Bachelorscriptie n. de groot

1,811 views
1,628 views

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
1,811
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
2
Actions
Shares
0
Downloads
15
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Bachelorscriptie n. de groot

  1. 1. Reinwardt Academie Amsterdam Bachelorscriptie Cultureel Erfgoed DE CORRELATIE TUSSEN DIGITAAL EN FYSIEK Een zoektocht naar de optimalisering van de wisselwerking tussen het digitale en het fysieke museumAuteur Noortje de GrootEmail n_de_groot@hotmail.comBegeleider Simone StoltzStudentnummer 100610221Datum 22 januari 2013
  2. 2. SAMENVATTINGBij onderzoek naar de correlatie tussen het fysieke en digitale museum zijn er een aantalzaken die van belang zijn. Als de wisselwerking tussen het fysieke en digitale museum goedwerkt worden beide geoptimaliseerd voor bezoekers. Uit het onderzoek bleek dat het digitalemuseum het fysieke kan versterken door een goede digitale post-visit ervaring te creëren. Depost-visit ervaring vind plaats na afloop van het fysieke museumbezoek. Hierdoor voelt debezoeker zich langer verbonden met het museum. Daarnaast wordt door eenuitgebalanceerde post-visit ervaring herhaalbezoeken gestimuleerd.Uit het onderzoek resulteerde dat het voor de toekomst van het digitale museum belangrijk isdat deze een hechte verbinding aangaat met onderwijsinstellingen. Omdat op scholen op ditmoment, en in de toekomst, digitale educatie plaatsvindt zou het gemakkelijk zijn om hetdigitale museum hierin te integreren. Niet alleen wordt er dan bij een ‘jongere doelgroep’interesse opgewekt om eventueel naar het museum te gaan, het museum vervult ook zijnfunctie in het overdragen van kennis. De waardering van educatie in het digitale museum ligterg hoog.Om een gelijke waardering te genereren voor zowel het digitale als fysieke museum is hetefficiënt als men in het digitale museum hetzelfde kan verwachten als in het fysieke museum.Dit betekent dat de routing en de ‘look en feel’ van een tentoonstelling synchroon zijn aanelkaar. Dit was een belangrijke conclusie die uit het onderzoek werd getrokken.Tot slot werd er geconcludeerd dat de sociale media platformen van musea geoptimaliseerdkunnen worden door een gemeenschap te creëren waardoor er meer interactie plaatsvindt.Omdat de drempel voor bezoekers zo lager komt te liggen, zullen deze sneller het digitalemuseum bezoeken. Hierdoor kan de digitale museumervaring versterkt worden en daardoorook de post-visit ervaring. Dit resulteert in een versterkte fysieke museumervaring.
  3. 3. SUMMARYThere are a few important matters when researching the correlation between the physicaland the digital museum. If the interaction between the physical and the digital museum iswell thought through it enhances both the digital as well as the physical visitor experience.During the research it became apparent that the digital museum can enhance the physicalmuseum by creating a positive digital post-visit experience. The post-visit experience takesplace after visiting the physical museum. By creating a well-balanced, stimulating andchallenging post visit the visitor will feel a stronger bond with the museum and is more likelyto repeat visit.The research revealed that it is important for the digital museum to create strong liaisons withschools. As digital education is and in the future will be increasingly implemented in schoolslearning programs it seems easy to implement the digital museum. By this you not only sparkinterest among the young to visit a museum but the museum also makes its role as aknowledge institute more valid. There is a high level of appreciation for the educational valueof the digital museum.To generate equal appreciation for both the digital as well as the physical museum it isefficient if one can expect a similar experience in both. As a consequence this means thatthe routing as well as look and feel of an exhibition are synchronized. This was an importantoutcome of the research.Finally it was concluded that the museums social media platforms are optimized whencreating a community in which interaction takes place. As a result it will become easier for avisitor to take a step inside the digital museum which will result in an enforcement of thedigital museum and therefor the post visit. This will result in an enhanced physical museumexperience.
  4. 4. VOORWOORDDeze scriptie is geschreven in het kader van het afronden van de bachelor Cultureel Erfgoedaan de Reinwardt Academie te Amsterdam. Cultureel Erfgoed is gericht op het opleiden vanerfgoedprofessionals in de breedste zin van het woord. De scriptie is het resultaat van eenonderzoek dat verricht is in de periode van september 2012 tot en met januari 2013. Ik wilgraag mijn scriptiebegeleider vanuit de Reinwardt Academie, Simone Stoltz, bedanken voorhaar feedback en ondersteuning in deze periode. Daarnaast wil ik mijn medestudentenThomas Coenraadts en Eva de Kievit bedanken voor hun prettige samenwerking deafgelopen jaren tijdens mijn studie. Ook wil ik Ashkan Mortezapour bedanken omdat hij mij indeze periode extra heeft gemotiveerd om door te zetten. Daarnaast wil ik mijn familie,vrienden en Sander bedanken. Door het onderzoek ben ik bevestigd in mijn keuze om mij teblijven verdiepen in de wisselwerking tussen het digitale en fysieke museum. Ik heb hetonderzoek met veel plezier uitgevoerd en heb het soms als een stressvolle maar uiteindelijkals een mooie periode ervaren.Veel plezier en inspiratie toegewenst bij het lezen van deze thesis.Noortje de Groot, januari 2013
  5. 5. INHOUDSOPGAVE1. INLEIDING _______________________________________________________________ 1 1.1 AANLEIDING ___________________________________________________________ 1 1.2 PROBLEEM- EN VRAAGSTELLING ___________________________________________ 2 1.3 DOEL EN RELEVANTIE ___________________________________________________ 3 1.4 METHODEN VAN ONDERZOEK_____________________________________________ 5 1.4.1 LITERATUURONDERZOEK _____________________________________________ 5 1.4.2 OBSERVATIES ______________________________________________________ 6 1.4.3 EXPERIMENTEEL ONDERZOEK__________________________________________ 6 1.4.4 INTERVIEWS _______________________________________________________ 72. HUIDIGE SITUATIE _________________________________________________________ 83. DE MUSEUMERVARING ____________________________________________________ 9 3.1 PRE-VISIT EN POST-VISIT ________________________________________________ 11 3.1.1 PRE-VISIT _________________________________________________________ 11 3.1.2 POST-VISIT ________________________________________________________ 12 3.1.3 DE ERVARING – NADER TOEGELICHT ___________________________________ 12 3.2 HET POST-MUSEUM____________________________________________________ 14 3.3 WAARDEN ___________________________________________________________ 154. DE FYSIEKE MUSEUMERVARING ____________________________________________ 16 4.1 OBSERVATIES IN HET FYSIEKE MUSEUM ____________________________________ 16 4.1.2 ANALYSE VAN OBSERVATIES __________________________________________ 17 4.1.3 EXPERIMENTEEL ONDERZOEK: FYSIEKE MUSEUM _________________________ 205. DE DIGITALE MUSEUMERVARING ___________________________________________ 25 5.1 OBSERVATIES IN HET DIGITALE MUSEUM ___________________________________ 26 5.1.1 ANALYSE VAN OBSERVATIES __________________________________________ 27 5.1.2 EXPERIMENTEEL ONDERZOEK: DIGITALE MUSEUM ________________________ 31 5.2 INTERACTIE __________________________________________________________ 366. DIGITAAL VS FYSIEK ______________________________________________________ 39 6.1 DISCUSSIE ____________________________________________________________ 40
  6. 6. 7. NIEUWE INITIATIEVEN UITGELICHT | TOEKOMSTVISIE ___________________________ 45 7.1 FUNCTIE DIGITALE MUSEUMCURATOR _____________________________________ 45 7.2 RIJKSSTUDIO__________________________________________________________ 46 7.3 GOOGLE ART PROJECT __________________________________________________ 47 7.4 WEB 3.0 _____________________________________________________________ 488. CONCLUSIE _____________________________________________________________ 51 8.1 AANBEVELINGEN ______________________________________________________ 57 8.2 REFLECTIE ____________________________________________________________ 589. BRONNEN ______________________________________________________________ 60AFBEELDINGEN ____________________________________________________________ 63BIJLAGEN _________________________________________________________________ 65 Bijlage 1 – Observatieschema’s __________________________________________ 66 Bijlage 2 – Screenshots Jing _____________________________________________ 67 Bijlage 3 – Uitgewerkte observaties _______________________________________ 70 Bijlage 4 – Vraagstelling experimenteel onderzoek ___________________________ 72 Bijlage 5 – Gedragsprofielen ____________________________________________ 81 Bijlage 6 – Interviews __________________________________________________ 82 Bijlage 7 – Web 3.0 ____________________________________________________ 86
  7. 7. 1. INLEIDINGIn dit hoofdstuk wordt er een introductie geboden in het onderwerp van deze scriptie. Er zalbeschreven worden wat de aanleiding van dit onderzoek is en wat de onderzoeksvraag is.Om deze te beantwoorden zijn er deelvragen opgesteld die ook beschreven zijn in komendhoofdstuk. Daarnaast worden ook het doel van het onderzoek en de relevantie hiervanvermeld. Afsluitend worden de structuur en de methoden van onderzoek beschreven.1.1 AANLEIDINGIn de periode van september 2010 tot februari 2011 liep ik stage bij het Nederlands Instituutvoor Mediakunst. Hier kwam ik voor het eerst in aanraking met het digitaliseringproces endigitale platformen in de culturele sector. Ik stond tijdens deze stage stil bij de ervaringen diebezoekers online beleven en de grensvervaging tussen de fysieke en digitale wereld.Daarnaast zag ik hier direct hoe objecten letterlijk gedigitaliseerd werden. Na deze stage benik de ontwikkelingen rondom digitalisering, nieuwe initiatieven en projecten rondom ditonderwerp en de digitale musea in de gaten blijven houden. Toen ik begon met nadenkenover een onderwerp voor mijn afstudeeropdracht wist ik vrijwel meteen dat ik iets wildeonderzoeken dat te maken had met de ontwikkelingen rondom digitale musea. Digitaliseringis niet alleen een relevant thema in de museumwereld maar is in veel andere sectoren ookrelevant. De grensvervaging tussen de digitale en fysieke wereld is daarnaast ook eenactueel thema. Een thema dat mij altijd bezighoudt.Ik ben altijd erg geïnteresseerd geweest in de antropologische benadering van demuseumervaring. Sinds musea meer gebruik maken van digitale platformen wordt er veelgesproken over het gegeven dat de fysieke collectie van een museum hier niet aanwezig is.1De toekomst is gericht op een virtuele omgeving en dit thema is en blijft de komende jarendan ook relevant. Echter is het in deze sector zo dat de fysieke tegenhanger van hetmuseum zal blijven bestaan. Simpelweg omdat het erfgoed is dat beschermd is, onsinformatie geeft over het verleden en het fysieke object digitaal niet aanwezig is. Daarom ishet belangrijk om te onderzoeken hoe een digitaal museum een fysiek museum kanversterken en hoe daaruit vloeiend, musea de digitale platformen het beste kunnenoptimaliseren.1 Waterman S., De grenzen van het museum. (Doctoraalscriptie Universiteit Utrecht 2005) p.8 1
  8. 8. 1.2 PROBLEEM- EN VRAAGSTELLINGZoals in de aanleiding is omschreven is het gezien de toekomst belangrijk rekening tehouden met de wisselwerking tussen het digitale en fysieke museum. Dit vormt de kern vanmijn onderzoeksvraag:Hoe kan een digitaal museum een fysiek museum versterken; wat zijn de significanteverschillen voor bezoekers tussen beide en hoe kunnen musea de nieuwemogelijkheden van de digitale platformen optimaal benutten?Om structuur in het onderzoek aan te brengen zijn er naast deze onderzoeksvraag enkeledeelvragen opgesteld. Door het beantwoorden van deze deelvragen kom ik tot de resultatenom uiteindelijk de onderzoeksvraag te kunnen beantwoorden. Als eerste is het belangrijk bijhet beantwoorden van de onderzoeksvraag te analyseren wat voor een waarden eenmuseumervaring kan hebben voor bezoekers. Deze waarden zijn in het onderzoek vanbelang om te onderzoeken waar het digitale museum en/of het fysieke museum bijvoorbeeldte kort schiet. In het eerste gedeelte van het onderzoek zal de volgende deelvraagbeantwoord worden:Wat voor een waarden kunnen museumervaringen hebben?Als deze waarden zijn vastgesteld en er een verdieping gegeven is in de museumervaringwordt er vervolgens gekeken naar hoe bezoekers het fysieke museum ervaren. De museawaarin dit onderzocht wordt zijn het Amsterdam Museum en het Stedelijk MuseumAmsterdam. De deelvraag die hier beantwoord wordt, is:Hoe ervaren mensen het fysieke museumbezoek?Als onderzocht is hoe men het fysieke museumbezoek ervaart, moet uiteraard ookonderzocht worden hoe men het digitale museum ervaart. Het volgende gedeelte richt zichop het digitale museumbezoek. Ook bij dit onderzoek is er gebruikt gemaakt van hetAmsterdam Museum en het Stedelijk Museum Amsterdam. De deelvraag die hierbij hoort is:Hoe ervaren mensen het digitale museumbezoek? 2
  9. 9. Nu zijn de fysieke en de digitale museum ervaring geanalyseerd. In het volgende gedeeltevan het onderzoek wordt onder andere met de resultaten van de twee hoofdstukken ervooronderzocht of een digitaal object dezelfde respons teweeg kan brengen als een fysiek objecten wordt deze deelvraag beantwoord:Kan een digitaal object dezelfde respons teweeg brengen als een fysiek object?Voordat de onderzoeksvraag beantwoord kan worden is het belangrijk om de resultaten vanhet onderzoek van zowel het fysieke als digitale museum uiteen te zetten. In dit hoofdstukwordt uiteindelijk ook antwoord gegeven op de hoofdvraag. In een hoofdstuk waarin eendiscussie gevoerd wordt over de uitkomsten van alle verrichtte onderzoeken wordt dezedeelvraag beantwoord:Wat zijn de significante verschillen in de museumervaring tussen het digitale enfysieke museum?Tot slot, om een compleet beeld te krijgen van dit onderwerp, wordt een aantalvooruitstrevende digitale projecten uitgelicht en bekeken. Ook worden ontwikkelingenrondom het onderwerp van dit onderzoek beschreven en wordt er naar de toekomstgekeken. De deelvraag die in dit hoofdstuk beantwoord wordt, is:Welke nieuwe initiatieven zijn constructief voor de toekomst om de digitale en fysiekemuseumervaring te optimaliseren?1.3 DOEL EN RELEVANTIEDit onderzoek heeft als doel inzicht te verkrijgen in de manieren waarop een digitaal museumeen fysiek museum kan versterken. Daarnaast is het ook een doel om te bedenken hoemusea het gebruik van de nieuwe digitale platformen kunnen optimaliseren. Dit onderzoek isrelevant voor een ieder die geïnteresseerd is in digitalisering en/of werkzaam is inerfgoedinstellingen. Ik wil met dit onderzoek een zinvolle bijdrage leveren aan de verdereontwikkeling in het optimaliseren van het digitale en fysieke museumbezoek.In eerste instantie had ik het idee dat er ontzettend veel onderzoek naar dit onderwerpverricht was. Na een aantal pogingen om via Google te zoeken of er al een soortgelijk 3
  10. 10. onderzoek gedaan is vind ik onder andere een scriptie uit 2005/2006 waarin onderzoekwordt gedaan naar presentaties van collecties in fysieke en digitale omgevingen door SaskiaWaterman aan de Universiteit van Utrecht.2 In deze periode was de digitalisering al welingezet maar bevond het zich nog in een ander stadium. In eerdere jaren waarin onderzoeknaar digitale musea en digitalisering gedaan is, waren nog niet daadwerkelijk veel collectiesonline gepresenteerd en sociale media bevonden zich in een vroeg stadium. Er zijninderdaad een aantal onderzoeken rondom dit thema verricht maar niet recent en niet vanuitde antropologische benadering die in dit onderzoek toegepast wordt. Veel musea zijnweliswaar nog in de fase waarin ze bezig zijn met hun collectie en informatie zo vernieuwendmogelijk toegankelijk te maken, maar het valt niet meer te ontkennen dat er sprake is vaneen digitaal tijdperk. Daarom richt dit onderzoek zich op de toekomst. Interessant is het omte kijken wat de verschillen zijn tussen het bekijken van een digitaal en een fysiek museum,en hoe een digitale collectie optimaal kan werken en voor de bezoeker beter gemaakt kanworden. Op deze informatie kunnen musea hopelijk weer anticiperen in hetdigitaliseringproces. Online is er meer dan genoeg informatie te vinden over het proces zelf.DEN Digitaal Erfgoed Nederland is hier een mooi voorbeeld van. Andere voorbeelden dievooruitstrevend en innoverend bezig zijn met dit onderwerp zijn bijvoorbeeld MuseumNext,Museum of the Future, Museums and the Web en Erfgoed 2.0. In deze platformen zijn socialmedia erg belangrijk. MuseumNext is bijvoorbeeld een jaarlijks evenement waar allerleisprekers ingaan op museummedia en technologie, hetgeen uiteraard alles te maken heeftmet dit onderwerp.3 Museums and the Web is dé jaarlijkse conferentie die ingaat op museaen het gebruik van hun websites.4 De vragen die komen kijken bij het digitaliseringproces, endie ook van belang zijn in dit onderwerp, worden binnen deze platforms besproken.Dit thema zal de komende jaren relevant blijven omdat het onderzoek zich in een procesbevindt, namelijk de verschillende benaderingen tussen fysiek en digitaal, dat de komendejaren niet minder belangrijk zal zijn. Eigenlijk is het een onderzoek waarin de gang van zakenzo snel verandert dat er elk jaar een hernieuwde versie en/of rapport van moet wordenopgesteld.2 Saskia Waterman, De grenzen van het museum. (Doctoraalscriptie Universiteit Utrecht 2005)3 Museum Next, <http://www.museumnext.org> geraadpleegd op 02-11-20124 Museums and the Web, <www.museumsandtheweb.com/> geraadpleegd 02-11-2012 4
  11. 11. 1.4 METHODEN VAN ONDERZOEKOm de deelvragen en uiteindelijk de hoofdvraag zo volledig mogelijk te beantwoorden wordter gebruikt gemaakt van vier verschillende manieren van onderzoek. Ten eerste worden erobservaties afgelegd in het fysieke en digitale museum. Alle resultaten van de observatieszijn verwerkt in een dataset in SPSS. Hierdoor wordt het overzichtelijker om bepaalderesultaten te illustreren. Daarnaast zijn de methoden die gebruikt zijn voor dit onderzoekinterviews, literatuuronderzoek en experimenteel onderzoek. Hieronder wordt peronderzoeksvorm gedetailleerd beschreven hoe er gebruik van gemaakt is.1.4.1 LITERATUURONDERZOEKEen groot deel van de gebruikte literatuur is de afgelopen jaren tijdens de studie CultureelErfgoed aangereikt. Daarnaast heb ik veldliteratuuronderzoek gedaan naar anderebeschikbare literatuur over de onderwerpen van het onderzoek. Hier was erg veel literatuurover beschikbaar. Een aantal begrippen die gebruikt worden in de digitalisering heb ik aande literatuur ontleend. De theorieën uit de literatuur zijn getoetst in de observaties en hetexperimentele onderzoek om tot beantwoording van de hoofdvraag te komen. De zwaartevan het onderzoek ligt in het kwalitatieve gedeelte omdat er nog weinig kwantitatiefonderzoek en literatuur beschikbaar is over dit onderwerp. De tijdsduur van dit onderzoekstaat het niet toe om op een grote schaal kwantitatief onderzoek zelf te verrichten.Gebruikte literatuur zal altijd geannoteerd worden in de tekst, waarbij de achternaam van deschrijver en het jaartal van publicatie tussen haakjes wordt weergegeven. Achterin dezescriptie staat een uitgebreide opsomming van de geraadpleegde literatuur, daar zijn deannotaties terug te vinden.5 De meeste literatuur die is gebruikt is afkomstig uit Nederland.Toch is er wegens gebrek aan Nederlandse literatuur af en toe gebruik gemaakt vaninternationale literatuur. Er is tussen Nederland en andere landen een verschil in debenadering van digitale en fysieke musea; daarom is in deze scriptie voor het grootstegedeelte gebruik gemaakt van een Nederlandse invalshoek.5 ‘Onderzoeksmethoden’ http://www.minitrue.nl/blogocratie/h1-4.html, datum publicatie onbekend, geraadpleegd op 13-01-2013 5
  12. 12. 1.4.2 OBSERVATIESVoordat de observaties werden afgenomen is een observatieschema opgesteld. Dit schemais te vinden in bijlage 1. In het observatieschema is een aantal punten beschreven diegemakkelijk aangekruist of ingevuld konden worden. Voor zowel het fysieke als digitalemuseum is een observatieschema opgesteld. Deze twee schema’s verschillen slechts opeen aantal punten en komen voor de rest overeen. Het voordeel hiervan is dat de resultatenbeter met elkaar vergeleken kunnen worden. Het nadeel van een observatieschema is dat ikmij aan deze punten moest houden tijdens het observeren. In dit onderzoek was dat geenprobleem omdat er naast de observaties ook interviews en een experimenteel onderzoekuitgevoerd werden. De mensen die geobserveerd zijn in het fysieke museum zijn bezoekersvan het Stedelijk Museum Amsterdam en het Amsterdam Museum. Deze mensen zijnwillekeurig geselecteerd. De zalen waarin geobserveerd is zijn de ABN AMRO zaal in hetStedelijk Museum en het kleine Weeshuis in het Amsterdam Museum. Bij de digitaleobservaties is er gebruikt gemaakt van software van Jing. Met behulp van deze software kanhet bezoek van een persoon aan een digitaal museum opgenomen worden op de computer.Zo kun je nadat dit digitale museum bezocht is terugkijken hoe de bezoeker de collectie enandere zaken bekeken heeft. In bijlage 2 zijn een aantal screenshots bijgevoegd van eendigitaal museumbezoek dat is opgenomen met Jing. Hierdoor was het gemakkelijknaderhand het observatieschema in te vullen. De digitale observaties zijn afgenomengedurende een week. De mensen die hieraan meewerkten waren bezoekers van eencreatief kantoor in Amsterdam. Een groot deel van deze geobserveerde bezoekers zijnwerkzaam in de culturele sector. Bij de digitale observaties is voor het bezoek aan hetdigitale museum per persoon de leeftijd en het beroep ingevuld. In totaal zijn er 50 personenbij de fysieke en digitale observaties geobserveerd. Beiden observaties warengestructureerde observaties, er was van te voren een doel opgesteld waarom ergeobserveerd werd. Doordat de digitale en fysieke observaties als het ware in eenturfsysteem zijn vastgelegd konden deze makkelijk als dataset ingevoerd worden in SPSSom deze vervolgens als tabel of grafiek te verwerken.1.4.3 EXPERIMENTEEL ONDERZOEKNa de observaties is er een experimenteel onderzoek afgelegd. Door het uitvoeren van ditexperiment wordt er meer informatie verworven om de hoofdvraag te onderzoeken.6 Hiervoorzijn twee groepen samengesteld. Een van deze groepen heeft alleen het fysieke museum6 ‘Experimenteel onderzoek’ http://www.newton-online.nl/newton3/pagina.asp?pagkey=58855, datum publicatie onbekend,geraadpleegd op 12-01-2013 6
  13. 13. bezocht en de andere groep heeft zowel het fysieke als het digitale museum bezocht. Degroep die alleen het fysieke museum heeft bezocht bestond uit een groep van 31 personen,de groep die zowel het fysieke als digitale museum bezocht hebben bestond uit een groepvan 26 personen. Deze deelnemers bestonden uit een willekeurige steekproef van kennersen niet-kenners. Deze steekproef is gedaan in mijn persoonlijke netwerk. Er is eensteekproef gedaan en er is rekening gehouden met het samenstellen van een gevarieerdegroep personen zodat de uitkomsten niet vanuit een perspectief bekeken zouden worden.Voor de start van het onderzoek is er oriëntatie verricht. Hierin is onder andere bedacht metwelke grootheden gewerkt zou worden in het vaststellen van waarden en over welke thema’seen discussie gevoerd zou worden. 7 De vraagstelling van het experimentele onderzoek is tevinden in bijlage 4. Om de vraagstelling af te nemen is er gebruik gemaakt van Thesis Toolsomdat het handig was de vragen via deze website in te voeren en hier te toetsen. Daarnaastwas het gemakkelijk om op deze website data te verzamelen. Er is een experimentuitgevoerd met twee verschillende groepen zodat er geanalyseerd kon worden wat voor eenverschillende uitkomsten er tussen deze groepen was nadat een groep zowel het fysieke alshet digitale museum bezocht had en een groep slechts het fysieke museum. De tijdsduur vanhet uitvoeren van het experimentele onderzoek was twee dagen. Daarna zijn de vragenafgenomen en verwerkt.1.4.4 INTERVIEWSEr wordt in dit onderzoek gebruik gemaakt van interviews met experts. De informatie dieverkregen is door deze interviews is niet zozeer wetenschappelijk van aard maar zet wel aantot nieuwe inzichten voor het onderzoek.8 De vragen die voor deze interviews zijn opgesteldzijn in een later stadium van het onderzoek opgesteld zodat er naar aanleiding van deresultaten van de onderzoeken, en gewonnen informatie uit het literatuuronderzoek, eenaanvulling in de diepte werd gegeven waar dat nodig was.7 ‘Wat betekent experimenteel onderzoek?’ http://www.onderwijsbewijs.nl/content/wat-betekent-experimenteel-onderzoek,datum publicatie onbekend, geraadpleegd op 12-01-20138 ‘Onderzoeksmethoden: het interview’ http://wetenschap.infonu.nl/onderzoek/12137-onderzoeksmethoden-het-interview.html,datum publicatie onbekend, geraadpleegd op 13-01-2013 7
  14. 14. 2. HUIDIGE SITUATIEDe digitale wereld is niet meer weg te denken uit de hedendaagse samenleving. Cultureel ensociaal is er in de digitale wereld veel beweging. Ook musea zijn in deze trend nietachtergebleven en gebruiken hun websites steeds intensiever. Naast de gebruikelijkeinformatie zoals openingstijden, routes en huidige tentoonstellingen worden ook collecties ofgrote gedeeltes daarvan digitaal gepresenteerd. Anno 2013 zijn overal ter wereld collectiesgedigitaliseerd en de Nederlandse musea zijn wat dat betreft niet achtergebleven. Dezegedigitaliseerde collecties zijn vastgelegd in grote databanken en zijn niet alleen beschikbaarvoor eigen medewerkers van musea, of onderzoekers maar ook voor het publiek. Naast hetdigitaliseren van de collectie creëren steeds meer culturele instellingen onlinetentoonstellingen en vindt er via verschillende sociale media interactie plaats. Internet biedtals digitaal medium nieuwe, educatieve en aantrekkelijke mogelijkheden voor musea. Het isechter wel zo dat het publiek het hierin moet stellen met digitale objecten en elementen,terwijl de traditionele museumervaring fysiek is. De evolutie naar online musea is continue inbeweging. Augmented reality, een technologie waarbij de realiteit en virtuele wereld metelkaar gecombineerd worden, en digital artefactual value, de intrinsieke waarde van eendigitaal object, zijn voorbeelden van begrippen die de laatste jaren steeds bekender zijngeworden.9 Erfgoed 2.0 is haast alweer verouderd en is plaats aan het maken voor de 3.0versie, derde generatie websites, die in staat zijn om informatie met betekenis uit tewisselen, zonder menselijke hulp.10In de museumwereld worden de termen pre-visit en post-visit in het kader van digitale museaook steeds weer belangrijker. Er worden telkens nieuwe wegen ingeslagen om te kijken hoeeen digitaal museum beter qua marketing kan functioneren en effectief een plaats kankrijgen in de digitale wereld. Tot nu toe zijn er grote stappen gezet. Denk bijvoorbeeld aan deRijksstudio van het Rijksmuseum waar je digitaal je eigen verzameling van oudemeesterwerken kunt maken en deze met een druk op de knop kunt delen met je socialemedia.11 Het digitale museum is een feit. Nu moet alleen nog de bruikbaarheid optimaalgemaakt worden.9 ‘Augmented reality; wat is het en wat kun je er mee? http://wetenschap.infonu.nl/techniek/49545-augmented-reality-wat-is-het-en-wat-kun-je-er-mee.html Datum publicatie onbekend, geraadpleegd op 18-11-201210 ‘Moving from Web 2.0 to Web 3.0’ http://www.wiziq.com/tutorial/86-Moving-from-WEB2-0-to-WEB-3-0 Datum publicatieonbekend, geraadpleegd op 18-11-201211 ‘Rijksstudio’ https://www.rijksmuseum.nl/nl/rijksstudio (2011) geraadpleegd op 02-01-2013 8
  15. 15. 3. DE MUSEUMERVARINGDit hoofdstuk beschrijft hoe een museumervaring eruit ziet. De invalshoek is hiervoornamelijk theoretisch. Er worden een aantal modellen en theorieën uit de bestaandeliteratuur toegelicht. Voor dit onderzoek is het erg nuttig om het begrip museumervaring teoperationaliseren door middel van literatuur zodat er geen onduidelijkheden ontstaan als hierverder over geschreven wordt. Daarnaast is de museumervaring een centraal begrip bij hetbeantwoorden van de hoofdvraag. Er wordt onder andere onderzocht hoe de fysieke endigitale museumervaring geoptimaliseerd kan worden. De meeste modellen en theorieën diebeschreven zullen worden in dit hoofdstuk zijn ontwikkeld met het oog op de fysiekemuseumervaring, omdat er nog weinig literatuur over dit onderwerp beschikbaar is waarin dedigitale museumervaring geanalyseerd wordt. Dit onderzoek richt zich ook op de digitalemuseumervaring en deze bestaande theorieën en modellen zullen waar ze gebruikt kunnenworden ook voor het digitale museumbezoek ingezet worden.Vraag de gemiddelde mens hoe hij of zij een museumbezoek ervaart en de reacties zullenveelal simpele bewoordingen zijn als ‘leuk’, ‘mooi’ of ‘leerzaam’. In de wereld van demuseologie zijn dit echter niet de termen waar mee gewerkt wordt. We denken eerder aanbijvoorbeeld een authentieke ervaring, nostalgische ervaring, de museumervaring alsentertainment, of een educatieve ervaring. De manier waarop een persoon het museumervaart, blijft echter altijd persoonlijk. Een ‘ervaring’ is per definitie complex en subjectief.12De laatste jaren is er een aantal modellen, begrippen en waarden opgesteld die gebruiktworden om museumervaringen te analyseren. Een veel gebruikt model is gemaakt dooronderwijskundigen John Falk en Lynn Dierking.13 Zij zijn van mening dat museumervaringenwel in een kader geplaatst kunnen worden. Zij stellen dat bij elke museumervaring sprake isvan een wisselwerking tussen een persoonlijke context, een fysieke context en een socialecontext. Onder context wordt in dit geval alle factoren verstaan die samen de situatie vaneen bezoek beschrijven. De uitkomsten van deze contexten gebruiken zij om debezoekerservaring te analyseren.1412 Waterman S., De grenzen van het museum. (Doctoraalscriptie Universiteit Utrecht 2005) p.1213 Falk, J. & Dierking, L., Redifing the museum experience: the interactive experience model’ p. 173-17614 Ibidem, p. 173-176 9
  16. 16. Afbeelding 2: het interactieve museum model volgens onderwijskundigen Falk en DierkingDe persoonlijke context bestaat uit het geheel van verwachtingen van de bezoeker, hetwereldbeeld van de bezoeker en eventuele vooroordelen omtrent het museumbezoek. Bij depersoonlijke context staat het ‘individu’ centraal. In deze context is het bijvoorbeeld zo dat alseen bezoeker zich kan identificeren met het verhaal of met thema’s die in het fysiekemuseum of digitale museum worden aangereikt, de inhoud beter kan beklijven.15 De socialecontext gaat om de interactie met andere personen tijdens het bezoek en de waarderinghiervan. Dus belangrijk is hier wat de instelling het publiek biedt op dit gebied. Uit veleonderzoeken is gebleken dat samen leren effectief is.16 Wat onder andere in deze contextsteeds een belangrijker onderdeel wordt, zijn de pre-visit en de post-visit ervaringen. Dezetwee ervaringen zullen in dit onderzoek nog terugkomen en zijn hierin van groot belang enworden daarom in de volgende paragraaf nader toegelicht.17 De fysieke context slaat in deeerste plaats op de omgeving waarin de bezoeker zich bevindt. Hier zijn zaken als devormgeving, de architectuur van de tentoonstellingsruimte en/of het museum, maar ook deinrichting en ‘kleinere dingen’ als tekstbordjes van belang. Vragen als ‘welke objectenbevinden zich in de buurt van de bezoeker?’ kunnen in deze context gesteld worden.1815 de Nil B, Walterus J, Erfgoed 2.0 p.4516 Ibidem, p. 4517 John Falk en Lynn Dierking, Learning from Museums – Visitors Experiences and the Making of Meaning, (Altamira, 2000),hoofdstuk 8, p. 135-14318 ‘De interactive experience model’http://zakelijk.infonu.nl/marketing/94894-the-interactive-experience-model.html, Datumpublicatie onbekend, geraadpleegd op 10-11-2012 10
  17. 17. 3.1 PRE-VISIT EN POST-VISITSinds musea steeds intensiever gebruik van hun websites maken zijn de begrippen pre-visiten post-visit steeds meer op de voorgrond gekomen. Websites van musea worden ingezetom publiek te informeren en zo bezoekers ‘over te halen’ om naar het fysieke museum tegaan.19 Andersom is dit ook het geval: tijdens het fysieke museumbezoek moeten bezoekersgenoeg geprikkeld worden om na het museumbezoek het digitale museum of de digitalekanalen van het museum te bezoeken. Het digitale museum wordt zo gebruikt als een brugtussen de pre-visit en de post-visit.203.1.1 PRE-VISITDe pre-visit ervaring gaat om alle informatie en kennis die van te voren bij de bezoeker naarbinnen komt voor de daadwerkelijke ‘visit’ aan het museum. Je zou kunnen zeggen dat opvele manieren de mogelijkheid om succesvol een krachtige verwachting op te roepen bij debezoeker voor het museumbezoek veel meer waard is dan het vermogen om de ervaring vanhet bezoek te verlengen. Het is in de pre-visit ervaring echter wel moeilijker om de bezoekerenthousiast te maken. Pre-visit ervaringen gaan om de eerste indrukken, de bezoeker weetnog niks. Eerste indrukken kunnen een billboard zijn, een advertentie, voor sommigen eenlezing in de vorm van een college, maar ook een mond-op-mond ‘reclame’ uit je omgeving.Maar voor de meeste hedendaagse museumgangers vindt de pre-visit ervaring plaats op hetinternet.21 Slechts dit laatste aspect van de pre-visit ervaring is relevant voor dit onderzoeken zal gebruikt worden. Het belang van de pre-visit, en het verschil met de post-visitervaring, is dat er in de groep mensen die een pre-visit ervaren een aantal mensen zijn diewel in aanraking komen met bijvoorbeeld de website van een museum maar eigenlijk hetmuseum zelf nooit zouden bezoeken. Een bezoek aan de website van een museum isminder laagdrempelig dan een bezoek aan het fysieke museum, maar nodigt als het goed iswel uit tot een fysiek bezoek. Potentiële bezoekers zullen daarom eerst een bezoek brengenaan de website en via de informatie die daarop gepresenteerd wordt wellicht gemotiveerdworden het museum te bezoeken.19 Marty, P. (2007) Museum websites and museum visitors: Before and after the museum visit. College of Information, FloridaState University, United Stated of America, p.1520 Ibidem p. 1521 ‘Setting expectations: the power of the pre-visit’ http://museumtwo.blogspot.nl/2008/01/setting-expectations-power-of-pre-visit.html, Datum publicatie onbekend, geraadpleegd op 18-11-2012 11
  18. 18. 3.1.2 POST-VISITDe post-visit ervaring gaat door op de informatiestroom die begonnen is bij de bezochtetentoonstelling en het museumprogramma. Deze ervaring richt zich op mensen die hetmuseum al bezocht hebben en al een ervaring rijk zijn. Ook de post-visit ervaring krijgt vaakdigitaal vorm. Museumprofessionals spreken wat de post-visit betreft over het verlengen vande museumervaring. Men verwacht dat het verlengen van het museumbezoek een manier isom herhaalbezoeken te stimuleren.22Eerder genoemde Falk en Dierking hebben ook onderzoek gedaan naar de verwachtingen,gedragingen en interesses onder bezoekers van museumwebsites. Dit kwam voort uit hetidee dat de museumbezoekers en de bezoekers van de museumwebsite elkaar wellichtoverlappen. Vooral op het gebied van verwachtingen en psychografische profielen (dit zijnbijvoorbeeld vrijetijdsbestedingen en persoonlijke voorkeuren). Deze begrippen zijnafkomstig van de door hen ontwikkelelde literatuur over ‘free choice learning’. Hierin wordtgedocumenteerd waarom mensen musea bezoeken, wat ze doen tijdens het bezoek en watvoor een impact deze ervaringen hebben.233.1.3 DE ERVARING – NADER TOEGELICHTHet is zeker dat het museum vrijwel altijd geassocieerd wordt met leren, educatie of welkevorm van ontwikkeling dan ook.24 De verwachting waarmee de meeste mensen naar hetmuseum gaan is dan ook om te leren.25 Deze verwachting van ‘iets te leren in het museum’is anders dan als deze mensen een ander uitje doen, zoals naar een pretpark gaan. Er zijnargumenten voor het gegeven dat bezoekers hun persoonlijke educatie in het museum zelfvormgeven. Deze argumenten komen voort uit de constructivistische leertheorieën. In hetboek van Eilean Hooper-Greenhill ‘The educational role of the museum’ wordt hetconstructivisme besproken. Hier schrijft George Hein over het constructivistisch museum. Ditmuseum wordt aan de hand van een schematisch overzicht van vier musea weergegeven,waar dit er één van is.22 Marty, P. (2007) Museum websites and museum visitors: Before and after the museum visit. College of Information, FloridaState University, United Stated of America, p.1523 Dierking, Lynn D. en John H. Falk, ‘Understanding free-choice learning: a review of the research and its application tomuseum web sites’, via: http://www.archimuse.com/mw98/papers/dierking/dierking_paper.html (laatst gewijzigd 3 maart 1998)geraadpleegd op 18-11-2012).24 Leren op school en leren in een museum: welke methode bevordert het best het actief leren? Deutsches Museum, München,Datum publicatie onbekend, p.425 Falk en Dierking, The Museum experience, p. 67 12
  19. 19. Afbeelding 3: the educational role of the museumEr wordt bij het constructivisme geschreven dat kennis in de geest bestaat zonderwerkelijkheid daarbuiten.26 Leren wordt door deze stroming gezien als actieve constructievan kennis gebaseerd op wat de bezoeker al weet. Bezoekers interpreteren nieuweinformatie in het licht van hun eigen structuur van voorkennis. Kennis is dan dus eenconstruct, waarin leren aan een context is verbonden. Constructivistisch leren is vloeibaar enheeft meerdere uitkomsten. Leren is hier vanwege de voorkennis van de bezoekerervaringsgebonden.27 Hieruit kan geconcludeerd worden dat het voor de ervaring van debezoeker belangrijk is dat hij of zij met al bestaande kennis in de geest nieuwe kennis kantoevoegen tijdens het fysieke museumbezoek. Anno 2013 ligt in het verwachtingspatroonvan de bezoeker nog steeds dat deze in het museum iets gaat leren.Luce Claessens heeft aan de universiteit van Utrecht een onderzoek gedaan naar ‘hetnieuwe museum’ en daarin de lijn tussen educatie en vermaak onderzocht. Claessensbesteedt ook aandacht aan welke ervaring musea op de bezoeker willen overbrengen in ditonderzoek. Zo stelt hij dat ‘musea altijd geprobeerd hebben bezoekers met hun26 Hooper-Green Hill, The Education Role of the Museum, p. 73-7827 Ibidem, p. 173-176 13
  20. 20. tentoonstellingen betekenissen aan te reiken voor allerlei aspecten van de wereld.Museummedewerkers geven via de tentoonstelling een stuk van de wereld betekenisdoordat ze objecten in een bepaalde ordening in een ruimte plaatsen en er een verhaal meevertellen. De specifieke betekenis van objecten is voortdurend in beweging en wordt telkensopnieuw ingevuld, afhankelijk van de relaties tussen medewerkers onderling (die bepalenwie over de inhoud of de inrichting beslist) of tussen medewerkers en publiek. Die relatiesveranderen en verschuiven weliswaar in de loop van de geschiedenis, maar een museumproduceert en verspreidt altijd betekenissen en waarden.’ 28Cleassens stelt dat de aanwezigheid van objecten in een museum cruciaal is. Volgens hemstuurt de fysieke inrichting de bezoeker in zijn/haar bewegingen en waarnemen. De kennisen ervaring kan ook bepaald worden door het verhaal of het concept dat het museum wiltoverdragen en dit hoeft niet altijd met behulp van objecten. Dit aspect komt later in ditonderzoek aan bod.3.2 HET POST-MUSEUMIn een ander boek van Eilean Hooper-Greenhill, Museums and the Interpretation of VisualCulture, wordt de verandering in de relatie met het publiek in de afgelopen eeuw bestudeerd.De twee theoretische modellen die voor de vergelijking worden gebruikt zijn hetmodernistische museum en het post-museum.29 Het modernistische museum is gebaseerdop de 19e eeuwse variant van het museum en is een openbare instelling en eigendom vande overheid. Musea verzamelden een groot aantal objecten uit het (koloniale) verleden enstelden deze objecten tentoon op een encyclopedische wijze. Aansluitend hierop werd deverzameling tentoongesteld in een indrukwekkend gebouw. Het gebouw was een belangrijkonderdeel in de identiteit van het modernistische museum.30Het post-museum behelst meer een proces, een gebeurtenis en een ervaring. In de 21eeeuw hoeft het museum niet meer tussen vier muren te blijven. In plaats van informatie op tedragen wil het post-museum een dialoog met de bezoekers aangaan. Het modernistischmuseum is van mening dat het publiek altijd naar de objecten toe moet komen. Deze hechtdaarom ook een sterke waarde aan de materiële identiteit van de collectie. Het post-museum28 Luce Claessens, Het nieuwe museum: tussen educatie en vermaak. Een onderzoek naar legitimering van Nederlandsemusea (Doctoraalscriptie Universiteit Utrecht 2002) p. 76-8829 Eilean Hooper-Greenhill, Museums and the interpretation of visual culture, (Londen 2000) p.830 Ibidem, p.8 14
  21. 21. daarentegen gaat ervan uit dat objecten naar het publiek moeten komen en is daarominteressant voor het onderwerp waar dit onderzoek zich op richt.313.3 WAARDENOmdat musea altijd waarden en betekenissen verspreiden, is het van belang om een aantalvan deze waarden vast te stellen in dit onderzoek. Naar aanleiding van deze waarden kaneen meetpunt worden opgesteld waarmee de museumervaring geanalyseerd kan worden.De waarden die in dit onderzoek gebruikt worden zijn vrij algemeen maar wel relevant anno2013. Omdat de fysieke en digitale museumervaring zo subjectief is, is het van belang eenaantal soortgelijke begrippen te gebruiken in dit onderzoek zodat er een duidelijk kaderontstaat waarbinnen gewerkt wordt. De waarden die gebruikt worden in dit onderzoek zijnhieronder te vinden en zullen regelmatig terugkomen in het onderzoek (geïnspireerd op hetmodel door G. Hein, eerder te vinden in hoofdstuk 3, waarin vier verschillende museagerepresenteerd worden).32Deze waarden zijn: 1. Het museum met als doel educatie 2. Het museum dat een nostalgisch gevoel teweeg brengt 3. Entertainment in het museum 4. Het museum als inspiratie 5. Het museum dat een authentieke ervaring mogelijk maakt 6. Het museum als verplichting 7. Het museum dat bijdraagt aan de algemene ontwikkelingDeze waarden zijn zowel in het fysieke als digitale museum te toetsen. Deze waarden zijnopgesteld en geïnspireerd aan de hand van de aangereikte literatuur en informatie tijdens deafgelopen jaren voor de studie Cultureel Erfgoed. Deze waarden zullen in laterehoofdstukken gebruikt worden in onderzoeken om te toetsen hoe een fysieke en digitalemuseumervaring gewaardeerd wordt. Omdat er voor het digitale museumbezoek nog weinigtheorieën en modellen ontwikkeld zijn, worden deze waarden ook getoetst in het digitalemuseumbezoek. De waarden zijn vrij algemeen van aard en zijn zoals zal blijken multi-inzetbaar.31 Eilean Hooper-Greenhill, Museums and the interpretation of visual culture, (Londen 2000) p.832 Hooper-Green Hill, The Education Role of the Museum, p. 73-78 15
  22. 22. 4. DE FYSIEKE MUSEUMERVARINGHet vorige hoofdstuk beschrijft hoe een museumervaring gedefinieerd kan worden.Daarnaast beschrijft het hoofdstuk globaal welke modellen en middelen er gebruikt wordenom een museumervaring te omschrijven. In dit hoofdstuk zal beschreven worden hoe debezoeker het fysieke museum ervaart. Om niet in herhaling te vallen wat betreft debeschikbare literatuur is hiervoor een onderzoek uitgevoerd. In twee verschillende musea,het Stedelijk Museum Amsterdam en het Amsterdam Museum, zijn een aantal middagenobservaties bij bezoekers van deze musea gedaan. Daarnaast is er een vergelijkendexperimenteel onderzoek uitgevoerd waarbij een groep mensen die het fysieke museumbezocht hebben meer diepgaande vragen hebben beantwoord om zo een complete analysete kunnen maken van de fysieke museumervaring. In dit experimentele onderzoek is er eenandere groep die zowel het fysieke als het digitale museum bezocht heeft. Dit gedeelte zal inhoofdstuk 5 en 7 aan bod komen en in combinatie met hier bovenstaande zaken in deconclusie omschreven worden.4.1 OBSERVATIES IN HET FYSIEKE MUSEUMVoordat de observaties afgelegd werden zijn de belangrijkste punten waar in het kader vandit onderzoek op gelet moest worden uiteengezet. De punten die geobserveerd werden zijnopgesteld op een manier zodat deze digitaal ook ongeveer gebruikt konden worden bij dedigitale observaties. Zo kan er gemakkelijk een analyse gemaakt worden in de verschillentussen beide. Een aantal uitgewerkte observaties zijn te vinden in bijlage 3. Naar aanleidingvan de belangrijkste termen uit hoofdstuk 3, interactie, educatie, en museumervaring zijn devolgende punten opgesteld: 1. Man/vrouw? 2. Is de leeftijd onder de 30 of 30+? 3. Wat is de bestedingstijd per object? 4. Bekijkt men eerst globaal de zaal of gaat men meteen naar een object? 5. Leest men de tekst bij een object? 6. Zo ja, hoelang doet men erover? 7. Praat bezoeker bij het bekijken van objecten met anderen? 8. Praat bezoeker tijdens het lopen door het museum met anderen? 9. Praat bezoeker met suppoosten? 10. Bekijkt bezoeker elk object in een zaal? 16
  23. 23. Deze observaties zijn afgenomen bij totaal 50 bezoekers van het Stedelijk Museum inAmsterdam en het Amsterdam Museum. De zaal waar geobserveerd is in het StedelijkMuseum, is de ABN AMRO zaal beneden in het museum. Ten tijde van de observaties washier een overzichtstentoonstelling van Mike Kelley. In het Amsterdam Museum zijn erobservaties gedaan in de tentoonstelling van ‘het Kleine Weeshuis’. Deze twee zijn bezochtom in de observaties een breder beoordelingskader te hebben. Het Stedelijk museum heeftvoornamelijk moderne kunst waarbij veel aan de verbeelding wordt overgelaten en hetAmsterdam Museum heeft zowel kunst als gebruiksvoorwerpen waarbij gemakkelijker eenvoorstelling gemaakt kan worden. In de analyse wordt niet continue per museumgeanalyseerd welke observaties waar gedaan zijn maar wordt ingegaan op de zaken dieopvielen tijdens de observaties. Naar aanleiding van de data van de verrichtte observaties iser een dataset gemaakt in de software SPSS. Het beeldmateriaal hieronder is met dezesoftware ontwikkeld. De resultaten worden niet per museum afzonderlijk geanalyseerd maarer wordt een gemiddelde getrokken uit beide musea omdat over het algemeen er geendrastische verschillen in de observaties waren aan te wijzen bij deze musea. Was dit wel hetgeval dan wordt het vermeld.4.1.2 ANALYSE VAN OBSERVATIESDe observaties in het fysieke museum zijn in totaal bij 50 mensen afgelegd.54 % van de geobserveerde personen is vrouw en 46 % is man. Geschat is dat 54% van debezoekers ouder is dan 30 jaar en 46% jonger is dan 30 jaar.afbeelding 4 en 5: weergave leeftijd en geslacht van de geobserveerde bezoekers 17
  24. 24. De leeftijden zijn in twee categorieën opgedeeld. Een bezoeker werd of geplaatst in de groeponder de 30 of in de 30+ groep. Omdat het fysieke observaties zijn, zijn deze gegevens nietzeker maar gebaseerd op een schatting. De museumbezoekers zijn in verschillendedoelgroepen te plaatsen en elke doelgroep kijkt anders naar een object. Kim van Olderenheeft voor Zicht Online gedragsprofielen geanalyseerd waaruit blijkt dat je in musea zesverschillende soorten bezoekers hebt.33 De zes verschillende soorten bezoekers die jevolgens haar hebt zijn:  De dagjes bezoeker  De ‘screenager’  De echte kunstliefhebber  De chaotische bezoeker  De parkwandelaar  De kieskeurige bezoekerDeze gedragsprofielen zijn bijgevoegd in bijlage 5. Een aantal van deze profielen zullennader worden toegelicht in het onderzoek en gebruikt worden om bepaald gedrag teverklaren.De bestedingstijd in de musea bij een object liep vrij uiteen. De bestedingstijd in de museaper object kwam gemiddeld uit op afgerond 28 seconden. Het grootste percentage datgeobserveerd is kan met behulp van de gedragsprofielen geclassificeerd worden als‘dagjesmensen’ omdat zij aan meerdere kenmerken van dit gedragsprofiel voldeden.34 Dekenmerken waar deze personen onder andere aan voldeden was bijvoorbeeld het gegevendat deze personen vaak details van een kunstwerk probeerden te bekijken, dichtbij het objectgingen staan om dit te bekijken, zich redelijk vlot door de tentoonstellingsruimte verplaatstenen de zaal eerst globaal bekeken voordat er specifiek naar een object werd toegelopen Eenenkeling van de geobserveerde bezoekers keek alleen globaal en stond niet stil bij een ofmeerdere objecten. In andere onderzoeken die eerder naar de bestedingstijd bij een objectzijn uitgevoerd kwam de gemiddelde tijd op 30 seconden uit.35 Hieruit kan geconcludeerdworden dat 28 seconden een legitieme bestedingstijd is. Hieronder is een grafischeweergave afgebeeld waarin te zien is hoe veel tijd de bezoekers doorbrachten bij een object.33 van Olderen, K. ‘Gedrag en beleving in Musea’, Datum publicatie onbekend, Zicht Online34 Ibidem35 Ibidem 18
  25. 25. Afbeelding 6 : grafische weergave van de bestedingstijd per objectOp deze grafiek is te zien dat een enkele bezoeker 40 seconden of langer bij een objectdoorbracht en een enkele bezoeker 15 seconden of minder. Het gedragsprofiel dat past bijde bezoeker die 40 seconden of langer bij een object blijft is ‘de echte kunstliefhebber’. Dezebezoeker neemt de tijd om objecten te bekijken, bekijkt bijna alle objecten en neemt frequentde tijd om iets te bekijken. Het gedragsprofiel dat bij de bezoeker past die 15 seconden ofminder bij een object bleef staan is ‘de screenager’. Deze bezoeker is niet specifiekgeïnteresseerd in de details van fysieke objecten en verplaatst zich snel door de ruimte.Afbeelding 7: lezen bezoekers de bijbehorende tekst van een object? 19
  26. 26. Van de geobserveerde bezoekers keek in totaal slechts 38% naar de bijbehorende tekst vanobjecten. Deze 38% keek langer naar de objecten dan de 62% die niet de tekst bij een objectlas.Afbeelding 8: interactie tijdens het museumbezoekHet viel bij de observaties specifiek erg op dat er in het Stedelijk Museum veel interactieplaatsvond tussen bezoekers bij de objecten. Ook bezoekers die niet samen het museumbezochten zochten interactie met elkaar bij het bekijken van een object. Dit zou je kunnenverklaren door het gegeven dat veel objecten in het museum door het moderne karakter veelaan de verbeelding overlaten.4.1.3 EXPERIMENTEEL ONDERZOEK: FYSIEKE MUSEUMVoor het tweede gedeelte in het onderzoek naar de fysieke museumervaring is er eenexperimenteel onderzoek uitgevoerd. In dit gedeelte zullen alleen de resultaten besprokenworden van de groep mensen die slechts het fysieke museum bezocht hebben. Na hetfysieke bezoek aan het museum hebben de deelnemers een aantal open vragen beantwoorden deelgenomen aan een discussie. Een groep van 31 personen heeft het Stedelijk Museumbezocht en deze personen hebben aan de hand van dit fysieke bezoek in een gesprek en/ofin een vragenlijst een aantal vragen beantwoord. Deze vragenlijst is te vinden in bijlage 4. 20
  27. 27. In de eerste vragen van het onderzoek werd de bezoekers gevraagd een cijfer te geven aande waarden die in hoofdstuk 3 beschreven zijn. Wat opviel in de antwoorden was dat hetmerendeel van de groep het fysieke museum bezoek erg belangrijk voor hun persoonlijkealgemene ontwikkeling vind en men stelde deze waarde erg hoog in dit onderzoek.Afbeelding 9: dit gaven de bezoekers als cijfer aan de waarde algemene ontwikkelingIn de bovenstaande tabellen is te zien dat slechts twee bezoekers het fysiekemuseumbezoek absoluut niet belangrijk vonden voor hun algemene ontwikkeling. 15bezoekers vonden dit zeer belangrijk en gaven het hoogste cijfer aan deze waarde. Ook washet merendeel (72%) van de groep van mening dat zij het museumbezoek aangenamerervaren als ze met prettig gezelschap samen het fysieke museum bezoeken. 21
  28. 28. Afbeelding 10: de meeste bezoekers vonden het museumbezoek aangenamer met prettiggezelschapOp de vraag of men het belangrijk vond om gedachten, gevoelens en meningen te delentijdens het museumbezoek, werd weer wisselend gereageerd. De helft vond dit belangrijk ende andere helft niet. Er werd door velen geantwoord ze het museum alleen goed kunnenervaren en niet zozeer de behoeften hebben om per se hun mening te delen maar dat desociale context wel bijdraagt aan de museumervaring. De helft van de onderzoeksgroepstelde dat je door je ervaringen bij elkaar te ventileren weer tot nieuwe inzichten kan komen.Waar de ervaring voor de bezoekers onverwacht niet erg hoog scoorde in het onderzoekwas bij de educatieve waarde. Meer dan de helft van de mensen zagen de fysiekemuseumervaring niet als zeer educatief. 22
  29. 29. Afbeelding 11: dit gaven de bezoekers als cijfer aan de waarde educatiefDeze uitkomst was niet naar verwachting aangezien het een belangrijke functie van hetmuseum is om kennis over te dragen. In de tabel hierboven valt te zien dat slechts tweebezoekers het cijfer vijf, het hoogste cijfer, aan educatief als waarde gaven. Er waren welnegen personen die het cijfer vier gaven maar daar tegenover stonden weer tien bezoekersdie het cijfer twee gaven. Dat dit onderzoek is verricht in het Stedelijk Museum heeft wellichtinvloed op deze beoordeling. Dit museum is voor veel mensen niet specifiek een educatiefmuseum en richt zich meer op het ervaren van moderne kunst. Echter blijft dit opvallendgezien het Stedelijk Museum educatie als haar kernopdracht stelt.36Op de vraag wat de bezoekers ervan vonden om zonder oriëntatie het museum te bezoekenwerd regelmatig geantwoord dat de deelnemers dit zeker niet altijd doen. Het grootstegedeelte van de bezoekers stelde dat ze het niet een goed idee vinden om voor het fysiekemuseumbezoek eerst het digitale museum te bekijken.36 ‘Visie’ http://www.stedelijk.nl/educatie/visie, datum publicatie onbekend, geraadpleegd op 14-12-2012 23
  30. 30. Afbeelding 12: het resultaat op de vraag of bezoekers zich digitaal oriënteren voorgaand aanhet fysieke museumbezoek.Zo was bijvoorbeeld een van de negatieve antwoorden dat voorafgaand aan het fysiekemuseumbezoek stukken lezen en de digitale collectie inzien dood van de eigen perceptie is.Anderen stelde dat het je gevoel kan bevestigen dat een museum interessant is, of juist dathet museum niet interessant is en je hierdoor dus met een vooroordeel naar het museumgaat. Uit de gegevens kan geconcludeerd worden dat de deelnemers van het onderzoek depre-visit ervaring redelijk negatief beoordeelden.Tot slot werd er gevraagd aan de deelnemers of zij het belangrijk vinden dat objecten zich opeen passende manier verhouden tot de fysieke ruimte. Op een persoon na stelde alledeelnemers dat dit belangrijk is en dat zij hier altijd op letten als zij een fysiek museumbezoeken. Er werd onder andere gesteld dat door de manier waarop objecten in een ruimtegeplaatst zijn, een sfeer wordt gecreëerd. 24
  31. 31. 5. DE DIGITALE MUSEUMERVARINGHet vorige hoofdstuk richtte zich alleen op het fysieke bezoek. In dit hoofdstuk wordt eralleen gekeken naar het digitale museumbezoek. Eerder in dit onderzoek is al globaalbeschreven wat bezoekers in het algemeen voor een behoefte en verwachting hebben vanhet museumbezoek. Ook specifiek voor het digitale museumbezoek is er door V. Kravchyna,S.K. Hastings onderzoek gedaan naar waar de behoeften van de bezoeker ligt bij digitaalmuseumbezoek.37 In onderstaande tabel zijn deze behoeften gedetailleerd weergegeven.Aan dit onderzoek hebben 411 mensen meegewerkt.Afbeelding 13: tabellen met de ‘benodigdheden’ van bezoekers bij het bezoeken van eendigitaal museum volgens V. Kravchyna, S.K. Hastings.Het hoogste aantal van mensen, 68, vonden het in het digitale museum het belangrijkst datzij informatie over recente tentoonstellingen kunnen vinden.De uitkomsten van dit onderzoek naar behoeften zijn niet zeer opvallend, maar zijn welbelangrijk om andere uitkomsten uit de komende onderzoeken in perspectief te plaatsen.37 Kravchyna, V. and S. Hastings, Informational value of museum web sites. First Monday 7 (2):http://www.firstmonday.org/issues/issue7_2/kravchyna, 2002, geraadpleegd op 10-12-2012 25
  32. 32. 5.1 OBSERVATIES IN HET DIGITALE MUSEUMHet observeren van het digitale museumbezoek is in principe hetzelfde aangepakt als deobservaties van het fysieke museumbezoek. De observaties die in het digitale museumgedaan zijn worden echter usability observaties genoemd.38 In deze gebruikerobservatieshebben de bezoekers een digitaal museum bekeken. Dit bezoek is opgenomen met softwarevan Jing. In de methoden van onderzoek is beschreven dat je met behulp van deze softwarehet gebruik op een computer kunt opnemen. Een aantal screenshots van dit bezoek is tevinden in bijlage 2.De sample van deze bezoekers bestond uit een gevarieerde groep van 50 personen. Degroep bestond uit een populatie van 57 % man en 43 % vrouw. Deze observaties zijn in hettijdsbestek van een week afgelegd. Dit onderzoek werd uitgevoerd in een creatief kantoor inAmsterdam. Door de locatie waar de digitale observaties zijn uitgevoerd is 60% van dedeelnemers werkzaam in de culturele sector. Er is specifiek gekozen om de digitaleobservaties in deze locatie af te leggen om de volgende redenen; men is niet altijd bereid ommee te werken aan een onderzoek, dat was onder de bezoekers op deze locatie wel hetgeval, vanwege de aard van het kantoor waren er een aantal deelnemers die werkzaam zijnin de culturele sector of ervaring hebben met deze sector, daarnaast waren er ook personendie niet verbonden zijn met de culturele sector waardoor er uiteindelijk een gevarieerdesample ontstond voor de observaties. Een sample die zo ongeveer de doelgroep van hetfysieke museum weerspiegeld.39 58 % van de deelnemers aan deze observaties waren teplaatsen in de leeftijdscategorie onder de 30 en de overige 42% in de 30 + categorie.Voor de digitale observaties is ongeveer dezelfde lijst met punten opgesteld die in het vorigehoofdstuk bij de fysieke observaties ook gebruikt zijn. De volgende punten zijn gebruikt: 1. Man/vrouw 2. Leeftijd onder 30: of 30+ 3. Hoelang voordat men ‘collectie’ vind op site? 4. Welke categorie van de collectie wordt eerst bekeken? 5. Bekijkt geobserveerde eerst globaal gaat hij/zij meteen naar een object? 6. Bestedingstijd per object? 7. Leest bezoeker tekst bij het object? 8. Zo ja, hoelang doet bezoeker erover?38 ‘digitale magazines: objectief observeren hoe lezers zich gedragen’http://www.frankwatching.com/archive/2012/02/21/digitale-magazines-objectief-observeren-hoe-lezers-zich-gedragen/,datumpublicatie onbekend, geraadpleegd op 14-12-201239 Zicht op ontwikkelingen in museumeducatie, Cultuurnetwerk Nederland, Utrecht 2008, p. 13 26
  33. 33. 9. Welke categorieën bekijkt bezoeker? 10. Kijkt bezoeker naast collectie ook nog naar andere zaken? 11. Hoelang duurt collectiebezoek in totaal? 12. Klikt bezoeker door op gerelateerde producten?Omdat deze punten als het ware als meetpunt ingezet worden bij de observaties is hetmerendeel van de punten hetzelfde als bij de fysieke observaties. De digitale collecties diezijn bekeken zijn wederom die van het Stedelijk Museum Amsterdam en die van hetAmsterdam Museum. Net zoals bij de fysieke observaties worden de resultaten in principeniet afzonderlijk geanalyseerd maar wordt er een gemiddelde getrokken uit beide museaomdat wederom de resultaten niet drastisch verschillen. Als dit wel het geval is wordt hetvermeld.5.1.1 ANALYSE VAN OBSERVATIESDe deelnemers is van te voren verteld dat het belangrijk is dat zij in het digitalemuseumbezoek zich in ieder geval op de collectie richten. Wat opvalt is dat men er niet erglang over doet om op de website van het museum de collectie te vinden. Gemiddeldgenomen duurde dit 5 seconden. Bij veel digitale collecties heeft de bezoeker de optie omeen categorie te kiezen in de collectie. Het is te verwachten dat de eerste categorie waar debezoekers bij de digitale collectie op klikken iets is wat bij hun beroep of interesse past. Zozie je dat fotografen op fotografie klikken en grafische ontwerpers meteen naar grafischevormgeving gaan. Het beroep van de deelnemers is ingevuld op het informatieformulier diede bezoekers kregen voor de start van het digitale museumbezoek. De online collectie vanhet Stedelijk wordt behoorlijk statisch gevonden en de reacties van de meeste mensen zijndan ook niet positief. Daarnaast is het op de digitale collectie van het Stedelijk zo dat er opveel gedigitaliseerde objecten nog copyright op de creativiteit van de kunstenaars zit.Hierdoor kunnen sommige objecten wegens copyright niet digitaal worden weergegeven.40De respondenten laten tijdens het digitale museumbezoek veel gemopper horen. Men vindthet niet uitdagend en niet erg aantrekkelijk om lang naar een object te kijken. De gemiddeldetijd dat men bij een object blijft kijken is 7 seconden.40 ‘Stedelijk Musuem’ http://www.stedelijk.nl/ 27
  34. 34. Afbeelding 14: bestedingstijd bij digitale objectenDeze bestedingstijd is een stuk korter dan bij de fysieke observaties. In bovenstaandegrafiek is te zien dat de maximale bestedingstijd 30 seconden is en er door een aantalgeobserveerde bezoekers ook direct object na object werd doorgeklikt.Een enkeling las daadwerkelijk de gehele tekst bij het bijbehorende digitale object. In hetAmsterdam Museum is de collectie wat overzichtelijker geplaatst en zijn er meergebruiksvoorwerpen te bekijken wat de digitale museumervaring voor 80% van de populatietastbaarder maakt. De tijd dat bezoekers in dit museum gemiddeld bij een object besteden is9 seconden, wat langer is dan de gemiddelde 7 seconden bij de collectie van het StedelijkMuseum. In het fysieke museum is de bestedingstijd bij een object voor de algemenebezoeker (dagjesmensen en kunstliefhebbers, komt overeen met de populatie van dezegroep) gemiddeld 28 seconden.41 Dit gemiddelde is langer dan bij het digitale bezoek. Dat debestedingstijd per object korter is in het digitale museum, kan in eerste instantie verklaardworden doordat je bij een digitale collectie sneller door kunt klikken, de objecten dichterbijziet, makkelijk selectief te werk kunt gaan en gemakkelijker in kunt zoomen. Dit kost mindertijd. Het zou ook kunnen komen door het feit dat men het moeilijk vindt om een gevoel tekrijgen bij een digitaal object. Hier zal in de volgende paragraaf verder op worden ingegaan.41 van Olderen, K. ‘Gedrag en beleving in Musea’, Datum publicatie onbekend, Zicht Online 28
  35. 35. Na het bekijken van de digitale collecties bezoeken de personen al snel de openingstijden enandere informatieve gedeelten op de website. Dit is opvallend omdat de intentie waarmee zijzich op de website bevinden in principe is om de digitale collectie te bekijken. Hieruit kangeconcludeerd worden dat het voor veel personen niet vanzelfsprekend is dat ze een digitaalmuseum bezoeken met als hoofddoel de digitale collectie te bezoeken. Men kijkt vaak eerstnaar de informatie waar ze als het ware direct op kunnen anticiperen, en daarnaast wat ze,blijkend uit deze observaties, gewend zijn om naar te kijken op een museumwebsite. Uit deobservaties bleek dat 80% van de populatie voor of na het bezoek naar informatieve linksdoorklikt, zoals bezoekinformatie of tentoonstellingen. Hieruit wordt geconcludeerd dat eendigitaal collectiebezoek bij de meeste mensen niet gebruikelijk is, of hun direct aantrekt. Hetdigitale collectiebezoek duurt gemiddeld bij deze observatiegroep van 50 personen 6minuten bij het Stedelijk Museum en 7 minuten bij het Amsterdam Museum. Dat is zeer kortvoor een digitaal museumbezoek. Dit staat in groot contrast met de tijd die gemiddeld aaneen fysieke collectie wordt besteedt. Uit een onderzoek naar de gemiddelde bezoekduur inGelderse musea kwam er bijvoorbeeld 100 minuten uit. 42Afbeelding 15: tijdsduur van het fysieke museumbezoek in Gelderse musea43Het is niet vreemd dat het fysieke museumbezoek langer duurt dan digitaal maar tussen 100minuten en 6 minuten zit een zeer groot verschil. Er zijn geen resultaten van een gemiddeldetijdsduur van museumbezoek aan fysieke musea te vinden. Deze tabel is niet een42 van der Horst, ‘publieksonderzoek Gelderse Musea’, juli 2002, via MuseumMonitor p. 1843 Ibidem, p.18 29
  36. 36. gemiddelde van musea in heel Nederland maar wel een gemiddelde van twee verschillenderegio’s. Dit kan daarom als een plausibel en realistisch gemiddelde gezien worden.Internationaal is er jaren geleden onderzoek gedaan naar de intentie van bezoekers om eendigitaal museum te bezoeken.44 Hier kwam uit dat de intentie om een collectie teonderzoeken er in verschillende lagen van de samenleving zeker wel is. Op de volgendepagina is in een tabel afgebeeld hoe bereidwillig men is om een digitale collectie teonderzoeken.Afbeelding 16: verschillende groepen van de samenleving en de intentie om een digitalecollectie te bezoeken45Uit het onderzoek bleek dat 63% van de digitale bezoekers in totaal ernaar uitkeken om eendigitale collectie te onderzoeken. Hieruit kan geconcludeerd worden dat de intentie over hetalgemeen er wel is om een digitaal museum te bezoeken.Arjan Burger heeft in het kader van zijn doctoraalscriptie een aantal jaar geleden een artikelgeschreven over hoe er een sterke subjectieve authenticiteit kan ontstaan in eenkunstmatige wereld.46 Volgens hem moet er in deze ‘onechte’ wereld getracht worden44 ‘ To search a museum collection’ http://firstmonday.org/htbin/cgiwrap/bin/ojs/index.php/fm/article/viewArticle/929/851#k6(2002) geraadpleegd op 23-11-201245 ‘ To search a museum collection’ http://firstmonday.org/htbin/cgiwrap/bin/ojs/index.php/fm/article/viewArticle/929/851#k6geraadpleegd op 23-11-201246 Arjan Burger, ‘De poort naar de geschiedenis: de virtuele ontwikkeling van het Rijksmuseum’, Boekmancahier 13 (2001) p.351-362 30
  37. 37. immersie en interactie te behalen bij de bezoekers. Interactie houdt in dit geval in datbezoekers een ‘wederzijds beïnvloeding tussen omgeving en objecten’ ervaren. Immersiegaat over een ‘gevoel van onderdompeling bij bezoekers, die een natuurlijke wereld ervarenin een kunstmatige wereld’.47 Ook al is deze conclusie een aantal jaar geleden getrokken, hijis nog steeds van toepassing als ik naar de resultaten van mijn digitale onderzoek kijk. Laterin dit hoofdstuk bespreek ik het interactie aspect bij de digitale museumervaring.5.1.2 EXPERIMENTEEL ONDERZOEK: DIGITALE MUSEUMIn de tweede experimentele onderzoeksgroep is zowel het fysieke als het digitale museumbezocht. Hier is specifiek wel het digitale museum bezocht in combinatie met het fysiekemuseum zodat de uitkomsten van deze onderzoeken met elkaar vergeleken kunnen wordenvoor de beantwoording van de hoofdvraag. In dit hoofdstuk wordt alleen ingegaan op deuitkomsten van het digitale gedeelte in dit onderzoek. Deze groep bestond uit 26deelnemers. 46 % van deze groep is man en 54 % van deze groep is vrouw. De leeftijd vande deelnemers was voor 61 % onder de 30 en voor 39 % boven de 30.Afbeelding 17 en 18: geslacht en leeftijd van de deelnemers van het experimenteleonderzoekDezelfde waarden die bij het fysieke experimentele onderzoek gebruikt zijn en in hoofdstuk 3zijn beschreven zijn hier ook gebruikt. Deze waarden zijn: 1. Het museum met als doel educatie 2. Het museum dat een nostalgisch gevoel teweeg brengt47 Arjan Burger, ‘De poort naar de geschiedenis: de virtuele ontwikkeling van het Rijksmuseum’, Boekmancahier 13 (2001) p.351-362 31
  38. 38. 3. Entertainment in het museum 4. Het museum als inspiratie 5. Het museum dat een authentieke ervaring mogelijk maakt 6. Het museum als verplichting 7. Het museum dat bijdraagt aan de algemene ontwikkelingDeze waarden werden in dit onderzoek verschillend beoordeeld. Zo vond 54% van deonderzoeksgroep de digitale collectie ‘entertaining’.Afbeelding 19: het percentage bezoekers dat het digitale museumbezoek wel of nietentertaining vond.De deelnemers waren het veelal erover eens dat de digitale ervaring niet authentiek was. Dezewaarde werd zeer laag beoordeeld zoals in onderstaande tabel wordt weergegeven. De waardedie kon worden gegeven lag tussen de 1 en 5, met 5 als hoogste waardering. Doordat niemandauthentiek met een 5 heeft gewaardeerd staat dit cijfer niet in de tabel vermeld. 32
  39. 39. Afbeelding 20: zo werd de waarde authentiek beoordeeld in het digitale museumWat opviel in vergelijking met de waardering uit het fysieke experimentele onderzoek, was dit inhet digitale experimentele onderzoek de waarde educatie minder ‘slecht’ beoordeeld werd.Hieruit kan geconcludeerd worden dat er in het digitale museum ruimte is om de bezoeker ietste leren.Afbeelding 21: zo werd de waarde educatief gewaardeerd 33
  40. 40. Daarnaast werd er aan deze groep gevraagd of ze een gevoel kunnen krijgen bij een digitaalobject. De antwoorden hierop liepen uiteen. Gemiddeld genomen was de strekking dat men hetlastig vind, omdat de objecten toch niet ‘echt’ zijn. De ervaring van echte objecten zien in hetfysieke museum wordt door de meeste deelnemers intenser ervaren. Andere stelden dat ze ietsin het echt willen zien zodat ze het gevoel hebben dat ze alle details dan kunnen zien en zobeter een mening over het object kunnen vormen. Weer anderen stelden dat digitaal alleen eengevoel kan oproepen op het moment dat je het originele gezien hebt. Dit zou betekenen dat depost-visit ervaring hierin belangrijk zou kunnen zijn, zodat je na je bezoek een ervaring uit hetmuseum door middel van het kijken naar de digitale collectie kunt terughalen. Een aantaldeelnemers waren het erover eens dat een gevoel krijgen bij een digitaal object makkelijker zoukunnen zijn als deze objecten driedimensionaal worden weergegeven. Hier was een anderedeelnemer van het onderzoek op tegen, deze stelde dat het juist makkelijker is om een gevoelte krijgen bij een eendimensionaal object. Wanneer het getoonde object een overeenkomstvormt met de afmetingen van het beeldscherm, wordt het makkelijker gevonden door dezerespondent een gevoel te krijgen. De meningen liepen erg uiteen. Wel was niemand erhelemaal van overtuigd dat je écht een gevoel kunt krijgen bij het zien van een digitaal object.Er is door, eerder genoemd Arjan Burger gesteld dat een historische sensatie niet gekoppeld isaan een bepaald medium of de fysieke gesteldheid van een object. De context waarin hetvoorwerp wordt gepresenteerd is volgens hem van groot belang. De overtuigende context vaneen digitaal of fysiek museum of de interactieve en immersieve omgeving bepaald volgens hemde rijkdom van de ervaring. Het is en blijft ook een punt van discussie of authentieke gevoelensworden opgeroepen door alleen de materiële aanwezigheid van een object. Volgens SaskiaWaterman, die de presentatie van fysieke en digitale omgevingen onderzocht aan deUniversiteit van Utrecht, ligt de authenticiteit van museale voorwerpen niet alleen in hunmateriële waarde. Functionele, contextuele en subjectieve authenticiteit spelen ook een rol inmuseumervaringen. Musea en bezoeker creëren samen museumervaringen en dus ook debeleving van authenticiteit. Een digitale ervaring kent ook zijn eigen authenticiteit volgensSaskia Waterman. Zij stelt dat bezoekers digitaal niet klakkeloos in de authenticiteit opgaanalsof het de werkelijkheid is. 48In een interview met Martijn Tamboer, creative director bij creatief bureau Staat Amsterdam, zijner een aantal vragen gesteld over de waarde van het digitale object. De laatste jaren wordt determ digital artifactual value, wat gaat over de intrinsieke waarde van een digitaal object steedsfrequenter gebruikt. Voor Martijn zijn de belangrijkste waarden die bij deze term horen de 48 Waterman S., De grenzen van het museum. (Doctoraalscriptie Universiteit Utrecht 2005) p. 28 34
  41. 41. artistieke en esthetische kwaliteit. De volgende vragen zijn goed om te stellen om de waardevan het digitale object vast te stellen.- Is het digitale object mooi, bijzonder?- Verteld het iets over het tijdbeeld, reageert het op het tijdsbeeld (historische context)?- Is het uniek? (vorm/concept/executie)- Lokt het uit?Op de vraag of hij denkt dat de bezoekers van een digitaal museum een andere ervaringzouden hebben bij het bekijken van objecten als deze 3D zouden zijn stelt hij dat hij zelf nietzo’n fan is van het digitaal creëren van een 3D wereld. Hij zegt dat de ervaring wel anders wordtals er gewerkt wordt met 3D objecten. Of het beter is om met deze objecten te werken isafhankelijk van de executie hiervan. Hij is van mening dat het ervaren van kunst op een digitalemanier altijd anders is dan in het fysieke museum. De nadelen van een digitaal museum vindhij: - de beleving van de schaal van een object - de beleving van tactiliteit (term uit de architectuur die aangeeft hoe een materiaal aanvoelt en hoe de gewaarwording van degene is die het materiaal aanraakt) - het ontbreken van de fysieke contextNaast deze nadelen zijn er volgens hem ook voordelen in het digitale museumbezoek, zoals: - het koppelen van verschillende media (bijvoorbeeld: een documentaire over een kunstenaar) - Dynamisch samenstellen van een expositie per gebruiker - Het gebruiksmoment is anders, thuis op de bank kun je makkelijk 2 uur door een aantal werken + verdieping heen gaan. In een museum vaak krijgt de bezoeker vaak overdoses in korte tijd. Wel is hij overtuigd van het feit dat context alles is in het digitale museum. Van praktische informatie verschaffing (waar kijk ik eigenlijk naar), tot meer impliciete beïnvloeding (hoe kijk ik er naar / hoe ervaar ik een werk). ‘Dat is zo in een fysieke context, maar ook in een digitale context. Een werk voelt bijvoorbeeld automatisch genialer als hij op bepaalde vooruitstrevende websites gepost wordt (door context van medium / context van eerder gepubliceerd werk). Kunst speelt natuurlijk altijd met context (en in moderne kunst nog veel meer). De skull van Hirst als solo object in een minimaal verlichte zaal met minimalistisch pin spotje komt anders over dan de zelfde skull in een zaal met 7 andere werken.’ 49 49 Museums and the web 2012’ http://www.museumsandtheweb.com/mw2012 (2012), geraadpleegd op 05-01-2013 35
  42. 42. Uiteindelijk gaat het er om hoe je het verhaal als museum het beste verteld. Hoe je hetobject/werk/verhaal het beste tot zijn recht laat komen. Dan kan een 3D representatie eenoptie zijn. Maar dat is volgens hem maar één van de vele opties. Een verdere uitwerking vandit interview is te vinden in bijlage 6.5.2 INTERACTIEWat van groot belang is en belangrijk blijft de komende jaren, is de interactie die digitaalplaatsvindt. Het is vandaag de dag vanzelfsprekend dat musea actief zijn op sociale mediazoals Twitter en Facebook. Deze digitale platforms worden met name ingezet om verkeer tegenereren naar de eigen website of het liefst naar het fysieke museum.50Steeds meer musea hebben werknemers in dienst om hun sociale media zo goed mogelijk telaten werken en zoveel mogelijk mensen te bereiken. Digitale interactie is iets dat inNederland op dit moment niet altijd geïntegreerd is bij de digitale collectie en dus de digitalewebsite van het museum. In hoofdstuk 3 wordt de theorie van Eilean Hooper-Greenhillbeschreven over het modernistische museum en het post-museum. In plaats van eenzijdig tedicteren naar bezoekers wil het post-museum een dialoog met bezoekers aangaan, en dusinteractie.51 Het bezoek aan het museum moet meer een proces en ervaring zijn in plaatsvan simpelweg een gebouw binnen te gaan. Op basis hiervan kan worden gesteld dat anno2013 ‘musea platforms zouden moeten zijn voor uitwisseling, waarbij er wordt geaccepteerddat iedereen iets waardevols kan bijdragen’. 52 Tijdens het experimentele onderzoek isinteractie ook een punt van discussie geweest. Zo hebben deelnemers geantwoord met hetidee om onder ieder digitaal object een live chat te plaatsen. Zo zou er directe interactieontstaan bij het bekijken van een digitale collectie, wat lijkt op de interactie die vaak ook inhet fysieke museum plaatsvindt. Deze interactie direct onder een object zou bezoekersenthousiaster kunnen maken over het museum. Daarnaast is er voor bezoekers sneller eenherkenning in de manier van interactie, omdat bijvoorbeeld een reactie box onder een objecterg lijkt op de reacties die je op een sociale media site als Facebook onder foto’s post. Hetzou wellicht zo kunnen zijn dat door deze interactie onder een object men het digitale bezoekmeer als een museumervaring gaat zien. Hieronder worden twee populaire sociale mediaplatformen voor musea geanalyseerd. Dit zijn Facebook en Twitter. Bij beiden worden de50 ‘Museums and the web 2012: lopen musea voorop?’ http://www.frankwatching.com/archive/2012/04/24/museums-and-the-web-2012-lopen-musea-voorop/, geraadpleegd op 05-01-201351 Eilean Hooper-Greenhill, Museums and the interpretation of visual culture, (Londen 2000) p. 151-155.52 ‘Incompleet manifesto voor de Museumnext’ http://www.museumnext.org/dutch/?p=27, datum publicatie onbekend,geraadpleegd op 29-12-2012 36
  43. 43. accounts van het Stedelijk Museum bekeken. De sociale media is belangrijk in het kader vandit onderzoek omdat musea deze digitale platformen gebruiken om interactie met bezoekersteweeg te brengen. Daarnaast is het in dit onderzoek van belang om de interactie die digitaalplaatsvindt te vergelijken met de interactie die in het fysieke museum plaatsvindt. Op dewebsite van de musea die onderzocht worden is niet veel interactie aan te treffen daarom ishet beter om de sociale media platformen te onderzoeken.FacebookHet Stedelijk Museum Amsterdam heeft een Facebook pagina met afgerond 30,000 vind-ik-leuks (eind 2012).53 Op de Facebook pagina van het Stedelijk Museum Amsterdam vind nietecht directe interactie plaats tussen bezoekers. Wel bestaat er interactie tussen bezoekersen het museum. Er worden zo nu en dan foto’s en/of filmpjes van objecten of kunstenaarsgepost en verder meer informatieve zaken zoals openingstijden of informatie over eententoonstelling. Onder de posts van het Stedelijk geven mensen graag hun mening. Bijnaalle reacties bestaan uit ervaringen van mensen die aangeven hoe mooi ze het museum,een object of een tentoonstelling vonden. Bezoekers reageren onderling niet frequent opelkaar, maar er is zo nu en dan wel interactie. Bezoekers worden ook niet uitgedaagd ommet elkaar te interacteren omdat de posts van het Stedelijk niet om een reactie vragen. HetStedelijk zou ook vragen kunnen posten waar bezoekers wellicht meer op elkaar zoudenreageren. Dit gebeurt (nog) niet.TwitterHet Stedelijk Museum Amsterdam heeft een Twitter pagina met 43.000 volgers.54 HetStedelijk houdt deze pagina erg actief bij waardoor interactie bestaat tussen het Stedelijk enhaar bezoekers. Zo ongeveer elke tweet die verstuurd wordt naar het Stedelijk door eenpersoon, wordt door de beheerder van de Stedelijk Twitter account beantwoord. Hieruit kangeconcludeerd worden dat dit museum de belangrijke rol van social media serieus neemt.Zelf post het Stedelijk op Twitter dezelfde soort posts als op Facebook. Geen vragen, maarinformatieve posts. Ook worden veel reacties van mensen over hun bezoek aan het Stedelijkgeretweet. Zo ontstaat er wel een vorm van interactie en belangrijker nog, zo krijgen debezoekers het gevoel dat de drempel niet hoog ligt om naar dit museum te gaan, omdatiedereen een vorm van respons van het museum krijgt en als het ware voor ‘5 minuten in hetzonnetje gezet wordt’. De bezoekers hebben aanspraak en krijgen gemakkelijk aandachtvanuit een Twitter account met een groot volgers aantal. Op basis van hier bovenstaande53 ‘Facebook van het Stedelijk’ www.facebook.com/Stedelijk (2012) geraadpleegd op 28-12-201254 ‘Twitter van het Stedelijk’ www.twitter.com/Stedelijk, (2012) geraadpleegd op 28-12-2012 37
  44. 44. gegevens zou gesteld kunnen worden dat de waardering van dit digitale aspect van hetmuseum onder bezoekers vrij hoog ligt.OverigBuiten de sociale media, waar hierboven de twee ‘grootste’ zijn uitgelicht zijn er voor museaook andere middelen en bestaande websites om meer interactie teweeg te brengen. Eenvoorbeeld hiervan is het ‘Geheugen van Oost’ en het ‘Geheugen van West’.55 Op dezewebsite worden verhalen, foto’s en ervaringen gedeeld van mensen die een band metAmsterdam Oost of Amsterdam West hebben/hadden. Wat opviel op deze websites is dat erwel veel interactie bestaat maar dat de groep die hierin participeert vaak wat ouder is (50+).Sociale media worden veel minder ingezet voor de primaire taak van een museum: educatie.Uit het onderzoek bleek dat de waarde digitaal goed gewaardeerd werd. Dit zou inhoudendat musea platformen als Facebook en Twitter niet alleen ingezet worden alsmarketinginstrument, wat nu erg veel gebeurt, maar meer voor het creëren van eengemeenschap.56 Een Nederlands initiatief dat al wel verder is in de digitale cultureleontwikkelingen is de ‘Rijksstudio van het Rijksmuseum’.57 In hoofdstuk 7 wordt hier meeraandacht aan besteed.Musea houden overigens al tijden rekening met interactie. In het fysieke museum gebeurt ditveelal op analoge manier. Bijvoorbeeld kinderen die een speurtocht kunnen houden,puzzelen of dingen opschrijven in het museum, of raampjes waar je in het museum doorheen kunt kijken. Dit is uiteraard ook gewenst, maar de digitale sociale media biedenoneindig veel mogelijkheden voor interactie. Eigenlijk hebben de sociale media, maar ook demedia die wordt aangeboden op de museum website dus het digitale museum, eenconstructivistische grondslag. In hoofdstuk 3 wordt er ook over het constructivismegesproken. In dit geval wil dat zeggen dat het museum de gebruikers van de digitale mediauitnodigt om zelf aan de slag te gaan met de aangeboden informatie. Hier moeten degebruikers wel voor open staan. Dat wil zeggen dat ze gebruikers uitnodigen om zelf aan deslag te gaan met de aangeboden informatie, al moeten de gebruikers er natuurlijk wel vooropen staan. Zo leert het museum de digitale bezoeker niets, maar leert de bezoeker zichzelfiets. Hij of zij construeert zijn eigen kennis.5855 ‘Geheugen van Oost’ http://www.geheugenvanoost.nl/, datum publicatie onbekend, geraadpleegd op 28-12-201256 ‘Museums and the web 2012’ http://www.museumsandtheweb.com/mw2012 (2012) geraadpleegd op 30-12-201257 ‘Rijksstudio’ https://www.rijksmuseum.nl/nl/rijksstudio (2012), geraadpleegd op 02-01-201358 Schoonbrood J., ‘Musea en de media van morgen; interactie door digitalisering’ (2012) p. 4 38
  45. 45. 6. DIGITAAL VS FYSIEKIn de eerdere hoofdstukken is uitgebreid onderzoek uitgevoerd naar verschillende aspectenvan het digitale en fysieke museum. In de observaties zijn overeenkomende meetpuntengebruikt om te kunnen analyseren waar de ervaring voor de bezoeker in verschilt bij hetfysieke museum en het digitale museum. In het experimentele onderzoek zijn vervolgensmeer inhoudelijke vragen gesteld om een nog breder inzicht te krijgen hoe het fysieke endigitale bezoek gewaardeerd wordt en waar het tekort schiet.De meest significante uitkomsten in de afgelopen hoofdstukken waren de volgende: - In het fysieke museum stond men gemiddeld 28 seconden stil bij een object, in het digitale museum gemiddeld slechts 8 seconden. - 72% van de onderzoeksgroep stelde dat de fysieke museumervaring aangenamer is als zij deze met prettig gezelschap bezoeken. - Men gaf in het experimentele onderzoek het fysieke bezoek aan het Stedelijk bij de waardering educatief niet een zeer hoog cijfer. Bij het digitale onderzoek werd dit hoger gewaardeerd. - Men was negatief over de pre-visit ervaring. De algemene stelling was dat het digitale museum bezoeken voordat het fysieke museum bezocht wordt een vooroordeel kan veroorzaken waardoor je niet ‘vrij’ het museum bezoekt. - Bij het bezoeken van de website van het museum is het voor bezoekers niet vanzelfsprekend dat de digitale collectie bekeken wordt. - Het digitale museumbezoek duurt gemiddeld 7 minuten wat aanzienlijk minder is dan gemiddeld 100 minuten in het fysieke museum (het gemiddelde in Gelderse Musea en Vlaamse Musea, zie hoofdstuk 5). - Men vindt het op dit moment in het digitale museum lastig om een gevoel te krijgen bij het zien van de digitale objecten. - De context waarin het voorwerp wordt gepresenteerd is van groot belang, zowel in het digitale museum als in het fysieke museum. - Sociale media zijn een belangrijk digitaal medium voor musea. 39
  46. 46. 6.1 DISCUSSIEMet de uitslagen van de onderzoeken zal in het komende hoofdstuk een discussie gevoerdworden. Naar aanleiding van deze uitslagen kan gesteld worden dat het digitale museumnog lang niet optimaal functioneert. De resultaten van het experimentele onderzoek,observaties in het digitale museum en het algemene gevoel dat heerste tijdens dezeonderzoeken was niet overduidelijk positief over de digitale collectie en het digitale museum.Waar dit onderzoek zich op richt is of het digitale museum het fysieke museum kanversterken. Erg belangrijk hierin zijn de pre-visit ervaring en de post-visit ervaring omdatdeze veelal in het digitale museum plaatsvinden. Deze twee ervaringen zijn mooievoorbeelden waarin het digitale museum het fysieke museum in zou kunnen versterken. Inde culturele sector wordt veel gesproken over de steeds belangrijker wordende pre-visitervaring. Nina Simon schrijft op haar blog over de ‘kracht van de pre-visit’.59 Zij stelt dat je inhet ‘digitale museum’ een groep bezoekers aanspreekt die nog niet overtuigd zijn of zedaadwerkelijk naar het museum willen komen.60 Zij stelt dit gegeven als een voordeel,namelijk dat je met een goede pre-visit ervaring bezoekers die normaal niet naar hetmuseum zouden gaan over kunt halen om dit toch te doen.afbeelding 22: relatie tussen optimale museumwebsite en bezoekersaantallen6159 ‘Setting Expectations: The Power of the Pre-Visit’ http://museumtwo.blogspot.nl/2008/01/setting-expectations-power-of-pre-visit.html (2008) geraadpleegd op 16-12-201260 Ibidem61 van Dijkhuizen H.M., NME-producten nader beschouwd (2010), p. 103 40
  47. 47. Maar de bezoekers die wel de intentie hebben om naar het fysieke museum te gaan stellendat zij het niet altijd prettig vinden om voor aanvang van het bezoek het digitale museum tebezoeken omdat zij zo niet met een frisse blik het museum kunnen bezoeken. Paul F. Martyheeft voor de Florida State University een onderzoek verricht naar museumwebsites en hoebezoekers deze voor en na het fysieke museumbezoek bezochten.62 Uit dit onderzoek isgebleken dat 57% van de fysieke museumbezoekers zowel voor als na het fysieke bezoekhet digitale museum bezoekt. Een op de vijf bezoekers van een museumwebsite uit ditonderzoek gaf aan het betreffend museum niet fysiek te hebben bezocht vanwege het feitdat de website als teleurstellend werd ervaren. Uit deze resultaten en die van mijn eigenonderzoek kan ik concluderen dat de pre-visit ervaring voor bestaande bezoekers gemiddeldgezien niet positief is. Daarnaast bleek wel uit het experimentele onderzoek bij de groep diezowel het fysieke museum als het digitale museum bezocht hebben dat deze het fysiekemuseum positiever beoordelen als zij na het fysieke museumbezoek het digitale museumbezoeken. Het merendeel gaf aan dat zij zich objecten langer kunnen herinneren als zij dezena het fysieke museumbezoek digitaal nog nazoeken. Hieruit blijkt dat de digitale collectiede fysieke kan versterken door een goede post-visit ervaring digitaal te creëren. Dit iseen manier om het fysieke museumbezoek te versterken door middel van digitaalmuseumbezoek. 75% van de experimentele onderzoeksgroep die zowel het fysieke museumals het digitale museum (na het fysieke bezoek bezocht hebben) gaven aan dat zij zichlanger met het museum verbonden voelen doordat zij na het bezoek het digitale museumook bezocht hebben. Uit mijn onderzoek blijkt dus dat de post-visit ervaring anno nu nogsteeds erg belangrijk is. Voor de betrokkenheid voor de bezoeker, maar ook voor hetversterken van de fysieke collectie. Door het koppelen van het fysieke en digitalemuseumbezoek via een website, kan het museum een hechtere relatie opbouwen met haar(potentiële) publiek.63Het volgende opvallende punt dat interessant is voor dit onderzoek, is naar mijn mening hetgegeven dat de respondenten van het onderzoek geen hoge waardering gaven aan educatiein het fysieke museum. Deze waardering voor educatie was hoger bij het digitalemuseumbezoek. Naar mijn mening ligt hier dan ook een belangrijk punt voor het digitalemuseum waar deze in de marketing en inhoudelijk op in zou kunnen spelen om demuseumervaring ‘completer’ te maken. Vooral de nieuwe en opkomende generatie zou zoaangesproken kunnen worden omdat deze al gewend zijn vanuit hun opvoeding en educatiedat zij vrijwel alles digitaal leren. Daarnaast gaf men in de onderzoeken aan dat het fysieke62 Marty, P. (2007) Museum websites and museum visitors: Before and after the museum visit. College of Information, FloridaState University, United Stated of America, p.1563 van Dijkhuizen H.M., NME-producten nader beschouwd (2010), p. 103 41
  48. 48. museum meer een echte ervaring is en het digitaal nog moeilijk is om echt iets te ervaren.Uit literatuur van Eileen Hooper Greenhill blijkt ook dat het post-museum zich richt op eenmuseumervaring waarin de bezoeker volledig opgaat in het museum en dit meer een procesis. Juist om die reden kan het zo zijn dat de educatie af en toe minder binnenkomt bij debezoekers in het fysieke museum. Hieruit concludeer ik dat het digitale museum zich meermoet richten op educatie en dat hier een open kans ligt. Zo zouden musea bijvoorbeeld inde toekomst een hechtere verbinding kunnen aangaan met middelbare scholen. Omdathier ook digitaal educatie plaatsvindt zou het gemakkelijk kunnen om het digitale museumhierin te integreren. Niet alleen wordt er dan bij een ‘jongere doelgroep’ interesse opgewerktom eventueel naar het museum te gaan, het museum vervult ook zijn functie van hetoverdragen van kennis.De beeldvorming bij bezoekers van het digitale museum is op dit moment niet wat het zoumoeten zijn. Dat deze relatie niet optimaal is, kan bijdragen aan het verminderen vanherhaalbezoeken (post-visit – geen goede ervaring in het digitale museum) of eerstebezoeken (pre-visit – geen goede ervaring in het digitale museum). Het grootste percentagevan de bezoekers gaf in het onderzoek aan dat je naar het fysieke museum gaat om iets teleren en daar in de context van het museum de collectie ervaart. Zoals bleek gaat dit voorveel mensen nog niet op in het digitale museum. De collectie wordt nog niet ‘echt’ ervaren ende interactie in het digitale museum is nog niet geoptimaliseerd. Naar mijn mening speelt hetgegeven dat de digitale collectie slechts een onderdeel is van de website van het museumeen grote rol hierin. De ‘oude’ functie van de museumwebsite is dat je op de website van hetmuseum bijvoorbeeld informatie opzoekt over tentoonstellingen, openingstijden,routebeschrijvingen of een verdieping in een kunstenaar. Het internetgedrag van dezewebsite bezoekers is nog niet geheel veranderd ten opzicht van de periode voor dedigitalisering van collecties.64 Dat de laatste jaren hele collecties gedigitaliseerd zijn en vooriedereen toegankelijk zijn, is iets dat voor veel mensen bekend is. Onze samenleving is hetlaatste decennium in zeer korte tijd ‘gewoon digitaal’ geworden. We schakelen steedsmakkelijker en zonder er veel bij na te denken tussen online en offline. Zo zou dat ook zomoeten zijn anno nu tussen het fysieke museum en het digitale museum. Het is een gemistekans dat er nog tekortkomingen zijn bij het digitale museum. Als musea dit vasteinternetgedrag, wat nog bij een groot gedeelte van de bezoekers niet gericht is op hetbekijken van de collectie wil doorbreken, zou er daadwerkelijk iets moeten veranderen in demuseumwebsite. Het lijkt mij na het zien van de onderzoeksuitslagen een goed idee om dedigitale collectie duidelijk te scheiden van het informatieaspect van het digitale museum. Zo64 ‘ To search a museum collection’ http://firstmonday.org/htbin/cgiwrap/bin/ojs/index.php/fm/article/viewArticle/929/851#k6,datum publicatie onbekend, geraadpleegd op 23-11-2012 42

×