrokken zijn. Daar zijn we inhet gebied van de medische wetenschap en life sciences 2011 mee aan de slag gegaan. Ook werkt Medical Delta sa-hebben we een internationale reputatie opgebouwd. Om die men met vier andere topregio’s in Europa onder de vlag van reputatie te versterken is de Medical Delta opgericht, een HealthTIES. unieke samenwerking van drie universiteiten (Leiden, Delft Medical Delta sterkt mij in mijn overtuiging dat Zuid-Holland en Rotterdam), twee universitair medische centra, bedrijven, inderdaad een Topregio is voor ondernemers, onderzoekers drie gemeenten en de provincie Zuid-Holland. en studenten met ambitie. Ik wens Medical Delta heel veelHet is een initiatief dat inspireert, toekomstgericht is en kan- succes!sen biedt om internationaal voorop te lopen in de ontwikke-ling van geneesmiddelen, het vinden van oplossingen voor Liesbeth Spiesproblemen in de zorg en in een vergrijzende samenleving. Gedeputeerde voor Economische Zaken van de provincie Het biedt extra werkgelegenheid en kansen om de kosten Zuid-Holland Prof. dr. Eduard Klasen Prof. dr. Sjoerd Verduyn-Lunel Leids Universitair Medisch Universiteit Leiden, decaan, Centrum, decaan, lid lid Stuurgroep Medical Delta Stuurgroep Medical Delta ‘het geheel is meer dan de ‘in zorg en wetenschap is som der delen’ samenwerking een basis voor succes’ [3]
    • Intuïtief bedienbare apparatuur voor de chirurgDe operatiekamer vanHet is bij de Delftse onderzoeksgroep Drie jaar geleden werd de samenwerking beklonken door de dubbelaanstelling van hoogleraar Frank Willem Jansen aanMinimally Invasive Surgery and Inter- zowel LUMC als TU Delft. ventional Techniques (MISIT) een ko- Cockpit Dat de operatiekamer van de toekomst vol zal staan metmen en gaan van bezoekers. Van jour- technologie, daar twijfelen weinigen nog aan. Jansen bena- drukt dat het om gestuurde technologie gaat. “De arts stuurtnalisten tot kamerleden, iedereen wil de apparatuur aan en niet andersom.” Jansens onderzoeks- opdracht is om bij al die nieuwe technologie kritisch te kijkenmet eigen handen voelen hoe slimme naar veiligheid, rendement en toegevoegde waarde vanuit het klinische perspectief. “De nauwe samenwerking met Jansentechnologie chirurgen kan helpen in de is een essentiële stap in ons onderzoek,” aldus Dankelman. Foto: Arno Massee Geen gesprek over de operatiekamer van de toekomst kan operatiekamer van de toekomst. zonder de vergelijking met de cockpit van een vliegtuig. Zo- als een piloot beschikt over instrumentarium waarmee hij alle vliegtuigfuncties bedient, statusfeedback en waarschuwin-door Diederik Rep gen krijgt, zo kan een chirurg in de operatiekamer van de toe- komst beschikken over medische technologieën om het ope- ratieresultaat te verbeteren. Het gaat daarbij niet alleen om G eduldig worden de vele opstellingen gedemon- een geslaagde operatie maar ook om snelle genezing en zo streerd, bijvoorbeeld om een ruggenprik te oefenen. min mogelijk bijwerkingen of littekens. Minimaal invasieve Een pieptoon snerpt waar in een daadwerkelijke kli- chirurgie is daarom niet weg te denken uit de operatiekamernische situatie onomkeerbare zenuwschade zou zijn aange- van de toekomst.richt. Al ruim tien jaar werken de ingenieurs van de onder-zoeksgroep Minimally Invasive Surgery and Interventional SleutelgatchirurgieTechniques (MISIT) samen met artsen om technologische op- Bij minimaal invasieve chirurgie, ook wel sleutelgatchirur-lossingen te vinden voor in de operatiekamer. Sinds de start gie genoemd, worden veel kleinere snedes gemaakt dan bijvan het Medical Delta initiatief is die samenwerking alleen een conventionele operatie. De instrumenten die in het li-maar verstevigd. “Artsen weten ons steeds beter te vinden chaam gebracht worden om te verkennen of in te grijpen, zijnen wij hen,” aldus professor Jenny Dankelman van MISIT. zo klein mogelijk en worden via nauwe doorvoerkanalen door Dora Ook apparatuur in de operatiekamer kan kuren krijgen of verkeerd bediend worden. Dankelman: “Artsen zijn ijzersterk in het ter plekke en op creatieve wijze oplossen van onverwachte tegenslagen of problemen met ap- paratuur. Toch wilden we een manier vinden om technische problemen structureel in kaart te brengen en aan te pakken.” Dit idee werd de ‘Digital Operating Room Assistant’ (DORA) waar MISIT dit voorjaar een subsidie van 1,7 miljoen euro voor ontving. Het DORA-systeem zal met slimme camera’s en sensoren de instellingen en werking van apparatuur in de operatiekamer in de gaten houden en aan de bel trekken bij mogelijke risico’s. “Hiermee kunnen we zowel het operatieproces als de trainingsprogramma’s efficiënter maken.”[4]
    • de toekomst Foto: Arno Masseede arts bediend. Hij ziet via beeldschermen wat hij doet. Dat ook mee zodat we precies begrijpen waar de uitdaging ligt.vereist de nodige handigheid. Jansen: “Daarom hebben we Onze ingenieurs zijn vaak te vinden rond de operatiekamers.” speciale skills labs waar chirurgen in een simulator leren wer- Jansen merkt hoe de nieuwsgierige vragen van ingenieurs inken met de nieuwe instrumenten. Ze moeten eerst hun ‘rijbe- het ziekenhuis tot frisse benaderingen leiden. Artsen zijn en-wijs’ halen voordat ze in de operatiekamer aan de slag kun- thousiast. “Als het aan mij ligt, groeien we nog veel sneller nen.” Om de leercurve te verkorten, is een groot deel van het naar elkaar toe.” ■werk van Dankelmans MISIT gericht op het eenvoudig be-dienbaar maken van complexe instrumenten. “De operatieka-mer van de toekomst moet een intuïtieve omgeving wordenvoor het operatieteam.” Minimaal invasieve techniekenNieuwsgierige vragen Dankelman publiceerde recent samen met hetVoorbeeld van technologie voor trainingsdoeleinden is het LUMC, het Erasmus MC en het AMC een ambitieuszogenaamde generieke krachtenplateau. Het stelt een stuk plan om gezamenlijk innovatieve technieken voorweefsel voor en meet de krachten die erop worden uitgeoe- minimaal invasieve chirurgie te ontwikkelen. Dit zoufend tijdens een gesimuleerde operatie. “Als die te groot zijn, tot een Centre of Research Excellence, NIMIT, moe-verschijnt een rood signaal op het beeldscherm van de chi- ten leiden binnen het ‘Innovatieve Medical Devicesrurg. Zo traint hij zijn intuïtie bij het opereren sneller dan op Initiatief Nederland’ (IMDI.nl) dat in 2010 van startconventionele manieren.” Om deze innovatie mogelijk te ma- ging. Hoofdbestanddeel van Dankelmans ambitiesken, bracht het team samen met hun medische partners sy- voor 2020 is het combineren van verschillende func-stematisch in kaart wanneer krachten ‘te groot’ worden, of ties voor diagnose en interventie in één minuscuulhet nou om het hechten van een wond gaat of om het geven instrument. “Er is veel interesse voor ons plan, ookvan een ruggenprik. vanuit het bedrijfsleven. Met de juiste financieringDankelman: “We luisteren niet alleen naar de vragen die we kunnen we een grote stap vooruit maken.”vanuit de medische centra krijgen, maar we kijken het liefst [5]
    • Wetenschappers en bedrijven ijveren samen voor betere diagnostiekHart in beeldSteeds betere diagnose van hartaan- zicht. Met 3D verandert dat. Je snijdt dan een kegeldoor- snede uit. Het zijn vooral de TU Delft en het Erasmus MC die doeningen. Dat is waarnaar binnen samenwerken bij het maken van beelden.”Medical Delta wordt gestreefd onder Kalk in de aderen Diagnosticeren van hartproblemen kan met behulp van ul-de noemer ‘Het hart in drie dimensies’. trageluid, ofwel echografie, een specialisme van het Eras- mus MC. Een andere optie is een CT-scan van het hart. Ver- der zijn er metingen van de doorbloeding van de hartspier,door Gerben Stolk bijvoorbeeld via MRI. De laatste twee zijn speerpunten van de LUMC-afdeling Radiologie. De tweede ambitie van ‘Het hart in drie dimensies’ is het verwerken en analyseren van “I n dit gedeelte van de wereld is er heel veel kennis de combinatie van de 3D-beelden die de verschillende tech- over beeldvorming van het hart.” Gabriel Krestin, af- nieken opleveren. Verwerking is een paradepaardje van het delingshoofd Radiologie in het Erasmus MC, spreekt LUMC, waarmee het Laboratorium voor Klinische en Expe-die woorden na de expertises te hebben samengevat van rimentele Beeldverwerking van de afdeling Radiologie een het Erasmus MC in Rotterdam, het LUMC in Leiden en de wereldwijde reputatie geniet. Het LUMC trekt hier vooral TU in Delft. Medewerkers van de TU Delft vernemen bijvoor- op met de TU Delft om stappen te zetten. Boudewijn Lelie-beeld onmiddellijk van hun partners uit de medische cen- veldt is hoogleraar ‘Biomedical Imaging’ aan beide instellin-tra, of hun technieken succesvol zijn in de kliniek en of er gen. “Ik probeer in Delft bestaande technische concepten teeventueel aanpassingen nodig zijn. Er wordt samengewerkt spotten en die, eventueel met aanpassingen, geïntroduceerdtussen onder meer natuurkundigen, werktuigbouwkundi- te krijgen in de kliniek in Leiden. Stel, er is een techniek om gen, elektrotechnici, hartchirurgen, cardiologen, radiologen, gezichten in foto’s te herkennen. Misschien kun je daar ook anesthesisten en softwarespecialisten. iets mee bij diagnose van hartziekten”, aldus Lelieveldt. De Jong over de fusie van beeldmaterialen: “CT, MRI en ul-3D trageluid hebben alle hun voor- en nadelen. Een CT-scan Vier jaar geleden schreven vertegenwoordigers van ge- toont kalk in de aderen goed, maar met MRI en ultrageluid noemde academische organisaties en de bedrijven OlDelft zie je beter hoe het hart functioneert. We proberen al die in-en Medis de aanvraag ‘Het hart in drie dimensies’. Het werd formatie over elkaar heen te leggen om een vollediger beeldingediend bij Pieken in de Delta, het toenmalige overheids- te krijgen. De gedachte van informatiebundeling bestondprogramma om het ondernemersklimaat in ons land te ver- twintig jaar geleden al. Dankzij snelle computers en snel-sterken. Auteurs waren onder anderen Wiro Niessen en Nico le verwerkingen kan de arts er nu steeds meer gebruik vande Jong. De eerste is hoogleraar medische beeldbewer- maken.”king aan zowel het Erasmus MC als de TU Delft. De Jong, de eerste Medical Delta-hoogleraar, dient eveneens beide Tijdorganisaties, maar dan als specialist op het vlak van beeld- Krestin voegt een vierde dimensie toe aan het betoog: tijd. opnamen. “Het project gaat er uiteindelijk om beter zicht te “Het hart heeft een complexe beweging. Het pompt niet al-krijgen op hartproblemen”, aldus De Jong. “Denk aan slecht leen, maar draait ook. Dan is het onvoldoende als je één 3D-functionerende kransslagaders of aan een verslechterde beeld hebt. Je wilt 3D-beelden over de tijd.” De hoogleraarpompfunctie van het hart. Rotterdam, Leiden en Delft rich- Radiologie benadrukt dat de steeds verfijndere beelden niet ten zich ruwweg op twee verbeteringen. De eerste is het alleen nuttig zijn voor diagnostiek. Bij behandelingen komen verwerven van beelden. Het hart heeft drie dimensies, dus ze ook om de hoek kijken. “We kunnen bijvoorbeeld beterwil je ook beelden in drie dimensies hebben. Met 2D-tech- bepalen wat de beste behandeling is. Neem een vernauwing nieken krijg je een vlak beeld van het hart en mis je het over- van een kransslagader. Alleen bij een significante vorm be-[6]
    • Verschillende 3D-afbeeldingstechnieken van het beelden. We hopen met ‘het hart in 3D’ soortgelijke informa-hart worden gecombineerd tot één weergave waarop tie te krijgen zónder het lichaam in te gaan.”vaatvernauwingen zichtbaar zijn. Wetenschappelijke massa De kracht van ‘Het hart in drie dimensies’ schuilt ook in de handel je met een stent. Anders heb je net zoveel baat bij betrokkenheid van bedrijven. “Zo kunnen wetenschappe-medicamenteuze behandelingen. Belangrijke kennis, want lijke resultaten sneller leiden tot commerciële toepassin-voor plaatsing van een stent is catheterisatie nodig, en dat is gen”, zegt Hans Reiber. Hij is niet alleen hoogleraar Medi-altijd belastend voor een patiënt. Ton van der Steen, hoofd sche Beeldverwerking in het LUMC, maar ook directeur van Biomedische Technologie van het Thorax centrum, Erasmus Medis Medical Imaging Systems. Deze producent van ana-MC en bestuurslid Medical Delta: “Dankzij samenwerking lysesoftware doet eveneens mee aan het project. Reiber tussen cardiologen, ingenieurs en het bedrijfsleven heb- werkt al 35 jaar samen met technische wetenschappers van ben we een enorme progressie gemaakt in afbeelden van de de TU Delft, eerst namens het Erasmus MC en later via het vernauwing van binnenuit via door catheterisatie verkregen LUMC. “Het mooie van Medical Delta is dat er een paraplu is voor samenwerking die voorheen incidenteel plaatsvond. Zo creëer je wetenschappelijke massa. Vroeger gebeurde Iedereen brengt zijn eigen het bijvoorbeeld dat Rotterdam en Leiden een vergelijkbare subsidieaanvraag indienden. Nu concurreren we niet meer, sterke punten in maar werken samen, waarbij iedereen zijn eigen sterke pun- ten inbrengt in een gezamenlijke aanvraag.” ■ [7]
    • Studenten leren over vakgrenzen heen te kijkenVerstand van kliniek én Foto: Hans Stakelbeek Dorette Spaans en Rick van der VlietDe curricula van technische en medische studies vertonen weinig overlap. Maarin de praktijk is het waardevol om van beide onderwerpen kennis te hebben.Medical Delta biedt studenten Geneeskunde daarom sinds vorig jaar met de minor Medische technologie de mogelijkheid technische vakken te volgen. Voortechnische studenten is er de minor Geneeskunde. door Desiree Hoving en Ilona van den BrinkSander van Lidth de Jeude (23) studeert Natuurkunde aan verschillend en je krijgt op een andere manier les. Daarnaastde Universiteit Leiden. “Ik heb voor de minor Geneeskun- hadden we heel goede docenten, die erg enthousiast overde gekozen omdat ik graag iets toegepasts wilde doen. Mijn de minor waren.” Bij de minor horen veel groepsopdrachten. studie is namelijk best abstract. Ik vond het ook erg leuk dat Sander: “We kregen veel vrijheid in de invulling van het pro-deze minor een samenwerking is tussen drie verschillende ject en het was leuk om samen te werken met studenten vanuniversiteiten. De sfeer in Delft, Leiden en Rotterdam is heel een andere studierichting. Opvallend was dat de medisch [8]
    • De indeling in faculteiten sluit niet aan op hoe het intechniek de natuur geregeld isstudenten zich vooral richtten op de apparaten, terwijl wij en heel divers. Ik heb onder andere opdrachten gedaan metons verdiepten in de medische vraagstukken.” studenten van de TU Delft. Zo hebben we gewerkt aan een De medische colleges hadden van Sander nog meer puur automatisch beeldverwerkingssysteem voor uitstrijkjes. Nor-medisch mogen zijn. “Veel natuurkundestudenten doen dit maal beoordeelt de arts de uitstrijkjes zelf. Wij hebben voor-echt als verbreding en dan hoef je niet per se een link te al naar het ontstaan en ontwikkelen en naar de microscopi-hebben naar wat je normaal studeert. Zo vond ik het blok in sche kenmerken van baarmoederhalskanker gekeken, terwijlLeiden, waarbij we samen met studenten Biomedische We- de technische studenten zich voornamelijk met de beeldver-tenschappen een vak volgden, erg leuk.” Sander wil nu ook werking bezighielden.”zijn bacheloronderzoek in de medische richting doen. “Tij- Maar af en toe draaiden de studenten de taken juist om. “Zo dens de minor heb ik geleerd dat er ontzettend veel moge- zijn de technische studenten naar Leiden geweest om met lijkheden zijn om als natuurkundige in een ziekenhuis of in laboranten de huidige handmatige beoordeling te bespre-biomedisch onderzoek aan de slag te gaan.” ken, en hebben wij de technieken van de huidige apparaten onderzocht. Door deze samenwerking konden we in korteDorette Spaans (22) studeert Molecular Science & Techno- tijd de mogelijkheden op het gebied van het beoordelen vanlogy aan de TU Delft. Dit studiejaar volgde ze de minor Ge- baarmoederhalskankercellen beschrijven en zelf een een-neeskunde. “Ik heb ooit overwogen geneeskunde te stude- voudig beeldverwerkingssysteem maken.”ren, maar uiteindelijk een andere keuze gemaakt. Nu kreeg ik Rick begint nu aan het vierde jaar van zijn studie Geneeskun-de kans om alsnog ‘een kijkje in de keuken’ te nemen. Het bij- de. Over twee jaar zal hij aan zijn specialisatie beginnen. “Ik zondere aan deze minor vond ik dat we met veel verschillen- zou dit ook als arts willen doen: mensen uit andere vakgebie-de disciplines in aanraking kwamen. We werkten samen met den erbij halen om oplossingen te bedenken voor een pro-onder andere studenten Natuurkunde, Industrieel ontwerpen bleem. Dat doen mensen van de allerbeste geneeskunde-en Geneeskunde. We kregen college van artsen en onder- universiteiten ter wereld ook. Zij durven samen te werken.” ■zoekers, maar ook van iemand uit de industrie.Daarnaast is het mooi om met gezondheid be-zig te zijn. Iedereen is wel eens ziek, en de on-derwerpen die we behandelden ken je uit je ei-gen omgeving.”Als aankomend ingenieur vindt ze de koppeling tussen techniek en geneeskunde heel logisch.Het is volgens haar vanzelfsprekend om dingen met elkaar te verbinden: “De indeling in facultei-ten sluit eigenlijk helemaal niet aan op hoe hetin de natuur geregeld is”, zegt ze. “Als je naar de mens als geheel kijkt, dan is biologie een lo-gisch vakgebied, maar zodra je wilt onderzoe-ken hoe signalen in het lichaam worden doorge-geven, dan komen natuurkunde en scheikundeom de hoek kijken. En als je iets mankeert, dan is geneeskunde weer belangrijk.” Foto: Arno MasseeRick van der Vliet (21) studeert Geneeskun-de aan het Erasmus MC. Hij heeft de minor Medische technologie eind 2010 afgerond. Sander van Lidth de Jeude“Het programma van de minor was erg goed [9]
    • Na tien jaar zit 10 procent van de prothesen losOp tijd ingrijpenLoszittende gewrichtsprothesen tend voor de patiënt”, aldus Valstar. Bij patiënten die te zwak zijn voor een operatie gebeurt dat soms nu al. De oude pro-vormen een toenemend ongemak in these wordt vastgezet met cement dat de arts via kleine gaatjes in het bot injecteert. Maar de oorzaak van het los-een vergrijzende samenleving. Onder- laten van de prothese blijft hiermee bestaan. Valstar: “Pro- thesen gaan loszitten doordat zich een fibreuze weefsellaagzoeker Edward Valstar wil dit probleem vormt tussen het bot en de prothese.” Dit is ontstekings- weefsel met daarin afweercellen die vergeefs proberen klei-veel eerder signaleren en voorkomen ne slijtagedeeltjes van de prothese op te ruimen. Deze cel- len scheiden stoffen af die het bot ernstig kunnen aantasten.dat patiënten opnieuw onder het mes Doordat het bot hierdoor dunner wordt gaat de prothese steeds losser zitten.moeten. “Voor dit onderzoek is de Biologische trucjessamenwerking tussen clinici en Op verschillende manieren is al geprobeerd het ontstekings- weefsel te verwijderen. Gentherapie waarbij een virus wordt technici essentieel.” ingespoten dat ontstekingsweefsel tot zelfdoding aanzet, was omslachtig en gaf bijwerkingen. “We onderzoeken nu verschillende technische oplossingen om te kijken wat hetdoor Raymon Heemskerk beste werkt”, zegt Valstar. “We proberen bijvoorbeeld of we het weefsel met een sterke waterstraal los kunnen snijden en dan weg kunnen zuigen. Daarvoor ontwikkelen we flexi-B ij vrijwel alle bewegingen die we maken belasten we bele instrumenten die door een klein gaatje naar binnen kun- onze gewrichten. Vooral knieën en heupen krijgen het nen.” Ook onderzoeken promovendi de bruikbaarheid van Foto: Arno Massee soms zwaar te verduren. Ze kunnen gelukkig wel te- instrumenten die nu al voor wortelkanaalbehandelingen wor-gen een stootje, maar gaan toch niet bij iedereen een leven den gebruikt. Verder is er gekeken naar het wegbranden metlang mee. “Wereldwijd worden er ieder jaar zo’n 2,5 miljoen laserstralen. “Daarbij is het probleem dat het gezonde weef-heup- en knieprothesen geplaatst”, vertelt dr. ir. Edward Val- sel niet te warm mag worden.” Biologische trucjes vormen star, orthopedisch onderzoeker. Door de vergrijzing zal dat een andere mogelijkheid die wordt onderzocht. “We kijkenaantal in 2030 verdubbeld zijn, zo wordt verwacht. “Prothe- of het mogelijk is het ontstekingsweefsel om te zetten in bot.sen zijn een goede vervanging van een versleten gewricht. Dat doen we samen met de onderzoeksgroep van LUMC-Probleem hierbij is dat de prothese soms los gaat zitten. Na professor Clemens Löwik.”tien jaar is dat bij ongeveer 10 procent van de prothesen het geval.” Een loszittende prothese kan veel pijn en ongemak De toekomstveroorzaken. Vaak wordt er dan gekozen voor een operatie Een loszittende prothese weer goed vastzetten is mooi, maar waarbij de oude prothese wordt vervangen door een nieuwe. Valstar zou liever nog eerder ingrijpen, vóórdat de prothe- se los gaat zitten. “We willen onderzoeken of al in het beginOntstekingsweefsel voorspeld kan worden wie veel kans heeft op een loslatendeOm een loszittende prothese te verwijderen moet het bot prothese.” Daarvoor gebruikt hij computerprogramma’s die soms zelfs gespleten worden. Dat is eigenlijk te drastisch, kunnen zien waar de prothese zich precies bevindt.vonden Valstar en prof. Rob Nelissen, orthopedisch chi- Na het plaatsen van de prothese wordt er een scan gemaakt rurg in het LUMC. “De prothese zelf is meestal nog hele- en na een aantal maanden weer, zodat gevolgd kan wordenmaal goed, daarom willen we die liever opnieuw vastzetten of de prothese ten opzichte van het bot verschuift, een te-in plaats van een nieuwe plaatsen. Dat is veel minder belas- ken dat hij niet goed vast zit. “Bij 90 procent van de prothe-[ 10 ]
    • We kijken of het mogelijkis het ontstekingsweefselom te zetten in botsen gaat het goed, maar we weten nu niet bij wie het niet king tussen deze twee instituten essentieel. “Als je een tech-goed gaat. Dat willen we veranderen. Stel dat je dan tijdens nicus en een clinicus bij elkaar zet is er altijd kennisuitwisse-de eerste controle ziet dat de prothese vastzit, dan hoeft de ling. Soms botsen de culturen natuurlijk ook wel. Dan wil de patiënt pas over een jaar of vijf terug te komen. Terwijl je de arts iets bijvoorbeeld te snel en de technicus te mooi. Maarloszittende prothesen vaker moet controleren zodat je op tijd ik zou absoluut niet voor elkaar kunnen krijgen wat ik wilkunt ingrijpen. Het liefst dus niet door een nieuwe prothese te zonder deze samenwerking. Voor de diepgang die nodig isplaatsen, maar met een niet-belastende ingreep waarbij het zijn clinici en technici allebei nodig”, aldus de orthopedischontstekingsweefsel wordt verwijderd of omgezet in bot terwijl onderzoeker die zijn tijd verdeelt tussen Leiden en Delft. je de prothese vastzet met cement. Dat is de toekomst.” “Soms ga ik op een middag heen en weer; met de trein is het maar achttien minuten. Dat heb je niet op veel plekken inDiepgang de wereld.” ■Valstar, die een technische achtergrond heeft, is zowel bij deTU Delft als het LUMC aangesteld. Hij noemt de samenwer- [ 11 ]
    • Van Health Science & Technology tot Europees consortiumVijf jaar Medical DeltaWat begon als een samenwerking tussen onderzoekers, heeft zich in vijf jaar tijdontwikkeld tot een cluster met internationale uitstraling. Medical Delta draait omde ambitie om met vereende krachten de gezondheidszorg te innoveren en eeneconomische motor voor de regio te creëren. Daar past een organisatie bij dievooral verbindingen legt, tussen partners onderling en met de buitenwereld.Verbindingen met soortgelijke clusters in Europa hebben nu tot het HealthTIES-consortium geleid.door Diederik RepD e traditionele grenzen tussen wetenschap en techno- HealthTIES bevestigt nu dat Nederland meedoet in de Euro- logie vervagen. Sterker nog, innovaties lijken juist daar pese eredivisie van de innovatieve zorg.” Om de subsidie zelf te ontstaan waar de grenzen met bravoure worden gaat het hem niet. “Dat is slechts aanjaaggeld. Belangrijker is overschreden. Al jaren leggen algemene universiteiten ver- dat de erkende Europese regio’s onderling kennis en ervaring bindingen met de technische universiteiten. Zo ontstonden in uitwisselen.” Rode draad is dat kennisinstellingen, bedrijven het verleden gemeenschappelijke opleidingen tussen de Uni- en overheden gezamenlijk optrekken om antwoorden te vin-versiteit Leiden en de TU Delft met namen als ‘Life Science & den op maatschappelijke problemen en economische kansenTechnology’. Vijf jaar geleden lanceerde de Delftse hoogleraar benutten. Medical Delta vormt het cement tussen die drienatuurkunde Ted Young de term ‘Health Science & Techno- partijen, ook wel de Triple Helix filosofie genoemt.logy’ om de groeiende samenwerking op medisch-technisch gebied tussen Leiden, Delft en Rotterdam te belichten en ver- Locomotievender te stimuleren. De realisatie dat de regio op dit gebied een Volgens Hogendoorn is er geen sfeer van concurrentie maar bijzonder potentieel kent, kreeg daarna vleugels en werd ‘Me- synergie tussen de HealthTIES regio’s. “We koppelen ster-dical Delta’. Overheden en bedrijven sloten zich aan, plan- ke locomotieven aan elkaar.” Deze koppeling heeft in kortenen werden gesmeed. “De liefde kwam vanaf de werkvloer en tijd al de eerste onderzoekssubsidies opgeleverd. Op de lan-groeide richting de top, niet andersom,” vertelt Young. ge termijn koersen Medical Delta en haar Europese partners naar een stevige rol binnen de plannen van het ‘European In-Rode draad stitute of Innovation and Technology’ (EIT). Ook op econo-Pancras Hogendoorn, hoogleraar pathologie aan het LUMC - misch vlak verwacht Hogendoorn veel van HealthTIES. “Als zijn collega in Oxford noemde hem bij de start van het cluster in Zürich ons vertelt hoe het de valorisatie (het HealthTIES “a man with great vision” - coördineert de bijdra- omzetten van kennis naar commercieel gezien interessante Foto: Arno Masseege van Medical Delta aan HealthTIES. “Een enorme erken- producten, processen of diensten – red.) regelt, dan luisteren ning”, noemt hij de subsidie vanuit het Europese Regions wij vol ontzag.” ■of Knowledge-programma. “Op het internationale speelveld moet je je sterkste kaart uitspelen. De overheid heeft methaar steun voor ons voorstel een goede keuze gemaakt.[ 12 ]
    • HealthTIES HealthTIES bevestigt dat Nederland meedoet in de Europese eredivisie van de innovatieve zorg HealthTIES Onder de slogan ‘Technologische Innovaties en Economisch Succes’ heeft het HealthTIES-consor- tium een subsidie van 2 miljoen euro ontvangen vanuit het Zevende Kaderprogramma van de EU, specifiek bedoeld om kennisintensieve regio’s te versterken. Naast Medical Delta nemen de kennis- regio’s Oxford & Thames Valley (Engeland), Zürich (Zwitserland), BioCat (Catalonië) en Észak-Alfö- ld (Hongarije) deel. HealthTIES ging in oktober 2010 van start. Zie www.HealthTIES.eu. [ 13 ]
    • Geneesmiddelen snellerVan lab naar markt. Van knowhowtot product. Bedrijven in Medical Delta vertalen inzichten naar eencommercieel niveau.door Gerben StolkE en succesvol middel tegen reuma, de ziekte van Crohn en andere auto-immuunziekten. Een medicijn om te voorkomen dat mensen overlijden aan de ziekte vanDuchenne, een erfelijke spieraandoening bij mannen. Vocht-sensoren die duidelijk maken wanneer de luier van ouderemensen vochtig is, zodat medewerkers in een verpleeghuisdie tijdig kunnen vervangen en ook voorkomen dat iemandonnodig wordt geholpen. Het zijn stuk voor stuk producten die tot stand kwamen nadat bedrijven in Medical Delta had-den voortgeborduurd op kennis uit universiteiten. De basisvoor de medicijnen tegen reuma en Duchenne werd gelegd inhet LUMC, waarna achtereenvolgens de bedrijven Remicade Multinationalsen Prosensa de slag maakten naar introductie op de markt. Het Leiden Bio Science Park bestaat sinds 1984. De Univer- siteit Leiden, de Gemeente Leiden, het LUMC en de onderne-Dichtbij gevestigd mersvereniging van het Bio Science Park richtten in 2006 de Het fundament voor de vochtsensoren werd gelegd aan de LBSP-foundation op om het park verder te ontwikkelen. Hier-Erasmus Universiteit Rotterdam. Twee studenten bouwden onder vallen ongeveer zeventig bedrijven. Evenals bij Scien-er hun onderneming Salusion omheen. De bedrijven hebben ce Port Holland is het scala breed. Relatief groot is het aantal met elkaar gemeen dat ze deel uitmaken van Leiden Bio Sci- spin off-bedrijven, opgezet door onderzoekers van een ken-ence Park (LBSP) of Science Port Holland. Dat zijn bedrijven- nisinstelling. Maar er zijn ook ondernemingen waartoe het ini-parken die samenwerken met Medical Delta. Ze zijn er ook tiatief is genomen door multinationals. Die laten er research &dichtbij gevestigd. “Science Port Holland is in 2008 door de development verrichten in samenwerking met een gerenom-Gemeenten Delft en Rotterdam en de TU Delft opgezet met meerde kennisinstelling. “Het draait bij ons om biotechno-als doel de innovatieve bedrijvigheid in de regio te stimuleren logie”, zegt Nettie Buitelaar, directeur van Leiden Bio Scien-en vijf innovatiecampussen te ontwikkelen.” Dat zegt marke- ce Park. “Het doel is geneesmiddelen sneller bij de patiënt te ting director Job Nijs van Science Port Holland. “Een van de brengen. Het vergt veel tijd en deskundigheid om kennis om drie thema’s is de medische sector. Onder de laatste vallen te zetten naar een marktproduct. Vaak besteden bedrijvenzorg, beeldvormende technieken en doelgerichte moleculaire veel taken uit die nodig zijn om tot een eindresultaat te ko-biologie. Op het sciencepark van de TU Delft hebben zich bij- men. Het mooie van LBSP is dat de zeventig bedrijven samen voorbeeld al ruim vijftig bedrijven gevestigd.” met de kennisinstellingen alle schakels in het proces beheer-[ 14 ]
    • naar patiënt Vijf jaar geleden kende Delft geen medische ondernemin- gen. Nu zijn het er zeventien sen. Dus van het moment dat een molecuul wordt ontdekt tot de ontwikkeling van een product. Samenwerken en netwerken is de meerwaarde van wat hier in Leiden tot stand is gebracht en ook van wat is gerealiseerd in de hele Medical Delta.” Ambitieus Foto: Kees Nuyten, copyright Salusion B.V. Nijs plaatst de een-tweetjes tussen kennisinstellingen in een maatschappelijke ontwikkeling. “Qua kennis behoort Neder- land op vele vlakken minstens tot de subtop van de wereld. We scoren minder goed met de ontwikkeling van innovatie- ve bedrijven. Gelukkig zijn universiteiten zich in de afgelopen jaren niet langer hoofdzakelijk gaan richten op onderwijs en kennisontwikkeling. Het gaat steeds meer om de vertaalslag van kennis naar markt. Neem incubator YES!Delft. Daar vind Het bedrijf Salusion ontwikkelde een sensorsticker die je veel ambitieuze, startende bedrijven die samenwerken met aangeeft wanneer een luier verwisseld moet worden kennisinstellingen. Vijf jaar geleden kende Delft geen onder- nemingen in de medische sector. Nu zijn het er zeventien.” ■ ‘We moeten uitdragen dat we soms de beste zijn’ Excellente kennis omzetten in banen. Dat is wat de TU Op onderdelen is Medical Delta excellent. Maar dan is Delft, het LUMC en het Erasmus MC hebben gevraagd het wel zaak dat te laten zien. We moeten op een nette aan immunoloog, ondernemer en hoogleraar Kennisva- manier uitdragen dat we soms de beste zijn.” Claassen lorisatie in de Life Sciences Eric Claassen. “Het is mijn is hoogleraar aan het Erasmus MC. Onder de noemer taak voor Medical Delta de grootste opdrachten van be- van Medifocus Lelystad bv is hij bovendien al jaren ac- drijven binnen te halen.” tief als ondernemer. De immunoloog ontwikkelt bedrij- Waarom kiezen farmaceutische bedrijven bij de om- ven die voortvloeien uit onderzoek in het Erasmus MC. vangrijkste onderzoeken of de meest uitgebreide ont- Claassen kent dus zowel de academische als de be- wikkeling van medicijnen vaak bijvoorbeeld voor Duits- drijfskundige wereld. land of Amerika? Waarom zetten ze geen voet aan wal Hij zegt: “Medical Delta krijgt veel opdrachten van de in de Medical Delta? Eric Claassen kan er eigenlijk geen industrie. Maar het kan beter. We willen strategische, antwoord op bedenken. “Neem nou het bestuderen van langdurige en industriële relaties aangaan met de ziekteprocessen in weefsel. Onze kennisinstellingen en grootste partijen. Stel, een groot bedrijf in hartkathe- bedrijven hebben de hardware en de software. We kun- ters wil een klinisch onderzoek verrichten dat tientallen nen moleculen bestuderen door ze fluorescerend te ma- miljoenen euro’s kost. Wij moeten ons zo gaan presen- ken. We hebben de pathologische kennis. teren dat we niet meer worden voorbijgelopen.” [ 15 ]
    • Landelijk centrum met nanoscopen opent dit najaar zijn deurenSupermicroscopen voorTwee splinternieuwe microscopen zijn zijn dan een nanometer oftewel een miljoenste millimeter. Een ervan zal gebruikt worden om biomoleculen, eiwitten bijvoor-afgelopen juni afgeleverd in een nieuwe beeld, of DNA, atoom voor atoom in kaart brengen. De andere om ze voor het eerst te bekijken in hun natuurlijke habitat, devleugel van de Faculteit Wiskunde en levende cel. Het is geen eenvoudige opgave om zo’n resolutie te halen bij het bekijken van dergelijke fragiele biomoleculen.Natuurwetenschappen in Leiden. Deze Feestelijk geopendmicroscopen ‘kijken’ niet met licht maar De nanoscopen van NeCEN behoren dan ook tot de wereld- wijde top in elektronenmicroscopie. “Rondom deze appara-met elektronenbundels. Zo ontrafelen ten zal een centre of excellence ontstaan waar wetenschap- pers uit de hele wereld metingen komen doen en ervaringenze de mysteries van eiwitten en andere kunnen uitwisselen,” vertelt Peter Peters (Nederlands Kanker Instituut/TU Delft). Samen met Henny Zandbergen (TU Delft), biologische moleculen in en rond de Jan Pieter Abrahams (Universiteit Leiden) en Bram Koster (LUMC) geeft hij leiding aan het centrum dat op 27 oktober levende cel. feestelijk geopend wordt. Kosten: ruim 12 miljoen euro. Mijlpaaldoor Diederik Rep In 2008 stak een zestal wetenschappers van verschillende universiteiten de koppen bij elkaar. Allen werkten ze met elek- tronenmicroscopen, allen zagen zij fascinerende mogelijkhe- den voor de toekomst. De visie van de zes mondde uit in eenR uim vier meter hoog zijn ze, de microscopen van het voorstel voor de commissie ‘Nationale Roadmap Grootscha- ‘Nederlands Centrum voor Elektronen Nanoscopie’ lige Onderzoeksfaciliteiten’. Sindsdien hebben universitei- (NeCEN). De wetenschappers die er straks mee gaan ten, medische centra en overheden zich achter het plan ge-werken, hebben het niet over microscopen maar over nanos- schaard en is het centrum bijna operationeel. “NeCEN is een copen, aangezien ze kunnen inzoomen op details die kleiner mijlpaal in mijn carrière,” zegt Peters, één van de plannenma- kers van het eerste uur. “Metingen met de microscopen zul- len nieuw licht werpen op tal van biologische vraagstukken.” Minder dierproeven Open access Ook Abrahams, hoogleraar Biofysische Structuurchemie Peter Peters boekte eerder dit jaar al zijn eerste in Leiden, staat te popelen om de apparatuur te gebruiken. succes met NeCEN. Dankzij een Europese subsidie “Met deze microscopen wil ik kristallen in kaart brengen ging het internationale consortium NOTOX, gericht op het terugdringen van dierproeven, van start. “De uitdaging is om gifstoffen te herkennen zonder ze op dieren uit te proberen. De nanoscopen van Ne- De beste CEN gaan hieraan bijdragen door minuscule ver- storingen in het functioneren van de cel zichtbaar onderzoeksvoorstellen te maken wanneer deze in contact wordt gebracht met potentiële gifstoffen,” aldus Peters. krijgen prioriteit[ 16 ]
    • in Leideniedereen Driedimensionale elektronenmicroscopische reconstructie van een deel van een cel. Roze gekleurd is een mitochondrion, een soort energiecentrale. die we tot dusver niet konden onderzoeken. Eiwitten die het wetenschappers uit de hele wereld welkom zijn bij NeCEN. doelwit zijn van geneesmiddelen bijvoorbeeld. Er zijn heel De beste onderzoeksvoorstellen krijgen prioriteit, welke dat wat doorbraken te verwachten.” Maar hij haast zich om te zijn bepaalt een onafhankelijk panel van experts.” Daarnaast benadrukken dat hij geen voorrang heeft bij het gebruik van kunnen bedrijven meettijd op de apparatuur inkopen. “Ne- de microscopen van NeCEN. “Open access betekent dat CEN moet zichzelf kunnen bedruipen.” Trillingsvrij De eerste horden, de financiering en bouw van het cen- State of the art trum, zijn nu bijna genomen. Waarom viel de keus op Lei- den? Abrahams: “Toen we op zoek gingen naar een plek De microscopen van NeCEN worden opgebouwd om NeCEN te bouwen, gaven de Medical Delta-partners uit het geavanceerde ‘Titan’ platform dat door de aan hoe belangrijk zij dit landelijke centrum vonden. Met zo- Nederlandse fabrikant FEI is ontwikkeld. FEI blijft veel gewicht in de schaal had NeCEN de perfecte locatie nauw betrokken bij NeCEN en zal er technologische gevonden.” Die locatie grenst niet toevallig aan het Leiden innovaties testen om ze in haar productlijn integre- Cell Observatory, een laboratorium waar eveneens onder- ren. “Over enkele jaren zullen ‘onze’ nanoscopen zoek wordt gedaan naar de bouwstenen van de cel. “De commercieel beschikbaar worden,” voorspelt Abra- Universiteit Leiden heeft een trillingsvrije oase gebouwd hams. “Tegen die tijd zijn wij samen met FEI alweer om de microscopen van NeCEN te huisvesten.” Trillingen met verdere verbeteringen bezig. NeCEN is en blijft door langsrijdend verkeer (of enthousiaste wetenschappers) state of the art.” zijn immers desastreus als de gevoelige nanoscopen willen doordringen in de wereld van afzonderlijke atomen. ■ [ 17 ]
    • Ouderdomsonderzoek met superlatieven bestrooidHet grande idée van de“Ouderdom is binnenkort te genezen” en “de mens kan duizend jaar worden”.Deze prikkelende uitspraken die deBritse ouderdomsonderzoeker Aubrey de Grey recentelijk in dagblad Trouw deed, jagen zijn Leidse vakgenoot prof. Rudi Westendorp niet op de kast. door Diederik Rep“D e Grey is een over-optimist maar het principe van zijn boodschap deugt. Nu al stijgt onze le- vensverwachting met drie jaar per decade”, zegtprof. Rudi Westendorp. Mensen die nu geboren worden zul-len gemiddeld meer dan honderd jaar oud worden, een en-keling zelfs 150. Met innovaties op het gebied van de ou-derenzorg kunnen mensen langer gezond blijven zonder degebreken die we nu associëren met ouderdom.” worden de ouderen dus ook steeds ouder. Westendorp merkt hoe zorgen over deze ontwikkelingen de weten-Vergrijzing schapsfinanciers hebben bereikt. “Het vakgebied bloeit als Ouderdomsonderzoek wordt sinds enkele jaren in één adem nooit tevoren.” Goed voorbeeld hiervan is het in 2008 opge-genoemd met de veelbesproken vergrijzing. Het CBS becij- richte ‘Netherlands Consortium for Healthy Ageing’ (NCHA), ferde afgelopen juni dat de vergrijzing in Nederland aan het dat recent door een internationaal panel van deskundigenversnellen is. In 2011 zullen er meer 65-plussers bijkomen als “excellent” werd beoordeeld. Erasmus MC en LUMC vor-dan in de afgelopen vijf jaar bij elkaar opgeteld. Daarnaast men het hart van deze publiek-private samenwerking, die lange tijd door Westendorp geleid werd. ReparerenOns uiteindelijke doel is “Ook binnen het NCHA hebben we ons lange tijd geconcen- treerd op onderzoek naar de genetische oorzaken van ver-iedereen zolang als mogelijk oudering. De genetica zou het geheim van de ouderdom onthullen en daarna zouden we de gevolgen van de ouder-gezond en succesvol ouder dom, de aangerichte schade, kunnen aanpakken. Nu richten we ons steeds vaker op het repareren van die schade, zelfste laten worden wanneer nog niet helemaal duidelijk is welke fundamentele biologische oorzaken er aan ten grondslag liggen.” De Grey [ 18 ]
    • samenwerking Opzienbarende samenwerking Het Netherlands Consortium for Healthy Ageing (NCHA) werd in 2008 als publiek-private samenwer- king opgericht door het Erasmus MC en het LUMC. Het gaat dit jaar de tweede fase in, waarbij het con- sortium wordt uitgebreid met universiteiten, me- dische centra en bedrijven. De eerste fase van het NCHA werd afgesloten met een zelfevaluatie en een beoordeling door een onafhankelijk panel van inter- nationale experts. Het eindrapport hiervan, dat in maart 2011 werd gepresenteerd, is doorspekt met superlatieven. Niet alleen krijgt het NCHA de maxi- male score (5 uit 5) op alle criteria (kwaliteit, pro- ductiviteit, relevantie, valorisatie en levensvatbaar- heid), het consortium wordt ook geprezen om de effectieve manier van samenwerken, dat door het panel “opzienbarend” wordt genoemd. “Het NCHA heeft geleerd dat iedereen wint door samen te wer- ken in plaats van concurreren”, concludeert het rapport. Wat is het geheim van het succes? Wes- tendorp: “Het beeld dat wordt opgeroepen door de term ‘gezond ouder worden’ is zeer sterk. Het is een helder einddoel op basis waarvan we er in ge-is een exponent van die benadering. “Ons uiteindelijke doel slaagd zijn om experts uit allerlei disciplines te la-is om iedereen zolang als mogelijk gezond en succesvol ou- ten samenwerken in gerichte proefprojecten. Weder te laten worden.” hebben op allerlei onderwerpen een snelle vertalingRegeneratieve geneeskunde, de wetenschap van het her- naar patiëntenzorg gemaakt.” Ondanks de eerstestel, draait traditioneel om gentherapie en stamcellen. Wes- successen breekt Westendorp een lans voor door-tendorp: “Ik zie ook een biofysische variant in ontwikkeling: gaande vernieuwing en verbetering. “Ik zou graagwe kunnen biosynthetische materialen en technologieën in- nog meer nadruk zien op de tweeledige aanpak vanzetten om biologische functies over te nemen wanneer die het ouderdomsonderzoek, namelijk via fundamen-beschadigd zijn.” Denk aan een minuscuul implantaat op teel begrip én via praktische herstelstrategieën.”het niveau van zenuwcellen dat beschadigde gehoorfunctieskan herstellen. Dit type technologie is van een hele ande-re orde dan een extern gehoorapparaatje, legt Westendorp samenwerking. Dat de drie centra zo dicht bij elkaar liggen,uit. “Het vereist een intensieve samenwerking tussen medici, maakt het alleen maar makkelijker. De eigen, unieke culturenwetenschappers en technologen. Die samenwerking was tot en expertisen zijn complementair.” Essentieel is dat iedereen dusver nog spielerei.” meewerkt aan vernieuwing van het verouderingsonderzoek. “Modern onderzoek vraagt om openheid en om flexibele, in-Ontzuiling terdisciplinaire onderzoeksomgevingen in plaats van de tra-“Medical Delta is de gedroomde motor voor een dergelijke ditionele lange onderzoeklijnen. Medical Delta is een grandesamenwerking, stelt Westendorp. “Ik geloof heilig in dit type idée dat ontzuiling vertegenwoordigt.” ■ [ 19 ]
    • Virtuele dokter spreekttaal van de patiëntMet het DiabetesStation kunnen is van allochtone afkomst en sommige van hen, zoals Hin- dostanen en Chinezen, krijgen gemiddeld op jongere leef-patiënten met suikerziekte zelfstandig tijd diabetes en hun complicaties zijn erger. Vanwege de vele culturen in Rotterdam worden er op de diabetespoli in het allerlei metingen verrichten. Het spoort Eramus MC ook maar liefst 168 talen gesproken. “Ik vroeg me af of we die patiënten in de spreekkamer wel bereikten.ze bovendien aan om af te vallen en Via hun tolk gaven ze aan hun best te doen hun diabetes goed te reguleren, maar ik dacht: dit moet anders.” hun medicijnen trouw te nemen. Groot zorgprobleem“Patiënten verkiezen deze virtuele arts Daarnaast zijn er ook culturele verschillen die een goede be- handeling in de weg kunnen staan. “Sommige culturen kij-zelfs boven een echte arts.” ken vreemd aan tegen het gebruik van preventieve medicij- nen. Die patiënten moet je dus extra goed overtuigen van het belang van de behandeling”, aldus Sijbrands. Hij ver-door Raymon Heemskerk wachtte patiënten beter te kunnen helpen doordat het Dia- betesStation ze direct in hun eigen taal aanspreekt en hun culturele waarden in acht neemt. Tegelijkertijd wil hij de H et DiabetesStation waarmee patiënten zelf hun enorme druk op de diabetespoli verlichten. “Diabetes is een bloeddruk meten, bloedprikken en foto’s van ogen groot zorgprobleem. Het aantal patiënten groeit in Neder- en voeten laten maken is bedacht door Eric Sij- land jaarlijks met 9 procent. En de directe zorgkosten bedra-brands, hoogleraar Interne Geneeskunde aan het Erasmus gen nu al 1,6 miljard euro.”MC. “Als verwijscentrum voor andere ziekenhuizen zien we alleen diabetespatiënten met complexe problematiek”, ver- Snel terugverdiendtelt hij. “Zij hebben vaak al allerlei complicaties, zoals oog- Een proef met het DiabetesStation in het Erasmus MC ver-problemen en hartinfarcten.” 70 procent van de patiënten liep uitstekend. Sommige patiënten waren er zelfs zo en- Gebruiksvriendelijk Mert Mumcu (19) heeft sinds zijn dertiende diabetes. Kort geleden heeft hij de jeugdarts verruild voor de diabetespoli voor volwassenen. Hij was hier een van de eerste patiënten die het DiabetesStation als proef gebruikt heeft. “Ik heb bijna alles gedaan: mijn bloeddruk, bloedsuiker en BMI bepaald en oog- foto’s gemaakt. Het is zeer gebruiksvriendelijk”, vertelt de student Internatio- nal Business Administration. Zeker voor een stad als Rotterdam, waar veel Foto: Jan van Rietschoten oudere allochtonen wonen, vindt hij het apparaat een schot in de roos. “Mijn opa bijvoorbeeld zou het prettig vinden om in zijn moedertaal, het Turks, te worden aangesproken. Nu gaan mijn vader of moeder vaak mee naar de dok- ter om te vertalen, maar dat is toch lastig.” Zelf twijfelt hij of hij liever het Di- abetesStation heeft dan een echte arts. “Ik heb nog wel eens vragen over mijn ziekte en daarmee wil ik wel bij een arts terecht kunnen”, aldus Mumcu. “Maar voor de korte controles vind ik het DiabetesStation heel handig.”[20]
    • Foto: Arno MasseeProf. Eric Sijbrands bedacht een apparaat waarmee diabetespatienten zelf hun gezondheid kunnen monitoren.thousiast over dat ze niet meer naar de echte arts wilden.Sijbrands: “Rond de feestdagen konden ze even niet bij het Diabetesstation terecht en daar kwamen patiënten aan de Patiënten ontvangenbalie over klagen. Ik had wel gehoopt dat de ‘arts 2.0’ veel patiënten zou aanspreken, maar dat ze zouden aangeven een sms’je met hunhet contact met de virtuele arts persoonlijker te vinden danmet een echte arts, dat had ik echt niet verwacht.” bloeddrukwaarden enHet DiabetesStation is nu klaar voor de volgende fase: in-voering op een aantal plaatsen in Nederland. Sijbrands: “Het artsen krijgenapparaat is geschikt voor grote huisartsen- of thuisorgani-saties waar minimaal vierduizend diabetespatiënten onder bericht als hun patiëntcontrole zijn. Het is dure technologie en het is dus zonde als het apparaat te weinig gebruikt wordt, maar instellingen met erg slecht scoortgrote aantallen patiënten hebben de aanschafprijs heel snelterugverdiend.” Sijbrands denkt dat er in Nederland uitein-delijk plaats is voor zestig DiabetesStations. Maar ook in het Het vrolijk gekleurde DiabetesStation werd mede vormgege-buitenland melden zich geïnteresseerden. “In Duitsland en ven door medewerkers van de afdeling Industrial design vanTurkije gaan we er binnenkort een aantal plaatsen.” de TU Delft. Psychologen van de Erasmus Universiteit Rot- terdam maken speciale modules die patiënten voorgescho-Tips teld krijgen als ze het DiabetesStation gebruiken. Een van Het DiabetesStation is samen met IPT Telemedicine ont- die modules geeft patiënten tips om regelmatig hun medicij-wikkeld, een dochter van KPN. “Er komt veel communica- nen te gebruiken, als ze aangeven daar moeite mee te heb-tietechnologie bij kijken”, zegt Sijbrands. “Patiënten ontvan- ben. Een andere helpt werkverzuim te voorkomen. Alle mo-gen een sms’je met hun bloeddrukwaarden en behandelaars dules zijn nu in de zes meest gesproken talen beschikbaar: krijgen bericht als hun patiënt erg slecht scoort. Zij kunnen Nederlands, Duits, Engels, Frans, Turks en Arabisch. Portu-hierbij zelf aangeven hoe en wanneer zij hierover geïnfor- gees en Spaans worden momenteel ontwikkeld: “Nog maar meerd willen worden.” 160 talen te gaan”, zegt Sijbrands laconiek. ■ [ 2 1]
    • Zelfde ziekte, andere pilGeneeskunde op maat heeft de toe- bijvoorbeeld het gen kent dat ervoor zorgt dat er in een fa- milie veel darmkanker voorkomt, dan hoeven alleen nogkomst. Onlangs werd nog bekend dat de familieleden met een positieve gentest elke twee jaar een darmonderzoek te ondergaan.” Zelf houdt Van Ommen er 29 miljoen euro beschikbaar komt zich onder andere bezig met de spierziekte van Duchenne, waarvoor hij de exon-skipping-therapie bedacht. “Het gaat voor zeven onderzoeksprojecten naar meestal om een ontbrekend deel van een gen. Maar daar- in zijn honderden verschillende variaties. De grootste behan-personalized medicine. Dat wil zeggen: delbare variant komt voor bij 14 procent van de patiënten, maar de andere subgroepen zijn veel kleiner. Voor elke vari-niet meer dezelfde pil of therapie voor ant heb je een andere therapie nodig. De vraag is: hoe krijg je dan nog een groep patiënten bij elkaar die groot genoegiedereen, maar voor elk individu de is om statistiek te bedrijven? Kun je groepen gaan combine- ren?” Dat is iets waar de personalized medicine in het alge-perfect toegesneden oplossing. meen last van heeft. “Een medicijn voor kleine subgroepen is moeilijker te registreren. Het is verleidelijk om de kleine groepen dan maar te laten liggen, maar dat doen we voordoor Diana de Veld Duchenne niet.” Antidepressivum“D e grootste vooruitgang in de strijd tegen ziek- De praktijk is er al. Jesse Swen, ziekenhuisapotheker in het ten is te danken aan betere hygiëne en voeding, LUMC, kijkt naar het effect van genetische verschillen op de antibiotica en vaccinatie. Wat er nu nog over- werking van geneesmiddelen. “Je kunt je voorstellen dat jeblijft zijn systeemfouten, die - vaak samen met infecties, om- bijvoorbeeld de dosis moet verhogen als iemand met eengeving en leefstijl - tot ziektes kunnen leiden”, vertelt prof. bepaalde genetische variant een medicijn sneller afbreekt.”Gert-Jan van Ommen (Humane Genetica, LUMC). Dat niet Genetische verschillen kunnen ook leiden tot een andere iedereen een even sterk gestel heeft, is duidelijk. Kijk maar reactie op een geneesmiddel door middel van veranderin-naar families waarin veel mensen heel oud worden, of naar gen in de receptor, enzym of ionkanaal waarop het genees-mensen die eigenlijk heel ongezond gedrag vertonen maar middel aangrijpt “Als iemand een andere receptor heeft, daar wonderwel mee weten te overleven. Of mensen met krijg je een ander effect.” Met kennis van deze zaken kanzwaar overgewicht. Van die groep blijft 15 tot 20 procent de dosering of de keuze voor een bepaald geneesmiddelgewoon gezond. Zij moeten een bijzondere genetische worden aangepast.opmaak hebben. “In Nederland zijn alle huisartsen, ziekenhuizen en stads-“Geneesmiddelen werken beter als je probeert de therapie apothekers aangesloten op een database waarin de beken-aan te passen aan zulke genetische verschillen tussen men- de polymorfismen – vrij veel voorkomende genvarianten – sen”, aldus Van Ommen. “En als je je realiseert dat achter met een bijbehorend (dosis)advies zijn opgeslagen”, dezelfde ziekteverschijnselen andere mechanismen kunnen vertelt Swen. Als een patiënt met een genetische variant van schuilen.” een leverenzym (CYP2D6) bijvoorbeeld het antidepressivum nortriptyline krijgt voorgeschreven, dan ziet de arts of Moeilijk te registreren apotheker automatisch dat hij de dosis moet aanpassen.Ziekten als leukemie en borstkanker kunnen steeds nauw- Nederland is daarin een voorloper. “Onze richtlijnen stam-keuriger in subtypes onderscheiden worden, met een beter men al uit 2005. De VS zijn afgelopen jaar pas begonnen, afgestemde behandeling als gevolg. Maar ook voor scree- vandaar dat ik binnenkort naar Stanford ga om ze te hel-ning kan personalized medicine gevolgen hebben. “Als je pen.”[2 2]
    • Genetische verschillenkunnen leiden tot eenandere reactie op eengeneesmiddelVoedingssupplementenProf. Cock van Duijn is hoogleraar Genetische Epidemiolo-gie aan het Erasmus MC. “We zijn in Rotterdam bezig met de vraag: hoe vertaal je de snelgroeiende maar verre van complete kennis naar de gezondheidszorg en preventie?” Dat is vooral een uitdaging voor complexe ziektes als Alzhei-mer, die niet rechtstreeks aan één gen gekoppeld zijn. “Datvraagt statistische overwegingen: hoe zeker moet je zijn van je voorspellingen voordat je deze gaat toepassen in de ge-neeskunde? Wat is de foutenmarge die je acceptabel vindt? Op dat gebied zijn wij leidend in de wereld.” De Rotterdamse houding was altijd kritisch maar optimis-tisch. “Er is nu een aantal ziektes waarbij we echt kunnen gaan nadenken over de praktijk. Bijvoorbeeld de oogziek-te maculadegeneratie. Daarvoor zijn genen bekend die – incombinatie met omgevingsfactoren, zoals roken, en bijvoor-beeld vroege afwijkingen in de retina – het risico voorspel-len. En daar kún je ook wat mee: je kunt mensen met een hoog risico specifieke voedingssupplementen aanbieden.”Dat is wel essentieel, benadrukt Van Duijn. “Personalized medicine heeft weinig zin als je niets meer kunt bieden danadviezen die voor iedereen gelden, zoals: u moet stoppen met roken. Dat is gezond voor iedereen en daarom nietpersonalized.”ToekomstvooruitzichtEen punt van overweging is dat risicovoorspellingen op zich-zelf waarde kunnen hebben voor mensen, zonder dat ereen behandeling plaats vindt. “Bij de ziekte van Huntington, waar geen therapie voor bestaat, accepteren we dat jongemensen willen weten of ze de ziekte geërfd hebben. Dat isbelangrijk voor hun planning: neem ik kinderen? Kies ik voor prenatale diagnostiek?” Zelf is ze gaan inzien dat ook ou-deren behoefte hebben aan een toekomstvooruitzicht. “Als je 75 bent, wil je misschien weten of je binnenkort dement zult worden, zodat je je vakantiehuisje in Frankrijk maar be-ter kunt verkopen.” Voor dementie zijn – naast leeftijd en ge-slacht – cognitieve testen nog steeds de beste voorspel-ler, gevolgd door het gen apoE. “Maar ik geloof heilig in de technologie: in de toekomst zullen genetisch onderzoek en MRI-scans veel betere voorspellingen bieden”, aldus Van Duijn. ■ [23]
    • Medical Delta CafésVoor artsen, wetenschappers en ondernemers op het onderdeel van een Medical Delta Café. De locatie isgebied van medische technologie zijn er ieder jaar een steeds wisselend: op de universiteit, in het ziekenhuis ofaantal Medical Delta Cafés. Steeds staat een ander bij een incubator. Het eerstvolgende Medical Delta Caféthema binnen de medische technologie centraal. Experts is op dinsdag 10 oktober in Rotterdam, thema: virologie.vertellen waar de kansen liggen voor samenwerking in Op dinsdag 6 december staat de bio-informatica centraalonderzoek en ontwikkeling van innovatieve producten. in Leiden. Kijk voor meer informatie opNapraten met een hapje en een drankje is een vast www.medicaldelta.nl. Foto’s: Rinus Boone