Vertrijk

Plaatsnamen en hun geschiedenis
Dr. Paul Kempeneers
22 november 2013
Overzicht van de lezing
• Deel I: Mijn werkgebied: het Hageland
• Deel II: Verzameling van het materiaal
– 1. Gedrukte wer...
Mijn werkgebied: het Hageland

DEEL I
Kaart van Oost-Brabant, adm. kaart 1973

• Bewerkte gemeenten

• Onvoldoende
toponymische gegevens
Vertrijk: kaart van de
fusiegemeente
Vertrijk: verdeling in secties
Verzameling van het materiaal

DEEL II
Deel II – Verzameling van het materiaal

GEDRUKTE WERKEN
Werken over Vertrijk
• Alph. Wauters, Canton de Tirlemont,
1876, 12 blz.
• Pastoor Rich. Kempeneers, talrijke
artikels.
• ...
Deel II – Verzameling van het materiaal

ONUITGEGEVEN TEKSTEN
Louvain-la-neuve: register van de abdij van
Heilissem ca. 1560
RA Brussel: Familiearchief aanwinsten 1933 Cijnsboek v. Lofort 1570
RA Leuven: SG 5306 Doodslag Jan Plis door
Hannoset 1707
RA Leuven: SG 5305 Deduction Goupy
Idem. Eerste alinea
RA Leuven, Op. Onderstand 1135 (jaar 1631), bundel 6:
Betalingen voor het opbouwen van de verbrande schuur van het
pachtho...
RA Leuven, Kerkarchief St. Maarten 15.203:
Verdeling hoeve De Munter, 1686
HHD Tienen, Kerkarchief Sint-Germeins 22.499.
Testament van Dionis Uytterhellicht, 1615
HHD Tienen, K 22.500.
Goederen van de kerk van Vertrijk, 1717
Universiteit Leuven, archief. Uit de dozen van Rich. Kempeneers
Teksten genoteerd uit het Familiearchief, bewaard in Bruss...
Idem. Voorbeeld van een schets van de pastoor
Deel II – Verzameling van het materiaal

CARTOGRAFISCH MATERIAAL
RA Leuven, SG 7626 (bundel 15). Kolem in 1709. Noord
Idem. Zuid
RA Brussel, Familiearchief 15. Schets van verdwenen kaartenboek.
VIe beloop (1709)
Idem, Familiearchief 18. Fragment Munkbosdelle
Financietoren Brussel. Prekadastrale kaarten van Aretz, 1815.
Overzicht van de gemeente
Leuven, provinciehuis.
Voorbeeld van de Atlas der Waterlopen, 1883
Brussel NGI, 2000. Vertrijk
Deel II – Verzameling van het materiaal

VERZAMELDE GEGEVENS
Alfabetische lijsten met attestaties chronologisch
gerangschikt.
Kruisbeemd
- 1616 vyff vierendeelen lants gelegen opt rod...
Alfabetische lijsten met attestaties chronologisch
gerangschikt.
Grote Konijnenstraat [6]
- 1773 aen de groote conynestrae...
Deel II – Verzameling van het materiaal

HISTORISCHE ATLAS MET
THESAURUS
Voorbeeld uit de Atlas
Keizerrijk en Kolem
Voorbeeld van een thesaurus: het Vroegmishuis
A 164a: 7,80. Huis en plaats. Vroegmishuis. - 1504 Gielis vanden Borchoven p...
Verwerking van het materiaal

DEEL III
Deel III – Verwerking van het materiaal

SYNTHESE: TOPONIEMEN IN
RUBRIEKEN
De nederzettingsnaam Vertrijk. Oude vormen
Oude vormen: 1160 Vertrieke? (Wauters, 1882,
108), 1200 apud verteke (L 1, Klei...
Betekenis van Vertrijk
Betekenis. De gangbare verklaringen van Vertrijk,
met zijn betrouwbare oudste grafie Verteke, zijn
...
Overzicht van de waterlopen
Beschrijving van enkele bronnen
Conincxborn: 1505 sconincx borne (F 16/3, f. 42), 1560 tusschen de
ouerhemsche strate ende...
Veldnamen
Voorbeeld: Mingbos
Beschrijving van Mingbos met attestaties
en verklaring
Monkbos, Mingbos: 1505 opt monckbosch, opt monckbosch
rgt. het doer...
De Overmoedigestraat in 1815, kaart 17
Oude namen voor de Smidstraat
Hovaartstraat: ca. 1370 in superba platea (R 44.678, f. 42v), 1400
Segere van Nederheem van ...
Deel III – Verwerking van het materiaal

ILLUSTRATIES: HISTORISCHE
DOCUMENTEN, KAARTEN EN
FOTO’S
Historisch document:
Beschrijving van het pand van de Vroegmis
Kaarten: de Rijsnagel in 1665, hertekend, zie kaart 25
Let wel: in het origineel staat
Let wel: in het origineel staat
het...
Oude foto's: hoeve van De Munter
Foto van de Velp aan de Sint-Luciakapel

Voorbij de brug stond de
Voorbij de brug stond de
verdwenen molen in Lofort!
verd...
Foto om te mijmeren

Het plein nabij de Voort is volledig
Het plein nabij de Voort is volledig
veranderd: men kan zich tra...
Fine coronato nobilitatur opus (Verinus).
Van een begonnen werk is 't licht wat lof te halen,
Maar als 't voltrokken is, m...
Dank u voor uw aandacht
Meer informatie:
www.kempeneers.org
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Vertrijk. Plaatsnamen en hun geschiedenis.

594 views

Published on

Voor zijn toponymie van Vertrijk raadpleegde dr. Paul Kempeneers alle beschikbare archivalische bronnen. De auteur beschreef dan het hele namenbestand in een aantal rubrieken. Zo ontstond tegelijk een wetenschappelijk en leesbaar boek. Zie ook http://www.kempeneers.org/publicaties/boek5-32.html

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
594
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
3
Actions
Shares
0
Downloads
3
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Vertrijk. Plaatsnamen en hun geschiedenis.

  1. 1. Vertrijk Plaatsnamen en hun geschiedenis Dr. Paul Kempeneers 22 november 2013
  2. 2. Overzicht van de lezing • Deel I: Mijn werkgebied: het Hageland • Deel II: Verzameling van het materiaal – 1. Gedrukte werken – 2. Archiefonderzoek » onuitgegeven teksten » cartografisch materiaal – 3. Verzameling van toponiemen alfabetisch – 4. Historische atlas met thesaurus • Deel III: Verwerking van het materiaal – 1. Synthese: Toponiemen in rubrieken en klapper achteraan – 2. Illustraties: Historische documenten, kaarten en foto’s
  3. 3. Mijn werkgebied: het Hageland DEEL I
  4. 4. Kaart van Oost-Brabant, adm. kaart 1973 • Bewerkte gemeenten • Onvoldoende toponymische gegevens
  5. 5. Vertrijk: kaart van de fusiegemeente
  6. 6. Vertrijk: verdeling in secties
  7. 7. Verzameling van het materiaal DEEL II
  8. 8. Deel II – Verzameling van het materiaal GEDRUKTE WERKEN
  9. 9. Werken over Vertrijk • Alph. Wauters, Canton de Tirlemont, 1876, 12 blz. • Pastoor Rich. Kempeneers, talrijke artikels. • Jean Vandeborne, Wandelingen.
  10. 10. Deel II – Verzameling van het materiaal ONUITGEGEVEN TEKSTEN
  11. 11. Louvain-la-neuve: register van de abdij van Heilissem ca. 1560
  12. 12. RA Brussel: Familiearchief aanwinsten 1933 Cijnsboek v. Lofort 1570
  13. 13. RA Leuven: SG 5306 Doodslag Jan Plis door Hannoset 1707
  14. 14. RA Leuven: SG 5305 Deduction Goupy
  15. 15. Idem. Eerste alinea
  16. 16. RA Leuven, Op. Onderstand 1135 (jaar 1631), bundel 6: Betalingen voor het opbouwen van de verbrande schuur van het pachthof ten Bos
  17. 17. RA Leuven, Kerkarchief St. Maarten 15.203: Verdeling hoeve De Munter, 1686
  18. 18. HHD Tienen, Kerkarchief Sint-Germeins 22.499. Testament van Dionis Uytterhellicht, 1615
  19. 19. HHD Tienen, K 22.500. Goederen van de kerk van Vertrijk, 1717
  20. 20. Universiteit Leuven, archief. Uit de dozen van Rich. Kempeneers Teksten genoteerd uit het Familiearchief, bewaard in Brussel Cijnsboek van Jan van Houthem, 1560 (doos 8)
  21. 21. Idem. Voorbeeld van een schets van de pastoor
  22. 22. Deel II – Verzameling van het materiaal CARTOGRAFISCH MATERIAAL
  23. 23. RA Leuven, SG 7626 (bundel 15). Kolem in 1709. Noord
  24. 24. Idem. Zuid
  25. 25. RA Brussel, Familiearchief 15. Schets van verdwenen kaartenboek. VIe beloop (1709)
  26. 26. Idem, Familiearchief 18. Fragment Munkbosdelle
  27. 27. Financietoren Brussel. Prekadastrale kaarten van Aretz, 1815. Overzicht van de gemeente
  28. 28. Leuven, provinciehuis. Voorbeeld van de Atlas der Waterlopen, 1883
  29. 29. Brussel NGI, 2000. Vertrijk
  30. 30. Deel II – Verzameling van het materiaal VERZAMELDE GEGEVENS
  31. 31. Alfabetische lijsten met attestaties chronologisch gerangschikt. Kruisbeemd - 1616 vyff vierendeelen lants gelegen opt rodt rgt. mynheer van veertryck in twee zyden, die kercke oft taeffel van veertryck ter derder ende den cruysbempt ter vierder zyden (K 15.202, p. 6); 1616 den cruysbempt groot synde een halff boender rgt. het voors. velt ter eenre, de herbaene van vertryck naer louen ter tweedere, het straecken van Imbroeck ter derder (K 15.202, p. 7). - 1715 (Ie Beloop quaebeeck, meutel) den cruysbempt (SG 6488, f. 15). Cf. Kruisken.
  32. 32. Alfabetische lijsten met attestaties chronologisch gerangschikt. Grote Konijnenstraat [6] - 1773 aen de groote conynestraete (SG 1801, p. 155). - 1787 opt’ willebringen velt ... rgt. de groote Conijne straete, de pastory van willebringen ende het swingbert (SG 1800, p. 122). - 1801 (Sint-Nikolaas) 65 roeden rgt. de klyn connyne straet ter 1re, d’erfgenaemen van Gilis Vleminckx ter 2re, de groote connyne straet ter 3re (K 60.018, p. 23). = B 240 - 1801 (Pastorye van Vertryck = B 249 en B 245) rgt. de groote connyne straet in ’t midden daer door loopende dus van twee zydens Guilliam schys ter 3re (K 60.018, p. 73). - 1815 Groote Conyne Straet de Vertryck à Willebringen (k. Aretz, B1). - 1821 la Grande Koneyne straet (Tab, bij weg 6). - 1971 Konijnenstraat en Grote Konijnenstraat worden Honsemsestraat (GR). - 1970 Grote Konijnestraat (k. Bout).
  33. 33. Deel II – Verzameling van het materiaal HISTORISCHE ATLAS MET THESAURUS
  34. 34. Voorbeeld uit de Atlas Keizerrijk en Kolem
  35. 35. Voorbeeld van een thesaurus: het Vroegmishuis A 164a: 7,80. Huis en plaats. Vroegmishuis. - 1504 Gielis vanden Borchoven priester; 1560 Aert de Roye als gichtdrager; 1843 Peeters, Jean, in Vertrijk; 1860 Bergans, Guillelmus Josephus, landbouwer, Vertrijk (a). A 165a: 11,50. Hof. - 1504 Gielis vanden Borchoven priester; 1560 Aert de Roye als gichtdrager; 1843 Peeters, Jean, in Vertrijk; 1860 Bergans, Guillelmus Josephus, landbouwer, Vertrijk (a). A 166a: 10,50. Hof. - 1504 Gielis vanden Borchoven priester; 1560 Aert de Roye als gichtdrager; 1843 Peeters, Jean, in Vertrijk; 1860 Bergans, Guillelmus Josephus, landbouwer, Vertrijk (a). A 167. Huis en plaats. - Ontbreekt rond 1860. - 1504 Gielis vanden Borchoven priester; 1560 Aert de Roye als gichtdrager; 1843 Bergans, Guillaume Joseph, landbouwer in Vertrijk. A 168a: 5,20. Hof. - 1505-1560 Meeus die Muyser > erfgenamen; 1821 Mathieu Muls; 1843 Muls, Mathieu, landbouwer, in Vertrijk; 1860 Muls, Mathieu, landbouwer, Vertrijk (a). A 169a: 4,80. Huis. - 1505-1560 Meeus die Muyser > erfgenamen; 1821 Mathieu Muls; 1843 Muls, Mathieu, landbouwer, in Vertrijk; 1860 Muls, Mathieu, landbouwer, Vertrijk (a). A 170a: 4,40. Boomgaard en gebouw. - 1505-1560 Meeus die Muyser > erfgenamen; 1821 Mathieu Muls; 1843 Muls, Mathieu, landbouwer, in Vertrijk; 1860 Muls, Mathieu, landbouwer, Vertrijk (a). A 171: 36,20. Land. - 1505-1560 Meeus die Muyser > erfgenamen; 1821 Mathieu Muls; 1843 Muls, Mathieu, landbouwer, in Vertrijk; 1860 Muls, Mathieu, landbouwer, Vertrijk. A 172: 35,30. Land. Vroegmisblok. - 1504 Vroegmis of Gielis vanden Borchoven priester; 1560 Aert de Roye als gichtdrager; 1843 Bergans, Guillaume Joseph, landbouwer in Vertrijk; 1860 Bergans, Guillelmus Josephus, landbouwer, Vertrijk.
  36. 36. Verwerking van het materiaal DEEL III
  37. 37. Deel III – Verwerking van het materiaal SYNTHESE: TOPONIEMEN IN RUBRIEKEN
  38. 38. De nederzettingsnaam Vertrijk. Oude vormen Oude vormen: 1160 Vertrieke? (Wauters, 1882, 108), 1200 apud verteke (L 1, Kleine Stok, f. 48), sept. 1211 iniuriam de Verteke que infertur ecclesie in persona domini R. (Bormans, I, p. 164), akkoord over de rechten van het Sint-Lambrechtskapittel in Luik, 22 juni 1257 de Viseto ... de Verteke ecclesiarum (Bormans, II, p. 98), 1299 henrico investito de verteke (Borré, 803). Latere vormen: • 14de eeuw: 10 nov. 1337 (verkoop van land in Boutersem door) Otto filius Othonis quondam de Verteke (Bormans, III, p. 520), 1340 apud verteke (LM, f. 6), 1358 Margareta dicta de biest filia Johannis quondam dicti de vertrike (Jac 840), 1377 kopie 1432 apud vertryke (K 4622, p. 260), 1379 inter bona godefridi quondam dicti de vertrike (Jac 845).
  39. 39. Betekenis van Vertrijk Betekenis. De gangbare verklaringen van Vertrijk, met zijn betrouwbare oudste grafie Verteke, zijn taalkundig niet vol te houden. De vorm zonder r in het tweede deel is etymologisch oorspronkelijk. Daarom kunnen we de naam verklaren als een Gallo-Romaanse -iacum-naam bij de persoonsnaam Varitius, die we ook vinden in de naam van de Franse gemeente Varetz, verklaard als "domein, landgoed van Varitius". *Varitiacum evolueerde tot Verteke en kreeg later een tweede r ingevoegd, wellicht naar analogie met andere -rijk-namen zoals Kortrijk. Vertrijk past in de rij namen als Kumtich, uit *Comitiacum "landgoed van Comitius" en Vissenaken, uit *Fassiniacas "landgoed van Fasso" (Kempeneers, in DVG).
  40. 40. Overzicht van de waterlopen
  41. 41. Beschrijving van enkele bronnen Conincxborn: 1505 sconincx borne (F 16/3, f. 42), 1560 tusschen de ouerhemsche strate ende tconinckx borrn (F 16/1, nr. 196). - Bron aan het begin van perceel A 286. Van hieruit liep aan de zuidkant van het perceel een beekje, dat in 1883 nog bestond als waterloop nummer 9. Het eerste lid is de persoonsnaam Conincx, "hoofd van een gilde of een boogschuttersgilde" (DB, 697). Coxborne: 1547 (beemd) geheeten coxbornne (SG 6919, f. 12), 1623 de Coecxborne (F 15/10, p. 20). - Bron in een beemd met een grootte van anderhalve dagmaal, gesitueerd in Vertrijk in 't Broek nabij de Kleine Vondelbeek. Het eerste lid is een persoonsnaam. Kolemborn: 1514 aenden colam boern opten steenwech, aende colam born aenden steewech (Me 2, p. 7 en 53). - Bron in het verdwenen gehucht Kolem. Sint-Luciaborne: 20 okt. 1500 eenen bempt geheijten de slachmolen geleghen tot vertryck bij Ste Lucijen borne (F 18/4), 1514 op enen bempt geheijten de slachmolen ... bij ste lucijen borne (Me 2, p. 39), - 1547 eenen haluen bonder beempts gelegen by sinte lucien borre (SG 6919, f. 12v), ca. 1730 la fontaine de Ste Lucie (F 15/1, f. 58v). - Bron op A 288 (kaart 17) waarop de kapel van Sint-Lucia werd gebouwd.
  42. 42. Veldnamen Voorbeeld: Mingbos
  43. 43. Beschrijving van Mingbos met attestaties en verklaring Monkbos, Mingbos: 1505 opt monckbosch, opt monckbosch rgt. het doernken (F 16/3, f. 23 en 27), 1514 opt monick bosch rgt. theeren straet, thoeffe straetken (Me 2, p. 50), 1560 op monck bossch, opt velt geheeten moninckbosch, op monikbosch rgt. het doirnken (F 16/1, nr. 49, 114 en 214), 1640 den Munckbosch nu lant, opt Munckbossch rgt. den bossch der voors. taeffele geheeten den Rijsnaegel (O 16, f. 31v en 32), 1753 op het minckelbosch velt rgt. den wegh genoempt die hooffstraete (SG 1801, p. 17), 1762 op het Minghbosch (SG 1801, p. 66), 1843 Ming bosch (ABu). - Bos op A 33 en omgeving (kaart 8), grenzend aan de Rijsnagel. Het eerste lid is een persoonsnaam, uit Middelnederlands monic, munic, munc "monnik" (DB, 882). Door ontronding veranderde o in i: monickbos > minghbosch. Vergelijk met Leuvens paraplie voor Nederlands paraplu.
  44. 44. De Overmoedigestraat in 1815, kaart 17
  45. 45. Oude namen voor de Smidstraat Hovaartstraat: ca. 1370 in superba platea (R 44.678, f. 42v), 1400 Segere van Nederheem van eenen pedekene gaende doer sinen hof ... commende in die houert strate (R 44.679, f. 30v). Middelnederlands hovaert, hovert: trots, overmoed (MHW, 260). Overmoedigestraat: 1514 die straet die coempt vuijter ouermoerrige straet, inde ouermodige strate (Me 2, p. 2 en 56), 1547 die ouermoedighe straete (SG 6919, f. 18v), 1661 eijnde vande overmoedige straete (k. Subil), 1669 in d’ouermoedige straet (F 15/8, f. 25v), 1715 de ouermoedighe straete (SG 6488, f. 39v), 1717 huys ende hoff toebehoorende Hendrick Magits jn die overmoedige straet (K 22.500, f. 4), 1741 d’overmoedige straete (SG 5303), 1750 (huis) zuydt d’overmoedighe straete (SG 1799, nr. 7), 15 april 1782 Hendrik Collins ... huys, schuer, stallingen, boomgaert, hof ende block rgt. de Overmoedige straete (SG 1800, p. 107), 1784 contre l’overmoedige straete (SG 7626, bundel 22), 1812 in de overmoedighe straet oft Demer-straet (K 60.019, p. 95), 1815 Overmoedige Straet (k. Aretz). - Naam voor een belangrijke straat in het dorp, verder lopend als een voetpad naar Boutersem. Overmoedig betekent hoogmoedig (V.Dale). Ook bekend in Kumtich waar de Overmoedigestraat (later Hoogmoedigestraat) in oppositie stond tot de Ootmoedigestraat (Ke1994, p. 89 en 91).
  46. 46. Deel III – Verwerking van het materiaal ILLUSTRATIES: HISTORISCHE DOCUMENTEN, KAARTEN EN FOTO’S
  47. 47. Historisch document: Beschrijving van het pand van de Vroegmis
  48. 48. Kaarten: de Rijsnagel in 1665, hertekend, zie kaart 25 Let wel: in het origineel staat Let wel: in het origineel staat het noorden onderaan! het noorden onderaan!
  49. 49. Oude foto's: hoeve van De Munter
  50. 50. Foto van de Velp aan de Sint-Luciakapel Voorbij de brug stond de Voorbij de brug stond de verdwenen molen in Lofort! verdwenen molen in Lofort!
  51. 51. Foto om te mijmeren Het plein nabij de Voort is volledig Het plein nabij de Voort is volledig veranderd: men kan zich trachten veranderd: men kan zich trachten voor te stellen dat links de herberg de voor te stellen dat links de herberg de Hert stond en rechts het Hert stond en rechts het Schuttershuis Schuttershuis
  52. 52. Fine coronato nobilitatur opus (Verinus). Van een begonnen werk is 't licht wat lof te halen, Maar als 't voltrokken is, mag men eerst zegepralen. Naar: Frans T'Serstevens, Schat van zedespreuken en lessen. Brussel, 1755.
  53. 53. Dank u voor uw aandacht Meer informatie: www.kempeneers.org

×