3D objectvisualisatie, een onderzoek

3D-objectvisualisatie Vergelijkend onderzoek naar drie methoden van 3D-objectvisualisatie voor kleine en middelgrote erfgoedinstellingen in opdracht van Landschap Erfgoed Utrecht Afstudeerscriptie 2010 Loes Jacobs, DT4 Studentnummer: 606404, E-mail: loes_hazeloop@hotmail.com Reinwardt Academie, Amsterdamse Hogeschool van de Kunsten Opdrachtgever: Landschap Erfgoed Utrecht

„Niet de schrijver, de lezer moet fantasie hebben. De lezer is niet de toeschouwer van een toneelstuk, maar de akteur die alle rollen uitbeeldt. De lectuur is zijn hoogst eigen creatie. De schrijver levert tekst maar een artistiek werkstuk wordt het pas door het talent van de lezer.‟ Harry Mulisch (1927 -) Voer voor psychologen: Manifesten (1958) 1

Plaats, datum: Doorn, 17-6-2010 Opgesteld door: Loes Jacobs Loes Jacobs 606404 loes_hazeloop@hotmail.com L. Jacobs02@AHK.NL Versie: 1.11 2

Inhoudsopgave Voorwoord Samenvatting / Summary 1 Inleiding.............................................................................................................................. 9 1.1 Achtergrond ....................................................................................................................................... 9 1.2 Informatie over de opdrachtgever .................................................................................................... 10 1.3 Type onderzoek ............................................................................................................................... 10 2 Project .............................................................................................................................. 11 2.1 De projectopdracht .......................................................................................................................... 11 2.2 Oriëntatie en definitie van het probleem .......................................................................................... 11 2.3 Onderzoeksvraag ............................................................................................................................. 13 2.4 Projectactiviteiten ............................................................................................................................ 13 2.5 Projectgrenzen ................................................................................................................................. 14 2.6 Producten ......................................................................................................................................... 15 2.7 Kwaliteit .......................................................................................................................................... 15 2.8 Randvoorwaarden ............................................................................................................................ 15 2.9 Onderzoeksopzet ............................................................................................................................. 17 2.10 Financiële aspecten .......................................................................................................................... 18 3 3D-objectvisualisatie ....................................................................................................... 19 3.1 Historische ontwikkeling ................................................................................................................. 19 3.2 Toepassingsgebieden 3D-objectvisualisatie .................................................................................... 22 3.2.1 Toepassingsgebied - Publiek ....................................................................................................... 22 3.2.2 Toepassingsgebied - Wetenschappelijk onderzoek ..................................................................... 22 3.2.3 Toepassingsgebied - Conservering .............................................................................................. 23 3.3 Aandachtspunten bij 3D-objectvisualisatie...................................................................................... 24 3.3.1 Digitale duurzaamheid ................................................................................................................ 25 3.3.2 3D-objectbewerking .................................................................................................................... 25 3.3.3 Ethische aspecten ........................................................................................................................ 26 3.3.4 Juridische aspecten ...................................................................................................................... 27 3.3.5 Samenvatting en aandachtspunten van CARARE ....................................................................... 27 4 3D-objectvisualisaties bij erfgoedinstellingen ............................................................... 29 4.1 Methoden van 3D-objectvisualisatie ............................................................................................... 29 4.1.1 High-end methode - oppervlakte lichtlaserscan .......................................................................... 30 4.1.2 Medium-end methode – CT dieptescan ....................................................................................... 38 4.1.3 Low-end methode – oppervlakte fotografie ................................................................................ 45 5 Onderzoeksresultaten ..................................................................................................... 51 5.1 Vergelijking 3D-objectvisualisate methoden ................................................................................... 51 5.1.1 Scoreboard 3D-objectvisualisatie methoden. .............................................................................. 52 5.1.2 Vergelijkingskwadranten............................................................................................................. 58 5.1.3 Tussentijdse reactie van Landschap Erfgoed Utrecht .................................................................. 61 5.2 Geschatte kostenberekening 3D-objectvisualisatie .......................................................................... 61 5.3 Eindconclusie onderzoeksresultaten ................................................................................................ 63 6 Advies ten behoeve van gebruik 3D methoden ............................................................. 65 6.1 Algemeen advies.............................................................................................................................. 65 6.2 Advies aan Landschap Erfgoed Utrecht .......................................................................................... 67 6.2.1 3D-objectvisualisatie voor Landschap Erfgoed Utrecht .............................................................. 68 6.2.2 Toekomst 3D-objectvisualisatie voor Landschap Erfgoed Utrecht. ............................................ 68 6.2.3 Ideeën over 3D-objectvisualisatie voor de regio Utrecht ............................................................ 69 Bronvermelding ...................................................................................................................... 73 7 Bijlagen ............................................................................................................................. 79 7.1 Bijlage 1 – Planning ........................................................................................................................ 81 7.2 Bijlage 2 – Interviews ...................................................................................................................... 83 7.2.1 Samenvatting interviews - Natuurhistorisch Museum, Allard Pierson, MuseumgoudA ............. 84 7.2.2 Interviewverslag – high-end method (oppervlakte lichtlaserscan) .............................................. 93 3

7.2.3 Interviewverslag – medium-end methode (CT dieptescan) ......................................................... 99 7.2.4 Interviewverslag – low-end methode (oppervlakte fotografie) ................................................. 105 7.3 Bijlage 3 – Detail onderzoeksopzet ............................................................................................... 111 7.4 Bijlage 4 – Personal Space Technologies ...................................................................................... 116 7.5 Bijlage 5 – Data visualisatie .......................................................................................................... 121 7.6 Bijlage 6 – Swot analyse criteria ................................................................................................... 124 7.7 Bijlage 7 – Gesprek met Peter van Mensch en Leontien Meijer-van Mensch ............................... 125 7.8 Bijlage 8 – Vragenlijst met antwoorden DEN ............................................................................... 127 7.9 Bijlage 9 – Gesprek met Dr. J. Gratama: CT en MRI scan ............................................................ 128 7.10 Bijlage 10 – Epoch achtergronden ................................................................................................. 129 Bronvermelding bijlagen ..................................................................................................... 131 4

Voorwoord Voor ik aan een scriptie wilde beginnen, had ik een aantal voornemens, wat niet wil zeggen dat ik deze voornemens in de praktijk allemaal zou kunnen realiseren. Voor mij is het belangrijk, dat mijn scriptie gebruikt gaat worden en niet in een la verdwijnt. De inhoud van de scriptie kan binnen het erfgoedveld een meerwaarde geven voor goed onderbouwde praktische adviezen. Via mijn werk als educatief publieksmedewerker bij het Rondeel te Rhenen, kreeg ik het aanbod om onderzoek te doen voor Landschap Erfgoed Utrecht, onder leiding van Willemke Landman (Senior Medewerker e-cultuur), naar 3D-objectvisualisatiemethodes die het meest geschikt zijn voor middelgrote en kleine erfgoedinstellingen. De kennis van twee minors, „e-cultuur‟ en „conserveringsspecialist‟, die ik gevolgd heb op de Reinwardt Academie te Amsterdam, zijn in de scriptie functioneel ingezet voor het onderzoek naar toepassingsmogelijkheden van digitalisering ten dienste van conservering ten gunste van behoud en beheer van erfgoedobjecten. Daarnaast kan op basis van het onderzoek advies worden gegeven, ten aanzien van toegankelijkheid en van collectieregistratie voor langdurig gebruik of hergebruik van data die waardevol zijn voor erfgoedinstellingen binnen de regio Utrecht. Het onderzoeksaanbod sprak mij direct aan, omdat het de mogelijkheid biedt om mijn wensen te realiseren. Aangezien ik dyslectisch ben, ken ik als geen ander het belang van andere mogelijkheden dan het schrift als communicatiemiddel voor het overbrengen van informatie. Juiste beelden en praktische voorbeelden zijn voor mensen met lees- (en schrijf) problemen van groot belang. Daarbij denk ik ook aan laaggeletterden en anderstaligen, voor wie op deze manier een wereld kan open gaan. Graag wil ik degenen bedanken die het mogelijk hebben gemaakt voor mij om de inhoud en teksten tot een helder, gestructureerd en leesbaar geheel te maken. Daarvoor wil ik Landschap Erfgoed Utrecht en Willemke Landman bedanken. Simone Stoltz (docent informatiemanagement Reinwardt Academie) wil ik bedanken voor haar feedback op de structuur en inhoud van de scriptie vanuit de Reinwardt Academie. Peter Hazeloop, mijn echtgenoot, heeft mij, met veel interesse en passie, technische ondersteuning geboden. Ik wil hem bedanken voor al zijn geduld. Dank aan mijn coach, Marianne Offereins, die altijd, als een rots in de branding, klaarstond om mijn stukken te corrigeren tot een helder gestructureerd, logisch geheel. Gerdie Borghuis (docent informatiemanagement, Reinwardt Academie) wil ik bedanken voor haar spontaniteit en enthousiasme in de colleges over digitaliseringsmogelijkheden zoals „wat je met digitalisering kunt doen‟, maar ook waar je tegenaan kunt lopen. Ik dank haar bovendien voor de ondersteuning van mijn onderwerpkeuze, de belangstelling waarmee ze mijn motivatie voor mijn onderwerpkeuze benaderd heeft en positief kritisch was. Pieter Keune (docent collectiebeheer, coördinator minor Conserveringspecialist, Reinwardt Academie) om zijn inspirerende manier van college geven en omdat ik, dankzij hem, kijkjes achter de schermen van de erfgoedinstellingen mocht nemen en zo de praktische kant en „mitsen en maren‟ van behoud en beheer keuzefactoren in de praktijk heb mogen beleven. Marleen Leenders (docent communicatieve vaardigheden Reinwardt Academie) dank ik voor de ondersteuning bij de samenstelling van relevante interviewvragen. Leontien Meijer (docent museologie Reinwardt Academie) en Peter van Mensch (lector cultureel erfgoed Reinwardt Academie) omdat ze, gedurende mijn academie jaren, bij mij een diepe interesse voor ethische vraagstukken en dilemma‟s hebben laten ontstaan en de vraagstukken inzichtelijk maakten, voedden en mij antwoorden gaven die weer tot nieuwe inzichten hebben geleid. De respondenten van de interviews, Wim Hupperetz (directeur van het Allard Pierson Museum), Patricia Olsthoorn (conservator van MuseumgoudA), en speciaal Anne Schulp (conservator van het Natuurhistorisch museum Maastricht) wil ik bedanken omdat ze bij mij inzicht hebben laten ontstaan over de bruikbaarheid en de toepasbaarheid van de 3D-visualisatiemethodes en de ethische visies die we doorgesproken hebben in verband met de vergankelijkheid van digitale data. Verder wil ik de docenten en degenen die op mijn vragen via de mail hebben gereageerd, de aanwezigen bij de gesprekken bedanken. Allen veel dank voor de steun om mijn scriptie te laten worden wat het is, als aanbod en als schakel naar de toekomst. 5

Samenvatting Door de Stichting Landschap Erfgoed Utrecht is mij gevraagd, een inventariserend, vergelijkend en adviserend onderzoek te doen naar drie methoden van 3D-objectvisualisatie voor kleine en middelgrote erfgoedinstellingen. Voor Landschap Erfgoed Utrecht omvat het begrip 3D-objectvisualisatie de weergave van een object in drie dimensies als een digitale of holografische weergave, die toegepast kan worden in regionale erfgoedinstellingen in Utrecht. Door Landschap Erfgoed Utrecht zijn de volgende toepassingsmogelijkheden van de aangeboden interactiviteit en virtuele reconstructies van objecten gekozen als casussen voor nader onderzoek: lichtlaserscan (high-end), weergave oppervlaktescan van MuseumgoudA, CT scan, diepte weergave scan (medium-end) van Natuurhistorisch museum Maastricht, de ARC 3D webservice (low-end), fotografische weergave van het Allard Pierson Museum. Alle drie de instellingen zijn collectiebeherende instellingen die de collectie presenteren aan publiek, en die als voorbeeld kunnen dienen voor de middelgrote en kleine erfgoedinstellingen in de regio Utrecht. Vanwege de aard van collectie en van wat ermee inzichtelijk gemaakt wordt, kan een methode meer of minder geschikt zijn.(bijvoorbeeld oppervlakte weergave of diepte weergave) De drie methoden zijn met elkaar vergeleken aan de hand van drie casussen bij bovengenoemde musea, op basis van de volgende voorafgestelde criteria die door Landschap Erfgoed Utrecht zijn aangereikt: personele inzet, middelen (kosten, apparatuur, software), vereiste kennis voor museummedewerkers, vereiste kennis en begeleiding door externe partijen. Verder worden de methoden onderzocht op toepassingsmogelijkheden, (langdurige) duurzaamheid en hergebruik, ethiek, juridische zaken ten aanzien van auteursrecht en toekomstmogelijkheden. Landschap Erfgoed Utrecht gaat er vanuit dat uit deze drie methoden voldoende advies kan voortkomen. De resultaten van dit onderzoek en de adviezen over 3D-objectvisualisatie worden gebruikt door Landschap Erfgoed Utrecht om middelgrote en kleine regionale instellingen in de regio Utrecht te ondersteunen bij 3D-objectvisualisatieprojecten in de regio Utrecht. Uit het onderzoek blijkt, dat alleen advies op maat mogelijk is bij de keuze van de methode, omdat de omstandigheden per erfgoedinstelling afhankelijk zijn van factoren zoals soort collectie, externe netwerken (bedrijfsleven of zorgsector), en of de inzet eenmalig of structureel is. Verder spelen mee de wensen, de mogelijkheden en de middelen (kosten) van erfgoedinstellingen bij de keuze voor publiekspresentaties en toepassingsmogelijkheden (presentaties en animaties) en de praktische aanvulling op toepassingen, zoals conserveringsmogelijkheden, transport en collectieregistratie. In de loop van het onderzoek is, naar aanleiding van de drie casussen, het volgende advies naar voren gekomen: De onderzochte 3D-objectvisualisatiemethoden zijn geschikt voor publiekspresentatie. Alle drie de methoden zullen na het basismodel voor inzet bij erfgoedinstellingen (behalve mogelijk voor collectieregistratie) nabewerkt moeten worden. Samenwerkingsverbanden zijn aan te bevelen. Het gebruik van open standaarden geven de mogelijkheid om kennis en informatie wereldwijd te delen. De low-end (fotografische) methode van ARC 3D met oppervlaktescan kan op dit moment het beste ingezet worden bij oppervlaktemodellen, omdat de fotografische methode direct al kleur bevat en wat dat betreft relatief weinig nabewerking vraagt. De medium-end (CT-scan, dieptescan) methode biedt voor de toekomst veel mogelijkheden voor collecties waarbij dieptescans het meest wenselijk zijn, bijvoorbeeld archeologie vanwege de nauwkeurigheid en niet destructieve methode. Samenwerkingsverbanden met andere erfgoedinstellingen en de zorgsector (bedrijfsleven) zijn aan te raden. Tot slot is een aantal ideeën toegevoegd over 3D-objectvisualisatie binnen het erfgoedveld voor de regio Utrecht, bijvoorbeeld archeologie en objecten in context (vindplaats), immaterieel erfgoed, oude ambachten met bijbehorende objecten, verhalen en educatie. 6

Summary The foundation Landschap Erfgoed Utrecht has invited me to write a comparative recommending investigation as well as an itemized inventory about three methods according to 3D-objectvisualization concerning small and medium. Landschap Erfgoed Utrecht considers the application of 3D-objectvisualization as an accurate reproduction in three dimensions of a digital or a holographic reproduction which can be applied in the regional institutions in Utrecht. It considers the possibilities of the activity as virtual reconstructions as represented in: light laser scan (high-end), reproduction surface scan of MuseumgoudA; depth reproduction scan (medium-end) of Natuurhistorisch museum Maastricht; the ARC 3D web service (low-end) photographical reproduction of the (Allard Pierson Museum) as cases that are chosen for further investigation of their possibilities. The three foundations all have their specific collection, and focus. Their collections are accessible for visitors. Because of their specific character some methods can more or less fit for application. For example surface reproduction or depth reproduction can be a need for a different kind of collection. The three methods have been compared on the basis of the following criterions: efforts of the employees and means (costs equipment software); necessary knowledge for the museum team, and possibility of consulting of extern parties. The methods should be sustainable, fit for recycling, ethical legal concerning copyright and possibilities for the future. The results of the investigation will be used to sustain small and medium sized institutions in the area Utrecht, which will apply 3D-objectvisualization. Practical problems are also conservation, convey, registration of the collection. We should meet those problems. As a result of the research in the three cases the recommendations are as follows: The three 3D-objectvisualization methods are fit for presentation for visitors. But just the same they have to be followed up when heritage foundations will apply them. The basic model should not be changed. We should recommend cooperation when we use open standards we can share knowledge with the entire world The low-end- photographical method of ARC 3D, with a surface scan is until now the best one to be applied in surface models. It has already different colors and the follow up is quite easy. The medium- end- CT- scan- method, depth scan can in the future be applied on collections that need depth scans, for example archeology, because this method is precise and non destructive. Cooperation with other heritage foundations and medical institutions is very useful. Furthermore we have joint a number of ideas about 3D-objectvisualization within the heritage section for de area Utrecht. For example archeology and objects in context, places where the objects are found, non-material culture, arts and crafts with the objects, stories and education belonging to it. 7

1 Inleiding Ter afsluiting van mijn studie ben ik door Landschap Erfgoed Utrecht1 uitgenodigd om een inventariserend onderzoek te doen naar methoden voor 3D-visualisaties van erfgoedobjecten door collectiebeherende instellingen op het gebied van kunst, archeologie en natuurhistorie. De uitkomst van dit onderzoek moet praktische handvatten opleveren voor een projectaanvraag voor een samenwerkingsverband van erfgoedorganisaties in de provincie Utrecht. Het onderzoek richt zich op de inventarisatie van drie verschillende methoden voor 3D- objectvisualisatie in lopende erfgoedprojecten. 1.1 Achtergrond Het cultureel erfgoed van ons land is, evenals overal ter wereld, onderhevig aan verval en verlies. Dat heeft te maken met de vergankelijkheid en kwetsbaarheid van objecten, met onwetendheid of ondeskundigheid, met onomkeerbare aantasting en teloorgang door invloeden van buitenaf en andere vergelijkbare factoren. De Stichting Landschap Erfgoed Utrecht is een instelling die ondersteuning biedt bij het beheer, ontwikkelen en ontsluiten van erfgoed en van landschapsprojecten in de regio Utrecht Dit onderzoek richt zich op drie methodes van 3D-objectvisualisatie. Landschap Erfgoed Utrecht wil de conclusies en adviezen inzetten in het erfgoedveld van de regio Utrecht. Een middel om objecten met culturele waarde te „conserveren‟ en te ontsluiten is het gebruik van 3D- visualisaties. Hierdoor kan het object van alle kanten bekeken worden, zonder het fysiek aan te raken. Voor onderzoek2 en 3D-objectpresentatie is het digitaal visualiseren een belangrijke aanvulling op toepassingsmogelijkheden, omdat het fysieke object niet belast wordt. In dit onderzoek voor Landschap Erfgoed Utrecht is het onderwerp „Vergelijkend onderzoek naar drie methoden van 3D-objectvisualisatie voor kleine en middelgrote erfgoedinstellingen‟.  High- end methode (oppervlakte lichtlaserscan),  Medium- end methode (CT dieptescan),  Low-end methode (oppervlakte fotografisch). De bedoeling van Landschap Erfgoed Utrecht is meer digitale en innovatieve begeleiding, zoals 3D- objectvisualisatie, aan te reiken bij adviezen aan vooral middelgrote en kleine erfgoedinstellingen binnen de regio Utrecht. 3D-objectvisualisatie kan ingezet worden bij erfgoedinstellingen, voor wetenschappelijk onderzoek, animaties voor conservering/restauratie, documentatie en registratie en voor virtuele of fysieke representaties. Steeds meer erfgoedinstellingen en landschapsinstellingen in de regio Utrecht krijgen te maken met de mogelijkheden van digitale media. Hierbij gaat het vooral om nieuwe presentatievormen, zoals 3D- objecten in virtuele omgevingen. Daarnaast kan „virtualisatie‟ ook een rol spelen bij de keuze voor de toepassing van restauratie- of conserveringstechnieken en bij het maken van een cradle voor transport of opslag in het depot. Dit vergt nieuwe vaardigheden, kennis, en investeringen van de organisaties. Landschap Erfgoed Utrecht wil het erfgoedveld in de regio Utrecht stimuleren en ondersteunen. Door prijsdaling van hardware en software voor scantechnieken komt 3D-objectvisualisatie steeds meer binnen bereik voor middelgrote en kleine erfgoedinstellingen. 1 http://www.landschaperfgoedutrecht.nl/ (geraadpleegd: 23-10-2009 2 http://www.nibi.nl/articles/view/96 (geraadpleegd: 20-3-2010) 9

1.2 Informatie over de opdrachtgever Landschap Erfgoed Utrecht is op 1 oktober 2007 ontstaan uit een fusie tussen Erfgoedhuis Utrecht en Landschapsbeheer Utrecht. Landschap Erfgoed Utrecht is de eerste organisatie in Nederland die landschap en erfgoed structureel samenbrengt. De nieuwe organisatie zal de werkzaamheden uitbreiden, en inspelen op innovatie zoals de vraag naar grensoverschrijdende digitalisering. Vanwege de ontwikkeling en de vraag vanuit de erfgoedsector ten aanzien van 3D- visualisatieprojecten is de vraag ontstaan welke methoden het beste kunnen worden gebruikt door middelgrote en kleine erfgoedinstellingen in de regio Utrecht. Dit aanbod kan naar aanleiding van de conclusie en adviezen door Landschap Erfgoed Utrecht verder uitgewerkt worden voor projecten. De opdrachtgever voor, en begeleider bij het onderzoek is Willemke Landman, Advisor E-culture and Cultural Heritage van Landschap Erfgoed Utrecht3. „Mevrouw. W. Landman werkt als senior- beleidsmedewerker op het gebied van erfgoed, landschap en e-cultuur. Ze heeft zo'n twintig jaar ervaring met de interactie tussen media, cultuur en historische betekenisgeving, en heeft gewerkt voor de publieke omroep, bedrijfsleven en regionale gebruikersgroepen. Ze heeft een speciale belangstelling voor de mogelijkheden en inzet van 3D in de erfgoedsector‟ Afb.4: Willemke Landman Ten aanzien van de inhoud van het onderzoek kan Landschap Erfgoed Utrecht met de aanwezige kennis en kunde op het brede vlak van zowel fysiek als digitaal cultureel erfgoed en landschap een stevige basis leggen voor een integrale aanpak 3D-objectvisualisatie van landschap en cultureel erfgoed in de regio Utrecht. Publieksbereik speelt hierin een belangrijke rol, daarbinnen kan 3D- objectvisualisatie een innovatieve uitbreiding vormen op het bestaande instrumentarium 1.3 Type onderzoek Deze opdracht is een praktijkgericht, inventariserend onderzoek, dat uitgevoerd wordt door drie verschillende methoden bij drie verschillende erfgoedinstellingen te vergelijken (zie paragraaf 2.1). Het onderzoek is bedoeld om grip te krijgen op bestaande technieken en nieuwe ontwikkelingen in het werkveld en nieuwe digitale mogelijkheden, zoals 3D-objectvisualisatie, in de regio Utrecht te kunnen ondersteunen. Het onderzoek is bovendien bedoeld om een grondslag te leggen voor nieuwe projectontwikkeling door erfgoedinstellingen, behorend bij Landschap Erfgoed Utrecht. 3 Landschap Erfgoed Utrecht, Landgoed Oostbroek, Bunnikseweg 25, 3732 HV De Bilt. 10

2 Project 2.1 De projectopdracht Een vergelijkend onderzoek naar drie methoden van 3D-objectvisualisatie voor kleine en middelgrote erfgoedinstellingen. 2.2 Oriëntatie en definitie van het probleem 3D-objectvisualisatie is steeds meer in opkomst bij erfgoedinschalingen in Nederland. Om verder mee te gaan in vraag en aanbod van innovatie van 3D-objectvisualisaties is de wens van de onderzoeksopdrachtgever Landschap Erfgoed Utrecht om een vergelijkend onderzoek te doen naar verschillende 3D-objectvisualisatiemethoden door middel van drie verschillende casussen. Het doel van dit onderzoek is meer inzicht te verwerven in wat 3D-objectvisualisaties kunnen betekenen voor erfgoedinstellingen en in het bijzonder voor de middelgrote en kleine erfgoedinstellingen in Nederland in de regio Utrecht. Naar aanleiding van dit onderzoek worden praktische adviezen, begeleiding en workshops georganiseerd voor erfgoedinstellingen in de regio Utrecht. De criteria bij de keuze van een 3D-objectvisualisatiemethode voor Landschap erfgoed Utrecht zijn: beschikbare middelen (op financieel gebied), technische kennis van erfgoedinstellingsmedewerkers en tijd ten aanzien van personele inzet. Landschap Erfgoed Utrecht gaat er vanuit dat uit deze 3 methoden voldoende advies kan voortkomen. Het is belangrijk voor erfgoedinstellingen in de regio Utrecht om eerst onderzoek te doen naar wat de wensen zijn voor de toepassing van 3D-objectvisualisatie in verband met de geschiktheid van de verschillende methodes, omdat er voor elke erfgoedinstelling andere criteria en/of factoren zijn voor 3D-objectvisualisatie. Eenmalige of structurele inzet, verschil in behoefte aan nauwkeurigheid van detail en de mate van correcte kleurweergave (codering), opslag en duurzaamheid van data, zijn belangrijke criteria. Daarnaast is het doel waarvoor de 3D-objectvisualisatie ingezet wordt belangrijk: wetenschappelijk onderzoek, publiekspresentatie of conservering. Men moet bovendien rekening houden met de vraag: Wat is de samenstelling van de collectie, is er samenwerking mogelijk vanuit netwerken buiten de erfgoed cultuursector zoals de zorgsector of het bedrijfsleven, wat is er aan eigen technische kennis aanwezig en wat moet ingekocht worden Zoals in de inleiding al is aangeduid, worden drie methoden onderzocht: - high-end methode - medium-end methode - low-end methode - high-end methode (oppervlakte lichtlaserscan). Het object wordt rondom met een lichtlaserscan, die op een vaste standplaats staat, gescand. Het object zelf staat op een draaitafel die langzaam roteert terwijl de scans worden gemaakt. Door een software programma wordt er een 3D- objectvisualisatie van de scans gemaakt. Dit is het basis product, vervolgens wordt de scan handmatig bewerkt (inkleuring, enig diepte effect) om deze gebruiksklaar te maken. Deze methode wordt geleverd door Personal Space Technologies Amsterdam, een bedrijf dat 3D- visualisaties ontwikkelt als turn key aanbod voor erfgoedinstellingen. De high-end methode wordt bij MuseumgoudA gebruikt voor het project Hebbes! bij de publiekspresentatie van kunstobjecten. Hebbes! is ontwikkeld is door Patricia Olsthoorn, conservator, in samenwerking met het bedrijf Personal Space Technologies. - medium-end methode (CT dieptescan). Hierbij gaat men uit van CT scan. Bij een CT scan gaat het object door de scanner, er worden allemaal „kleine plakjes‟ van het object gescand die later weer tot een geheel worden gemaakt, de afbeeldingen zijn niet gekleurd en worden later, indien 11

nodig, handmatig bewerkt door een inkleuring via een software programma. Bij de neutronenscan krijgt het object een radioactieve lading, waardoor het mogelijk wordt (door reflectie) om de vaste delen in een object weer te geven. De medium-end methode wordt gebruikt bij het Natuurhistorisch Museum Maastricht voor publiekspresentaties, voor wetenschappelijk onderzoek en voor reconstructies, waarbij fossiele botten gescand worden in het academische ziekenhuis Maastricht. - low-end methode (oppervlakte fotografie), gebaseerd op ARC 3D, een gratis webservice met een bewerkingstool Meshlab. De ARC 3D webservice is ontwikkeld door de VISICS onderzoeksgroep van de K.U. Leuven in België. Bij deze fotografische methode wordt het object rondom gefotografeerd, de software van ARC 3D zorgt ervoor dat de foto‟s rondom overlappend een geheel gaan vormen; er is direct kleur aanwezig. Ook hier is toch enige nabewerking nodig om het product geschikt te maken voor publiekspresentatie. De low-end methode wordt gebruikt bij het Allard Pierson Museum. Het is een gratis webservice die ingezet kan worden voor publiekspresentatie om de bezoeker te leren kijken naar, en inzicht te geven in tijdlijnen op het archeologische gebied. De methode is niet geschikt voor wetenschappelijk onderzoek. Deze classificatie/ranking (high-, medium- en low-end) is in de oriënterende fase van het onderzoek opgesteld door onderzoeksopdrachtgever Landschap Erfgoed Utrecht. Deze drie begrippen worden gebruikt voor een werkhypothese waarmee de te bestuderen erfgoedpraktijk kan worden onderzocht. Hoewel er meer methoden zijn, zowel in het binnen als in het buitenland, heeft Landschap Erfgoed Utrecht drie methoden voorgeselecteerd, die naar verwachting het meest toepasbaar zullen zijn voor praktische inzet binnen het erfgoedveld voor middelgrote en kleinere erfgoedinstellingen binnen de regio Utrecht. In paragraaf 5.1 „Vergelijking 3D-objectvisualisatie methoden‟ worden de voor- en nadelen van de drie methoden in een matrix vergeleken. De keuze voor een methode is afhankelijk van de criteria zoals boven benoemd en van de vraag waarom een instelling 3D-objectvisualisaties wil laten uitvoeren. 12

2.3 Onderzoeksvraag Het onderwerp is een vergelijkend onderzoek tussen drie methoden van 3D-objectvisualisatie, die worden toegepast in drie verschillende soorten erfgoedinstellingen ten behoeve van publiekspresentatie, wetenschappelijk onderzoek of conservering behoud en beheer. De methoden en criteria zijn van te voren uitgezocht en bepaald door Landschap Erfgoed Utrecht. Het betreft de volgende erfgoedinstellingen: - MuseumgoudA, kunstobjecten (publiekspresentatie) - Natuurhistorisch Museum Maastricht, wetenschap objecten en fossielen (wetenschappelijk onderzoek en publiekspresentatie) - Allard Pierson Museum in Amsterdam, archeologie en vindplaatsen (publiekspresentatie) Centrale vraag Wat zijn de ervaringen van erfgoedinstellingen bij drie verschillende methoden voor 3D-visualisatie van objecten? Subvragen - Wat is de visie (van de instelling) met betrekking tot het maken van 3D- objectvisualisaties? - Welke mogelijkheden, dan wel drempels, levert elk van de drie cases, inclusief de gehanteerde methode voor 3D-visualisatie, op voor kleine tot middelgrote erfgoedinstellingen? - Zijn er factoren aan te wijzen waarbij het voor een kleine tot middelgrote erfgoedinstelling beter is een low-end methode te kiezen (qua investering, kennis en tijd, mate van autonomie)? - Zijn er factoren aan te wijzen waarbij het voor een kleine(re) erfgoedinstelling aan te bevelen is aansluiting te zoeken bij een high-end project, waarbij grote instellingen het initiatief hebben? - Zijn er factoren aan te wijzen die, naast de methode, een grote rol spelen in het slagen van de 3D-objectvisualisering? Vervolgens is per case/erfgoedinstellingen onderzoek gedaan naar de mogelijkheden en de onmogelijkheden voor 3D-visualisaties, aan de hand van de volgende vragen: - Wat zijn de problemen die organisaties ondervinden? - Welke keuzes zijn er gemaakt ten aanzien van (on)mogelijkheden van methoden? - Wat zijn praktische problemen die ontstaan bij het ontwikkelen of uitvoeren van 3D- visualisaties? - Wat zijn inhoudelijke problemen die ontstaan bij het ontwikkelen of uitvoeren van 3D- visualisaties? - Wat is het ethische standpunt tegenover 3D-visualisaties van erfgoedinstellingen? - Wat is de waarborging van 3D-objectvisualisatie ten aanzien van duurzaamheid? 2.4 Projectactiviteiten Het onderzoek bestaat in eerste instantie uit deskresearch en fieldresearch, gericht op drie casussen in drie verschillende soorten erfgoedinstellingen waarbij een week van te voren een vragenlijst toegestuurd wordt aan de respondent. Vervolgens wordt er een persoonlijk interview afgenomen op locatie waaruit visie en standpunten naar voren komen over de inhoud van de vragen. Bovendien wordt besproken hoe de toepassing van de methode in de praktijk ervaren wordt door de directeur of door de conservatoren. 13

Vervolgens wordt het interview in een verslag weergegeven, naar de respondent gestuurd ter goedkeuring. Na goedkeuring wordt het verslag in de scriptie opgenomen (zie paragraaf 7.2 - bijlage 2) en verder verwerkt in de onderzoeksresultaten. Op basis van de inventarisatie en de interviews (praktisch uitvoerend gedeelte) wordt het onderzoek verricht, waarbij antwoorden op de centrale- en de subvragen wordt gegeven. Naast de erfgoedinstellingen zijn andere instellingen benaderd als aanvulling op vakspecialistische vragen over 3D-objectvisualisatie: - Digitale duurzaamheid - Digitaal Erfgoed Nederland (DEN) (Paragraaf 7.8 - bijlage 8) - Ethiek: Peter van Mensch en Leontien Meijer-van Mensch. Reinwardt academie (Paragraaf 7.7 - bijlage 7) - CT scans: het Universitair Medisch Centrum Utrecht en het Gelre Ziekenhuis in Apeldoorn. - Congressen en voorlichtingsdagen met betrekking tot 3D-objectvisualisatie Er is regelmatig overleg met de contactpersonen die mij gedurende het project advies geven en ondersteuning bieden op hun eigen gebied: - Willemke Landman: senior advisor e-cultuur, vaktechnisch en inhoudelijk. onderzoeksbegeleider, opdrachtgever vanuit Landschap Erfgoed Utrecht. - Simone Stoltz: docent informatiemanagement Reinwardt Academie, afstudeerbegeleider. - Marianne Offereins: wetenschapsjournalist, coach. - Peter Hazeloop: senior ICT-Solution Architect, allround. 2.5 Projectgrenzen Om onduidelijke situaties te voorkomen, wordt hieronder beschreven wat wel en niet bij het onderzoek hoort. Binnen de scope van het onderzoek - Inventariserend onderzoek bij drie instellingen. - Het schrijven van een scriptie in de periode 1 februari 2009 t/m 3 juni 2010 als resultaat van het onderzoek. - Inzet en advies van: o Onderzoeksbegeleider Willemke Landman Landschap Erfgoed Utrecht. o Afstudeerbegeleider Simone Stoltz vanuit de Reinwardt Academie. o Coach en redacteur Marianne Offereins. Buiten de scope van het onderzoek - De daadwerkelijke uitvoering en de techniek van 3D-objectvisualisaties valt buiten de scope. Dit wordt overgelaten aan de medewerkers van de erfgoedinstellingen en het bedrijfsleven. - Buiten de scriptie vallen aanpassingen aan de bestaande tentoonstellingen van de instellingen of erfgoedinstellingen. - De verzorging van de publiciteit rondom de nieuwe projectmogelijkheden naar aanleiding van het onderzoek. - Het onderhouden van contact met de (mede)-eigenaren van de objecten. - Andere methoden voor 3D-objectvisualisatie, gezien het feit dat deze buiten de onderzoeksopdracht vallen. Voorbeelden hiervan zijn: - echo/seismiek methode (ultra geluid) - neutronen (3D) tomografie. 14

2.6 Producten Het product, de scriptie, bestaat uit desk- en fieldresearch, interviews, verslagen van de interviews, aanvullende informatie van vakspecialisten en een SWOT analyse per instelling. Vanuit de SWOT analyses volgt het scoreboard, dit leidt tot de conclusie waaruit een advies voortkomt. Aan de hand van dit advies kan Landschap Erfgoed Utrecht bepalen welke richting zij wil inslaan met betrekking tot het ondersteunen van 3D-visualisaties binnen het erfgoedveld in de regio Utrecht. 2.7 Kwaliteit Kwaliteitsbewaking Kwaliteitsbewaking is een projectonderdeel waaraan veel aandacht besteed is. Het is belangrijk dat de resultaten in overeenstemming zijn met de verwachtingen van de opdrachtgever en de Reinwardt Academie. De kwaliteit wordt gewaarborgd door de volgende afspraken: - Intern worden relevante afspraken, aanpassingen en veranderingen in de scriptie regelmatig digitaal toegestuurd aan de begeleiders vanuit Landschap Erfgoed Utrecht en Reinwardt Academie. - Relevante zaken, knelpunten en andere doorbraken worden tijdens de contactafspraken besproken. Tevens worden contactafspraken gemaakt om de structuur, inhoud, tekst en de voortgang goed te laten verlopen. - Bij elke relevante stap, of twijfel over de koers, zal overleg plaatsvinden met een afstudeerbegeleider om te verifiëren of het plan zich conform de wensen van de opdrachtgever en de Reinwardt Academie ontwikkelt. - Bij de distributie van alle documenten zal ik gebruik maken van versiebeheer. - De conceptscripties zijn regelmatig ter controle nagekeken door Marianne Offereins, Willemke Landman en Simone Stoltz. Feedback is door mij verwerkt in de scriptie. De definitieve scriptie wordt naar Simone Stoltz gestuurd voor de finale controle. - Bij het geleverde eindproduct wordt voor het officiële inleveren van de scriptie goedkeuring gevraagd aan Simone Stoltz, de toegewezen afstudeerbegeleider van Reinwardt Academie. 2.8 Randvoorwaarden De instellingen behoren aan de volgende belangrijkere voorwaarden te voldoen om het onderzoek te kunnen laten slagen: - Er moeten voldoende medewerkers beschikbaar zijn voor ondersteuning bij en onderbouwing van het onderzoek. - Het kader van de gestelde tijdaanvraag voor onderzoeksbegeleiding vanuit Landschap Erfgoed Utrecht is het streven de scriptie binnen de gestelde termijn van vier maanden uit te voeren. - De scriptie mag auteurrechtelijk alleen gebruikt worden voor niet commerciële doeleinden, (educatie en projecten) door Landschap Erfgoed Utrecht. Indien de scriptie anders ingezet wordt, dient overlegd te worden met de auteur van de scriptie. - Uit het onderzoek komen mogelijke praktische adviezen en richtlijnen voort, en een eindadvies voor de opdrachtgever. In de scriptie zullen voor beide instellingen passende antwoorden te vinden zijn. 15

De academie heeft eindexamenvoorwaarden en normen op schrift gesteld. Hieraan zal de scriptie voldoen. Voor de opdrachtgever Landschap Erfgoed Utrecht geldt dat in nauwkeurig onderling overleg de centrale onderzoeksvraag en subvragen voor zover mogelijk beantwoord worden door onderzoek en beschrijving van de resultaten. De benadering van de instellingen en derden voor het onderzoek is integer en respectvol onder meer wat betreft de tijdsduur en aandacht van degene die geïnterviewd wordt of van degene die per mail en persoonlijk vragen beantwoordt. 16

2.9 Onderzoeksopzet Bij het onderzoek naar de vergelijking tussen de 3D-objectvisualisatiemethoden wordt gebruikt gemaakt van de volgorde zoals aangegeven in het onderstaande stroomdiagram. desk en fieldresearch interviews erfgoedinstellingen MuseumgoudA Natuurhistorisch Museum Maastricht Allard Pierson te Amsterdam SWOT analyse erfgoedinstellingen / methoden scoreboard high-end, oppervlakte lichtlaserscan medium–end, CT dieptescan oppervlakte low–end, fotografie vergelijkings kwadranten Kwadrant - Kwaliteit / Toepassingsmogelijkheden Kwadrant - Digitale duurzaamheid / Toekomstperspectief Kwadrant - Globale Financiële / Overall score conclusie methode en toepassing erfgoedveld advies methoden voor Landschap Erfgoed Utrecht Tabel 1: Onderzoeksopzet De volgorde van het onderzoek Eerst vindt desk- en fieldresearch plaats naar 3D-objectvisualisatie, door informatie via websites en het lezen van artikelen, boeken, bezoeken aan informatiedagen, persoonlijke gesprekken met vakspecialisten, of vragen en antwoorden per mail met personen en instellingen. Begeleidende gesprekken, aanreiking van gegevens en het doorspreken van het geheel vinden plaats met Erfgoed Landschap Utrecht Willemke Landman (vakspecialistische inhoud), Reinwardt Academie Simone Stolz (inhoud, structuur en redactie), en Marianne Offereins (als redactie en verdere ondersteuning) en Peter Hazeloop (technisch inhoudelijk). Tegelijkertijd vinden interviews plaats en worden de interviews verwerkt in een verslag Vanuit de gegevens van de interviews wordt per toegepaste methode een SWOT analyse gemaakt per erfgoedinstelling. Uit de gegevens van de drie SWOT analyses wordt een scoreboard samengesteld. 17

Naar aanleiding van het scoreboard zijn drie kwadranten gemaakt met verhoudingsfactoren en een financieel kwadrant. Het geheel dient vervolgens om een conclusie te trekken en tot adviezen te komen voor Landschap Erfgoed Utrecht. In paragraaf 7.3 - bijlage 3: „Details onderzoeksopdracht‟, is dit nader uitgewerkt. 2.10 Financiële aspecten De financiële aspecten van de methoden zullen nader toegelicht worden wat prijs en kwaliteit verhouding betreft, zowel vanuit SWOT analyses en vanuit het scoreboard (zie paragraaf 5.1.1 en 5.2). 18

3 3D-objectvisualisatie 3.1 Historische ontwikkeling Het begrip 3D-visualisatie is mogelijk helemaal niet zo eigentijds als wel eens gedacht wordt. De behoefte om een exacte weergave van de werkelijkheid visueel weer te geven bestaat al veel langer. Zoals de prehistorische schildering in Altamira, Spanje laat zien. Hier is zichtbaar dat er getracht is, om een andere dimensie weer te geven dan het platte vlak. Mogelijk zit het in de memen4 van het collectief geheugen5 dat er al van oudsher een behoefte is om een object, dat geen platte vorm heeft, ook niet als platte vorm weer te geven. Veel later, in de tijd van de Romeinen wedijverden kunstenaars, bijvoorbeeld in Pompeï, om weergaven zo te perfectioneren, dat de afbeelding niet van het fysiek object te onderscheiden zou zijn. Afb.5: Altamira, Noord Spanje, prehistorisch schildering6 Zie ook onderstaand voorbeeld van ongeveer 2000 jaar geleden uit de Romeinse tijd. Het gaat hierbij om het idee, en om de wens met een trompe l‟oeil, letterlijk: bedriegen van het oog, de werkelijkheid zo realistisch mogelijk weer te geven. Dit lijkt 3D maar is in werkelijkheid 2D. Afb.6: Fresco op muur in Pompei in Italië7 4 Richard Darskins, De eerste die de term meme introduceerde voor een breder, in eerste instantie wetenschappelijk, publiek was Richard Dawkins in zijn boek The Selfish Gene, 1976, waarmee hij de eenheid van culturele evolutie wilde aanduiden, analoog aan het gen bij de biologische evolutie. Memen gedragen zich in de tijd ongeveer als genen in de evolutie. 5 http://forum.opinieland.nl/topic.asp?TOPIC_ID=4431 (geraadpleegd: 20-3-2010) 6 http://www.bertsgeschiedenissite.nl/geschiedenis%20mens/rotstekeningen.htm (geraadpleegd: 16-2-2010) 7 http://images.google.nl (geraadpleegd: 4-2-2010) 19

In de 17e eeuw kwam er een opbloei van de trompe l‟oeil weergave. Vooral Daniel Marot was daar een meester in, zoals afgebeeld in afbeelding 7. Afb.7: Slot Zeist trompe l‟oeil, ontwerp Daniel Marot 17e eeuw. Foto: Nada Handane Afb.8: Eigentijds trompe l‟oeil John Pugh8 Muurschildering De foto op afbeelding 8 laat een eigentijds trompe l‟oeil zien, waarbij met behulp van de impressie van een 3D-visualisatie een ruimtelijke suggestie wordt gewekt door de dierfiguren. Het lijkt alsof ze meer dimensie hebben dan 2D. De schildering staat op een zijgevel van een gebouw. Het lijkt of iemand met een rode trui ernaar kijkt, hoewel dit ook weer een suggestie van een 3D visualisatie kan zijn. Met dit voorbeeld gaat het dus om de weergave van een interpretatie zoals wij mensen waarnemen. Het verschil tussen een 3D als trompe l‟oeil en 3D-objectvisualisatie is, dat het 3D als trompe l‟oeil op het platte vlak samen met de achtergrond weergegeven wordt als suggestie (het blijft een plat vlak), terwijl bij een 3D-objectvisualisatie de achtergrond los staat van het object dat afgebeeld wordt. Aannames berusten niet op feiten, vandaar dat het voor erfgoedinstellingen mijns inziens een plicht is dat zij als informatieverstrekkers altijd bij objecten aangeven waar het om gaat. Gaat het om een origineel, een kopie van het origineel naar aanleiding van een 3D-objectreconstructie, is de kopie het origineel geworden (bij verlies van het origineel) of is het een hologram. 8 http://www.kolesqueeste.nl/images/2009-05/mural_art_04.jpg (geraadpleegd: 16-2-2010) 20

Afb.9: Electronic Quantum Holography9 Op afbeelding 9 is het proces te zien van hoe een fysiek object (een kat) omgezet wordt in een 3D- objectvisualisatie10 die als eindresultaat, als projectie, in de vorm van een hologram wordt weergegeven. Een hologram is een driedimensionale weergave in een plat vlak, die een totaal beeld laat zien als een ruimtelijke weergave (drie dimensies – lengte, hoogte, diepte). Het lijkt alsof een hologram tastbaar is, dit is en illusie omdat de ruimtelijke vorm geconstrueerd is uit licht en niet bestaat uit materie. Meer uitleg over datavisualisatie van 2D naar 3D en wat 3D is, staat in de paragraaf 7.5 – bijlage 5 Data visualisatie. 9 http://mota.stanford.edu/press.php (geraadpleegd: 16-2-2010) 10 http://www.holoprint.nl/ (geraadpleegd: 8-5-2010) 21

3.2 Toepassingsgebieden 3D-objectvisualisatie Voor erfgoedinstellingen kunnen 3D-objectvisualisaties een waardevolle aanvulling op fysieke objecten betekenen en mogelijk bij verval of verlies het origineel. 3.2.1 Toepassingsgebied - Publiek De toepassing en mogelijkheden van 3D-objectvisualisatie is in volle ontwikkeling en biedt vele mogelijkheden binnen een breed erfgoedgebied. Hierbij bieden zich een aantal toepassingen en mogelijkheden aan: - 3D-objectvisualisatie is een nieuwe boeiende, potentieel interactieve en laagdrempelige manier van object ervaring met interactieve, publiekgerichte mogelijkheden. Het is een manier om een object te bekijken, zonder dat het object fysiek belast wordt. Bij het project Hebbes!, van MuseumgoudA, is de impressie van het fysieke object eenvoudig toegankelijk, hanteerbaar en op een interactieve manier aanwezig. De mogelijkheden hierin zijn onder andere de objecten van alle kanten bekijken en uitvergroten. - Voor objecten die fysiek buiten bereik zijn zoals: objecten in depot, bruikleen of objecten die verloren zijn gegaan, biedt 3D-objectvisualisatie toegang tot de collectie/objecten door ze als 3D-impressie te tonen. - Door toepassing van 3D-objectvisualisatie is het mogelijk om ensembles zichtbaar te maken van stukken die te groot zijn om fysiek weer te geven, bijvoorbeeld delen van landschappen zoals archeologische sites die zich kilometers uitstrekken. - 3D-objectvisualisatie biedt de mogelijkheid tot het zichtbaar maken van elementen die te klein zijn om fysiek waar te nemen, zoals op microniveau. Tevens biedt 3D-objectvisualisatie de mogelijkheid om inwendige structuren zichtbaar te maken op een niet destructieve manier, zoals de inhoud van grafheuvels of het inwendige van een mummie. - Het proces van restauratie van objecten kan inzichtelijk gemaakt worden voor publiek door 3D-objectvisualisaties of animaties. 3.2.2 Toepassingsgebied - Wetenschappelijk onderzoek Toepassing van 3D-objectvisualisatie biedt de mogelijkheid om wereldwijd wetenschappelijk onderzoek te doen naar oorzaken en gevolgen van verval bij objecten, bijvoorbeeld aantastingen van bot door degradatie. CT scans van objecten kunnen via de mail doorgestuurd worden en tegelijkertijd door wetenschappers (wereldwijd) bestudeerd worden. Het is mogelijk om 3D-objectvisualisatie door middel van CT scans van objecten op het beeldscherm met een heldere scherpe weergave, tot microniveau te vergroten. Het transport van de digitale gegevens kan via een USB stick (klein extern opslag medium voor computergegevens) of via het internet. Zo kunnen de gegevens van 3D-objectvisualisatie, bijvoorbeeld een fossiel bot (groot van omvang en gewicht), verder onderzocht worden, door verschillende natuurhistorische erfgoedinstellingen probleemloos digitaal meegenomen worden naar andere landen in tegenstelling tot het fysieke object. Strenge douanevoorschriften zijn dan in verband met illegale uit- en invoer van archeologische- en/of kunstobjecten niet aan de orde. Daarnaast dient het fysieke object altijd op een speciale manier verpakt te worden, neemt soms veel ruimte in, en is vaak kostbaar om te vervoeren. Een praktische toepassing is dat 3D-objectvisualisatie de mogelijkheid biedt om voor transport of opslag een oppervlaktescan van een object te maken om vervolgens een computergestuurde cradle te frezen uit onder andere polyurethaan/ethafoam als ondersteuning voor het object in depot of bij transportbasis. 22

Een andere mogelijkheid voor het gebruik van 3D-reconstructies is bijvoorbeeld, dat het oorspronkelijke idee van het fysieke object van de vervaardiger van het object behouden blijft voordat er een restauratie plaatsvindt. Een 3D-reconstructie kan een vervanger zijn van het fysieke object en daarmee fungeren als een „origineel‟ omdat het fysieke object niet meer bestaat zoals bij de Gipsformerei Berlijn, waarbij de originelen zijn vernietigd tijdens de tweede wereld oorlog11 Verder kan een 3D-reconstructie bijdragen aan een beeld hoe een object in een context van tijd geplaatst kan worden voor meer inzicht bij het museumpubliek of bij wetenschappelijk onderzoek naar de verbanden tussen object en vindplaats. Met een 3D-reconstructie kan bovendien een object in een erfgoedinstelling getoond worden terwijl het fysieke object zich als bruikleen, in depot of elders bevindt. 3.2.3 Toepassingsgebied - Conservering 3D-objectvisualisatie biedt de mogelijkheid erfgoed langdurig te behouden, te bewaren en te onderzoeken, zonder daadwerkelijk iets met het fysieke object te doen. Het fysieke object als informatiedrager blijft ongemoeid. Op basis van de huidige informatie kan voorzichtig worden geconcludeerd, dat een 3D-objectvisualisatie een belangrijke aanvulling is die gebruikt kan worden om meer en diepgaander inzicht te verkrijgen voor het geïnteresseerde publiek en om wetenschappelijk onderzoek te doen op een niet destructieve manier. Te denken valt hier aan hoe het oorspronkelijke object is ontstaan en hoe het mogelijk veranderd is in de loop der tijd: of er sprake is van mogelijke schade door externe invloeden, zoals vervoer, behandeling of klimatologische omstandigheden. Bovendien geeft een 3D-objectvisualisatie de mogelijkheid voor het onderzoeken van een hypothese hoe een object zou kunnen veranderen in de toekomst. Vanuit een 3D- objectvisualisatie kan men via een 3D-reconstructie of animatie tot besluitvorming komen betreffende de meest wenselijke restauratie van het fysieke object, met het gevolg dat deze restauratie daadwerkelijk plaatsvindt12. De mogelijke problemen ten aanzien van duurzame toegankelijkheid, conservering, behoud en beheer van digitale data neemt snel toe dus ook de data van 3D-objectvisualisatie, omdat dit steeds meer toegepast wordt. Bij instellingen zijn digitale objectregistratiegegevens vaak bij reguliere collectieregistratiesystemen ondergebracht zoals Adlib. Dit gebeurt echter niet altijd, er zijn binnen instellingen ook eigen digitale opslagsystemen die niet regulier zijn, waarbij de mastergegevens zijn opgeslagen in het bedrijf waar de 3D-visualisatie ontwikkeld is. Eigen opslag kan risicovol zijn, door bijvoorbeeld verlies aan overzicht waar betreffende data zich bevinden, Faillissement van het bedrijf waar de data zijn opgeslagen geeft een te groot risico op verlies. Omdat de hoeveelheid digitale data steeds meer toeneemt, neemt het risico ook steeds meer toe. Het is de verantwoordelijkheid van erfgoedinstellingen om digitale data bij reguliere dataregistratiesystemen onder te brengen die een goede, eenvoudig bereikbare, toegankelijke en veilige opslagplaats zijn. Data, en ook 3D-objectvisualisatiegegevens, behoren goed toegankelijk en bereikbaar te zijn en zo goed mogelijk behouden en beheerd te worden om deze te kunnen raadplegen of hergebruiken voor erfgoedinstellingen. Op het moment dat het product voor de 3D-objectvisualisatie toegankelijk is gemaakt voor onderzoek of publieksgebruik, behoort dit tot het erfgoedkapitaal en behoort dan ook duurzaam geregistreerd te worden. Bij middelgrote en kleine instellingen is vaak onvoldoende budget ingecalculeerd bij het beleidsplan voor digitalisering. Een risico is dat er aan kapitaalvernietiging wordt gedaan omdat erfgoeddata verloren raken als deze onvindbaar zijn. 11 http://www.smb.museum/smb/sammlungen/index.php?lang=de&p=2&objID=9432&n=2&r=1 (geraadplegd 25-4-2010) 12 http://www.imagine3D.nl/techniek_speeltrommel.html. (geraadpleegd: 20-10-2009 23

Verder is er een praktische kant, namelijk de leesbaarheid van data en apparatuur die op elkaar afgestemd moeten zijn omdat de gegevens anders gereduceerd worden tot ontoegankelijke of onbegrijpelijke data (streepjes en nullen). Bij digitaal beeldmateriaal zijn de problemen nog groter. Een recente ontwikkeling is dat de Europese commissie een subsidie toegekend heeft om een betere oplossing te bieden voor het veilig stellen van digitaal beeldmateriaal met een nieuw regulier collectieregistratiesysteem op Europees niveau, zoals ook het Allard Pierson Museum in de casus overweegt. Europeana, is de digitale bibliotheek van Europa, met gegevens uit archieven, bibliotheken en erfgoedinstellingen. Via Europeana is sinds kort de mogelijkheid voor instellingen om 2D en 3D-data gegevens aan beeldmateriaal op te slaan in een e-depot zoals de online databank CARARE13. Voor instellingen is het streven dat door e-inclusion14, CARARE 15, eenvoudig toegankelijk is, waar 2D en 3D-visualisaties voor langdurig behoud en beheer zo goed mogelijk ondergebracht kunnen worden. 3.3 Aandachtspunten bij 3D-objectvisualisatie In de artikelen van The Development of WP3 in EPOCH16-17(Excellence in Processing Open Cultural Heritage)18 staat een aantal aandachtspunten19. Deze aandachtspunten gelden ook voor 3D- objectvisualisaties. - De behoeftevoorziening van internationale richtlijnen voor digitaal cultureel erfgoed. - Eenduidige internationale richtlijnen zijn wenselijk voor standaarden en formats, voor het implementeren van 3D-beelddata. - Gezamenlijke opslag voor duurzaam behoud en beheer van erfgoeddata van 3D- beeldmateriaal. - Het bieden van inhoud voor een bruikbare infrastructuur van een eenduidig collectieregistratiesysteem met richtlijnen voor management van data van cultureel erfgoed informatie voor 3D-beeld data. - Een systeem, dat eenvoudig en goed toegankelijk is met open standaarden, dat daardoor de mogelijkheid biedt voor andere instellingen om betreffende data te raadplegen en eventueel door gebruikmaking van open source aan te vullen. - Wanneer er grote ensembles zijn, zoals archeologische vindplaatsen, die in deze context als samenhorend object gezien kunnen worden, geeft dit een probleem vanwege de grootte van ‟het object‟. Een gehele vindplaats, die zich over tientallen kilometers kan uitstrekken, tot in detail scannen, brengt teveel kosten en tijd met zich mee. Het is dan ook maar de vraag in hoeverre dit ook echt nodig is. - Bij elke laag die verwijderd wordt, gaat de authentieke context verloren. Alle gegevens moeten dan ook nauwkeurig gedocumenteerd en geregistreerd worden in open en eenvoudig toegankelijke dataregistratiesystemen om ze voor de toekomst te bewaren. Het is een balans tussen accuratesse en doen wat mogelijk is. 13 CARARE staat voor Connecting Archaeology and Architecture. Het project is een aanvulling op Europeana, de Europese digitale bibliotheek. 14 http://ec.europa.eu/information_society/tl/soccul/eincl/index_en.htm. (geraadpleegd: 6-3-2010) 15 http://www.dainst.org/carare (geraadpleegd: 8-5-2010) 16 http://people.cs.uu.nl/arnouddeboer/files/presentations/CAA2009/caa2009.pdf Arnoud de Boer., Towards a 3D Visualisation Interface for Cultural Landscapes and Heritage Information. Utrecht University (geraadpleegd: 14-2-2010) 17 http://public-repository.epoch-net.org/presentations/rome/Common%20Infrastructure%20for%20CH.pdf (geraadpleegd: 4- 3-2010) 18 http://public-repository.epoch-net.org/deliverables/D_1_12_Publishable_Final_Activity_Report_FINAL.pdf (geraadpleegd: 4-3-2010) 19 http://www.math.yorku.ca/SCS/Gallery/milestone/milestone.pdf “Milestones in the History of Thematic Cartography, Statistical Graphics, and Data Visualization” van Friendly M. en Daniel J. Denis, York University, Canada (geraadpleegd: 14-2-2010) 24

- De ervaring wat cultureel erfgoed is, is een ervaring die niet door de objecten wordt ervaren maar door mensen wordt beleefd. De technieken zoals 3D-objectvisualisatie die het culturele erfgoed toegankelijker maken, vormen een aanvulling op het fysieke object. De aanvullende technische kennis van computerprogrammatuur is vrij ingewikkeld wat de nabewerkingen van 3D-objectvisualisaties betreft. Scholing in nabewerking voor publiekspresentaties is nodig voor het personeel van de erfgoedinstellingen. - Data zonder betekenisgeving zijn niet bruikbaar, omdat ze in een registratiesysteem opgenomen moeten worden, wil het datagebruik toepasbaar zijn voor 3D-objectvisualisaties. Om de bruikbaarheid te vergroten, dienen de data van 3D-objectvisualisatie gekoppeld te worden aan andere systemen binnen het web. CIDOC-CRM is een technologie om een semantisch web te kunnen creëren. - De benodigdheden om basismodellen te maken voor 3D-objectvisualisaties, zijn vaak wel realiseerbaar wat kosten en technische hanteerbaarheid betreft voor medewerkers van erfgoedinstellingen. Publiekspresentaties, heldere gegevensopslag, overzichtelijkheid en eenvoudige toegankelijkheid van de bestanden die daar uit voortkomen, is een ander punt. De nabewerking zoals het toevoegen van kleur of diepte effecten met computersoftware van data is specialistisch werk. Het zal nader onderzoek vergen om voor de betreffende medewerkers een werkbare oplossing te bedenken, opdat erfgoedinstellingsmedewerkers naast de scanning of het maken van foto‟s, nabewerking zoals inkleuring en enige diepte bij een oppervlaktescan kunnen uitvoeren. - Naast het scannen van 3D-objectvisualisaties is het nodig om meetkundige gegevens te kunnen raadplegen en controleren op de meetkundige juistheid. 3.3.1 Digitale duurzaamheid De houdbaarheid van digitale data is bij opslag een groot probleem vanwege de kwetsbaarheid van tapes, schijfjes (CD en DVD) en harddisks. De leesbaarheid van data ten opzichte van de toegepaste techniek veroudert snel en het risico is zeer groot, dat nu ingevoerde 3D-objectvisualisatiedata over 20 jaar totaal onbereikbaar zijn door onleesbaarheid en ontbrekende leestechniek voor raadpleging of hergebruik. Als er gesloten standaarden worden gebruikt, gebeurt dit nog sneller. Vindbaarheid van data vormt ook een probleem. Systemen veranderen, werknemers bij instellingen hebben soms een zelf bedacht registratiesysteem, dat niet meer te herleiden valt als zij bijvoorbeeld van baan wisselen of met pensioen gaan, bedrijven waar digitale opslag is, verdwijnen en de data verdwijnen met hen. Door migratie van de datadrager (voorbeeld van tape naar DVD schijf) kan duurzaamheid bevorderd worden mits dit binnen de verwachte levensduur van de drager gebeurt. Opslag van digitale data is duur en het is aan te raden om digitale data zo goed mogelijk onder te brengen in een klimaatbeheerst e-depot om verval zoveel mogelijk te vertragen. De mastergegevens en eerste kopieën kunnen het beste op verschillende plaatsen ver van elkaar bewaard worden in verband met calamiteiten en verlies van data. Documentatie is een persoonlijke aangelegenheid, interpreteren van documenten op een objectieve manier bestaat niet. ICT en wiskundige berekeningen kunnen een belangrijke aanvulling vormen om, vanuit een wetenschappelijke instroom, zo dicht mogelijk in de buurt te komen van feitelijke objectiviteit van een 3D-objectvisualisatie. Om transparantie te bevorderen, is het zeer aan te raden om breed geaccepteerde open standaarden en open source in te zetten in verband met de toegankelijkheid van data. 3.3.2 3D-objectbewerking Voor 3D-objectvisualisaties is een basismodel nodig. Een basisscan kan worden gemaakt door het object rondom te fotograferen met een lichtlaser scanner. Daarna worden de gegevens in de computer 25

verwerkt tot een 3D-objectvisualisatie20. Dit basismodel met de fotografische weergave zijn te primair om zonder nabewerking gebruikt te worden voor publiekspresentatie. De nabewerking bestaat uit kleurcorrectie en enige oppervlakte structuur correctie. De Meshlabtool21 is een softwaretool die nabewerkingsmogelijkheden biedt. Om een 3D-objectvisualisatie te creëren is het bij nauwkeurige weergave nodig om bij het beeldmateriaal ook een rekenkundig gevormd model te hebben. Afb.10: voorbeeld van Meshlabtool 3D22- Beeldbewerking 3.3.3 Ethische aspecten Het gebruik van 3D-objectvisualisaties is, zoals beschreven, een belangrijke aanvulling op objectinformatie, die steeds meer ingezet wordt bij instellingen die zich bezighouden met het behoud, en de ontsluiting van cultureel erfgoed van materiële en immaterieel erfgoed in context voor publiek. Erfgoed behoort ons allen toe, maar er dient absoluut rekening gehouden te worden met cultuuruitingen die relatie hebben met religie, riten, normen en waarden, en die eigen gevoeligheden kunnen oproepen ten aanzien van 3D-objectvisualisatie. Het is van groot belang om ethische aspecten op waarde te schatten en integer te handelen zoals in de ICOM richtlijnen weergegeven wordt. In het onderzoek komen ook deze ethische aspecten aan de orde met de volgende vragen: - Wat zijn mogelijkheden voor de toekomst in verband met de weergave en toepassing van 3D- objectvisualisaties, als het gaat om gecodeerde kleurweergave (gekoppeld aan eenzelfde kleurenprinter), grootte van de werkelijke weergave, detailweergave en mogelijke compromissen in verband met de zwaarte van toegepaste software, hardware programmatuur en de fysieke authentieke weergave? - Kan een 3D-objectvisualisatie het fysieke object totaal vervangen? - Wat zijn de voordelen en de nadelen van 3D-objectvisualisaties bij verval of verlies van een fysiek object? - Hoe is het ethische standpunt tegenover compromissen, hoe ver ga je met de concessies ten opzichte van de werkelijk fysieke weergave van 3D-visualisaties ten aanzien van de wetenschappelijke onderbouwing van het object en de weergave van het object?23 - Is de 3D-objectvisualisatie een weergave van de „werkelijkheid‟ - Is deze tijd- en persoonsgebonden naar aanleiding van interpretatie en veronderstelde gegevens. 20 http://www.cs.uu.nl/groups/MG/multimedia/publications/art/thesisFrankterHaar09.pdf (geraadpleegd: 25-4-2010) 21 http://meshlab.sourceforge.net/ (geraadpleegd: 21-4-2010) 22 http://homes.esat.kuleuven.be/~konijn/3d/ (geraadpleegd: 25-4-2010) 23 http://metareporter.nl/2009/10/07/project-natal-verovert-de-wereld-met-een-experience/ (geraadpleegd: 18-10-2009 26

3.3.4 Juridische aspecten Het juridische aspect heeft te maken met auteursrecht. De afbeeldingen in deze scriptie mogen bijvoorbeeld niet gebruikt worden voor commerciële doeleinden of uitgave in verband met mogelijk copyright. Bij 3D-objectvisualisatie is het niet altijd overzichtelijk aan wie de auteursrechten precies allemaal kunnen toebehoren24. Behoort de 3D-objectvisualisatie toe aan de opdrachtgever, de erfgoedinstelling die ook de eigenaar is van het fysieke object, of aan de vervaardiger van de 3D-visualisatie. Dit wordt gecompliceerder als de eigenaar van het fysieke object de 3D-objectvisualisatie ter vervaardiging uitbesteedt aan een extern bedrijf. Een andere complicatie ontstaat, auteursrechtelijk gezien, als de 3D-objectvisualisatie door een extern bedrijf nabewerkt wordt en er feitelijk een nieuw object gecreëerd wordt. Hieronder volgt een citaat van Hans Beeftink, docent aan de Reinwardt Academie, ten aanzien van de juridische, auteursrechtelijke positie voor 3D-gevisualiseerde objecten: „Als personeel iets gemaakt heeft komen de auteursrechten bij de werkgever. Doet iemand 'van buiten' dit, dan is deze in beginsel auteursrechthebbende, tenzij in de overeenkomst anders is afgesproken. Ook kan ik nog de opmerking maken dat een foto van een portret (2 dimensies) meestal geen auteursrecht oplevert, aangezien er geen sprake is van originaliteit. Bij een foto van een driedimensionaal object is dat wel het geval. Onder omstandigheden kunnen er meer auteurs zijn: bijvoorbeeld bij een film: componist, scenarioschrijver, regisseur, etc.‟25 Dit blijven aandachtspunten die goed overdacht moeten worden bij de toepassing van 3D- objectvisualisaties in verband met mogelijke claims achteraf. 3.3.5 Samenvatting en aandachtspunten van CARARE Op historische schilderingen is te zien dat impressie van 3D niet nieuw is. Het verschil met nu is dat de weergave altijd op het platte vlak werd weergegeven en de 3D-objectvisualisatie zich nu „losstaand‟ in de ruimte bevindt. De toepassingsgebieden voor instellingen richten zich op het publiek als aanvulling op de toegankelijkheid van museale objecten, op wetenschappelijk onderzoek en praktisch gezien op behoud en beheer bij bijvoorbeeld restauratieoverwegingen en transport. Om een 3D- objectvisualisatie te creëren, is het voor een nauwkeurige weergave nodig om bij het beeldmateriaal ook een rekenkundig gevormd model te hebben. Bij 3D-objectvisualisatie is duurzaamheid een probleem wat behoud en beheer betreft om de gegevens te raadplegen of voor hergebruik. Dit gaat zowel om de vindbaarheid het kunnen lezen van de 3D-objectvisualisatiegegevens als om het voortbestaan. Mogelijk biedt het EPOCH project voldoende richtlijnen om dit beter te kunnen hanteren. Mogelijk biedt CARARE een oplossing als gespecialiseerd collectieregistratiesysteem voor 2D en 3D-objectvisualisatie beeldmateriaal. Juridisch gezien is het van belang dat het auteursrecht op 3D-objectvisualisaties goed afgedekt is om claims te voorkomen. Bij de ethiek speelt, dat bij de weergave van 3D-objectvisualisaties en reconstructies naar aanleiding van 3D-objectvisualisatie aangegeven staat, wat het is, bijvoorbeeld origineel, kopie of reconstructie. Verder is het van belang om de richtlijnen van de ICOM26 te volgen om de integriteit na te streven van zowel materieel als immaterieel erfgoed en van normen en waarden bij gevoelige presentaties. Auteursrecht blijft een aandachtspunt dat goed overdacht moeten worden bij de toepassing van 3D- objectvisualisaties in verband met mogelijke claims achteraf. 24 Rudolf van Riet, Beeldenstorm. Reinwardt Academie 2007. print 2010 blz.12 25 Hans Beeftink, docent Reinwardt Academie – geschiedenis, erfgoed en recht, email 14 mei 2010 26 http://icom.museum/codes/dutch.pdf (geraadpleegd 15-5-2010) 27

4 3D-objectvisualisaties bij erfgoedinstellingen Voor de keuze van de methodes is door Landschap Erfgoed Utrecht een aantal criteria opgesteld die kwalificeren of een methode, high-end, medium-end of low-end is. De insteek voor de kwalificering voor de keuze van de drie methodes is: - Laagdrempeligheid, in verband met de verwachte deskundigheid wat technische kennis betreft bij het museumpersoneel. - Middelen, de kostprijs voor 3D-objectvisualisatie. - Hoeveel personele inzet is nodig in verband met kosten en opbrengst. - Hoeveel inzet van externe partijen, zoals technische bedrijven, is nodig? Aannames vooraf waren bij Landschap Erfgoed Utrecht: high-end is een methode met een hoog kwalitatief eindproduct, waarbij veel kennis, financiële bronnen, en personele inzet nodig is, zowel van de musea als van externe partijen (kennis, software en hardware, personele inzet). Aangenomen werd dat deze methode de instelling een bepaalde mate van afhankelijkheid zal geven ten opzichte van externe partijen. medium-end zou, wat kwalificering betreft, zich bevinden tussen high-end en low-end. low-end is een methode die laagdrempelig is wat prijs, personele inzet, middelen, kennis en externe deskundigheid in de vorm van kennis, software en hardware betreft. Het eindproduct is een product met een relatief lage kwaliteit. Aangenomen werd dat deze methode relatief weinig inzet van externe partijen zou vereisen, en dus de instelling een bepaalde mate van onafhankelijkheid zou geven. Uit het scoreboard (zie blz.47) moet blijken wat het antwoord is op de vraag: levert high-end een relatief gezien hoogwaardiger product op, dan de medium-end of low-end methode? De criteria voor Landschap Erfgoed Utrecht zijn: middelen (financiële aspecten), personele inzet, en kennis. Voor Landschap Erfgoed Utrecht is het onderzoek van belang hoe de methoden kunnen aansluiten bij criteria van de erfgoedinstellingen. Voor de erfgoedinstelling is het onderzoek van belang ten aanzien van de soort collecties, het aantal objecten dat gevisualiseerd gaat worden, of de inzet eenmalig of structureel is, hoeveel budget er beschikbaar is, hoeveel tijd er is en wat er gedaan wordt met de 3D-objectvisualisatie (interactief of alleen animatie). Verder wordt er gekeken naar wat toepasbaar is en haalbaar in zowel theorie als in de praktijk om tot een mogelijk aanbod van 3D-visualisatiemehoden op maat te komen voor middelgrote en kleine instellingen in de regio Utrecht. 4.1 Methoden van 3D-objectvisualisatie Voor 3D-objectvisualisatie zijn diverse methoden bruikbaar. De methoden variëren wat kennis, middelen(kosten), personele inzet, hoogwaardigheid van het eindproduct betreft van hoogdrempelig tot laagdrempelig. Elk type erfgoedinstelling heeft eigen eisen, mogelijkheden en insteek ten aanzien van de gewenste methode van 3D-objectvisualisatie, waarbij de inzet ingekaderd wordt door het publiek van de erfgoedinstelling, wetenschappelijk onderzoek en praktische inzet bij behoud en beheer voor drie typen erfgoedinstellingen:  Kunst  Natuurhistorie  Archeologie 29

In dit onderzoek wordt aandacht besteed aan drie methoden bij drie typen erfgoedinstellingen, waarvoor het Landschap Erfgoed Utrecht een keuze heeft gemaakt: high-end methode (oppervlakte lichtlasercan) = Personal Space Technologies Amsterdam, bedrijf wat 3D-visualisaties ontwikkelt als turn key aanbod voor erfgoedinstellingen. medium-end methode (CT dieptescan) = CT scan. low-end methode (oppervlakte fotografie) = ARC 3D, gratis webservice met een bewerkingstool Meshlab. MuseumgoudA wil als pilot aan een breed Nederlands publiek zoveel mogelijk kunstvoorwerpen uit de collectie 3D-visueel presenteren. En daarbij haar collectie met behulp van het adlib- collecteregistratiesysteem via de website beschikbaar stellen en toegankelijk maken voor publiek. De ontwikkeling van de publiekspresentatie van het project Hebbes! is ontwikkeld door Personal Space Technologies uit Amsterdam met de lichtlaserscan en nabewerking van de 3D-objectpresentaties als een gebruiksklaar hoogwaardig product (high-end), dat eenvoudig door erfgoedinstellingen te presenteren valt. De instelling die uitgekozen is om de praktische toepassing toe te lichten is MuseumgoudA met het project Hebbes! 4.1.1 High-end methode - oppervlakte lichtlaserscan MuseumgoudA. „ Wat is het toch weer spannend zo'n testfase! Het is natuurlijk inherent aan een pilotproject dat je op onbekend terrein bezig bent, maar toch. Alle partijen staan op scherp. Onze scanner BJ Rao heeft de afgelopen paar maanden niet alleen van zichzelf, maar ook van de apparatuur het uiterste gevergd. En we hebben dan ook zeker nieuwe stappen gezet met de 'scanlichttechniek'. Deze is in combinatie met de traditionele lasertechniek gebruikt voor het scannen van de objecten. Het was absoluut een fase van combineren van technieken, prutsen en bijstellen om toch dat gewenste resultaat te krijgen. En het is hem toch gelukt iets meer dan 30 objecten zover ingescand te krijgen dat we weer verder Afb.11: Patricia Olsthoorn kunnen. Op dit moment worden de eerste 3D ingescande beelden nabewerkt om vervolgens getest te worden door de 'jongens' van Personal Space Technologies. Kijken of de beelden inderdaad wel zo goed matchen als we allemaal voor ogen hadden. De eerste vooruitzichten zijn goed, wat al weer zorgt voor een meer ontspannen sfeer. En in die ontspannen sfeer komen ook de beelden en wensen naar boven voor nog meer en ingewikkelder objecten. De radertjes draaien alweer voor een vervolg op dit o zo baanbrekende fenomeen ... 3D scanning.‟ Patricia Olsthoorn, projectleider Hebbes! Instelling: MuseumgoudA Collectie: kunst Contactpersoon: Patricia Olsthoorn (conservator) MuseumgoudA is opgericht in 1874 als Stedelijk Museum van Gouda, beheert een grote collectie (meer dan 44.000 objecten) die kunst, kunstnijverheid als stadshistorische objecten bevat. 30

Patricia Olsthoorn27 conservator bij het stadsmuseum van Gouda, heeft het pilotproject Hebbes!28 in samenwerking met het bedrijf Personal Space Technologies29 met 3D-objectvisualisatie ontwikkeld. Voor dit pilot project Hebbes! is een subsidie ontvangen van rijksoverheid om als voorbeeld te dienen voor andere erfgoedinstellingen. Het project Hebbes! heeft als doel de collectie digitaal te ontsluiten en het publiek het gevoel te geven dat zij objecten uit de collectie letterlijk in handen kunnen hebben. Naast de opstelling in het museum is er ook een mobiel apparaat waarbij de collectie op locatie getoond en tastbaar ervaren kan worden. Doel - Hanteerbare 3D-visuele kunstcollectieontsluiting, met educatieve evocatieve interactieve inzet voor publiek. - De digitale illusie en de ervaring van fysieke tastbaarheid en manipulatie van een object. - Resultaat evaluatie project november 2009: - Er zijn meer digitale objecten ontsloten. - Museum is bekend met het onbewerkt scannen van objecten - Een Digitaal programma aanbod van 2D in combinatie met 3D wat laagdrempelig gebruiksvriendelijk en interactief is. Eind 2009 / begin 2010 zijn bovenstaande doelstellingen grotendeels gerealiseerd. Voor 2010 staat op het programma: lespakketten voor scholen ontwikkelen, onderzoeken hoe het project voorgang kan hebben, auteursrecht onderzoeken. Mogelijkheden De 3D-objectvisualisatie is een belangrijke aanvulling op het fysieke object om het totaal aan object gegevens te behouden30. Volgens Patricia Olsthoorn kunnen gedigitaliseerde gegevens, samen met de 3D-objectvisualisatie worden herleid tot degelijk wetenschappelijk verantwoorde reconstructies, animaties bij restauraties of het creëren van kopieën van mogelijk niet meer bestaande objecten. Onderzoek kan plaatsvinden zonder fysieke belasting. Het object kan virtueel uit elkaar gehaald worden als een virtueel hologram. Voor onderzoek kan er op het object ingezoomd worden. Om de collectie 3D-digitaal te ontsluiten voor publiek wordt gebruik gemaakt van de methode van Personal Space Technologies. Op 10-2-2010 is een bezoek gebracht aan de firma „Personal Space Technologies‟( zie verslag in paragraaf 7.4 - bijlage 4: Personal Space Technologies). „Personal Space Technologies (www.ps-tech.com)‟ en MuseumSolution31 werken samen en geven mobiele publiekspresentaties op beurzen van 3D-objectvirtualisatie met als voorbeeld kunstobjecten uit musemgoudA. MuseumgoudA is een pilotproject en de wens van het technologisch ontwikkelingsbedrijf is meer erfgoedinstellingen te werven om van gelijksoortig productaanbod gebruik te maken voor 3D-objectvisualisatie aanbod voor publiek. Het bedrijf heeft de focus op „high- end als hoogwaardig product dat turn key is (gebruiksklaar) bij marketing industries voor erfgoedinstellingen. 27 http://www.museumgouda.nl/nl/hebbes/achtergronden/ (geraadpleegd: 21-2-2010) 28 http://www.mediamatic.net/person/57583/en (geraadpleegd: 21-2-2010) 29 http://www.mediamatic.net/person/57583/en (geraadpleegd: 21-2-2010) 30 http://www.ps-tech.com/download_section/tangible.pdf (geraadpleegd: 8-2-2010) 31 http://www.museumsolution.com/ (geraadpleegd: 8-2-2010) 31

Afb.12: apparatuur: touchscreen op zuil en object op beeldscherm en aan de linkerzijde de „near field personal space tracker‟ ™ (PST™)32 Afb.13: VR infrastructuur33 Aanpak De aanpak vindt plaats door een combinatie van 2D-foto‟s (reguliere fotograaf ) en een touchscreen te combineren met 3D-scanning34 voor de objectweergave op het scherm, beide vinden plaats in het MuseumgoudA. 2D beelden worden opgeslagen als tiff- en jpeg-bestanden binnen het collectieregistratiesysteem Adlib. Voor de afbeeldingen van 3D-objectvisualisaties is nog geen keuze gemaakt wat betreft een collectieregistratiesysteem en bestandsformaat. Personal Space Technologies heeft de techniek verzorgd om via de Adlib webmodule uit de Personal Space Station de beelden op te roepen op het touchscreen wat door een Near Field Personal Space Tracker wordt gestuurd. De Space tracker is een apparaat dat zich bevindt tussen het scherm en het meerkantige blokje. De Space tracker verbindt het blokje door middel van het materiaal van de stippen op het blokje (zie afb.14) met het scherm waarop het 3D-gevisualiseerde object zichtbaar is. Door de verbinding is de bezoeker is staat, door het meerkantige blokje te manipuleren, het object op het scherm te laten bewegen omdat de tracker voor deze verbinding zorgt. Het publiek kan zonder speciale bril op en met een 8-hoekig blokje in de hand de voorwerpen van alle kanten ‟zien‟, deze zelf laten bewegen en uitvergroten op een beeldscherm om interessante informatie beter te kunnen bekijken en enig onderzoek te verrichten. Dit kan bijvoorbeeld informatie zijn over decoraties of de fabriek. 32 http://www.ps-tech.com/product/psp (geraadpleegd: 23-2-2010) 33 http://www.est-kl.com/uploads/pics/infrastructure_new.jpg 34 http://en.wikipedia.org/wiki/3D_scanner (geraadpleegd: 23-2-2010) 32

Methode 3D-objectvisualisatiemethode van Personal Space Technologies (PST)35. „Objecten kunnen 3D-gescand worden door middel van lichtlaser oppervlaktescantechniek om tot een 3D-model te komen. De lichtlaserscan techniek heeft de beperking dat objecten niet gecompliceerd mogen zijn. Alleen rond gevormde objecten kunnen gescand worden. Om de objecten te tonen aan publiek heeft PST hard- en software ontwikkeld. Voor musemgoudA is dit een pilot project in Nederland. Nadat de scans zijn gemaakt is er vervolgens een vertaalslag naar het collectieregistratiesysteem Adlib. Deze toepassing is voor een gedeelte van de collectie van MuseumgoudA gebruiksklaar en kan nog verder uitgewerkt worden voor educatie in het museum of op locatie voor scholen. Op dit moment is het zover dat men nu voor 35 afbeeldingen van 3D-objectvisualisaties en de interfaces tussen Adlib en PSP/PSS voor webapplicatie voor het publiek aan kan bieden. Afb.14: 8-hoekig blokje dat correspondeert met object op beeldscherm, MuseumgoudA Project Hebbes! Dit blok correspondeert met het uitgekozen object dat op het scherm (zie afb. 15) uitgekozen is. De bewegingen die met het blok gemaakt worden zijn 3D-visueel zichtbaar op het scherm36. De techniek37 die gebruikt wordt, is een lichtlaserscanner waarbij met een infocat-3D-scan vanaf een vaste positie langzaam een roterend object gescand wordt. De achtergrond moet neutraal zijn. De oppervlakte van het object wordt hierbij vastgelegd. Na de eerste scan is er een tweede scan. Vervolgens worden beide scans over elkaar gelegd via een overlappend lagenspoor via de computer en vormen zo bij elkaar de 3D-visuele weergave van het object. De „Near Field Personal Space Tracker ™ (PST™) is een compleet optisch bewegingstrackingsysteem. Deze kubus correspondeert door het tracking systeem met het 3D- objectvisualisatie op het scherm. De 3D-objectvisualisatie kan gelinkt worden met andere applicaties waaronder collectieregistratiesysteem „Adlib‟. Data integratie De inhoud van de 3D-objectvisualisatie is geregistreerd in Adlib maar kan ook geïntegreerd worden in andere systemen. De toegepaste techniek is onafhankelijk van de inhoudelijke gegevens om de oplossingsmogelijkheden van de scanningweergave mogelijkheid te blijven garanderen. Mogelijkheden van 3D-scans worden toegepast door Personal Space Technologies te Amsterdam voor: - 3D-Objectvisualisatie - Medische toepassingen (zoals MRI) - Kunstwerken (kunstenaars kunnen via 3D-visualisatie hun werken als concept weergeven) - Wetenschap (zoals reconstructies, animaties, onderzoek) 35 De techniek van Personal Space Technologies is te zien in de YouTube film http://www.youtube.com/watch?v=-t- AixoMhd4 (geraadpleegd: 28-02-2010) 36 http://www.museumsolution.com/product/digital%20heritage%20presenter/ (geraadpleegd: 8-2-2010) 37 http://www.ps-tech.com/ (geraadpleegd: 8-2-2010) 33

Hebbes! moet eveneens leiden tot standaardisering van het formaat voor langdurige opslag van de digitale polygoonbeelden en gekoppeld worden aan de collecteregistratie van Adlib, opdat een duurzame toegankelijkheid via het metadatabeheersysteem gegarandeerd is. Financiering Het project is tot stand gekomen door de inzet van de conservator van het MuseumgoudA in samenwerking met Personal Space Technologies en werd betaald met behulp van de subsidieregeling „digitalisering met beleid‟ van „onderwijs cultuur en wetenschap‟ (O.C.W.). Toekomst Volgens verwachting van Patricia Olsthoorn zal: „Hebbes! een duurzaam effect hebben, omdat de kwetsbare en vergankelijke collectie digitaal voor de toekomst bewaard38 en op interactieve manier beschikbaar is. Het project is innovatief en verrijkend, voor het erfgoedinstelling publiek, voor andere culturele instellingen en voor het Stadsmuseum Gouda zelf. Het past volledig in de traditie van Stadsmuseum Gouda, dat zich graag inzet voor vernieuwing van informatievoorziening en naast het serieuze aanbod ook het aanbod van digitaal plezier aanbiedt, wat jong en oud ongetwijfeld kan boeien. De PSS techniek zal in de kennisoverdracht een belangrijke nieuwe rol vervullen. Ook kinderen kunnen de objecten nu hanteren en van alle kanten bekijken en zo hun informatie verzamelen: educatie wordt beleving. Hebbes! brengt en voorproef van de toekomst en brengt deze een stukje dichterbij.‟ Samenvatting interview - Voor objectontsluiting in het museum en voor publiekbetrokkenheid bij de collectie is dit een totaal nieuwe manier van werken. Voor behoud en beheer ten aanzien van archivering is dit een nieuwe toevoeging aan visueel beeld, maar ook aan de detailweergave en de textuur. - Bij een ambitieus project zoals Hebbes! is de verwachte budgettering onvoldoende geweest: zowel wat financiën als tijd betreft moet daar een factor 50% bij opgeteld worden. Op die manier is er meer uit het onderzoek naar de toepassing te halen. Een leermoment is dat budget en tijd meer reëel op elkaar afgestemd moeten worden. - Samenwerking wordt zeker aangeraden op het praktische vlak, om kosten en tijd te besparen voor het scannen van collectie. - Wat de prijs-kwaliteit verhouding betreft, is deze methode goed, maar op dit moment is de methode toch niet aan te raden, omdat er te veel beperkingen zijn en de methode door de nabewerking bij een bedrijf duur is. Meerkantige objecten, oppervlaktestructuur, diepte, glans en kleur zijn niet mogelijk of moeten nabewerkt worden. Deze methode is een oppervlakte scanning, het is niet mogelijk om de inhoud weer te geven. Een voorbeeld daarvan is de inhoud van een gesloten pot. De grootte van de objecten is beperkt. - De techniek gaat snel voort: als bovenstaande problemen opgelost zijn, biedt deze manier van werken wel weer mogelijkheden. - Het is nu onduidelijk aan wie de auteursrechten over de gegevens van project Hebbes als 3D- visualisatie behoren. Het is nu niet bekend wie de eigenaar is. Dit moet in de toekomst beter van te voren geregeld worden. - Ethisch gezien is alleen het fysieke object authentiek en moet er opgepast worden met aanbod van het produceren van replica‟s in verband met kleur, glans, textuur, digitale vervuiling en vervorming van het digitale object. - Mastergegevens moeten duurzaam behouden en beheerd worden, en veiliggesteld zijn voor de toekomst. 38 http://www.den.nl/kennis/thema/duurzaamheid/ (geraadpleegd: 23-2-2010) 34

SWOT analyse high-end methode in het MuseumgoudA Criteria SWOT Analyse MuseumgoudA - high-end methode sterkte zwakte prijs high-end methode met hoge prijs te duur ethiek awareness ethiek:3D-objectvisualisatie is aanvulling op origineel niet afdoende geregeld bij extern bedrijf heeft de broncode, pictoright niet juridische aspecten museum is eigenaar van de 3D-objectvisualisatie vastgelegd middels contract Kwaliteit goed ook bij detail weergave te beperkt in mogelijkheden wat weergave van vormen betreft Kwaliteitsweergave kwaliteit object is goed te zien kleur glans enige diepte moeten handmatig bewerkt worden bij bedrijf Kwaliteit website professioneel van opzet, maar geen web 2.0 beperkt qua mogelijkheden en koppelingen publiek / onderzoek / conserve ring zeer publieksgericht beperkt onderzoek toepassing. Na enige uitleg hanteerbaar onderzoek professioneel en amateurgebruik zeer toegankelijk geschikt voor amateurgebruik ontoereikend voor professionals toegankelijkheid methode eenvoudig toegankelijk beschermde omgeving Inzetbaarheid inzetbaar zowel vast als op locatie educatie zeer geschikt voor educatie scholen ook op locatie educatief lespakket moet nog ontwikkeld worden publiekstoegankelijkheid beschermd geen standaarden of open source de opname moet nabewerkt worden, de weergave is niet als de niveau detail weergave detailweergave is goed, idee van fragiel vergankelijk object blijft bewaard werkelijkheid digitale duurzaamheid / bruikbaarheid nog niet bekend toekomst perspectief educatief pakket uitbreiden, juridische aspecten uitzoeken uitvoerbaarheid methode turn key afgeleverd belasting milieu (green use) continuïteit garantie continuïteit is gegarandeerd zolang Personal Space Technologies bestaat en data toegankelijk blijft vereiste specifieke kennis geen specifieke voorkennis nodig nog beperkte diepgang koppeling databanken Praktisch gebruik voor opslag/transport word niet toegepast 35

Criteria SWOT Analyse MuseumgoudA - high-end methode kansen bedreigingen publiekstoegankelijkheid meer aanpassen voor publieksgebruik museum te klein voor een dergelijk project, alleen in marktwerking nieuwe bronnen op internationaal niveau zoeken voor PR samenwerkingsverband mogelijk financiële aspecten bedrijfsleven koppelen aan museumbelangen autonomie museum samenwerkingsverbanden lokale samenwerkingsverbanden, Europees en mondiaal kwaliteitsverbeteringen verfijning techniek tonen meer gecompliceerde vormen kosten rijzen de pan uit gesloten oplossing, core business, turn key enige inkomsten voor juridische aspect sluitende contracten afsluiten met bedrijven uitvoerend bedrijf duurzaamheid methode techniek aansluiten bij CARARE via Europeana nog grotere toegankelijkheid groeit het museum boven het hoofd open standaarden opslag web 2.0 uitbreiden met communities niet beheersbaar educatie educatie moet ontwikkeld worden niet standaard aanwezig Tabel 2: SWOT analyse high-end methode 36

Samenvatting SWOT analyse high-end (lichtlaserscan) methode. De toepassing van de high-end methode in het museum voldoet op dit moment aan het gestelde doel van MuseumgoudA en is innovatief als pilotproject voor publiek. De high-end laserlichttechniek is op dit moment niet aan te raden voor het erfgoedveld omdat de mogelijkheden te beperkt zijn. Alleen ronde ongecompliceerde vormen die niet groter of breder zijn dan ongeveer 1 meter kunnen gevisualiseerd worden. De kosten zijn hoog voor erfgoedinstellingen. De hoge kosten zijn ontstaan door totale uibesteding aan een extern bedrijf voor het gehele product. Er zijn voor de toekomst mogelijkheden om de kosten te reduceren door personeel op te leiden om zelf de lichtlasercan van een object te maken. Hierdoor kan ongeveer € 400 per object bespaard worden op de ongeveer € 1000 per object. MuseumgoudA heeft dit project kunnen uitvoeren dankzij subsidie en beschikbaar gestelde tijd van de conservator. Voortzetting van het project dreigt te stoppen omdat meer subsidie of andere bronnen voor financiering op dit moment niet beschikbaar zijn. De nabewerking van kleur, reliëf en verdere toepassingsmogelijkheden zullen aan een extern bedrijf uitbesteed moeten worden, omdat dit te veel vakspecialistische kennis vereist voor erfgoedinstellingen. Auteursrechtelijk is er niets schriftelijk geregeld, duurzaamheid en hergebruik materiaal is afhankelijk van goodwill en het voortbestaan van het bedrijf. 37

4.1.2 Medium-end methode – CT dieptescan Natuurhistorisch Museum Maastricht „ Anne Schulp is onderzoeker in hart en nieren. Door gebruik te maken van 3D-objectvisualisaties en animaties, is het mogelijk om tot reconstructies te komen voor bijvoorbeeld publiekspresentaties naar aanleiding van wetenschappelijke bevindingen. Haaienlunch: blijkt nieuwe soort Nederland heeft er een nieuwe soort bij.De Maastrichtse mosasaurus, ontdekt in 1998, is namelijk geen „huis, tuinen keukenmosasaurus‟. Daarvoor heeft hij te grote kaken. Deze maand verscheen de wetenschappelijke beschrijving van het fossiele zeereptiel, waarvan het Afb.15: Anne Schulp kadaver 66 miljoen jaar geleden door haaien werd opgegeten.‟ Anne Schulp Instelling: Natuurhistorisch Museum in Maastricht (NHMM)39 Collectie: Natuurhistorie Contactpersoon: Anne Schulp40 Het Natuurhistorisch Museum Maastricht is kleinschalig van opzet, maar behoort wel tot de grootste natuurhistorische erfgoedinstellingen in Nederland, hier worden collecties beheerd op het gebied van de geologie, paleontologie, flora en fauna van Zuid-Limburg en omgeving. Het Natuurhistorisch Museum beschikt over een interessante regionale collectie op het gebied van geologie, paleontologie en biologie. Er zijn permanente tentoonstellingen en thematentoonstellingen waarbij gebruik gemaakt wordt van moderne technieken bijvoorbeeld de 4D-globe en het themaboek met de koppeling aan een groot scherm. Er is een grote diversiteit in de collectie waaronder topstukken die van internationaal belang zijn zoals de fossiele resten uit het krijttijdperk uit Limburg zoals resten van mosasaurussen, zeeschildpadden en de insectencollectie. Verder is de collectie voornamelijk van regionaal belang. Dit is een insteek die van belang is voor het Landschap Erfgoed Utrecht omdat deze vergelijkbaar is met de regio Utrecht. Doel Het Natuurhistorisch Museum te Maastricht heeft als doel 3D-objectvisualisatie toe te passen voor non-destructief wetenschappelijk onderzoek en deze in te zetten voor publiekspresentaties. Mogelijkheden Mogelijkheden zijn de toepassing van innoverende technieken, zoals de inzet van CT-scans voor wetenschappelijk onderzoek om tot reconstructies van fossielen te komen: publiekspresentatie, in het museum vanuit reconstructies, bijvoorbeeld, de mosasaurus in de tentoonstellingsruimte. - 3D-objectvisualisatie met CT scan voor interactieve publiekstoepassing - 3D-digitale wetenschappelijke vergelijkingen met andere onderzoekers in gelijksoortige erfgoedinschalingen of vakspecialisten zoals paleontologen - Wetenschap (zoals reconstructies, animaties, onderzoek). 3D-objectvisualisatie is een belangrijke aanvulling met een grote nauwkeurigheid om tot op microniveau onderzoek te doen. Bij de CT-scantechniek kan zowel de inwendige als oppervlakte 39 www.nhmmaastricht.nl (geraadpleegd: 28-02-2010) 40 anne.schulp@maastricht.nl (geraadpleegd: 28-02-2010) 38

structuur van fossielen gebruikt worden. Vanuit verschillende delen van een soort fossiel die bij eenzelfde groep horen (ook vanuit andere werelddelen) kunnen wetenschappelijk verantwoorde reconstructies gemaakt worden van een grote diversiteit aan fossielen voor publiekspresentatie. Als goed voorbeeld voor 3D-objectvisualisatie is het project „Mosasaurus Bèr‟41. De fossiele resten van de mosasaurus zijn gescand onder de 3D-laserscanner om hem in detail als 3D-objectvisualisatie te kunnen digitaliseren42, voor een reconstructie van het gehele fossiel die in het museum tentoongesteld wordt. Naast het tonen aan het publiek wordt 3D-objectvisualisatie voor onderzoek gebruikt voor reconstructies en animaties. Dit gaat over oorzaken en gevolgen, wat fossielen onthullen, wat er met ze gebeurd is, in bijvoorbeeld het Krijt aan degradatie door ziekten en afwijkingen van fossielen uit het krijt. Door 3D-objectreconstructies en animaties, finite element analysis (FEA)43 toepassingen en berekeningen kunnen hypothesen verder onderbouwd worden over bijvoorbeeld spiermassa van poten van de dieren, bewegingsnelheid, bijtkracht van een kaak van fossielen. Aanpak In het museum worden originele fossielen getoond en fossielreconstructies aan publiek die ontstaan zijn vanuit 3D-objectvisualisaties van resterende delen. Als er geld en tijd is kan 3D-objectvisualisatie en animaties een schat aan toegevoegde waarde leveren met interactieve mogelijkheden. Op dit moment is er een project met 3D-visualisatieaanbod voor het publiek in ontwikkeling De doelstelling voor 2009/2010 is om op een wetenschappelijk verantwoorde manier onderzoek te doen naar oude fossielen om zo meer kennis te vergaren op wereldwijd wetenschappelijk gebied van oorzaak en gevolg, ook om tot verantwoorde reconstructies en animaties te komen voor publiek die meer inzicht geven in de achtergrond en leefomstandigheden van fossielen. Methode Voor de toepassing van CT scans voor de 3D-objectvisualisatie wordt gebruik gemaakt van het Academisch Ziekenhuis Maastricht. Door 3D-objectvisualisatie kan op verschillende plaatsen ter wereld tegelijkertijd wetenschappelijk onderzoek en overleg plaatsvinden over bevindingen die de 3D-objectvisualisatie van fossiel laat zien door professionals. 3D-objectvisualisatie kan voor amateuronderzoekers gelieerd aan Natuurhistorische erfgoedinstellingen een waardevolle bron van deelbare informatie bieden bij diverse gelaagdheden van object onderzoek. In het museum bevindt zich een onderzoekslaboratorium waar onderzoek gedaan kan worden door studenten. 3D-objectvisualisatie is een goede aanvulling om meer dieper of breder inzicht te verwerven voor bepaalde doelgroepen. Data en integratie De gegevens worden opgeslagen in de databank die speciaal door Natuurhistorische erfgoedinstellingen wordt gebruikt. Deze is niet vrij toegankelijk, maar op verzoek publiekelijk beschikbaar na de publicatie van de resultaten. Het museum heeft wel een geformaliseerd, actueel collectiebeleid (waaronder criteria en voorwaarden voor het verzamelen en het onderhouden). Hetzelfde geldt voor de onderzoeksactiviteiten van de conservatoren. De 6 meter lange hagedissen zijn waarschijnlijk ontstaan uit kleine hagedissen met zwempoten, die het land hadden verruild voor het water. Tegen het einde van het Krijt tijdperk wemelden de wereldzeeën van de mosasauriërs44, tot ze 65 miljoen jaar geleden uitstierven samen met de dinosaurussen. 41 http://forum.mestreechonline.nl/showthread.php?t=769 (geraadpleegd: 2-2-2010) 42 http://www.limburger.nl/article/20100106/REGIONIEUWS06/100109774/1007 (geraadpleegd: 2-2-2010) 43 http://www.evonet.be/~dvdavid/mag_science/Natuur/mag_science.20010226164431.nl.html (geraadpleegd: 25-5-2010) 44 http://www.natutech.nl/00/nt/nl/47_55/artikel/1765/B%C3%A8r.html (geraadpleegd: 4-1-2010) 39

Twee voorbeelden daarvan zijn: Afb.16: Contour zeehagedis van Maastricht·. Amateurverzamelaar doet topvondst In 2006 ontdekte fossielenverzamelaar Hein Lemmens bij Maastricht de 66 miljoen jaar oude fossiele resten van een reuzenzeeschildpad. In samenwerking met het Natuurhistorisch Museum Maastricht is het fossiel verder uitgegraven. Vanaf 2 juli 2007 wordt het fossiel in het PadLab verder uitgeprepareerd. Afb.17: Fossiele zeeschildpad 45 Financiering Voor de financiering van 3D-objectvisualisatie zijn er tot nu toe subsidies beschikbaar geweest en is er gebruik gemaakt van een netwerk buiten het erfgoedveld en goodwill van derden. Toekomst 3D-objectvisualisatie en animaties kunnen ingezet worden voor publiekspresentatie. Het plan is aanwezig om voor het eind van het jaar een publiekspresentatie te ontwikkelen met 3D- objectvisualisatie. 3D-objectvisualisaties kunnen een grote aanvulling zijn voor het publiek voor de inzichtelijkheid van processen en leven in andere tijdperken. Bij de objecten kunnen aanvullende verhalen door een 3D-animatie in beeld gebracht worden. Vanuit het Gelre ziekenhuis is een aanbod gedaan aan de student die het onderzoek uitvoert voor Landschap erfgoed Utrecht om een vijftal objecten te scannen. Op dit moment loopt dit proces. Landschap Erfgoed Utecht is blij verrast met de ontwikkeling en pakt de kans aan. Verder verloop valt buiten de scope van de scriptie. Meer samenwerking tussen ziekenhuizen (en bedrijfsleven) behoort zeker tot mogelijkheden voor de toekomst. Samenvatting interview Deze methode is bijzonder geschikt voor erfgoedinstellingen die een collectie bezitten waarbij het van groot belang is dat ook het inwendige van het object gescand kan worden op een niet destructieve manier. Tevens vanwege de zuivere weergave tot op microdetail en doorsneden van objecten voor paleopathologisch professioneel onderzoek en voor amateuronderzoek. Deze methode is zeker aan te raden als hoogwaardig product voor middelgrote en kleine erfgoedinstellingen wat prijs en nauwkeurigheid van de weergave betreft. In het bijzonder als de kwaliteit van weergave zeer nauwkeurig moet zijn vanwege de collectie die onderzocht wordt en gebruikt zou kunnen worden voor publiekspresentatie vanuit wetenschappelijk onderzoek. Het is wat product betreft minder kostbaar dan verwacht ten opzicht van de ander twee methoden. Samenwerking wordt voor middelgrote en kleine erfgoedinstellingen zeker aangeraden om tijd en vooral kosten in te perken. Dit kan met andere erfgoedinstellingen maar ook met de zorgsector of het 45 http://images.google.nl/imgres (geraadpleegd: 1-3-2010) 40

bedrijfsleven zoals bij het Natuurhistorisch Museum Maastricht (CT scannen in het Academisch ziekenhuis van Maastricht). Deze weergaven van 3D-objectvisualisatie behoren, wat betreft het auteursrecht, voor educatie of publiekelijk gebruik vrij te zijn volgens Anne Schulp (conservator), omdat erfgoed het eigendom is van ons allen. Voor commercieel gebruik moet dit goed afgedekt zijn. Bij deze methoden zijn wij geen beperkingen tegengekomen. Het ethisch standpunt is, dat alleen de originelen authentiek zijn. In het museum moet dus vermeld worden waar het bij een specifiek object om gaat, een reconstructie of een authentiek bot. Voor conservatie is deze methode goed geschikt als cradle als ondersteuning voor objecten bij transport en depot. Deze methode is geschikt voor reconstructies van het skelet van uitgestorven dieren en voor animaties over opbouw van het lichaam, spierkracht of grootte van de dieren. Langdurig duurzaam behoud en beheer van de registratie en documentatie wordt in open standaarden en open source beheerd door een betrouwbaar collectieregistratiesysteem waarbij alle natuurhistorische erfgoedinstellingen in Nederland zijn aangesloten. 41

SWOT analyse medium-end methode in het Natuurhistorisch Museum Maastricht Criteria SWOT Analyse 3D-objectvisualisatiemethode (Natuurhistorisch Museum Maaststricht) - medium-end methode sterkte zwakte prijs de prijs is laag vriendendiensten afhankelijk om lage prijs te halen het ethisch standpunt is dat alleen het origineel echt is en behoort ons allen ethisch gezien geeft dit standpunt een conflict ten aanzien van commercie ethiek awareness toe en objectentertainment van de collectie juridisch aspect juridisch; alle rechten behoren aan het museum toe juridisch niets schriftelijk vastgelegd Kwaliteit zeer goed Kwaliteitsweergave kwaliteitsweergave is zeer nauwkeurig Kwaliteit website de website is up to date zeer eenvoudig en goed toegankelijk geen 3D-objectvisualisatie aanbod op de website publiek / onderzoek / methode wordt alleen gebruik voor onderzoek / conservering ten aanzien conservering van depot en transport 3D-objectvisualisatie onderzoek is niet mogelijk voor regulier publiek onderzoek professioneel en de methode biedt mogelijkheden voor zowel professioneel als amateur amateurgebruik onderzoek niet vrij toegankelijk voor onderzoek of regulier publiek toegankelijkheid methode zeer goed toegankelijk voor (semi) wetenschappelijk onderzoek toegankelijkheidsniveau is hoogdrempelig Inzetbaarheid grote inzetbaarheidmogelijkheden zowel lokaal als voor wereldwijd gebruik de methode wordt alleen ingezet voor geautoriseerde personen educatie educatie wordt niet toegepast de 3D-objectvisualisaties van de collectie zijn op verzoek toegankelijk voor publieks toegankelijkheid de toegankelijkheid is beveiligd voor publieksgebruik. onderzoekers. niveau detail weergave de methode geeft detailweergave tot op microniveau digitale duurzaamheid / data waarborg voor digitale duurzaamheid is ondergebracht in een aanname dat 3D-objectvisualisatie data van de collectie langdurig bewaard bruikbaarheid professionele databank voor natuur historische erfgoedinstellingen kan worden. 3D-objectvisualisaties zijn niet in een e-depot ondergebracht in de toekomst meer 3D-objectvisualisatie aanbod voor educatie en er is meer aan kennis en verhalen in het depot dan aangeboden kan toekomst perspectief amateuronderzoek, meer kennis delen worden in verband met kosten en tijdgebrek uitvoerbaarheid methode de methode is goed uitvoerbaar methode is afhankelijk van goodwill van netwerk ziekenhuis voor CT scans het vervoer van data met 3D-objectvisualisatiegegevens per USB stick of belasting milieu (green use) via het internet is milieuvriendelijker in gebruik dan fysiek transport het origineel is niet binnen bereik continuïteit garantie continuïteit totaal afhankelijk van goodwill niet geschikt voor ongeschoolden, wordt uitgevoerd door geschoold vereiste specifieke kennis veel specifieke kennis vereist personeel Praktisch gebruik voor vervoer per USB stick van 3D-objectvisualisatiegegevens mondiaal van opslag/transport grote objecten uit de collectie is eenvoudig en goedkoop, overleg en onderzoek kan via internet wereldwijd tegelijkertijd plaatsvinden 42

Criteria SWOT Analyse 3D-objectvisualisatiemethode (Natuurhistorisch Museum Maaststricht) - medium-end methode kansen bedreigingen methode blijft zeer specialistisch, niet beheersbaar, kans op maak 3D-objectvisualisatie van collectie vrij toegankelijk voor publiek en onoverzichtelijkheid door publiekstoevoegingen bij vrij toegankelijk maken publiekstoegankelijkheid amateuronderzoek voor publiek (web 2.0 / DOS web 1.0) zet 3D-objectvisualisatieaanbod professioneel in de markt door serious gaming en amateuronderzoek, continuïteit door een contract met marktwerking ziekenhuizen te maken zonder contract geen continuïteitswaarborg haal meer inkomsten uit samenwerking andere natuurhistorische erfgoedinstellingen, bedrijven en instellingen bijvoorbeeld uit identiteitsverlies als onderzoeksmuseum, verlies overzicht professioneel en financiële aspect commercie/entertainment winkelverkoop webaanbod amateuronderzoek samenwerkingsverbanden kunnen frictie geven tussen missie, visie, samenwerkingsverbanden meer win-win samenwerking met lokale instellingen nationaal en mondiaal medewerkers van het museum meer inzet 3D-objectvisualisaties en animaties voor educatie kennis en kwaliteitsverbeteringen informatie door naar buiten te treden als museum en actieve PR kleinschaligheid, lokaal karakter vervaagd juridische aspecten contracten met ziekenhuizen voor het maken van scans verspelen goodwill meer garantie voor digitale duurzaamheid en behoud van data via duurzaamheid methode Europeana en CARARE of aanvullend samenwerkingsverband met het techniek huidige systeem onderzoek kost geld, andere registratiedatabank verhoogt de kosten open standaarden opslag aansluiten bij CARARE via Europeana door beperkte mankracht is wijziging dataregistratiesysteem niet haalbaar educatie meer 3D-digitaal aanbod realiseren in het museum en web kosten gevolg mogelijk meer mankracht nodig Tabel 3: SWOT analyse medium-end methode 43

Samenvatting SWOT analyse medium-end (CT scan) methode. De toepassing medium-end methode in de erfgoedinstelling is kwalitatief zeer goed en bruikbaar voor het gestelde doel: wetenschappelijk onderzoek, tot publiekspresentaties komen, en conservering van de collectie. In deze vorm verantwoord bruikbaar als er continuïteitsgarantie is, de toepassing is op dit moment gebaseerd op goodwill van derden, duurzaamheid gegevens zijn ondergebracht bij databank natuurhistorische erfgoedinstellingen. Auteursrecht is gebaseerd op goodwill van het academisch ziekenhuis te Maastricht, er is geen schriftelijke overeenkomst. Dit is wel aan te raden in verband met continuïteitsgarantie en auteursrecht om dit anders te regelen. 44

4.1.3 Low-end methode – oppervlakte fotografie Allard Pierson Museum „ Erfgoedinstellingen zullen zich in de toekomst steeds uitdrukkelijker met dergelijke visualisatietechnieken1 moeten bezighouden. Ze kunnen worden gebruikt om collecties te ontsluiten en te laten aansluiten bij de belevingswereld van nieuwe generaties bezoekers”, zegt Wim Hupperetz, die sinds 1 februari de nieuwe directeur is van het Allard Pierson Museum.‟ Wim Huppertez Afb.18: Wim Hupperetz Instelling: Allard Pierson Museum46 Collectie; Archeologie Contactpersoon: Wim Hupperetz (directeur) Het Allard Pierson Museum is het archeologisch museum van de Universiteit van Amsterdam. De collectie bevat objecten uit antieke beschavingen uit het Oude Egypte, het Nabije Oosten, de Griekse wereld, Etrurië en het Romeinse Rijk. Kunst- en gebruiksvoorwerpen uit de periode van 4000 voor Chr. tot 500 na Chr. geven een indruk van het dagelijks leven van de mythologie en godsdienst in de antieke Oudheid. Doel Het museum toont originele oudheden en andere objecten als een van de bronnen van de westerse traditie. Het beoogt om daarmee, via 3D-objectvisualisaties inzicht en begrip van het verleden, het heden van cultuurhistorische objecten in perspectief te plaatsen. Het doel van het Allard Pierson Museum is om 3D-objectvisualisatie in te zetten voor publiekspresentaties. Om het publiek meer inzicht te geven tussen object en context (vindplaats), voor een breed publiek. In 2009 was het doel om 3D-objectvisualisatie aanbod voor publiek te laten ontwikkelen om „3D-visuele technische hoogstandjes, zonder bril aan het publiek aan te bieden‟. Het is de bedoeling dat er vervolg komt om 3D-objectvisualisaties meer te gaan inzetten voor publiekspresentaties Mogelijkheden In mei 2009 werden een programma en workshops aangeboden met drie nieuwe technieken waarbij 3D-objectvisualisaties uit de eigen collectie zijn getoond47 van archeologische objecten: Afb.19: Toegevoegde werkelijkheid „Romeinse archeologische vindplaats48 46 http://www.allardpiersonmuseum.nl/tentoonstellingen/visualisatietechnieken.html (geraadpleegd: 14-2-2010) 47 Allardpiersonmuseum.nl/tentoonstellinen/wordshop-mei09/ (geraadpleegd: 21-2-2010) 48 Allard Pierson Augmented Reality application about Roman Forum and Satricum (geraadpleegd: 21-2-2010) 45

Volgens Daniël Pletinckx, als hoofdcoördinator van het gedeelte „Integrating Activities‟ binnen het EPOCH Network of Excellence nauw betrokken bij de ontwikkeling van ARC 3D, is de essentie niet het verleden te reconstrueren, maar om alle kennis die we hebben over een archeologisch object op een gefundeerde wijze samen te brengen, zoals de ontwikkeling van een gebouw door de tijd heen. Bij de overdracht van 3D-objectvisualisaties is het de bedoeling dat de objecten ten opzichte van de context van de vindplaats inzichtelijk worden gemaakt. Het publiek leert zien, hoe object en vindplaats samen een verhaal vormen in een deel van oude culturen. Dit gebeurt door 3D-objectvisualisaties in interactie met het publiek, in contact te brengen met de vindplaats. Aanpak Het Allard Pierson Museum werkt met 3D-modellen van meerdere objecten, waaronder een Oudgriekse vaas met atleten, een Faraokop, en een model van de tempel Satricum. Een deel van de op de expositie getoonde modellen, zoals het onderstaande model, kwam tot stand met behulp van de ARC 3D Webservice. De presentatietoepassingen van de 3D-modellen werden verzorgd door diverse bedrijven, waaronder Zero Creative en 3D VIA Virtools (Dassault Systemes). Afb.20: Faraokop Allard Pierson49 Er kan gewerkt worden met ongekalibreerde foto‟s (ontgekalibreerd betekent dat er geen meetkundige vastlegging of geen kleur vastlegging is van foto‟s) omdat de fotobeelden, de rangschikking van de beelden door de gebruiker, zelf in te stellen is. Bij objecten met veel reliëf is de weergave ook mogelijk. De toegepaste methode wordt gratis aangeboden. De weergave is een reflectie van de objectieve onbewerkte beeldvorming. Omdat het foto‟s zijn is er geen kleur nabewerking noodzakelijk mits het fototoestel foto‟s levert die hoogwaardig zijn en de fotograaf weet wat gefotografeerd moet worden om de foto‟s geschikt te laten zijn om door de software van de ARC 3D webservice ingevoerd en verwerkt te kunnen worden. Bij deze methode is het belangrijk dat het object een vaste opstelling heeft ten opzichte van de omgeving. De camera draait dus om het object. Het is een oppervlakte scanning, waarbij het inwendige niet gevisualiseerd kan worden. Translucentie (doorschijnendheid) kan niet weergegeven worden. Glimmende oppervlakte kan niet als 3D glimmend oppervlak worden weergegeven, dit blijft 2D. Methode De low-end methode is gebaseerd op gratis downloadbare software die via de webservice ARC 3D wordt aangeboden. De methode is niet zo nauwkeurig, maar voldoet voor publiekspresentatie, die inzicht in archeologische vindplaatsen geeft, en plaatst deze vindplaats met de objecten in de juiste context. Na de oppervlaktescanning door middel van foto‟s rondom, is nabewerking nodig voor de weergave om de presentatie voor het publiek geschikt te maken. 49 Allard Pierson, 330 x 308 - 30 kB – jpg,hdtvnieuws.nl (geraadpleegd: 16-2-2010) 46

Data integratie Data zijn bij een regulier collectieregistratiesysteem ondergebracht met open source en een open standaard. Er wordt overwogen om de data bij CARARE onder te brengen. Financiering De financiering valt onder de universiteit van Amsterdam. Het is wat diffuus hoe de financiering geregeld is. Toekomst De presentatie is eenmalig. In de toekomst wordt overwogen om 3D-objectvisualisatie in te zetten als publieksaanbod. Er zijn ongeveer 70 Romeinse gipsen afgietsels. De bedoeling is dat deze mogelijk als 3D-objectvisualisaties aangeboden worden aan het publiek om inzicht te geven in de polychroom kleuren die vroeger op de beelden aanwezig waren. Dit is een waardevolle aanvulling aan inzicht omdat het meeste publiek niet beter weet dan dat de Griekse of Romeinse koppen of beelden wit waren. Naar aanleiding van sporen die gevonden zijn op deze koppen is het aantoonbaar dat er kleur aanwezig was en ook welke kleur. Samenvatting interview De low-end methode is op dit moment een laagdrempelige 3D-objectvisualisatie oppervlakte fotografie methode voor erfgoedinstellingen. Dit komt omdat de methode niet zo kostbaar is en redelijk eenvoudig toe te passen om tot een basismodel te komen. Een voordeel is dat direct kleur aanwezig is omdat het een fotografische methode is. Een nadeel kan zijn dat deze methode niet zo nauwkeurig is. 47

SWOT analyse toepassing low-end methode in het Allard Pierson Museum Criteria SWOT analyse 3D-visualisatiemethode (ARC 3D) Allard Pierson Museum Amsterdam - low-end methode sterkte zwakte prijs de prijs is zeer goed in verhouding tot aanbod de totale prijs wordt hoger door nabewerking van derden de benadering van authenticiteit van het origineel en van de 3D- ethiek awareness ethisch verantwoord, ruim denkend over authenticiteit uit de oudheid 0bjectvisualisatie is niet eenduidig enige juridische afdekking van auteursrecht en copyright van de 3D- juridisch aspect objectvisualisaties onvoldoende juridische afdekking Kwaliteit de kwaliteit is voldoende niet bruikbaar voor nauwkeurig onderzoek de kwaliteit voldoet nu, maar voor toekomstig gebruik mogelijk niet Kwaliteitsweergave de kwaliteit van de weergave voldoet voor publieksaanbod voldoende de kwaliteitsweergave van de website is redelijk met toegang tot 3D- op de website springt 3D-objectvisualisatie niet naar voren als innovatief Kwaliteit website visualisaties educatie aanbod of presentatiemiddel publiek / onderzoek / de methode kan gebruikt worden voor het aanzetten van het publiek tot conservering leren kijken en het historisch beleven van objecten in context methode beperkt geschikt voor onderzoek onderzoek professioneel en onvoldoende onderzoeksmogelijkheden omdat de details bij uitvergroten amateurgebruik onderzoeksmogelijkheden laagdrempelig voor amateurpubliek gefragmenteerd zijn, methode is niet nauwkeurig genoeg bij toepassing van deze methode is nabewerking nodig, dit is nog niet door toegankelijkheid methode de methode is goed toegankelijk reguliere museummedewerkers uitvoerbaar Inzetbaarheid de inzetbaarheid voor publiek biedt veel mogelijkheden en is interactief in de toekomst is waarschijnlijk een geavanceerdere methode nodig de methode biedt educatief een zichtbaar context gerelateerd historisch alleen toepasbaar voor algemeen educatief gebruik details zijn educatie perspectief, onnauwkeurig publieks toegankelijkheid de methode biedt toegankelijkheid voor algemeen publiek te allen tijde is nabewerking van de basisvisualisatie noodzakelijk niveau detail weergave slecht, gefragmenteerde weergave zichtbaar digitale duurzaamheid / digitale duurzaamheid is goed aan gedacht ( professionele databank: DANS bruikbaarheid later via Europeana naar CARARE) digitale duurzaamheid is kostbaar toekomst perspectief nieuwe projectontwikkeling gaande geen duidelijke gestructureerde toekomstvisie uitvoerbaarheid methode basis is eenvoudig en goedkoop end tot end is niet door museummedewerker uit te voeren belasting milieu (green use) continuïteit garantie de methode biedt continuïteit voor de toekomst. continuïteitsgarantie zolang het bedrijf bestaat vereiste specifieke kennis specifieke voorkennis is niet nodig voor de basis, eenvoudig toegankelijk methode moet nabewerkt worden door specialist Praktisch gebruik voor opslag/transport methode wordt niet gebruikt voor depot opslag of transport 48

Criteria SWOT Analyse 3D-visualisatiemethode (ARC 3D) Allard Pierson Museum Amsterdam - low-end methode kansen bedreigingen de publiekstoegankelijkheid in het museum aantrekkelijker maken door publiekstoegankelijkheid meer 3D-objectvisualisatie aanbod het aanbod blijft beperkt door tijd investering en kosten conservator de marktwerking is dat er innovatief naar buiten getreden wordt met 3D- het fysieke object komt in de schaduw te staan ten opzichte van het aanbod marktwerking objectvisualisatie in het museum en via de website van 3D-objectvisualisaties financiële aspect meer financiële samenwerking tussen erfgoedinstellingen en bedrijfsleven commercialisering van het museum en identiteitsverlies van het museum meer samenwerking tussen erfgoedinstellingen, kennisinstellingen en samenwerkingsverbanden bedrijven door samenwerking wordt identiteit van het museum mogelijk beïnvloed verlies contact met de fysieke werkelijkheid en context van originele kwaliteitsverbeteringen meer inspelen op behoeften van publiek (entertainment, spelelement ) objecten juridisch aspect juridisch moet alles afgedekt zijn in verband met auteursrecht en claims duurzaamheid methode duurzaamheidswaarborg door middel van ontwikkelingen zoals CARARE via techniek Europeana digitale duurzaamheid is kostbaar open standaarden geven meer mogelijkheden ten aanzien van duurzame waarborg toegankelijkheid objecten op lange termijn ten aanzien van de open standaarden opslag data toegankelijkheid data digitale opslag educatie uitbreiding ontwikkeling op het gebied van educatie Tabel 4: SWOT analyse low-end methode 49

Samenvatting SWOT analyse low-end (fotografische) methode Voor objectontsluiting betekent 3D-objectvisualisatie geen nieuwe doorbraak, het is een aanvulling op objectgegevens. Niet alle objecten moeten in 3D-objectvisualisaties weergegeven worden, dit gaat te ver. Deze methode is op dit moment zeker aan te raden wat prijs-kwaliteit verhouding betreft voor middelgrote en kleine erfgoedinstellingen als de weergave niet nauwkeurig hoeft te zijn omdat de methode relatief goedkoop is ten opzichte van de andere methoden vrij eenvoudig toepasbaar, mits de instelling in huis over een fotografische afdeling beschikt, een hoogwaardige fotocamera, inclusief hoogwaardige computers en de kennis om het geheel te bedienen. Samenwerking wordt voor kleine/middelgrote erfgoedinstellingen zeker aangeraden. Samenwerking geeft een bredere basis om toepassingsmogelijkheden te ontwikkelen, verbanden op te bouwen, hoewel bij samenwerking eveneens beperkende factoren mee kunnen spelen wat beleid betreft. Verder geldt de samenwerking vooral tussen het bedrijfsleven, het museum en het publiek als een dynamische driehoek. Daar is wel een kritische kanttekening bij wanneer men te maken heeft met open source. Het probleem is, dat bij het proces om samen tot innovatie te komen, de kapitalistische filosofie niet gericht is op openheid of samenwerking met concurrenten. Op het wetenschappelijk terrein is de neiging tot open source ook aan het afnemen. Er is niet een methode voor algemeen gebruik aan te raden; dit hangt af van de manier waarop 3D- objectvisualisatie wordt ingezet. Dit betekent dat per situatie onderzocht moet worden, wat nodig is aan nauwkeurigheid van gegevens en weergave. Ethisch gezien kan 3D visualisatie nooit het fysieke object vervangen: het is een aanvulling. Altijd moet vermeld worden wat het is: origineel, replica, reconstructie, presentatie of iets anders. - Auteursrechtelijk gezien is het een nieuw product. - In de toekomst kan 3D-objectvisualisatie veel betekenen voor animaties voor het inzichtelijk maken voor het publiek door reconstructieve weergaven, historische context bij objecten, ontstaansgeschiedenis van het object in een interactieve beleving op betrokken boeiende manier van presenteren. - 3D visualisatie is een belangrijke toegevoegde waarde voor registratie en documentatie bij het behoud en beheer van de fysieke en digitale virtuele objecten 50

5 Onderzoeksresultaten 5.1 Vergelijking 3D-objectvisualisate methoden Mede naar aanleiding van de SWOT analyses is onderstaand een scoreboard ten opzichte van de drie methoden samengesteld. Het scoreboard van de drie methoden laat zien door de schaalweging hoe de verschillende aspecten zich verhouden tot elkaar. De cijfers in het scoreboard laten de weging zien hoe de kwalificering van de methoden zich tot elkaar verhouden met cijfers. De schaalweging is in zorgvuldige overweging gesteld door mijzelf en in overleg met derden. De schaalweging heeft een subjectief element en berust op aannames en hypothesen vanuit deskresearch, interviews en gesprekken met vakspecialisten en de SWOT analyses. De schaalweging, bestaat uit totaal duizend punten. De duizend punten zijn per categorie in de meest linkse kolom onderverdeeld in een getal dat de relatieve belangrijkheid onderling uitdrukt. Naast de linker kolom staat het cijfer dat de belangrijkheid van de verdeling per onderwerp weergeeft ten opzichte van de hoofdcategorie in de vorm van vragen. De cijfers die voor de vragen gegeven worden geeft de onderlinge verhouding weer ten opzichte van de drie toegepaste methoden. Het totaal van deze uitkomst laat zien hoe de methoden zich tegenover elkaar verhouden, waar de kracht zit, maar ook de minder goede punten. In de meest rechtse kolom staat een commentaar dat verband houdt met de vraag en de becijfering. 51

5.1.1 Scoreboard 3D-objectvisualisatie methoden. Scoreboard 3D-objectvisualisatie methode ten opzichte van de praktijkcasussen in de erfgoedinstellingen (status 05-2010) CT- scans - medium- De cijferindeling is een globale inschatting van technologies- high- ARC 3D methode - low-end methode toepassingen van dit moment en te verwachten met toegevoegde mogelijkheden die uitgebreid /toegevoegd personal space end methode end methode kunnen worden. Schaal beoordeling methode 1 tot 10 Uitleg verdeling: De schaalweging waardering applicaties ten aanzien van de methode is 0 t/m 1000. De cijfers van belangrijkheidsfactoren van de methode 1,2,3 zijn tussen de 1 tot 10. schaalweging 1 2 3 commentaar toepassingsmogelijkheden 175 publieksbereik en educatie 6.7 8.5 6.8 2) CT, vanwege reconstructie mogelijkheden 20 geschikt voor erfgoedinstellingpubliek 8 8 8 fossielen in erfgoedinstelling 2) CT, is voor onderzoek ten behoeve van 20 interactiemogelijkheid voor publiek 8 8 8 museum 2) CT, is voor onderzoek ten behoeve van 10 geschikt voor museumpublieksonderzoek 7 9 6 museum 20 inzet voor educatie mogelijkheden 7 8 7 Alleen bij methode 1) wordt educatie ingezet. 10 educatie mogelijkheid op fysieke locatie 8 9 6 2) en 3) niet van toepassing 15 nauwkeurigheid detailweergave 7 9 5 3) fragmentatie duidelijk zichtbaar geschikt voor professioneel vakgericht 20 erfgoedinstellingonderzoek 5 9 4 10 web 2.0 mogelijkheden 6 8 7 52

CT- scans - medium- technologies- high- ARC 3D methode - low-end methode met toegevoegde De cijferindeling is een globale inschatting van personal space end methode end methode toepassingen van dit moment en te verwachten applicaties mogelijkheden die uitgebreid /toegevoegd kunnen worden. Schaal beoordeling methode 1 tot 10 Uitleg verdeling: De schaalweging waardering ten aanzien van de methode is 0 t/m 1000. De cijfers van belangrijkheidsfactoren van de methode 1,2,3 zijn tussen de 1 tot 10. schaalweging 1 2 3 commentaar Conserveringspraktijkgerichte toepassingen geschikt voor animaties voor restauratiedoeleinden/inzicht 10 reconstructies 3 9 8 uitbreiding 3D-objectvisualisaties met 10 extra layers ten behoeve van onderzoek 6 9 8 10 belasting origineel object bij scanning 8 8 8 3D-objectvisualisatie is 1:1 representatie 10 van het originele object 7 8 7 alleen origineel is echt 3D-objectvisualisatie geschikt voor maken van cradles (voor opslag in depot of 10 transport bekisting) 6 9 8 150 kwaliteitskenmerken 7.7 8.7 6.3 kwaliteit van niveau ten aanzien van helderheid van kleur en lijnvoering/decoraties impressie van de weergave voor erfgoedinstellingpubliek en 50 professionals 8 9 7 kwaliteit van kleur en maatvoering van de 50 impressie voor erfgoedinstellingpubliek 9 7 7 kwaliteit van kleur en maatvoering voor 50 professioneel gebruik 6 10 5 3) detail weergave is zeer slecht 150 digitale duurzaamheid 3.6 5.9 7.6 garantie voor continuïteit en duurzaamheid ten het bedrijf die de 1) moet nader bekeken worden, 2) is nu 50 databewerking uitvoert 5 8 7 afhankelijk van goodwill 53

CT- scans - medium- technologies - high- ARC 3D methode - low-end methode met toegevoegde De cijferindeling is een globale inschatting van personal space end methode end methode toepassingen van dit moment en te verwachten applicaties mogelijkheden die uitgebreid /toegevoegd kunnen worden. Schaal beoordeling methode 1 tot 10 Uitleg verdeling: De schaalweging waardering ten aanzien van de methode is 0 t/m 1000. De cijfers van belangrijkheidsfactoren van de methode 1,2,3 zijn tussen de 1 tot 10.. schaalweging 1 2 3 commentaar garantie op langdurig behoud van masterfile en andere data ten behoeve 1) klein bedrijf grote risico's, moet ingedekt 50 van hergebruik 4 6 7 worden in verband met toekomstgarantie gebruik van (open)standaarden voor 30 bestandsformaten 1 4 9 10 gebruik van open source 1 1 10 gebruik van en koppeling naar e- 3)aanrader toekomst CARARE via Europeana, is 10 collectieregistratiesysteem (depot) 5 5 7 over nagedacht 100 juridisch aspect 2.3 5.0 6.3 kwaliteit auteursrechtelijke regeling, eigendomsrecht van de 3D- 65 objectvisualisatie. 3 5 7 mogelijkheid tot inzet Creative Commons kan een overweging zijn om claims achteraf te 35 regeling 1 5 5 voorkomen 100 ethisch aspect 6.0 9.1 7.0 impressie kwaliteit originaliteitswaarde van onbewerkte 3D-objectvisualisatie ten 35 opzichte van het fysieke object 5 9 7 impressie kwaliteit originaliteitswaarde van bewerkte 3D-objectvisualisatie ten 35 opzichte van het fysieke object 7 10 7 2) er vindt geen bewerking plaats 54

CT- scans - medium- technologies - high- ARC 3D methode - low-end methode met toegevoegde De cijferindeling is een globale inschatting van personal space end methode end methode toepassingen van dit moment en te verwachten applicaties mogelijkheden die uitgebreid /toegevoegd kunnen worden. Schaal beoordeling methode 1 tot 10 Uitleg verdeling: De schaalweging waardering ten aanzien van de methode is 0 t/m 1000. De cijfers van belangrijkheidsfactoren van de methode 1,2,3 zijn tussen de 1 tot 10.. schaalweging 1 2 3 commentaar 1) de maatvoering is niet altijd exact, de objecten worden handmatig ingekleurd, kleuren compromissen ten opzichte van het zijn niet gecodeerd, komen zoveel mogelijk niet 30 origineel wat maatvoering en kleur betreft 6 8 7 overeen met het fysieke object. 150 financiële aspecten 3.3 6.0 6.7 prijs kwaliteit verhouding voor 1) er zijn te veel beperkingen m.b.t. prijs en 50 erfgoedinstellingen 5 7 8 het aanbod 50 betaalbaarheid voor erfgoedinstellingen 3 6 7 extra tijdinvestering voor 3) dit kan nogal variëren afhankelijk van 50 nabewerking 3 7 7 grootte en gecompliceerdheid van object 175 toekomstperspectief 6.7 8.4 7.5 kwaliteit te verwachten verbeteringen van 1) meer reliëf, grotere vormen, goedkoper 70 de methode en toepassingen 8 9 7 aanbod voor nabewerking kwaliteit te verwachten innovatieve meer innovatieve mogelijkheden, staat nog in 45 toevoegingen van de methode 7 7 7 de kinderschoenen Randvoorwaarden zelfstandigheidskans ten aanzien van 45 erfgoedinstellingen en nabewerking 6 9 9 3) opleiding nabewerking is nodig 55

CT- scans - medium- technologies - high- ARC 3D methode - low-end methode met toegevoegde De cijferindeling is een globale inschatting van personal space end methode end methode toepassingen van dit moment en te verwachten applicaties mogelijkheden die uitgebreid /toegevoegd kunnen worden. Schaal beoordeling methode 1 tot 10 Uitleg verdeling: De schaalweging waardering ten aanzien van de methode is 0 t/m 1000. De cijfers van belangrijkheidsfactoren van de methode 1,2,3 zijn tussen de 1 tot 10.. schaalweging 1 2 3 commentaar trainingsmogelijkheid voor opleiding 15 nabewerking erfgoedinstellingpersoneel 2 8 7 3) meer training nodig dan verwacht 1000 Totaal score 5.4 7.6 6.9 Tabel 5: Scoreboard 3D-objectvisualisatie methoden 56

Conclusie onderzoeksresultaten scoreboard drie methoden high-end: De score 5.4 van de methode laat zien, dat de high-end methode op dit moment niet als gunstigste betiteld kan worden, vanwege externe personele kosten (€ 840 per object), beperkte mogelijkheden van de methode, het auteursrecht dat niet onder het museum valt, digitale duurzaamheid discutabel is (PST is een tweemans bedrijf). Voortgang/innovatiemogelijkheden voor de toekomst zijn redelijk te noemen. Zelfstandigheidskans voor erfgoedinstellingen is door gecompliceerde nabewerking nihil. Een kans voor de toekomst is, dat het bedrijf eerst de mogelijkheden voor gecompliceerde vormen gaat ontwikkelen. Daarna kan de methode eenvoudig toepasbaar worden voor erfgoedinstellingpersoneel. Nabewerking van de 3D-objectvisualisaties kan worden toegepast door erfgoedinstellingpersoneel op te leiden en nascholing te geven. Een risico is de bestaanszekerheid van het bedrijf PST. Raadzaam is te allen tijde, in verband met digitale duurzaamheid, inzet en hergebruik van de masterfile, om deze zeker te stellen middels een contract tussen de erfgoedinstelling en het bedrijf. Hierin dient vastgelegd te zijn, wat er met de masterfile gebeurt bij faillissement of andere calamiteiten. medium-end: De score 7.6 voor de methode laat zien, dat deze het meest in aanmerking komt, omdat er gebruik gemaakt kan worden van hoogwaardige nauwkeurige scans die zowel oppervlakte, als inwendige structuren weergeven. Samenwerking met ziekenhuizen op contractbasis kan tot de mogelijkheden gaan behoren50. De kosten zijn ongeveer € 300 per object/objecten per half uur. Indien nabewerking nodig is, kan dit door computerprogrammatuur toegevoegd worden. Duurzaamheid en continuïteit zijn in de toekomst redelijk goed te regelen. DICOM51 wordt gebruikt als gedocumenteerde standaard. Toekomstmogelijkheden voor publiekspresentatie en onderzoek zijn veelbelovend, omdat er veel ontwikkelingsmogelijkheden zijn met dit soort scans. Zelfstandigheidskans na de scans als aanbod is goed, omdat de nabewerking mogelijk binnen het verwachte kennisniveau van een erfgoedinstelling kan vallen na enige scholing. Eventueel is er samenwerking met ziekenhuizen binnen de regio mogelijk om scans te maken door middel van een contract en vastlegging van uren. Mogelijk is er scholing nodig als bewerking van de 3D- objectvisualisaties ingekleurd moeten worden voor publiekspresentatie of bij specifiek onderzoek voor hypothesen. low-end: Voor publieksgebruik is deze methode met score 6.9 geschikt om inzicht te geven in een historisch perspectief. Voor nauwkeurig onderzoek is deze methode minder geschikt. Bewerking is noodzakelijk en moeilijker dan verwacht. De kosten per object liggen rond de € 380. De uitslag van het scoreboard bepaalt, dat wat in eerste instantie mogelijk de meest geschikte methode leek (omdat deze methode gratis en via een webservice wordt aangeboden), aanzienlijk duurder uitkomt. Dit komt door scholing die nodig is om nabewerking voor publiekspresentatie te genereren. Indien er een eenvoudige adequate handleiding komt voor erfgoedinstellingpersoneel is deze methode zeker een aanrader als de presentatie niet nauwkeurig hoeft te zijn. 50 Mondelinge informatie van: Karin Thijn (senior laborante CT UMCU 8-4-2010) 51 http://medical.nema.org/ (geraadpleegd: 20-4-2010) 57

5.1.2 Vergelijkingskwadranten Resultatenvergelijking uit de onderzoekssector (Gartner, Forester, Butler en Yankee groep) worden meestal weergegeven in een kwadrant (magic quadrant). Het magic quadrant bevat vier dimensies: 1. het bedrijf, in dit geval de methode 2. de grootte van de bol deze bepaalt de onderlinge relevantiegraad (bijvoorbeeld de prijs – hoe kleiner de bol hoe hoger de prijs) 3. de X as, dit is de dimensie die bijvoorbeeld het toekomstperspectief bepaalt. 4. de Y as, dit kan de kwaliteit zijn. Dit geeft tot resultaat een kwadrant dat rechts bovenaan de beste methode is en links onderaan de minst aantrekkelijke methode. Vanuit het scoreboard volgen 2 kwadranten en een kwadrant met een geschatte financiële vergelijking. Kwadrant - Kwaliteit / Toepassingsmogelijkheden De verdeling van de bollen van de drie soorten kwadranten komen voort uit het scoreboard om inzichtelijk te maken hoe de kwaliteiten en de toepassingsmogelijkheden zich tegenover elkaar verhouden en in de volgende duurzaamheid en toekomst perspectief. 10.0 CT- scans medium-end methode , 7.6 personal space 8.0 technologie high-end methode , 5.4 ARC 3D methode low-end methode met toegevoegde aplicaties, 6.0 6.9 Kwaliteit 4.0 2.0 0.0 0.0 2.0 4.0 6.0 8.0 10.0 Toepassingsmogelijkheden Grafiek 1: Kwadrant - Kwaliteit / Toepassingsmogelijkheden De grootte van de bollen geeft de totale score weer – hoe groter de bol hoe grotere de score. Naar aanleiding van het gesprek met Karin Thijn, senior laborante CT Utrechts Universitair medisch Centrum Utrecht bleek dat er meer mogelijkheden voor de medium-end waren dan verwacht. Samenwerking tussen erfgoedinstellingen en ziekenhuizen, door een contract om gebruik te maken van de scanapparatuur, werd als nieuwe invalshoek gezien om de dure CT-scan apparatuur effectiever in te zetten. Het UMCU beschikt over drie scanapparaten die in de praktijk nooit allemaal tegelijk bediend worden. Vanaf 17.00 uur tot „s morgens ongeveer 8.00 uur en in de weekenden worden er, normaal gesproken, geen scans gemaakt. De apparatuur is aanwezig. De apparatuur is voldoende beschikbaar en kan meer ingezet worden voor scans voor erfgoedinstellingen. Karin Thijn vond deze gedachte interessant en zag hier zeker mogelijkheden tot samenwerking in de toekomst. Op deze manier zou er een win-win situatie kunnen ontstaan. De mogelijkheden zijn, zoals eerder genoemd, zeer uitgebreid, zowel voor oppervlakte als inwendige scans met hoge nauwkeurigheid tot op 58

microniveau, speciale software (mogelijk na scholing van medewerkers) kan ook inkleuring geven op de scan. Het is nog niet bekend welke kennis nodig is voor eventuele nabewerking in kleur. Bij de andere twee methoden, high-end en low-end is te zien, dat deze elkaar niet veel ontlopen op dit gebied. Er zijn beperkingen wat betreft mogelijkheden en nauwkeurigheid van details voor onderzoek en publiekspresentatie. De kosten vallen hoog uit vanwege de gespecialiseerde personeelskosten die buiten de te verwachten kennis van de erfgoedinstellingmedewerkers valt. De concurrentiekansen ten aanzien van CT dieptescan medium-end methode liggen in de verlaging van de externe personele kosten en meer toepassingsmogelijkheden. Kwadrant - Digitale duurzaamheid / Toekomstperspectief 10.0 ARC 3D methode low-end methode met 9.0 toegevoegde aplicaties, 6.9 8.0 7.0 Digitale Duurzaamheid 6.0 CT- scans medium-end methode , 7.6 5.0 4.0 personal space technologie high-end 3.0 methode , 5.4 2.0 1.0 0.0 0.0 2.0 4.0 6.0 8.0 10.0 Toekomstperspectief Grafiek 2: Kwadrant - Digitale duurzaamheid / Toekomstperspectief De grootte van de bollen geven de totale score weer – hoe groter de bol hoe grotere score. Er is deskresearch gedaan bij Digitaal Erfgoed Nederland (DEN). Dit gaf als resultaat dat, zoals eerder genoemd, er een ontwikkeling is om een e-depot te ontwikkelen voor digitaal beeldmateriaal door CARARE via Europeana als collectieregistratiesysteem voor beelddata. Daarnaast heb ik een gesprek gehad met Jeroen van Vliet, senior adviseur e-cultuur bij DEN, en met Annelies van Nispen senior adviseur e-cultuur, bij DEN in verband met digitale duurzaamheid van 3D-visualisaties. Uit het gesprek en de informatie die voortkwam uit een aantal vragen. (zie bijlage 8, paragraaf 7.8) kwam het volgende antwoord: Digitale duurzaamheid van 3D-objectvisualisaties is een probleem. Het is op dit moment nog pionieren, zoals met CARARA, om 3D-beelddata te behouden en te beheren. Om daar grip op te krijgen, moeten er duidelijke richtlijnen met open standaarden, open source, komen. Daarnaast dienen optimale specifieke bewaaromstandigheden gecreëerd te worden en migratiemogelijkheden van 3D- gevisualiseerde data. Er is een start gemaakt, maar zoals eerder gezegd: het is pionieren. De low-end methode van het Allard Pierson Museum, komt hoog uit in het kwadrant. Men overweegt voor de opslag van beeldmateriaal in de toekomst de 3D-objectscans onder te brengen in een e-depot van CARARE. Deze instelling staat wat dat betreft bovenaan de lijst van het gebied. De medium-end methode wordt naar omstandigheden redelijk bewaard en valt onder de verantwoording voor de opslag van Natuurhistorische erfgoedinstellingen. 59

Kwadrant - Globale Financiële / Overall score De financiële analyse is zeker niet waterdicht en komt voort uit gegevens die verstrekt zijn vanuit persoonlijke informatie tijdens interviews en gesprekken. 10.0 9.0 CT- scans medium-end methode 8.0 7.0 ARC 3D methode low-end methode met 6.0 personal space toegevoegde aplicaties Overall score technologie high-end methode 5.0 4.0 3.0 2.0 1.0 0.0 0.0 1.0 2.0 3.0 4.0 5.0 6.0 7.0 8.0 9.0 10.0 Kosten (hoger=lagere kosten) Grafiek 3: Kwadrant - Globale Financiële / Overall score Verhouding tot elkaar weergegeven (high-end = 2X zo kostbaar als low-end) De kostengrafiek toont aan, dat de high-end methode duur uitkomt en de andere twee methoden binnen dezelfde categorie vallen. Andere criteria zullen tussen deze twee methoden doorslaggevend worden voor door erfgoedinstellingen gekozen methode voor 3D-objectvisualisaties. De keuze en het advies zullen maatwerk zijn en voorlopig vermoedelijk blijven. De keuze is afhankelijk van de behoefte en de middelen van de erfgoedinstelling. Een eenduidig antwoord is om deze reden niet mogelijk. De toepassing low-end methode in de erfgoedinstelling voldoet het meest voor het gestelde doel publiekspresentatie, de kosten zijn beperkt, continuïteit is voldoende voor de komende jaren. Auteursrecht valt binnen de erfgoedinstelling 60

5.1.3 Tussentijdse reactie van Landschap Erfgoed Utrecht „Het onderzoek heeft Landschap Erfgoed Utrecht een veel betere kijk gegeven op de complexiteit van het proces van 3D-visualisering. Dit heeft de plannen van Landschap Erfgoed Utrecht op de korte termijn beïnvloed. Het plan bestond om objecten van verschillende instellingen in de provincie Utrecht samen te voegen in een virtuele 3D-expositie. Voorafgaand aan het onderzoek bestond de indruk, dat de fotografische methode van de ARC 3D Webservice erg laagdrempelig was, en daarom erg geschikt voor kleine en middelgrote instellingen met een erfgoedinstellingscollectie om in te zetten als vernieuwende methode van publieksbereik. Mede naar aanleiding van de onderzoeksresultaten zijn oriënterende gesprekken gevoerd met Utrechtse instellingen op het gebied van religieus en archeologisch erfgoed. Op basis hiervan is afgezien van het oorspronkelijke plan en gekozen voor een gefaseerde aanpak. In de loop van 2010 start een kleinschalig pilot met de ARC 3D webservice- methode met enkele archeologische objecten, om ervaring op te doen met de mogelijkheden en beperkingen van de software, en de hardware-eisen. Op basis van de resultaten wordt besloten of in 2011 een (mobiele) virtuele expositie gerealiseerd kan worden. Daarnaast bestaat het voornemen om bij een succesvol pilot de fotografische methode in de vorm van een cursus of workshop aan te bieden aan kleine erfgoedorganisaties, werkzaam op het gebied van archeologie. De cursus vormt een vervolg op een basiscursus objectfotografie in de archeologie voor vrijwilligers. Op moment van schrijven van de scriptie verkeren beide initiatieven nog in de planfase.‟52 5.2 Geschatte kostenberekening 3D-objectvisualisatie De berekening is gebaseerd op globale geschatte indicatieprijzen van drie methoden (status mei 2010). De drie methoden hebben alle een andere insteek wat kosten betreft, bovendien zijn er verschillen ten opzichte van eenmalige of terugkerende kosten. Geschatte (aannames) kosten van de productie van een basismodel van een 3D-objectvisualisatie. high-end medium-end low-end start/eenmalige kosten apparatuur Intricad € 1,200 fotocamera € 2,000 computer € 700 opleiding Intricad (3d - 2 personen) € 4,500 opleiding fotograferen € 3,000 opleiding nabewerken € 2,000 Incl. Totaal geschatte kosten apparatuur en opleiding € 5,700 € 2000 € 5,700 Tabel 6: Geschatte eenmalige kosten van de productie van een basismodel van een 3D-objectvisualisatie De apparatuur kan eventueel geleased worden. 52 Reactie van Willemke Landman 24-4-2010 61

high-end medium-end low-end Operationele kosten / object productie basis scan licht laser Intricad € 240 productie basis scan CT scan € 300 productie basis scan Fotocamera lease € 200 bewerkingskosten extern bedrijf 5u x 120 € 600 bewerkingskosten erfgoedinstelling medewerker € 180 € 180 Totaal geschatte kosten per basismodel object € 840 € 480 € 380 Tabel 7: Geschatte (aannames) kosten van de productie van een basismodel van een 3D-objectvisualisatie high-end lichtlaser methode (beperkte toepassingsmogelijkheden) Bij de high-end methode wordt een kant-en-klaar product geleverd door een extern bedrijf voor ongeveer € 840 Personal Space Technologies heeft het basismodel uitbesteed aan het technologie bedrijf Intricad. Het ligt in de lijn der verwachting dat het voor het personeel van een erfgoedinstelling mogelijk is, om een opleiding te volgen bij Intricad om een basismodel te maken. De apparatuur die nodig is voor een basismodel bestaat uit een oppervlakte licht laserscan en een draaitafel, de kosten zijn ongeveer € 1200. Nabewerking is nodig voor publiekpresentatie en zal uitbesteed moet worden aan een gespecialiseerd bedrijf zoals Personal Space Technologies. De arbeidskosten voor specialisten zijn ongeveer € 120 per uur. De cursus die 5 dagen in beslag neemt kost ongeveer € 4500. medium-end methode (uitgebreide toepassingsmogelijkheden) Bij de medium-end methode wordt gebruik gemaakt van hoogwaardige nauwkeurig apparatuur die veel toepassingsmogelijkheden biedt zowel voor wetenschappelijk onderzoek als publiekspresentatie. Deze scanapparatuur is al in de ziekenhuizen aanwezig. Door samenwerking met deze ziekenhuizen kan de apparatuur efficiënter worden ingezet met erfgoedinstellingen en kenniscentra. Zie het gesprek met Karin Thijn. low-end methode (beperkte toepassingsmogelijkheden is niet nauwkeurig) De low-end methode wordt gratis aangeboden door de webservice ARC 3D. Deze genereert een op foto‟s gebaseerde scan die door het computerprogramma dat de webservice levert tot een basis 3D model gemaakt wordt. De benodigde hoogwaardige apparatuur bevat een fotocamera met voldoende resolutie en fullframe sensor om de weergave tot een 3D-geheel te kunnen maken en een computer met een zware processor om de Meshlab software aan te kunnen om de nabewerking uit te voeren. Evaluatie van de kosten tabel De operationele kosten van een basis product gaan van hoog naar laag volgens high, medium en low- end om een 3D-objectvisualisatie te vervaardigen. Vanuit het basismodel zal er voor extra toepassingen een extern bedrijf ingeschakeld moeten worden omdat voor de meeste toepassingsmogelijkheden vakspecialistische technische kennis vereist is. Om tot een basismodel te komen bij methode medium en low-end is scholing nodig of kan een fotograaf ingehuurd of apparatuur geleased worden. Deze kosten zijn eenmalig, scholing en inzet van externe specialisten zal in de meeste gevallen bij alle drie de methoden nodig zijn. Bij methode twee heeft het ziekenhuis de expertise in huis die kan leiden tot een hoogwaardig basisproduct. Het is nog niet bekend in hoeverre samenwerking nodig is of dat de scan gekleurd geleverd kan worden. 62

Zowel de high-end en low en methoden hebben start / eenmalige kosten van ongeveer € 5700. De medium-end methode heeft start / eenmalige kosten van ongeveer € 2000, maar na het scannen van 37 objecten wordt de low-end methode goedkoper (€ 480-€ 380= € 100, € 3700/€ 100=37). Bovenstaand zijn zoals vermeld alleen de geschatte kosten van een productie van een 3D- objectvisualisatie. De methoden zijn verder niet met elkaar te vergelijken omdat de factoren die meespelen per instelling te veel verschillen. Bovendien verschillen de fasen van verdere toepassingsmogelijkheden per instelling. Het zal maatwerk blijven naar aanleiding van de criteria en wensen die de erfgoedinstellingen hebben om 3D-objectvisualisaies in te zetten. Een voorbeeld is, dat de low-end methode duurder kan zijn, dan de high-end methode. De reden is dat er een fotostudio, volwaardige camera en een computer die de software aankan nodig is, daarnaast is er kennis en tijd van personeel nodig om het product toepasbaar te maken voor publieksdoeleinden. Als de 3D- objectvisualisatie als aanvulling voor collectieregistratie of als toevoeging voor een conditierapport dienen, zijn de eisen mogelijk minder hoog dan voor geavanceerde publiekspresentatie. Meestal zal het nodig zijn om een extern technologisch bedrijf in te zetten om toevoegingen aan te brengen vanaf het basismodel. Deze kosten blijven onafhankelijk van welke methode toegepast wordt. 5.3 Eindconclusie onderzoeksresultaten high-end methode (lichtlaserscan) De high-end methode is op dit moment in verhouding tot de andere methoden en toepassingsmogelijkheden, de methode die het minst aan te raden valt voor erfgoedinstellingen ondanks dat het product wel hoogwaardig is maar dit is niet voldoende haalbaar voor instellingen omdat de mogelijkheden te beperkt zijn en de kostprijs hoog is door externe personele kosten. Duurzaamheid van data is slechts gegarandeerd zolang het bedrijf in dit geval Personal Space Technologies bestaat. Het bedrijf bezit ook de auteursrechten van het product. De kosten bedragen ongeveer € 840 totaal per object. Nabewerking voor inkleuring is noodzakelijk voor deze methode. Op dit moment is deze methode dus niet aan te raden als meest geschikte methode voor 3D- objectvisualisatie. medium-end methode (CT scan) De medium-end methode biedt een totaal pakket van zowel een hoogwaardige oppervlakte CT-scan als aanvulling om de gelaagdheid van objecten weer te geven(te denken valt aan reconstructie van de inwendige opbouw van een object), samen met een oppervlaktescan met reliëf. Voor beide is nabewerkingssoftware noodzakelijk voor inkleuring. Dit kan gerealiseerd worden door samenwerking met de zorgsector in het bijzonder de regionale of Universitaire Ziekenhuizen. De kennis en de beschikbare apparatuur en personele inzet is aanwezig. Er is geïnteresseerd en enthousiast gereageerd door een arts en radioloog vanuit twee ziekenhuizen Universitair Medisch Centrum Utrecht en het Gelre Ziekenhuis in Apeldoorn, wat mogelijkheden en samenwerking betreft met het erfgoedveld. Conclusie is dat deze methode een zeer waardevolle aanvulling kan zijn bij de collectieregistratie gegevens van het fysieke object en mogelijk zelfs bij het verval of verlies tot een kopie kan leiden die het origineel kan vervangen. Vanuit de collectieregistratiegegevens biedt deze methode veel mogelijkheden voor het ontsluiten van erfgoed op zowel breed als diep niveau voor langdurig gebruik aan onderzoeksmogelijkheden en virtuele publiekspresentaties waarbij grote nauwkeurigheid gewenst is. De kosten zijn inclusief afschrijving apparatuur personele kosten voor scannen en nabewerking tussen de € 200 en € 300 per scan. low-end method (fotografisch ARC 3D) De low-end methode is door erfgoedinstellingen hanteerbaar mits er een hoogwaardige fotostudio, fotoapparatuur en geschikte computercapaciteit aanwezig is in de instelling voor het basismodel. De nabewerking blijkt in de praktijk moeilijker dan verwacht. ARC 3D is bezig met een handleiding voor de nabewerking. Als de handleiding klaar is, bestaat de mogelijkheid dat deze methode op dit moment zeker geschikt is voor erfgoedinstellingen die een publiekspresentatie willen aanbieden die niet erg nauwkeurig behoeft te zijn. 63

6 Advies ten behoeve van gebruik 3D methoden 6.1 Algemeen advies Methode lichtlaserscan (high-end) Belangrijk bij deze methode is het beheersen van personele kosten. Dit kan door bijvoorbeeld workshops te organiseren, met als resultaat dat personeel van erfgoedinstelling zelf basismodellen kan maken. Als vervolg kunnen workshops georganiseerd worden om bewerkingen te leren toepassen. Vanuit het bedrijfsleven zou dit voor de erfgoedinstellingen gefaciliteerd kunnen worden. Daarnaast bestaat de mogelijkheid het bedrijf om advies te vragen over de toepassing van nabewerkingssoftware. Een ander advies is, meer toepassingsmogelijkheden aanbieden, bijvoorbeeld het scannen van gecompliceerde vormen, reliëf en diepte zoals de oppervlakte van de binnenkant van een object (vaas). Daarnaast is het belangrijk een mogelijkheid te ontwikkelen om grotere objecten te kunnen scannen. Verder is het raadzaam om een regeling te treffen wat auteursrecht betreft, opdat de gegevens langdurig behouden kunnen worden voor gebruik of hergebruik door personeel van instellingen met behulp van internationale erkende open standaarden. Meer open samenwerking en opleidingsmogelijkheden tussen bedrijf en erfgoedinstelling is aan te raden naast het schriftelijk vast leggen van auteursrechtelijke gegevens en voorwaarden in verband met mogelijke claims. Methode CT en dieptescan (medium-end) Het is te adviseren om deze methode op verdere mogelijkheden te onderzoeken omdat de verwachting is dat 3D-virtualisatie een grote vlucht neemt in nog meer geavanceerde weergavemogelijkheden en erfgoedinstellingen die met hun tijd willen meegaan op innovatief gebied. - Het advies is om samenwerkingsverbanden met regionale of universitaire ziekenhuizen aan te gaan. - Mogelijke samenwerking te onderzoeken met gelijksoortige erfgoedinstellingen, zoals natuurhistorische erfgoedinstellingen. - Data in een e-depot zoals CARARE onder te brengen ter bevordering van beter behoud en beheer van 3D-data van gezamenlijk onderzoek en publiekspresentaties In de regio Utrecht zou gebruik gemaakt kunnen worden van de faciliteiten van het Universitair Medisch Centrum Utrecht of het Gelre Ziekenhuis in Apeldoorn. Bij deze twee instellingen is navraag gedaan. De benaderde arts en de senior radiologe reageerden enthousiast op een mogelijk samenwerkingsverband. Methode oppervlaktescan fotografisch (low-end ARC 3D) Allereerst is het raadzaam om een eenvoudig hanteerbaar handboek te ontwikkelen voor de Meshlabtool. Mogelijk zou de Meshlabtool een beter beeld genereren bij uitvergroting als er fototoestellen gebruikt worden die veel megapixels hebben met een full frame sensor. Verder is het advies samen te werken met andere erfgoedinstellingen, om bijvoorbeeld expertise van personeel, een hoogwaardige fotostudio en bijbehorende apparatuur, kosten en kennis en tijd en investering te delen. Samenwerking Reconstructies, animaties van oppervlaktescans in samenwerking met zorgcentra kan mogelijk samengaan met (reconstructieve chirurgie of plastische) chirurgie. Indien de hypothese klopt, en de apparatuur, de kennis en toegankelijke software in de zorgsector aanwezig is, kan het erfgoedveld gebruik maken van apparatuur, de kennis en software vanaf 17.00 tot s‟ morgens en in de weekenden. Dit kan op contractbasis. Stimuleer samenwerking om kosten kennis en toepassingsmogelijkheden te delen met andere erfgoedinstellingen, zorgsector, bedrijfsleven, sponsors en netwerken buiten de culturele netwerken 65

om effectiever te werken. Inventariseer wat er, aan kennis, apparatuur, tijd en middelen, beschikbaar is bij erfgoedinstellingen. Bepaal wat de wensen zijn van de erfgoedinstellingen, zij zijn de klant, zoek waar effectieve samenwerking mogelijk is. Inventariseer en adviseer naar erfgoedinstellingen. Kijk verder samen wat haalbaar is, waar risico‟s liggen, waar onverwachte mogelijkheden kunnen zijn, speel in op wat kan, combineer. Grijp de kansen waar ze liggen. Juridisch/auteursrecht Een 3D-objectvisualisatie is een nieuw object waar auteursrecht aan ontleend kan worden. Houd hier rekening mee. Geen aannames van goodwill naar elkaar, houd het altijd zakelijk, neem een professionele houding aan om latere claims, misverstanden of verlies te voorkomen. Dit is erfgoedkapitaal. Zorg dus dat het auteursrecht van te voren altijd goed afgedekt is als er 3D-objectvisualisaties gemaakt worden bij erfgoedinstellingen en in het bijzonder als de productie uitbesteed wordt. Maak eenduidige heldere afspraken met ontwikkelaars van de 3D-objectvisualisatie, leg de afspraken schriftelijk vast. Regel bijvoorbeeld dat het auteursrecht bij de ontwikkeling van het product door een extern bedrijf of persoon direct afgekocht wordt. Ethiek Een object als informatiedrager die meer lagen kan onthullen ten aanzien van 3D-objectvisualisatie is een belangrijke aanvulling op deze informatie hoe deze ook ingezet word. Het is van belang dat een extra informatielaag toegevoegd wordt bij de objectgegevens in een regulier collectieregistratiesysteem dat vrij toegankelijk is. Erfgoed behoort ons allen toe en hoort beschikbaar te zijn voor allen die toegang willen tot informatie, met open internationale standaarden en mogelijkheden om informatie te delen door webcommunities. Houd in een gesprek als adviseur rekening met de geaardheid van de erfgoedinstelling, de visie en de missie, wees integer en geduldig met erfgoedinstellingen met een lange traditie of specifieke culturen. Niet alles is bekend. Veel informatie bij kleine instellingen is niet op schrift maar wordt doorverteld uit persoonlijk kennis of interesse. Benader deze bronnen met tact maar streef wel op het doel af, informatie geven en delen. Vraag door wat de erfgoedinstelling werkelijk wil, laat de erfgoedinstelling daarbij in haar waarde. Vaak wordt er wat anders gevraagd dan in eerste instantie gezegd wordt. Kosten Berekeningen dienen reëel uitgevoerd te worden. Probeer goodwill en vriendendiensten te vermijden dit biedt geen continuïteitsgarantie. Duurzaamheid Het goed onderbrengen van 3D-objectvisualisatie collectieregistratiegegevens zoals bij CARARE of een opvolger van CARARE, is noodzakelijk. Het gebruik van eenduidige internationale open standaarden is zeker aan te raden. Ze bevorderen de wereldwijde digitale communicatie en koppelingsmogelijkheden naar associatieve sites. Advies in duurzaamheid bestaat ook uit voorlichting over wat het betekent als de gegevens niet adequaat worden opgeslagen en er aannames worden gedaan over vindbaarheid. Creëer bewustwording van het erfgoedveld dat het tot kapitaalvernietiging kan leiden als data niet goed zijn ondergebracht. Erfgoedinstellingen hebben de verantwoordelijkheid zorg te dragen voor het behoud en beheer van erfgoedgegevens en het is dan ook te adviseren om budget vrij te maken in het beleidsplan voor duurzaam behoud van gegevens. Toekomstvisie 3D De toekomstverwachtingen voor 3D-objectvisualisatiemethoden is dat waarschijnlijk binnen 4 jaar vooral de CT/MRI scan (medium-end methode) veel kan bieden voor middelgrote erfgoedinstellingen als aanvulling op het fysieke object. Samenwerking tussen de erfgoedsector en de zorgsector is 66

absoluut aan te raden. Kleinere instellingen kunnen aanhaken of bredere samenwerkingsverbanden aangaan. Naast de onderzochte methoden, zijn er andere methoden. Bovendien zullen er in de toekomst zeker nieuwe methoden ontwikkeld worden op het gebied van 3D-objectvisualisatie. Gedacht kan worden aan directe projectie naar de ogen van personen door middel van een 3D- objectvisualisatie. Losstaande en bewegende holografische 3D-objectvisualisaties die op bewegingssensoren reageren in erfgoedinstellingen. Deze kunnen verrijkt worden met toevoegingen van 4D: tijd, sensorische ervaring. Toekomstvisie samenwerking Reconstructies, animaties van oppervlaktescans in samenwerking met zorgcentra kan mogelijk samengaan met reconstructieve chirurgie of reconstructieve plastische chirurgie. Door verdergaande automatisering zal wat 3D-objectvisualisaties kostbaar maakt, namelijk de „personele kosten‟, naar verwachting sterk gereduceerd kunnen worden. De objectvisualisaties zullen naar verwachting van hoogwaardige kwaliteit zijn en goed geschikt voor interactieve publiekspresentaties en het uitvoeren van onderzoek tot op microniveau. Er zou ook gedacht kunnen worden aan samenwerkingsverbanden met de technische sector zoals de auto-industrie. Op 3D-visulalisatiegebied is al veel gaande om bij de introductie van nieuwe auto‟s een virtuele presentatie te bieden. Dit zou een mogelijkheid zijn voor de mobiele sector, zoals het inzichtelijk maken van hoe technieken werken, denk hierbij bijvoorbeeld aan het uurwerkmechaniek van klokken. Monumentaal, industrieel, religieus erfgoed zou ontsloten kunnen worden door meer samen te werken met grote landschap en archeologie instellingen die aan universiteiten verbonden zijn. Ook samenwerking met het bedrijfsleven waarbij een win-win situatie gecreëerd wordt is denkbaar. Dit vergt meer onderzoek. Toekomstvisie van 3D naar 4D Nieuwe mogelijkheden worden geboden door verder te ontwikkelen van 3D- naar 4D- objectvisualisatie waarbij de factor tijd toegevoegd wordt, zoals de 4D-wereldbol (zie afbeelding voorblad). Deze 4D-bol zou ook op een andere manier ingezet kunnen worden. Een hypothese is dat de 4D-bol met projectie ingezet kan worden in een aparte ronde ruimte binnen een erfgoedinstelling bijvoorbeeld om de migratie van volkeren inzichtelijk te maken. Op de 4D-bol met projectie van migratie van volkeren over de wereld en de stuurbare tijdschijf aan de zijkant kan voorstelbaar worden gemaakt hoe migratiestromen zijn verlopen en waardoor ze plaats hebben gevonden. Op het ronde scherm aan de wand kan een brede band van tijdbeelden, van personen getoond worden van de volkeren die migreren. Een nieuwe toegevoegde dimensie is het gebruik van kenmerkende geluiden van gebruiksvoorwerpen en stemmen van mensen of dieren die getoond worden, geur kan mogelijk nog een extra waarde geven. Hetzelfde concept als boven kan ook voor de presentatie en belevenis van religieus erfgoed gebruikt worden. Bovenstaand geheel wordt geactiveerd door interactie tussen de ervaringsbelevenis en actie van de deelnemer. 6.2 Advies aan Landschap Erfgoed Utrecht Bij de keuze voor een 3D-objectvisualisatie methode voor middelgrote en kleine erfgoedinstellingen, speelt zowel de prijs als de mogelijkheid om zelf personeel in te zetten voor nabewerking een belangrijke rol. De beslissingscriteria voor inzet van 3D-objectvisualisatiemethode zijn afhankelijk van de individuele wens, personele inzet, kennis en middelen van de erfgoedinstelling. Daarbij is belangrijk of het een eenmalige actie betreft of een structurele inzet moet worden. 67

Uitgaande van deze beslissingscriteria volgt in de volgende paragrafen het eindadvies. 6.2.1 3D-objectvisualisatie voor Landschap Erfgoed Utrecht Welke methode? De meest haalbare methode, is, naar verwachting, de low-end methode. De reden is de laagdrempeligheid van de methode met betrekking tot kennis, personele inzet, en middelen voor een basismodel voor kleinere en middelgrote erfgoedinstellingen die niet veel eisen stellen of meer diepgaand onderzoek willen toepassen. Het toepassen van 3D-objectvisualisatie is voor de meeste middelgrote en kleinere instellingen nog heel nieuw en is vaak een experiment op het gebied van innovatie. Bij veel erfgoedinstellingen is de mogelijkheid aanwezig om foto‟s te maken. Er is vaak een computer aanwezig en de sofware kan gratis gedownload worden. Is dit niet het geval dan is het mogelijk om aan te sluiten of samen te werken met een erfgoedinstelling die wel over deze apparatuur beschikt. Wil een instelling verder gaan met de weergave van het basismodel dan is een eenvoudig bruikbaar handboek voor de Meshlabtool die daarvoor gebruikt kan worden zeer wenselijk. Zonder handboek is de Meshlabtool moeilijker toe te passen dan gedacht. De medium-end methode is zeker voor de toekomst inzetbaar en mogelijk een waardevolle aanvulling voor 3D-objectvisualisatie voor publiekspresentaties. Het is raadzaam om verder onderzoek te doen naar samenwerkingsverbanden om in de toekomst meer in te kunnen spelen op de wensen van erfgoedinstellingen als er hogere eisen aan de kwaliteit van de visualisatie gesteld gaan worden. De high-end methode is af te raden omdat deze methode te beperkt is en bovendien vrij kostbaar omdat deze uitgevoerd wordt door specialisten die tevens het auteursrecht bezitten voor de 3D- objectvisualisaties, ook is er geen enkele schriftelijke duurzaamheidsgarantie van de data. Auteursrecht Het is raadzaam om van te voren al rekening te houden met de vraag aan wie de auteursrechten toe gaan behoren van de 3D-objectvisualisatie en bijbehorende data. Een advies is om het auteursrecht binnen de instelling te houden om latere claims te voorkomen. Juridisch moet dit goed afgedekt zijn. 6.2.2 Toekomst 3D-objectvisualisatie voor Landschap Erfgoed Utrecht. PR activiteiten PR activiteiten zijn noodzakelijk, daarnaast dient algemene informatie gegeven te worden in een folder of artikel. De volgende punten dienen in overweging genomen te worden: - Wat kan 3D-objectvisualisatie betekenen voor regionale instellingen binnen de regio Utrecht? - Een contactpersoon is essentieel binnen de informatievoorziening - Vertel de geïnteresseerde instelling over de mogelijkheden van drie verschillende methoden of nodig meerdere geïnteresseerden uit voor een workshop die georganiseerd wordt door Landschap Erfgoed Utecht over „3D-visualisaties methoden en toepassing‟ Inventarisatie Bij belangstelling van een erfgoedinstelling is noodzakelijk te inventariseren: - wat de verwachting is van de inzet van 3D-visualisaties geeft dit een meerwaarde? - wat is de wens, doel, doelgroep en zijn de mogelijkheden voor de inzet van 3D- visualisaties? - wat is er aan middelen, personele inzet, benodigde technische kennis van medewerkers? 68

- Wat is er in huis: computer, fototoestel, personen met technische interesse en kennis? - voor welk doel en voor welke doelgroep gaan de 3D-visualisaties ingezet worden. - Is de inzet meer publieksgericht of onderzoeksgericht? - Om hoeveel objecten gaat het? - Is het een eenmalige inzet of langdurig? - Wordt er gebruik gemaakt van een collectieregistratiesysteem dat geschikt is voor 3D- objectvisualisaties Doel en doelgroep Definieer van te voren het doel en de doelgroep: - Is het nodig voor het doel en doelgroep, is het haalbaar, is het realiseerbaar, zijn er mogelijke alternatieven? - Bedenk goed van te voren voor wie de 3D-visualisaties ingezet gaan worden en wat voor aanbod gewenst of nodig is om de doelgroep te bereiken. - Is de inzet publieksgericht of (wetenschappelijk) onderzoeksgericht? Raadzaam is om de data in een gezamenlijk e-depot zoals CARARE op te slaan waarbij 3D- objectvisualisaties vakkundig beheerd en behouden kunnen worden in een gespecialiseerd digitaal collectieregistratiesysteem met open source. Dit kan het voordeel genereren om bestaande kennis te delen en vrij uit te wisselen en toe te voegen onder de instellingen en erfgoedinstellingen. Eenduidige, goed toegankelijke, transparante internationale standaarden bevorderen het digitale wereldwijde uitwisselingverkeer. 6.2.3 Ideeën over 3D-objectvisualisatie voor de regio Utrecht Landschap Erfgoed Utrecht heeft een werkplan voor het lopende jaar, en daarnaast een aantal visie- en beleidsstukken die een horizon van meerdere jaren bestrijken. De plannen hebben nog geen concrete vorm. Onderstaand is een aantal ideeën voor gebruik van 3D-objectvisualisatie binnen de regio Utrecht die mogelijk een meer concrete invulling zullen geven aan het begrip hoe 3D- objectvisualisatie een aanvulling kan geven binnen het erfgoedveld. Kunstobjecten Kunstobjecten in een collectie kunnen veelomvattend zijn. Een collectie kan uit beeldmateriaal bestaan, maar ook uit drie dimensionale objecten: de objecten kunnen oud zijn, maar ook van recente datum al dan niet gesigneerd. In ieder geval zijn de objecten de moeite waard om te behouden en ervoor te zorgen. - Huis Doorn beheert de collecties van Keizer Wilhelm II, waaronder een grote fotocollectie. Vanuit Huis Doorn is er belangstelling om te onderzoeken hoe de collectie met 3D- fotografie ontsloten kan worden. - Er kan een aantal interessante foto‟s uitgezocht worden waar een verhaal achter zit. De foto‟s kunnen worden gedigitaliseerd en een toegevoegde waarde krijgen door er digitaal een fragment uit te lichten. Deze koppeling is te activeren door het fragment aan te klikken waardoor een koppeling ontstaat, met een 3D- gevisualiseerde animatie over het fragment en het verhaal erachter. Op deze manier krijgt het fragment een context en wordt het inzicht bij de bezoeker bevorderd. 69

Afb.21 Bibliothekzimmer in Huis Doorn im ersten Stock Een andere mogelijkheid is om een aparte kamer in te richten waar het publiek op bezoek komt bij de keizer. De persoon kan ook de keizerin zijn of een diensbode die haar verhaal vertelt gebruikmakend van een holografische projectie in de ruimte (of als projectie op een witte contour van Keizer Wilhelm zwevend in de ruimte, dit heeft de suggestie van 3D). Deze holografische verschijning kan vertellen over een aantal geselecteerde foto‟s waaraan een 3D- animatie is gekoppeld. „De herinneringen van de Keizer‟. Er kunnen foto‟s gebruikt worden maar er kan ook een verhaal inzichtelijk gemaakt worden over een kamer en hoe er geleefd werd in de tijd van de keizer door verhalen bij objecten die uitgelicht worden. De objecten kunnen ook 3D-gevisualiseerd worden en zelf laten zien hoe ze gebruikt werden door een 3D animatie aan de objecten te koppelen. Natuurhistorische objecten De natuurhistorie bevat objecten die met flora en fauna te maken hebben, dit kan heel breed op internationaal gebied maar ook specifieke lokale betekenisgeving vertegenwoordigen. In dit geval beperk ik mij tot de regio Utrecht - In een oranjerie kan 3D-objectvisualisatie bijvoorbeeld op de volgende manier ingezet worden bij natuurhistorie en historische moestuinen. De presentatie zou kunnen plaatsvinden in de Oranjerie die verhalen onthuld over de tuinen en gebruiken van vroeger ten opzichte van het eigentijds gebruik. Kasteel Amerongen zou een goed voorbeeld zijn. Er is veel bekend over oude gewassen en kweekmethoden van de moestuinen. Door 3D-visualisatie en animatie kunnen tijdsbeelden en veranderingen inzichtelijk gemaakt worden, fysieke Afb.22 Historische moestuinen53 voorbeelden van gewassen van nu. Een virtuele tuinman kan vertellen hoe bijvoorbeeld de moestuinen er vroeger uitzagen. Tevens kan inzichtelijk gemaakt worden hoe de knollen en wortelen van vorm of kleur veranderden door kweekmethoden en voorkeuren van de consument. Daarnaast kan het geheel interactief gemaakt worden door terug te gaan in de tijd van de Romeinen waarbij een aantal virtuele knolgewassen en fruit getoond wordt, wat de Romeinen meenamen en in Nederland achterlieten. Dit kan uitgebreid worden met dieren die in Nederland leefden voordat de Romeinen kwamen en daarna. Een 3D- of 4D-animatie over het nut van moestuinen, kruidentuinen en gebruik in de 17e eeuw bij adellijke huizen kan extra informatie geven aan het publiek. - Hoewel het vermoedelijk zeer kostbaar is, kunnen de veranderingen die plaatsvinden in flora en fauna met behulp van 3D-objectvisualisatie inzichtelijk gemaakt worden. In een speciale ronde ruimte kan op een bol met aan de zijkant een draaibare schijf die in het midden staat van deze ruimte, door het publiek tijdbeelden opgeroepen worden. Deze tijdbeelden worden in 3D-geprojecteerd op de bol, flora en fauna in de prehistorie tot nu. Op de zijwanden zijn fragmenten van deze beelden in het groot geprojecteerd. Een extra zintuiglijke toevoeging kan zijn: geur en bijbehorende geluiden om de ervaring zo veelzijdig mogelijk en intens mee te maken. 53 http://www.landco.nl/historischemoestuinen/content.php?id=hm_publiek (geraadpleegd: 22-5-2010) 70

Archeologie De archeologie komt voort uit vondsten die ontdekt worden op en in de aarde. De gemeente Houten is rijk aan archeologische vondsten. Er is belangstelling van de kant van de gemeente Houten en de Archeologische Werkgroep Leen de Keijzer (amateurarcheologen) om 3D in te zetten om archeologische vondsten beter te ontsluiten voor het publiek. Op moment van schrijven zijn verkennende besprekingen gestart tussen Landschap Erfgoed Utrecht, de gemeente Houten en de Werkgroep. De regio Utrecht is rijk aan archeologische vondsten. Er zijn veel vindplaatsen bekend maar er blijft ook veel veilig in situ bewaard. Archeologische vondsten kunnen een schat aan informatie geven aan de buitenkant maar ook in zich dragen. 3D-objectvisualisatie kan veel betekenen voor het onderzoek op een niet destructieve methode. Er kunnen ter plekke CT scans gemaakt worden van grafvelden54 om de inhoud van de grafheuvel te kunnen bestuderen. Romeinse nederzettingen55 kunnen digitaal in kaart gebracht worden. Animaties naar aanleiding van Romeinse vondsten kunnen gemaakt worden als aanvulling op bestaande resten digitale reconstructies van objecten maar ook van huizen en legerplaatsen. - Object in context. De zilveren ruiter fibula van Rhenen56 Een virtuele ontdekkingstocht met 3D- objectvisualisatie met objecten in context van de vindplaats. De vindplaatsen zijn Romeinse nederzettingen aan de oevers van de Rijn, maar ook gewoon in een weiland. Daarnaast worden er nog altijd nieuwe ontdekkingen gedaan. Door 3D- visualisatie van objecten in context wordt een aanvulling gegeven en inzichtelijk gemaakt in verschillende contexten wat de archeologische erfenis is, die door de Romeinen is achtergelaten. De geschiedenis in beeld geeft op een andere manier haar geheimen prijs. Afb.23 6de eeuw, Rhenen, h. 2,2 cm Objecten en locaties worden met elkaar verbonden door verhalen en kennis van bezoekers en krijgen daardoor voor de bezoeker meer betekenis. Informatie kan worden uitgewisseld tussen amateurarcheologen en professionals die via het web communities kunnen vormen. Door animaties kan meer inzicht gegeven worden hoe een object eruit gezien zou kunnen hebben en aan wat voor persoon het toebehoorde. Omdat we het vaak niet echt zeker weten berusten de animaties op aannames maar ze geven veel inzicht in leefomstandigheden of toepassing van gebruiksvoorwerpen voor virtueel of fysiek publiek. - Er is veel kennis en belangstelling onder amateurarcheologen hoe objecten, die niet meer compleet zijn, eruit gezien zouden kunnen hebben. Via het web kan gevraagd worden om ideeën te verzamelen en uit te wisselen over een archeologische vondst. (Amateur)archeologen kunnen virtuele reconstructies maken van een vondst, waarbij ook uitgelegd kan worden waarom ze denken dat deze reconstructie aannemelijk zou kunnen zijn. De kennis kan gedeeld worden. De waarheid zal op aannames berusten en de professional die aan de instelling verbonden is kan reageren op de bevindingen 54 http://www.collectieutrecht.nl/view.asp?type=verhalen&id=111 (geraadpleegd: 22-5-2010) 55 http://www.collectieutrecht.nl/view.asp?type=verhaal&id=86 (geraadpleegd: 22-5-2010) 56 http://www.museumkennis.nl/lp.rmo/museumkennis/i000262.html (geraadpleegd: 22-5-2010) 71

Immaterieel erfgoed Immaterieel erfgoed en 3D-objectvisualisatie geeft een aanvulling in combinatie met oral history en digital storytelling bij bijvoorbeeld oude ambachten en objecten die daarbij gebruikt werden en waarvan de herinnering er nu nog is (object en verhaal). Nu bruist het dorp Amerongen nog van de herinneringen over de verhalen die er zijn over de binding van het dorp, de cultuur, het kasteel Amerongen en de tabaksteelt van oud Amerongers, de armoede en werkverschaffing door de kasteelheer, graaf Bentinck. Er zijn plannen om deze rijkdom aan immaterieel erfgoed vast te leggen door kasteel Amerongen. - 3D-objectvisualisatie kan ingezet worden om een ritueel vast te leggen. Daarbij denk ik aan mogelijke lokale rituelen die nu uitgevoerd worden bij de geboorte van een kind en het verhaal dat erbij hoort. Zoals mij als kind verteld werd, dat ik uit de holle boom bij Kraantje Lek kwam. - Bouwen aan een stad, een educatief project in IJsselstein, kan met 3D-objectvisualisatie gepresenteerd worden als een interactieve virtuele opbouw van een stad en de leefomstandigheden. Door de inzet van de interactieve virtuele vorm als aanvulling op de fysieke activiteiten, krijgt dit project een meer eigentijdse invulling voor de leerlingen die aan dit project deelnemen. Interactie en erfgoed De opening naar webcommunities en 3D-objectvisualisaties in context met het verhaal van unieke levende geschiedbeschrijving kan een grote aanvullende waarde hebben, omdat de objecten en hun omgeving zoals die nu zijn, in beeld gebracht kunnen worden door culturele instellingen. Via webcommunities is er, ook in de regio Utrecht, een grote potentie om immateriële kennisbronnen aan te boren. Immateriële kennisbronnen met betrekking tot erfgoed zijn bijvoorbeeld dans, muziek, muziekuitvoeringen, riten, gebruiken en gewoonten. Het vastleggen van bestaande originele culturen is voor erfgoedinstellingen, en in het bijzonder voor volkenkundige instellingen, van grote erfgoedwaarde naast het fysieke en materiële erfgoed. Op deze manier kan unieke erfgoedinformatie verzameld worden bij bestaande bronnen. Via digitale communicatie en Web 2.057 kunnen gericht actieve communities gevormd worden op lokaal niveau over bijvoorbeeld specifieke beroepen zoals oud-werknemers in tabaksteelt binnen de provincie Utrecht. De verwachting is dat er in de toekomst nog veel meer met 3D-objectvisualisatie gedaan gaat worden als aanvulling op de lagen aan informatie die het object ons toont. 57 http://nl.wikipedia.org/wiki/Web_2.0 (geraadpleegd: 22-4-2010) 72

Bronvermelding Literatuur Ashby, H, G Mckenna & Mattew Stiff, Spectrum Knowledge. Cambridge: MDA (2001). Ashley-Smith, Jonathan, Risk assesment for Object Conservation. Oxford, UK: Butterworth Heineman (1999) H.1, H.5, H.6, H.7, H.8, H.11, H.14, H.15. Boer, A. de, L. Breure & H. Voorbij, Towards a 3D visualization interface for cultural landscapes and heritage information. Department of Information and Computing Sciences, Utrecht University, The Netherlands. Paper for Computer Applications to Archaeology 2009 Williamsburg, Virginia, USA. March 22-26 (2009). Baarda en De Goede, Basisboek methoden en technieken. Groningen: Wolters-Noordhoff (2006) H.2. Black, Graham , The Engaging Museum. London: Routledge (2006) 64- 73. Buck, P. de, Zoeken en schrijven Handleiding bij het maken van een historisch werkstuk. Baarn: HB uitgevers (2005). Dexter G., Lord B., The Manual of Museum Management. Lanhem, New York, Toronto, Plymouth, UK. Altamira Press (2009) H.2, H.3, H.5, H.6, H.7, H.8, H.9. Cignoni, P., M Corsini, M. Dellepiane, G. Ranzuglia, M. Vergauven, L. Van Gool, MeshLab and Arc3D: Photo-Reconstruction and Processing 3D meshes. Pisa Italy: Visual Computing Lab, ISTI CNR (2008). Grit, R. Projectmanagement: Projectmatig werken in de praktijk. Groningen: Wolters-Noordhoff (2008) H.2, 3,4. Haan, Joost den, Rolandt Tweehuyzen, Tekst en toespraak. Groningen/Houten. Wolters- Noordhoff. (2004). Haar, F. B. ter, Reconstruction and Analysis of Shapes from 3D Scans. PhD thesis, Utrecht University, Dept. Computer Science, September (2009). Hoogstraat, Els, Annemarie Vels Hein, Dromer Denker Beslisser Doener. Amsterdam: Museumvereninging. (2006). Hooper Greenhill, E., The educational Role of the Museum. London: Routledge (2006) H.2, H.3, H.4, H.5, H.6, H.7,H.9, H.10,H.11, H.13, H.15, H.18, H.27, H.30, H.33, H.36. Houwer, C., De Bouwstenen voor een strategisch ondernemingsplan. Deventer: Kluwer (2004). Humphrey, T., & J. P. Gutwill, Fostering Active Prolonged Engagement The Art of Creating APE Exhibits. Walnut Creek: Left Coast Press (2005). 109 – 113. Loonstra, C.J., G.W. van der Voet, Rechtsoriëntatie. Groningen /Houten: Wolters-Noordhoff (2007) H.5. Mensch P., Keune P., Beeftink.H., Handleiding teksten. Amsterdam: Reinwardt Academie (2009). Mulder, R. De kunst van Cultuurmarketing. Bussum: Coutinho (2008). 73

Nathans, H., Adviseren als tweede beroep, Deventer: Kluwer (2009). Nil, B. de, & J Walterus, Erfgoed 2.0. Nieuwe perspectieven voor digitaal erfgoed. Brussel: Pharo Publishing (2009) 21 - 38, 109 - 120, 123 -.138. Ranshuyzen, L., Handleiding publieksonderzoek voor podia en erfgoedinstellingen. Amsterdam Boekmansstudies. (1999) H.1, H.3. Riet, R. van, Beeldenstorm. Amsterdam: Reinwardt Academie (2007). Wit, D. de en D. Esmans, E-Cultuur. Bouwstenen voor de praktijk. Voorburg: Acco (2006). Verhage, Inleiding tot de marketing. Groningen: Wolters-Noordhoff (2005) H.5, H. 7.1,7.2,7.3 H10. Zuiderveld, A., Financieel management. ThiemeMeulenhoff: Zutphen (2006). Diverse papers for EPOCH Conference on Open Digital Cultural Heritage Systems (2008) D. Arnold, F. Niccolucci, D. Pletinckx, L. Van Gool (Editors): Eycken, L. Van, B. DeKnuydt, and L. Van Gool, A Common Infrastructure for Cultural Heritage Applications. Center for Processing Speech and Images (ESAT- PSI/VISICS). Havemann, S., Gool L Van., The Development of WP3 in EPOCH. Institut für ComputerGraphik & Wissens Visualisierung, TU Graz, Austria. Center for Processing Speech and Images (ESAT-PSI/VISICS), K.U.Leuven, Belgium. Mondelinge informatie en e-mail Borghuis, G., Reinwardt Academie (e-cultuur), Amsterdam 18-2-2010 Hupperetz, W.(directeur), Allard Pierson Museum, Amsterdam 18-2-2010 Meeter, H., Reinwardt Academie (tentoonstellingen), Amsterdam 18-2-2010 Mensch- Meijer, L. van, docent theoretische museologie Reinwardt Academie, ethische vragen 3D- objectvisualisaties, Amsterdam 15-04-2010 Mensch P. van, Lector Reinwardt Academie ethische vragen 3D-objectvisualisaties PM, Amsterdam 15-04-2010 Nispen A. van, senior adviseur e-cultuur via de mail digitale duurzaamheid, auteursrecht beeldmateriaal, maart april 2010 Olsthoorn P., conservator MuseumgoudA, Gouda 24-2-2010 Schulp A., conservator Natuurhistorisch Museum Maastricht, Maastricht 19-2-2010 Thijn K, senior laborante Universiteits Medisch Centrum Utrecht, Utrecht 20-04-2010 Vliet J. van, senior adviseur e-cultuur Erfgoed Nederland digitale duurzaamheid, (DEN) 25-3-2010 Websites en e-artikelen http://www.allardpiersonmuseum.nl/tentoonstellingen/visualisatietechnieken.html (geraadpleegd: 14- 2-2010) http://www.allardpiersonmuseum.nl/tentoonstellinen/wordshop-mei09/ (geraadpleegd: 21-2-2010) 74

http://www.den.nl/kennis/thema/duurzaamheid/ (geraadpleegd: 23-2-2010) http://www.digischool.nl/bi/onderwaterbiologie/html/fotografie/techniek/3d.htm (geraadpleegd: http://www.erfgoednederland.nl/nieuws/europese-project-carare-in-februari-2010-van-start http://www.erfgoedtoegankelijkheid.nl/index.php?option=com_content&view=article&id=4&Itemid= 7 (geraadpleegd: 14-2-2010) http://ec.europa.eu/cip/index_en.htm (geraadpleegd: 6-3-1010 http://ec.europa.eu/information_society/tl/soccul/eincl/index_en.htm (geraadpleegd: 6-3-2010) http://europakiest.nos.nl/video/bekijk/id/tcm:5-417194/title/animatie-van-de-cern-deeltjesversneller (geraadpleegd: 1-2-2010) http://www.evonet.be/~dvdavid/mag_science/Natuur/mag_science.20010226164431.nl.html (geraadpleegd: 25-5-2010) http://forum.mestreechonline.nl/showthread.php?t=769 (geraadpleegd: 2-2-2010) http://forum.opinieland.nl/topic.asp?TOPIC_ID=4431 (geraadpleegd: 20-3-2010) http://a4www.igd.fraunhofer.de/projects/54/ (geraadpleegd: 8-3-2010) http://images.google.nl/imgres (geraadpleegd: 1-3-2010) http://www.imagine3D.nl/techniek_speeltrommel.html (geraadpleegd: 20-10-2009 http://www.kulturarv.dk/english/home/ (geraadpleegd: 6-3-2010) http://www.landschaperfgoedutrecht.nl/ (geraadpleegd: 23-10-2009 http://www.latebytes.nl/?p=157/ (geraadpleegd: 23-10-2009 http://www.limburger.nl/article/20100106/REGIONIEUWS06/100109774/1007 (geraadpleegd: 2-2- 2010) http://www.maastricht.nl/maastricht/servlet/nl.gx.maastricht.client.http.GetFile?id=179003&file=Opdr acht_04_-_Natuurhistorisch_Museum_Maastricht.pdf (geraadpleegd: 1-3-2010) http://www.math.yorku.ca/SCS/Gallery/milestone/milestone.pdf “Milestones in the History of Thematic Cartography, Statistical Graphics, and Data Visualization” van Friendly M. en Daniel J. Denis, York University, Canada (geraadpleegd: 14-2-2010) http://medical.nema.org/ , DICOM http://metareporter.nl/2009/10/07/project-natal-verovert-de-wereld-met-een-experience/ (geraadpleegd: 18-10-2009) http://www.MuseumgoudA.nl/nl/hebbes/achtergronden/ (geraadpleegd: 21-2-2010) http://www.museumsolution.com/product/digital%20heritage%20presenter/ (geraadpleegd: 8-2-2010) http://www.museumsolution.com/ (geraadpleegd: 8-2-2010) http://www.nhmmaastricht.nl/texTONLY-NL/new_ind.htm#ARCHIEF (geraadpleegd: 8-2-2010) http://www.nhmmaastricht.nl/ (geraadpleegd: 28-02-2010) http://www.natutech.nl/00/nt/nl/47_55/artikel/1765/B%C3%A8r.html (geraadpleegd: 4-1-2010) http://www.nibi.nl/articles/view/96 (geraadpleegd: 20-3-2010) prof. Clare Graves beschreef het concept van „memetica‟ In zijn onderzoek naar de psychologische ontwikkeling van mensen vormen specifieke memen de aantrekkende en afstotende krachten achter de ontwikkeling van waarden. Deze waarde-memen (wMEMEN) gebruiken we in SPIRAL DYNAMICS om waardesystemen aan te duiden. Deze „hoofdmemen‟ bepalen hoe mensen over bepaalde zaken denken (niet wát ze denken), waarom ze geloven in de zaken waar ze in geloven. http://people.cs.uu.nl/arnouddeboer/files/presentations/CAA2009/caa2009.pdf Arnoud de Boer, Towards a 3D Visualisation Interface for Cultural Landscapes and Heritage Information. Utrecht University (geraadpleegd: 14-2-2010) http://www.ps-tech.com/download_section/tangible.pdf (geraadpleegd: 8-2-2010) http://www.ps-tech.com/product_image/pst_-wf_square_logo.jpg (geraadpleegd: 8-2-2010) http://www.ps-tech.com/product/psp (geraadpleegd: 23-2-2010) http://public-repository.epoch- net.org/deliverables/D_1_12_Publishable_Final_Activity_Report_FINAL.pdf (geraadpleegd: 4- 3-2010) http://public-repository.epoch- net.org/presentations/rome/Common%20Infrastructure%20for%20CH.pdf (geraadpleegd: 4-3- 2010) 75

http://www.sogeti.nl/images/2%20Nieuwe%20Media%20Technologie%20beschikbaar_%20Toepassi ng%20gezocht_tcm6-47034.pdf (geraadpleegd: 8-2-2010) http://www.visualdimension.be (geraadpleegd: 4-1-2010) http://www.vhlab.itabc.cnr.it/flaminia/siti_archeo_villa.html (geraadpleegd: 21-2-2010) http://en.wikipedia.org/wiki/3D_scanner (geraadpleegd: 23-2-2010) http://www.youtube.com/watch?v=Qv9AMb1wQEs (geraadpleegd: 1-2-2010) http://www.youtube.com/watch?v=-t-AixoMhd4, De techniek van Personal Space Technologies is te zien in de YouTube film (geraadpleegd: 28-02-2010) http://icom.museum/codes/dutch.pdf (geraadpleegd: 15-5-2010) Lijst van illustraties Verantwoording afbeeldingen voorkant van bovenaf links naar rechtsonder: Afb.1: Allard Pierson Museum 3D, 330 x 308 - 30 kB – jpg,hdtvnieuws.nl Afb.2: Personal Space Technologies 3D, 590 x 490 - 93 kB – jpg, museumsolution.com Afb.3: 4D globe, http://www.globe4d.com/media/images/Globe4D-earth-55-million-years-ago.jpg Afb.4: Willemke Landman Afb.5: Altamira, Noord Spanje, prehistorisch schildering Afb.6: Fresco op muur in Pompei in Italië Afb.7: Slot Zeist trompe l‟oeil, ontwerp Daniel Marot 17e eeuw. Foto: Nada Handane Afb.8: Eigentijds trompe l‟oeil John Pugh Muurschildering Afb.9: Electronic Quantum Holography Afb.10: voorbeeld van Meshlabtool 3D- Beeldbewerking Afb.11: Patricia Olsthoorn Afb.12: apparatuur: touchscreen op zuil en object op beeldscherm en aan de linkerzijde de „near field personal space tracker‟ ™ (PST™) Afb.13: VR infrastructuur Afb.14: 8-hoekig blokje dat correspondeert met object op beeldscherm, MuseumgoudA Project Hebbes! Afb.15: Anne Schulp Afb.16: Contour zeehagedis van Maastricht·. Afb.17: Fossiele zeeschildpad Afb.18: Wim Hupperetz Afb.19: Toegevoegde werkelijkheid „Romeinse archeologische vindplaats Afb.20: Farao kop Allard Pierson Tabellen en grafieken Tabel 1: Onderzoeksopzet Tabel 2: SWOT analyse low-end methode Tabel 3: SWOT analyse low-end methode Tabel 4: SWOT analyse low-end methode Tabel 5: Scoreboard 3D-objectvisualisatie methoden Tabel 6: Geschatte eenmalige kosten van de productie van een basismodel van een 3D- objectvisualisatie Tabel 7: Geschatte (aannames) kosten van de productie van een basismodel van een 3D- objectvisualisatie Grafiek 1: Kwadrant - Kwaliteit / Toepassingsmogelijkheden Grafiek 2: Kwadrant - Digitale duurzaamheid / Toekomstperspectief Grafiek 3: Kwadrant - Globale Financiële / Overall score 76

Bezoeken Amsterdam: Personel Space technologie, Amsterdam 10-2-2010. Amsterdam: Scheepvaartmuseum, middag Virtueelmuseum. Amsterdam 25-3-2010. Delft: Erfgoed Delft gaat digitaal. Presentatie nieuwe website: www.erfgoed-delft.nl en sprekers zoals: Arnoud de Boer (Universiteit Utrecht) 3D-virtueel erfgoed, Willem van Spanje met de forensische(waarheidvinding) 3D-reconstructie van de colt case „moord op Willen van Oranje‟, Delft 3-11-2009. Den Haag: Gemeente museum www.delftsaardewerk.nl, nu in de lucht! Lancering website Delfts aardewerk, Pracht of prul, Den Haag 13-11-2009. Gouda: Gouds Museum, najaarsmiddag van de Nederlandse Registrars Groep, Gouda 11-12-2009. Utrecht: Techniekbeurs, Jaarbeurs. Utrecht 12-3-2010. 77

7 Bijlagen 79

7.1 Bijlage 1 – Planning 81

7.2 Bijlage 2 – Interviews De interviews over 3D-objectvisualisatie zijn bij drie collectiebeherende erfgoedinstellingen afgenomen om inzicht te krijgen in de mogelijkheden van 3D-objectvisulalisatiemethoden. De drie erfgoedinstellingen passen elk een andere methode toe. - MuseumgoudA, high-end, oppervlakte lichtlaserscan methode gebruikt bij kunstobjecten (publiekspresentatie) - Natuurhistorisch Museum Maastricht, medium-end, CT dieptescan methode gebruikt bij wetenschapsobjecten en fossielen (wetenschappelijk onderzoek en publiekspresentatie) - Allard Pierson Museum in Amsterdam, low-end, fotografische methode gebruikt bij archeologie en vindplaatsen (object in context met vindplaats) De methoden en criteria zijn van te voren uitgezocht en bepaald door Landschap Erfgoed Utrecht. Onderstaand is een samenvatting van de interviews en vervolgens een uitgewerkt verslag van elk van de drie instellingen. 83

7.2.1 Samenvatting interviews - Natuurhistorisch Museum, Allard Pierson, MuseumgoudA Natuurhistorisch Museum Maastricht Allard Pierson MuseumgoudA ja/nee steekwoorden ja/nee steekwoorden ja/nee steekwoorden 1. Doelstelling en A doelgroepen nieuwe mogelijkheid. historische waarom hebt u besloten om onderzoek vooruitstrevend, context van objecten inzichtelijk en om meer met digitalisering te 1 3D-objectvisualisatie toe te ja ja ja innovatief begrijpelijk maken voor publiek, doen t.a.v. Publieksaanbod passen voor objecten? experience, innovatief en interactief wat zijn andere publiek het gevoel te geven het mogelijkheden bij deze conserveren in tijd, model voor het publiek leren kijken naar 2 ja ja ja object in handen te hebben en methode van 3D-object- in transport of depotkist objecten daar wat mee te kunnen doen visualisatie? laserscan methode voldoet grotere PS techniek en MuseumgoudA welke andere methode heeft voldoet voor oppervlakte en nauwkeurigheid dan een oppervlakte kwamen toevallig op elkaars pad 3 u mogelijk overwogen en nee nee nee inwendige scan scan zoals CT en MRI scan is niet en besloten samen verder te waarom? nodig gaan welke doelgroep(en) wilt u 4 ja onderzoekers, publiek ja museumpubliek ja museumpubliek en scholen hiermee bereiken? 84

onbelast onderzoek voor object, eenvoudig voor transport grote wat is de beoogde meer inzicht door begrip van objecten via internet/USB stick, de gevoelsbeleving van het object meerwaarde om de objecten historisch tijdbeeld en context van 5 ja diepgaander onderzoek, ja ja in handen te hebben en daar op deze wijze te tonen boven objecten. Nieuwe visuele aspecten, eenvoudig transport digitaal via actief mee bezig te kunnen zijn een fysieke tentoonstelling? animaties internet/USB stick naar andere landen er is nabewerking nodig door een wat zijn de bij detailweergave valt het beeld in gespecialiseerd bedrijf, voorziene/ervaren fragmenten uit elkaar, mogelijk in beperkingen bij objecten zijn: 6 beperkingen bij deze ja alleen het origineel is echt nee de toekomst niet nauwkeurig ja grotere vormen, gecompliceerde methode van 3D- genoeg, het is alleen een vormen, glanzende diepte is heel objectvisualisatie? oppervlakte scan moeilijk of onmogelijk B 2. Uitvoeringspraktijk wat zijn de hoofdactiviteiten presentatie met publieksaanbod diepgaander onderzoek, komen 1 om uw doelstelling te ja ja publiekspresentatie ja in een speciale ruimte en een tot goede reconstructies behalen? mobiele voor locatie bezoek wat is de tijdsduur om 1 scannen gaat snel, nabewerking 2 ja paar uur tot 5 dagen ja ja ongeveer gemiddeld een dag object 3D te visualiseren? door specialist wat zijn de kosten om 1 3 nee goodwill en mensuren nee onbekend ja 1000 Euro object te 3D visualiseren? 85

wat is het streefaantal van 4 de objecten die u wilt 3D nee er is geen streefgetal ja beperkt ja 600 visualiseren? veel meer werk dan gedacht. bent u tegen (praktijk) de methode is uiterst 5 nee nee voldeed voor doel ja Slechts 35 visualisaties voor problemen opgelopen? nauwkeurig gebruik gerealiseerd zeer goede detailweergave tot wat hebt u als (praktische) op doorsneden van micro 6 voordelen van deze methode ja ja lagere kosten niveau, zeer verfijnde heldere ervaren? onderzoeksmogelijkheden 3. Indien u 3D inzet voor C publieksbereik: wat voor doel heeft u ten verhalen vertellen, erfgoed inzichtelijk maken historische intuïtief en interactief aanbod 1 aanzien van 3D-visualisatie ja toegankelijk maken, 3D ja ja context objecten voor publiek voor publieksontsluiting? technieken gebruiken 4. Indien u 3D inzet voor D onderzoek: wat voor doel heeft u wereldwijd kan tegelijkertijd het object kan van alle kanten mogelijk voor 1 ja onderzoek plaats vinden met nee geen ja bekeken worden. op details kan wetenschappelijke vakgenoten ingezoomd worden onderzoeksmogelijkheden? wat voor doel heeft u mogelijk voor amateur onderzoeksmogelijkheden 2 nee nog niet ja museumpubliek ja is nog beperkt (bijv. voor heemkundekringen/ amateurhistorici?) 86

5. Indien u 3D inzet voor E conservering: wat voor nut heeft 3D- n.a.v. 3D-objectvisualisatie het digitale object kan onbelast visualisatie ten aanzien van ondersteunende cradles frezen 1 ja nee nog nader onderzoeken ja beken worden, het originele een nieuwe methode van voor objecten voor in transport fysieke object wordt niet belast object conservatie. of depot bekisting wat kan 3D-objectvisualisatie bij verlies van het fysieke object betekenen op het gebied van tijdbeeld weergeven door 2 ja ja zet object in historische context ja kan het digitale object historisch object reconstructie of animatie voorbestaan. conservering. door onbelast detail onderzoek wat kan 3D-object meer kennis, wordt vastgelegd visualisatie betekenen op het in specialistisch de aanvullende informatie bij het 3 ja nee weet het niet ja gebied van digitaal object registratiesysteem voor fysieke object conservering? Natuurhistorisch Museum Maastricht wat kan 3D-object visualisatie betekenen op het kan gebruikt worden d.m.v. meer inzicht samenhang 4 gebied van historisch object ja veel ja animaties voor fysieke wereldwijd meer kennis delen reconstructies of restauratie. objectrestauratie veel 6. Indien u 3D inzet voor F onderwijs: nog in onderzoek wat voor doel heeft u moet nog een bijpassend 1 mogelijk voor educatie en nee nog niet nee nog niet ontwikkeld ja lespakket voor ontwikkeld worden onderwijs? 87

sluit het aan op bestaande 2 curricula van scholen en nee niet van toepassing. nee nog niet ontwikkeld nee moet nader onderzocht worden onderwijsinstellingen? 7. Welke verdere mogelijkheden ziet u voor G de inzet voor 3D- visualisatie? wat kan 3D-object visualisatie als nieuw de fysieke interactie met het belangrijke aanvulling bij de veel, als aanvulling bij het fysieke 1 medium nog meer betekenen ja ja ja digitale object geeft een 'fun' fysieke objectinformatie object voor de erfgoedinstellingen gevoel voor museumpubliek wereld? H 8. Kennis, begeleiding op wat voor manier heeft u de kennis vergaard over de de twee partijen kwamen bij verschillende methoden om zelf ontwikkeld vanuit CT scan overwogen. Was niet nodig 1 ja ja nee elkaar zie boven en zijn samen het project in 3D te kunnen diepgaande interesse voor het doel verder gegaan visualiseren wat geschiktheid betreft? SenterNovem heeft geholpen om hebt u begeleiding gehad van bij de ontwikkeling van het derden om uw ideeën op zelf ontwikkeld vanuit Michiel Bootsman, Daniel Pletinkx 2 nee ja ja projectplan. Dit is een pilot inhoudelijk of technisch vlak diepgaande interesse voor bewerking na het scannen project bedoeld als voorbeeld te kunnen realiseren? voor andere erfgoedinstellingen hebt u samenwerking met andere er zijn samenwerkingsverbanden met Adlib, Intricad en 3 ja ziekenhuizen ja ja erfgoedinstellingen/organisati UVA SenterNovem es/bedrijven overwogen? I 9. Financiering 88

zijn er interne budgetten beschikbaar gesteld om het mensuren worden ingezet; is aan mensuren binnen het 1 nee ja Is ingecalculeerd ja project te kunnen niet nader omschreven museum ontwikkelen? zijn er subsidies toegekend in SenterNovem als hoofdsponsor 2 verband met innovatie en nee nee Geen actie op ondernomen ja en twee andere sponsoren digitalisering? hebt u samenwerking met UVA, Daniel Pletinkx, Gent; andere buitenlandse vakgenoten samenwerking met bedrijven: 3 ja ja erfgoedinstellingen/organisati paleontologen Frauwenhoferinstituut, Dassault, es/bedrijven overwogen? Zero Creative 10. Digitale J duurzaamheid: behoud en beheer zie richtlijnen wat betekent deze manier van ontsluiten voor is en aanvulling op het reguliere 1 ja veel aanvullende informatie ja Aanvullende informatie bij objecten ja registratie en documentatie registratiesysteem van objecten? maakt u gebruik van open i.v.m. toegankelijkheid en is gesloten blijft binnen het 2 standaarden op het gebied ja DICOM ja nee duurzaamheid museum van 3D? maakt u gebruik van open blijft binnen het museum en het i.v.m. toegankelijkheid en 3 source software op het ja diversen ja nee ontwikkelingbedrijf Personal duurzaamheid gebied van 3D? Space Technologies welke kosten brengt de 3D- gaat via de gemeente verder 4 visualisatie mee aan nee nee onbekend nee is nog niet bekend onbekend langdurig behoud en beheer? 89

welke methode gaat u specifiek toepassen om 3D-visualisatie collectieregistratiesysteem 5 ja ja DEN en Dansoverweging CARARE nee moet verder onderzocht worden data langdurig te kunnen alleen voor natuurhistorisch behouden? erfgoedinstellingen hebt u hierin samenwerking met andere 6 erfgoedinstellingen ja Museum of Dallas nee nee is nog te nieuw /organisaties/ bedrijven overwogen? nee K 11. Auteursrechten kan problemen geven. Is binnen wat is uw visie ten aanzien gegevens behoren ons allen toe eigen museum. 3D is nieuwe behoort het museum toe. Is de 1 van auteursrecht ten aanzien nee behalve als de gegevens ja ja creatie, wat dit impliceert is voer eigenaar van 3D-objectvisualisaties? commercieel ingezet worden voor juristen als er na 3D-digitalisering sprake is van nieuwe objecten (zie ook 9. Ethiek), nog niet genoeg over nagedacht. kan het eigendomsrecht op blijft uitsluitend onder beheer vlg. Foto. 3D is nieuwe creatie, wat 2 nee ja ? Aandachtspunt voor de 3D-objecten dan ook van het museum dit impliceert is voer voor juristen vervolgproject elders liggen dan bij de eigenaren/beheerders van de fysieke objecten? hebt u in uw project de gegevens behoren ons allen toe nog niet genoeg over nagedacht. auteursrechten op de 3 nee behalve als de gegevens nee is niet nodig valt onder het museum nee Aandachtspunt voor gedigitaliseerde objecten commercieel ingezet worden vervolgproject vastgelegd? L 12. Ethiek wat is uw visie ten aanzien alleen het authentieke object is van authenticiteit van de alleen het fysieke object is 1 ja ja echt. Bij reconstructie moet dit ja alleen authentieke object is echt objectweergave in uw 3D- origineel vermeld worden objectvisualisatie project? 90

is de weergave van de ‘werkelijkheid’ op 3D-object 2 ja is interpretatie ja is even interpretatie ja in elke tijd een ander idee visualisatie tijd- en persoonsgebonden. mag vanuit het ethisch aspect de driedimensionale weergave van een object als alleen het fysiek authentieke 3 nee moet altijd vermeld worden nee nee, Is een presentatie nee de absolute fysieke object is echt werkelijkheid gepresenteerd worden. kortom: is er sprake van een geen discussiepunt in het kader van, representatie of wordt er een het is een nieuwe representatie 4 nee vroeger in de tijd van de Romeinen ja nieuw / uniek object van het fysieke object waren er ook al kopieën geschapen? wat zijn in uw ogen ethisch bij deze methode zijn geen moet vermeld worden als het een het moet duidelijk zijn dat het om 5 acceptabele compromissen nee compromissen of nee ja reconstructie is een presentatie gaat op 3D-visualisatie gebied? nabewerkingen wat zijn in uw ogen ethisch het onderscheid moet helder zijn niet-acceptabele geen bronvermelding bij 3D- 6 ja alleen origineel is echt ja ja tussen de presentatie en het compromissen op 3D- objectvisualisatie/reconstructie fysieke object visualisatie gebied? M 13. Afronding mogelijk witte Romeinse koppen die komt er een follow-up van in een vervolgproject als dit 1 ja onderzoek is essentieel ja polychroom waren voor ja uw 3D-visualisatie project? financieel rond komt publieksinzet worden de ervaringen uit het project op papier gezet en kennis wordt gedeeld met dit is een pilotproject en heeft onbeke 2 eventueel verspreid in de ja vakgenoten in binnen en ja een voorbeeldfunctie naar andere nd erfgoedgemeenschap of buitenland erfgoedinstellingen daarbuiten? 91

14. Conclusies en N toekomstige mogelijkheden betekent, volgens u, deze omdat het een waardevolle wel een mogelijkheid om historische vanwege de gevoelservaring en methode van ontsluiten een bijdrage is om objecten te 1 ja nee context meer inzichtelijk te maken ja digitale interactie met het object. complete doorbraak voor kunnen reconstrueren en voor publiek Dit is uniek objectontsluiting? inzichtelijkheid te bevorderen zou u samenwerkingsverbanden vooral om de kosten voor samen is er meer mogelijk dan 2 aanraden voor ja ja samen kun je meer dan alleen ja apparatuur en nabewerkingen te alleen kleine/middelgrote reduceren erfgoedinstellingen? Welke? is deze methode nu aan te raden wat prijs-kwaliteit CT scanners zijn te duur om in als voor publieksaanbod grote er zijn te veel beperkingen en de 3 verhouding betreft voor nee te zetten voor natuurhistorische ja nee nauwkeurigheid niet echt nodig is kosten zijn erg hoog middelgrote en kleine erfgoedinstellingen erfgoedinstellingen? welke methode zou u in de toekomst (periode van voor ons is dit een goede mits de beperkingen wel komende 5 tot 10 jaar) methode die dankzij goodwill en gezien de kwaliteit en toepasbaar worden en de 4 ja ja ja aanraden voor kleine en netwerk soepel plaats kan prijsverhouding nabewerking minder kostbaar middelgrote vinden wordt erfgoedinstellingen? 92

7.2.2 Interviewverslag – high-end method (oppervlakte lichtlaserscan) Interview met mevrouw Patricia Olsthoorn Conservator van MuseumgoudA en projectleider van het project Hebbes MuseumgoudA 24-2-2010 Op donderdag 24-2-2010 vond het interview met mevrouw Patricia Olsthoorn conservator en projectleider van het project Hebbes! te Gouda plaats. Het interview werd afgenomen door Loes Hazeloop en Willemke Landman om meer inzicht te krijgen in het vergelijkend onderzoek naar drie methoden van 3D-objectvisualisatie voor middelgrote en kleine erfgoedinstellingen. . Afb.1: Patricia Olsthoorn - introductie Hebbes, Loes Hazeloop-Jacobs Na een korte kennismaking is aan de hand van een van te voren opgestelde en toegestuurde vragenlijst het interview afgenomen. De belangrijkste punten worden in het verslag weergegeven. Doelstelling doelgroepen. Het is de doelstelling van het museum om voor te gaan in het digitaliseren van de collectie om deze voor een divers en breed publiek toegankelijk te maken en om het direct exploreren van het object door het publiek mogelijk te maken, bijvoorbeeld door in te zoomen op details. De mogelijkheden deden zich voor om verder te gaan dan de normale ontsluiting door digitalisering van collectie door 3D-visualisatie toe te passen. Het doel Het eerste doel is het publiek een mogelijkheid te geven op een actieve manier met het object bezig te zijn en het van alle kanten te kunnen bekijken. In het museum kan dat zonder speciale bril. Het tweede doel is als pilot project te onderzoeken wat de mogelijkheden zijn voor 3D-objectvisualisatie en digitale collectieontsluiting voor museumpubliek. Een ander doel van 3D-objectvisualisatie is om kwetsbare objecten digitaal te conserveren en te tonen aan publiek terwijl het fysieke object veilig in het depot staat. Voor restauratiedoeleinden kunnen er in de toekomst simulaties gemaakt worden van de restauratiemogelijkheden, zodat men inzicht krijgt in de juiste aanpak. Bovendien kan een object in het museum getoond worden terwijl het originele object in bruikleen is bij een ander museum. De doelgroep Dit is het gehele museumpubliek, maar in Gouda is men vooral gericht op het publiek tussen de 25 en 45 jaar. De keuze voor de methode Kwam tot stand omdat er op een seminar contact was tussen medewerkers van Personal Space Technologies58 en Patricia Olsthoorn. Na 10 jaar ervaring als conservator had ze genoeg informatie 58 http://www.ps-tech.com. (geraadpleegd: 23-2-2010) 93

verzameld over de mogelijkheden van digitale collectieontsluiting. De Personal Space Technologies methode sloot aan bij de ideeën die Patricia Olsthoorn voor ogen had om meer te doen met digitale collectieontsluiting. Second Life of soortgelijke virtuele werelden zijn overwogen, maar deze hadden beperkingen wat het publieksbereik buiten de deuren van het museum betreft. Naast de vaste opstelling in het museum kan men gebruik maken van de mobiele opstelling die PS Technologies heeft ontwikkeld, en die de mogelijkheid van presentatie buiten het museum wel biedt. Afb.2: mobiel apparaat voor 3D-visualisatie, gebruikt bij Hebbes!59 De meerwaarde van 3D-objectvisualisatie ten opzichte van een fysieke tentoonstelling. Het gaat in de eerste plaats om het experiment en het leerproces tijdens dit pilot project. Onderzocht wordt wat de mogelijkheden zijn om 3D-objectontsluiting van de collectie voor het publiek te ontwikkelen en aan te bieden op een unieke manier. 3D-objectvisualisatie biedt het museumpubliek de mogelijkheid om het idee te ervaren dat het object aanraakbaar is en naar alle kanten manipuleerbaar. Op de decoraties en de detailinformatie kan met de bijbehorende loep, die er uitziet als tennisracket, ingezoomd worden om deze van dichtbij te bekijken. Het aanzien van de kleuren en de zuiverheid van weergave zijn zeer bevredigend van kwaliteit. Naast het 3D-beeld is een icoon van hetzelfde beeld dat als referentie voor de grootte van het afgebeelde object dient. Het gaat ook om een „fun‟ effect dat het museumpubliek ervaart door bezig te zijn met de objecten. Het fysieke object wordt in het geheel niet belast en kan veilig op zijn plek blijven staan, terwijl het publiek op de interactieve manier het object verkent. Meerwaarde 3D-objectvisualisatie als aanvulling op de fysieke weergave: Geeft toegankelijkheid voor breed publiek ook buiten museumdeuren. Dit is een manier om het gehele object met alle details onbelast te kunnen onderzoeken. Het is een aanvullende methode om vooral kwetsbare objecten langdurig digitaal te conserveren. Het geeft de mogelijkheid tot objectreconstructie, simulaties voor restauratieoverwegingen en de mogelijkheid om een fysieke reconstructie te kunnen maken naar authentieke weergave en brongegevens, ook als het object niet meer bestaat. Verder geeft het mogelijk aanbod voor het ontwikkelen van bijbehorende lespakketten voor interactieve educatie. Algemene beperkingen Bij deze scanmethode is de weergave alleen mogelijk bij ronde of minimaal taps toelopende objecten, zonder veel ornamenten of uitsteeksels. Ook hier geldt, zoals bij alle scanmethoden die gebruik maken van licht, dat objecten die doorschijnend zijn of doorzichtig, geen goed of correct beeld weergeven. Objecten met glanspunten lukken niet goed omdat de glans als een 2D vlak wordt weergegeven. Er kan alleen worden weergegeven wat zichtbaar is, dus diepte kan moeilijk worden geregistreerd. Zo moet de binnenkant van vaasobjecten na afloop worden gereconstrueerd. De achtergrond moet stabiel zijn en een neutrale kleur hebben. Ook digitale weergaven hebben speciale opslag nodig en zijn zeer vergankelijk, daar zal dus voldoende aandacht aan besteed moeten worden. 59 http://www.museumsolution.com/product/dpresenter%20mobile/ (geraadpleegd: 23-2-2010) 94

De basisversie van het scannen kan door het museum zelf gedaan worden. De bewerking zal uitgevoerd moeten worden door een gespecialiseerd bedrijf. Uitvoeringspraktijk De uitvoeringsmethodiek is door Personal Space Technologies60 te Amsterdam voor medische toepassingen ontwikkeld en wordt nu voor het erfgoedveld toegepast door het erfgoedinstellingen pilotproject Hebbes!. Het gehanteerde scanproces is een relatief goedkope methode met een kwalitatief hoog aanbod wat beeldkwaliteit betreft. Voor 2000 tot 3000 Euro zijn de materialen te koop. De uitvoering van het scanproces is redelijk eenvoudig. . Afb.3: Praktijk uitvoering, foto Loes Hazeloop-Jacobs Een museummedewerker die een workshop heeft gevolgd bij Personal Space Technologies, kan zelf de scans maken en vervolgens de computer de ruwe versie van de 3D-afbeelding laten samenstellen. De kosten zijn: het scanapparaat, een draaitafel en de manuren. Het bewerken van de scans en de conversie naar de presentatiemodus vormt het arbeidsintensieve en kostenintensieve onderdeel van het project. De bewerkingen (glans, kleur, suggestie tot 0,5 mm diepte) moet door Personal Space Technologies gedaan worden omdat dit te specialistisch is. De eerste fase is de 2D-fotografische weergave voor het touchscreen met het overzicht van de collectie. Deze is gekoppeld aan het Adlib (collectieregistratiesysteem). De aansluiting van de software met de 3D-scans en Adlib collectieregistratie database had in de praktijk nog veel voeten in de aarde. De tweede fase is het maken van de opnamen met een lichtlasercan van een object op een draaitafel. Later worden via de computer en software de scans over elkaar heen gelegd tot een ruwe 3D- afbeelding. De nabewerking, zoals glans, kleurbewerking en de suggestie van enige diepte, moet uitbesteed worden aan een bedrijf dat zich daarin gespecialiseerd heeft, zoals Personal Space Technologies. De tijdsduur om van een object een 3D-visualisatie te maken, is ongeveer een dag. De kosten zijn grofweg de werkuren van een dag specialistisch werk. Dit betekent omgerekend: 8 x 125 = 1000 Euro. Het streefaantal van de te visualiseren objecten was zeshonderd. Het aantal 3D-gevisualiseerde objecten is in totaal bij vijfendertig gebleven omdat tijd en geld ontbrak om verder te gaan. Deze 3D-visualisatie methode is relatief goedkoop. De kosten gaan vooral in mensuren zitten en in de nabewerking van de ruwe 3D-afbeelding. 60 http://www.ps-tech.com. (geraadpleegd: 25-2-2010) 95

Het voordeel van dit project is, dat er een enorme hoeveelheid kennis is vergaard over de techniek, bijvoorbeeld de scanmethoden die diverse partijen aanbieden en de bijbehorende mogelijkheden en onmogelijkheden. MuseumgoudA kan als pilot in Nederland met deze vorm een voorbeeldfunctie vormen voor andere erfgoedinstellingen wanneer het gaat om de objectontsluiting en de toegankelijkheid (ook van kwetsbare objecten) van de collectie voor het publiek. Voor het publieksbereik van de erfgoedinstellingencollectie binnen en buiten het museum en voor educatieve informatie wordt het object gepresenteerd als een visuele illusie die de bezoeker het gevoel geeft het object van alle kanten en in detail te kunnen aanraken en bekijken. Er zijn veel nieuwe contacten gelegd, waardoor het museum kan samenwerken, onder andere met het bedrijfsleven. De collectie is beter deelbaar met het publiek. De collectie kan wereldwijd op elke gewenste tijd bekeken worden. Een bijkomend voordeel is, dat het object bij fysieke teloorgang in 3D- visuele zin voort kan blijven bestaan. Voor wetenschappelijk onderzoek is deze methode op dit moment te beperkt. We zijn bij deze methode nadelen en problemen tegengekomen. Het grootste probleem is dat de methode vrij beperkt is in de keuze uit te scannen objecten. Alleen ronde objecten kunnen gescand worden. Omdat het een oppervlaktescan is, is het niet mogelijk om echte diepte weer te geven, zoals bovenop liggende ornamenten, hoogstens een nabewerkte minimale suggestie van diepte. Objecten groter dan maximaal 65 centimeter kunnen op dit moment niet gescand worden. Voor objecten kleiner dan een halve centimeter is de methode niet toegepast. Objecten van metaal, zwarte objecten met glans of glasobjecten die glanzend of doorzichtig zijn kunnen niet gescand worden. Het is mogelijk de 3D-visualisatiemethode in te zetten om objecten die fysiek erg kwetsbaar of zeer vergankelijk zijn digitaal te conserveren en zo het object te „behouden‟ voor de toekomst. Een andere toepassing kan zijn om 3D-visualisatie in te zetten voor mogelijke restauraties door aan de hand van verschillende animaties te onderzoeken wat een wenselijke en/of een acceptabele restauratiekeuze voor een object kan zijn. Inzet van 3D-visualisatie van postmodernistische kunst, waarbij het doel is om gegevens te bewaren, roept discussie op over het ethisch element, omdat het de bedoeling is van de kunstenaar dat het kunstwerk vergaat en dus niet blijft voorbestaan Het educatief effect heeft nog verder aandacht nodig. 3D-objectvisualisatie kan veel betekenen voor educatieve doeleinden voor publiek. Deze methode kan buiten de deur aangeboden worden op de scholen op bedrijven of waar dan ook omdat er een mobiele versie is. De noodzaak is dat er meer aandacht besteed wordt aan een lespakket voor scholen en meer aanbod in het museum om de volledige ervaring te kunnen waarderen als educatieve inzet. De 3D-ervaring geeft zeker een meerwaarde boven de 2D-ervaring, vooral omdat het object de illusie heeft tastbaar te zijn, van alle kanten bekeken kan worden en tot in detail ingezoomd kan worden. Andere mogelijkheid voor 3D-objectvisualisatie als nieuw medium is een aanvulling op de huidige archiveringswaarde van documentatie en registratie, in het bijzonder voor de gevisualiseerde behouden beheerkant als aanvulling van objectgegevens. De mogelijkheid is er om dit te gebruiken voor moderne en postmoderne kunst. De hoofdsponsor SenterNovem (nu Agentschap NL) heeft ondersteuning geboden bij het opstellen van het projectplan, projectpartners Personal Space Technologies waren er voor hardware advies en Intricad voor de scantechnieken. Er is, wat kennis en begeleiding betreft, verder geen boek opengeslagen. De positieve houding vanuit de directie van het museum heeft een stimulerende invloed gehad op het geheel. De ruime ervaring en kennis op het conserveringsgebied en digitaliseringswensen, samen met de ondersteuning vanuit het bedrijfsleven waren voldoende. De verdere ontwikkeling vanuit het projectplan tot de uitvoering is van daaruit gegroeid tot het project wat het nu is. 96

Er is, wat financiering betreft, een intern budget beschikbaar gesteld aan uren voor projectontwikkeling. Extern is er totaal voor 300.000 Euro aan sponsorgelden beschikbaar gesteld voor innovatie met als Hoofdsponsor SenterNovem61, VSB, Gouds Gilde. Omdat Hebbes! voor MuseumgoudA een ambitieus en groot project is, zijn er partners en externe partijen waarmee intensief samengewerkt is. Dit zijn onderstaande partners Intricad, Personal Space Technologies, Adlib Intricad, leverancier TriAngles 3D-Scanner Personal Space Technologies leverancier 3D-hardware en –software Adlib Information Systems, leverancier collectieregistratie software De kosten die gemoeid zijn met publiciteit zijn uit andere bronnen betaald, omdat de post financiering voor Public Relations in het geheel niet meegenomen is in de financiële begroting. Vanuit landelijke en lokale media is zeker genoeg belangstelling geweest. Het wordt nu zaak om „in the picture‟ te blijven. Het museum is bezig om de communicatie naar buiten toe weer aan te scherpen. Digitale duurzaamheid Voor documentatie en registratie van collectiegegevens van objecten is 3D-visualisatie een waardevolle aanvulling. De collectieregistratie is verzorgd door het collectieregistratiesysteem van Adlib. Hoe de langdurige duurzaamheid van collectiegegevens is gewaarborgd, is niet bekend. Het is niet bekend wat voor kosten langdurig digitaal beheer en behoud voor het project mee zullen brengen voor de toekomst. Voor de brede toegankelijkheid, bruikbaarheid, deelbaarheid en mogelijkheden om gegevens te koppelen, wordt gebruik gemaakt van open source en open standaarden binnen Adlib op het touchscreen. Deze 3D-visuele beelden van objecten zijn ook op internet te downloaden en te bekijken. De hardware en software van Personal Space Technologies gebruikt VRML (Virtual Reality Modeling Language VRML is een markup-taal waarin driedimensionale objecten kunnen worden beschreven). Er zijn meerdere kopieën van de gegevens van Hebbes!. Deze bevinden zich in MuseumgoudA en bij Personal Space Technologies; er is geen buitenlandse opslag. De visie van Patricia Olsthoorn ten aanzien van auteursrecht van 3D-objectvisualisaties is dat de 3D- objectvisualisaties aan het museum toebehoren. Dit is echter niet expliciet geregeld met het bedrijf, Personal Space Technologies. Maar er worden geen problemen verwacht. Het stemt echter wel tot 61 http://www.agentschapnl.nl/organisatie (geraadpleegd: 25-2-2010) 97

nadenken over de vraag wie de eigenaar is en hoe omgegaan moet worden met de langdurige waarborging van het voortbestaan van de mastergegevens van Hebbes!. Het ethisch standpunt van Patricia Olsthoorn ten aanzien van de authenticiteit van de objectweergave in een 3D-objectvisualisatieproject is, dat de weergave de werkelijkheid benadert, maar dat de 3D het fysieke object nooit kan vervangen. Alleen het fysieke object is authentiek. Alleen het object dat door de vervaardiger gecreëerd is, is echt. Een 3D-objectvisualisatie is altijd anders dan de werkelijkheid. De kleuren en kleurintensiteit zijn niet identiek weer te geven op een scherm. Er is geen kleurcodering bij de 3D-objectvisualisatie ten aanzien van het fysieke object. Bij de 3D-objectvisualisatie heeft nabewerking plaatsgevonden wat inkleuring glans en suggestie van enige(0,5 mm) diepte betreft. Op deze manier is het een nieuw object. Verder worden vervaardigende objecten die alleen digitaal ontstaan („digital born‟) niet gezien als „kunstwerken‟ maar als reproductie. Onacceptabele compromissen kunnen ontstaan omdat 3D-objectvisualisaties kunnen leiden tot reproducties die tot misleiding van publiek kunnen leiden ten aanzien van het origineel. Andere niet acceptabele compromissen kunnen ontstaan op het gebied van vrije toegang tot mastergegevens via internet. Dit moet veilig gesteld zijn. Als afronding van het gesprek wordt verteld, dat er een follow up gepland staat zodra er geld beschikbaar is. Dat uitgezocht gaat worden wie de rechtmatige eigenaar is van de 3D- objectvisualisaties. Educatie wordt uitgebreid met een lesmapje in het museum en het aanbod van een educatief lespakket voor scholen. Er gaat evaluatie plaatsvinden van het geheel. De uitvoering van bovengenoemde hangt af van het beschikbare budget en de besteedbare tijd van de projectleider. Conclusie en toekomstige mogelijkheden - Voor objectontsluiting in het museum en voor publieksbetrokkenheid bij de collectie is dit een totaal nieuwe manier van ontsluiten. Voor behoud en beheer ten aanzien van archivering vormt dit een nieuwe toevoeging aan visueel beeld, maar ook aan de detailweergave en de textuur. - Bij een dergelijk ambitieus project zoals Hebbes! is de verwachte budgettering onvoldoende geweest: zowel wat financiën als tijd betreft moet daar een factor 50% bij opgeteld worden. Op die manier is er meer uit het onderzoek naar de toepassing te halen. Ook moet er een post financiering voor Public Relations meegenomen worden in de financiële begroting. - Samenwerking wordt zeker aangeraden op het praktische vlak, om kosten en tijd te besparen voor het scannen van collectie. - Een leermoment is, dat budget en tijd meer reëel op elkaar afgestemd moeten worden. Daarom moet het budget met 50% worden verhoogd en tijd en onvoorziene zaken met 25%. - Wat de prijs-kwaliteit verhouding betreft is deze methode goed, maar op dit moment is de methode toch niet aan te raden, omdat er te veel beperkingen zijn en door de nabewerking bij een bedrijf duur is. Meerkantige, oppervlaktestructuur, diepte, glans en kleur zijn niet mogelijk of moeten nabewerkt worden, het tonen kan alleen in een donkere ruimte. Deze methode is een oppervlaktescanning, het is niet mogelijk om de inhoud weer te geven. Een voorbeeld daarvan is de inhoud van een gesloten pot. De grootte van de objecten is beperkt. De techniek gaat snel voort, als bovenstaande problemen opgelost zijn biedt deze manier van werken wel weer mogelijkheden. - Het is nu onduidelijk aan wie de auteursrechten over de gegevens van project Hebbes! als 3D- visualisatie behoren. Het is nu niet bekend wie de eigenaar is. Dit moet beter van te voren geregeld worden in de toekomst. - Ethisch gezien is alleen het fysieke object authentiek en moet er opgepast worden met aanbod van het produceren van replica‟s in verband met kleur, glans, textuur, digitale vervuiling en vervorming van het digitale object. - De mastergegevens moeten duurzaam behouden en beheerd worden, en veiliggesteld zijn voor de toekomst. 98

7.2.3 Interviewverslag – medium-end methode (CT dieptescan) Interview met de heer Anne Schulp paleontoloog en conservator van het Natuur Historisch Museum te Maastricht 19-2-2010 Op vrijdag 19-2-2010 vond het interview plaats met de heer Anne Schulp, conservator van het Natuurhistorisch Museum te Maastricht. Het doel van het interview was, in kader van het vergelijkend onderzoek naar drie methoden van 3D-objectvisualisatie voor kleine en middelgrote erfgoedinstellingen, meer inzicht te krijgen in de manier waarop in de diverse erfgoedinstellingen te werk wordt gegaan. Afb.4: Anne Schulp Ook hier werd, na de kennismaking en een uitgebreide toelichting over technische toepassingsmogelijkheden van 3D-objectvisualisatie aan de hand van een vooraf opgestelde en toegestuurde lijst van vragen, het interview afgenomen. Doelstelling en doelgroepen Het Natuurhistorisch Museum te Maastricht beschikt over ongeveer 6 medewerkers (FTE). Anne Schulp is één van de drie conservatoren. Dhr. Schulp classificeert het museum als één van de grotere regionale natuurhistorische erfgoedinstellingen in Nederland. Dat een museum onderzoek doet om te voldoen aan de voorwaarden om een geregistreerd museum genoemd te mogen worden, is cruciaal. Met de tijd meegaan met gebruikmaking van innovatief aanbod en van nieuwe media is vanzelfsprekend voor een museum dat op onderzoek gericht is. De innovatieve mogelijkheden van nieuwe technologieën zoals 3D-objectvisualisatie zijn daarbij een belangrijke waardevolle toevoeging. Wel moet er elke keer kritisch gekeken worden wat de toegevoegde waarde is van de 3D-technologie. Veel 3D-technieken zijn ondertussen off-the-shelf-technologie en low-cost geworden, dus minder duur en toegankelijker voor erfgoedinstellingen. Zo worden 3D-scanners in snel tempo goedkoper. Het doel van 3D-objectvisualisatie van objecten ligt behalve op het vlak van publiekspresentatie ook op het gebied van conservering en op praktische toepassingen bij onderzoek (bijvoorbeeld ondersteuningsvorm ten behoeve van verpakkingsmateriaal voor depot of transportkisten van objecten en digitale gegevensuitwisseling tussen onderzoekers). Verder is de doelstelling om op een visuele manier meer inzicht te krijgen in oorzaken en gevolgen van processen die hebben plaatsgevonden door 3D-CT scan onderzoek Te denken valt aan al plaatsgevonden degradatieprocessen van fossiele resten zoals botten van de Mosasaurus. Door gebruikmaking van Finite Element Analysis62 (FEA) en berekeningen kunnen animaties en simulatie van allang uitgestorven dieren, naar aanleiding van onderzoeksgegevens, gemaakt worden. Dit kan door vergelijkingen met andere Mosasaurusresten op andere vindplaatsen (Angola). Op deze manier kan door FEA en fossiele resten van bijvoorbeeld poten de spierkracht herleidt worden van diverse dinosauriërs of de bijtkracht van een Mosasaurus. 62 http://www.evonet.be/~dvdavid/mag_science/Natuur/mag_science.20010226164431.nl.html (geraadpleegd: 26-5-2010) 99

Afb.5: Reconstructie van de mosasaurus63 Afb.6: Reconstructie mosasaurus skelet Afb.7: Impressie Mosasaurus 64 Hoofdactiviteiten om de doelstelling te behalen zijn: het 3D-digitaal ontsluiten en aanbieden van 3D- animaties en 3D-visualisaties voor onderzoeksdoeleinden. De keuze voor de methode is afhankelijk van het doel waarvoor de methode ingezet wordt. Het gaat niet om een fancy techniek maar om een techniek die zowel de oppervlakte als de inwendige doorsneden tot in uiterst fijn detail kan weergeven voor paleopathologische onderzoeksmogelijkheden. Een fotografische scanmethode voldoet niet voor de doelstellingen van dhr. Schulp, omdat deze alleen de oppervlakte van het object vastlegt, en het inwendige van de objecten een rol kan spelen bij het natuurhistorische onderzoek waarbij grotere nauwkeurigheid vereist is. De meerwaarde van 3D-objectvisualisatie is dat het de mogelijkheid biedt om objecten uit collecties probleemloos tot op microniveau te kunnen onderzoeken via dwarsdoorsneden. Onregelmatigheden, opbouw van verschillende structuren en samenstellingen in botten en bijbehorende elementen in structuren kunnen vergeleken worden. Ook objecten die opgesloten zitten in steen kunnen via een virtuele dissectie bestudeerd worden. Door gebruik te maken van digitale media kan op verschillende plaatsen ter wereld een vergelijkbaar onderdeel bestudeerd worden en kan er tegelijkertijd overleg plaatsvinden, met betrekking tot oorzaken en gevolgen die met elkaar verband kunnen houden, zoals afwijkingen in vergelijkbare structuren en mogelijke ziekte of doodsoorzaken. Samen kun je 3D- librairies van saurussen opbouwen, om kennis te verzamelen en uit te wisselen binnen een wetenschappelijke gemeenschap. Een belangrijke meerwaarde ligt in de mogelijkheid om op een vrij eenvoudige manier reconstructies van de skeletonderdelen te maken door het spiegelen van bestaande botonderdelen, en eventueel een 3D-print te maken van het ontbrekende deel. Een voordeel van 3D-objectvisualisaties is, dat transport van 3D-objectgevisualiseerde digitale botten op een USB stick of via internet een uitkomst is, zeker als het fysieke object erg groot is, bijvoorbeeld een bot van 160 kilo. Grote bestanden zijn probleemloos over grote afstanden te vervoeren. Daardoor zijn er geen aangepaste transportkisten nodig. Er is geen fysiek verval van objecten onderweg. Het fysieke object wordt totaal niet belast. Andere voordelen zijn: geen douane problemen, geen verzendkosten, informatie kan gehaald worden uit 3D-beelddatabanken met toegevoegde en gekoppelde informatie. 3D-objectvisualisatie wordt veel gebruikt omdat het onderzoek door de digitale ontsluiting een stuk eenvoudiger plaats kan vinden, toegankelijker is geworden en het fysieke object door 3D- objectvisualisatie niet belast wordt. Veranderingen en gevolgen door de tijd heen kunnen aan de hand van de 3D-visualisatietechniek beter in een context geplaatst worden. Voor heemkundigen of amateur onderzoekers zijn deze scans ideaal om te onderzoeken en te vergelijken op elke denkbare plek in de wereld. Er zijn eigenlijk geen beperkingen bij deze methode van 3D-objectvisualisatie. 63 http://images.google.nl/ (geraadpleegd: 21-2-2010) 64 www.nhmmaastricht.nl/texTONLY-NL/new_ind.htm (geraadpleegd: 21-2-2010) 100

Het is een projectie, maar de weergavekwaliteit is heel hoog en voldoet ruimschoots voor onderzoeksdoeleinden. Bovendien is een 3D-gevisualiseerd object een waardevolle toevoeging bij het fysieke object. De 3D-visualisatie vervangt niet het fysieke object. Wat het publieksaanbod betreft, liggen er meer verhalen in de kelder dan we kunnen laten zien. Er is een heel mooie 4D-wereldbol65, waarop door interactie, door het draaien van de bol, een schijf die gekoppeld is aan de tijdlijn ten aanzien van de projectie op de bol, in beweging wordt gebracht. Te zien is hierdoor, hoe de zeespiegel en de aardplaten in de loop van miljoenen jaren veranderen. IJstijden komen en gaan, aardschollen verschuiven en zo kan worden getoond waarom en hoe gebergten ontstaan, hoe vasteland losgebroken is en waardoor aardbevingen te verwachten zijn. Onderzoek met betrekking tot 3D wordt zo een deel van de verhalen die je als museum wilt vertellen aan je publiek, het maakt het mogelijk een kwaliteitsslag te maken. Wat betreft de inzet van nieuwe technieken, beperkt het Natuurhistorisch Museum Maastricht zich niet tot 3D. Er is ook een boek met RFID techniek66 tussen de bladzijden, die gekoppeld is aan een beeldscherm. Bij elke omslag van het blad komt er een nieuwe film op een groot scherm. Er worden verschillende methodieken toegepast op het gebied van scanning; scanning in samenwerking met ziekenhuizen en CT 67. Daarnaast verwacht dhr. Schulp binnenkort nog de resultaten van laserscanning van de Mosasaurus, een ongeveer 12 meter lange zeereptiel, Prognathodon saturator, in Maastricht dat in een 6000 kilo zwaar blok kalksteen zit opgesloten. De laserscan van het fossiel wordt in samenwerking met universitaire onderzoekers in Portugal, Angola en Dallas gemaakt met een hoge resolutie scanner voor simulaties.)68. Voor het scannen van hele kleine objecten, zoals heel kleine stevige botfragmenten is gebruik gemaakt van de ultra hoge resolutiescanner van de universiteit van Gent. Dit wordt in het museum gedaan. Dit gaat automatisch, maar kost veel tijd vanwege de uiterst secure scanning. Voor wetenschappelijk onderzoek zijn deze methoden zeer bruikbaar, omdat de beeldresolutie en daarmee de nauwkeurigheid hoog is. Er zijn geen scans van het Natuurhistorisch Museum vrij beschikbaar te raadplegen op internet. Men is bij deze methode geen problemen tegengekomen. Deze methode voldoet tot nu toe voor datgene waarvoor wij deze willen inzetten. De problemen liggen niet op het gebied van techniek maar meer op het vlak dat er tijd tekort is. Een ander probleem is de logistiek, die veel tijd en inspanning vergt. Er zijn praktische voordelen aan deze methode, door het beeldmateriaal en de interactie spreekt de methode voor zich, en heeft men weinig behoefte aan textuele uitleg voor het museumpubliek. Kosten Bij de kosten gaat het vooral om personele kosten. Scanningsapparatuur wordt steeds goedkoper, alleen de handmatige afwerking kost nog veel tijd, en dus geld. De prijs kan oplopen van een paar honderd tot duizenden euro‟s per object. De kosten van de methoden die dhr. Schulp toepast zijn beperkt gebleven omdat er samenwerking is met andere instanties, zoals het ziekenhuis en universiteiten in de VS. Deze scans zijn zuiver en niet bewerkt door een extern bedrijf. De deskundigheid is aanwezig en de methode kan binnen de kennis van het Natuurhistorisch museum uitgevoerd worden. 65 www.globe-4d.com 66 „Radio frequency identification‟, lett. identificatie met radiogolven‟. Dit is een technologie om van een afstand informatie op te slaan en te lezen van zogenaamde RFID-"tags" die op of in objecten of levende wezens zitten 67 http://video.google.nl/videoplay?docid=8140352835915227125&ei=VNiIS_myCdOv- AaSuqGODg&q=ct+scan+3d+&hl=nl&view=3# (geraadpleegd: 27-2-2010) 101

De kosten van exacte objectgegevens als digitaal vervoer zijn te verwaarlozen. Grote bestanden kunnen moeiteloos overal digitaal naar toe verstuurd worden. Een extern bedrijf vraagt auteursrecht, dat maakt het product duur, en geeft in het geval van het Natuurhistorisch Museum geen meerwaarde. De tijdsduur om van een object een 3D-visualisatie te maken, is zeer variabel. Het ligt aan de grootte, de externe omstandigheden en de vraag naar precieze weergave van het object. Voor een vogelbotje is dat 3 tot 4 minuten. Een extreem voorbeeld is de Mosasaurus in het gesteente waarin hij is gevat en waar een glazen museumruimte omheen is gebouwd. Dit duurde 5 dagen met werkdagen van 12 uur. Het kan in zeer extreme gevallen ook drie weken duren. Er is geen streefgetal dat het Natuurhistorisch Museum Maastricht voor ogen heeft. 3D-objectvisualisatie op het gebied van objectconservering in praktische uitvoerende zin is zeer zinvol als hulpmiddel. In verband met fysieke opslag in depot en fysiek transport kan er bijvoorbeeld naar aanleiding van het 3D-model een passende polyurethaan/ethafoam (cradle) uitgefreesd worden. Het object kan, veilig op zijn plek blijven en in digitale vorm (vooral goed bruikbaar bij grote delen) overal naar toe gebracht worden. Voor archivering, registratie en documentatie in de digitale vorm van behoud en beheer is 3D- objectvisualisatie zeker van toegevoegde waarde. Bij historische objectconservering kan 3D-objectvisualisatie heel veel betekenen op het gebied van rekenkundige analyse en als ondersteuning bij het ontwikkelen van het verhaal bij het object. 3D inzet voor onderwijs is beperkt tot de globe en het boek. Er is verder niets specifieks ontwikkeld voor scholen. Verdere mogelijkheden Voor 3D-objectvisualisatie zijn verder toepassingsmogelijkheden en uitbreiding van systemen mogelijk omdat nu 1.3 HDMI (High-Definition Multimedia Interface) omgezet kan worden naar 1.469. Als museum moet het Natuurhistorisch Museum Maastricht wel mee om te concurreren met het aanbod vanuit het bedrijfsleven. Er is sprake van een technology push, het publiek is steeds meer gewend aan 3D-visualisaties door het aanbod vanuit de vrijetijdsindustrie de themaparken, pretparken of ander vormen van entertainment. Stilstand betekent achteruitgang. In het Natuurhistorisch Museum beschikt de heer Anne Schulp zelf over de nodige kennis en geeft indien nodig deskundige begeleiding bij de technische uitvoering omdat hij zeer geïnteresseerd is in allerlei toepassingsmogelijkheden die inzetbaar zijn voor de onderzoekskant van het erfgoed in het museum. Samenwerking is essentieel. Zijn advies is: treed buiten de museumdeuren door het bijwonen van congressen, het opbouwen van netwerken, uitgeven van publicaties en kennis delen met elkaar. Wat financiering betreft zijn er geen specifieke budgetten beschikbaar, er is wel een hoop goodwill, dankzij het netwerken en samenwerken zoals blijkt uit het gebruik mogen maken van de infrastructuur van de CT scan in ziekenhuizen. De digitale duurzame registratie vindt plaats via het online collectieregistratiesysteem Netherlands Biodiversity Information Facility (NLBIF)70 de professionele databank voor natuurhistorische erfgoedinstellingen. Deze collectieregistratiesystemen werken met open standaarden en open source, 69 http://tweakers.net/nieuws/6149/eerste-hdmi-14-chips-aangekondigd.html (geraadpleegd: 21-2-2010) 70 http://www.nlbif.nl/ 102

waardoor koppeling van diverse bestanden gemakkelijker wordt. Voor amateurgebruik bestaan plannen voor de oprichting van DNCM (collectieregistratiesysteem wat toegankelijk is voor amateur onderzoek). Voor duurzame collectieregistratie van 3D-modellen is nog geen best practice. Het Acrobat PDF-formaat biedt nu de mogelijkheid om de informatie van 3D-objecten te behouden. Er wordt geen gebruik gemaakt van het collectieregistratiesysteem ADLIB. Dit is wel geschikt voor cultuurhistorische erfgoedinstellingen maar sluit niet goed aan op de behoeftes van natuurhistorische erfgoedinstellingen. Welke kosten digitale duurzaamheid met zich meebrengt is op het moment onbekend. De auteursrechten liggen bij het museum en zijn voor niet commerciële doeleinden zoals educatie of publieksgebruik vrij. Auteursrecht van erfgoedinstellingen behoort vrij te zijn, omdat het erfgoed beschikbaar moet zijn voor ons allemaal. Het behoort ons allen toe. Dit ligt anders voor het bedrijfsleven of voor andere commerciële doeleinden omdat het dan een interpretatief karakter heeft of bewerkt is als nieuw product. Voor commerciële doeleinden moeten de gestelde grenzen duidelijk zijn. Het museum heeft bijvoorbeeld bier zelf gebrouwen en heeft moeten optreden toen een chocoladefabrikant de naam „Ber‟ wilde gebruiken. Afb.8: Bèr Saturator71 Bij de ethische beleving, wordt verwezen naar bijvoorbeeld Joseph Pine, naar het begrip „Authenticity‟ en de belevenis economie72 van het object. Bij de authenticiteit gaat het om de originele authentieke objectbeleving. Men komt hier volgens Anne Schulp gauw terecht in een zweverig gebied en verdere discussie is niet zinvol. Het echte originele object is authentiek. Wat authenticiteit en het wetenschappelijk onderzoek betreft, mag er beeldbewerking plaatsvinden en animaties in het digitale object voor onderzoek. Het origineel moet bewaard blijven. Het publiek moet altijd op de hoogte gesteld worden over het fysieke object wat gepresenteerd wordt (reconstructie of origineel). Als follow up kunnen de verschillende onderdelen van de botten van de mosasaurussen elders ter wereld gebruikt worden om een reconstructie te maken van de Maasmosasaurus die zich in het glazen huis bevindt in het HHMM. Verder kunnen deze onderdelen gespiegeld worden om het links en rechts compleet te maken tot een kloppende reconstructie van de Mosasaurus 71 http://www.falw.vu.nl/nl/Images/saturator_250_tcm19-72601.jpg (geraadpleegd: 21-2-2010) 72 http://www.hbo- kennisbank.nl/nl/page/hborecord.view/show?uploadId=inholland%3Aoai%3Arepository.samenmaken.nl%3Asmpid%3A157 5 (geraadpleegd: 21-2-2010) 103

Conclusies CT, hoge resolutie laserscanning zijn zeker aan te raden voor middelgrote en kleine erfgoedinstellingen in het bijzonder als de kwaliteit van weergave zeer nauwkeurig moet zijn vanwege wetenschappelijk onderzoek. Het is echter geen goedkope methode. Samenwerking wordt voor middelgrote en kleine erfgoedinstellingen zeker aangeraden om tijd en vooral kosten in te perken. Bijvoorbeeld in het geval van Natuurhistorisch Museum Maastricht omdat er gebruik gemaakt kan worden van de scanningsmogelijkheden en samenwerking in verband met scannen. Deze methode is bijzonder geschikt vanwege de zuivere weergave van micro detailweergave en doorsneden voor paleopathologisch professioneel onderzoek en amateur onderzoek. Deze weergaven behoren wat auteursrecht voor educatie of publiekelijk gebruik vrij te zijn, omdat erfgoed het eigendom van ons allen is. Voor commercieel gebruik moet dit goed afgedekt zijn. Bij deze methoden zijn wij geen beperkingen tegen gekomen. Het ethisch standpunt is dat alleen de originelen authentiek zijn. Dit moet vermeld worden in een museum waar de objecten getoond worden. Voor conservatie is deze methode goed geschikt om ondersteuning te vervaardigen voor objecten voor transport en depot. Deze methode is goed geschikt voor reconstructies van uitgestorven skeletten van dieren en animaties over opbouw van het lichaam, spierkracht of grootte van de dieren. Langdurig duurzaam behoud en beheer van registratie en documentatiegegevens wordt in open standaarden en open source beheerd door een betrouwbaar collectieregistratiesysteem waarbij alle natuurhistorische erfgoedinstellingen in Nederland zijn aangesloten. 104

7.2.4 Interviewverslag – low-end methode (oppervlakte fotografie) Interview met de heer Wim Hupperetz Directeur Allard Pierson 18-2-2010 Op donderdag 18-2-2010 vond het interview met de heer Wim Hupperetz, directeur van het Allard Pierson Museum te Amsterdam, plaats. Het werd afgenomen door Loes Hazeloop-Jacobs en Willemke Landman. Het doel van het interview was, in kader van het vergelijkend onderzoek naar drie methoden van 3D-objectvisualisatie voor kleine en middelgrote erfgoedinstellingen, meer inzicht te krijgen in de manier waarop in de diverse erfgoedinstellingen te werk wordt gegaan. Afb.9: Dr. Wim Hupperetz geheugenhuis.waag.org Na een korte kennismaking is aan de hand van een van tevoren opgestelde en toegestuurde lijst van vragen het interview afgenomen. Afb.10 en 11: Imovator farao: xyZ 3D Display - 640 x 499 - 459 kB - png nl.zerocreative.com De belangrijkste punten van het interview worden in onderstaand verslag weergegeven. Doelstelling en doelgroepen Het museum heeft een aantal 3D-activiteiten ontwikkeld, die bijdragen vormden aan resp. de expositie A Future for the Past, in het kader van de 75 jaar jubileumviering in 2009, Museumnacht 2009 en een tweedaagse workshop Interactivity and Virtual Reconstructions in Cultural Heritage. De 3D- activiteiten betreffen toepassingen van virtual reality, augmented reality en presentaties van (de geschiedenis van) objecten op een 3D-scherm. Een museum moet mensen leren kijken. Het is de rol van een museum om met de tijd mee te gaan en dus de collectie ook via innovatief aanbod te presenteren aan het publiek, zoals met de nieuwe media. Hoofdactiviteiten om deze doelstelling te behalen zijn: het digitaal ontsluiten van de collectie door het aanbieden van 3D-animaties en 3D-visualisaties voor publiek. Het doel van de praktische toepassing van 3D-objectvisualisatie is bij ons om de aandacht van het publiek op een boeiende wijze te trekken en vast te houden. Hierbij wordt eveneens gebruik gemaakt van interactieve digitale middelen. Een ander doel van 3D-objectvisualisatie is de context van de collectie binnen handbereik te brengen voor het publiek. Dit bereiken we door een historisch tijdbeeld weer te geven van de 3D- gevisualiseerde objecten. Deze manier van werken biedt de mogelijkheid om een historische 105

gebeurtenis actief mee te maken door een zintuiglijke, interactieve ervaring aan te bieden aan het museumpubliek. Dit is de doelgroep waarvoor 3D- objectvisualisatie bij ons wordt ingezet. De keuze voor de methode is afhankelijk van het doel waarvoor de methode wordt ingezet. Laserscanning is overwogen, maar is op dit moment niet nodig. In deze fase voldoet de fotografische methode omdat de grotere nauwkeurigheid die de laserscanning geeft voor ons op dit moment geen meerwaarde biedt en veel duurder is. Voor wetenschappelijk onderzoek is deze methode ook bruikbaar, op momenten dat nauwkeurigheid geen cruciale rol speelt, bijvoorbeeld zolang het gaat om het toetsen van hypothesen via 3D-modellen. De toegevoegde waarde van 3D-objectvisualisatie bij een fysieke tentoonstelling. Het gaat in de eerste plaats om het experiment waarbij de collectie op een innovatieve eigentijdse manier ontsloten wordt voor het publiek. 3D-visualisatie in het Allard Pierson museum kan een werktuig zijn in de beantwoording van vraagstellingen om contexten inzichtelijk te maken. 3D- objectvisualisatie is een experiment waarbij de 3D-collectie en animaties te zien zijn zonder speciale bril. De toegevoegde waarde van het 3D-aanbod voor het publiek ligt op het gebied van „personal space‟. De toegankelijkheid is zodanig, dat het een persoonlijke ervaring wordt, waar men zelf een interactief deelnemer aan het proces van de informatie wordt. 3D-objectvisualisatie geeft zo een extra waarde aan de collectie en ontsluit nieuwe visuele aspecten en animaties, waardoor additionele objectinformatie vanuit diverse contexten zichtbaar wordt. Door de animaties worden historische omstandigheden voorstelbaar voor het publiek. Op deze manier kan, door gebruik te maken van de collectie samen met de presentatie voor het publiek, een aanzet worden gegeven tot historisch besef. Bij 3D-modellen kunnen bijvoorbeeld bij de Etruskische Tempel andere zaken aan het licht komen, zoals dat een constructie niet van hout kon zijn. Aannames worden daardoor toetsbaar. Voordelen van 3D-objectvisualisaties zijn, dat er geen verzendkosten zijn, transport is eenvoudig, het kan via de mail, informatie kan gehaald worden uit 3D-databanken, met toegevoegde en gekoppelde informatie. Er zijn ook beperkingen bij deze methode van 3D-objectvisualisatie. Het is slechts projectie. Een 3D-gevisualiseerd object is een toevoeging bij het fysieke object en zal nooit het fysieke object vervangen. Verder zijn er beperkingen op het gebied van de nauwkeurigheid. Dit ligt aan de software. Een andere beperking van deze 3D-objectvisualisatie kan zijn dat er alleen nog maar naar de gevisualiseerde beelden wordt gekeken en dat het museumpubliek het contact met de fysieke werkelijkheid verliest. Zoals een toerist die foto‟s neemt en later thuis de beelden gaat bekijken. Cruciaal hierbij is en blijft het leren kijken naar en het beleven van een object. De heer Hupperetz geeft tenslotte aan dat hij in de loop der tijd wel steeds kritischer is gaan kijken naar de toegevoegde waarde die 3D kan hebben voor het museum. Uitvoeringspraktijk Voor de publiekspresentaties zijn als eerste stap een aantal 3D-modellen van objecten gemaakt. Vervolgens is door het museum een script gemaakt van het verhaal wat het publiek verteld moet worden. Met behulp van partners (Zero Creative, Fraunhofer instituut) zijn hier animaties en andere publiekspresentaties van gemaakt. De methodiek voor het maken van de 3D-modellen is Automatic Reconstruction Conduit (open source tool ARC 3D) onder begeleiding van Daniel Pletinckx (bureau Visual Dimensions) en met ondersteuning van de interne fotografieafdeling (Michiel Bootsman). De uitvoeringspraktijk is heel pragmatisch. De voorwaarde bij deze methode is dat het niet perfectionistisch hoeft te zijn voor het doel waarvoor het ingezet wordt (beeldvorming). De methode die in het Allard Pierson museum toegepast wordt voor de 3D-objectvisualisatie is het maken van foto‟s. Het is een eenvoudige methode die, als er geen al te ingewikkelde bewerkingen plaats vinden, ook door een handige amateur toegepast zou kunnen worden. 106

De tijdsduur om één object 3D te visualiseren, is afhankelijk van de grootte en de gecompliceerdheid van het object, meestal neemt het tussen de twee en vijf uur per object in beslag. De eerste fase is het nemen van de foto‟s. Dit kost het meeste aan persoonlijke tijd. Daarna volgt de computerbewerking via de open source tool Meshlab. Er kunnen ongeveer twee objecten per dag gevisualiseerd worden. Deze 3D-objectvisualisatiemethode is relatief goedkoop. Bij de kosten gaat het vooral om mensuren. Het kost veel tijd om objecten 3D-te visualiseren. De animaties zijn uitbesteed aan een ander bedrijf. Er is geen streefgetal dat we voor ogen hebben. Er is wel de afweging om een collectie, bestaande uit 300 Romeinse gipsmodellen, te ontsluiten voor publiek door 3D-objectdigitalisering. We zijn bij deze methode geen problemen tegengekomen. De methode voldoet tot nu toe voor het doel waarvoor wij deze willen inzetten. Mogelijk is voor de toekomst wel een nauwkeuriger methode gewenst. De praktische voordelen van deze methode zijn onder meer, dat door het beeldmateriaal en de interactie veel vanzelfsprekend wordt en het museumpubliek minder behoefte heeft aan tekstuele uitleg. Voor wetenschappelijke onderzoeksmogelijkheden is de 3D-objectvisualisatie bij ons nog niet toegepast. Het is nog niet bekend bij ons in hoeverre het voor heemkundekringen/amateurhistorici van betekenis kan zijn. Nog onderzocht moet worden of 3D-objectvisualisatie bruikbaar is op het gebied van objectconservering voor behoud en beheer in praktische uitvoerende zin. Wel kan 3D-objectvisualisatie veel betekenen op het gebied van historische objectconservering, omdat deze informatie bij de objectregistratie toegevoegd kan worden en gekoppeld door middel van 3D- data beeldbanken. Dit geeft wereldwijd de mogelijkheid om 3D-gevisualiseerde objecten te bekijken en te vergelijken zonder dat het fysieke object vervoerd of gehanteerd wordt. 3D-objectvisualisatie kan veel betekenen op het gebied van historische objectreconstructies of restauratie, om meer inzicht te krijgen. Door 3D-objectreconstructies en -animaties worden constructies en contexten begrijpelijk gemaakt en voorstelbaar voor publiek door middel van augmented reality. Zo kan men denken aan een bezoek aan een virtuele 3D-maquette van een reconstructie van een Romeinse villa, het koppelen van inhoud en context met de mogelijkheid om te chatten met Augustus en Livia73 als voorbeeld van dynamisch erfgoed „The future for the past‟. Een fysieke maquette is daarbij vergeleken statisch. De heer Hupperetz geeft de kanttekening dat er eigenlijk nog weinig bekend is hoe het publiek reageert op 3D-presentaties, dus dat de waarde van 3D in deze nog niet vast staat. Onderzoek naar de publieksbeleving/ervaring zou wenselijk zijn 3D inzet voor onderwijs Niet van toepassing voor de praktijk van het Allard Pierson Museum. Bij de objectkeuze is er gekozen voor een beperkt aantal objecten voor een 3D-objectvisualisatie en bijbehorende animatie. Het aanbod geeft meerdere toepassingsmogelijkheden zoals eerder beschreven is. Kennis, begeleiding Het werken met innovatieve middelen zoals de inzet van 3D-objectvisualisatie is een samenspel tussen drie werelden: 73 http://classica.web-log.nl/classica/2009/04/chatten-met-aug.html (geraadpleegd: 19-2-2010) 107

- Degenen die de toepassingsmogelijkheden bieden: Erfgoedinstellingen. - De bedrijven die de software en applicaties leveren: Technische bedrijven. - Degenen die de kennis leveren: de onderzoekscentra. Uiteindelijk is er nog een vierde wereld: - Degenen die er gebruik van maken: Het publiek. Verder is het is belangrijk om verbanden op te bouwen om toepassingen en mogelijkheden te ontwikkelen en elkaars expertise te delen. Men moet als museum willen vernieuwen, het kost samenwerking en tijd. Er moeten broedplaatsen ontstaan voor vernieuwing, waarin bovengenoemde partijen samenkomen. De 3D-toepassingen rondom de jubileumviering A Future for the Past konden in zeer korte tijd tot stand komen dankzij een netwerk in een bestaand innovatieplatform van Wim Hupperetz in een vorige werkkring. Er is een plan om een soortgelijk platform voor de regio Amsterdam op te richten, om de vraagstukken op dit gebied te gaan behandelen. Ook is er samenwerking met de UVA. Er zijn wat financiering betreft interne budgetten beschikbaar gesteld om het project te kunnen ontwikkelen, maar die bestaan voornamelijk uit mensuren zoals boven beschreven. Verder gaat het om expertise en ontwikkeling. De kennis, om een keuze te maken uit het aanbod van 3D-visualisatie en animaties, moet wel in huis zijn. Dat vraagt om expertise en ontwikkeling. Je moet wel zelf de animaties bedenken wat de inhoud betreft. Op deze manier moet je boven de stof staan die je aanbiedt als publiekspresentatie. Er zijn tot dusver geen subsidies voor 3D-toepassingen. Digitale duurzaamheid: daar wordt zeker aandacht aan besteed. Voor registratie en documentatie betekent 3D-objectvisualisatie een waardevolle aanvulling. Voor de opslag van digitale data wordt gekeken naar de richtlijnen DEN en faciliteiten van DANS. 74 Het langdurige behoud en beheer wordt via DANS geregeld, mogelijkerwijze in het kader van het Europese project CARARE. Het is niet bekend of er met open standaarden of open source gewerkt wordt. Er is in dit opzicht ook geen samenwerking met andere erfgoedinstellingen overwogen. De visie ten aanzien van auteursrecht van 3D-objectvisualisaties is dat een 3D-objectvisualisatie een nieuwe creatie is, wat dit impliceert, is voer voor juristen. De maker van een 3D-visualisatie is de eigenaar omdat dit een eigen creatie is. Wat auteursrecht betreft, is dit een onvervreemdbaar recht. Met kan de 3D-objecten vergelijken met foto‟s, hierbij berust het auteursrecht bij de fotograaf. Wat het recht tot afbeelden betreft, dat is weer een andere zaak. In ieder geval is er bij 3D-visualisering sprake van nieuwe objecten (zie ook 9. Ethiek) dan kan het eigendomsrecht op de 3D-objecten dus ook elders liggen dan bij de eigenaren/beheerders van de fysieke objecten. De auteursrechten van 3D- gevisualiseerde objecten zijn bij het Allard Pierson Museum niet expliciet vastgelegd. Het ethische standpunt ten aanzien van de authenticiteit van de objectweergave in een 3D- visualisatieproject is, dat een museum met zorg originele objecten toont. Het begrip authenticiteit is in deze context meer gedifferentieerd. 3D-objectvisualisatie is wat dat betreft een nieuwe loot aan de stam. Dat verandert niets aan het paradigma. De kern waar het om gaat bij authenticiteit is de „indruk‟. Bij een replica van het origineel moet het verschil duidelijk gemaakt worden aan het publiek. Het is belangrijk om te stimuleren dat het publiek media- en museumwijs wordt. Het publiek is zelf verantwoordelijk om te lezen wat er staat, of het bijvoorbeeld een replica is of een reconstructie. Wat empirische objectervaring betreft, is er weinig bekend over hoe het publiek de 3D- objectvisualisatie ervaart. Daar zou meer onderzoek naar gedaan moeten worden. Authenticiteit is een „opgerekt begrip‟ omdat bijvoorbeeld gipsen kopieën uit de oudheid van Romeinse koppen ook weer afbeeldingen zijn naar aanleiding van het origineel. Dit geldt dus ook voor 74 DEN staat voor Digitaal Erfgoed Nederland. DANS is een overkoepelend e-depot voor digitaal universitair erfgoed. 108

foto‟s of 3D-visualisaties van objecten. Authenticiteit is op deze wijze op meerdere manieren interpretabel. Verder is de weergave van de „werkelijkheid‟ via 3D-objectvisualisatie tijd- en persoonsgebonden. Vanuit het ethisch aspect mag de driedimensionale weergave van een object nooit als de absolute fysieke werkelijkheid gepresenteerd worden. Kortom: bij 3D-objectvisualisatie is er sprake van een nieuwe representatie; er wordt een nieuw/uniek object gecreëerd. Het is niet bekend of er ethisch acceptabele compromissen op 3D-visualisatie gebied zijn geweest. Bij elke presentatie moet weergegeven worden of men te maken heeft met een origineel of met een replica. Maar men mag van het publiek in deze een zekere mediawijsheid vooronderstellen. Ethisch niet-acceptabele compromissen op 3D-visualisatie gebied. Deze komen vooral voort uit de vervaging tussen wat fysiek waarneembaar is en 3D-visueel digitaal weergegeven wordt, dit moet vermeld worden. Als afronding van het gesprek wordt verteld dat er waarschijnlijk een follow-up van 3D-visualisatie projecten komt in de vorm van de 300 Romeinse gipsen afgietsels en een publiekspresentatie. Een optie is dat het publiek betrokken wordt bij de keuzes in het reconstructieproces van de oorspronkelijke kleuren van de Romeinse koppen (polychromie) Conclusies en toekomstige mogelijkheden. Voor objectontsluiting betekent 3D-objectvisualisatie geen totaal nieuwe doorbraak. Niet alles moet in 3D weergegeven worden, dit is niet nodig en het gaat te ver. Deze methode is op dit moment zeker aan te raden wat prijs-kwaliteit verhouding betreft voor middelgrote en kleine erfgoedinstellingen als de weergave niet heel nauwkeurig hoeft te zijn. Omdat het een relatief goedkope methode is en vrij eenvoudig toepasbaar. Samenwerking wordt voor kleine/middelgrote erfgoedinstellingen zeker aangeraden. Samenwerking geeft een bredere basis om toepassingsmogelijkheden te ontwikkelen, verbanden op te bouwen. Hoewel bij samenwerking eveneens beperkende factoren mee kunnen spelen wat beleid betreft. Verder geldt de samenwerking in het bijzonder tussen het bedrijfsleven, het museum en het publiek als een dynamische driehoek. Daar is wel een kritische kanttekening bij wanneer men te maken heeft met open source. Het probleem is, dat bij het proces om samen tot innovatie te komen, de kapitalistische filosofie niet gericht is op openheid of samenwerking met concurrenten. Op wetenschappelijk terrein is de neiging tot open source ook aan het afnemen. Er is niet een methode voor algemeen gebruik aan te raden; dit hangt af van de manier waarop 3D- objectvisualisatie wordt ingezet. Dit betekent dat per situatie onderzocht moet worden, wat nodig is aan nauwkeurigheid van gegevens en weergave. Bovendien is er zoals boven vermeld eigenlijk nog weinig bekend is hoe het publiek reageert op 3D-presentaties. Ethisch gezien kan 3D-objectvisualisatie nooit het fysieke object vervangen: het is een aanvulling. Altijd moet vermeld worden wat het is: origineel, replica, reconstructie, presentatie of iets anders. - Auteursrechtelijk gezien is het een nieuw product. - In de toekomst kan 3D-objectvisualisatie veel betekenen d.m.v. animaties voor het inzichtelijk maken voor het publiek door reconstructieve weergaven, historische context bij objecten, ontstaansgeschiedenis van het object in een interactieve beleving op betrokken boeiende manier van presenteren. 3D-objectvisualisatie is een belangrijke toegevoegde waarde voor registratie en documentatie bij het behoud en beheer van de fysieke en digitale virtuele objecten. 109

7.3 Bijlage 3 – Detail onderzoeksopzet Onderzoeksmethoden Bij het onderzoek wordt uitgegaan van een centrale onderzoeksvraag en subvragen van de opdrachtgever en bestaande theorieën die verschillen tussen de drie methoden, deze wordt aan de hand van primaire en secundaire gegevens getoetst. Onderzocht wordt theoretische inhoudelijke toepassing van de drie methoden en wat de praktische toepassing inhoudt bij toepassing van 3D-objectvisualisatie in erfgoedinstellingen. Wat de huidige toepassing inhoudt en de toekomstige uitbreidingsmogelijkheden van de drie methoden zowel in als buiten de erfgoedinstelling. Bij de start van het onderzoek naar de vergelijking tussen 3D-visualisatiemethoden wordt gebruik gemaakt van desk- en fieldresearch, interview, SWOT analyse toepassing bij drie erfgoedinstellingen en drie methoden, scoreboard, drie kwadranten, conclusie en advies. Er wordt een hypothese afgeleid uit de theorie die voorkomt uit deskresearch en fieldresearch (diepte- interviews en gesprekken met specialisten in verschillende segmenten) De hypothese wordt in operationele termen uitgedrukt in SWOT analyses van de instellingen, een scoreboard en drie vergelijkingskwadranten (zie hoofdstuk 5.1: vergelijking drie methoden), die een mogelijk verband geven tussen variabelen van drie 3D-visualisatiemethoden. Deze operationele hypothese wordt getoetst door een wegingsschaal die de verhouding van belangrijkheid van onderwerp ten opzichte van elkaar aangeeft (medebepaald door opdrachtgever Landschap Erfgoed Utrecht). In de volgorde volgens het stroomdiagram is onderstaande toelichting van becijfering. Voor elk gebied worden de belangrijke punten genoteerd en vervolgens ingedeeld in een waarderingsschaal van 1000 punten totaal die onderverdeeld worden per onderdeel en een cijfer dat volgt als onderdeel van een vergelijking ten opzichte van de drie methoden. Er wordt gekeken op welke gebieden de drie methoden matig, voldoende en onvoldoende scoren. In hoofdstuk 4.1.1, 4.1.2 en 4.1.3: high-end, medium-end en low-end methode zijn de verwerkte enquêtes te vinden. Ook bij dit model is het niet van toepassing dat iedereen dezelfde oordelen zal vellen, zoals de geïnterviewden dat zullen doen. Toch zullen ook uit deze uitkomsten punten naar voren komen, die meerdere malen genoemd worden, waar de ontwikkelaars van de methoden wat aan kunnen doen. Deze punten worden genoemd in de kansen naar aanleiding van de SWOT analyses en scoreboard. Na elk hoofdstuk volgt een samenvatting die resulteert in een deelconclusie en adviezen die bestaan uit de aandachtspunten die uit de antwoorden naar voren komen. Scores worden slechts gebruikt om de werking van het model en de hypothesen te onderbouwen. De uitkomst van dit onderzoek berust op aannames en is een hypothese die vervolgens verwerkt is in drie vergelijkingskwadranten(zie hoofdstuk 5.1: vergelijking drie methoden) Wanneer nodig wordt de theorie in het licht van de resultaten aangepast75. De SWOT analyse (zie hoofdstuk 4.1.1, 4.1.2 en 4.1.3: high-end, medium-end en low-end methode) berust op de praktische toepassing van de drie methode door drie verschillende erfgoedinstellingen.76 75 Baarda en De Goede, Basisboek Methoden en Technieken (4e druk), Wolters- Noordhof, Groningen/ Houten.2006. blz.105 t/m110 (geraadpleegd: 24-4-2010) 76 Baarda en De Goede, Basisboek Methoden en Technieken (4e druk), Wolters- Noordhof, Groningen/ Houten. 2006. blz.105 t/m110. (geraadpleegd: 24-4-2010) 111

Voor het onderzoek zijn drie methoden onderzocht voor middelgrote en kleine erfgoedinstellingen, maar hetzelfde basisconcept kan worden toegepast voor grote instellingen, waarbij het advies kan wijzigen. Onderzoeksstrategieën De onderzoeksstrategie is een plan waarin staat hoe de beantwoording van de onderzoeksvragen aangepakt zal worden77 De strategieën die toegepast zijn:  Het Experiment (bijvoorbeeld observatie en informatie op locatie en spontane gesprekken in de wandelgang bij lezingen, ter ondersteuning hypothesen78)  De Casestudy (bij alle drie de toegepaste methodieken)  De „Grounded theory‟( wetenschap Natuurhistorisch Museum Maastricht, Het doel van de analyse is het ontwikkelen van 'gefundeerde theorieën', waaronder wordt verstaan theorieën die zijn gebaseerd op de zorgvuldige beschouwing van empirische data)  De „Action research‟79( museumoudA project Hebbes! Ontstaan uit samenwerkingsproject met bedrijf Personal Space Technologies Amsterdam) De strategie die voor dit onderzoek toegepast zal worden is door middel van desk- en fieldresearch en interviews bij drie instellingen die als casestudy dienen. Er zijn verschillende methoden voor het verzamelen van gegevens toegepast. In dit onderzoek zijn deskresearch, interviews, bezoeken op locatie, lezingen, waarnemingen ter plekke, analyse, scoreboard, kwadrant en grafiek gebruikt.80 De casestudy betreft in dit onderzoek het volgende: Om te onderzoeken hoe drie verschillende methoden toegepast worden vindt interview plaats bij drie verschillende soorten instellingen die gericht zijn op: kunst (publiekstoepassing) natuurhistorie (wetenschappelijk onderzoek), archeologie (inzichtelijk maken van object in context en vindplaats). Het huidige aanbod van 3D-visualisatie methoden valt volgens het Landschap Erfgoed Utrecht onder het aanbod wat er op dit moment door middelgrote en kleine erfgoedinstellingen in aanmerking komt. Criteria zijn door het Landschap Erfgoed Utrecht aangereikt door Willemke Landman. De criteria zijn: beschikbare middelen, tijd die beschikbaar is aan personele inzet, benodigde technische kennis van museumpersoneel. Deze informatie wordt verkregen door de gegevens op de websites te plaatsen (www.locaties.nl) van de betreffende locaties. Wanneer niet alle gegevens op de websites vermeld zijn, zal telefonisch of per mail contact opgenomen worden met de instelling en gevraagd worden naar verdere informatie. De vragen die verband houden met de 3D-objectvisualisaties zijn beantwoord door interviews bij drie instellingen in Nederland, Het Allard Pierson Museum te Amsterdam (archeologie), MuseumgoudA (kunst) en Natuurhistorisch Museum Maastricht (wetenschapsmuseum) over de praktische toepassing van de drie methoden. Aanvullend zijn lezingen over inzet van 3D-visualisatie, bezoeken aan diverse informatiebijeenkomsten en de innovatiebeurs 2010 in de jaarbeurs te Utrecht. Er zijn diepte interviews afgenomen bij bovengenoemde instellingen die ervaring hebben opgedaan met het tonen en onderzoeken wat mogelijk is met 3D-objectvisualisaties. De vragen zijn per instelling hetzelfde maar de antwoorden verschillen omdat zowel methoden als toepassing en soort collectie verschillen. 77 Baarda en De Goede, Basisboek Methoden en Technieken (4e druk), Wolters- Noordhof, Groningen/ Houten. 2006. blz.230 78 http://igitur-archive.library.uu.nl/dissertations/2004-1109-102230/c3.pdf (geraadpleegd:24-4-2010) 79 http://www.narcis.info/research/RecordID/OND1332685/Language/en (geraadpleegd: 24-4-2010) 80 Baarda en De Goede, Basisboek Methoden en Technieken (4e druk), Wolters- Noordhof, Groningen/ Houten. 2006. blz.260 t/m 269 . 112

Deze interviews zijn op diverse manieren afgenomen: gestructureerd, semigestructureerd en informeel. De interviews zijn aangepast op de praktische toepassing en behoud en beheer van 3D- objectvisualisaties. Dit betekent dat ze wel beantwoord worden op het gebied van toepasbaarheid, toegankelijkheid, duurzaamheid, copyright, inzichtelijkheid tussen object en context, interactiemogelijkheid, middelen die nodig zijn voor de uitvoering, financiering, behoud en beheer, toegevoegde waarde aan collectieregistratiegegevens, maar dat de punten die hier in het standaard model bij genoemd worden per methode en instelling anders kunnen zijn. De enquête onderwerpen en vragen zijn samengesteld met de achterliggende gedachte om een duidelijk en volledig oordeel te krijgen over de toepassing van 3D-objectvisualisaties binnen de drie instellingen. Nog een aanpassing aan het scoreboard is dat het niet op één punt beoordeeld wordt, maar op en groot aantal punten die elk een wegingsfactor hebben en er een hypothetische vergelijking valt te maken tussen de theorie van de methode en de praktische uitvoering door instellingen door het scoreboard van de methoden en de drie SWOT analyses van de instellingen. Zo wordt een beoordeling ontvangen over theorie en toepassing van de drie methoden. Deze hypothesen en bevindingen worden helder en overzichtelijk gecommuniceerd naar het Landschap Erfgoed Utrecht de opdrachtgever en de academie. De interviews worden beschrijvend uitgewerkt en zijn terug te vinden in bijlage 7.2: Interviews. Uit de interviews zullen punten naar voren komen over de (verschillende) toepassingen van de methoden waar in de scriptie voor Landschap Erfgoed Utrecht en de theoretische en praktische toepassing binnen het erfgoedveld voor de regio Utrecht, bruikbare informatie te halen is. Deze belangrijke punten zullen in hoofdstuk 6: Advies worden weergegeven. Vervolgens wordt gekeken wat de methoden aan voordelen en nadelen te bieden hebben ten opzichte van elkaar. Of de methoden aan deze belangrijke punten voldoet en wat er eventueel moet gebeuren om hieraan te gaan voldoen. De uitwerking hiervan is te vinden in het hoofdstuk 7: Bijlagen en wordt genoemd in de Verwoording uitleg van de enquêtes, welke de geïnterviewden van de instellingen door zullen nemen en binnen 14 dagen retour sturen als er relevante aanvullingen of onjuiste interpretaties in staan voordat zij in de scriptie komen. De uitkomsten van de interviews en alle gegevens samen zullen onder anderen gebruikt worden om te beoordelen wat voor methode mogelijk geschikt is om een aantal nieuwe projecten op de markt te brengen. Het scoreboard is wat criteria en becijfering betreft in samenwerking ingevuld door de student en het Landschap Erfgoed Utrecht. De uitkomsten hiervan zullen laten zien welke strategie het Landschap Erfgoed Utrecht kan gebruiken om het erfgoedveld in de regio Utrecht goed onderbouwd te kunnen benaderen. De conclusies van dit onderzoek, waarnemingen, overzichten, interviews en vragenlijsten zullen, wanneer deze op elkaar afgestemd worden, het antwoord geven op de vraag op welke wijze Landschap Erfgoed Utrecht projecten kan ontwikkelen en het erfgoedveld in Utrecht kan adviseren zodat het aansluit bij de behoeften en wensen van erfgoedinstellingen. Onderzoeksdoel Op dezelfde manier als in een onderzoeksproject meerdere strategieën toegepast kunnen worden, kan een onderzoek meer dan één doelstelling hebben. De meest gebruikte indeling in doelstellingen bestaat uit verkennend, beschrijvend en verklarend onderzoek. In feite kan het doel van een onderzoek in de loop van de tijd veranderen.81 81Baarda en De Goede, Basisboek Methoden en Technieken (4e druk), Wolters- Noordhof, Groningen/ Houten. 2006. blz.14 t/m 47. 113

De drie voornaamste manieren om verkennend onderzoek uit te voeren zijn: - Literatuuronderzoek - Praten met experts op het desbetreffende gebied Het doel van „beschrijvend‟ onderzoek is het geven van een nauwkeurige afbeelding van personen, gebeurtenissen of situaties. Dit kan een voorloper of een uitbreiding van verkennend onderzoek zijn. Dit soort onderzoek moet gezien worden als een middel tot een doel en niet als doel op zich, omdat er enkel een beschrijving wordt gegeven en hier vaak geen conclusie of gevolg aan wordt gegeven. Onderzoek dat verbanden tussen variabelen vaststelt kan „verklarend onderzoek‟ worden genoemd. De nadruk ligt hier op het bestuderen van een situatie of een probleem om de verbanden tussen variabelen te verklaren. In dit geval berust het geheel op aannames en hypothesen. Geloofwaardigheid van onderzoeksgegevens Het is belangrijk om tijdens de literatuurstudie en gedurende het onderzoek de juiste gegevens te verkrijgen. Dit betekent dat er aandacht geschonken moet worden aan de belangrijke aspecten „betrouwbaarheid‟ en „validiteit‟.82 Validiteit geeft aan of de resultaten werkelijk over datgene gaan waar ze over lijken te gaan. Een van de dingen waar bij het ontwerpen van het onderzoek op gelet moet worden, is de mate waarin de onderzoeksresultaten generaliseerbaar zijn. Dat wil zeggen: of de resultaten even goed van toepassing zijn op andere onderzoekssituaties of andere methoden. Een ander punt is dat het onderzoek een vergelijkend onderzoek is dat berust op aannames en hypothesen. De interviews en gesprekken zijn niet objectief. Onderzoeksethiek Ethiek heeft te maken met de correctheid en integriteit van het gedrag van de onderzoeker met betrekking tot de rechten van degenen die het onderwerp van het onderzoek worden of de effecten daarvan zullen ondervinden. Daarom is het van belang gedurende het gehele onderzoek aandacht besteed worden aan ethische vraagstukken en dient men gevoelig te blijven voor de impact die het werk heeft op degenen die benaderd worden om informatie, die toegang en medewerking verlenen en degenen die de effecten van de resultaten ondervinden. De International Council of Museums (ICOM)83 heeft ethische richtlijnen ontwikkeld voor musea84. Ethische kwesties kwamen tijdens verschillende fasen van het onderzoek naar voren, ze kunnen te maken hebben met: - De privacy van deelnemers, respondenten, vakspecialisten en derden - Het vrijwillige karakter van de deelname. - De toestemming van deelnemers en hun subjectiviteit van informatieverstrekking. - Het handhaven van de vertrouwelijkheid van gegevens afkomstig van personen en het bewaren van de anonimiteit van identificeerbare deelnemers - Reacties van deelnemers op de manier waarop men gegevens probeert te verzamelen - Het effect op deelnemers van de manier waarop gegevens gebruikt, geanalyseerd en gerapporteerd worden. - Het gedrag en de objectiviteit van de onderzoeker85 82 Baarda en De Goede, Basisboek Methoden en Technieken (4e druk), Wolters- Noordhof, Groningen/ Houten. 2006. (geraadpleegd: 24-4-2010) blz.256 t/m 285 83 http://icom.museum/mission.html (geraadpleegd: 24-4-2010) 84 http://icom.museum/codes/dutch.pdf (geraadpleegd: 24-4-2010) 85 Baarda en De Goede, Basisboek Methoden en Technieken (4e druk), Wolters- Noordhof, Groningen/ Houten. 2006. (geraadpleegd: 24-4-2010) blz.256 114

Tijdens het onderzoek is de ethiek zeker van belang. Er zijn diepte interviews met diverse partijen afgenomen. Dit betekent dat de deelnemer altijd op de hoogte is van de situatie en toestemming geeft om een voice recorder te gebruiken en aangeeft welke gegevens openbaar gemaakt mogen worden voordat het interview plaatsvindt. Bij het onderzoek wordt gebruik gemaakt van de volgende werkvormen: - Desk- en fieldresearch - Bezoeken en interviews instellingen 115

7.4 Bijlage 4 – Personal Space Technologies Loes Hazeloop-Jacobs Datum 4-3-2010 Betreft: Verslag bezoek Personal Space Technologies 10-2-2010 Op dinsdag 10-2010 zij wij, Willemke Landman en Loes Hazeloop Jacobs op bezoek geweest bij Personal Space Technologies, Falckstraat 53 hs te Amsterdam. Wij zijn daar ontvangen door de heer Arjen Brinkman RA en de heer Marc Lausenberg MBA. De heer Arjen Brinkman heeft ons geïnformeerd over de achtergrond van het bedrijf, het product en wat de mogelijkheden zijn die het product biedt. De heer Marc Lausenberg heeft af en toe aanvullende informatie gegeven. Achtergrond informatie bedrijf Personal Space Technologies brengt 3D en apparatuur en applicaties op de markt voor onder andere zakelijke, medische en erfgoed sector Bij de oprichting van het bedrijf in 2005 van Personal Space Technologies, opgericht om mee te werken om aan internationale richtlijnen om digitalisering richtlijnen samen te stellen. Personal Space Technologies gaat om deze reden een paper schrijven voor de organisatie EPOCH86 (Excellence in Proccessing Open Cultural Heritage) De start van Personal Space Technologies werd gemaakt in het CWI87 (centrum voor wiskunde & informatica) om vanuit de wetenschap spin-off tot 3D-virtualreality te komen. (zie de video opname op onderstaande file: http://www.nuvideo.nl/economie/22647/personal-space-technologies-nuzakelijk.html.) De afgelopen jaren is er ook erfgoedinstellingen inzet tot stand gekomen door stimulatie vanuit rijksoverheid door minister Plasterk en subsidiëring voor innovatie op het digitale vlak van de erfgoedsector. Gouda met het project Hebbes! is daar uit voortgekomen Personal Space Technologies nam het besluit om „turn key‟ dat wil zeggen, kant-en-klaar aanbod eenvoudig in gebruik, presentatie aanbod te gaan leveren voor het erfgoedinstellingen erfgoedgebied. In het begin in 2005 was 3D-scanning van objecten heel moeizaam omdat de files enorm waren. Door de mogelijkheid om met veel kleine bestanden te werken en verfijning van techniek, aanvulling en bewerking van grafische (teken) technische mogelijkheden, behoort dit nu tot de mogelijkheden van Personal Space Technologies. De eerste scans van 800 megabyte zijn terugbracht tot 40 megabyte presentatiemodems zonder dat er detailweergave verloren gaat. Zoals te zien en mee te maken is voor het erfgoedinstellingen pilotproject Hebbes! bij het MuseumgoudA 2009 (zie onderstaande file voor de video opname: http://www.museumsolution.com/) Het product van ‘Personal Space Technologies’ Het product kan op twee manieren worden aangeboden. Een vast model voor erfgoedinstellingen en een mobiel model om buiten de museumdeuren hetzelfde aanbod te kunnen leveren voor bijvoorbeeld educatie op scholen. Dit product geeft een nieuwe dimensie aan het museumbezoek. Sleutelwoorden zijn: intuïtief, interactief en visueel. Een groot voordeel is dat het apparaat „hufterproof‟ is en daardoor niet kwetsbaar voor vrij gebruik bijvoorbeeld bij educatie. 86 http://www.isprs.org/unesco/pdf/niccolucci_epoch_a.pdf geaadpleegd 27-2-2010) 87 http://www.cwi.nl/ (geraadpleegd: 4-3-2010) 116

Het vaste product bestaat uit de volgende delen: - Auto- stereoscopisch scherm - Pilaar met 2D touchscreen met data uit Adlib van de 3D-objectvisualisaties. Een tracker, deze verbindt de sporen en maakt de koppeling tussen het meerkantige blok en het scherm. Blokken die corresponderen met het object wat zichtbaar gemaakt wordt op het scherm. Werking van het product Dit kan het beste visueel worden weergegeven omdat het gaat om kijken en doen Links touchscreen waar via Adlib een object gedownload kan worden op het scherm. Hier kan ook linkende informatie uit andere databases aan gekoppeld worden. Afb.12: touchscreen Hebbes! Afb.13: meerkantig blok Hebbes! Blokken corresponderen met object op het scherm. Door de blokken te bewegen, beweegt het object. De koppeling wordt gemaakt door PST tm. 117

Near Field Personal Space Tracker™ (PST™) verbindt bewegingen van blokken met het object op het scherm Afb.14: zuil met touchscreen, tracker en scherm Onderstaand de mobiele versie: Dichtgeklapt Open met touchscreen, scherm, en spiegelblad waaronder met de blokken het object van alle kanten bekeken kan worden en met tweede blok ingezoomd kan worden om details te bekijken. Afb.15: mobiel apparaat Hebbes! Het product is een aanbod van 2D en 3D. Er zijn zes opties voor de bewegingsgraden. 118

Voorwaarden Het bedrijf vraagt naar gebruiksrecht voor 3D-objectvisualisatie. Van elk object moet er een 3D-master model zijn, waar niets aan veranderd mag worden en niet mee mag worden gewerkt. Daarnaast zijn er werkmodellen. Het mastermodel moet in een geklimatiseerde, veilige ruimte bewaard worden om langdurige digitale duurzaamheid te waarborgen. Vindt verval plaats, dan is dat kapitaalvernietiging omdat er verder geen back-up is. De brongegevens zijn in het bezit van Personal Space Technologies. Dit kan problemen geven als er niets geregeld is voor het geval dat het bedrijf ophoud te bestaan. Dit blijft binnen het bedrijf dus kan het bestand er ook niet uit. Personal Space Technologies draagt zorg voor onderhoud, behoud en beheer, door een servicepakket. De masterscans worden op twee plaatsen ver van elkaar bewaard in verband met calamiteiten. Weergave object De weergave wordt altijd bewerkt om een impressie van de werkelijkheid te geven. Als referentie hoe groot een object is, zweeft er in de linker benedenhoek een creditcard. Het is mogelijk dat de maatvoering niet helemaal klopt met de maten van het fysiek object. Er zijn kleurcoderingen. Het beste is om deze mee te geven in de file omdat er afwijkingen kunnen zijn. Mogelijkheden De weergave ziet er uit als een weergave van het fysieke object door de licht laser- scantechniek waarbij de fragmenten over elkaar heen geplakt worden tot een geheel. Er kan redelijk ingezoomd worden om details en teksten nauwkeuriger te bekijken. Deze methode is wat weergave betreft volgens Personal Space Technologies geschikt voor wetenschappelijk onderzoek en voor conserveringsdoeleinden. Bij de methode die Personal Space Technologies aanbiedt is geen open source vanwege de broncode die aan het bedrijf toebehoort omdat zij een nieuw product ontwikkeld hebben met een 3D- objectvisualisatie en de bewerking daarvan. Naast 3D kan er ook 4D visualisatie uigevoerd worden. Er kunnen combinaties van 2-en 3D gemaakt worden. In 2D kan er suggestie van 3D gesimuleerd worden, door fotobeelden even te laten verspringen ten opzichte van elkaar. Een goedkopere methode is de fototechniek waarbij de foto‟s tegen elkaar aangezet worden (foto- stitching). Bij inzoomen valt dit op omdat het beeld, in voor het oog zichtbare fragmenten verdeeld is. Het probleem dat bij foto-stitching ontstaat is: Meshlab (het computerprogramma dat de foto‟s plakt) is geometrisch88 georiënteerd. Deze methode kan geen fijne detailweergave aan. Bij scanning is het de bedoeling dat geometrie en de textuur gematcht worden door de laagjes over elkaar heen te plakken. Deze methode kan wel kleine detailweergave aan. Bij scanning kan er bij daglicht gewerkt worden omdat er met infrarood gewerkt wordt. In Gouda is het mogelijk om de medewerkers zelf 3D-objectvisualisatiescans te laten maken. Dit is de ruwe versie; voor bewerking en verfijning zal Personal Space Technologies nodig zijn om dat uit te voeren. 88 http://www.kunstbus.nl/cultuur/geometrie.html. (geraadpleegd: 4-3-2010) 119

Kosten Scherm, tracking systeem Tussen 40.000 en 50.000 € en pilaar Mobiele set-up Ongeveer 40.000 € Draaitafel voor scans Tussen 2000 en 4000 € Arbeidsloon professionele 1000 € per dag scanner en apparatuur Aantal object scans per 2 tot 4 per dag dag De kwaliteit en toepassing van scanapparatuur is wel bekend bij Personal Space Technologies maar wordt gekocht bij de grote leveranciers zoals Philips. 120

7.5 Bijlage 5 – Data visualisatie Om een beter begrip te krijgen volgt onderstaand de uitleg wat basisvormen zijn binnen de data visualisatie van 2D naar 3D met een knipoog naar 4D. Afb.16: Overzicht algemene visualisatie technieken89 Bij het communiceren van complexe kwantitatieve ideeën zijn er vier basisvormen te onderscheiden van data visualisatie90 in 2D: 1. data kaarten, 2. tijdsreeksen, 3. plaats-tijd narrative ontwerpen en 4. relationele grafieken. 89 Data, vocabulary, marks, composition rules and visual perception rules. (geraadpleegd: 23-10-2009 90 http://www.latebytes.nl/?p=178 (geraadpleegd: 23-1-2010) 121

Afb.17: Pont de Bourg-st Andèol sur le Rhone91 Report on the collapse of a bridge over the Rhone in 1840. Vanuit het twee dimensionale vlak is er een revolutionaire stap gemaakt om van het twee dimensionale vlak naar 3D-visualisatie over te gaan. Onderstaand is de uitleg zoals dat overgenomen is van de site 92 ‘Wat is nu eigenlijk 3D? De afkorting 3D staat voor driedimensionaal. Dit geeft aan, dat het om een ruimtelijke omgeving gaat. Wat dit betekent, wordt aan de hand van voorbeelden duidelijk gemaakt. Wanneer het gaat over een eendimensionale ruimte, dan is er te denken aan onderstaand voorbeeld: een balletje in een smalle kooi. Het balletje kan in deze kooi alleen naar links en rechts bewegen in een rechte lijn. Eendimensionale ruimte Afb.18, 19, 20: visuele uitleg van plat vlak naar 3D93 Het gaat hier over een tweedimensionale ruimte, dan kan het balletje uit het eerdere voorbeeld, ook voor- en achteruit bewegen. Dit is mogelijk wanneer de kooi dieper wordt gemaakt. Het balletje kan nu vrij in de kooi „rondrollen‟. 91 http://www.latebytes.nl/?p=178 (geraadpleegd: 15-5-2010) 92 http://www.mostert.org/3dindepraktijk/wat_is_nu_eigenlijk_3d.php (geraadpleegd: 15-5-2010) 93 image mosterd .org 3D in de praktijk (geraadpleegd: 15-5-2010) 122

Tweedimensionale ruimte Tot slot wordt de kooi ook hoger gemaakt, waardoor het balletje omhoog en omlaag kan bewegen in de kooi. Nu is er sprake van een driedimensionale ruimte omdat er drie soorten bewegingen uitgevoerd kunnen worden: links- en rechtsaf, voor- en achteruit en omhoog en omlaag. Driedimensionale ruimte De drie dimensies worden ook wel lengtedimensies genoemd, omdat we aan de hand van deze lengtedimensies elke positie in een ruimte kunnen aanwijzen. We kunnen bijvoorbeeld zeggen „een meter naar links‟ of „drie meter omhoog‟. Als we met twee punten werken, dan kunnen we zeggen „ik sta een meter links van je, drie meter voor je en twee meter onder je‟. Aan de hand van drie dimensies is het dus mogelijk om exact de positie in een omgeving te specificeren. De wereld om ons heen bestaat ook uit deze drie dimensies. Wanneer we met de computer 3D maken, bestaat er een 3D-omgeving in het geheugen van de computer. Deze omgeving wordt door 3D-software voor ons zichtbaar gemaakt en men gebruikt voor deze 3D-computerwereld vaak de naam „wereld‟ of „3D- wereld‟. Een andere benaming is in het Engels scene, of in de Nederlandse scène. De 3D-wereld kunnen we vervolgens gebruiken voor allerlei toepassingen, zoals u kunt lezen in de volgende paragraaf. 4D In het geval van 4D is er sprake van de extra dimensie „tijd‟. Stel dat in mijn voorbeeld het balletje in de ruimte heen en weer rolt, dan zou dat de nodige tijd kosten, die dus aangeduid kan worden met de vierde dimensie. De term 4D wordt vooral gebruikt bij 3D-software waarmee animaties worden vervaardigd. Een animatie is een filmpje dat altijd een bepaalde tijdsduur heeft, waardoor dus de vierde dimensie nodig is. Een belangrijk kenmerk van 3D is de mogelijkheid om met de computer eenmalig voorwerpen en situaties te creëren die vervolgens van alle kanten zijn te bekijken. De software berekent voor elke positie hoe de voorwerpen eruit moeten zien, inclusief zaken als schaduw en reflectie van het oppervlak‟. 123

7.6 Bijlage 6 – Swot analyse criteria criteria methode sterkte zwakte prijs ethiek awareness juridische aspecten Kwaliteit Kwaliteitsweergave Kwaliteit website publiek / onderzoek / conservering onderzoek professioneel en amateurgebruik toegankelijkheid methode Inzetbaarheid educatie publieks toegankelijkheid niveau detail weergave digitale duurzaamheid / bruikbaarheid toekomst perspectief uitvoerbaarheid methode belasting milieu (green use) continuïteit garantie vereiste specifieke kennis Praktisch gebruik voor opslag/transport kansen bedreigingen publiekstoegankelijkheid marktwerking financiële aspecten samenwerkingsverbanden kwaliteitsverbeteringen juridische aspecten duurzaamheid methode techniek open standaarden opslag educatie 124

7.7 Bijlage 7 – Gesprek met Peter van Mensch en Leontien Meijer-van Mensch Op donderdag 15-4-2010 vond een gesprek plaats met Peter van Mensch (lector methodologie van museologie) en Leontien Meijer-van Mensch ( docent theoretische museologie) Reinwardt Academie te Amsterdam. De kernpunten waarover het gesprek ging zijn: authenticiteit ten opzichte van kopieën, ethisch standpunt ten aanzien van 3D-objectvisualisatie en teruggave van menselijke resten uit religieuze of cultuurbepaalde waarden, 3D-objectvisualisatie als vervanging van het origineel bij verlies, (kopie of origineel), het belang van digitale duurzaamheid. De antwoorden zijn na elke vraag toegevoegd. Vraag 1: Wat is het gevolg als het 3D-gevisualiseerde object (bijvoorbeeld een gebouw maar ook een vaas) voor wetenschappelijke reconstructies ingezet wordt? Is de visualisatie dan voldoende of moet er daarnaast een framewerk als referentiekader raadpleegbaar zijn om de weergave zo realistisch mogelijk weer te geven? Antwoord: Het ligt eraan wat de bedoeling is van de 3D-visualisatie, esthetisch gezien is het niet noodzakelijk dat er een framewerk bij is, voor wetenschappelijk onderzoek is de maatvoering wel belangrijk. Een framewerk geeft extra inzicht. Vraag 2: Wat is het ethische standpunt t.a.v. erfgoedinstellingen qua verantwoording als het fysiek object 3D-gevisualiseerd wordt en nabewerking ondergaat (maatvoering, kleur, glans, detail weergave). Mag dit nog wel zonder nadere toelichting als digitale weergave van de fysieke werkelijkheid getoond worden of is dit een nieuwe impressie van het fysieke object? Antwoord: Het moet vermeld worden wat het is, een origineel of een kopie. De toegevoegde data moeten gekoppeld worden aan een collectieregistratiesysteem als aanvulling op bestaande gegevens. Vraag 3: Wat is het standpunt ten aanzien van originaliteit/authenticiteit ten opzichte van een kopie uit de oudheid. Bijvoorbeeld een gipsen Romeinse kop die 3D-gevisualiseerd is. Wat is daarbij origineel en wat is een kopie en hoe rekbaar is het begrip authenticiteit in deze context? Antwoord: Het hangt af van de parameters die vanuit de missie van het museum gesteld worden. Het is van belang om verschil aan te geven bij een museum, of het gaat om de techniek van de productie of, de inhoud van de weergave. Bij het aangeven van de parameters is het de bedoeling dat het museum zich integer en transparant opstelt ten aanzien van het object en het museumpubliek altijd aangeeft wat het is: origineel, kopie of reconstructie. Een kopie blijft een kopie naar aanleiding van een origineel. Het gaat om de contextualisering vanuit een origineel met authentiek materiaal en de relatie van de proportie en mogelijk de kleur met het originele object als basis. Hoewel de kopie bij vervanging van het origineel in deze context ook het enige origineel kan zijn. Een kopie bevat minder gelaagdheid aan gegevens dan het origineel. Een kopie vertelt daarnaast ook weer een eigen verhaal en roept andere vragen op. Vraag 4: Wat is het standpunt, is een 3D-objectvisualisatie altijd een aanvulling op het fysieke object? Of kan het ook een eigen rol vervullen als vervanging van het fysieke object bij verlies van het fysieke object? (Bij born digital speelt deze kwestie geen rol.) Antwoord: Het digitale object kan zeker een eigen rol gaan spelen bij een object wanneer het originele object niet meer bestaat en het digitale object het originele object vervangt. Bij de gipsen beelden in Berlijn waarvan de mallen bestaan en het origineel vernietigd is tijdens de tweede wereldoorlog, is de kopie in deze context een origineel geworden. 125

- Vraag 5: Wat is het ethisch standpunt als het bij het fysieke object gaat om menselijke resten die terug moeten naar de eigenaar op ICOM advies. Bijvoorbeeld de Urker schedels in het Universiteitsmuseum Utrecht. De Urkers willen vanuit religieuze redenen de menselijke resten opnieuw begraven. En het museum, dat voor teruggave overgaat tot 3D-objectvisualisatie, om het object niet echt helemaal kwijt te zijn voor toekomstig gebruik. Is dit beleid ethisch acceptabel of niet? Antwoord: Ja, in geval van de Urker schedels is dit acceptabel, omdat het om religieuze motieven gaat en de fysieke menselijke resten kunnen worden herbegraven wat in overeenstemming is met het idee van herrijzenis vanuit de religieuze overweging van Urkers met het verzoek om teruggave en het advies van de ICOM. Nee, niet altijd omdat culturele achtergronden boven erfgoedinstellingen onderzoeksreden gesteld kunnen worden vanuit integriteitbelevenis naar de cultuurbelevenis van nabestaanden of erven. Vraag 6: Is het wenselijk/ noodzakelijk dat er een apart e-depot komt en vaste internationale standaarden voor 3D-gevisualiseerde objecten om langdurig behoud en beheer meer na te streven zoals CARARE (Connecting Archeology and Architecture)? Antwoord: Ja, vanwege de toenemende mondiale digitale uitwisseling is dit zeker aan te raden. Een ander punt is dat samenwerking van erfgoedinstellingen gewenst is om digitale data meer met elkaar te kunnen delen en kennis te vermeerderen. Daarvoor is het essentieel om gebruik te maken van gezamenlijke digitale databanken die vrij uitwisselbare gegevens kunnen genereren naar elkaar vanuit een gezamenlijk e-depot, waar ook 3D-objectvisualisaties veilig voor langdurig behoud en beheer opgeslagen zijn. Vraag 7: Wie is de eigenaar van een 3D-gevisualiseerd object, de opdrachtgever of de vervaardiger als dit niet dezelfde persoon is of deze werkzaam is binnen het museum? Antwoord: Dit is een vraag voor iemand met juridische kennis. Vraag 8: Wordt er niet te veel aangenomen, dat iedereen wel weet dat een 3D-object visualisatie niet overeenkomt met het fysieke object? Vooral naar de toekomst toe? Antwoord: Ja daar wordt te lichtzinnig over gedacht. Op dit moment wordt dit te veel aangenomen. Het is zo dat er op dit moment al rekening mee gehouden dient te worden dat onderscheid tussen de virtuele en reële wereld een vervagend gebied is. Dit valt binnen de verantwoordelijkheid van de erfgoedinstellingen, zij behoren transparant zijn waarover het gaat. 126

7.8 Bijlage 8 – Vragenlijst met antwoorden DEN94 Op dinsdag 30 maart had Annelies van Nispen (senior adviseur e-cultuur) Digitaal erfgoed Nederland de vragen beantwoord per mail naar aan aanleiding van de opgestuurde vragenlijst Vragenlijst i.v.m. 3D-objectvisualisatie en methoden inzet bij erfgoedinstellingen Is er literatuur beschikbaar over de inhoudelijke toepassingsmogelijkheden, ontsluiting, voorwaarden van 3D-visueel object erfgoed aanbod? Antwoord: We hebben nog geen aangemelde projecten die 3D-objectvisualisaties gebruiken. DEN heeft er nog geen specifiek onderzoek naar gedaan. Jeroen is wel betrokken bij de archeologische 3D- reconstructies (zie zijn email). En in het born-digital onderzoek is het een van de categorieën. Op wat voor manier wordt langdurige 3D-objectvisualisatie gewaarborgd aan internationale standaarden wat authenticiteit betreft: kleurcodering, afmeting(meetgegevens) context gegevens, toegevoegde contexten en updating van gegevens ten aanzien van de masterfile? Antwoord: Voor zover ik weet, zijn er nog geen standaarden vastgesteld om bovenstaande zaken te regelen. Hoe gaat het proces i.v.m. behoud en beheer i.v.m. duurzaamheid van de mastergegevens. Er wordt beweerd dat mastergegevens eeuwig mee kunnen gaan maar is dit wel te realiseren? Antwoord: De bewering dat een masterfile eeuwig meegaat, is een onbewezen stelling. Op basis van onderzoek en de huidige stand van zaken is de verwachting dat er een digitale duurzaamheidstrategie zal moeten worden gekozen. De verwachting is dat mastergegevens of gemigreerd zullen moeten worden naar een toekomstig bestandsformaat, of geëmuleerd zullen worden (of allebei). Wel is het zo dat de verwachting is dat een masterfile (met een open bestandsformaat dat breed ondersteund en geaccepteerd is) een langere levensduur zal hebben dan de afgeleide formaten die bijv. voor presentatie gebruikt zullen worden. Worden er ook eerste kopieën gemaakt van 3D-mastergegevens die langdurig bewaard worden. Is hier meer over bekend? Antwoord: Deze vraag kan ik niet beantwoorden. De broncode 3D-objectvisualisaties blijft bij het bedrijf. Wat is een aanrader om standaard toegankelijkheid te waarborgen zodat de broncode toegankelijk blijft als het bedrijf niet langer bestaat? Antwoord: Het is belangrijk bij het selecteren van het bedrijf en het formuleren van de opdracht om hier bedrijven op te selecteren en in de contracten hier bepalingen over vast te laten leggen. Bedrijven die open formaten gebruiken zijn te prefereren. De erfgoedinstelling moet het eigendomsrecht claimen van de 3D-visualisaties en idealiter een bepaling opnemen dat de broncode openbaar wordt of overgedragen wordt aan de erfgoedinstelling bij bijvoorbeeld faillissement van het bedrijf. Wat is de juridische auteursrechtelijke positie t.a.v. 3D-gevisualiseerde objecten Antwoord: Deze vraag zul je nader moeten specificeren, deze kan ik niet zo beantwoorden. Bedoel je bijv. de openbaarmaking op het internet? 94 Annelies van Nispen, DEN 127

7.9 Bijlage 9 – Gesprek met Dr. J. Gratama: CT en MRI scan In een gesprek met Dr. J. Gratama, afdeling radiologie95 van het Gelre Ziekenhuis te Apeldoorn, is aan de orde gekomen wat de mogelijkheden zijn voor de samenwerking tussen ziekenhuizen en erfgoedinstellingen ten aanzien van de 3D-objectvisualisatie. Er kunnen 3D-objectvisualisaties gemaakt worden met zowel CT-scans als MRI- scans. MRI en CT beelden beide verschillende andere structuren uit, omdat de ene methode werkt met röntgenstraling en de ander met magneetgolven. CT is voor objecten waarschijnlijk een betere methode dan MRI omdat bij de MRI- scan geen metalen objecten of delen aan of binnenin het object aanwezig mogen zijn, behalve titanium. De CT- en MRI- scanbeelden worden handmatig ingekleurd door middel van computersoftware. De kostprijs in totaal (inclusief personele kosten, de computerbewerking) bedraagt tussen de 250 en 300 euro. De MRI- en CT-scan methode scant het inwendige. Het is wellicht mogelijk in de toekomst om met een fotocamera/ licht laserscanner in combinatie met CT- of MRI- scans een 3D-visualisatie te maken. Met de CT-scan kunnen er fijnere coupes (de hogere resolutie bij de CT-scan) gemaakt worden van het object, maar met de MRI- scan kunnen sommige structuren beter worden afgebeeld. Hierbij kan zowel de oppervlakte in beeld gebracht worden, als het inwendige. Dit gaat op een uiterst nauwkeurige manier. Hierbij moet wel het doel van het onderzoek inclusief de 3D-visualisatie duidelijk zijn. Een samenwerkingsverband tussen ziekenhuizen en erfgoedinstellingen in verband met 3D- objectvisualisaties zou in de toekomst zeker meer tot de mogelijkheden kunnen gaan behoren. Dr. J. Gratama heeft via Liliane Hazeloop (co-assistent radiologie) aangeboden aan de student Loes Jacobs om gratis 5 afbeeldingen te laten scannen van objecten om het resultaat uit te proberen. Willemke Landman de opdrachtgever van Landschap Erfgoed Utrecht vindt dit net als de student een heel mooi aanbod en wil daar ook graag gebruik van maken. Op deze manier kan een concrete, zichtbare vergelijking gemaakt worden met resultaten van de fotografische methode van ARC 3D die binnenkort als pilot van start gaat. “MRI: protonen bewegen. Corticaal bot = zwart. Resolutie is lager dan die van de CT. CT: verschil tussen kalk en water, absorptie röntgenstralenhout e.d. beter zichtbaar. Resolutie 0,5 mm Artikelen van het AMCCT en mummies Afdeling vindt het leuk post processing met reconstructies. Wat voor kunstobjecten? Wat precies willen weten? Kosten: 250-300 euro CT/MRI met beeldbewerking Mogelijkheid om 5 beeldjes te scannen, voor een leerling laborant als afstudeer opdracht.”96 95 Vrijdag 23 april 2010 heeft Liliane Hazeloop een gesprek gehad in verband met CT scan met Dokter Gratema Gelre ziekenhuis Apeldoorn 96 Aantekeningen van Liliane Hazeloop 128

7.10 Bijlage 10 – Epoch achtergronden Verder onderzoek naar normen wat kwaliteit betreft zijn: - Langdurige digitale duurzaamheid, - Kwaliteit weergave afmeting, kleur waarborging volgens standaarden, - Weergave van authenticiteit van fysiek naar 3D-digitaal, - Weergave in verband met originele weergave en wetenschappelijk onderzoek, - Detailweergave, - CT en MRI scans in combinatie met 3D-visualisatie. De site voor Internationale Toegankelijkheid Erfgoed97 (onderdeel van het ICN) geeft een lijst met Internationale Initiatieven met betrekking tot onder andere 3D-objectvisualisatie. Hier vallen ICOM, EPOCH en Spectrum op, waarbij duurzaamheid een speerpunt is. EPOCH is een Europees Netwerk van ca. 100 culturele instellingen en geeft bijvoorbeeld richtlijnen in gebruik ten aanzien van de volgende software pakketten : - MeshLab (open source, 3D) - Arc 3D Webservice EPOCH en de toegankelijkheid van 3D-visueel erfgoed Uit een aantal artikelen98 wordt duidelijk dat de 3D- mogelijkheden afhankelijk zijn van de manier van inzet en hieruit volgend de mogelijkheden maar ook de onmogelijkheden99. Er is een zeer gedifferentieerd aanbod vanuit verschillende gezichtspunten: - Imperfectie van data, deze data zijn niet betrouwbaar en kunnen alleen als een impressie van de mogelijke voorstelbare werkelijkheid gepresenteerd worden. - Authentieke/originele bronnen, deze zijn vaak incompleet en niet historisch feitelijk genoeg onderbouwd, omdat objecten contextgegevens vaak te veel ontbreken. - Interpretatie vindt plaats vanuit het nu naar het verleden. Deugdelijke datapresentatie is essentieel, vanwege de mate van waarschijnlijkheid van persoonlijke interpretatie. Voor wetenschappelijk onderzoek worden hogere kwaliteitseisen gesteld, dan voor een publieksimpressie: - Exacte brongegevens en authentieke/originele data. - Een 3D-objectmodel met 3D-metingen die exact is weergegeven in een framework. - Kleurnormering/codering en weergave van het object moeten gestandaardiseerd zijn en overeenkomen met de fysieke werkelijkheid (zoals bij Arc 3D Webservice). - Het scherm met de afbeelding moet voldoen aan de voorwaarden die vooraf gesteld zijn. 97 http://www.erfgoedtoegankelijkheid.nl/index.php?option=com_content&view=article&id=4&Itemid=7(geraadpleegd: 14- 2-2010) 98 Arnoud de Boer, Towards a 3D Visualisation Interface for Cultural Landscapes and Heritage Information. Utrecht University http://people.cs.uu.nl/arnouddeboer/files/presentations/CAA2009/caa2009.pdf (geraadpleegd: 14-2-2010) 99 L. Van Eycken, B. DeKnuydt, and L. Van Gool, A Common Infrastructure for Cultural Heritage Applications Center for Processing Speech and Images (ESAT–PSI/VISICS) (geraadpleegd: 14-2-2010) 129

Bronvermelding bijlagen Literatuur Baarda en De Goede, Basisboek Methoden en Technieken (4e druk), , Groningen/ Houten: Wolters- Noordhoff (2006). L. Van Eycken, B. DeKnuydt, & L. Van Gool, A Common Infrastructure for Cultural Heritage Applications Center for Processing Speech and Images (ESAT–PSI/VISICS) (2008). Mondelinge en e-mail informatie Hazeloop L, gesprek met Dokter Gratema J. van het Gelre ziekenhuis Apeldoorn in verband met CT scans datum 23-4-2010 Nispen A.van, Digitaal Erfgoed Nederland (DEN) informatie per e-mail. Over digitale duurzaamheid Websites en e-artikelen http://www.agentschapnl.nl/organisatie (geraadpleegd: 25-2-2010) http://classica.web-log.nl/classica/2009/04/chatten-met-aug.html (geraadpleegd: 19-2-2010) http://www.cwi.nl/ (geraadpleegd: 4-3-2010) http://www.evonet.be/~dvdavid/mag_science/Natuur/mag_science.20010226164431.nl.html (geraadpleegd: 26-5-2010) http://www.erfgoedtoegankelijkheid.nl/index.php?option=com_content&view=article&id=4&Itemid= 7 (geraadpleegd: 14-2-2010) http://www.falw.vu.nl/nl/Images/saturator_250_tcm19-72601.jpg (geraadpleegd: 23-10-2009) http://www.globe-4d.com (geraadpleegd: 21-2-2010) http://www.hbo- kennisbank.nl/nl/page/hborecord.view/show?uploadId=inholland%3Aoai%3Arepository.samen maken.nl%3Asmpid%3A1575 (geraadpleegd: 21-2-2010) http://igitur-archive.library.uu.nl/dissertations/2004-1109-102230/c3.pdf (geraadpleegd: 24-4-2010) http://www.isprs.org/unesco/pdf/niccolucci_epoch_a.pdf (geraadpleegd: 27-2-2010) http://images.google.nl/ (geraadpleegd: 21-2-2010) http://www.kunstbus.nl/cultuur/geometrie.html. (geraadpleegd: 4-3-2010) http://www.latebytes.nl/?p=178 (geraadpleegd: 15-5-2010) http://www.mostert.org/3dindepraktijk/wat_is_nu_eigenlijk_3d.php (geraadpleegd: 15-5-2010) http://www.museumsolution.com/product/dpresenter%20mobile/ (geraadpleegd: 23-2-2010) http://icom.museum/codes/dutch.pdf (geraadpleegd: 24-4-2010) http://icom.museum/mission.html (geraadpleegd: 24-4-2010) http://www.narcis.info/research/RecordID/OND1332685/Language/en (geraadpleegd: 24-4-2010) http://www.nhmmaastricht.nl/texTONLY-NL/new_ind.htm (geraadpleegd: 21-2-2010) http://www.nlbif.nl/ (geraadpleegd: 21-2-2010) http://www.ps-tech.com (geraadpleegd: 23-2-2010) http://www.students.cs.uu.nl/~ogik/samentent/WO12001_Samenvatting_BM&T_boek.pdf. http://tweakers.net/nieuws/6149/eerste-hdmi-14-chips-aangekondigd.html (geraadpleegd: 21-2-2010) http://video.google.nl/videoplay?docid=8140352835915227125&ei=VNiIS_myCdOv- AaSuqGODg&q=ct+scan+3d+&hl=nl&view=3# (geraadpleegd: 27-2-2010) http://nl.wikipedia.org/wiki/Radiogolven „Radio frequency identification‟, lett. identificatie met radiogolven‟. , Dit is een technologie om van een afstand informatie op te slaan en te lezen van zogenaamde RFID-"tags" die op of in objecten of levende wezens zitten (geraadpleegd: 21-2- 2010) Lijst van illustraties Afb.1: Patricia Olsthoorn - introductie Hebbes, Loes Hazeloop-Jacobs Afb.2: mobiel apparaat voor 3D-visualisatie, gebruikt bij Hebbes! 131

Afb.3: Praktijk uitvoering, foto Loes Hazeloop-Jacobs Afb.4: Anne Schulp Afb.5: Reconstructie van de mosasaurus Afb.6: Reconstructie mosasaurus skelet Afb.7: Impressie Mosasaurus Afb.8: Bèr Saturator Afb.9: Dr. Wim Hupperetz Afb.10 en 11: Imovator farao Afb.12: touchsreen Hebbes! Afb.13: meerkantig blok Hebbes! Afb.14: zuil met touchscreen, tracker en scherm Afb.15: mobiel aparaat Hebbes! Afb.16: Overzicht algemene visualisatie technieken Afb.17: Pont de Bourg-st Andèol sur le Rhone Afb.18, 19, 20: visuele uitleg van plat vlak naar 3D 132

3D objectvisualisatie, een onderzoek

by Erfgoed 2.0

Accessibility

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 3

Statistics

3D objectvisualisatie, een onderzoek Document Transcript