Deel 6 Invloed van water op ecosystemen
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Deel 6 Invloed van water op ecosystemen

on

  • 2,950 views

Pure...

Pure...
as pure as
water can be

Statistics

Views

Total Views
2,950
Views on SlideShare
2,945
Embed Views
5

Actions

Likes
1
Downloads
13
Comments
0

4 Embeds 5

http://www.facebook.com 2
https://m.facebook.com&_=1362676904073 HTTP 1
https://www.facebook.com 1
http://mail.telenet.be 1

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

Deel 6 Invloed van water op ecosystemen Deel 6 Invloed van water op ecosystemen Presentation Transcript

  • DEEL 6INVLOED VAN WATER OP ECOSYSTEMEN
  • Inhoudstafel 3 Abiotische factoren: licht, nutriënten, water en temperatuur 4 Water is absoluut noodzakelijk voor alle levensprocessen 5 De watercyclus 6 – 7 De waterbalans in een landschap 8 – 9 Water en biotopen 10 – 12 Voorbeeld van een voedselweb van een brakke riviermonding 13 – 16 Bronnen 17 – 20 Moerassen 21 – 25 Salamanders in België 26– 37 Insectenhabitats bij het water 38 – 40 Ecologische gevolgen luchtvochtigheid voor insecten 41 – 43 Water als beperkende factor voor dieren 44 – 45 Aanpassing aan lage luchtvochtigheid46 – 58 Waterbalans geïllustreerd door dieren en planten aangepast aan woestijnen 59 – 64 Osmoregulatie in zoet en zout water 65 – 68 Temperatuurstratificatie van diepere wateren 69 – 86 Waterregulatie bij planten 87 – 95 Waterplanten of hydrofyten 96 – 113 Water als beperkende factor voor planten 114 – 117 Water en zaadkieming 118 – 126 Kwaliteitsbepaling met biotische index 127 – 131 Case-studie: het Baikalmeer 132 – 145 Beknopt overzicht van de ecologie van oceanen en zeeën 146 – 158 Enkele verwijzingen naar andere delen 159 – 173 Referenties en literatuurlijst
  • Abiotische factoren: licht, nutriënten, water en temperatuur • Elk biotoop is afhankelijk van water • Water is een abiotische factor, belangrijk in elk ecosysteem • Elk organisme heeft een verschillende tolerantie en beperkende waarden in een gemeenschap t.o.v. water • Een toename vanSchaatsenrijder (Gerris lacustris) broeikasgassen kan voor droogte zorgen, die vooral voelbaar zal zijn in het hart van de continenten
  • Water is absoluut noodzakelijk voor alle levensprocessen 1) Als solvens en reactiemedium: reacties verlopen slechts in het waterig midden van celplasma 2) Als reagens in tal van biochemische reacties 3) Als transportmedium: transport tussen cellen kan slechts met opgeloste stoffen; voor dieren is het bloed dit transportmedium 4) Turgor: turgescente bladeren zijn uitgespreid, huidmondjes worden geopend o.i.v. turgor- water-druk 5) Als bescherming tegen opwarming wegens de grote soortelijke warmte van water 6) Bevruchting gebeurt veelal in water
  • De watercyclus • Regen komt terecht in rivieren, oceanen, meren en grondwater • Organismen nemen water op en geven het weer af door transpiratie • Terrestrisch en oceanisch water evaporeert • Evapotranspiratie van water condenseert tot regen • Grondwater komt aan de oppervlakte als bronwater • Verschillende plantvormenNeilsons vergelijking zegt dat de (grassen, struiken,neerslag gelijk is aan de som van loofbomen,…) hebbenhet afstromend water en de verschillende fysiologische vereisten…evapotranspiratie • ... waarbij aanwezigheidEvapotranspiratie is de som van de van water de belangrijkstetotale hoeveelheid water dat parameter is voor deverdampt in een landschap en de verspreiding van biomentranspiratie door de organismen
  • De waterbalans in een landschap • Neerslag kan direct op de grond vallen of opgevangen worden door de bomen en planten • Het opgevangen water zal evaporeren of doorsijpelen naar de bodem • Als water op de bodem terechtkomt komt, kan het afvloeien, evaporeren of infiltreren in de bodem • Grassen zijn afhankelijk van het water in de toplaag; bomen en struiken drinken water uit de toplaag en diepere bodemlagen • Het water dat tot de diepste bodemlaag dringt, voedt het grondwater, dat eventueel afstroomt
  • De waterbalans in een landschap • Neilson stelde dat het seizoen bepalend is voor de waterbalans • De neerslag in de zomer is vooral beschikbaar voor ondiep wortelende grassen • Winterregen en vooral sneeuw vindt zijn weg naar de diepere bodemlagen en is dus van groot belang voor struiken en bomen • Veel van het opgenomen water komt in de atmosfeer terecht door plantaardige transpiratie • Elke vegetatie maakt zoveel transpiratie-oppervlakte aan om het water van de bodem optimaal te benutten • In natte jaren zal een vegetatie meer blad dragen dan in droge
  • Estuarium van Favorite Bay, Angoon, Alaska
  • Water en biotopen • Zoetwaterbiotopen zijn rivieren, meren, bronnen, moeras, veen, gletsjers en ijskappen • Verder is natuurlijk het grondwater zoet • Zoutwaterbiotopen of mariene biotopen zijn zeewater- en kustwaterbiotopen • Waar een riviermondEen estuarium is een trechtervormige mixt met zeewater isriviermonding met brak water en veelal er brak watergrote natuurwaardeEstuarium van de Schelde, België
  • Voorbeeld van een voedselweb van een brakke riviermonding • Na een verblijf tot 15 jaar in zoet water, trekken palingen (Anguilla anguilla) naar hun paaigronden in de Sargassozee • Als wilgebladlarven laten ze zich bijna 2 jaar meevoeren door de golfstroom tot ze aankomen als glasaaltje aan het continentaal plat • Aangetrokken tot de geuren vanEnkele brakwatersoorten het zoet water trekken ze m.b.v.zijn de Europese karper getijdenbewegingen de rivieren op(Cyprinus carpio), de • De harde scheiding door dammen,roodborstzonnebaars dijken en inpolderingen zijn(Lepomis auritus) en de ongunstig voor de metamorfose bijforelbaars (Micropterus de mondingen waar tijd nodig issalmoides) centraal op de voor de aanpassing aan het lageretekening; de laatste 2 zijn zoutgehalteexoten in Europa
  • Om zoet water te bereiken is geen barrière te groot voor glasaaltjes;ze klimmen tegen verticale obstakels aan of trekken zelfs over landVisladders kunnen helpen bij dodelijke kleine turbines bij dammen
  • Bronnen • Bronnen of brongebieden zijn plaatsen waar op natuurlijke wijze, op een klein of groot oppervlak, grondwater uittreedt • Grondwater en dus ook bronwater heeft het jaarrond een temperatuur van ±10°, waardoor sommige soorten enkel nabij bronnen voorkomen • Het water heeft een tamelijk hoge stroomsnelheid; in de zomer isBeekbegeleidende bron met het daarom én door de lageassociatie van verspreidbladig temperatuur zeer zuurstofrijkgoudveil (Chrysosplenium • Bij beheer moet rekeningalternifolium) gehouden met de factor licht,Zeldzaam door verlaging van daar straling de temperatuur beïnvloedtde waterstand in hoogveen oflandbouwgebied • Ideaal habitat voor goudveil (Chrysosplenium sp.), bittereHet is een schaduwplant met veldkers (Cardamine amara),ontwikkeling en bloei in bronkruid (Montia fontana)…vroege voorjaar
  • Mineralenarme en droogvallende bronnen kunnenbekleed zijn met bronkruid (Montia fontana)
  • Het biotoop van de gewone bronlibel (Cordulegaster boltonii)bestaat uit O2-rijke, altijd waterhoudende bronnen omdat denimfen lang (3 tot 4 jaar) in het water leven
  • Moerassen • Moeras ontstaat in stilstaand voedselrijk, zoet water achter de duinen, in overstromingsvlakten van rivieren of in kwelgebieden langs zandgronden en in beekdalen • De bodem is zeer nat, voedselrijk en matig zuur tot neutraal • Typische planten zijn hoge grassen bv. riet (Phragmites australis) en rietgrasH. Bleker, staatsecretaris (Phalaris arundinacea), zeggen (Carexvoor landbouw, verrast sp.) en galigaan (Cladium mariscus)heel Gelderland door het • Het rietland kan open zijn en bevolktnatuurgebied Teeslinkven met orchideeën, poelruit (Thalictrumvan de lijst te schrappen flavum), blauwe knoop (Succisaals beschermd gebied pratensis) en andere fraaie floraDit galigaanmoeras is eentoevluchtsoord voor de • Moerassen zijn bedreigd doorgevlekte witsnuitlibel vermesting, verdroging en verbossing(Leucorrhinia pectoralis) • Zoete en zoute kwel en inbraken vanuit zee of rivieren zijn afgezwakt
  • In België ontbreken populaties van de witsnuitlibel, het aandeel vande Nederlandse populaties in de Atlantische regio is aanzienlijkZe gedeien goed in krabbenscheervegetaties met helder waterDe nimfen zijn overdag jagende oogjagers, gevoelig voorvispredatie en hebben dus voldoende schuilmogelijkheden nodig
  • Meanders van rivieren doen het water vertragen en vormen zo eenmoerassige paaiplaats voor de snoek en een broedplaats voor deblauwborst (Luscinia svecica) en de door riet beschutte roerdomp(Botaurus stellaris), ernstig bedreigd in Vlaanderen met tenhoogste 13 broedparen tussen 1994 en 2005 (o.a. Maten, Genk)
  • De vijf salamandersoorten in België: de kleine watersalamander(Lissotriton vulgaris), de vinpootsalamander (L. helveticus), dealpenwatersalamander (Mesotriton alpestris), de kamsalamander(Triturus cristatus) en de vuursalamander (Salamandra salamandra)
  • Salamanders in België • De kleine watersalamander is na de bruine kikker (Rana temporaria) en de pad (Bufo bufo) de meest voorkomende amfibie in de Benelux • Hij stelt weinig eisen aan zijn biotoop en kan in alle zonnige met onderwatervegetatie begroeide kleine watertjes gevonden worden • De vinpootsalamander is de kleinste soort en komt voor in waters die de kleine watersalamander mijdt omdat ze te zuur of te voedselarm zijn bv. in heidevennen • Verspreiding van de vinpootsalamander in Europa
  • Salamanders in België • De alpenwatersalamander is een vrij algemene amfibie, die bossen, parken en natuurtuinen verkiest • Buiten de paaitijd leven ze buiten water en zijn vooral ‘s nachts actief • De kamsalamander is de grootste inheemse watersalamander en komt voor in kleinschalige agrarische gebieden bij overgangDe kamsalamander houdt van bos naar graslandstand in enkele geïsoleerde • Gebieden met hagen, houtwallenpopulaties en rietkragen en vochtige bosjesDeze isolatie en het omvormen zijn z’n lievelingsbiotoopjesvan natuurlijk grasland naar • In kleine wateren is hij in staatakker is desastreus andere amfibieën weg teDoor het aanleggen van poelen concurrerenkan de soort een beetje • Zijn areaal is in Nederland metuitbreiden, zoals in Twente 1/3 afgenomen
  • Salamanders in België • Ook de vuursalamander komt voor in enkele geïsoleerde populaties • Kalkrijke bronbossen, vochtige beukenbossen en beekrijke hellingbossen vormen het biotoop • In België komt hij vooral voor ten zuiden van Samber en Maas en er zijn enkele populaties in de Vlaamse Ardennen, de VoerstreekBedreigingen voor salamanders en Vlaams-Brabantin het algemeen zijn • De microhabitat bestaat uit deverstoringen van loofbossen en strooisellaag van bladeren,aanplantingen van naaldbossen stukken schors, boomwortel enHet aanleggen van wegen andere vochtige plaatsen alsscheidt populaties van elkaar verlaten muizenholen, onderWatervervuiling, het verdwijnen stenen en omgevallen stronken,van heldere bronbeekjes en de in oude waterputten en inforelkweek in bergbeken zijn vochtige rotsspletennefast voor de vuursalamander
  • De vuursalamander wordt giftiger bij het ouder worden engeeft dit aan belagers aan door zijn aposematische kleurenZijn belangrijkste verdediging is echter zijn schuwe gedrag
  • Insectenhabitats bij het water • Waterroofkevers bv. Ilybius sp. en de geelgerande watertor (Dytiscus marginalis) leven in zoet en vegetatierijk water • Het zijn enorme jagers met zelfs vissen en kikkers als prooi • Als goede vliegers gebruiken ze de maanreflectie om nieuw territorium te vinden • Deze waterbewoners scheppen lucht aan het oppervlak alvorens te duiken • Via sluitbare spiracula, segmentaal geplaatste openingen onder het elytra die aansluiten op de tracheolen, wordt een luchtbel als fysische kieuw aangelegd • Door O2-opname uit deze voorraadkamer zal nieuwe O2 vanuit het water de bel binnenkomen
  • Insectenhabitats bij het water • Luchtscheppers moeten steeds weer opduiken om hun luchtbel te verversen • Sommige larven hebben kieuwen die aansluiten op een gesloten tracheaal stelsel • Zo kunnen kokerjuffers (Trichoptera), nimfen van haften (Ephemeroptera), libellen (Odonata) enNimfen van Baetidae-haften steenvliegen (Plecoptera) permanent onder water levenhebben gepaarde kieuwen aanieder segment van het abdomen • Het loodrecht van het lichaam wegstromen van het waterHet zijn kleine ovaalvormige misleidt bovendien predatorenkieuwen, wat erop wijst dat deze • Als het water uit het achterstesoort stromend water verkiest van het diertje zou stromen, isHet ritme van de kieuwen het een te makkelijke prooicontroleert de stroming van het • Haften zijn uiterst gevoelig aanwater en de toevoer van O2 en vervuiling en worden gebruiktzouten in het lichaam om waterkwaliteit te evalueren
  • Insectenhabitats bij het water • Vijverlopers (Hydrometra stagnorum) en schaatsenrijders (Gerris lacustris) behoren tot verschillende families van oeverwantsen, maar jagen beiden op insecten in of op het water • Gebruik makend van de oppervlaktespanning dankzij superhydrofobe poten, beweegt de schaatsenrijder zich schokkend • De smallere vijverloper loopt trager en hoger en houdt zich dichter bij de oeverzone op • De schaatsenrijder vangt de prooi met z’n geklauwde voorpoten en doodt ze met een toxische steek • De vijverloper doorboort z’n prooi en zuigt ze met de lange snuit leeg
  • De schaatsenrijder gebruikt de voorpoten om zijn prooi vast tehouden, met de middelste schaatst hij, de achterste dienen als roerDe schaatsenrijder kent 2 generaties per jaar, waarbij de 1egeneratie nakomelingen quasi vleugelloos is en in de zomer paartDe 2e generatie is gevleugeld en kan nieuwe vijvers veroveren
  • Insectenhabitats bij het water • Met spatelachtige behaarde poten roeien bootsmannetjes schokkend en op hun rug tegen het wateroppervlak • Zo krijgen ze spartelende prooien vlug in het vizier • Daar ze geen kieuwen hebben, ademen ze via een adembuis • Een luchtbel hecht zich aan de hydrofobe harenkrans, waardoor de diertjes een zilverachtig uitzicht krijgenHet gewone bootsmannetje • Als ze niet zwemmen zijn ze(Notonecta glauca) injecteert met lichter dan water en stijgen opzijn proboscis of zuigsnuit toxines • Dankzij kleine klauwtjesen verteringssappen in een prooi kunnen ze zich goedJe licht hem beter niet uit het vastgrijpen bij gevaar en totwater, de beet is gemeen pijnlijk 6 uur onder water blijvenMannetjes strijken met voorpoten • Deze veelvraten zijn efficiëntetegen het lichaam serenades af predatoren van muggenlarven
  • Insectenhabitats bij het water • Waterschorpioenen snorkelen via een buisje gevormd uit verbonden achterlijffilamenten • Haartjes aan het einde van het buisje nemen de oppervlaktespanning weg en voorkomen dat water binnenstroomt • Het lichaam is door de ingeademde lucht lichter dan water en blijft drijven • De voorvleugels verlenenAls waterinsect is de waterschorpioen de mimicry van een dood(Nepa cinerea) een slechte zwemmer blad, de achtervleugelsDe zeer krachtige voorpoten met zijn aposematisch roodnagelvormige tarsi worden gebruikt • Als een prooi te dichtom de prooi te spietsen nadert, wordt deze snel gegrepen en geïnjecteerdMet de andere poten kan hij via de met toxinenbodem of planten naar het oppervlaktrappelen, een bel helpt bij navigatie
  • Behaarde rode bosmieren (Formica rufa) kunnen de relatievevochtigheid van hun nest bewaren door water aan te dragen
  • Het koepelnest van behaarde rode bosmieren heeft vele ventilatie-openingen die ‘s nachts worden toegestopt om warmte te bewarenWerksters waken over de helling van het nest om de solaireinstraling te optimaliserenNa zonnebaden brengen werksters de warmte het nest in, waardoorin de lente een temperatuur van 25° bereikt wordt, ideaal voor eileg
  • Ecologische gevolgen vanluchtvochtigheid voor insecten • Luchtvochtigheid en temperatuur treden steeds samen op • Een kwakkelwinter met een hoge luchtvochtigheid zorgt in de zomer voor minder vlinders en zweefvliegen door beschimmelde poppen of eitjes • Sociale insecten zoals mieren, termieten, bijen en wespen waken actief over de ideale nesttemperatuur • Zo voeren werksters van bosmieren water aan in de zomer en kunnen ze de nesttemperatuur in lente en zomer constant houden • Bijen gebruiken de afkoelende werking van hun vleugels om een overmatige verhitting van het nest tegen te gaan
  • Water als beperkende factor voor dieren In de Chihuahua- en Sonorawoestijn haalt de Amerikaanse woestijnrat (Neotoma albigula) zijn water uit xerofyten zoals cactussen, Navajo-yucca’s (Yucca baileyi) en Ephedra sp.
  • Water als beperkende factor voor dieren • Volledige Scaphiopus holbrookii-populaties broeden explosief, gestimuleerd door overvloedige regen bij een minimale temperatuur van 7° • De voortplanting gebeurt in tijdelijke poelen • De honkvaste kikkers verlaten hun holletje gemiddeld 29 dagen per jaar • Ook spinnen, slangen,…De cryptische kikker Scaphiopus houden een ondergrondseholbrookii komt voor in het droogteslaap en vermijden zozuidoosten van de VS een te felle transpiratie doorZe kunnen lokaal overvloedig hoge temperaturen enaanwezig zijn bij reproductief watertekortensucces door weervariaties
  • Aanpassing aan lage luchtvochtigheid • Door zich met z’n kop in een hoek van 45° te richten tegen de ochtendnevel in, accumuleren zwartlijven (Stenocara sp.) miniscule waterdruppeltjes (1-40 µm) in één van de droogste plekken op aarde nl. de Namibische woestijn • Gedragen door de wind hechten druppeltjes zich aan hydrofiele schildknobbeltjes omgeven door hydrobe groeven • Door aggregatie overwinnen de druppeltjes de zwaartekracht en de woestijnwind en rollen naar de monddelen van de kever • Synthetische materialen die de schildtextuur nabootsen zijn veel effectiever dan de bestaande nevelvangende netten en kunnen gebruikt worden om zuiver water te winnen in woestijngebieden
  • Waterbalans geïllustreerd door dieren en planten aangepast aan woestijnen • We kunnen de waterbalans van landdieren als volgt opstellen: • wia = wd + wf + wa - we - ws • wia = het inwendig water • wd = water uit drank • wf = water uit voedsel • wa = waterabsorptie uit de lucht • we = evaporatiewater • ws = waterverlies doorDromedarissen en kamelen zijn uitscheiding of secretie vanmeesters in wateropslag urine, feces en mucusZe houden hun kop recht in de zon • Zowel de dromedarisen reduceren zo de aan de zon (Camelus dromedarius) als de saguarocactusblootgestelde lichaamsoppervlakte (Carnegiea gigantea)Bovendien isoleert de dikke vacht en vergaren massaal water alsi.p.v. te zweten kan hij evaporatie het beschikbaar is en slaan het voor lange tijd opbeperken door de inwendigetemperatuur tot 7° te verhogen
  • Waterbalans geïllustreerd door dieren en planten aangepast aan woestijnen • We kunnen de waterbalans van planten als volgt opstellen: • wip = wr + wa - wt - ws • wr = de opname van water door de wortels • wa = waterabsorptie uit de lucht • wt = waterverlies door transpiratie • ws = waterverlies doorDe stam van de saguarocactus kan secrectie en reproductieveenorme hoeveelheden water structuren nl. nectar, vruchten en zadenopslagen, die bij droogte • Organismen in verschillendeaangesproken worden omgevingen hebben eenBij regen neemt hij water op door variatie aan oplossingeneen dicht en ondiep cirkelvormig ontwikkeld die de verschillende uitdagingenwortelnetwerk waarvan de diameter van het milieu met zichongeveer overeenkomt met de meebrengenhoogte van de cactus
  • Wangzakmuizen (Heteromyidae) zoals de Pacifische kangoeroegoffer(Dipodomys agilis) leven in droogste gebieden van Mexico en de VSZe overleven op de vrijzetting van water bij de metabolische afbraakvan zaden en hoeven niet te drinken: C6H12O6+6 O2→6 CO2 + 6 H2O
  • Waterbalans geïllustreerd door dierenen planten aangepast aan woestijnen • De Apachecicade (Diceroprocta apache) steekt middagserenades af bij een letale middagtemperatuur van 48º • Eric Toolson, zwetend in de woestijn, stelde zich vragen bij deze middagserenades • Biologen gingen ervan uit dat insecten te kwetsbaar voor waterverlies zijn om net als wij warmte af te geven door zweetevaporatie • Rond het middaguur verplaatsen de cicades zich van de door de zon beschenen takken naar de schaduw van de grotere takken
  • Waterbalans geïllustreerd door dierenen planten aangepast aan woestijnen • Ze profiteren van de schaduw en een microklimaat op hun maat met koele lucht aan de stam • Deze miniscule microklimaatjes zijn niet te benutten voor vogels als belangrijkste belagers • Rond middaguur slapen de hongerige vogels en wespen • Een bijkomende verklaring komt uit taxonomische hoek • Cicades behoren zoals bladluizen tot de Hemiptera en zuigen xyleemsap op vanuit de 30 meter diepe tapwortels van Prosopis juliflora • Ze zweten het overtollig vocht uit en koelen zo 4° af • De hoge we wordt opgevangen door een hoge wd
  • Door drie grote poriën aan rugzijde kan een deel van het opgenomenwater ontsnappen doorheen de cuticula van de ApachecicadeToolson deed zo in 1987 een belangrijke ontdekkingDe cicades verlagen hun lichaamstempertuur door te zweten,een ongekend fenomeen bij insecten
  • Osmoregulatie in zoet en zout waterMuggenlarven, Culex sp.Elk waterorganisme en zijnomgeving kan gezien worden alseen systeem van 2 waterige milieusgescheiden door een selectiefpermeabel membraanWater beweegt volgens deosmotische gradiënt en organismenmoeten energie uitgeven om huninwendig milieu constant te houden
  • Osmoregulatie in zoet en zout waterDe osmoregulatie van dieren in zoet of zout water kan als volgtweergegeven worden: wi = wd - ws wo waarbij wo hetwaterverlies of de waterwinst door osmose voorsteltKraakbeenvissen (Chondrichthyes) zijn hyperosmotisch enverkleinen de osmoregulatiekost door de gradiёnt te verkleinen......en Na+ te verliezen via een rectale zoutklierwo is positief en kraakbeenvissen winnen water door osmosedoorheen de kieuwen en drijven het overtollige water af als urine
  • Osmoregulatie in zoet en zout water • Doordat ze hypotoon zijn t.o.v. hun omgeving, verliezen beenvissen water door hun kieuwen • wo is negatief • Deze osmoregulatie doet drinken en overtollig zout moet verwijderd worden • Beenvissen scheiden weinig urine af, die wel hypotoon is t.o.v. zeewater, Na+ en Cl- door kieuwklierenBeenvissen (Osteichthyes) en de • De muggenlarven drinkenenkele soorten muggenlarven van eveneens hoeveelhedenbrakke moerassen (bv. Aedes vigilax water en verliezen hunen A. sollicitans) zijn hypotoon t.o.v. hypertonische urine metzeewater weinig waterverlies
  • Galápagoszeeleeuw (Zalophus wollebaeki) met prooiZeezoogdieren halen water uit hun voedsel, hebbengeconcentreerde urine en een ondoorlaatbare huidMariene vogels en reptielen zijn voorzien van zoutklieren
  • Osmoregulatie in zoet en zout water • Water stroomt binnen en zouten gaan verloren langs de kieuwen • Zoetwatervissen scheiden veel water in vorm van verdunde urine uit • Zouten worden via voedsel of zoutabsorberende kieuwfilamenten opgenomen • Invertebraten leveren energie om water uit het lichaam te pompen en zouten te absorberen • De zoetwaterinvertebraten hebben echter een lagere concentratie aan opgeloste stoffen in hun bloed dan zoetwatervissen, wat de osmotische gradiënt en deZoetwatervissen en -invertebraten regulatiekost vermindertzijn hypertoon t.o.v. hun omgeving
  • Temperatuurstratificatie van diepere wateren • Tussen de warme en de koude laag ontstaat de spronglaag of thermocline, waarin de temperatuur snel daalt • Een harde wind in de zomer is niet in staat de stratificatie te doorbreken • Door het eutrofe karakter van vele wateren, leeft er veel plankton, waardoor een constante ‘regen’ van doodDoor opwarming van het water plankton naar de bodem zaktaan de oppervlakte in het • Zo kan er in de onderlaagvoorjaar ontstaat een warme zuurstofgebrek ontstaan,bovenlaag die "drijft" op een waarbij de anaërobe afbraakkoude onderlaag voor de geur van rottendeKoud water van 4° heeft de eieren (H2S) zorgtgrootste densiteit
  • Temperatuurstratificatie van diepere waterenIn het najaar zal de temperatuur van de bovenlaag door afkoelingdalen tot een waarde die gelijk is aan die van de onderlaagEr zal dan ten gevolge van wind of spontaan, een volledigemenging plaatsvinden, welke de najaarsomkering genoemd wordtDeze menging kan een zuurstoftekort in de bovenste laagveroorzaken en dit kan nadelig zijn voor dieren met een grotezuurstofbehoefte zoals insectenlarvenOmgekeerd verdwijnt het zuurstoftekort in de onderste laag envoedingsstoffen komen in de bovenste laag terecht
  • Temperatuurstratificatie van diepere waterenEen identieke situatie doet zich voor na de winter en noemen we devoorjaarsomkeringIn de winter blijft de temperatuur van de onderste laag ijsvrij bij 4°,belangrijk voor de overwintering van amfibieën, vissen,schildpadden en insectenlarvenAls de bovenlaag lange tijd bevroren is zonder wakken in het ijs,kan dit wel tot zuurstoftekorten leiden, zeker bij sneeuwbedekkingKleinere meren hebben een spronglaag bij een diepte van 7 meter,grotere meren eerder bij een diepte van 10-15 meterArctische en tropische wateren kennen geen omkeringen
  • Waterregulatie bij planten • Het watergehalte bij hogere planten is tamelijk stabiel en dus onafhankelijk van de uitwendige vochtigheid • De grote centrale vacuole betekent een waterreserve voor het cytoplasma • Stengel en bladoppervlakten zijn beschermd door een wasachtige cuticula • De transpiratie wordt geregeldHolpijp (Equisetum fluviatile) door sluitbare huidmondjesAls meer water vanuit de wortel • Guttatie kan optreden nagetransporteerd wordt als er kan zonsopgang als de activiteiitgetranspireerd worden, treedt van de plant toeneemt en deguttatie door worteldruk op luchtvochtigheid nog hoog isIn de ochtend zijn huidmondjes • Door de nerven wordt vianog vaak gesloten en is waterporiën of hydathodentranspiratie beperkt vocht naar buiten geperst
  • Waterregulatie bij planten • Natuurlijk verklaart worteldruk niet alleen hoe water stroomt in een plant • Daarom is het begrip waterpotentiaal ingevoerd • Water vloeit steeds van een hogere potentiaal of vrije energie-waarde naar een lagere potentiaal of vrije energie- waarde • Symbool van waterpotentiaal is Ψ • Zuiver water heeft een Ψ = 0 bar • Gebonden water en water met opgeloste stoffen heeft steeds een lagere Ψ • Zo is Ψ aan bladuiteinden ongeveer - 40 bar of - 4,0 MPa of - 4000 kPa
  • Waterregulatie bij planten • Het water kan maar tegen de zwaartekracht instromen naar de top van een plant als er een continue dalende Ψ-gradiënt is • Het water stroomt van de bodem met een vrij hoge Ψ naar de atmosfeer met een zeer lage Ψ • Ψ vertelt je hoeveel energie in J/kg of kPa je moet leveren om het gebonden water te verplaatsen naar zuiver water • Water in plantenweefsel of in de bodem is in een andere energetische toestand als vrij water • Men spreekt van de Ψ van de bodem of de zuigkracht of de negatieve waterdruk van de bodem
  • Waterregulatie bij planten • ψ totaal = ψm + ψg + ψo + ψp • Ψ totaal wordt bepaald door • Ψm of de binding van water aan een oppervlak • Ψg of de positie van het water in het zwaarteveld • Ψo = ψosmotisch of de hoeveelheid opgeloste deeltjes in het water • Ψp = ψ door druk bv. vanwege de celwand bij turgescentie Ψm wordt bepaald door de binding van water aan bodemdeeltjes en zal het meest negatief zijn bij eenΨfiguur is weergegeven in MPa droge bodem
  • Waterregulatie bij plantenΨm is niet alleen afhankelijk van de hoeveelheid water in debodem, maar vooral van het type bodemZand heeft relatief grote deeltjes en heeft dus een kleinercontactoppervlak dan bv. klei met het waterBij 10 % water in de bodem, heeft zand een zeer hoge Ψ (- 25kPa of -0,25 bar) en leem een zeer lage Ψ (- 1500 kPa)
  • Waterregulatie bij plantenΨg = g.h, waarbij g = 9,81 m/s2 en h = diepte t.o.v. de referentienl. de bodemBv. bij 1 meter diepte is Ψg = 9,81 m/s2 . (-1,0 m) = -9,81 kPaΨg is haast verwaarloosbaar t.o.v. ΨmWater stroomt hierdoor altijd van een hogere naar een lagere plaats
  • Waterregulatie bij planten • Ψo is alleen werkzaam als er een semi-permeabele membraan aanwezig is, waar water doorheen kan, maar niet de opgeloste stoffen • Dit is algemeen in de natuur, alle cellen en dus ook die van plantenwortels zijn omgeven door een semipermeable dubbellaag van fosfolipiden • Ψp daarentegen kan positief zijn in bv. turgescente cellenΨo is steeds negatiefWortels slaan opgeloste stoffen • Een cel gevuld met water heeftop zodat hun Ψo lager is als dus een zekere weerstand omdeze van de bodem nog meer water op te nemen • Door turgescentie blijft het blad optimaal naar het licht gericht • Ψp kan ook negatief zijn nl. door de capillaire krachten in het xyleem
  • Waterregulatie bij planten • De waterstroming in het bodem-plant-continuüm kan als volgt samengevat worden • Deze stroming van water is een functie van de Ψ-gradiënt • Er is altijd een stroming van hoge Ψ naar een lagere Ψ • In dit vb. heeft de bodem een relatief hoge Ψ van -600 kPa • De atmosfeer heeft in dit vb. een Ψ van -100 000 kPa • Ook in andere biologische processen is Ψ van belang • Ψ vertelt dus iets meer over de waterbeschikbaarheid voor biologische processen • Voor het ontkiemen van de meeste zaden is bv. een Ψ van hoger dan -2000 kPa nodig
  • Waterregulatie bij plantenPlantencellen slaan opgeloste stoffen in hun vacuole op om eenlage Ψ (± - 2000 kPa) te verkrijgen en turgordruk op te bouwen,zodat hun blaadjes in een optimale hoek t.o.v. het zonlicht staan
  • Waterregulatie bij planten • Het voordeel om met Ψ te werken, is dat de waterbeschikbaarheid op elke soort bodem kan worden toegepast • Het watergehalte van een bodem is nietszeggend • Een zandbodem met 20% watergehalte heeft veel beschikbaar water, eenWater in de bodem met een kleibodem nagenoeg geenΨ boven deze van FC, is • De veldcapaciteit (FC) van eenonbruikbaar voor planten bodem vertelt je over deDoor de zwaartekracht lekt waterbeschikbaarheid van eendit uit bodem, nadat hij verzadigd is vanOp het PWP (-1500 kPa) is regen en ± 24 - 48 h is uitgelekthet permanent • Deze is gelegen tussen - 10 kPaverwelkingspunt, waarbij de en - 33 kPaplanten sterven, bereikt
  • Waterregulatie bij plantenBij een watervolume van 26%, zullen planten op lemige en zandigebodems onder stress staan, omdat je een Ψ hebt bovenveldcapaciteit en de modderige, onverluchte bodem verliest waterVoor de kleibodem verkrijg je een Ψ van - 1300 kPa, wat de planteneveneens stress bezorgt, wegens een Ψ die het PWP benadert
  • Het beschikbare bodemwater is het water vastgehoudendoor de bodem tussen de veldcapaciteit van de bodemen het permanent verwelkingspunt van de bodem
  • • De beweging van water in planten en bomen wordt vooral verklaard door de lage Ψ in de bladeren, die continu transpireren• Als ‘s nachts de transpiratie stilvalt kan guttatie optreden in de ochtend• Ook in de begin van de lente is de opwaartse zuigkracht door transpiratie veel lager• Door afbraak van zetmeel in glucose en opname van mineralen door mergcellen in de wortel, daalt in deze cellen de Ψ• Zo wordt uit de schorscellen en de bodem water onttrokken welke zorgt voor worteldruk en waterstroming in de houtvaten• Het glucoserijke vocht kan uit berk en esdoorn gewonnen
  • Waterregulatie bij planten • De transpiratie van bladeren is onder invloed van … • … de grootte van het vrij oppervlak • … de luchtdruk; hoe hoger de luchtdruk hoe lager de transpiratie • … de temperatuur en de windsnelheid • … de waterbeschikbaarheid; de transpiratie zal afnemenHuidmondjes van een korianderblad bij watergebrekBij een klein tekort t.o.v. 100 % • Het grootste gedeelte vanluchtvochtigheid, daalt de Ψ snel de transpiratie verloopt langs de huidmondjesBij 99,5 % Ψ = -6,7 bar • In optimale omstandighedenBij 99 % Ψ = -13,5 bar kan een blad tot 70% waterBij 90 % Ψ = -141 bar verliezen van wat verdamptBij 50 % Ψ = -933 bar aan een vrij wateroppervlak
  • Niet-sclerofylle planten verdampen tot 10% via hun cuticulaBij planten van vochtige, beschaduwde plaatsen blijft de cuticulairetranspiratie hoogDe bladeren van de dotterbloem (Caltha palustris) beginnen teverdorren vooraleer de huidmondjes gesloten zijn
  • Waterregulatie bij planten • Planten kunnen waterverlies beperken door de huidmondjes te sluiten • Toch zijn ze best in de dag geopend om CO2 op te nemen voor de fotosynthese • Ook voor een plant bestaat er geen ‘free lunch’, daar voor elke 100 l. opgenomen water, er 98 l. naar transpiratie gaat • Naarmate de watervoorziening slechter wordt, gaan de huidmondjes ‘s middags sluiten zodat de transpiratie maar ook de fotosynthese daalt • Het watergebrek zorgt voorHet gestippeld gedeelte geeft de turgorverlies in de sluitcellen,cuticulaire transpiratie weer zodat ze dan vanzelf sluitenDe volle lijnen geven de • Planten kunnen zich ‘s nachtstranspiratie door de huidmondjes rehydrateren en zo verwelkingweer voorkomen
  • Waterplanten of hydrofyten • Echte waterplanten kunnen enkel in water groeien of op bodems die volledig met water verzadigd zijn • Voedingsstoffen worden hoofdzakelijk via het blad opgenomen • De wortel dient eventueel enkel tot verankering • Klein kroos (Lemna minor) behoort tot de drijvende waterplanten • Het vormt kolonies in nutriëntrijke wateren en plant zich vooral vegetatief voort • Zelden worden bloemen gevormd; een individueel plantje heeft enkele blaadjes en een hangend worteltje
  • Grof hoornblad (Ceratophyllum demersum) groeit uitbundig invoedselrijk water; zoals fonteinkruid (Potamogeton sp.) is heteen ondergedoken, vastgehechte waterplant
  • Nimfen belichaamden in de Griekse mythologie bovennatuurlijkevrouwelijke wezens huizend in bronnenWaterlelies (Nymphaea sp.) zijn ondergedoken waterplanten metdrijvende bladeren en kunnen door hun schaduw algen terugdringen
  • Een doorsnede van een waterlelieblad toont de grote luchtholtendie het blad drijvend houden; cuticula en altijd geopendehuidmondjes zijn beperkt tot de bovenzijde van het bladSteun- en transportweefsel zijn weinig ontwikkeld
  • Doorsnede van een pitrusstengel (Juncus effusus) metsponsachtig aerenchym zodat O2 vlot langs intercellulaireruimten naar de ondergrondse delen kan vervoerd worden
  • Krabbenscheer (Stratiotes aloides) vindt men in België enkel in dedriehoek Antwerpen-Mechelen-Gent en verlangt voedselarme slotenNa een winterverblijf op de bodem, vullen bladeren zich met luchtom dan boven het wateroppervlak te bloeien
  • Gerande oeverspinnen (Dolomedes fimbriatus) en de zeldzamegroene glazenmaker (Aeshna viridis) vinden hun habitat bij dedrijvende rozetten van krabbenscheervegetaties
  • Moerasplanten zoals pijlkruid (Sagittaria sagittifolia) kunnen eendroogteperiode overleven en kan men vinden in tijdelijke waterenHun wortel is de hoofdleverancier van voedingsstoffen
  • Water als beperkende factor voor planten • Efemere vegetaties in woestijnen vermijden droogte door een zeer korte cyclus • De droogtetolerante satijnbloem (Dimorphotheca sinuata) is volledig afgestemd op het woestijnleven • Bloemaanleg gebeurt door vernalisatie, dus na daling van de temperatuur, welke in de Namaquawoestijn van Zuid-Afrika de kans op winterregen vergroot • Na snelle bloemontwikkeling tijdens de gunstige periode, volgt een dormantieperiode als zaad die jaren kan duren • Zaden van vele woestijnplanten worden meer permeabel voor water bij bewaring, wat kieming spreidt en gunstig is voor de soort
  • Water als beperkende factor voor planten • Succulente planten zijn echte xerofyten aangepast aan de droogte door water op te slaan in wortel, stengel of blad • Er is een sterke proliferatie van parenchym met grote vacuolen en weinig intercellulaire ruimte • Succulenten kunnen in korte tijd veel water opnemen en dan zeer traag afgeven door een zeer lage transpiratie • De succulente organen hebben een beperkte oppervlakte • Crassula fragaroides behoort tot de succulente flora van het Zuidafrikaanse Bokkeveld • Je kan er ook tussen de steentjes speuren naar Lithops sp., welke bijna volledig ondergronds groeien
  • Ferocactus cylindraceus, Anza-Borrego-woestijn, voor het eerstbeschreven door Engelmann (1853), is begeerd door verzamelaarsBladloze cactussen voeren fotosynthese uit in hun vlezige stam
  • Water als beperkende factor voor planten Succulentie gaat gepaard met CAM-metabolisme De huidmondjes zijn overdag gesloten en openen zich ‘s nachts om CO2 op te slaan en om te zetten in het C4-zuur malaat Bij C3-fotosynthese vangt het Rubisco-enzym CO2, bij waterstress en hogere temperaturen verkiest het O2, wat fotorespiratie of verbranding van de fotosyntheseproducten met zich meebrengt Het PEP-carboxylase, dat het malaat vormt, is ongevoelig voor O2 Het zure malaat wordt ‘s nachts in de vacuole opgeslagen
  • Water als beperkende factor voor plantenHet in de vacuole opgevangen malaat geeft het CO2 overdag vrij omhet ter beschikking te stellen van Rubisco in de chloroplastenDit enzym zet CO2 dan om in C6-suikers, wanneer de fotorespiratieen transpiratie uitgesloten zijnDe omvorming van malaat tot PEP kost ATP, zodat CAM-fotosyntheseweinig efficiënt is en verklaart waarom succulenten traag groeienBij CAM-planten is er dus een scheiding in de tijd tussen opnamevan CO2 en verwerking ervan tot suikersIn vochtige condities gaat C3-fotosynthese door met snellere groei
  • Water als beperkende factor voor plantenDe malaatbron kan uitgeput worden waardoor fotosynthese ophoudtBij extreme droogte blijven de huidmondjes ook ‘s nachts geslotenO2 aangemaakt door de fotosynthese wordt dan gebruikt om teademen en de uitgeademde CO2 wordt gebruikt voor de fotosyntheseDit proces kan je als ‘CAM-nutteloosheid’ omschrijven ook omdat dehele keten energie eist, maar de CAM-fotosynthese laat succulentenwel toe droogtes te overleven en snel te herstellen bij watertoevoerAl in de 17e eeuw wist men dat succulenten ‘s nachts zuur smaken
  • Woestijnplanten overleven droge omgevingen en investeren energiein stekels om hun traag opgebouwde biomassa te beschermenEchinocactus platyacanthus, Mexico, Nuevo León
  • Het zeldzame oeverkruid (Litorella uniflora) slaat ‘s nachts CO2 op alsmalaat om het overdag te gebruiken en wendt CAM-fotosynthese inhet voordeel aan als het biotoop nl. ondiep water doorfotosynthetische consumptie zonder CO2 dreigt te vallen
  • Succulente planten met CAM-metabolisme tref je ook aan onder deepifyten zoals deze Bulbophyllym allenkerrii met verdikte stengelsMet een sterk variërende Ψ van de omgeving is snel water opnemendoor succulentie en het ‘s nachts vastleggen van CO2 een voordeel
  • Water als beperkende factor voor planten • De tamarugo (Prosopis tamarugo) groeit in de zoutwoestijn van de Pampa del Tamarugal, Noord-Chili • De soort groeit op plaatsen waar de grondwatertafel 2 - 10 meter diep is • De tot 15 meter diepe tapwortels, zich richtend naar de grootste waterconcentratie, kunnen water uit grote diepte onttrekken en zo de plant in leven houden gedurende droogte • De boom kan groeien zonder enige regen • De blaadjes kunnen dauw verzamelen en deze dan naar de rhizosfeer transporteren • De soort wordt bv. in Spanje aangeplant; bladeren en vruchten worden door geiten gegeten • De opbrengst van 55 bomen/ha van 40 jaar oud is 16 ton blad en fruit
  • Tephrocactus alexanderi en Larrea divaricata hebben een uitgebreid,oppervlakkig wortelstelsel, wat hen toelaat water te onttrekken uiteen grotere massa bodem waardoor de planten wijd verspreid staanSierras Pampeanas, Argentinië
  • Water als beperkende factor voor plantenDe transpiratie kan beperkt worden dank zij:Een zeer dikke waslaag waardoor licht beter teruggekaatst wordtVerzonken huidmondjes, met een wasprop afgesloten of met harenbeschermd, zodat een luchtlaag nabij het blad onbeweeglijk blijftHet blad van oleander (Nerium oleander) heeft beidetranspiratieremmende structuren
  • Arctostaphylos pungens overleeft de droogte van de chaparraldoor de kleine zilverachtige blaadjes constant rechtop te houden
  • De duinvormer helm (Ammophilaarenaria) overwint de droogte van hetvijandige zout water door het bladsterk op te rollenHet gras is afhankelijk van condensatievan water uit de bovenste duinlagenEnkel bij het uitrollen van het blad bijgenoeg water, openen de huidmondjeszich en kan fotosynthese doorgaan
  • Als de bodem bevroren is, is wateropname onmogelijkBij stijgende temperaturen op het einde van de winter, kunnenplanten door transpiratie uitdrogen op een bevroren bodemNaaldbomen komen nog voor, waar loofbomen uitgesloten zijnNaaldbomen met blad transpireren minder dan naakte looftwijgenDe vorstdroogte bepaalt ook de boomgrens in bergen
  • Water en zaadkieming • Sommige zaden van planten en bomen van een waterrijke omgeving verliezen binnen enkele weken hun kiemkracht bij uitdroging • Dit is zo bij wilgen (Salicaceae), en ook bij de rubberboom (Hevea brasiliensis) die in het vochtige regenwoud groeit • Rubberbomen werden vanaf de 19e eeuw als zaailingen over de wereld verspreid • Sommige zaden kiemen bij voorkeur onder water, zoals deze van de grote lisdodde (Typha latifolia) • De stimulans hiertoe is de verlaging van de O2-concentratie
  • Water en zaadverspreiding • De gevlekte dovenetel (Lamium maculatum) verspreidt zijn zaadjes vooral via rivieren • Het plantje is in Vlaanderen enkel algemeen bij de Maas • Elders is het een zeldzame verschijning, eventueel ontsnapt uit tuinen • Andere planten die men vooral bij rivieren terugvindt zijn veldsalie (Salvia pratensis), echte kruisdistel (Eryngium campestre) en duifkruid (Scabiosa columbaria) • De kokospalm (Cocos nucifera) verspreidt zijn vruchten door de oceanen over de hele wereld
  • Kokosnoten aangespoeld op de Seychellen
  • Steenvliegen (Plecoptera) kunnen heel slecht watervervuilingverdragen en verdwijnen als het zuurstofgehalte lager is dan 40%Enkele soorten zoals Nemoura sp. komen in stilstaand water voor
  • Kwaliteitsbepaling met biotische index • Bacteriën, algen, vissen, protozoa en macro-invertebraten zijn bio-indicatoren • Bij verontreiniging daalt de diversiteit of het aantal taxa in een gemeenschap • Eerst verdwijnen meest gevoelige soorten, de meer resistente soorten zullen in aantal toenemen • Op een taxonomische lijst worden het totale aangetroffen taxa, een schatting van het aantal individuen per taxon en hun tolerantieklasse omcirkeld • Een veldprotocol geeft een beeld van de waterloop en vegetatie • Metingen van visuele verontreiniging, zuurstofgehalte, pH, Tº, kleur, geur, transparantie, omgeving, visbestand,… worden hierin opgenomen • Een Secchi-schijf meet de transparantie
  • Kwaliteitsbepaling met biotische index • Fotosynthese zorgt voor O2- verzadiging, bacteriële afbraak en ademhaling voor O2-verbruik • De biodiversiteit is een weerspiegeling van het gehalte aan O2 in het water • Bij laag O2-gehalte (0-3 mg/l) kunnen vissen en macro- invertebraten niet leven • Na organische verontreiniging daalt het O2-gehalte • Na enige tijd treedt zelfreiniging op en kunnen organismen zich weer ontwikkelen • Vooral in de zomer kunnen zuurstoftekorten voorkomen • In Vlaanderen streeft men naar minimum 5 mg/l O2Maximale verzadiging vanO2 in water in functie van T°
  • De biotische index gebruikt macro-invertebraten diehun O2 niet rechtsreeks aan de atmosfeer onttrekkenNimf van de vuurjuffer (Pyrrhosoma nymphula)
  • Kwaliteitsbepaling met biotische index • De biotische index is afhankelijk van de frequentie van de gevoeligste taxa zoals kokerjuffers en de nimfen van steenvliegen • De biotische index is afhankelijk van het totaal aanwezige taxa of systematische eenheden • Indien in een staal maar één individu van een indicatorsoort wordt gevonden, wordt deze niet meegerekend omdat het er als driftorganisme in kan zijn terechtgekomen • Bovenaan vind je de taxa die het meest gevoelig voor verontreiniging zijn
  • Kwaliteitsbepaling met biotische index • Als bv. het totaal aantal taxa gelijk is aan 24 • En de meest gevoelige faunistische groep een vertegenwoordiger is van de Heptageniidae, Ephemeroptera • Waarvan drie individuen zijn gevonden • Dan geeft de kruising van de tweede rij met de laatste kolom een indexwaarde 9 • Indien nog steenvliegnimfen werden gevonden, bevat het staal 2 groepen met tolerantieklasse 1 en heb je een waarde 10 • Plecoptera vind je echter vooral in hooglandbeken en komen van nature weinig in laagland voor
  • Biotische index voor waterlopen van het Netebekken
  • De schietmotlarve of kokerjuffer Ceraclea annulicorniskan je aantreffen in Belgische zuivere wateren
  • Klompsponzen (Ephydatia fluviatilis) bewonen stille zuurstofrijkezoete en brakke wateren, maar zijn bedreigd door watervervuiling
  • Case-studie: het Baikalmeer • Het Baikalmeer is een actieve riftvallei van Oligoceen origine die per jaar 2 cm. breder wordt • Het bevat 20% van alle niet- bevroren zoet water en is het meest transparante water op aarde • Ondanks de grote diepte (1186 m.) is het goed gemengd en bevat het O2 tot op de bodem • ‘s Zomers kan je de sponzen Lubomirskia baicalensis prima waarnemen, welke op stenige substraten tot 1000 m. voorkomen • Komende van de Noordelijke Ijszee via de Lena in prehistorische tijden, is de Phoca sibirica of nerpa geëvolueerd tot één van de weinige zoetwaterzeehonden • Wordt 50 – 60 jaar oud, ouder dan andere soorten zeehonden
  • De kleine kreeftachtige Epischura baicalensis maakt 96 % uit vanhet zoöplankton van het meer, is de hoofdconsument van algen enzorgt door zijn filtervoeding voor helder en voedselarm water
  • Het schubloze olievisje Comephorus baicalensis zwemt verticaalHij doet dit daar hij zeer temperatuursgevoelig is; +10° is dodelijk35% van het gewicht bestaat uit medicinale olie, rijk aan vit. A
  • Baykalsk Pulp and Paper Mill loost sinds 1966 chloor in het meerWegens niet-profijtelijk werd ze gesloten in ’08 en ondanks verzet in‘10 heropend nadat Poetin zelf kwam kijken hoe klaar het water was
  • Beknopt overzicht van de ecologie van oceanen en zeeënOceanen zijn door hun beperkte aantal habitats weinig productiefEr is overvloed aan leven op plaatsen waar zeestromen diepoceaanwater en nutriënten naar boven brengenDe subtropische hogedrukgebieden komen overeen met zeestromenWarme zeestromen vindt men ten hoogte van de paardenbreedtenaan oostkusten en koude stromen aan westkusten van continenten
  • De Humboldtstroom die Antarctisch water vervoert richting evenaar,zorgt voor een interessant klimaat aan de oostkust van PeruHet koude water en warme lucht voorkomt regenHierdoor worden de uitwerpselen van vogels gebakken in de hitteDe mariene rijkdom die de stroom brengt zorgt voor migraties vanzeevogels die hun jongen in veiligheid grootbrengen en voor guano
  • De decennialange Peruviaanse guano-extractie in de 19e eeuwverstoorde het vogelleven en voedselketens grondig op eilanden
  • Koraalriffen concentreren met succes biodiversiteitDe Oost-Australische stroom zorgt voor hogere temperaturen entropische fauna en flora die mee het Groot Barrièrerif bevolken
  • Het oppervlaktewater van zeeën, oceanen en zoete waters is vooralbevolkt door plankton, waarbij fytoplankton voor de helft van defotosynthetische activiteit van onze aarde instaatHoofdzakelijk bestaande uit diatomeeën, cyanobacteriën endinoflagellaten, is het fytoplankton zelfs vanuit de ruimte zichtbaarOppervlaktewater absorbeert IR en geel licht, het fytoplanktonblauw licht, waardoor op grotere diepten enkel groen licht doorkomt
  • Zoöplankton bv. Copepoda en vissenlarven begrazen het fytoplanktonDe fotische zone eindigt op ±200 m. tot waar nog 1% licht doordringtCentraal zie je Thalassionema nitzschioides, een diatomeeënsoort
  • Kleine kreeftachtigen zoals Copepoda en Euphausiacea, beter alskrill gekend, vormen de grootste biomassa in oceanen en zijn eenvoedselbron voor talrijke vissoorten, robben, pinguïns en walvissen
  • Met vliegtuigjes worden kustwateren bemonsterd op scholenvan bv. Europese sardines (Sardina pilchardus)
  • Zonnebadend aan het wateroppervlak is de zwaarste beenvis, demaanvis (Mola mola) een echte epipelagische oceanische vissoort
  • Lantaarnvissen maken 65% uit van de biomassa van de diepzeeZe volgen de migratie van zoöplankton tot in de fotische zone Diaphus theta
  • Kleine plastiekdeeltjes worden vaak opgegeten door lantaarnvissen80 stukjes werden aangetroffen in de darm van één visje Schilderij van de hand van Robi Smith
  • Bewoners van de bathypelagische zones zijn klein, weinig mobiel,vertrouwen op bioluminescentie om een maatje te vinden of hebbeneen sexueel dimorfisme zoals Haplophryne mollis waarbij demannetjes tot gonaden atrofiëren na vasthechting aan het vrouwtje
  • Submariene zwavel- en methaanbronnen zijn een bron van levenvoor baardwormen zonder verteringsstelsel maar met een trofosoomvol bacteriën die H2S en CH4 oxideren met vrijgave van energie Riftia pachyptila
  • Enkele verwijzingen naar andere delenWater en temperatuur zijn onlosmakelijk verbonden, zie D7Verspreiding in Europa van de beuk (Fagus sylvatica)
  • D4 ‘Licht’ en D5 ‘Bodem’kijken via verschillendeinvalshoek naar het probleemvan eutrofiëring vannatuurlijke waterenZo zijn lozingen een evidenteoorzaak van eutrofiëring en islichtpollutie een minder voorde hand liggende redenOplossingen hiertoe zoalshelofytenfilters zijn in D5besproken
  • Gewone dophei (Erica tetralix) leeft in schrale venen en moerassenDoor geleiding van O2 door de stengel, kunnen toxische waarden aanFe(II)-zouten oxideren tot een neerslag van Fe(III)-verbindingenWaterrijke hoog- en laagvenen zie D5 ‘Bodem’
  • Het mutualistische verbond tussen koraaldiertjes en Zoöxanthellaeverklaart waarom riffen gevoelig zijn voor zeespiegelstijgingenZie D4 ‘Licht’ en D10 ‘Ecologische problemen en oplossingen’
  • Innige relaties bij koraalriffen zie D8 ‘Biotische relaties’Zeebaars (Dicentrarchus labrax), gewone poetslipvis (Labroides sp.)
  • Planten die in kussenvorm groeien zijn gewapend tegen verdrogingZuiltjessteenbreek (Saxifraga oppositifolia), zie D8 ‘Biotische relaties’
  • Bedreigde pijlgifkikkers gebruiken citernbromelia’s als poeltjeDendrobates tinctorius zie D8 ‘Biotische relaties’
  • Zouten zorgen voor waterstress, zie D5 ‘Bodem’Rode mangrove (Rhizophora mangle), Caroni Swamp, Trinidad
  • Mangroves boordevol flora en fauna beschermen kusten tegendiverse zeekrachten; herbebossing in Tamil Nadu, IndiaZie D10 ‘Ecological problems and solutions’
  • Spijtig genoeg is er ook slecht nieuws voor onze waterenPlastiekvervuiling zie D10 ‘Ecological problems and solutions’
  • Vele malen in geschiedenis kwam ruwe olie in zeeZie D10 ‘Ecologische problemen en oplossingen’
  • Zure regen, verlanding van vennen en watervervuiling vormen reëlebedreigingen voor kikkersoorten bv. de boomkikker (Hyla arborea)Zie D10 ‘Ecologische problemen en oplossingen’
  • Toch is er hoopNet zoals de hydrologische cyclus herstelbaar is, kan water ook weerzuiver worden Herstel van de hydrologische cyclus zie D5 ‘Bodem’
  • ReferentiesDia 3: http://www.iee.uu.se/zooekol/images/firstpage/striders.jpgDia 4: http://www.ischool.zm/bio/Ch.%204%20Photosynthese.htmDia 5: http://students.usm.maine.edu/cynthia.handlen/the_water_cycle_lesson_page.html http://sky.scnu.edu.cn/life/class/ecology/chapter/Chapter5.htmDia 6, 7: http://sky.scnu.edu.cn/life/class/ecology/chapter/Chapter5.htmDia 8: http://www.angoonairporteis.com/phase2media.htmlDia 9: http://www.wldelft.nl/cons/area/mse/index.html http://www.zeeinzicht.nl/vleet/index.php?id=8126&language=0&offline=0&template=te mplate-vleetnedDia 10, 11: http://en.wikipedia.org/wiki/Brackish_water http://nl.wikipedia.org/wiki/Paling http://www.caryinstitute.org/sites/default/files/public/downloads/curriculum- project/FRESH_WATER_SHALLOWS_food_web.jpgDia 12: http://lazy-lizard-tales.blogspot.be/2009/03/freshwater-eels-anguillidae.html http://www.dfo-mpo.gc.ca/science/publications/article/2011/02-14-11-eng.htmlDia 13, 14: http://www.rete.toscana.it/sett/agric/foreste/life/immagini/foto/2005- a/2005.html http://www.natuurkennis.nl/index.php?hoofdgroep=2&niveau=3&subgroep=102&subsub groep=1005&subsubsubgroep=445 http://nl.wikipedia.org/wiki/Bestand:Chrysosplenium_alternifolium_170405.jpgDia 15: http://hu.wikipedia.org/wiki/F%C3%A1jl:Montia_fontana_%28mezenc,_43,_France%29. JPG http://www.natuurkennis.nl/index.php?hoofdgroep=2&niveau=3&subgroep=102&subsub groep=1005&subsubsubgroep=445Dia 16: http://moineaudeparis.com/insectes/odonates/cordulegaster-boltonii/ http://www.natuurkennis.nl/index.php?hoofdgroep=2&niveau=3&subgroep=102&subsub groep=1005&subsubsubgroep=445
  • ReferentiesDia 17: http://www.omroepgelderland.nl/upload_mm/a/2/1/881491_fullimage_Teeselinkven.jpgDia 18: http://www.natuurkennis.nl/index.php?hoofdgroep=2&niveau=2&subgroep=104&subsub groep=1010 http://www.mooigelderland.nl/index.php?pageID=3153&messageID=11826Dia 19: http://www.macro-world.cz/image.php?id_foto=1610&gal=12 http://www.synbiosys.alterra.nl/natura2000/documenten/profielen/soorten/profiel_soor t_H1042.pdfDia 20: http://www.sundancevillas.co.uk/page.asp?page=birds http://nl.wikipedia.org/wiki/RoerdompDia 21: http://carlcorbidgefieldherping.blogspot.be/2011/06/new-site-for-slow-worms.html http://herpet.mysites.nl/mypages/herpet/517156.html http://www.caudata.org/forum/f1173-advanced-newt-salamander-topics/f30-species- genus-family-discussions/f32-eurasian-newts-triturus-former-triturus-calotriton- euproctus/52322-great-crested-newts-triturus-cristatus-garden-ponds.htmlDia 22: http://nl.wikipedia.org/wiki/Vinpootsalamander http://www.soortenbank.nl/soorten.php?soortengroep=reptielen_en_amfibieen&id=34& menuentry=soortenDia 23: http://en.wikipedia.org/wiki/Alpine_newt http://mineleni.nederlandsesoorten.nl/get?site=lnv.db&view=lnv.db&page_alias=soort&si d=1633Dia 24: http://www.nbat.nl/aquarium3/vuursalamander.html http://nl.wikipedia.org/wiki/Vuursalamander http://mineleni.nederlandsesoorten.nl/get?site=eleni.db&view=eleni.db&page_alias=soor t&sid=1631
  • ReferentiesDia 25: http://www.flickr.com/photos/mario_martins/galleries/72157622282256125/ http://nl.wikipedia.org/wiki/Vuursalamander http://www.nbat.nl/aquarium3/vuursalamander.htmlDia 26: http://www.uk-wildlife.co.uk/category/insect/beetles/page/2/ http://nl.wikipedia.org/wiki/IlybiusDia 27: http://www.uk-wildlife.co.uk/category/insect/beetles/page/2/ file:///C:/Documents%20and%20Settings/Gebruiker/Mijn%20documenten/Great%20div ing%20beetle%20photo%20-%20Dytiscus%20marginalis%20-%20A22667%20- %20ARKive.htmDia 28: http://www.ucmp.berkeley.edu/arthropoda/uniramia/ephemeroptera.htmlDia 29: http://en.wikipedia.org/wiki/Baetidae http://www.ucmp.berkeley.edu/arthropoda/uniramia/ephemeroptera.htmlhttp://www.life.uiuc.edu/ib/109/Insect%20rearing/Mayfly.htmlhttp://insect-zone.blogspot.be/2009/01/mayfly.html http://zoology.fns.uniba.sk/poznavacka/Insecta1.htmDia 30: http://www.fotocommunity.de/pc/pc/display/28546535 http://cubits.org/buglife/thread/view/55444/?offset=60Dia 31: http://gallery.new- ecopsychology.org/en/photo/water_strider_%28gerris_lacustris%29-2.htmDia 32: http://www.waterwereld.nu/schaatsenrijder.php http://gallery.new- ecopsychology.org/en/photo/water_strider_%28gerris_lacustris%29-2.htmhttp://www.fotocommunity.de/pc/pc/display/28546535 http://cubits.org/buglife/thread/view/55444/?offset=60Dia 33: http://agpvisser.blogspot.be/2012_06_01_archive.htmlhttp://nl.wikipedia.org/wiki/Bootsmannetjes
  • ReferentiesDia 34: http://www.koleopterologie.de/heteroptera/1d-lep/notonectidae-notonecta-glauca- wurm2-foto-weisenboehler.htmlDia 35: http://www.koleopterologie.de/heteroptera/1d-lep/notonectidae-notonecta-glauca- wurm2-foto-weisenboehler.html http://nl.wikipedia.org/wiki/BootsmannetjesDia 36: http://www.arkive.org/water-scorpion/nepa-cinerea/Dia 37: http://www.arkive.org/water-scorpion/nepa-cinerea/ http://nl.wikipedia.org/wiki/WaterschorpioenDia 38: http://www.tumblr.com/tagged/zoltan%20gyoriDia 39: http://www.asknature.org/strategy/b61499d0335c013c93603e52ab6f3ad6Dia 40: http://www.asknature.org/strategy/b61499d0335c013c93603e52ab6f3ad6 http://www.tumblr.com/tagged/zoltan%20gyoriDia 41: http://fl.biology.usgs.gov/armi/Guide_to_Tadpoles/species/scaphiopus_holbrookii/scaph iopus_holbrookii.htmlDia 42: http://www.earlham.edu/~biol/desert/packrat.JPGDia 43: http://dearkitty.blogsome.com/2007/01/03/ http://fl.biology.usgs.gov/armi/Guide_to_Tadpoles/species/scaphiopus_holbrookii/scaph iopus_holbrookii.htmlDia 44: http://ecofriendly.ru/sistema-airdrop-voda-iz-nichego http://www.visualphotos.com/image/1x9118345/darkling_beetle_onymacris_unguiculari s_drinkingDia 45: http://www.asknature.org/strategy/dc2127c6d0008a6c7748e4e4474e7aa1 http://en.wikipedia.org/wiki/Namib_Desert_beetle http://www.asahi-net.or.jp/~ch2m- nitu/gomidame.htm http://www.visualphotos.com/image/1x9118345/darkling_beetle_onymacris_unguiculari s_drinking
  • ReferentiesDia 46: http://www.asahi-net.or.jp/~dt4k-ynd/varioushabitat.htmDia 53: http://www.flickr.com/photos/44150996@N06/5802431055/Dia 55: http://www.flickriver.com/photos/artour_a/3783808372/Dia 59: http://de.academic.ru/dic.nsf/dewiki/287594Dia 63: http://life-sea.blogspot.be/2012/09/galapagos-sea-lion_27.htmlDia 47-64: http://sky.scnu.edu.cn/life/class/ecology/chapter/Chapter5.htmDia 65: http://www.geocities.ws/groenekarper/diepwater.htmlDia 66: http://www.geocities.ws/groenekarper/diepwater.html http://www.uic.edu/classes/bios/bios101/x302_files/textmostly/slide8.htmlDia 67 - 68: http://www.uic.edu/classes/bios/bios101/x302_files/textmostly/slide8.htmlhttp://waterontheweb.org/under/lakeecology/05_stratification.htmlDia 69: http://www.waterwereld.nu/holpijpeng.htmlDia 70: http://www.waterwereld.nu/holpijpeng.html http://www.uic.edu/classes/bios/bios100/lecturesf04am/lect19.htmDia 71- 80: http://www.youtube.com/watch?v=Wzz3hlPFXCkhttp://sky.scnu.edu.cn/life/class/ecology/chapter/Chapter5.htmDia 73: http://www.landfood.ubc.ca/soil200/components/soil_water.htmDia 74, 80: http://classes.css.wsu.edu/soils201/Presentations/lab%206%20Water%20Potential.pdfDia 75: http://www.tankonyvtar.hu/hu/tartalom/tamop425/0032_talajtan/ch07s08.htmlDia 76: http://www.els.net/WileyCDA/ElsArticle/refId-a0001298.htmlDia 78: http://xarquon.jcu.cz/edu/zbb/prednasky/04organels/044vesicules/vacuole.htmDia 79: http://toolboxes.flexiblelearning.net.au/demosites/series6/605/html/resources/depot/s eeya/managing.htm
  • ReferentiesDia 81: http://www.nzdl.org/gsdlmod?e=d-00000-00---off-0fnl2.2--00-0----0-10-0---0--- 0direct-10---4-------0-1l--11-en-50---20-about---00-0-1-00-0--4----0-0-11-10-0utfZz-8- 10&cl=CL3.6&d=HASH0150ba4e9f73176fac50b5ae.7.8.4.3&gt=1Dia 82: http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bundesarchiv_Bild_183-1985-0404- 003,_Colditz,_Birkensafternte.jpg http://en.wikipedia.org/wiki/Root_pressureDia 83, 84: http://www.visualphotos.com/image/1x6045741/coriander_leaf_stomata_pores_coloure d_semDia 85: http://www.arkive.org/marsh-marigold/caltha-palustris/image-A18198.htmlDia 86: http://www.ictinternational.com.au/appnotes/ICT101.htmDia 87, 88: http://www.micrographia.com/specbiol/plan/planaq/plaq0100/lemna-00.htm http://www.arkive.org/common-duckweed/lemna-gibba/image-A8010.htmlDia 89: http://www.biolib.cz/en/taxonimage/id135179/?taxonid=3423Dia 90: http://www.fossilflowers.org/imgs/mbonifa/sq/Nymphaeaceae_Nymphaea_sp_6125.htm l http://en.wikipedia.org/wiki/NymphaeaDia 91: http://bugs.bio.usyd.edu.au/learning/resources/plant_form_function/images/plants_extr eme/hydrophytes/H17-Nymphaea.jpgDia 92: http://botanika.biologija.org/zeleni- skrat/slike/slike_drobnogled/Juncus_effusus/Juncus_effusus_03.jpgDia 93: http://sadzawka.pl/pl/p/Stratiotes-aloides-osoka-aloesowata/397 http://nl.wikipedia.org/wiki/KrabbenscheerDia 94: http://www.april-design.de/galerie/libellen/aeshna-viridis.htm
  • ReferentiesDia 95: http://www.botanickafotogalerie.cz/fotogalerie.php?latName=Sagittaria%20sagittifolia&s howPhoto_variant=photo_description&show_sp_descr=true&spec_syntax=species http://nl.wikipedia.org/wiki/PijlkruidDia 96, 97: http://sdrsnet.srnr.arizona.edu/data/sdrs/ww/docs/dimosinu.pdf http://franslanting.photoshelter.com/image/I00009cnxCe50Tj8Dia 98, 99: http://www.flickr.com/photos/selectasucculents/6503497835/ http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Marloth-Lithops-drawing.jpg http://www.southafrica.org.za/tour-sa-bokkeveld-and-beyond.htmlDia 100: http://www.abdnha.org/pages/06_exploring/central/roads/78/cactusgarden.htmDia 101, 102: http://plantcellbiology.masters.grkraj.org/html/Plant_Cell_Biochemistry_And_Metabolism 6-Plant_Cell_Energy_transductions2-Photosynthesis.htm http://nl.wikipedia.org/wiki/Calvincyclus http://www.rug-a- pien.be/docs/fotosynthese.pdf http://plantphys.info/plant_physiology/c4cam.shtmlDia 103: http://wc.pima.edu/~bfiero/tucsonecology/plants/plants_photosynthesis.htm http://plantphys.info/plant_physiology/c4cam.shtml http://www.marietta.edu/~biol/biomes/photosynthesis.htmDia 104: http://public.fotki.com/Arturo77/salida_al_sur_de/picture_123_resize.htmlDia 105: http://www.synbiosys.alterra.nl/natura2000/gebiedendatabase.aspx?subj=n2k&groep=2 &id=n2k116 http://www.jstor.org/discover/10.2307/2432661?uid=3737592&uid=2129&uid=2&uid=7 0&uid=4&sid=21101675332893 http://www.werc.usgs.gov/OLDsitedata/seki/pdfs/cam%20photosynthesis%20in%20sub merged%20aquatic%20plants%201998.pdf
  • ReferentiesDia 106: http://plantsinaction.science.uq.edu.au/edition1/?q=content/15-4-3-epiphytes http://wildgirlwildworld.blogspot.be/2010/04/legacy-orchid.html http://bota.plantnet- project.org/orchisasia/genre/Bulbophyllum/bulbophyllum%20allenkerrii/bulall.htmlDia 107: http://www.veoverde.com/2009/01/guia-de-arboles-tamarugo/Dia 108: http://www.fao.org/docrep/q4030e/q4030e09.htm http://en.wikipedia.org/wiki/Prosopis_tamarugoDia 109: http://www.flickr.com/photos/bos69/3447768927/Dia 110: http://131.230.176.4/imgs/Cusman1/r/Apocynaceae_Nerium_oleander_47206.htmlDia 111: http://www.phytoimages.siu.edu/imgs/paraman1/r/Ericaceae_Arctostaphylos_pungens_ 2359.html http://nl.wikipedia.org/wiki/Arctostaphylos_pungensDia 112: http://www.florealpes.com/fiche_ammophilaarenaria.php?photonum=2&PHPSESSID=d85 a8553398c1472de034508c9039a71 http://www.seftoncoast.org.uk/articles/05summer_pioneerplants.htmlDia 113: http://www.enr.gov.nt.ca/_live/pages/wpPages/Central_Great_Bear_Plains.aspxDia 114, 115: http://tamabphoto.wordpress.com/2012/05/12/hevea-brasiliensis/ http://www.plantsystematics.org/imgs/kcn2/r/Typhaceae_Typha_latifolia_16187.htmlDia 116: http://wilde-planten.nl/gevlekte%20dovenetel.htm http://andyswebtools.com/cgi- bin/p/awtp-pa.cgi?d=plainfield-garden-club&type=1772Dia 117: http://eu.art.com/gallery/id--b11142/posters.htmDia 118: http://www.agefotostock.com/en/Stock-Images/Rights-Managed/BWI-BS257788Dia 119: http://www.secchidipin.org/secchi.htmDia 120: http://www.lenntech.nl/periodiek/water/zuurstof/zuurstof-en-water.htm
  • ReferentiesDia 121: http://www.nationalgeographicstock.com/ngsimages/explore/explore.jsfDia 122 - 124: De Pauw - Vannevel – 1991, Macro-invertebraten en waterkwaliteit Stichting Leefmilieu – AntwerpenDia 125: http://teamisola.blogspot.be/2010_07_01_archive.html http://www.klinkhydrobiologie.nl.sharedlinux.site4u.nl/uploads/RIWA%20Maas%20%20 rapport.pdfDia 126: http://hippo-archief.nelos.be/pdf/Hippocampus216%2813.4MB%29.pdf http://www.flickr.com/photos/arne/5943022864/Dia 127, 128: http://www.visualphotos.com/image/1x9127032/sponge_lubomirskia_baicalensis_under water_lake http://www.panoramio.com/photo/18384139Dia 129: http://fr.wikipedia.org/wiki/Microphagie_suspensivore http://wiki.omskedu.ru/index.php?title=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE %D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0Dia 130: http://www.firstlight.com/oskir-richard-kirbyosfphotolibrary-4763991.html http://www.irkutsk.org/baikal/animals.htmDia 131: http://www.transsib.ru/Photo/Vsib/5349.jpgDia 132: http://www4.uwsp.edu/geo/faculty/ritter/geog101/textbook/circulation/ocean_circulati on.htmlDia 133: http://www1.american.edu/ted/guano.htm http://www.paracas.com/actividades- economicas/actividad-economica/Dia 134: http://www.wisegeek.org/what-is-guano.htm#slideshow http://www1.american.edu/ted/guano.htm
  • ReferentiesDia 135: http://www.lawrencechanphotography.com/tag/great-barrier-reef/ http://www.amcs.org.au/WhatWeDo.asp?active_page_id=203 http://www.global- adventures.us/2012/04/19/expedition-east-australian-current/Dia 136: http://www.ecology.com/2011/09/12/important-organism/ http://en.wikipedia.org/wiki/PhytoplanktonDia 137: http://www.serc.si.edu/labs/phytoplankton/primer/phyto.aspx#phaccups http://en.wikipedia.org/wiki/Phytoplankton http://culbrethscience8.blogspot.be/2012/10/phytoplankton-oceans-primary- producers.htmlDia 138: http://en.wikipedia.org/wiki/Krill http://en.wikipedia.org/wiki/Copepod http://nl.wikipedia.org/wiki/Krill http://pt.wikipedia.org/wiki/KrillDia 139: http://idaholyoaks3.blogspot.be/2012/10/brief-geologic-history-and-zonation- of.htmlDia 140: http://doris.ffessm.fr/photo_gde_taille_fiche.asp?varpositionf=9&sousgroupe_numero=1 14&varposition=5&varSQLphoto=SELECT%20*%20FROM%20vue_photos%20where%20p hoto_fiche%20=%203095%20ORDER%20BY%20photo_ordre&fiche_numero=3095&origi ne=groupe http://en.wikipedia.org/wiki/Coastal_fishDia 141: http://www.flickr.com/groups/molamola/pool/ http://en.wikipedia.org/wiki/Mesopelagic_fish#Mesopelagic_fishDia 142: http://anotheca.com/wordpress/2009/11/19/monterey-bays-deep-water-wildlife/ http://en.wikipedia.org/wiki/LanternfishDia 143: http://www.artforconservation.org/store/product_details.php?pr=6991 http://en.wikipedia.org/wiki/LanternfishDia 144: http://whyevolutionistrue.wordpress.com/2009/02/25/sexual-parasitism-in- anglerfish/ http://en.wikipedia.org/wiki/Mesopelagic_fish#Mesopelagic_fish
  • ReferentiesDia 145: http://bioweb.uwlax.edu/bio203/s2007/rossing_jaco/Dia 146: http://rbg-web2.rbge.org.uk/FE/fe.htmlDia 147: http://www.museevirtuel- virtualmuseum.ca/edu/ViewLoitDa.do;jsessionid=2183F426E40CC339CBA697092143A199 ?method=preview&lang=EN&id=19961 http://www.meuzelaar.nl/pages/helofyt.htmDia 148: http://es.wikipedia.org/wiki/Archivo:Erica_tetralix_2.jpgDia 149: http://serc.carleton.edu/images/eslabs/corals/polyp_with_zooxanthellae.jpgDia 150: http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Epinephelus_tukula_is_cleaned_by_two_Labroid es_dimidiatus.jpgDia 151: http://sciencesummit.files.wordpress.com/2011/07/purple_saxifrage.jpgDia 152: http://zoltantakacs.com/zt/pw/re/album.php?idx=14Dia 153: http://www.phytoimages.siu.edu/imgs/paraman1/r/Rhizophoraceae_Rhizophora_mangle _22522.htmlDia 154: http://www.indiawaterportal.org/node/18960Dia 155: http://4blearningblog.edublogs.org/2010/10/29/polluted-oceans/Dia 156: http://jasonpollock.tv/2010/09/the-12-worst-oil-spills-in-history-infographic/Dia 157: http://www.naturephoto-cz.com/common-tree-frog-photo-1984.htmlDia 158: http://www.thesolutionsjournal.com/node/1112Youtube: http://www.youtube.com/watch?v=XsMJNNshPOs http://www.youtube.com/watch?v=IDkSDPgrtjs http://www.youtube.com/watch?v=XDTMFVHxXLkAchtergrond: http://en.wikipedia.org/wiki/File:Congaree_swamp.jpg
  • LiteratuurlijstBillen J. – 1994 Morfologie en Systematiek van de InvertebrataBlamey M. & Grey-Wilson C. - 1989 De Geïllustreerde Flora Thieme – BaarnBuchsbaum R. – 1962 De Ongewervelde Dieren Het Spectrum – AntwerpenDe Pauw - Vannevel - 1991 Macro-invertebraten en waterkwaliteit Stichting Leefmilieu - AntwerpenFitter R. & Fitter A. – 1974 Tirions Nieuwe Bloemengids Elsevier – AmsterdamHeimans E., Heinsius H.W., Thysse J.P. – 1947 Geïllustreerde Flora Van Nederland W. Versluys N.V. – Amsterdam - Antwerpen
  • LiteratuurlijstHeywood V.H. – 1993 Flowering Plants Of The World Oxford University Press – New YorkHillenius D. - 1967 De Vreemde Eilandbewoner N.V. De Arbeidspers – AmsterdamKeizer G.J. – 1997 Paddestoelen Encyclopedie Rebo Productions – LissePerl P. – 1979 Varens De Lantaarn – AmsterdamPeterson R., Mountfort G. & Hollom P.A.D. – 1983 Petersons Vogelgids Tirion, Elsevier - Amsterdam
  • LiteratuurlijstRaven & Johnson – 1992 Biology Mosby-Yearbook – MissouriRozema J. & Verhoef H.A. – 1997 Leerboek Toegepaste Ecologie VU-Uitgeverij – AmsterdamVan Assche J. – 1989 Inleiding Tot De Plantenecologie Katholieke Universiteit Leuven – LeuvenVan Veen M. & Zeegers Th. – 1988 Insecten Basis Boek Jeugdbondsuitgeverij – UtrechtWeier T. Elliot, Stocking C.R., Barbour M.G. & Rost T.L. – 1982 Botany – An Introduction To Plant Botany John Wiley & Sons - California
  • LiteratuurlijstWilson E.O. – 1992 The Diversity Of Life Allen Lane The Penguin Press – Harmondsworth, MiddlesexWynhoff I., Van Der Made J., Van Swaay C. – 1990 Dagvlinders Van De Benelux De Vlinderstichting - Utrecht Versie februari 2013