Identiteit3.0

Identiteit 3.0 Metamusea als knooppunt in sociale netwerken Afstudeerscriptie door Hugo van de Poel Reinwardt Academie, juni 2009

‘In the absence of the forum, the museum as a temple stands alone as an obstacle to change. The temple is destroyed and the weapons of its destruction are venerated in the temple of tomorrow‐but yesterday is lost. In the presence of the forum the museum serves as a temple, accepting and incorporating the manifestations of change. From the chaos and conflict of today’s forum the museum must build the collections that will tell us tomorrow who we are and how we got there. After all, that’s what museums are all about.’ D. Cameron The Museum, a Temple or the Forum

Ik wil Theo Meereboer graag bedanken voor zijn hulp en inzet bij de totstandkoming van deze scriptie.

Inhoudsopgave Samenvatting 6 Summary 7 Inleiding 10 Verantwoording 11 0_Plaatsbepaling 12 1_Publieksontwikkeling 18 2_Productontwikkeling 22 3_Duurzame ontwikkeling 28 4_Professionele ontwikkeling 31 5_Het museum als bouwsteen in sociale netwerken 35 6_Toekomstvisie 38 Conclusie 41 Literatuurlijst 43 Bijlage I: Interview met Arnoud Odding 46 Bijlage II: Interview met Valentijn Byvanck 47 Bijlage III: Scriptievoorstel 48

Samenvatting Identiteit 3.0 beschrijft twee ontwikkelingen. De eerste ontwikkeling is die van een maatschappij die steeds intensiever gebruikt maakt van het internet. Nederland bestaat voor 82,9% uit internetgebruikers. De activiteiten van deze gebruikers vallen uiteen in verschillende categorieën. Een categorie is sterk in opkomst, het sociale netwerken. Gebruikers van deze netwerken zijn hier zo actief in dat ze (bewust of onbewust) verder gaan dan het delen van profielinformatie en autobiografisch aan het verzamelen zijn. De mate van professionaliteit van deze verzamelingen loopt uiteen van goed onderhouden dagboeken tot volledig doordachte tentoonstellingen. Door op deze manier bezig te zijn met betekenisgeving aan objecten, verhalen, herinneringen of meningen krijgen de verzamelingen een karakter dat sterk op dat van museale collecties lijkt. Al deze verzamelingen samen vormen een collectief geheugen en een collectieve identiteit. Het behoudt van collectief geheugen en collectieve identiteit is een van de kerntaken van musea. Om aan te kunnen sluiten op dit nieuwe erfgoed zullen veel musea wel eerst van houding moeten veranderen. Verzamelingen op internet bestaan niet uit het soort authentieke objecten waar musea zich gewoonlijk mee willen associëren. Ook hebben de verzamelingen een hoog subjectief gehalte, een subjectiviteit die in musea vaak wordt vermeden. Om aan te kunnen sluiten moeten musea meer gaan denken vanuit het publiek dan vanuit objecten. Het doel is het vertellen van een verhaal of liever nog het in gesprek gaan over een verhaal, en het object is daar een slechts middel voor. Op dit gebied vallen musea in twee groepen uiteen. De eerste groep, de romantische musea, leggen hun focus op het object en gaan uit van begrippen als historische sensatie en authenticiteitsbeleving. Deze groep gelooft (vaak succesvol) in de aantrekkingskracht die ‘echte’ objecten op het publiek hebben. De tweede groep, de deconstructivistische (meta)musea, zien het museum als een plek waar erfgoed, identiteit en het museum zelf ter discussie moeten staan. Deze musea bewegen zich bewust richting het publiek. Dit is dan ook de groep die succesvol zou kunnen participeren in sociale netwerken en collecties op internet. Door middel van deze participatie kunnen musea de verzamelaars handvatten aanbieden voor het behoud van hun collecties. Daarnaast kunnen ze de verzamelaars ook bewust maken van het belang van dit behoud. Deze aspecten zijn bij de verzamelingen over het algemeen onderontwikkeld. Door te communiceren met verzamelaars die een zelfde aandachtsgebied hebben kunnen musea hun eigen kennis delen en kennis van de verzamelaars gebruiken in hun eigen praktijk. 1 Figuur 1: Opbouw sociale netwerken 1 http://nform.ca/publications/social‐software‐building‐block (pagina over de bouwstenen van sociale netwerken) 6

Als de kerneigenschappen van sociale netwerken worden vergeleken met die van de metamusea blijkt dat er veel overeenkomsten en aansluitingpunten zijn. Vanuit de kern, identiteit, heeft ieder sociaal netwerk haar eigen aandachtspunten. Al deze aandachtspunten kunnen bij participatie van musea van belang zijn. Het museum gaat in gesprek met een groep, voor een tandenstokermuseum zou dit bijvoorbeeld een groep verzamelaars of kenners van tandenstokers zijn. Het museum deelt kennis met deze groep. Door relaties aan te gaan met de verzamelaars zet het museum haar reputatie op het spel om beter aanwezig te zijn in de maatschappij. Deze aanwezigheid stelt musea in staat om aansluiting te houden met het publiek, haar identiteit en haar erfgoed. Deze ontwikkeling zal het metamuseum in de toekomst van vorm doen veranderen. Het concept dat ten grondslag ligt aan het museum is niet meer hetzelfde als dat waarmee musea ooit begonnen. Het gaat niet meer om het tonen van schatten en rariteiten, deze wereld is slechts een paar muisklikken van ons verwijderd. Het gaat om het museum dat onderdeel is van de maatschappij. Het museum dat zich ten doel stelt onderzoeker, verzamelaar en bewaarder te zijn van identiteit en erfgoed. 7

Summary Identity 3.0 describes two developments. The first development is that of a society depending on the internet more and more. 82,9% of the Netherlands uses the internet. One of the fastest growing uses of the internet is social networking. Users of these networks use them to such an extent that they (deliberately or undeliberately) go beyond sharing just profile information. Instead they are building autobiographical collections. The professionalism of these collections varies from well maintained diaries to cleverly designed exhibitions. By adding meaning to objects, stories, memories or opinions in this way the collections have features very much like museum collections. These collections combined form a collective memory and a collective identity. The study and preservation of which is at the very core of museums. However, to connect with this new heritage museum are forced to change their attitude. Collections on the internet do not consist of the kind of authentic objects museums are used to work with. The collections also have a high level of subjectivity which museums tend to avoid. To connect with this heritage museum have to focus more on their audience and less on their collection. The primary goal has to be storytelling and having conversations about those stories. Objects are merely the tools to tell this story. When it comes to objects versus the audience there are two different kinds of approaches. The first approach, the romantic museology, focuses on objects. This approach believes in historical sensation and the experience of authenticity. These museums (successfully) believe in the lasting appeal of ‘real’ objects on an audience. The second approach, the deconstructivist (meta)museology, uses the museum to question identity, heritage and the museum itself. These are the museums who are taking an increasing interest in audiences. Therefore these museums can successfully interact with social networks and collections on the internet. Through this interaction museums can offer collectors tools to help them preserve their collections. They can also make collectors aware of the importance of their collections. These aspects are usually underdeveloped in collections on the internet. By communicating with collectors museums can get in touch with groups of people who share the interests of the museum. The result of which will be an exchange of knowledge on both sides. 2 Figuur 2: Opbouw sociale netwerken 2 http://nform.ca/publications/social‐software‐building‐block (pagina over de bouwstenen van sociale netwerken) 8

On comparison, social networks share many focus areas with the metamuseums. This makes the interaction between both fields much easier. The core of each social network is identity. From that core each social network has its own focus. All these focuses can be of importance for museum when interacting with social networks. The museum starts a dialogue with a group. In the case of a toothpick museum, the group would consist of toothpick collectors or people with great knowledge of toothpicks. The museum shares knowledge with this group and risks its own reputation for relationships with their audience. Through these relationships museum will become more present in society. This presence will ensure the connection between museums and the identity and heritage of their audience. This development will transform the metamuseums in the future. The ground rules for these museums are no longer be like those of the first museums. The focus is no longer on displaying treasures or oddities for this world is only a few mouse clicks away. It is about the museum as a part of society. The museum as a researcher, collector and preserver of identity and heritage. 9

Inleiding 3 ‘The universe is big. Really big. You won’t believe how vastly mindboggingly big it really is. And so on.’ In dit eindeloze universum hebben mensen zich ontwikkeld tot een wezen dat tot rede in staat is. In onze eeuwenoude zoektocht naar onze plaats in het geheel bestuderen wij ons eigen verleden en trekken wij hieruit lering over ons ontstaan. Daarnaast zoeken we in het verleden naar informatie die ons kan helpen de toekomst te decoderen. Dit gebeurt niet alleen door wetenschappers in laboratoria. Iedereen vraagt zich af waar hij of zij vandaan komt en wat zijn plek is. Deze mensen gebruiken ook hun eigen verleden om deze vragen voor zover mogelijk te beantwoorden. Als er een instelling is die zich toespitst op het vertellen van (historische) verhalen is het wel het museum. Voor veel mensen dient het museum als spiegel van het verleden. Maar het gezicht van deze spiegel kan in de nabije toekomst danig veranderen. Als hetgeen nu het heden is verandert in geschiedenis zal men andere informatie hebben over deze tijd dan slechts informatie die gehaald kan worden uit gevonden objecten of enkele basale culturele uitingen (bouwkunst, infrastructuur enz.). Sinds de opkomst van het internet en voornamelijk het web2.0 is het in stijgende mate gebruikelijk geworden om intensief autobiografisch bezig te zijn. Mocht iemand toch zijn ontkomen aan het web2.0, gaat zijn of haar leven nog steeds niet onopgemerkt voorbij. Het is moeilijk te ontkomen aan het oog van de camera. Van de in ieders broekzak rustende telefoon tot in het plafond van iedere winkel tot op de hoek van vrijwel iedere straat tot talloze satellieten ver buiten de aarde, overal word je vastgelegd. Deze ontwikkeling beïnvloedt de wijze waarop wij de geschiedenis in gaan. Ook beïnvloedt het onze kijk op erfgoed. Nu het erfgoed van vandaag voor het oprapen ligt zullen musea een andere houding richting dit erfgoed aan moeten nemen. Musea zijn niet meer de verkondigers van een objectieve geschiedenis, zoals ze zich ooit lijken geprofileerd te hebben. Musea zijn eerder een spin in het web, een kruispunt van informatiestromen, verzamelingen, identiteiten. Ik ben een collectie. De herinneringen die ik bij me draag vertellen verhalen over de tijd waarin ik leef. Door deze herinneringen vast te leggen en te archiveren kan ik mijn identiteit vereeuwigen en verander ik in een autobiografische collectie. Ik ben niet de enige met deze behoefte. Met mij begeven miljoenen mensen zich op de wereld en op het web, allen bezig met het bouwen aan een verzameling, of eigenlijk eindeloos veel verzamelingen. Willen wij onze verzamelingen ook duurzaam kunnen bewaren, dan hebben wij behoefte aan een gids. Dé instelling met kennis over verzamelingen is het museum, maar in hoeverre zijn musea bereid zich open te stellen voor deze ontwikkeling en wat krijgen ze er voor terug? In mijn onderzoek zal ik zowel de beweging van het publiek richting het museum beschrijven als de beweging van het museum naar het publiek. Beide velden zijn in ontwikkeling, maar waar vindt de ontmoeting plaats en hoe krijgt deze vorm? Ik zal toewerken naar een toekomstvisie die publiek en museum definitief aan elkaar verbindt, een toekomstvisie waarin het museum zich eens te meer bevestigt. 3 D. Adams, The hitchhikers guide to the galaxy (Londen 1979), p.80 10

Verantwoording ‘This paper is written in the belief that one of the contributions which museology can make to the actual operation of museums in practice is the development of theories about the nature and potential scope of 4 museum collections, and of the ways in which these can be regarded.’ Om het potentiële bereik van museale collecties te onderzoeken is het van belang verder te kijken dan het museum. Niet alleen zijn musea verantwoordelijk voor het toegankelijk maken van hun collecties, ook zijn ze verantwoordelijk voor degenen die ze willen bereiken: het publiek. Mijn onderzoek werkt daarom twee kanten op: van het publiek naar het museum en van het museum naar het publiek. De hoofdstukken ‘publieksontwikkeling’, ‘productontwikkeling’ en ‘duurzame ontwikkeling’ beschrijven ontwikkelingen binnen het publiek. In deze hoofdstukken worden musea bewust zo min mogelijk betrokken om te benadrukken dat de ontwikkelingen voor een groot deel los staan van musea. De manier waarop musea in kunnen of moeten spelen op deze ontwikkelingen wordt beschreven in de hoofdstukken ‘professionele ontwikkeling’, ‘het museum als bouwsteen binnen sociale netwerken’ en ‘toekomstvisie’. Het eerste hoofdstuk ‘plaatsbepaling’ dient als inleiding op de verdere hoofdstukken. In dit hoofdstuk worden enkele relevante kernbegrippen uit de museologie verklaard, om het overzicht in latere hoofdstukken te bewaren. Omdat mijn onderzoek voor een groot deel over recente ontwikkelingen gaat, ontwikkelingen die nog weinig zijn onderzocht en beschreven, heb ik naast gevonden literatuur ook enkele erfgoedprofessionals benaderd die kennis hebben van en een visie op de besproken onderwerpen. Deze professionals heb ik enkele vragen gesteld die de grondbeginselen zijn van mijn onderzoek. Door hun reacties te verbinden aan mijn eigen bevindingen hoop ik tot een beter onderbouwd geheel te komen. Mijn vragen zijn beantwoord door Valentijn Byvanck, inhoudelijk directeur van het Nationaal Historisch Museum en Arnoud Odding, directeur van het Glasmuseum. Beiden proberen in hun musea het publiek op een nieuwe manier te bereiken en te betrekken. De gestelde vragen komen terug in enkele hoofdstukken en zijn terug te vinden in de bijlage. 4 P. van Mensch, Methodological museology; or, towards a theory of museum practice, ‘Objects of Knowledge’ (Londen 1990), p.141 11

0_Plaatsbepaling Het object Het object staat centraal in het onderwijs op de Reinwardt Academie. Objecten zijn de kern van museale collecties en de reden waarom musea ooit zijn ontstaan. De huidige positie van objecten binnen musea staat vaak ter discussie. Moeten musea uitgaan van hun objecten of van hun publiek? Binnen de omgang met objecten zijn twee duidelijke kampen te onderscheiden. 5 Het object in de romantische museologie De romantische museologie beschouwd het object als de basis waar een museum, tentoonstelling of collectie omheen wordt gemaakt. Deze manier van kijken naar het object staat in direct contact met het ontstaan van musea. In vroege tijden ontstonden musea als middel om waardevolle en bijzondere schatten en vondsten uit exotische gebieden te laten zien. Dit waren objecten die bezoekers van deze musea nog nooit hadden gezien, dus het spreekt voor zich dat deze collecties een hoog sensatiegehalte hadden. De romantische museologie gaat nog altijd uit van deze sensationele waarde van objecten. Centraal staat het object, dat door zijn authenticiteit een onbetwistbare waarde heeft. ‘Dit was dé Sandaal van Christus’. Deze historische sensatie heeft volgens de romantische museologen een eindeloze impact op bezoekers. Mensen willen deze authentieke stukken zien. Het zien van de objecten inspireert, en spreekt tot de verbeelding. Hier zit volgens de romantische museologen de grote kracht van het museum. Wij hebben immers de echte dingen! 6 Het object in de deconstructivistische (meta)museologie De deconstructivistische museologie is het hier niet mee eens. Grote kritiek op de romantische museologie is het uit gaan van het ‘authentieke object’. Wat maakt een object authentiek en in hoeverre moeten wij hier van uit gaan? Vroeger werden objecten snel benoemd tot dé … van … zonder dat hier bewijs voor was. Als voorbeeld kan worden aangedragen de boekenkist van Hugo de Groot. De boekenkist heeft een sensationele en inspirerende geschiedenis, maar krijgen wij wel de echte te zien? Ja, volgens het Rijksmuseum. Maar ook volgens het Prinsenhof in Delft en ook volgens het Slot Loevestein, waar Hugo de Groot gevangen werd gehouden. Er zijn dus verschillende ‘authentieke’ boekenkisten, dus in zekere zin is er géén authentieke boekenkist. Deze zelfreflecterende kijk op de museologie staat centraal in de deconstructivistische museologie. Een simpelere term is misschien meta‐museologie. Het museum als plek waar het museum als concept ter discussie staat. Authenticiteit Een van de grote verschuivingen binnen musea ten opzichte van het object is de manier waarop wordt gedacht over authenticiteit. Bij een onderzoek dat gaat over collecties op internet is het belangrijk stil te staan bij authenticiteit. Authenticiteit is een begrip dat op het internet moeilijk toe te kennen is. De vraag is of dit musea moet belemmeren zich bezig te houden met deze internetcollecties. Dit staat centraal in verdere hoofdstukken. 5 P. van Mensch, oratie Erfgoedarena, 18 maart 2009 6 P. van Mensch, oratie Erfgoedarena, 18 maart 2009 12

‘The New Museology specifically questions traditional museum approaches to issues of value, meaning, 7 control, interpretation, authority and authenticity.’ Musea hebben ‘de … van …’, dit zijn meestal de authentieke objecten. Dit zijn de objecten waar een verhaal aan vastzit. De authentieke objecten zijn rekwisieten uit bekende (historische) verhalen. Deze authenticiteit is volgens veel museumprofessionals belangrijk omdat authentieke objecten een gevoel van historische sensatie geven. Het gaat hier om de authenticiteitsbeleving van de objecten, of in moderne termen de experience van de objecten. Deze beleving is in feite de kern van het objectieve imago van musea. ‘Dit is immers dé sandaal van Christus’. Als het een replica van de sandaal van Christus zou zijn zouden de mensen het mogelijk niet interessant of sensationeel vinden. Maar stel nou dat het niet het object is dat ze zeggen dat het is, wat zich natuurlijk veel voordoet, doet dit dan af aan het verhaal dat er wordt verteld? Richt het museum zich op sensatiezoekers? Willen musea een Indiana Jones‐gevoel opwekken of willen ze een goed verhaal vertellen? De vragen over authenticiteit zijn niet alleen van toepassing op objecten die we in het verleden hebben verzameld. Deze hebben de voorsprong dat ze al verzameld zijn. We kunnen niet terug gaan en zeggen ‘ik heb toch liever die blauwe’. We moeten roeien met de authentieke riemen die we hebben. Voor het verzamelen van het contemporaire leven is dit ingewikkelder. In een maatschappij waar eindeloos veel wordt ge(re)produceerd is het moeilijk tot de (materiële) kern te komen. Welke objecten moeten wij nu behoeden voor verval en beschermen met het oog op komende generaties? Zijn dit nog altijd sensationele objecten van grote artistieke waarde, of moeten we ons richten op objecten of andere bronnen met een hoge persoonlijke waarde? Objecten die iets vertellen over het leven van zomaar iemand in deze tijd. Want ook deze mensen produceren authentieke objecten. Deze ‘objecten’ zullen in latere hoofdstukken verder worden bescheven. Door de enorme groei van het aantal objecten dat wordt geproduceerd verandert de betekenis van het begrip authenticiteit. Er zijn eerder gradaties van authenticiteit dan dat objecten helemaal of helemaal niet authentiek zijn. Vrijwel alle objecten (inclusief kunstobjecten) worden in veelvoud vervaardigd. Is het eerst vervaardigde object in een serie authentieker dan een latere uitgave? Is een herdruk van een boek minder authentiek dan de eerste druk? Of is het authentieke object het tekstbestand op de computer van de auteur? In een tijd waarin ontwikkelingen zichzelf en elkaar met de dag vernieuwen moet er ook anders worden gekeken naar het begrip authenticiteit. Het proces van musealiseren Om authenticiteit toe te kennen aan collecties op internet moet er worden gekeken naar het ontstaan van dergelijke collecties. Het ontstaan daarvan staat dicht bij de kern van het ontstaan van museale collecties. Niet alleen gaat het om het verzamelen, maar ook om het betekenis geven aan objecten. Iets wordt verzameld omdat het een speciale waarde heeft voor een persoon of een groep. Dit maakt een object authentiek. Een privéverzamelaar besluit dat hij zijn objecten, verhalen of meningen belangrijk genoeg vindt om te delen. Dit proces werkt voor musea niet veel anders. Wel is het verder onderzocht. Het museum is een instituut. Als instituut is het verantwoordelijk voor het beschikbaar maken, interpreteren, behouden, documenteren en verzamelen van erfgoed. Duidelijk mag zijn dat het museum er als instituut niet geweest zou zijn zonder dit erfgoed. Maar om dit erfgoed te kunnen gebruiken moet het eerst worden opgenomen in het museum. Dit proces wordt musealisering genoemd. Het begrip ‘Musealiserung’ werd door Hermann Lübbe geïntroduceerd, allereerst in de beperkte betekenis van de wonderbaarlijke groei van het 7 D. Stam, The Informed Muse: the implications of “the New Museology” for museumpractice, ‘Museum Management and Curatorship 12’ (1993) 2, 267‐283 13

aantal nieuwe musea, maar ook meer omvattend als term voor de institutionalisering van historische 8 belangstelling. Voordat er verder ingegaan kan worden op het musealiseren is het van belang dat er bepaald wordt wat er gemusealiseerd kan worden. Musealisering hoeft zich niet te beperken tot het eerder gedefinieerde culturele erfgoed. Voor het vertellen van een compleet verhaal kan het museum namelijk ook kijken naar informatiedragers buiten dit segment. Een van de voornaamste doelen van de omgang met museale objecten is het destilleren van informatie uit de objecten. De eerste les van de Reinwardt Academie is immers ook een gesprek aangaan met een object. Je kunt dus stellen dat alles waar informatie aan te onttrekken is, een potentieel museaal object is. Dan valt er te concluderen dat alles, zelfs het universum, een potentieel museaal object is. Het begrip musealiseren is verbonden aan het begrip museum. Musealisering is dus plaatsgebonden, ook al staat dit ter discussie met de groeiende nadruk op activiteiten buiten het museumgebouw. Dit wil niet zeggen dat al wat gemusealiseerd is zich in musea bevindt, maar dat het wel aan een museum verbonden is. Musealiseren is niet iets dat iedereen op zijn zolderkamer kan doen, het vereist een zekere professie en een zekere autoriteit. Zo zijn er nog meer randvoorwaarden voor musealisering. Waar echter geen voorschiften voor zijn is de kwantiteit van musealisering. Pim de Boer schrijft in Bezeten van Vroeger: ‘De snelheid van de 9 modernisering werd ook onlosmakelijk verbonden geacht met de musealisering.’ Wil dit dan ook zeggen dat de musealisering met de modernisering mee moet groeien? Is er sinds de opkomst van de consumptiemaatschappij aanzienlijk meer gemusealiseerd? Het lijkt voor de hand liggend dat er een kwantitatieve voorwaarde aan musealisering zit. Bij een drastische toename van authentieke of unieke objecten zou je ook een toename in gemusealiseerde objecten verwachten. Museum Authentieke objecten Maatschappij figuur 3: maatschappij, authentieke objecten & museum In het bovenstaande schema wordt dit proces verbeeld. De buitenste laag is de maatschappij. Deze maatschappij is verantwoordelijk voor het produceren van potentieel cultureel erfgoed. Uit dit potentiële culturele erfgoed filtert het museum wat het van belang acht voor komende generaties. Maar dit proces is niet uit te drukken in procenten. Het is niet zo dat musea gezamenlijk hebben afgesproken 1 procent van de geproduceerde unieke objecten te musealiseren. Musea verzamelen slechts wat zij van belang achten voor 8 R. van der Laarse (red), Bezeten van vroeger (Amsterdam 2005), p.41 9 R. van der Laarse (red), Bezeten van vroeger (Amsterdam 2005), p.41 14

zichzelf en voor toekomstige museumbezoekers. De gemiddelde collectiegroei is overigens wel onderzocht. Zo 10 zouden museale collecties iedere 5 jaar gemiddel 1 tot 10 procent groeien. Door op deze manier te verzamelen gunnen musea zichzelf een positie die eigenlijk tegen onze democratie in gaat. Doordat musea de enige instellingen zijn die in staat zijn tot het musealiseren van objecten, waren zij lange tijd de enige die bepaalden hoe het heden vastgelegd wordt en hoe wij het verleden zien. Het gevaar is dat als musea veel door de maatschappij gecreeërd erfgoed links laten liggen, ze geen juiste afspiegeling meer van de maatschappij zijn. Dit probleem staat in latere hoofdstukken centraal. Nu er bepaald is wat er gemusealiseerd kan worden, en welke randvoorwaarden er aan worden gesteld kan er ingegaan worden op het proces. Wat gebeurt er daadwerkelijk als een object wordt gemusealiseerd? Wordt het object bij binnenkomst in het museum in een machine gezet, om er uit te komen als museumobject? Nee. Het object wordt verzameld, en vanaf dat moment is het gemusealiseerd. Het object krijgt een make‐over, het zit in een ander jasje, een andere context. In deze museale context heeft het object verschillende waarden, afhankelijk van het gebruik van het object. Wordt het bijvoorbeeld voor onderzoek gebruikt, dan wordt er gekeken naar de oorspronkelijke betekenis en context van het object. Er wordt gezocht naar informatie die het object met zich meedraagt. Deze waarde ligt nog het dichtste bij het oorspronkelijke object. Maar wordt het object tentoon gesteld, dan verandert het object in een symbool. Een symbool voor een tijd, een plaats, een gebeurtenis of het oorspronkelijke object. In een tentoonstelling krijgt een object een nieuwe kunstmatige omgeving en een nieuwe kunstmatige functie. Op dit moment is het object een symbool geworden. Het verwijst naar een museumrealiteit. Een realiteit die er nooit is geweest. De levensloop van het object begint nog voor het stadium van ‘simulatie’. In feite begint de vervorming van een object eigenlijk al bij vervaardiging. De maker heeft een concept dat hij uitgevoerd wil hebben. Dit zal nooit perfect gebeuren, en er zal dus al betekenis van het object verloren gaan. Zeker bij gebruiksvoorwerpen wordt dit door gebruik nog lange tijd voortgezet. Een object raakt steeds verder verwijderd van het originele concept. Bij de eerste stap, simulatie, zit een object dan ook al in een nieuwe context. Het object heeft op dat moment de functie van een verwijzing aan het oorspronkelijke concept. Wanneer dit object wordt gemusealiseerd gaat nog meer van de context en conceptinformatie verloren. Op dit moment is het object slechts nog een symbool voor het oorspronkelijke object. 10 P. van Mensch, uit de reader Theorie van het verzamelen (Reinwardt Academie Amsterdam 2003), p.32 15

11 figuur 4: Het proces van musealiseren In figuur 2 wordt de beperking van waarde van een object tot symbool getoond. Het object gaat vanuit de primaire context in een museologische context waar het een museale waarde krijgt. Hier zou een object dus nog kunnen dienen als middel voor onderzoek. Vanuit deze context wordt het object getransformeerd naar een toeristische context. Het object wordt dus ook hier slechts getoond als symbool. Deze interventie in objecten is uniek. Je neemt een object en alle informatie om dit object en bevriest dit in de tijd. Het probleem is dat het onmogelijk is om alle omgeving ook te musealiseren. Je ziet het originele object in een artificiële context. Het probleem van vervorming is lastig te omzeilen. Als alle objecten die nu gemusealiseerd zijn in hun originele context bewaard zouden zijn gebleven zouden ze waarschijnlijk beschadigd of zelfs vernietigd zijn. Het is dus aan musea om te overwegen of een object nog steeds waardevol zal zijn in een museale presentatie. Ook is het aan musea om te bepalen hoeveel contextinformatie over een object mee verzamelt wordt. Deze contextverschuiving van objecten is onvermijdelijk. Het is een noodzakelijk kwaad in het bestaan van musea. Om het belang van musealiseren te onderstrepen is het interessant te kijken naar de tegenkracht van musealiseren, naar de plek waar objecten waarde wordt ontnomen. ‘It is always a question of proving the real through the imaginary, proving truth through scandal, proving the law through transgression, proving work through striking, proving the system through crisis, and capital through revolution, as it is elsewhere of proving ethnology through the dispossession of its object – without taking into account: The proof of theater through 12 antitheater. The proof of art through antiart […]’. In deze zin kun je ook spreken over het bewijzen van musea door antimusea. Het is deze tegenpool die het museum versterkt in haar functie. Hetgeen niet wordt verzameld, blijft niet altijd liggen wachten. Hetgeen niet wordt verzameld wordt afval, en wordt vernietigd. 11 P. van Mensch, schema afkomstig uit Powerpointpresentatie ‘Museum Audience’, 30 januari 2000 12 J. Baudrillard, Simulacra and Simulation, (The University of Michigan 1994), p.19 16

13 figuur 5: Onvervreemdbaar erfgoed en vervreemdbaar afval als polen van de materiële cultuur 13 R. van der Laarse (red), Bezeten van vroeger (Amsterdam 2005), p.214 17

1_Publieksontwikkeling Het publiek, in de definitie van de maatschappij (dus losgekoppeld van musea), is een groep mensen met uiteenlopende achtergronden en doelen. Wat ze wel gemeen hebben is een identiteit. Ze zijn allen gekoppeld aan een zelfde plek of een zelfde land. Wat er de afgelopen decennia is veranderd binnen dit publiek is de manier waarop de groep onderling en naar buiten communiceert. De opkomst van sociale media verandert het gezicht van de maatschappij. Mensen hoeven niet meer de straat op om met elkaar te communiceren, en hoeven niet meer naar het museum om collecties te bekijken. Om de aansluiting met het publiek te behouden moeten musea zich gaan begeven in de kern van de nieuwe media, want daar zit het publiek. Sinds de uitvinding van het internet, zo’n 40 jaar geleden, maar met name het World Wide Web project (www) in 1989, is de wereld in een stroomversnelling geraakt. De snelheid waarmee nieuws, kennis, informatie, sensatie en andere prikkels ons om de oren vliegen verplicht ons om begrippen als actualiteit maar ook begrippen als identiteit en authenticiteit opnieuw te definiëren. Het internet is een universum in ons universum. Een grenzeloze ruimte volgepakt met informatie. Om ons wegwijs te maken filteren we informatie net zo ver door tot we tot een zekere kern komen wat van we zoeken. Het internet is onze publieke bibliotheek en ons publieke archief. In 2009 zit 23,8% van de wereldbevolking op internet. In Europa is dit 48,9%, en Nederland begeeft zich met 14 82,9% internetgebruikers aan de globale top. Van de overgebleven 17,1% is ongeveer 5% onder de 9 jaar en is 15 ongeveer 5% boven de 70 jaar . Het percentage niet‐internetgebruikers tussen de 10 en 69 jaar is dus nog geringer. Niet voor niets is internet de vervanger van vrijwel alle andere media. Kranten gaan failliet, radio en televisie zijn online, etc. Maar hoe gedraagt deze groep zich op internet? Wat doen deze mensen, en hoe actief zijn ze daar in? 16 Figuur 6: Dagelijkse internetactiviteiten 14 http://www.internetworldstats.com/stats.htm (statistieken over internetgebruik) 15 http://www.cbs.nl/NR/rdonlyres/05589669‐0AF3‐46F0‐A465‐12233AC9C943/0/2003k4b15p012art.pdf (statistieken over demografie Nederland) 16 http://pewresearch.org/assets/publications/921‐1.gif (statistieken over de internetgebruiker) 18

In figuur 1 staat het gedrag van internetgebruikers onderverdeeld in activiteiten. Als deze informatie toegepast zou worden op musea zouden hun websites bezocht kunnen worden onder de kopjes ‘visiting social networking site’, ‘surf web for fun’, ‘research hobby’, ‘online search’ en ‘email’. Het gebruik van sociale netwerksites is nog verder onder te verdelen in drie categorieën. Dit zijn de beschouwende en participerende gebruikers, de participerende en initiërende gebruikers en de zogeheten supergebruikers. 1% Grote autoriteit/zeer actief 9% Respons en bijdragen 90% Kijken consumeren 17 Figuur 7: Verdeling gebruikers van een community In figuur 2 worden deze categorieën gebruikers gekoppeld aan percentages. De communities bestaan voor 90% uit participerende gebruikers, voor 9% uit initiërende gebruikers en voor 1% uit supergebruikers. Dit zijn gebruikers die medeverantwoordelijk zijn voor de inhoud en/of vorm van de community. Met de opkomst van de consumptiemaatschappij is onze omgang met ons erfgoed veranderd. We zijn van ‘wie wat heeft die bewaart dat’ naar ‘wie wat bewaart die heeft wat’ gegaan. Voor de tijd van massaproductie was vrijwel iedere bezitting van groot belang, iets om aan je kinderen na te laten. Nu brengen wij oude inboedels in het beste geval naar de kringloopwinkel. Deze traditie van materiële overlevering is dus sterk veranderd. Het nadeel van deze ontwikkeling is dat we minder zichtbaar het gevoel van identiteit of afkomst hebben. Mede hierdoor verandert onze omgeving in een ongekend tempo. Dit is reden te meer om terug te kijken in de geschiedenis, om in contact te blijven met onze identiteit. ‘The past is everywhere […] Long uprooted and 18 newly unsure of the future, Americans and masse find comfort in looking back’. Deze trend is een randverschijnsel van de opkomst van zowel het internet als de consumptiemaatschappij. Enerzijds worden we overspoeld met informatie, nieuws en trends, maar aan de andere kant biedt het internet ons ook de mogelijkheid om terug te kijken in de geschiedenis. We kunnen gericht op zoek naar wat we maar willen ontdekken. Eigen familiegeschiedenis, historische gebeurtenissen of verhalen van andere mensen. 19 Het verlangen om deel uit te maken van een groep die deelt en samenwerkt is een menselijk instinct. De komst van het World Wide Web (www) was de ontwikkeling die het mogelijk maakte om dit instinct volledig te benutten. Dit was de ontwikkeling die het internet tot een succes maakte. Dit netwerk werd oorspronkelijk ontwikkeld om de communicatie tussen wetenschappers makkelijker te maken. Het sociale aspect zit in het 17 http://www.slideshare.net/neilperkin/harnessing‐the‐power‐of‐online‐communities‐presentation (slideshow van Neil Perkin) 18 D. Lowenthal, The past is a foreign country (Cambridge 1985), p.15 19 C. Shirky, Here comes everybody (New York 2008) p.54 19

web ingebakken. Dit sociale aspect floreert sinds enkele jaren door de komst van sociale netwerken in internet. De mate waarin deze netwerken worden gebruikt laat duidelijk zien dat mensen een sterke interesse in elkaar hebben. Steeds verder wordt het leven van de internetgebruiker open gelegd voor de rest van de wereld. Communities als Twitter, die oorspronkelijk werden gezien als speelgoed voor narcisten, bestaan nu uit miljoenen gebruikers. Het centrale punt in de community is de vraag ‘wat ben jij nu aan het doen?’, waar mensen het liefst zo vaak mogelijk op antwoorden in maximaal 140 tekens. Bij de actieve gebruikers vormt zich hierdoor een patroon door hun dagen, dat door volgers wordt bekeken, gedeeld en/of becommentarieerd. Overigens zijn het niet de (alleen) werkloze, verveelde huismussen die dit tot levensinvulling kiezen, maar tot de veelgebruikers behoren ook prominente figuren als Barack Obama, Lance Armstrong en onze eigen Maxime Verhagen. Naast Twitter zijn er nog talloze sociale netwerksites en communities, met ieder hun eigen invalshoek of gebruik. Enkele grootheden zijn MySpace met ruim 250 miljoen gebruikers, LinkedIn met 40 20 miljoen gebruikers, Facebook met 200 miljoen gebruikers. In toenemende mate belangrijk zijn de afgeleide applicaties of samengevoegde functionaliteiten; mash‐ups. De invloed die dergelijke communities op ons leven hebben is niet te onderschatten. Netwerken is zowel op privé als op professioneel niveau een leidraad in ons bestaan geworden, en het internet is het prominente middel. Zo schrijft de Engelse krant The Guardian over plannen om het gebruik van websites als Twitter en 21 Wikipedia in Engeland onderdeel te maken van het basisonderwijs. Op deze manier zouden kinderen meer vrijheid krijgen in wat ze leren, en docenten meer vrijheid in wat ze doceren. Hiermee bewijzen dergelijke communities zich groter dan een hype, eerder als een opstapje naar de toekomst. Het resultaat van deze ontwikkeling is dat er onder meer een verschuiving heeft plaatsgevonden tussen objectieve en subjectieve media. Enkele decennia geleden vertrouwden wij op de kranten en de televisie om ons het nieuws te brengen en ons te informeren over gebeurtenissen in de wereld. Wij vertrouwden erop dat deze media ons een zo objectief mogelijk beeld geven van wat er om ons heen gebeurt. Nu de meeste informatie binnenkomt via het web, wordt de objectiviteit kleiner, in ruil voor snellere communicatie. Op internet kan iedereen zijn waarheid verkondigen. Berichten worden geplaatst, beoordeeld, besproken, bewerkt en weer opnieuw geplaatst. Deze vrijheid in informatieverspreiding heeft ook zijn terugslag op andere terreinen. Nu iedereen de mogelijkheid heeft zich (anoniem) uit te spreken, worden veel meer stemmen gehoord dan ooit te voren. Een goed voorbeeld hiervan is de blogrevolutie in Iran. Het land dat onder druk van haar conservatieve regering wordt beperkt in voorkomen, uiting en vrijheid. Iran heeft 70 miljoen inwoners, waarvan meer dan de helft onder de 25 is. Deze generatie groeit op in een andere wereld dan hun ouders. Zij vinden een uitlaatklep in het schrijven op blogs. Iran heeft met meer dan 700.000 blogs in 2005 het op 2 na hoogste aantal blogs in de wereld. Op deze blogs kunnen de voornamelijk jonge inwoners van het land vrijuit spreken over door hun 22 regering verboden onderwerpen. Op deze manier creëert deze generatie haar eigen erfgoed. Ze uiten waar ze zich verbonden mee voelen, en niet waar ze verplicht aan zijn. De invloed van het interactieve web heeft ook invloed op ons erfgoed. De miljoenen mensen die persoonlijke verhalen, ervaringen, meningen etc. delen, bouwen (bewust of onbewust) aan een collectief geheugen en een collectief archief. In dit geheugen bepalen de mensen zelf welke informatie ze van groot belang achten en welke van minder belang doormiddel van pageviews, waarderingen en commentaren. Als dit fenomeen in vergelijking wordt getrokken met musea zou je kunnen stellen dat iedereen een conservator is of kan zijn. Iedereen kan zijn eigen verzamelingen aanleggen, zijn eigen erfgoed delen, en zijn eigen publiek zoeken. In zijn 20 http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_social_networking_websites (overzicht van grote sociale netwerken) 21 http://www.guardian.co.uk/education/2009/mar/25/primary‐schools‐twitter‐curriculum (website The Guardian) 22 http://www.youtube.com/watch?v=MChlT0GvFPM (video over het bloggen in Iran) 20

boek ‘We‐think: The power of mass creativity’ beschrijft Charles Leadbeater deze ontwikkeling. ‘In the past you 23 were what you owned. Now you are what you share.’ 23 http://www.youtube.com/watch?v=qiP79vYsfbo (Video bij het project We Think van Charles Leadbeater) 21

2_Productontwikkeling In het vorige hoofdstuk werd beschreven hoe de maatschappij massaal op het internet terecht is gekomen. Een duidelijk motief van de internetgebruiker is het werken aan sociale netwerken. Om deel uit te kunnen maken van deze netwerken moet de gebruiker persoonlijke informatie uitwisselen. Veel sociale netwerken zijn gebouwd rondom het delen van ervaringen, meningen en ideeën. Dit uit zich in tekst, beeld en geluid. Naarmate gebruikers intensiever opgaan in dit sociale netwerk wordt hun bijdrage ook groter. Deze gebruikers laten een spoor achter in of rondom een netwerk van persoonlijke informatie en documentatie. Bewust of onbewust zijn deze gebruikers aan het verzamelen. Verzamelingen die interessant zijn voor henzelf, hun netwerk of een grotere gemeenschap. Deze gelaagdheid is te benoemen als verzamelingen op nano‐, micro‐ en macroniveau. Nano Verzamelingen op nanoniveau zijn de meest persoonlijke verzamelingen. Hierbij kan gedacht worden aan persoonlijke websites en weblogs of profielen op overkoepelende websites. Voor de hand liggend is ook dat deze verzamelingen het kleinste bereik hebben. Omdat ze toegespitst zijn op de meningen en ervaringen van één persoon, zijn ze voor een kleinere doelgroep direct toegankelijk. Deze verzamelingen hebben een subjectief karakter, ze zijn immers door één persoon samengesteld. Jonathan Harris is een bekende conceptontwikkelaar voor websites. Met verschillende projecten probeert hij interactie met de mens aan te gaan, door deze te bestuderen of op interactieve wijze te integreren in een 24 project. Zijn project ‘The Whale Hunt ’ heeft een andere insteek. Hier laat hij de walvisjacht in Alaska zien, door een groep lokale jagers te volgen. Hij documenteert zijn reis door iedere vijf minuten een foto te maken. Deze foto’s zijn verzameld op een website en kunnen door bezoekers bekeken worden. Figuur 8: Screenshot van The Whale Hunt Er zijn verschillende manieren om de foto’s te bekijken. De eerste optie is te kiezen uit een mozaïek van afbeeldingen. Andere opties zijn een tijdlijn en een cyclische weergave. Figuur 9: Screenshot van The Whale Hunt 24 http://thewhalehunt.org (project van Jonathan Harris) 22

De tijdlijn ziet er uit als een grafiek doordat er uitschieters in de hoogte van de lijnen zitten. Deze weergave verwijst naar een andere manier om door de foto’s heen te zoeken. Alle foto’s zijn (buiten het zich van de bezoeker) bestempeld met enkele kenmerken. Door kenmerken te selecteren filter je de 3200 foto’s tot hetgeen je graag wilt zien. Zo kun je kiezen uit een van de leden van de cast. Deze kun je combineren met een concept, bijvoorbeeld voertuigen, gereedschap, spellen of eten. Dit kan worden gefilterd in een context. Zo is er het dorpje waar de walvissen worden gevangen of het huis van de jagers. Als laatste kan er nog gefilterd worden op hartritme. Één hartje betekent een rustig moment en vijf hartjes betekenen een spannend of intensief moment. Door deze interactie kunnen bezoekers het verhaal vanuit verschillende perspectieven beleven. Daarnaast is de bezoeker vrij te kijken door de gehele fotoverzameling. Figuur 10: Screenshot van Classics in Lego Naast websites als The Whale Hunt, die zich autonoom op het internet presenteren, zijn er ook verzamelingen op sociale netwerksites. Door middel van profielen kan iedereen zijn of haar content op het web delen en deel 25 uitmaken van een groter netwerk. Zo is de verzameling ‘Classics in Lego ’ van fotograaf Mike Balakov een verzameling op heel persoonlijk niveau, dat toch een breed publiek bereikt. De fotograaf speelt met enerzijds het nabootsen van fotoklassiekers in LEGO, en anderzijds van maken van kwalitatief hoogstaande foto’s. 26 Een ander soort nanoverzameling is Rechthoek.nl . Op dit blog over kunst, filosofie, wetenschap en maatschappij werd tot voor kort dagelijks een nieuwe video geplaatst. De ontwikkelaar van deze website, kunstenaar Daniel Dennis de Wit, gebruikt de website om door het plaatsen van andermans video’s dingen te delen die hij interessant acht. De geplaatste video’s komen van bijvoorbeeld Google Video, YouTube, Vimeo en TED. Door zelf veel video’s tot zich te nemen cureert de auteur op deze wijze zijn eigen verzameling. Hij bepaalt wat hij interessant vindt, en deelt dit met zijn publiek. Een recentelijke ontwikkeling op de website is dat deze zijn bereik probeert te vergroten door van een privénetwerk (een eigen webdomein) naar een groter netwerk te verhuizen. Zo zijn de dagelijkse updates vervangen door updates op bookmarkwebsite Del.icio.us en het sociale netwerk FriendFeed. Op deze manier koppelt de website zich aan het microniveau. Micro 25 http://www.flickr.com/photos/balakov/sets/72157602602191858/ (Flickrprofiel van Mike Balakov) 26 http://www.rechthoek.nl/ (blog over kunst, filosofie, wetenschap en maatschappij) 23

In vergelijking met nanoniveau zijn verzamelingen op microniveau minder subjectief. Verzamelingen op microniveau zijn ofwel verzamelingen met een gesloten karakter (waar bezoekers niet zelf een profiel aan kunnen maken), ofwel netwerken van verzamelingen met een hoog persoonlijk karakter die een groter bereik hebben. Dit zijn websites die zich richten op een beperkte groep, of hebben (nog) een beperkt bereik. Wat alle microverzamelingen met elkaar gemeen hebben is dat er meer de mening van een groep wordt vertegenwoordigd, dan de mening van een individu. Een interessante verzameling op microniveau die is voortgekomen uit de museologie is het Geheugen van 27 Oost . Deze website werd opgezet door het Amsterdams Historisch Museum ter voorbereiding op de tentoonstelling ‘Oost, Amsterdamse buurt’. Op de website worden verhalen verzameld uit het stadsdeel Oost. Om deze verhalen te documenteren gaan vrijwilligers uit de buurt op zoek naar mensen, plaatsen en verhalen. Het succes van de website zit in het concept dat het door de buurt in leven wordt gehouden, maar toch ook beschikbaar is voor een breder publiek. Dit succes is op te maken uit het feit dat de tentoonstelling al lang geweest is, maar de website nog steeds verder ontwikkelt. Figuur 11: Logo van Museum 2.0 Niet alleen museologische projecten, maar ook zelfs de museologie op zich vormt collecties op internet. Zo is 28 het in museologische kringen bekende weblog van Nina Simon’s ‘Museum 2.0 ’ een verzameling aan geschreven materiaal over museologie en museale activiteiten. Simon gebruikt het weblog als kanaal om haar mening te uiten, en vindt hier ook een publiek. Haar teksten worden becijferd en becommentarieerd. Doordat Simon een gerespecteerd figuur is in de museale gemeenschap tilt zij haar weblog boven het nanoniveau uit en bereikt ze een groter publiek. Een website die verband houdt met de werkwijze van musea, maar niets met musea te maken heeft is de 29 website As‐Found . De website exposeert verzamelingen die samengesteld worden door de ‘curatoren’ van de website. Het concept achter de website, zoals de titel al verraadt, is gevonden content. De tentoonstellingen bestaan uit op thema gerangschikte verzamelingen gevonden afbeeldingen. De thema’s van de tentoonstellingen lopen uiteen, van een verzameling handshakes tot een verzameling foto’s van mensen die in de geschiedenis de Amerikaanse presidentsverkiezingen hebben verloren. 27 http://www.geheugenvanoost.nl/ (website van een project van het Amsterdams Historisch Museum) 28 http://museumtwo.blogspot.com/ (weblog van Nina Simmons) 29 http://www.as‐found.net (website met online tentoonstellingen) 24

Figuur 12: Afbeelding uit de tentoonstelling Anonymous De tentoonstelling ‘Anonymous’ laat een serie foto’s zien van mensen die anderen of zichzelf op foto’s onherkenbaar hebben gemaakt. De variëteit aan verzamelingen op microniveau is eindeloos. Enkele andere opmerkelijke voorbeelden zijn: Figuur 13: Schilderij door ‘Stijn’ 30 De Hyvespagina van ‘Stijn ’. Deze kunstenaar maakt schilderijen van de profielfoto’s van Hyvesgebruikers. Deze schilderijen zet hij dan weer op zijn pagina. Zo gaat hij een vreemde relatie aan met nieuwe media en sociale netwerken. 30 http://fulloffolly.hyves.nl/ (Hyvesprofiel van ‘Stijn’) 25

Figuur 14: Screenshot van We Feel Fine 31 We Feel Fine is een ander project van Jonathan Harris, waar hij tracht de gevoelens van de wereld in kaart te brengen. Dit doet hij doormiddel van een blogfilter die alle zinnen waarin ‘I feel’ in staat automatisch aan zijn website toevoegt. Dit spinnenweb van uitspraken over de gevoelens van de wereld is verder te filteren op soort gevoel, geslacht van de auteur, plaats, leeftijd van de auteur, weersomstandigheid en datum. Figuur 15: Logo van het Scientology video kanaal De geestelijke beweging Scientology gebruikt haar website als propagandamiddel om nieuwe leden te werven. Dit doen ze door de website te gebruiken als videokanaal. Een verzameling video’s belicht de mening van Scientology over uiteenlopende onderwerpen. Als reactie op deze website zijn er ook verzamelingen die enkel 32 tot doel hebben Scientology in een negatief daglicht te zetten. ‘Operation Clambake ’ is een kenniscentrum aan informatie waarom mensen zich niet aan moeten sluiten bij Scientology. Macro De toegevoegde waarde van verzamelingen op macroniveau is een zekere autoriteit. Deze verzamelingen hebben (net als musea) een objectieve uitstraling doordat het bekende overkoepelende organisaties zijn. Dit zijn ofwel de sociale netwerksites met de meeste gebruikers, ofwel instanties als musea die zich vertegenwoordigen op het web. Deze verzamelingen zijn het minst persoonlijk, maar hebben vaak het grootste bereik. 33 Zo is de overtreffende trap van het Geheugen van Oost het Geheugen van Nederland . Deze website is een initiatief van de Koninklijke Bibliotheek. Op de website kunnen bezoekers duizenden beelden bekijken uit verschillende (museale) collecties. Daarnaast zijn er ‘webexpo’s’, online tentoonstellingen met hoogtepunten uit de collecties. De presentatie, inhoud en vormgeving maken de website tot een aantrekkelijk geheel dat dicht bij een museale presentatie komt. 31 http://wefeelfine.org/ (project van Jonathan Harris) 32 http://www.xenu.net/ (‘Operation Clambake’, over de geheimen van Scientology) 33 http://www.geheugenvannederland.nl/ (website van het Geheugen van Nederland) 26

Een museale collectie kan ook op een andere manier verbonden worden aan sociaal netwerken. Het project 34 ‘Tag! You’re it’ van het Brooklyn Museum nodigt bezoekers van de website uit de collectie van het museum van tags te voorzien. Op deze manier helpen bezoekers elkaar in de collectie te vinden wat ze interessant vinden. Het voordeel van deze manier van inventarisatie op de website is dat bezoekers hoogstwaarschijnlijk toegankelijke tags gebruiken, waar het museum al snel in jargon zou vervallen. Dit maakt de collectie dus laagdrempeliger. Ook bevordert dit de interactie met de collectie, waardoor bezoekers meer van de collectie bij zal blijven. Figuur 16: Logo van TED 35 Het educatieve aspect van verzamelingen staat centraal in het online archief van de website TED . TED is een organisatie die jaarlijks een conferentie organiseert met ’s werelds grootste en meest vooruitstrevende denkers in uiteenlopende gebieden. De conferenties, die al sinds 1984 plaatsvinden, zijn online toegankelijk voor geïnteresseerden. Iedere spreker krijgt 18 minuten om zijn of haar ideeën te delen. Doordat deze speeches toegankelijk worden gemaakt voor een breed publiek ontstaat er een imposante verzameling grootse ideeën die toch een persoonlijk karakter hebben. 36 Een macrocollectie die het sociale netwerken direct koppelt aan museale uitgangspunten is Memory Archive . Deze dochter van Wikipedia heeft als motto: You’ve got a story? make it history. Centraal staan herinneringen. Herinneringen van die deze maar wil delen. Iedereen kan een profiel aanmaken en tekst, afbeeldingen of andere media gebruiken om zijn of haar geschiedenis te delen. Op deze manier is Memory Archive een sociaal netwerk in de meest toegankelijke zin. Vergelijkbare netwerken als het Geheugen van Oost en het Geheugen van Nederland zijn niet voor iedereen toegankelijk. Het Geheugen van Oost werkt met geselecteerde vrijwilligers, en het Geheugen van Nederland zorgt alleen zelf voor content. Memory Archive gaat uit van de gedachte dat iedereen onderdeel is van een collectieve geschiedenis. Van de geschiedenis van het universum tot de geschiedenis van een land, stad of familie. Andere mensen zijn geïnteresseerd in deze geschiedenis, en delen deze misschien wel met je. Op deze manier koppelt Memory Archive een macrocollectie, een collectie die onderdeel uitmaakt van een van de grootste internetbedrijven, aan nanocollecties. Dit zijn de afzonderlijke ervaringen die mensen op de website delen. Deze gelaagdheid maakt de collecties het interessantst. Veel sociale netwerken zijn op dit principe gebaseerd. Mensen kunnen een persoonlijk profiel aanmaken, dat wordt opgenomen in een groter geheel. Dit stimuleert interactie tussen personen en collecties, die de drijfveer is achter de meeste collecties. Mijn eigen bookmarkverzameling van verzamelingen is te vinden op http://del.icio.us/anotherhugo. 34 http://www.brooklynmuseum.org/opencollection/tag_game/start.php (onderdeel van de website van het Brooklyn Museum) 35 http://www.ted.com (website van de organisatie TED) 36 http://www.memoryarchive.org (website van Memory Archive) 27

3_Duurzame ontwikkeling 37 Figuur 17: The Virtuous Circle De groei van sociale netwerken is een cyclisch proces. Dit proces wordt beschreven in de ‘Virtuous Circle’ van Neil Perkin. De komst van meer bezoekers heeft als gevolg dat de naamsbekendheid van een netwerk groter wordt. Hoe meer mensen je product (netwerk) kennen, hoe meer autoriteit en aanzien je krijgt. Dit aanzien verhoogt de mate waarin de leden van het netwerk actief zijn, en het aantal bezoeken dat ze aan de website brengen. Door dit herhalingsbezoek is er meer ruimte voor actie en reactie. Mensen kunnen meningen delen en in discussie gaan, en hier weer reacties op krijgen. Op deze manier gaat de bruikbaarheid van het netwerk voor nieuwe bezoekers omhoog. Als er veel relevante informatie beschikbaar is, is het een goed netwerk om je bij aan te sluiten. Met deze groei in gebruikers groeit ook de content mee. Zo wordt er aan de database van YouTube per minuut 38 10 uur aan videomateriaal toegevoegd. Het is vrijwel onmogelijk om over zo’n snel groeiende collectie overzicht te houden. De content managers van YouTube, zijn verantwoordelijk voor de omgang met honderden jaren aan videomateriaal, dat alleen maar verder groeit. Hierbij leggen deze geen nadruk op het behoud. Het behoud is voor zover mogelijk de verantwoordelijkheid van de gebruiker. Om het behoud van de collectie te waarborgen is hier behoefte aan professionalisering. Handvatten en hulpmiddelen voor gebruikers om hun collectie te conserveren. Hierbij is nog een probleem buiten beschouwing gelaten: de vergankelijkheid van bestandsformaten. Alle computergerelateerde verzamelingen hebben te maken met bestandsformaten. Bestandsformaten die steeds worden verbeterd en herzien. Nu al zijn er problemen met het openen van bestanden van tien jaar geleden. Om collecties op lange termijn te bewaren is het dus van belang dat hier ook over na wordt gedacht. Gelukkig voor de verzamelaars proberen instanties als Digitaal Erfgoed Nederland dit probleem op te lossen. 37 http://www.slideshare.net/neilperkin/harnessing‐the‐power‐of‐online‐communities‐presentation (slideshow van Neil Perkin) 38 http://www.youtube.com/t/fact_sheet (informatiepagina van YouTube) 28

Een lastige overweging is overigens de scheidingslijn tussen aan de ene kant sociale netwerken en aan de andere kant collecties op internet. Niet iedereen die actief is in sociale netwerken is aan het verzamelen, en niet iedere verzamelaar is actief op een sociaal netwerk. De scheiding tussen profielinformatie en een verzameling is in sommige gevallen lastig te definiëren. Een serie verhalen op een persoonlijk blog, een fotoalbum van een vakantie en dergelijke zijn onder beide noemers te plaatsen. Wel is de verschuiving duidelijk die dergelijke netwerken ondergaan. 39 Figuur 18: Opbouw sociale netwerken Zoals figuur 16 laat zien hebben sociale netwerksites vaste kernbegrippen. Het centrale begrip in het figuur is identiteit. Niet alleen zijn sociale netwerken een afspiegeling van de identiteit van iedere individuele gebruiker, ook dragen de netwerken bij aan een lokale, nationale of globale identiteit. De eerder genoemde verschuivingen binnen de netwerken zijn duidelijk inzichtelijk te maken in het bovenstaande figuur. Het netwerk Flickr staat hier omschreven als een netwerk dat als centraal punt ‘sharing’ heeft. Door de toename van professionaliteit op het netwerk is deze nadruk aan het verschuiven. Steeds meer (semi‐ )amateurfotografen gebruiken Flickr als manier om hun werk te tonen of hun portfolio te delen. Dit is duidelijk te zien in het voorbeeld ‘Classics in Lego’ in het hoofdstuk productontwikkeling. Het netwerk verschuift op deze manier van ‘sharing’ naar ‘reputation’. Met deze verschuiving neemt ook het gehalte profielinformatie af en het aantal verzamelingen toe. Bij deze verzamelingen ligt de nadruk op het converseren, waar het conserveren vanuit museologisch oogpunt ook centraal zou moeten staan. In sociale netwerken is het gebruikelijk dat al het verzamelde materiaal beschikbaar wordt gesteld. Het toegankelijk maken voor publiek is ook voor musea een centraal punt. Het verschil is dat musea ook nadenken over hoe materiaal bewaard kan worden zodat het langdurig beschikbaar blijft. In de zee van informatie op sociale netwerken is het vrijwel onmogelijk om onderscheid te maken tussen waardevolle informatie en minder 39 http://nform.ca/publications/social‐software‐building‐block (pagina over de bouwstenen van sociale netwerken) 29

waardevolle, of overcomplete informatie. Om te voorkomen dat de servers van de netwerken overbelast raken kan het voor netwerken interessant zijn een systeem te ontwikkelen waarbij een gebruikersprofiel (met content) wordt verwijderd wanneer de gebruiker een bepaalde tijd niet ingelogd heeft. Als dit wordt vergeleken met musea zou het betekenen dat wanneer een depot vol dreigt te raken de collectiestukken die het langst niet opgesteld zijn onvoorwaardelijk worden afgestoten. Dit afstoten gebeurt dan niet door collectiestukken over te dragen aan een andere collectie, maar door collectiestukken definitief te verwijderen. Dit is uiteraard niet wenselijk. Het is daarom belangrijk om op zoek te gaan naar andere manieren om content te filteren en op te slaan. Hierbij is het ook nog van belang te weten wie zeggenschap heeft over de content. Hebben sociale netwerksites rechten over op hun netwerk gepubliceerd materiaal? In hoeverre doen gebruikers afstand van hun recht op het materiaal door het te plaatsen? Een van de grootste netwerksites, Facebook, paste onlangs hun gebruikersvoorwaarden aan waardoor ze alle rechten op geplaatste content 40 overnemen, zelfs na het sluiten van een account. Om het verlies van content te voorkomen is het een noodzaak dat ofwel sociale netwerken professionaliseren op het gebied van verzamelbeleid, of dat een instituut met professionele kennis op dit gebied zich over dit probleem ontfermt. Dit dan vooral in de rol van moderator. Kernwoorden als ‘sharing’ en ‘identity’ moeten worden verbonden aan duurzame collectieontwikkeling om te voorkomen dat een belangrijk nieuw deel van ons erfgoed verloren gaat. Bij sociale netwerken ligt het initiatief tot behoud bij de beheerders van de content. Er is ook nog een grote groep verzamelingen die geheel of gedeeltelijk los staan van sociale netwerken. Deze verzamelingen komen wel voort uit dezelfde behoeftes: de behoefte om identiteit te delen en hier een gesprek over aan te gaan. Het behoud van deze verzamelingen ligt in de handen van de verzamelaars zelf. Ook voor deze verzamelaars geldt dat ze zelf in de hand hebben wat ze bewaren en wat niet. Besluiten ze hun verzameling van het internet af te halen dan hebben ze daar uiteraard het recht toe, maar zijn ze beter geïnformeerd over het belang van hun verzameling, of wordt hun het alternatief geboden hun verzameling op andere wijze te vereeuwigen, dan zullen zij hier misschien anders mee omgaan. Wanneer er op een duurzame manier omgegaan kan worden met verzamelingen op internet ontstaat er een netwerk aan ego‐erfgoed dat voor een groot deel zelfonderhoudend is, wat onder begeleiding wordt onderhouden door de gebruikers. Dit kan buitengewoon interessant zijn als archief of als een interactieve verzameling. Om dit te bewerkstelligen zal er moeten worden geïnvesteerd in het bewustzijn bij verzamelaars. Ook zal er naar een manier moeten worden gezocht om verzamelingen aan elkaar, of aan instanties die kennis hebben van verzamelingen, te koppelen om het verval tegen te gaan. 40 http://www.dutchcowgirls.nl/social/1595 (actualiteitenwebsite) 30

4_Professionele ontwikkeling De ontwikkeling van ego‐erfgoed en andere verzamelingen op internet die in voorgaande hoofdstukken is besproken heeft duidelijke parallellen met de museale praktijk. Toch maken deze collecties geen deel uit van het museale veld en zijn er relatief weinig voorbeelden van interactie tussen beide velden. In dit hoofdstuk wil ik de ontwikkeling bekijken vanuit het museum. Op welke gronden zou het museum zich in het ego‐erfgoed kunnen of moeten mengen? En wat voor prioriteit krijgen zulke activiteiten, worden dit kerntaken of zijprojecten? Om zo snel mogelijk bij de kern van het museum te komen kan de definitie van het museum die de ICOM in 1974 formuleerde worden aangehaald. ‘Een museum is een permanente instelling zonder oogmerk op winst, ten dienste van de gemeenschap en haar ontwikkeling, die toegankelijk is voor het publiek en die de materiële getuigenissen van de mens en zijn omgeving verzamelt, bewaart, onderzoekt, tentoonstelt en hierover 41 informatie verstrekt ten behoeven van studie, opvoeding en vrijetijdsbesteding’. In deze definitie staat de gemeenschap en het publiek centraal. Het museum verzamelt en bewaart hetgeen de gemeenschap produceert. Deze gedachte staat ook centraal in de ‘tweede museumrevolutie’. Na de eerste museumrevolutie, die de invloed van het bestuur van musea naar conservatoren verschoof, ging de macht in de tweede 42 museumrevolutie (vanaf de jaren ’60) naar het publiek. De mogelijkheid om gebruik te maken van deze macht was voor het publiek in deze tijd beperkt. Ook al gingen musea het publiek als kern van hun instelling beschouwen, had het publiek nog niet de middelen waarover ze nu beschikken. Zoals besproken in het hoofdstuk publieksontwikkeling is de opkomst van het internet en sociale media verantwoordelijk voor een exponentiële groei aan persoonlijke verzamelingen en daardoor de democratisering van erfgoed. De vertegenwoordiging van erfgoed gaat daarom verder dan museale presentaties. In persoonlijke collecties deelt het publiek haar eigen erfgoed. In een proces dat gelijk staat aan musealisering geeft het publiek waarde aan zijn eigen objecten, en presenteert deze in zijn eigen ruimte. Om betrokken te blijven bij de ontwikkeling van erfgoed is het daarom van belang dat musea zich ook op het internet gaan vertegenwoordigen. Dit is immers de plek waar het publiek met elkaar in gesprek gaat en dit is waar het publiek haar eigen erfgoed deelt. Door participatie van musea op sociale netwerken verzekeren musea hun positie als bewaarders van persoonlijk, lokaal, nationaal of globaal erfgoed in de toekomst. Deze participatie is niet interessant voor alle musea. Het is voor de verdere uitwerking van belang de musea onder te verdelen in twee groepen. Aan de ene kant zijn er de traditionele musea die de zoals in het hoofdstuk plaatsbepaling omschreven romantische museologie aanhouden. Deze musea gaan uit van de uitstraling van het klassieke museum. Deze musea begeven zich tussen het nostalgische museumbeeld wat het bijna tot Disneyervaringen maakt en een gerespecteerd museum in. Daar tegenover staan musea die de confrontatie aangaan met hun publiek. Deze zijn eerder omschreven als de deconstructivistische (meta)musea. Meta‐ museoloog Arnoud Odding, directeur van het Glasmuseum rekent af met de romantische museologie door te 43 stellen dat Disneyland geloofwaardiger is dan veel musea . Het mengen in verzamelingen op internet ligt daarom dichter bij de activiteiten van de metamusea. 44 45 In Les Lieux de Mémoire tracht Nora het nationaal geheugen van Frankrijk vast te leggen. Dit acht jaar durende onderzoek heeft onze kijk op begrippen als culturele biografie en cultureel geheugen veranderd. Maar waar Nora op zoek moest, ligt het nationaal geheugen nu voor het oprapen. Het is aan musea om deze informatie op te pikken en te gebruiken. Dit kunnen musea doen door zich op internet als kenniscentrum te 41 http://www.zeelandmuseumland.nl/downloads/beleid.pdf (beleidsplan Zeeuwse musea) 42 http://www.muuseum.ee/en/erialane_areng/museoloogiaalane_ki/p_van_mensch_towar/mensch02/ (proefschrift van Peter van Mensch) 43 Interview met Arnoud Odding, afgenomen op 9 mei 2009, zie bijlage I 44 P. Nora (red.), Les Lieux de Mémoire (Gallimard 1984‐1992) 45 N.C.F. van Sas, De metamorfose van Nederland (Amsterdam 2005), p.524 31

profileren en op deze manier als knooppunt te dienen tussen het verleden, het heden en de toekomst. ‘Het museum is een geheugen in dubbele zin: reservoir en werkplaats van het zelfbewustzijn van de gemeenschap. Maar een goed museum weet eerstgenoemde functie in dienst te stellen van de laatste. Meer dan het archief en de bibliotheek, de andere grote reservoirs van kennis en beelden, werkt het museum aan de collectieve toe‐ 46 eigening van ons verleden. Die collectieve toe‐eigening van het verleden schept identiteit, eigenheid.’ Het voordeel met de toe‐eigening van het erfgoed dat op internet gevonden kan worden is dat het zelfonderhoudend is. ‘Het archief of het museum ordent zelf niets. Het is niet meer dan een bewaarplaats. Er moeten mensen aan te pas komen om te selecteren, ordening aan te brengen en een zinvolle presentatie te 47 bewerkstelligen.’ Deze mensen zijn de verzamelaars. Musea hoeven zich niet over registratie, standplaats en dergelijke te bekommeren, ze hoeven alleen kennis te delen op het gebied van verzamelen, behoud en beheer. Door deze kennis toe te passen kunnen verzamelaars zelf voor hun collectie zorgen. 48 Figuur 19: Schema van Kersti Krug Figuur 17 is het schema dat Kersti Krug maakte ten aanzien van museummanagent. Het schema verdeelt museale activiteiten in vier categorieën die verdeeld zijn over twee assen. De eerste as is de bijdrage van een activiteit aan de missie van een museum en de tweede as is de bijdrage aan inkomsten van een museum. Activiteiten die een grote bijdrage leveren aan de missie van het museum, maar geen geld opleveren, of zelfs geld kosten, bevinden zich in de eerste categorie. Activiteiten die zowel geld opleveren als bijdragen aan de missie zijn de tweede categorie. Activiteiten die weinig bijdragen aan de missie maar veel geld op leveren vallen onder de vierde categorie. De derde categorie komt in de museumpraktijk als het goed is niet voor. Door activiteiten te meten aan dit schema kan worden bepaald of ze voor musea interessant zijn. 46 W. Frijhoff, Ordelijk vergeten. Het museum als geheugen van de gemeenschap (Venlo 1992), p.17 47 W. Frijhoff, Ordelijk vergeten. Het museum als geheugen van de gemeenschap (Venlo 1992), p.6 48 K. Krug, Profit or prostitution: portfolio analysis for museum marketing, ‘MPR News 2’ (1992), 2 p.13‐19 32

49 Figuur 20: Schema van Kersti Krug met museale activiteiten Als het ondersteunen van internetcollecties in dit schema wordt geplaatst kan het zich op verschillende plekken bevinden. Allereerst van belang is de eerste as, de bijdrage aan de missie. Hier kunnen persoonlijke verzamelingen hoog scoren. Musea met een plaatsgebonden karakter of musea met een specialistische collectie (bijvoorbeeld het Glasmuseum) kunnen veel expertise vinden op internet. Er zijn op vrijwel alle gebieden kundige verzamelaars op internet, verzamelaars die op sommige gebieden meer vakkennis hebben dan de meeste conservatoren. ‘Zoals de dokter moet leven met de wetenschap dat sommige patiënten op details meer weten dan hij zo moeten musea er mee leren leven dat de kennis bij het publiek op nieuwe 50 manieren ontsloten wordt en dat je daar gebruik van moet maken omdat je anders de aansluiting verliest.’ Het samenwerken met die verzamelaars is dus niet alleen een toevoeging, maar ook een noodzaak. Om het verhaal van een museum zo goed mogelijk te vertellen kunnen persoonlijke verzamelingen een toevoeging zijn. Op de eerste as zouden die dus hoog scoren. Het bijdragen aan verzamelingen op internet staat hierin op een zelfde hoogte als onderzoek en conservering. De tweede as, de kosten of inkomsten die zijn verbonden aan deze activiteit zijn nog nader vorm te geven. Dit hangt af van de mate waarin een museum zich aan het web2.0 bindt, en welke mogelijkheden worden benut. Wil een museum collecties op internet slechts gebruiken als inhoudelijk klankbord bij het ontwikkelen van een tentoonstelling dan staat dit op het gebied van kosten gelijk aan onderzoek, een activiteit die zich in de eerste categorie van figuur 17 bevindt. Wil een museum zich verder binden aan een sociaal netwerk dan doen zich ook mogelijkheden voor om inkomsten te werven. Een mogelijkheid is ruimteverhuur. Ruimteverhuur is een relatief nieuwe museale activiteit en bevindt zich in het schema van Krug in de vierde categorie, een activiteit die veel geld oplevert, maar weinig bijdraagt aan de missie. Als dit begrip van fysieke ruimte wordt vertaald naar abstracte ruimte zouden musea ruimte aan kunnen bieden op sociale netwerken. Dit zou bijvoorbeeld kunnen door een 49 K. Krug, Profit or prostitution: portfolio analysis for museum marketing, ‘MPR News 2’ (1992), 2 p.13‐19 50 http://www.linkedin.com/groupAnswers?viewQuestionAndAnswers=&gid=1160637&discussionID=2849782&split_page=1&goback=.anh_1 160637 (Arnoud Odding in een discussie op LinkedIn) 33

evenement of activiteit te verbinden aan de naam of het domein van een museum. Op deze manier kan het delen van informatie, kennis, meningen, digitale objecten etc. worden gekoppeld aan een instelling met expertise en ervaring, die weer terug kunnen koppelen aan het publiek. Zo kunnen musea zich betrekken in de ontwikkeling van erfgoed en kunnen ze wellicht ook nog iets meepikken van het geld dat in sociale netwerken omgaat door middel van sponsoring en andere tegemoetkomingen. Andere mogelijkheden voor musea om inkomsten te verwerven op internet zijn ook in ontwikkeling. Richard Rinehart, conservator digitale kunst bij 51 het Berkeley Art Museum, geeft zelfs workshops over dit onderwerp. Op deze manier kan het participeren in sociale netwerken en persoonlijke verzamelingen bijdragen aan de missie van een museum én inkomsten genereren. Dit is de tweede categorie in het schema van Krug, die uiteraard het meest wenselijk is. Er zijn verschillende redenen voor musea om zich bezig te houden met persoonlijke verzamelingen en sociale netwerken. Allereerst is het aan het museum om ontwikkelingen in de maatschappij te volgen en te verzamelen. Wanneer een meerderheid van de mensen zich via sociale media uit moeten musea zich geroepen voelen dit te documenteren. Deze activiteiten zijn niet nieuw bij musea, al decennia en zelfs eeuwen lang toont het museum interesse in de maatschappij. Zelfs tot het punt waar het publiek voor de collectie wordt gesteld. 52 ‘In the new museum the observation of the masses has replaced the study of things’ . Het schema van Kersti Krug laat ook zien dat uitwisseling met de verzamelaar op internet past tussen andere kerntaken van het museum. Het publiek toont initiatief en het is aan musea om hierin te participeren, faciliteren en initiëren. 51 http://www.archimuse.com/mw97/mw97work.htm#rinehart (informatie over workshops van Richard Rinehart) 52 J. Appleton, Museums for ‘The People’? (Londen 2001), p.23 34

5_Het museum als bouwsteen in sociale netwerken Om de trend bij het publiek om ego‐erfgoed te delen en de trend bij musea om steeds meer activiteiten buiten de deur en de traditionele kerntaken te doen aan elkaar te koppelen moeten musea zich verdiepen in de plek waar deze ontwikkelingen elkaar ontmoeten. Deze plek is het web. De omgeving schept enkele randvoorwaarden die wanneer musea hier goed mee om gaan kunnen leiden tot een verdieping van de museale praktijk. Een van de belangrijkste randvoorwaarden is de mate van subjectiviteit die aan collecties verbonden is. Zoals in het hoofdstuk publieksontwikkeling besproken is, hebben collecties met een hoog persoonlijk karakter ook een hoge mate van subjectiviteit. Dit gaat in tegen het imago dat veel musea hebben. Het vaak objectieve imago van musea werkt overigens twee kanten op. Aan de ene kant zijn er veel museumbezoekers die een objectief verhaal verwachten voorgeschoteld te krijgen: zij zullen dus alles voor waar aannemen. Aan de andere kant zijn er ook veel musea die graag willen dat bezoekers denken dat ze 53 objectieve kennis delen. Ook al is er een zekere tendens die het woord ‘objectief’ als verkeerd bestempelt (‘er 54 bestaat geen objectieve geschiedenis’ ) neigen musea toch nog veel naar het verzamelen van authenticiteit, in de verwrongen betekenis van ‘echte’ oude objecten. Om zich open te stellen voor persoonlijke verzamelingen moeten musea de machtsverschuiving uit de ‘tweede museumrevolutie’, van de conservator naar het publiek, verder doorvoeren. Door het streven naar een objectieve presentatie los te laten kunnen musea zich beter koppelen aan persoonlijke verzamelingen. Het is uiteraard aan het museum of haar conservatoren om te bepalen in welke mate hun eigen collectie subjectief is, en hoe zich dit tot een specifieke internetverzameling verhoudt. Hierbij kan het helpen om het begrip authenticiteit opnieuw te definiëren, om het begrip objectiviteit te vermijden. ‘Alles wat mensen uit eigen 55 beweging en met overtuiging doen is authentiek’ . Als musea een dergelijke interpretatie van het begrip accepteren, zal de brug tussen het ego‐erfgoed en hun eigen verzameling ook kleiner worden. 56 Figuur 21: Het Hyvesprofiel van het Rijksmuseum 53 J. Appleton, Museums for ‘The People’? (Londen 2001), p.15‐16 54 Interview met Valentijn Byvanck, afgenomen op 11 mei 2009, zie bijlage II 55 Interview met Arnoud Odding, afgenomen op 9 mei 2009, zie bijlage I 56 http://rijksmuseum.hyves.nl/ (Hyvesprofiel van het Rijksmuseum) 35

Een belangrijke vraag is hoe het museum zich op sociale netwerken gaat profileren. Een vrij recente trend bij musea om profielen aan te maken op sociale netwerken maakt het nog geen goede of representatieve bijdrage aan het netwerk of aan het museum. Een goed voorbeeld van hoe het niet moet is de Hyvespagina van het Rijksmuseum. De pagina is vrij voor bezoekers om content op te plaatsen, zonder enige beschrijving of verantwoording. De fotogalerij zit dan ook vol met kunst gemaakt door bezoekers. Uiteraard is dit een leuk initiatief, maar wanneer hierover geen verdere uitleg gegeven wordt is de intentie van het Rijksmuseum niet duidelijk en gaat de mogelijke boodschap verloren. Hetgeen nu op het profiel te zien is, is een ongeorganiseerde verzameling. Bij de zorg die het Rijksmuseum steekt in haar representatie in het museum lijkt dit een vergeten experiment. Er was een inzet tot het mengen met de doelgroep, maar door hier geen duidelijke vorm aan te geven is dit jammerlijk mislukt. Het uitgangspunt voor musea om deel te nemen aan sociale netwerken moet niet zijn het meedoen met een trend, maar het inspelen op een behoefte bij het publiek. Facebook‐oprichter Mark Zuckerberg beaamt deze aanpak. ‘Communities already exist. Instead, think about how you can help that community do what it wants to 57 do.’ In dit geval wil het publiek verzamelen, dus moeten participerende musea het zich ten doel stellen in gesprek te gaan met deze mensen en ze te helpen met verzamelen en het geven van betekenis aan hun verzamelingen. Musea moeten het zich hier in eerste instantie niet ten doel stellen een platform te bieden waar verzamelingen getoond kunnen worden (dit zijn de sociale netwerken al). Uiteraard zou dit (als beschreven in het hoofdstuk duurzame ontwikkeling) kunnen, maar dit is niet de kern. De kern is het observeren, participeren en initiëren. 58 Figuur 22: Basisfuncties musea Deze drie termen zijn te verbinden aan de drie basisfuncties van het museum. Voordat musea toe zijn aan de initiërende fase zullen ze eerst de markt moeten bestuderen. Wat voor verzamelingen zijn er en welke verzamelingen zijn interessant voor onze collectie? Dit kan worden gezien als onderzoek. Door te participeren kunnen musea het gesprek aangaan met andere verzamelaars, en dus communiceren. Het museum profileert zichzelf als verzamelaar door haar eigen collectie te delen en toegankelijk te maken. Op deze manier worden 57 http://www.flickr.com/photos/will‐lion/2595051813/ (citaat van Facebook‐oprichter Mark Zuckerberg) 58 P. van Mensch, schema afkomstig uit Powerpointpresentatie ‘Museum Audience’, 30 januari 2000 36

andere verzamelaars benaderd of aangetrokken, die hun collectie koppelen aan die van het museum. De laatste kerntaak is behoud en beheer. Hier is bij verzamelingen op internet weinig oog voor. Door verzamelaars bewust te maken van het belang van hun bijdrage aan het erfgoed kunnen musea door het delen van kennis omtrent collectieontwikkeling en beheer bijdragen aan het behoud van dit erfgoed. Het is aan musea te bepalen welke combinatie van de basisfuncties voor hen het meest relevant zijn, en welke de gewenste resultaten opleveren. Een voorbeeld waarbij dit al is toegepast is het eerder genoemde Glasmuseum onder leiding van Arnoud Odding. ‘Het Glasmuseum zoekt bewust samenwerking met particulieren. Wij zullen zelfs onze database voor hen openstellen. Onze database wordt er waardevoller door als wij onze database verknopen met die van particulieren. Niet bezit is langer zaligmakend maar vooral het 59 beschikking hebben over... ’ Door het openstellen van de database van het museum voorkomt het museum eenrichtingsverkeer. Het is altijd goed het publiek te betrekken bij een museum, maar krijgt het publiek hier ook iets voor terug? Op deze manier wel. Deze verschuiving van musea als autonome instellingen naar een museum dat deelt, in gesprek gaat met groepen en individuen en daar relaties mee aangaat en haar reputatie op het spel zet om aanwezig te zijn in de maatschappij wordt interessant wanneer dit wordt teruggekoppeld op de bouwstenen van het sociale netwerk. Figuur 23: Bouwstenen van sociale netwerken toegepast op musea Musea kunnen er voor kiezen actief te worden in iedere bouwsteen. Het voorbeeld van het Glasmuseum is een duidelijk voor beeld van een museum dat zich richt op groepen. Het museum deelt kennis met groepen kenners en verzamelaars op het gebied van glas. In het eerder genoemde voorbeeld van Het geheugen van Oost richt het Amsterdams Historisch Museum zich voornamelijk op relaties. Relaties tussen buurtbewoners en relaties van de buurtbewoners met hun buurt. Dit is het verbindende element in het netwerk. Zo zijn er voor iedere bouwsteen voorbeelden te noemen die hier gebruik van maken. Uiteindelijk lopen al deze lijnen naar de kern: identiteit. Deze harmonie tussen beide velden staat open voor nieuw gebruik en interpretatie. Hier liggen nieuwe kansen voor heel veel musea. 59 Interview met Arnoud Odding, afgenomen op 9 mei 2009, zie bijlage I 37

6_Toekomstvisie Om de in vorige hoofdstukken beschreven ontwikkelingen en mogelijkheden optimaal te implementeren lijkt het me goed om in dit hoofdstuk te kijken naar het mogelijke resultaat. Dit wil zeggen het resultaat in de toekomst. Hierin worden de tussenstappen, de ongemakkelijke eerste ontmoetingen tussen museum en ego‐ verzamelaar overgeslagen en ligt de nadruk op het resultaat. Een resultaat dat ook wordt beschreven in ‘Het gedroomde museum’. ‘De uitdaging van het Gedroomde Museum is de rol van het museum in de netwerksamenleving te definiëren. In die definitie is het museum niet langer de bevestiger van 'gestolde waarheden' maar een vrijplaats voor de interpretatie van informatie. Een plek waar culturele en wetenschappelijke inzichten worden gegenereerd, gepresenteerd en publiekelijk ter discussie gesteld. Wil het museum een voor toekomstige generaties relevante instelling blijven, dan moet het zijn plek opnieuw veroveren in het permanent wijzigende, maatschappelijke netwerk. Finaal gaat het er om de zekerheden van kunst, cultuur, wetenschap en al ons andere weten op de ontleedtafel te leggen. Niet om die zekerheden per se te ontmaskeren maar wel om ze nog eens goed de maat te nemen. In het Gedroomde Museum wordt geen antwoord geaccepteerd als er geen nieuwe vragen aan verbonden zijn. Evenzeer als tentoonstellingsruimte is het Gedroomde Museum laboratorium, studio, atelier, processor en polemisch brandpunt. In het Gedroomde Museum gaat het om presentatie, analyse, debat en plezier. En dat leidt tot interpretatie en uiteindelijk een nieuwe relevantie voor musea. Het museum als denktank voor wetenschappers, kunstenaars, filosofen en natuurlijk 't gemeen publiek; een plek waar iedereen 60 een twijfelachtige rol kan spelen. ’ ‘Het gedroomde museum’ beschrijft een deconstructivistisch (meta)museum. Een museum dat zichzelf zo ver ter discussie stelt dat het haar eigen bestaansrecht bekritiseert en verandert in het instituut dat het wel wil zijn. Wat dit museum wil zijn is een ontmoetingsplek. Een plek waar gedachten, meningen, verzamelingen en identiteiten elkaar ontmoeten. Om in deze positie te komen past het museum haar activiteiten en idealen aan die van het publiek. Door te versmelten met de netwerksamenleving laat het museum een oude waarde helemaal achter zich: de (eveneens gedroomde) objectiviteit. 60 http://www.odd.nl/odd/uploaded/project/58/file1/gedroomd.pdf (artikel ‘Het gedroomde museum’ door Arnoud Odding) 38

Museum Objectiviteit Maatschappij Figuur 24: Oude situatie Museum Maatschappij Figuur 25: Nieuwe situatie ‘Musea moeten grenzen opzoeken. Geen objectiviteit claimen als je weet dat deze niet bestaat, 61 geloofwaardigheid spaarzaam op het spel zetten […]’ deze nuance tussen objectiviteit en geloofwaardigheid kan doorslaggevend zijn in het nieuwe museum. Het museum wil nog altijd het imago behouden van een kenniscentrum, want dit is en blijft het ook. Het feit dat het museum een kenniscentrum is maakt het voor het publiek interessant. Waarom delen mensen hun erfgoed met een museum en waarom gaan ze hier over in gesprek? Omdat het publiek iets hoopt te leren en bij te dragen. Door de nieuwe positie van het museum ten opzichte van haar publiek voelt dit publiek zich ook betrokken bij de ontwikkeling van erfgoed. Het publiek denkt mee en deelt mee. Op deze manier ontstaat er een alternatieve social inclusion. Niet langer hoeven musea buiten hun kerntaken om op zoek te gaan naar nieuwe doelgroepen om hun verhalen aan te vertellen, maar het museum begeeft zich structureel in de doelgroepen en is hier een moderator in het vertellen van verhalen. Het zijn niet alleen meer verhalen van het museum, het zijn ook de verhalen van het publiek. In het nieuwe museum moet niet alleen het museum als plek ter discussie staan, maar ook de interne en externe activiteiten en prioriteiten van het museum. Wat is de kern van de collectie van een museum, en in hoeverre komt deze collectie overeen met andere collecties? Wat willen we nu eigenlijk bewaren, en welke verhalen willen we een plaats geven? Welke plaats heeft erfgoed in de toekomst, en in de ontwikkelingen die er in deze toekomst plaats zullen vinden? Hoe gaan musea om met het feit dat ons grootste museum, de aarde zelf, onvermijdelijk ten onder zal gaan? Welk erfgoed nemen wij mee als wij (of wat de evolutie dan ook van ons maakt) de aarde moeten verlaten? Al deze overwegingen zullen een plaats moeten krijgen in het museum van de toekomst. Het museum stelt zich immers ten doel erfgoed te bewaren voor komende generaties. Het is dus aan musea om na te denken over dit behoud met oog op de verre toekomst. Dus hoe zou het nieuwe museum er uit kunnen zien? Het nieuwe museum is een gecentraliseerd erfgoedorgaan dat als een overheid verantwoordelijkheid draagt voor het erfgoed. Binnen dit orgaan zijn er verschillende afdelingen en kerntaken. Het museum is het themagerichte uitgangspunt overstegen en richt zich in plaats daarvan uitsluitend op doelgroepen. Het museum is samen met deze groepen verantwoordelijk voor het erfgoed van deze groep. Het museum biedt 61 Interview met Valentijn Byvanck, afgenomen op 11 mei 2009, zie bijlage II 39

advies, ondersteuning en gereedschappen voor verzamelaars, participanten en andere betrokkenen. Als beheerder van het lokale, regionale, nationale of globale erfgoed heeft het museum haar door de samenleving gekozen conservatoren. Deze conservatoren zorgen dat er bewaard wordt wat het publiek vindt dat er bewaard moet worden. Door samen te werken met netwerkbeheerders, bedrijven en andere instanties is het museum een financieel onafhankelijk instituut geworden. Door deze financiële onafhankelijkheid stellen musea zich in staat erfgoed optimaal te verzorgen. Zowel materieel als immaterieel erfgoed floreert in verschillende tentoonstellingsruimtes die beheerd worden door musea. Hier worden tentoonstellingen georganiseerd door museumprofessionals als wel door andere (gekozen) verzamelaars. Het nieuwe museum draait om het delen van kennis, ervaringen, meningen en vooral identiteit. Een identiteit die wij na willen laten aan onze nazaten. 40

Conclusie In de inleiding constateerde ik twee ontwikkelingen. De eerste ontwikkeling is die van een maatschappij die steeds intensiever gebruikt maakt van het internet. Nederland bestaat voor 82,9% uit internetgebruikers. De activiteiten van deze gebruikers vallen uiteen in verschillende categorieën. Een categorie is sterk in opkomst, het sociale netwerken. Gebruikers van deze netwerken zijn hier zo actief in dat ze (bewust of onbewust) verder gaan dan het delen van profielinformatie en autobiografisch aan het verzamelen zijn. De mate van professionaliteit van deze verzamelingen loopt uiteen van goed onderhouden dagboeken tot volledig doordachte tentoonstellingen. Door op deze manier bezig te zijn met betekenisgeving aan objecten, verhalen, herinneringen of meningen krijgen de verzamelingen een karakter dat sterk op dat van museale collecties lijkt. Al deze verzamelingen samen vormen bijzonder collectief geheugen en een collectieve identiteit. Het behoud van collectief geheugen en collectieve identiteit is een van de kerntaken van musea. Om aan te kunnen sluiten op dit nieuwe erfgoed zullen veel musea wel eerst van houding moeten veranderen. Verzamelingen op internet bestaan niet uit het soort authentieke objecten waar musea zich gewoonlijk mee willen associëren. Ook hebben de verzamelingen een hoog subjectief gehalte, een subjectiviteit die in musea vaak wordt vermeden. Om aan te kunnen sluiten moeten musea meer gaan denken vanuit het publiek dan vanuit objecten. Het doel is het vertellen van een verhaal of liever nog het in gesprek gaan over een verhaal, en het object is daar een slechts middel voor. Op dit gebied vallen musea in twee groepen uiteen. De eerste groep, de romantische musea, leggen hun focus op het object en gaan uit van begrippen als historische sensatie en authenticiteitsbeleving. Deze groep gelooft (vaak succesvol) in de aantrekkingskracht die ‘echte’ objecten op het publiek hebben. De tweede groep, de deconstructivistische (meta)musea, zien het museum als een plek waar erfgoed, identiteit en het museum zelf ter discussie moeten staan. Deze musea bewegen zich bewust richting het publiek. Dit is dan ook de groep die succesvol zou kunnen participeren in sociale netwerken en collecties op internet. Door middel van deze participatie kunnen musea de verzamelaars handvatten aanbieden voor het behoud en het belang van het behoud van hun collecties, dit aspect is bij de verzamelingen over het algemeen onderontwikkeld. Daarnaast kunnen musea door te communiceren met verzamelaars die een zelfde aandachtsgebied hebben hun eigen kennis delen en kennis van de verzamelaars gebruiken in hun eigen praktijk. 62 Figuur 26: Opbouw sociale netwerken 62 http://nform.ca/publications/social‐software‐building‐block (pagina over de bouwstenen van sociale netwerken) 41

Als de kerneigenschappen van sociale netwerken worden vergeleken met die van de metamusea blijkt dat er veel overeenkomsten en aansluitingpunten zijn. Vanuit de kern, identiteit, heeft ieder sociaal netwerk haar eigen aandachtspunten. Al deze aandachtspunten kunnen bij participatie van musea van belang zijn. Het museum gaat in gesprek met een groep, voor een tandenstokermuseum zou dit bijvoorbeeld een groep verzamelaars of kenners van tandenstokers zijn. Het museum deelt kennis met deze groep en gaat ermee in gesprek. Door relaties aan te gaan met de verzamelaars zet het museum haar reputatie op het spel om beter aanwezig te zijn in de maatschappij. Deze aanwezigheid stelt musea in staat om aansluiting te houden met het publiek en haar identiteit. Deze ontwikkeling zal het metamuseum in de toekomst van vorm doen veranderen. Het concept dat ten grondslag ligt aan het museum is niet meer hetzelfde als dat waarmee musea ooit begonnen. Het gaat niet meer om het tonen van schatten en rariteiten, deze wereld is slechts een paar muisklikken van ons verwijderd. Het gaat om het museum dat onderdeel is van de maatschappij. Het museum dat zich ten doel stelt onderzoeker, verzamelaar en bewaarder te zijn van identiteit en erfgoed. 42

Literatuurlijst Literatuur Adams, D., The hitchhikers guide to the galaxy (Londen 1979) Appleton, J., Museums for ‘The People’? (Londen 2001) Baudrillard, J., Simulacra and Simulation, (The University of Michigan 1994) Cameron, D., The Museum, a Temple or the Forum, ‘Reinventing the Museum’ (Oxford 2004) Frijhoff, W., Ordelijk vergeten. Het museum als geheugen van de gemeenschap (Venlo 1992) Krug, K., Profit or prostitution: portfolio analysis for museum marketing, ‘MPR News 2’ (1992), 2 Laarse, R. van der (red), Bezeten van vroeger (Amsterdam 2005) Lowenthal, D., The past is a foreign country (Cambridge 1985) Mensch, P. van, Methodological museology; or, towards a theory of museum practice, ‘Objects of Knowledge’ (Londen 1990) Mensch, P. van, uit de reader Theorie van het verzamelen (Reinwardt Academie Amsterdam 2003) Nora, P. (red.), Les Lieux de Mémoire (Gallimard 1984‐1992) Sas, N.C.F. van, De metamorfose van Nederland (Amsterdam 2005) Shirky, C., Here comes everybody (New York 2008) Stam, D., The Informed Muse: the implications of “the New Museology” for museumpractice, ‘Museum Management and Curatorship 12’ (1993), 2 Websites http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_social_networking_websites http://fulloffolly.hyves.nl/ http://museumtwo.blogspot.com/ http://nform.ca/publications/social‐software‐building‐block http://pewresearch.org/assets/publications/921‐1.gif http://rijksmuseum.hyves.nl/ http://wefeelfine.org/ 43

http://thewhalehunt.org http://www.archimuse.com/mw97/mw97work.htm#rinehart http://www.as‐found.net http://www.brooklynmuseum.org/opencollection/tag_game/start.php http://www.cbs.nl/NR/rdonlyres/05589669‐0AF3‐46F0‐A465‐12233AC9C943/0/2003k4b15p012art.pdf http://www.dutchcowgirls.nl/social/1595 http://www.flickr.com/photos/balakov/sets/72157602602191858/ http://www.flickr.com/photos/will‐lion/2595051813/ http://www.geheugenvanoost.nl/ http://www.geheugenvannederland.nl/ http://www.guardian.co.uk/education/2009/mar/25/primary‐schools‐twitter‐curriculum http://www.internetworldstats.com/stats.htm http://www.linkedin.com/groupAnswers?viewQuestionAndAnswers=&gid=1160637&discussionID=2849782&s plit_page=1&goback=.anh_1160637 http://www.memoryarchive.org http://www.muuseum.ee/en/erialane_areng/museoloogiaalane_ki/p_van_mensch_towar/mensch02/ http://www.odd.nl/odd/uploaded/project/58/file1/gedroomd.pdf http://www.rechthoek.nl/ http://www.slideshare.net/neilperkin/harnessing‐the‐power‐of‐online‐communities‐presentation http://www.ted.com http://www.xenu.net/ http://www.youtube.com/t/fact_sheet http://www.youtube.com/watch?v=MChlT0GvFPM http://www.youtube.com/watch?v=qiP79vYsfbo http://www.zeelandmuseumland.nl/downloads/beleid.pdf 44

Geïnterviewde personen Byvanck, V., 11 mei 2009 Odding, A., 9 mei 2009 Andere bronnen Mensch, P. van, oratie Erfgoedarena, 18 maart 2009 Mensch, P. van, schema afkomstig uit Powerpointpresentatie ‘Museum Audience’, 30 januari 2000 Illustratie titelblad: http://datamining.typepad.com/gallery/blogosphere‐hi‐res1‐scale1.png 45

Bijlage I: Interview met Arnoud Odding Dit korte interview is afgenomen op 9 mei 2009. Het doel van het interview was het vragen van de mening van een professional ten opzichte van enkele aspecten mijn onderzoek. Hoe denken professionals over deze onderwerpen, en sluiten deze aan bij hetgeen de professional zich ook mee bezig houdt? Veel musea zijn ontstaan uit persoonlijke verzamelingen. Gebruikers/bezoekers leggen tegenwoordig zelf in toenemende mate (op internet) persoonlijke verzamelingen aan. 1. Vindt u dat musea een rol moeten hebben in de ontwikkeling van zulke individuele collecties op internet? Zo ja, welke rol en hoe kan dat worden vormgegeven? Voor musea biedt de particuliere verzamelaar enorme kansen. Als je als museum de ambitie hebt om een netwerkinstelling te zijn en een knooppunt in het netwerk van, bijvoorbeeld, glasliefhebbers, dan zijn die particuliere collecties bijzonder interessant. Het glasmuseum zoekt bewust samenwerking met deze particulieren. Wij zullen zelfs onze database voor hen openstellen. Onze database wordt er waardevoller door als wij onze database verknopen met die van particulieren. Niet bezit is langer zaligmakend maar vooral het beschikking hebben over... 2. Is er een wezenlijk onderscheid te maken tussen de verzamelingen van objecten zoals in museale collecties en de genoemde online verzamelingen? Waarin uit zich dat? Vraagt dat van musea een andere benaderingswijze en verandert daardoor de toekomst van musea? Die collecties verschaffen vooral een bredere context aan de eigen collectie. De broertjes en zusjes van de objecten die je zelf in de collectie hebt. En dat het musea wezenlijk zal veranderen lijkt me een understatement. Hoe is moeilijk te zeggen, dat zal op vele manieren gebeuren. Bezoekers die je "eigen collecties" laat samen stellen uit je eigen collectie en uit die van particulieren. Sites als delicious. Het museum is op het internet op zijn best (en dat bedoel ik positief) een facilitator en een moderator. 3. In hoeverre vindt u een persoonlijk weblog, al dan niet in combinatie met een online verzameling foto’s en/of video’s, meer of minder authentiek dan een eeuwen geleden gemusealiseerde memoires en waarom vindt u dat? Zucht, authentiek wat is dat ook alweer. Zo'n modewoord dat je de suggestie geeft dat je dichter bij een vermoede waarheid komt? Alles wat mensen uit eigen beweging en met overtuiging doen is authentiek. 4. Mogen musea (hun) objectiviteit en geloofwaardigheid ondergeschikt maken aan bijvoorbeeld de ‘belevingswaarde’ om een beter verhaal te kunnen vertellen? Objectiviteit bestaat niet. Echt niet! Alleen een discours van wetenschappers die elkaar menen te begrijpen en een aantal afspraken hebben gemaakt hoe ze de werkelijkheid wensen te interpreteren. Het is altijd een keuze en iedere keuze is subjectief. Het gaat er alleen om welke subjectieve keuze waardevol of relevant is voor een bepaalde groep mensen in een bepaalde tijd. Ennuh, Disneyland is geloofwaardiger dan veel musea. 5. Weegt in de huidige museumpraktijk de inbreng van het publiek zwaarder dan de feitelijke (wetenschappelijke) kennis omtrent de collectie? Hoe zou dit zich tot elkaar moeten verhouden? De wetenschap dient zich bezig te houden met de vraag welke vragen relevant zijn voor het publiek in het hier en nu. Ze kunnen hun eigen vermeende objectiviteiten blijven nastreven en dat is prima, maar als het publiek zich van hen afkeert dan moeten ze niet verbaasd zijn. Voor mij draait alles om de vraag wat relevant is en voor wie. Relevant voor de wetenschap? Relevant voor het algemene publiek? Relevant voor verzamelaars? Relevant voor de politiek? Voor nieuwe Nederlanders? Voor vormgevers? 46

Bijlage II: Interview met Valentijn Byvanck Dit korte interview is afgenomen op 11 mei 2009. Het doel van het interview was het vragen van de mening van een professional ten opzichte van enkele aspecten mijn onderzoek. Hoe denken professionals over deze onderwerpen, en sluiten deze aan bij hetgeen de professional zich ook mee bezig houdt? Veel musea zijn ontstaan uit persoonlijke verzamelingen. Gebruikers/bezoekers leggen tegenwoordig zelf in toenemende mate (op internet) persoonlijke verzamelingen aan. 1. Vindt u dat musea een rol moeten hebben in de ontwikkeling van zulke individuele collecties op internet? Zo ja, welke rol en hoe kan dat worden vormgegeven? Wat verstaat u onder een Internet collectie? Musea moeten alle collecties in de gaten houden, maar invloed uitoefenen? Het lijkt me dat ze beter iedereen vrij kunnen laten verzamelen, dan weten ze wat er speelt. 2. Is er een wezenlijk onderscheid te maken tussen de verzamelingen van objecten zoals in museale collecties en de genoemde online verzamelingen? Waarin uit zich dat? Vraagt dat van musea een andere benaderingswijze en verandert daardoor de toekomst van musea? zie hierboven 3. In hoeverre vindt u een persoonlijk weblog, al dan niet in combinatie met een online verzameling foto’s en/of video’s, meer of minder authentiek dan een eeuwen geleden gemusealiseerde memoires en waarom vindt u dat? Ik vind dat een moderne memoire en fotoboek en zie dus alleen onderscheid in medium. 4. Mogen musea (hun) objectiviteit en geloofwaardigheid ondergeschikt maken aan bijvoorbeeld de ‘belevingswaarde’ om een beter verhaal te kunnen vertellen? Musea moeten hierin grenzen opzoeken. Geen objectiviteit claimen als je weet dat deze niet bestaat, geloofwaardigheid spaarzaam op het spel zetten, en ook zelden vragen aan de bezoeker om te geloven als je niet het verhaal verschaft dat hem kan doen geloven. 5. Weegt in de huidige museumpraktijk de inbreng van het publiek zwaarder dan de feitelijke (wetenschappelijke) kennis omtrent de collectie? Hoe zou dit zich tot elkaar moeten verhouden? Ik geloof dat u een wat ouderwetse tegenstelling tussen museum/wetenschap/objectiviteit en publiek/memoire/subjectiviteit hanteert. De gebieden lopen door elkaar, en de term objectiviteit helpt hier niet (er bestaat geen objectieve geschiedenis). 47

Bijlage III: Scriptievoorstel Toen ik mijn voorstel schreef was ik van plan een concept te schrijven voor een website gericht op autobiografisch verzamelen. In de vroege stadia van mijn onderzoek kwam ik er al achter dat dit soort websites al veel bestaan. Ook al hebben weinig van deze websites een bewuste link met de museologie zijn ze buitengewoon interessant voor musea. Daarom heb ik er voor gekozen deze ontwikkeling te onderzoeken, in plaats van het maken van een eigen product. Het idee achter de scriptie is wel hetzelfde gebleven. Inleiding: Ik ben een museum. De herinneringen die ik bij me draag vertellen verhalen over de tijd waarin ik leef. Door deze herinneringen vast te leggen en te archiveren kan ik mijn identiteit vereeuwigen, en verander ik in een autobiografische collectie. Dit uitgangspunt speelt in op de behoefte van de moderne mens om zijn identiteit te delen met anderen. Online profielen, forums en communities zoals Hyves, Facebook, Second Life en dergelijke zorgen ervoor dat iedereen steeds meer informatie (over zichzelf) kan delen. Als bijna volledig museoloog zie ik in deze ontwikkeling een kans om de herinneringen van een generatie te archiveren, zonder enige interventie van musea. Door een applicatie toe te voegen aan een online programma als Google Maps, of door een geheel nieuwe website te creëren, zouden mensen met behulp van een persoonlijk profiel de wereld in kunnen vullen met hun eigen herinneringen, gekoppeld aan een specifieke plek. Compleet met beeldmateriaal, bijschriften, muziek of wat die herinnering ook zo bijzonder maakt. Zo ontstaan er collectieve ‘Lieux de Mémoires’ die mensen kunnen bezichtigen, en waar ze zelf aan kunnen bijdragen. De keuze voor het uitwerken van een bestaande applicatie of het maken van een nieuwe website zal in het vooronderzoek worden gemaakt op basis van vergaarde kennis. Dit voorstel staat in contact met verschillende onderdelen van de theoretische museologie. Een leidende draad in het voorstel is het proces van musealiseren: het toekennen van waarde aan in dit geval herinneringen en er voor kiezen deze te bewaren. Deze toekenning is een afweging die in mijn scriptie ook besproken zal worden. Volgend op de musealisering is de vraag op welke manier je al wat gemusealiseerd is mag gebruiken. Welke rol spelen musea hier (nog) in, en wat maakt iets tot een museale collectie? Sinds het internet naar het zogeheten ‘2.0’ is overgegaan zijn de mogelijkheden zo uitgebreid geworden dat vrijwel iedereen ergens een profiel heeft. Het resultaat is dat er overal nieuwe soorten verzamelingen ontstaan. Hoe ver ligt een weblog of een foto‐ of videojournaal van een egodocument? En hoe ver ligt een verzameling herinneringen van een museale collectie? De trend van nieuwe verzamelingen op internet heeft in stijgende mate invloed op het verzamelen an sich. Zoals Pierce in On Collecting verklaard, heeft wat er nu veel verzameld wordt invloed op onze kijk op wat er van het verleden verzameld moet worden. Deze gegevens met elkaar verbindend kan er dus gesteld worden dat er een sterke democratisering is van het toekennen van waarde. Met mijn website kan ik inspelen op deze ontwikkeling en kan ik bijdragen aan de kwaliteitshandhaving van verzamelingen. Doelstelling: Met dit project wil ik de drempel van museologie verlagen door mensen op een interactieve manier bewust te maken van hun eigen museologische waarde. 48

Vraagstelling: Hoofdvraag: In hoeverre kan ik het beginsel leggen voor een interactieve manier van autobiografisch verzamelen? Deelvragen:  In hoeverre bestaat er al een dergelijke applicatie/website?  Welke opties moet de applicatie/website bieden?  Hoe kunnen deze opties worden vormgegeven?  Hoe verhoudt deze community zich tot het proces van musealisering?  Welke resultaten levert een dergelijke community op?  Welke ethische vraagstukken levert een dergelijke verzameling op? Methodologie: Dit onderzoek bestaat voornamelijk uit theoretische onderdelen. Het maken van een webapplicatie is niet mijn vakgebied, en hier zal ik mij dus ook niet aan wagen. Het uitgangspunt is het leggen van een basis voor een dergelijk project, waarna het eigenlijk alleen nog maar gemaakt hoeft te worden. Ik zal me dus voornamelijk richten op de onderliggende conceptuele theorie. Hierbij zal ik alle onderdelen op een museologische, maar ook op een commerciële manier benaderen en overwegen. Het vooronderzoek voor deze scriptie zal voornamelijk bestaan uit het bestuderen van bestaande applicaties en projecten. Hierover verwacht ik weinig in boeken te vinden, omdat het onderzoek gebaseerd zal zijn op vrij nieuwe ontwikkelingen. In plaats daarvan zal ik waarschijnlijk een internetonderzoek als uitgangspunt nemen. Op theoretisch gebied zal ik mij inlezen in de mooiste neusjes van de beste zalm, die als handvatten zullen dienen bij het overreden van de inhoud. In de keuze van literatuur zal ik mij laten adviseren door kenners op het gebied van theoretische museologie, nieuw erfgoed en e‐cultuur. Op praktisch, uitvoerbaar gebied zal ik de kansen, bedreigingen, mogelijkheden en onmogelijkheden voor een website/applicatie onderzoeken doormiddel van een interview met Nick Koning. Deze geeft les aan de kunstacademie St. Joost in Breda als leraar Interaction Design, en profileert zich daarnaast als Media Designer Deluxe. Nick Koning heeft veel kennis van internetontwikkelingen en veel ervaring met het maken van websites. 49

Identiteit3.0

by Erfgoed 2.0 on Feb 21, 2010

Accessibility

Categories

Tags

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 4

Statistics

Identiteit3.0 — Document Transcript