• Like
Deel 5  Invloed van de bodem op ecosytemen
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

Deel 5 Invloed van de bodem op ecosytemen

  • 3,198 views
Published

Bestendige landbouw, bodemdiversiteit en permacultuur of het afzien van woestijnachtige monoculturen ... om GGO's snel naar het verleden te wijzen

Bestendige landbouw, bodemdiversiteit en permacultuur of het afzien van woestijnachtige monoculturen ... om GGO's snel naar het verleden te wijzen

Published in Education
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Be the first to comment
No Downloads

Views

Total Views
3,198
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1

Actions

Shares
Downloads
20
Comments
0
Likes
1

Embeds 0

No embeds

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
    No notes for slide

Transcript

  • 1. DEEL 5 DE INVLOED VAN DEBODEM OP ECOSYSTEMEN 1
  • 2. Inhoudstafel 2 Ecosystemen 3 Energiekringloop in natte weide of weide met veedrinkputten 4 Veedrinkputten 5 Energiekringloop in een estuarium 6 - 7 Het bodemvoedselweb 8 Het belang van bodemsuccessie 9 Planten hebben heel wat mineralen nodig om te groeien 10 De koolstofcyclus 11 Oorsprong van de minerale bestanddelen van de bodem 12 Voorbeelden van fysische verwering 13 Vormen van fysische verwering 14 Voorbeeld van chemische verwering 15 Grotten van Han zijn ontstaan door het binnendringen van de Lesse in een kalkheuvel 16 Biologische erosie… 17 …door wortels, lichens 18 Bodem België, Hoog-België: verweringsmateriaal moedergesteente 19 Golvende streken Midden-België: colluviale sedimenten20 Vorige: ravijn onder bos Meerdaalwoud - Ravijnerosie onder weide in Bertem
  • 3. Inhoudstafel 21 Alluviale sedimenten bij rivieren 22 Eolische sedimenten in Laag- en Midden-België 23 Mobiele landduinen in Herentals, Antwerpse Kempen 24 Bodemprofielen 25 Textuur van de bodem26 Textuur bepaalt bodemeigenschappen: waterretentie, vruchtbaarheid, erosie, verluchting 27 Humus 28 Humificatie en mineralisatie 29 Bodemorganismen: invertebrata + micro-organismen 30 Bodemorganismen: websites, filmpjes 31 Levensgemeenschappen en bodem 32 – 33 Aard van gevormde humus en snelheid humificatie afhankelijk van... 34 Veen, een bodem met meer dan 30% organisch materiaal 35 - 36 Alleen aangepaste planten gedijen in hoogveen 37 Laagveen ontstaat o.i.v. de watertafel 38 Venen en evolutie 39 Rol van humus 40 Negatieve aspecten van een te dikke humuslaag 41 Positieve aspecten van humus 42 Belang van structuur van de bodem
  • 4. Inhoudstafel 43 De cycli van elementen, gereguleerd door de organismen 44 Stikstofkringloop 45 Stikstofkringloop: N2-fixatie 46 Knotels met gagel aan poel 47 Nitraatvervuiling 48 Andere elementen: P in fosfaten 49 Andere elementen: K+-ionen50 Appelbomen kunnen lijden onder een K+-tekort bij hevige regen 51 Andere elementen, S in H2S en SO42- 52 Andere elementen: Ca2+ 53 Andere elementen: Mg2+ 54 – 55 Sporenelementen en silicium 56 pH van de bodem 57 Zure bodems 58 Bodems met hoge pH 59 Planten en zout 60 Zout verdragen is een eigen niche 61 Blauwe zeedistel (Eryngium maritimum) 62 Zout strooien: gevoeligheid en resistentie
  • 5. Inhoudstafel 63 – 64 Halofyten ‘on the run’65 Armeria maritima, Juncus gerardii en Cochlearia danica hit the road! 66 Rivieren overal ter wereld verzilten 67 Andere tolerantie: voor zware en toxische metalen 68 Zambiaanse koperflora met Becium homblei 69 Astragalus pattersoni duidt op een hoge Se-mineralisatie … 70 Mineralen en verspreiding van planten 71 Eutrofiëring en gevolgen 72 Terrestrische eutrofiëring 73 Helofytenfilters als een oplossing voor eutrofiëring 74 Botanica, geschiedenis en mineralen 75 Uit de lucht gevallen? 76 - 88 Kunstmest, fossiele brandstoffen, grassen en permacultuur89 Vergelijking energie en voedingswaarde rijst, tarwe, noten en zaden 90 Klimaatslimme agrobosbouw 91 Blauwe revolutie in Nicaragua 92 – 99 Herstel van de hydrologische cyclus, bodem en biodiversiteit 100 Thanks a lot for watching Referenties en literatuurlijst
  • 6. Ecosystemen • Gemeenschappen zijn samengesteld uit organismen op een bepaalde plaats • Ecosystemen omvatten de niet-levende factoren, interagerend met deze organismen • Ondanks verschillen, reguleren alle ecosystemen de energiekringloop en de cycli van elementen • Organismen reguleren deze energie- en elementencycli • Regenwoud- nutriëntencyclus met snelle afbraak van organisch materiaal 2
  • 7. Energiekringloop in natte weide of weide met veedrinkputten 3
  • 8. Veedrinkputten • In onbruik als ecosysteem en als landschapselement • Vanaf de 9e eeuw aangelegd in Nederland en Vlaanderen tegen hooggelegen ruggen op kleibodems in polders of boven veenlagen • Zo ontstonden ‘zoete eilandjes’ in een brakke omgeving als toevlucht voor dieren en planten die enkel in een zoete omgeving kunnen leven • Nu wordt vaak overgeschakeld op waterleiding en verdwenen ze door verlaging van polderpeilen • Mits bescherming van waterplanten door bv. een gaas, vormen ze een ecosysteem voor waterlelies, zwanebloemen, lissen,… • …bootsmannetjes, salamanders, padden, kikkers, zwaluwen en vleermuizen op zoek naar insecten • Kwikstaarten, spreeuwen,… kunnen er drinken of baden 4
  • 9. Energiekringloop in een estuarium 5
  • 10. Het bodemvoedselweb • De fotosynthetisch aangemaakte suikers worden door de plant gebruikt om te groeien, maar ook in vele vormen aan de bodem afgestaan • Bodembacteriën voeden zich met de afgescheiden sucrose, glucose, aminozuren en geoxideerde C-verbindingen bv. malaat en citraat • Fungi voeden zich met lignine, cellulose en tannines • Protozoa bv. Amoebozoa, Flagelatta en Ciliophora voeden zich met bacteriën en geven meststoffen vrij 6
  • 11. Het bodemvoedselweb • Rondwormen (Nematoda) voeden zich met bacteriën, Protozoa, fungi, wortels en rondwormen en geven hun mest aan de bodem vrij • Deze organismen staan in competitie met pathogene organismen, welke ze niet toelaten in hun rhizosfeer door ze op te eten of af te stoten door antibiotica • Pathogene én symbiotische micro-organismen doen de planten hun genetische immuniteit opbouwen • Net zoals successie bovengronds bestaat, zal ook ondergronds het voedselweb evolueren met een groter aandeel fungi in wouden 7
  • 12. Het belang van bodemsuccessie• Een braakliggend terrein wordt snel ingenomen door éénjarige planten; de bodem wordt vooral bevolkt boor bacteriën (C/N- ratio = ± 5) die een grote hoeveelheid stikstof vereisen, bemesting dient hier te gebeuren volgens een C/N = ± 25, omdat 4/5 van de toegediende C verloren gaat als CO2• Leg je landbouwgrond aan op een akker bevolkt door meerjarige planten bv. grassen of doe je aan agrobosbouw, bemest je best met een C/N-ratio = ± 50, omdat de bodembewerkende fungi (C/N-ratio = ± 10) meer C vereisen• Natuurlijk hangt de toegediende bemesting ook af van de teelt• Druiven bv. eisen een hogere C/N, daar druiven (Vitis vinifera) van nature klimplanten in bossen zijn 8
  • 13. Planten hebben heel wat mineralen nodig om te groeien • C, H, O, N komen vooral via de atmosfeer de organismen binnen • P, K, S, Mg, Ca, Fe, Co nodig voor plantengroei is afkomstig van rotsen • Alle organismen hebben C, O, H, N, P, S in vrij grote hoeveelheden nodig • De macronutriënten N, P, K, Ca, Mg en S maken elk 1% uit van het drooggewicht van planten • Fe, Cl, Cu, Mn, Zn, Mo en B zijn micronutriënten voor planten • Bij tekort van deze elementen,Dolomiet, een gesteente met moet men opletten dat men bijhoog Ca2+- en Mg2+-gehalte selectief bijmesten geen toxische waarden bereikt 9
  • 14. De koolstofcyclusVeel C is opgeslagen in plantaardige biomassa, in bodemlevenen vooral in oceanische sedimentenTussen organismen is er een balans tussen ademhaling,microbiële afbraak en fotosynthese 10
  • 15. Oorsprong van de minerale bestanddelen van de bodem • Oorspronkelijk werd bij afkoeling van de aarde een harde steenschaal, de lithosfeer, gevormd aan de oppervlakte • Nochtans bestaat de bodem op de meeste plaatsen uit los materiaal • Kleine minerale korrels zijn door fysische, chemische en biologische verwering ontstaanErosie van een helling in Bukavu,Congo 11
  • 16. Voorbeelden van fysische verwering • Eolische erosie en neerslagerosie • Farwell Canyon, Columbia USA • Vatnajökull, Ijslands grootste gletsjer, waaronder zich enkele vulkanen bevinden bv.de Hvannadalshnúkur • De bouw van een waterkrachtcentrale nabij de gletsjer met bijbehorende aluminiumsmelterij met omlegging van het glaciaal water in een onbeduidende bedding en afsluiting van 2 gletsjerrivieren heeft veel protesten opgeroepen • De natuurlijke drainage van het Lagarfjlot-gletsjermeer wordt artificieel vergroot • 57 km2 wordt onder water gezet met een enorme bodemverwering als gevolg 12
  • 17. Vormen van fysische verweringDe Coloradorivier, met slechts 85% van z’n natuurlijke volume,zal de toenemende vraag naar water niet kunnen voorzienDe canyon is diep bij hoogteverschillen, ondiep in vlaktesAndere fysische erosievormen ontstaan door barsten als gevolgvan temperatuurschommelingen (bv. bevriezend water inspleten), het afschuren door stromend water, eolische verweringdoor wind beladen met zand en U-vormige gletsjerverbrijzeling 13
  • 18. Voorbeeld van chemische verwering • Water dat een kalkheuvel binnendringt, lost kalksteen op, waarbij grotten ontstaan • CaCO3 + H2CO3 › 2HCO3- + Ca2+ • Als calcium en H-carbonaat opgelost zijn in het regenwater, zal CaCO3 neerslaan… • …als het water een holte bereikt en CO2 kan worden vrijgezet • 2HCO3- + Ca2+ › CO2 + H2O + CaCO3grot 14
  • 19. Grotten van Han zijn ontstaan door hetbinnendringen van de Lesse in een kalkheuvel 15
  • 20. Biologische erosie… 16
  • 21. …door wortels, lichenen • Wortels kunnen fysisch gesteenten splijten • Wortels scheiden soms zuren af, waardoor kalksteen en zandsteen kunnen oplossen • Dit helpt de wortels om verder het gesteente binnen te dringen • Korstmossen scheiden licheenzuren af die de minerale substratenZwarte zeestippelkorst verpulveren(Verrucaria maura), aan de • Een korstmos is eenkusten van W.Europa, kwetsbare symbiose tussen algen ensoort op de rode lijst schimmels, waarbij de schimmel zuren uitscheidt die helpen bij de opname van mineralen door de algen 17
  • 22. Bodem België, Hoog-België:verweringsmateriaal moedergesteente • In Hoog-België blijft het verweringsmateriaal van vast gesteente ter plaatse • Er zijn veel stenen en rotsblokken • Hoe dieper, hoe groter de minerale partikels zijn, om tenslotte het onverweerd moedergesteente terug te vinden 18
  • 23. Golvende streken van Midden-België: colluviale sedimenten 19
  • 24. Vorige: ravijn onder bos Meerdaalwoud - Ravijnerosie onder weide in Bertem • Mineralen worden verplaatst o.i.v. de zwaartekracht • Colluviale sedimenten afkomstig van hoger gelegen gebieden worden verplaatst door erosie • Ravijnerosie is verwoestend en kent natuurlijke of antropogene oorzaken zoals ontbossing • Natuurlijke oorzaken kunnen overmatige regenval, pedologische (=bodem) en landschapsmorfologische factoren zijn • Deze gegevens maken ravijnerosiemodellen mogelijk • Aan de hand ervan kan men de locaties vatbaar voor ravijnerosie voorspellen, en de impact op landschap, landgebruik, infrastructuur,…inschatten 20
  • 25. Alluviale sedimenten bij rivieren • De mineralen worden afgezet na iedere overstroming als een laag slib • Aan de monding van rivieren kan een deltagebied ontstaan • Overstromingsgebied Grote Nete (Westmeerbeek) • Verkaveling was in dit gebied, dat ieder jaar onder water staat, voorzien (2007) • De toekomstige bouwers zullen te maken krijgen met een negatieve watertoetsReeds in 1395 werd er melding gemaakt van overstromingenvan de Grote Nete (Van Den Broeck 1992)Slechts in één historisch document werd er gewezen op eengunstig aspect van de winteroverstromingen: “… de weydendewelke de overwaeteringe van den winter noodig hebben tothunne vruchtbaerheyd. …” 21
  • 26. Eolische sedimenten in Laag- en Midden-België • Tijdens de ijstijden brachten NW-winden van de Noordzee los materiaal naar het vasteland • Grote zandkorrels worden in het noorden afgezet, kleinere leemkorrels werden verder meegevoerd • Hier en daar komen tertiaire zand- of kleilagen aan de oppervlakte bv. in het Hageland • Duinen en landduinen zijn eolische sedimenten 22
  • 27. Mobiele landduinen in Herentals, Antwerpse Kempen 23
  • 28. Bodemprofielen • Een bodem ontstaat door een dynamische verwering van het moedergesteente, accumulatie van organisch materiaal, humus- en mineraalvorming, recycling van voedingsstoffen door bodemorganismen in de strooisellaag en uitspoeling • Een bodemprofiel is een weerspiegeling van de natuurlijke en cultuurhistorische voorgeschiedenis van een bepaalde locatie • Aantasting of afbraak van bodemprofielen is meestal onomkeerbaar en leidt tot het definitieve verlies van wetenschappelijke en cultuurhistorische informatie 24
  • 29. Textuur van de bodem… • Textuur of grondsoort van de bodem geeft het gehalte aan klei, leem en zand weer • Grote partikels (zand) hebben grote poriën met lucht en water • Water vloeit makkelijk af, het voor planten beschikbaar water zit in de kleinere poriën • De kleinste deeltjes (klei) houden meer water bij, en door de negatief geladen kleideeltjes is het water meer gebonden zodat het moeilijker is op te nemen • Meer nutriënten worden vastgehouden aan de oppervlakte van de kleipartikels, door de meerdere kationen- uitwisselingsplaatsen 25
  • 30. …bepaalt eigenschappen: waterretentie, vruchtbaarheid, erosie, verluchting • 1: zand, 2: leem • Lemige bodems en kleibodems zijn meer onderhevig aan erosie omdat ze weinig doorlaatbaar zijn • Deze bodems zijn ook vaak slecht verlucht, zodat planten ondiep wortelen • De waterretentie is hoger bij bodems met kleinere partikels • Grond, met evenveel zand, leem en klei is het best voor plantengroei • Leem- en kleipartikels kunnen lange tijd hun voedingsstoffen afgeven, maar ook toegediende zouten absorberen 26
  • 31. Humus• Bodem bestaat uit mineralen en organische stof• Bodemorganismen breken deze organische stof af• Humus, ontstaan uit plantaardig en dierlijk materiaal, is het slecht afbreekbare deel van de organische stof in de bodem• Het humine, de fulvozuren en humuszuren kunnen een rol spelen bij het transport van verontreinigingen van bv. zware metalen door complexering en adsorptie• Snel afbrekende humus levert een belangrijke bijdrage aan de mineralisatie van N, S en P 27
  • 32. Humificatie en mineralisatie • Humificatie is het omzetten van dierlijke en plantaardige organische stoffen door bodemdieren en micro-organismen tot het restproduct humus • Hoe zwarter de grondkleur, hoe hoger vaak het humusgehalte is • Voordelige bacteriekolonies en mycorrhiza rond plantenwortels kunnen enkel in leven blijven door het verbruik van organisch materiaal • Wortelhaartjes zorgen voor een rhizosfeer van biota om suikers te ‘verhandelen’ voor de kationen Ca2+, Mg2+ en K+ • Mineralisatie is de langzame omzetting van humus tot mineralen • De levensduur van humusmateriaal ligt tussen de 200 en 2 000 jaar in onze streken; cellulose bv. mineraliseert traag 28
  • 33. Bodemorganismen: invertebrata + micro-organismen • Ongewervelden (Invertebrata)bv.: • Aaltjes (Nematoda) • Ringwormen (Annelida) o.a. regenwormen (Lumbricidae) en borstelwormen (Polychaeta) • Kreeftachtigen (Crustaceae) nl. pissebedden (Isopoda) bv. de gewone pissebed (Oniscus asellus) • Duizendpoten (Chilopoda) o.a. de gewone duizendpoot (Lithobius forficatus)Grote regenworm • Miljoenpoten (Diplopoda)(Lumbricus terrestris) • Insecta: o.a. springstaarten (Collembola ), oorwormenEén ha tarwe-akker heeft (Dermaptera), larven van keverseen biomassa waarvan (Coleoptera) en vliegen (Diptera),het C-gehalte ± evenveel krekels (Gryllidae) en mierenweegt als 100 schapen (Formicidae) • Spinachtigen (Arachnida) nl. spinnen (Araneae) en mijten (Acarina) • Slakken (Gastropoda) 29
  • 34. Bodemorganismen: websites, filmpjes • Micro-organismen: bacteriën en fungi • Bacteriën: N-fixeerders, nitrificerende en denitrificerende bacteriën • Fungi: afbrekende fungi, pathogene fungi en mycorrhiza-schimmels • Interacties tussen mycorrhiza- schimmels en planten zie Deel 8 • Andere organismen o.a. mollen,… verkleinen organisch materiaal en vormen een kruimelstructuur • Miljoenpoten (Diplopoda) hebben 2 paar poten per segment • Bij gevaar rollen ze zich op en scheiden ze een substantie af • Miljoenpoten voeden zich met plantenresten • 2 uiterlijke vormen bij deBodem Bodem 2 Diplopoda 30
  • 35. Levensgemeenschappen en bodem • Het voorbeeld betreft een eutrofe, midden-europese bosleemgrond onder een beukenbos op basaltlava (Burgenland, Oostenrijk) • Het begrijpen van de hoofdzakelijk mutualische interacties tussen organismen vertoont grote leemten, vooral door de gebrekkige kennis van bodemorganismen • Minder dan 10% van bv. nematoden en bodembacteriën zijn goed gekend 31
  • 36. Aard van gevormde humus en snelheid humificatie is afhankelijk van… • a) Aard organisch materiaal • Coniferen: harsen en zuren zorgen voor trage afbraak • Loofbossen met meer Ca, Mg en K kennen een snellere decompositie • Bossen: 100 ton humus/ha • Grasland: 1200 ton humus/ha, door de vele vertakte wortels met korte levensduur • Voor humificatie is een laag gehalte aan N limiterendHet herstel van het • C/Nmest = 10, bodem metorganisch materiaal in de vlinderbloemigen C/N = 15, strobodem kan eerder worden C/N = 80 waardoor humificatie Nverkregen door het van urine of uitwerpselen vergtaanplanten van grassen en • C/Noptimaal = 30vlinderbloemigen dan door • Slechte verluchting, het intensiefhet inbrengen van organisch ploegen en geen (groen)bemestingmateriaal op voorwaarde dat voorzien, zorgt voor een NO3--de bodem kalkrijk genoeg is verlies en een slechte humificatie 32
  • 37. Aard van gevormde humus en snelheid humificatie is afhankelijk van… • b) Uitwendige omstandigheden • 1 - T : in de tropen bv. is er een snelle humificatie en mineralisatie • Toendra behoudt veel organische stof met eronder een zeer oude humuslaag • Voor een jaartemperatuur 10° kouder, verdubbelt minimaal het organische materiaal in deAfgevallen tropenhout wordt bodemdadelijk ingenomen door • 2 – De hoeveelheidpaddestoelen, die het snel bodemorganismen terverorberen, zodat praktisch verkleining organisch materiaalgeen humus ontstaat • 3 – De pH van de bodem • 4 - Voedingsstoffen N en P voor micro-organismen • 5 – De biomassa van het 33 aanwezige biotoop
  • 38. Veen, een bodem met meer dan 30% organisch materiaal • Hoogveen ontstaat boven de watertafel o.i.v. grote hoeveelheden neerslag en is bijgevolg arm aan mineralen • Kenmerkend is veenmos (Sphagnum sp.), dat veel water vasthoudt en kan leven van het voedselarme water • Het topje van het mos groeit steeds door, de onderste delen sterven af, waardoor onderaan een anaërobe zone ontstaat • De afgestorven stukken verteren niet, maar hopen zich op tot een steeds dikker pak veen • De afgestorven veenmoslagen worden turf genoemd • Vooral gewonnen uit hoogveen en werd als brandstof gebruikt met hoge verbrandingswaarde en weinig as 34
  • 39. Alleen aangepaste planten gedijen in hoogveenDoor de anaërobe diepere lagen, moeten dezesoorten meegroeien met de rijzende veenmosmassaLavendelheide (Andromeda polifolia) 35
  • 40. Alleen aangepaste planten gedijen in hoogveenVleesetende planten zoals Drosera sp. vullen het N-tekort actief aan, daar veenmos N opneemt als NH4+ ende bodem verzuurt door afgifte van H+Bij een hoge N-belasting kunnen deze soorten overgroeidworden door snelgroeiende opportunistische soortenLange zonnedauw (Drosera longifolia) 36
  • 41. Laagveen ontstaat o.i.v. de watertafel • Op ondiepe plassen groeien verschillende soorten water- en moerasplanten • Het voedselrijke water doet hen uitbundig groeien • Als ze sterven, verteren ze nauwelijks en hopen zich op tot een dik pak veenLaagveen (Eemland, Utrecht) • Als hoogveen afgegraven wordt, zorgt de overgebleven dalgrond voor vruchtbare landbouw • Als laagveen wordt afgegraven, ontstaan door de hoge waterstand meren 37
  • 42. Venen en evolutie • Doordat hoogveen enkel gevoed wordt met regenwater, is het eerder voedselarm • Laagveen, gevoed met grondwater, is voedselrijker en zorgt voor meer zwavelstank bij verbranding • Venen zijn van geologisch belang daar ze stuifmeelkorrels zeer lang intact houden • Zo kan men de vegetatieveranderingen inStuifmeelkorrels onder een het warme en vochtigeelektronenmicroscoop holoceen bestuderen, wanneer venen ontstonden 38
  • 43. Rol van humus 39
  • 44. Negatieve aspecten van een te dikke humuslaag • Te veel absorptie van regenwater, wat verdampt en nooit in de bodem geraakt, veroorzaakt hetzelfde effect als leem- en kleibodems • Kiemplanten zijn moeilijk in staat door de dikke strooisellaag te groeien • Zo kan een beukenbos zich moeilijk regeneren in onze streken 40
  • 45. Positieve aspecten van humus • Bron van mineralen: K+, NH3, PO43-, micro-elementen • Humusstoffen dragen vnl. negatieve ladingen en kunnen dus veel kationen binden • Opwarmen van bodem door donkere kleur, van belang voor tuin- en landbouw • Humus is colloïdaal d.w.z. dat het veel H2O kan binden, belangrijk bij zandige bodemSterke erosie, door de impact • Door het opnemen en afgevenvan regen en afspoeling van water ontstaan ruimtesKorst- en geulvorming door tussen de gronddeeltjeshumusgebrek • Een humusrijke grond is losser en heeft een kruimelstructuur • Zo geraken wortels en organismen dieper in de grond, dus ook O2, waardoor hier ook humificatie optreedt 41
  • 46. Belang van structuur van de bodem • Een kruimelstructuur is beter als een te compacte korrelstructuur • Een kruimelstructuur heeft een goede H2O- en luchthuishouding, een compacte structuur niet • Een opeengestapelde korrelstructuur ontstaat na hevige regen, gebruik van zware landbouwmachines, betreden,.. • Een kruimelstructuur ontstaat o.i.v. bodemorganismen, organische bemesting, vorst en bekalking • Een goede bodemstructuur vereist 30-50 % porositeit • Indien de bodem totaal met water doordrenkt is, is er geen lucht in de openingen en ondervinden wortels een O2-gebrek, vooral bij kleigronden met kleine poriën 42
  • 47. De cycli van elementen, gereguleerd door de organismen • Stikstofkringloop • Planten en micro- organismen kunnen rechtsreeks NH4+-ionen, afkomstig van organische N, uit de bodem opnemen • Chemo-autotrofen: • NH4+›NO2- - Nitrosomonas (1), optimaal bij pH 8,5 • NO2-›NO3- - Nitrobacter (2) • Dit proces noemt nitrificatie • Planten kunnen van nitriet en nitraat gebruik makenN is een essentieel element van • pH<4: (1) niet, geenplantaardige eiwitten, chlorofyl en nitraten in zure bodemplantaardige enzymen • Zure heidegronden kunnen 43 enkel NH4+ gebruiken
  • 48. Stikstofkringloop • In anaërobe toestanden, gaat denitrificatie plaatsvinden: • Pseudonomas sp. gebruiken nitraat i.p.v. O2 als e--acceptor • Pseudomonas: 2NO3- ›+4H›2NO2-›+2H›2NO›+4H›N2 • Verlies aan nitraat • NO-verzuring van bodem • Denitrificatie treedt op in slecht verluchte bodem, met veel organische stoffen • Denitrificerende bacteriên veroorzaken naast NO3- - verlies een productie van NOx en dragen zo bij tot zure neerslag 44
  • 49. Stikstofkringloop: N2-fixatie • N2›nitrogenase›NH3 • NH3 voedt de kolonie, maar wordt ook geruild tegen C-verbindingen • N2-fixatie is belangrijk voor pioniersvegetaties • Van groot belang zijn de blauwwieren in rijstvelden • In bladholten van AzollaIn de nodulen op de wortels van komt Anabaeana voor, zovlinderbloemigen (Leguminosae) gebruikt als ‘groene mest’leven miljoenen symbiotische in rijstplantagesRhizobiumbacteriën • Pioniersplanten kunnen zoOok enkele niet-vlinderbloemigen voedselarme grondmaken symbiotische Frankia- innemen: gagel (Myricawortelknolletjes zoals els (Alnus sp.), gale) , zwarte els (Alnusduindoorn (Hippophae rhamnoides) glutinosa) ,…en gagel (Myrica gale) • N komt ook via bliksem in de bodem 45
  • 50. Knotels (Alnus sp.) met gagel (Myrica gale) aan poel N–fixatie eist grote energiehoeveelheden, welke de fotosynthetiserende partner biedt Er wordt ook N aan de bodem vrijgegeven (tot 30%), zodat naburige planten meeprofiteren 46
  • 51. Nitraatvervuiling • Intensieve veeteelt, gebruik van kunstmest, kunnen toxische waarden van NO3- in drinkwater veroorzaken • Gevolgen voor de mens zijn bloedziektes • Gevolgen voor het milieu zijn eutrofiëring en soortenverarming • Eutrofiëring van waters heeft O2-gebrek tot gevolg, door de ontbinding van rijke algenbloei • NOx komen bovendien in het milieu door industrie en verkeer, wat voor verzuring en soortenverarming zorgt • Compost en dierlijke mest, bloedmeel en hoornmeel zijn natuurlijke bronnen van 47 stikstof
  • 52. Andere elementen: P in fosfaten • Bodem: 0,02-0,05% P, afkomstig van moedergesteenten en organische stoffen • Belangrijk voor plant en dier: P in RNA, DNA, ATP, fosfolipiden in membranen,… • PO43--verbindingen zijn weinig oplosbaar • Fosfaat is vaak de beperkende factor voorApatiet, een anorganisch Ca- plantengroeifosfaat • Mycorrhiza’s leveren een belangrijke fosfaatbijdrageP stimuleert de wortelgroei en op bodems waar het weinigbevordert de bloei en beschikbaar iszaadvorming • Compost, stalmest en beendermeel zijn natuurlijke bronnen van fosfor 48
  • 53. Andere elementen: K+-ionen • K+-gehalte in bodem is vrij hoog: 0,3-2,5 % in Al-silicaat- mineralen (veldspaat, mica) en kleibodems • K+-ionen zijn goed oplosbaar, maar mineraal K spoelt niet uit omdat het vast zit in Al-silicaat- roosters • Er is een nieuwe inbreng door regenwater; organisch materiaal houdt K niet lang vast zodat het afspoelt van bladeren of uit dode cellen • K+ is belangrijk in dierlijke en plantaardige celprocessen: eiwitsynthese, zenuwgeleiding, actief transport over membranen huidmondjesbewegingen,… • Zelden beperkende factor;K reguleert het transport van bieten, aardappelen, druiven enNO3- in de plant, transpiratie tabak absorberen groteen wateropname hoeveelheden kalium 49
  • 54. Appelbomen kunnen lijden onder een K+-tekort bij hevige regenAls gevolg van K+-gebrek door uitlekken, zullen de bladeren bruinworden aan de randen, bij een N-tekort start de verkleuring aan detop van het bladOok kunnen bij hevige regen pathogene fungi vrij spel krijgenCompost, stalmest, houtas en vinasse zijn natuurlijke K+-bronnen 50
  • 55. Andere elementen, S in H2S en SO42- • S is afkomstig van ZnS en FeS2 in gesteenten • Grote inbreng van SO2 in industriegebieden door zure regen • S is nooit een beperkende factor • In anaërobe bodems komt veel H2S voor, wat toxisch is • Het wordt gevormd door anaërobe respiratie met SO42- als e--acceptor • Plantaardige en dierlijke eiwitten met S worden doorS is een essentieel element rottingsbacteriën in H2S omgezetvan bepaalde aminozuren • In O2-rijke bodem wordt S door(cysteine, cystine) zwavelbacteriën geoxideerd tot SO42-Brassicaceae o.a. kolenbevatten veel S • SO42- wordt door de planten en bacteriën opgenomen 51
  • 56. Andere elementen: Ca2+ • Bepaalde bodems hebben een hoog Ca2+-gehalte: kleibodems met alumino- silicaat-mineralen • CaCO3-gehalte is maat voor precipitatie/evaporatie, de verhouding stijgt en het CaCO3-gehalte daalt bij meer neerslag • Regenwater lost CaCO3 op en voert het mee als Ca2+ en HCO3- • Bij hoge neerslag (tropen) komen geen kalkbodems voor • Kalkbodems zijn vaak droger en warmer • Dolomietkalk, zeewierkalk, kippenmest en houtas zijn natuurlijke bronnen van calcium • Zonneroosje (Helianthemum nummularium), thermofiele nectarplantCa2+ verleent celwanden voor de Noordelijke bruinestevigheid, bevordert argusvlinder (Aricia artaxerxes)bloei en wortelgroei en 52reguleert de pH
  • 57. Andere elementen: Mg2+ • Mg2+ is colloïdaal gebonden aan negatief geladen kleideeltjes, lichte zandgronden zijn aangewezen op organisch materiaal om de kationen Mg2+, Ca2+ en K+ vast te houden • Mg2+ is het centrale element in chlorofyl en dus onontbeerlijk voor fotosynthese • Bij een gebrek ontstaat chlorose • Mg2+ is een enzymactivator en vergemakkelijkt N-fixatie • Ideale kationenverhouding: 65% Ca2+, 10% Mg2+,5% K+, 20% H+; te veel K+ hindert Mg2+-opname • Zure bodem vermindert de Mg2+ beschikbaarheid • Chlorofyl, chlorose bij druiven 53
  • 58. Sporenelementen en silicium • Co is nodig voor de groei van N- fixerende wortelknolletjes; het Azolla-plantje links heeft een N- gebrek door afwezigheid van Co, essentieel voor de symbiotische partner Anabaena azollae • Weiden in het Engeland missen vaak Co; schapen zijn meer vatbaar voor tekorten dan runderen, resulterend in lagere wolproducties • Co is een onderdeel van het co- enzym vitamine B12 • Als anaërobe FeS-bodems door bewerking geoxideerd worden, ontstaan sulfaten welke de bodem verzuren en toxische concentraties Fe3+, Al3+, Zn2+ en Mn2+ vrijgeven • Waterlelies (Nymphaea sp.) en ijzerverkleuring duiden op verzuring 54
  • 59. Sporenelementen en siliciumSi, geen nutriënt maar na O het meest aanwezige element in debodem, geeft planten weerstand tegen o.a. meeldouw en insectenKunstmest put de voor planten opneembare voorraden Si uitVooral grassen bouwen Si in; hoe hoger de Si-concentratie in debladeren, hoe minder smakelijk het is voor grazers 55
  • 60. pH van de bodem • De pH is afhankelijk van de moedergesteenten, bv. CaCO3 zorgt voor hoge pH • Belang van neerslag en evaporatie • Bij hoge neerslag, wordt het goed oplosbare Ca2+ uitgespoeld uit de bovenste lagen, met als gevolg een lagere pH • Bij hoge evaporatie, komen mineralen aan de oppervlakte, met als gevolg een hoge pH • Hoge pH betekent in onze streken een hoge Ca2+-concentratie • Planten van zure bodem kunnen chlorose vertonen op bodems met hoge pH door een tekort aan Fe2+- opname o.i.v. HCO3-- ionen • Noord-Amerikaanse druivenvariëteit met Fe2+-tekort, door de hoge pH van de bodem • De chlorose verdwijnt bij toedienen Fe(II)-zouten 56
  • 61. Zure bodems • Coniferennaalden, heideresten, veenmosresten (Sphagnum sp.) leveren een lage pH • Lage pH veroorzaakt een verhoogde oplosbaarheid van Al, Fe e.a. metalen • Minder PO43-, door neerslag met Al3+ en Fe3+ • Minder nitrificatie en N2-fixering • Minder mycorrhiza • Meer bodempathogenen 57
  • 62. Bodems met hoge pH • Bodems met hoge pH hebben een stabiele kruimelstructuur, met een goede aëratie • Ze zijn relatief droog en warmen snel op • Bepaalde elementen (Fe2+, Al3+) zijn minder goed oplosbaar • Er is een grotere activiteit van micro- organismen, waardoor organisch materiaal snel wordt afgebroken en een algemeen hogere biologische activiteit • Kalkminnende 58 vegetatie
  • 63. Planten en zout • De osmotische waarde of zuigkracht van de bodem wordt groter, door de veel aanwezige zoutdeeltjes • Zoutplanten kunnen hun osmotische waarde en dus zuigkracht opkrikken door zout in een afgescheiden celonderdeel op te stapelen, zodat de cytoplasmatische organellen niet beschadigd worden • Kieming van zoutplanten gebeurt tijdens perioden van regenval, wanneer de zoutconcentratie van de bodem aanzienlijk verlaagd is osmose 59
  • 64. Zout verdragen is een eigen niche • ‘Vivipare’ rode mangrove (Rhizophora mangle) met kiemplanten op het volwassen exemplaar • Na+ ,Cl- zijn geen essentiële, maar eerder toxische ionen door de sterke zwelling van het cytoplasma • Zoutplanten of halofyten tolereren deze, het gebrek aan concurrentie is een voordeel • Halofyten nemen NaCl in de vacuole op zodat de osmotische potentiaal lager blijft als deze van de bodem • Via haren, klieren of bladeren wordt NaCl weer verwijderd • Zeekraal (Salicornia sp.), lamsoor (Limonium vulgare), blauwe zeedistel (Eryngium maritimum),… 60
  • 65. Blauwe zeedistel(Eryngium maritimum) 61
  • 66. Zout strooien: gevoeligheid en resistentie • Wortelen, aardappelen, tarwe, steenvruchten zijn zeer gevoelig • Beuk, plataan, coniferen zijn zeer gevoelig • Resistenter zijn asperge, gerst, suikerbiet, spinazie, luzerne, dadel en amandel • Berk, es, populier, olm grootbladige linde, lork zijnTarwe (Triticum sp.) vrij tolerantGaten en planten met • Schadelijke effecten vandonkergroene en blauwige kleur NaCl kan enigszins worden tegengewerkt door toevoegen van Ca2+ 62
  • 67. Halofyten ‘on the run’ • “Het Deens lepelkruid of de pekelplant • Tijdens de barre winter is er veel gepekeld, de pekel kwam terecht in de berm, waar de grond eigenlijk te zout en onleefbaar werd voor de meeste planten • Maar niet voor de pekelplant! • Door veel te drinken verdunt hij het schadelijke zout” • Citaat van Menno Bentveld • Andere strooiminnenden zijn Engels gras (Armeria maritima), zeeweegbree (Plantago maritima) en zilte rus (Juncus gerardii) • Deens lepelblad (Cochlearia danica) 63
  • 68. Halofyten ‘on the run’Deens lepelblad (Cochlearia danica), detailEngels gras (Armeria maritima), tapijtje in Ierland 64
  • 69. Armeria maritima, Juncus gerardiien Cochlearia danica hit the road!“We slaan voor volgende winter nog 10.000 ton extrastrooizout in”, Vlaams Minister van Mobiliteit & OpenbareWerken Crevits, eind 2010 65
  • 70. Rivieren overal ter wereld verzilten • Dit kan leiden tot een globale crisis als gevolg van oplopende kosten voor het drinkbaar maken van water door bv. omgekeerde osmose • Evenwichten in ecosystemen kunnen ontwricht worden • Redenen zijn grootschalige landbouwtechnieken,Getroffen rivieren zijn de (goud)mijnbouw, ontbossing,Ganges, Gele Rivier, Niger en dammen en klimaatwijzigingenAustralische rivieren • De Mediterrane regio, dieAls minder zoet water de gestaag opwarmt en dusoceanen instroomt, worden deze uitdroogt, zit in een precaireook zouter met effect op situatie, des te meer omdatoceaancirculatie en temperatuur Europa verzilting niet als eenRood: toename, blauw ecologisch probleem zietafname zoutgehalte 66
  • 71. Andere tolerantie: voor zware en toxische metalen • Indicatorsoorten voor vervuiling van mijnontginning en fabriekslozingen • Metallische pelouse van zinkviooltje (Viola calaminaria) • Bij lichenen en zwammen kunnen zware metalen gebonden worden aan een proteïne met zeer kleine Mr • Zoogdieren slaan zware metalen op in lever en nieren 67
  • 72. Zambiaanse koperflora met Becium hombleiDeze soort kan vrijwel uitsluitend groeien op Cu-houdende bodem, tot 15 000 ppm wordt verdragen 68
  • 73. Astragalus pattersoni duidt op een hoge Se-mineralisatie … … wat kan geassocieerd worden met de aanwezigheid van uranium Dit plantje leidde tot de ontdekking van een Ur-erts in New Mexico (Cannon 1964) 69
  • 74. Mineralen en verspreiding van planten • Es (Fraxinus excelsior) vormt nooit bos, daar deze boomsoort veel mineralen nodig heeft • Karakteristieken van voedsalarme bodem zijn een trage groei, taaie langlevende en weinig eetbare bladeren • Struikheide (Calluna vulgaris) • Veengronden zijn extreem oligotroof of voedselarm • Fosfaatrijke kalkbodem, dierenverzamelplaatsen, overbemeste landbouwgebieden,… zijn extreem eutroof • Fosfaat is vaak beperkend voor plantengroei • Brandnetel (Urtica dioica) overheerst bij hoge P-waarden en overheerst vele andere soorten op plaatsen van bv. fosfaatlozingen • Eutrofiëring veoorzaakt verruiging en soortenverarming 70
  • 75. Eutrofiëring en gevolgen • Eutrofiëring betekent dat N- en P-concentraties te hoog zijn in aquatische en terrestrische ecosystemen • Oorzaken zijn diffuse lozingen door bemesting en industriële en huishoudelijke puntlozingen • In aquatische ecosystemen is P beperkend voor algengroei,Algenbloei in Australië met lozing kan dominantie vanvlottende kolonies van de blauwalgen (Cyanobacteria)blauwalg Microcystis aeruginosa veroorzakenToxisch voor mens en dier • Gevolgen van eutrofiëring zijn verstikking, stank, vissterfte,Door N-fixatie is M. aeruginosa achteruitgang vanbevoordeeld t.o.v. groenwieren waterplanten,...bij eutrofe omstandigheden met • … en het verdwijnen van o.a.beperkte hoeveelheden stikstof kranswieren (Chara sp.) enIn een anaeroob milieu kan groot nimfkruid (Najas major)Clostridium botulinum leiden tot voor waterpest (Elodea sp.)de dood van watervogels 71
  • 76. Terrestrische eutrofiëring • Natte schraallanden, heide, duinen, struwelen, voedselarme dennen- en loofbossen verruigen met afname aan soortendiversiteit • Natte schraallanden verdrogen door zure depositie of afname van het basenrijk grondwater • Plaggen is een oplossing • In loofbossen kan Mg2+- tekort ontstaanBij eutrofiëring van duinen zal • In bossen is er een versneldede koloniserende zandzegge successie en toename van(Carex arenaria) woekeren nitrofiele planten • Enkele soorten domineren en vele andere worden door concurrentie uitgeschakeld 72
  • 77. Helofytenfilters als een oplossing voor eutrofiëring • Helofyten zijn waterplanten met het blad boven het wateroppervlak bv. riet (Phragmites communis) en mattenbies (Scirpus lacustris) • Nitrificerende bacteriën in de aërobe laag zorgen na de ammonificatie van organisch materiaal voor de omzetting NH4+ tot NO3-Helofytenfilter (20 Ha), Friesland • Denitrificatie vindt plaats in de anaërobe laag en zorgtEr ontstaat een mozaïek van voor de omzetting van NO3-aërobe en anaërobe plekken tot atmosferisch N2O en N2Helofyten hebben een uitgebreid • PO43- kan aan kleideeltjes ofwortelsysteem en luchtkanalen metalen (Al3+, Fe3+,…) bindenom O2 naar wortels en bodem te tot verzadiging optreedtbrengen als aanpassing aan de • Sedimentatie en verwijderinganaërobe bodem van biomassa zorgt voor een 73 afname van N en P
  • 78. Botanica, geschiedenis en mineralen • Typisch voor planten van voedselarme bodems, is dat de bovengrondse delen minder ontwikkeld zijn dan de ondergrondse organen • Zwartmoeskervel (Smyrnium olusatrum) werd gebruikt in de Griekse keuken (Theophrastus 400 VC, Materia medica) in soepen en sauzen als alternatief voor peterselie • De stevige wortel werd rauw gebruikt of in zoetzure pickles; de plant was aanwezig in tuinen tot hij in de 19e eeuw vergeten werd • Wilde populaties komen voor op kalkbodems, als pioniersplant nabij kusten en verwilderd in kloostertuinen • Het drielobbig blad onderscheidt hem van andere schermbloemigen 74
  • 79. Uit de lucht gevallen? De bovenste bodemlagen bevatten meestal vele kiemkrachtige zaden De koningskaars (Verbascum thapsus) behoudt zijn kiemkracht tot 100 jaar en kan na bodembewerking of na brand als een efemere vegetatie verschijnen De tuinier die bovenstaande foto plaatste, beschouwt hem als hemelgeschenk, maar heeft hem waarschijnlijk zelf ter aarde gespit 75
  • 80. Kunstmest, fossiele brandstoffen, grassen en permacultuur • Tegenwoordig wordt de meeste kunstmest gemaakt m.b.v. aardgas • 40% van de voedselproductie is er dankzij de 500 grootste olievelden; 10 calorieën fossiele brandstof wordt heden gebruikt voor 1 calorie voedsel • In 50 jaar is het aantal boeren minstens gedecimeerd wegens grootschalige intensieve methodes • Bodems verliezen kruimelstructuur door de beperkte keuze van grassen voor weiden; een grotere variatieVetiver (Chrysopogon zorgt voor beworteling opzizanioides), een verschillende dieptesdiepwortelende Indische • Grassen vormen een eerstegrassoort, is ideaal voor bossuccessiestadium; de volgendegedegradeerde en kolonisatie gebeurt door al dan nieterosiegevoelige bodems eetbare kruiden 76
  • 81. Kunstmest, fossiele brandstoffen, grassen en permacultuur • Bodemherstel kan hand in hand gaan met economische belangen • De wortel van Chrysopogon zizanioides wordt traditioneel in Zuid-India gebruikt om olie te destilleren met veelzijdige toepassingen zoals reumabehandeling, overdadig zweten bij koorts of shock, lumbago, verstuikingen, maar vooral in de parfumindustrie • ‘The oil of tranquility’ wordt zowel in mannen- als vrouwenparfum gebruikt met fixerende kwaliteiten om andere meer vluchtige aroma’s te stabiliseren • De Khus-stroop geeft smaak aan yoghurt en milkshakes 77
  • 82. Kunstmest, fossiele brandstoffen, grassen en permacultuurSamenstelling van Arthur Hollins’ (1915 – 2005) grasland, waar hijop een organische manier 110 runderen het hele jaar door kon oplaten grazen (1 lb. = 1 pond = ± 0,45 kg; 1 acre = 0,40 ha)Op deze manier verdwijnt de behoefte om het vee op stal tezetten en te moeten bijvoederen met energievretend hooi 78
  • 83. Kunstmest, fossiele brandstoffen, grassen en permacultuurFordhall farm op een koude februaridagRotatie van delen grasland is nodig om de wintersoortenkropaar (Dactylis glomerata) en timotee (Phleum pratense)groeikansen te gevenHaver (Avena sativa) levert een maximum aan C-afscheidingdoor de wortels en katalyseert zo het bodemleven 79
  • 84. Kunstmest, fossiele brandstoffen, grassen en permacultuur • Bovendien is de onbegraasde grond zachter, wat de wortels en regenwormen ten goede komt • Het toestaan van wintervegetatie levert de bodem wat het nodig heeft • Het voedt de bodemorganismen, welke in de lente het meest actief zijn • Afstervende gewassen worden door de regenwormen de grond ingebracht welke compost en poriën voor kevers, overwinterende vliegjes,… leveren • Hierdoor blijft de bodemtemperatuur hoger, wat de plantengroei en deWitte klaver (Trifolium populatie regenwormen stimuleertrepens) lokt in het • N/P/K van wormenmest is 3,2/1,1/1,5voorjaar vogels die hun met inoculatie van fungi en bacteriënmest schenken uit het darmkanaal van de wormen 80
  • 85. Kunstmest, fossiele brandstoffen, grassen en permacultuur • Het omploegen doodt het bodemleven en vooral mycorrhiza door oxidatie en blootstelling aan zonlicht met CO2-afgifte door toegenomen bacteriële respiratie • Het is net dit bodemleven dat de meststoffen biedt voor plantengroei • Pathogene fungi krijgen vrij spel • Het leven in de bodem is eenOmploegen en toedienen feestdis voor vogels; na 20 jaarvan kunstmest verstoort de ploegen is alle leven uit de bodemgezonde verhouding tussen verdwenenbacteriën en fungi in de • De moderne landbouw vervangt ditbodem leven door kunstmest en fungiciden om pathogene fungi te doden 81
  • 86. Kunstmest, fossiele brandstoffen, grassen en permacultuur • De toename van synthetische N, P en K ontneemt de behoefte voor de plant om mycorrhiza en wortelknolletjes te vormen, waardoor deze uit de bodem verdwijnen • Kunstmest maakt bovendien grassen succulent, waardoor ze ‘s winters makkelijk kapotvriezen • Kunstmest eutrofieert water en bodem en doet vrijlevende bacteriën in aantal exploderen • Bovendien houdt diversiteit in dat er minder vlees gegeten wordt 82
  • 87. Kunstmest, fossiele brandstoffen, grassen en permacultuurChesapeake Bay, District of Columbia, oostkust VSNutriëntvervuiling van vooral N en P voedt algenbloei,welke het zonlicht tegenhoudt en een zuurstoflozeomgeving creëert 83
  • 88. Kunstmest, fossiele brandstoffen, grassen en permacultuur • Kruiden reflecteren de bodemconditie • De ecologische functie van planten die op een nitraatrijke grond groeien met een lange geschiedenis van bemesting, is het opbouwen van het C-gehalte van de toplaag • Ze geven weinig suikers aan de bodem, maar zetten eerderPerzikkruid (Persicaria enorme hoeveelheden zaad enmaculosa) neemt snel koolstof vrij, een noodzaak voorvochtige akkergrond en fungi-ontwikkeling om zo devoedselrijke bermen in biodiversiteit te verhogen • Miljoenen worden gepompt om om onkruiden, welke een gezond bodemleven stimuleren, te doden 84
  • 89. Kunstmest, fossiele brandstoffen, grassen en permacultuur Engels raaigras (Lolium perenne), schijfkamille (Matricaria discoidea) en akkerdistel (Cirsium arvense), zijn enkele soorten van vochtige tot droge zeer voedselrijke bodem 85
  • 90. Kunstmest, fossiele brandstoffen, grassen en permacultuurKruipende boterbloem (Ranunculusrepens) komt op grazige, vochtige enzeer voedselrijke weiden voor; kan deK+-voorraad van de bodem uitputtenKlaversoorten (Trifolium sp.)gedeien best op N-arme gronden,zijn gevoelig voor K+-tekort en kunnenverdwijnen door maaien in de zomerdoor de concurrentie van grassen 86
  • 91. Kunstmest, fossiele brandstoffen, grassen en permacultuur • Bodembedekking of het inbrengen van mulch is een belangrijk onderdeel van landbouw zonder ploegen, zoals toegepast bij permacultuur • Zo kan de ontkieming van onkruid worden tegengegaan, wordt warmte en water vastgehouden, organisch materiaal toegevoegd, erosieBij het gebruik van hout als voorkomen en de algemenemulch, wordt de bodem bodemstructuur verbeterdverrijkt met lignine en • Hooi, stro, houtsnippers, schors,polyfenolen, welke karton, grind en zelfs wol kunnenafgebroken worden tot hiervoor gebruikt wordenhumuszuren, die de • Voor grootschalige groententeeltbodemkwaliteit bevorderen is organische folie optimaal 87
  • 92. Kunstmest, fossiele brandstoffen, grassen en permacultuurEen diversiteit aan landbouwgewassen kan aangevuld wordendoor bostuinen zoals deze van Martin Crawford, Dartington, UKBomen, vogels, fungi,… zorgen voor een cyclus van N, P en K+Volgende dia maakt duidelijk dat de producten van bostuinenop vlak van energie en sporenelementen rijker zijn dan granen 88
  • 93. Vergelijking energie en voedingswaarde rijst, brood, noten en zadenIn g (of mg) Rijst, Bruin Kastanje Zonne-per 100 g gepeld en brood bloem gekookt (pitten)Energie 125 243 809 524(kcal)Koolhydraten 27,2 45,6 41,2 23,0Eiwitten 3,1 7,0 2,9 27,0Vetten 0,4 3,7 1,9 36,0Mineralen 82,0 975,8 873,4 1879,8(mg)Vitamine A 0 0 0,004 0,003(mg)Vitaminen B 0,02 0,26 0,41 2,10(mg) 89
  • 94. Klimaatslimme agrobosbouw • Bij agrobosbouw wordt bosbouw gecombineerd met akkerbouw en veeteelt • Bomen beschermen gewassen met schaduw, houden vocht vast, verbeteren de bodemvruchtbaarheid, voorkomen erosie en verhogen de voedselzekerheid en biodiversiteit • N-fixerende boomsoorten (bv.Agrobosbouw kan de traditionele guama, Inga edulis) worden‘slash & burn’-technieken en samen aangeplant metontbossing afremmen boomsoorten die de bevolkingHet Trees for the Future-initiatief van opbrengsten voorzienhelpt Haïti, in ‘10 getroffen door • Een voordeel is dat het geeneen aardbeving, hierbij grote investeringen vereist en zelfvoorziening creëert 90
  • 95. Blauwe revolutie in Nicaragua • Latijns-Amerika heeft 1/4 van het water van de wereld en slechts 5% van de populatie • Het droge seizoen mist regen, het natte seizoen mist licht door de donkere lucht • Bodems zijn stoffig, niet productief en verliezen nutriënten na hevige neerslag • Onder impuls van de Common Fund for Commodities startteBonenteelt gedurende het droge men met de aanleg vanseizoen, Totogalpa, Nicaragua reservoirs, gebruik makendDit pilootproject bewijst hoe van de locale topografielandschap en leefbaarheid kan • De opbrengsten van bonen,worden verbeterd maïs en sorghum waren meerVergelijkbare projecten worden dan het dubbele in vergelijkingopgezet in Costa Rica en Mexico met deze van het regenseizoen 91
  • 96. Herstel van de hydrologische cyclus, bodem en biodiversiteitDe bodem van het Chinese lössplateau is gevormd doorgletsjerbewegingen en eolische lössafzettingenEr is evidentie van menselijke aanwezigheid sinds 1 500 000 jaar;het is de 2e plaats op aarde waar de mens aan landbouw deedDoor ontbossing, landbouw op de erosiegevoelige hellingen en hetwegvreten van jonge boompjes door geiten en schapen, werd hetecosysteem hier de laatste 1000 jaar gedegradeerdSinds 1995 werd de bevolking betaald om 35 000 km2 aan teplanten met bomen, waarvan de figuur het resultaat toont in 2009 92
  • 97. Herstel van de hydrologische cyclus, bodem en biodiversiteit • De onduurzame landbouwpraktijken zorgden voor een onherstelbare erosie, verlies van vruchtbaarheid en van water • Het ecologisch herstel zorgt voor een goede infiltratie van het regenwater, accumulatief organisch materiaal in de bodem en biodiversiteitDe Gele Rivier (Huanh He, • Zo staat de hydrologische‘China’s sorrow’), trad reeds 1500 cyclus in relatie tot de totalekeer buiten haar oevers met het biomassa en het percentagedroeve record van 6 000 000 van organisch materiaal indoden in 1887 de bodem 93
  • 98. Herstel van de hydrologische cyclus, bodem en biodiversiteitDe wieg van de succesvolle Han-dynastie was de meestweggespoelde plek ter wereld geworden, met een bevolkinggeteisterd door droogte, hongersnood en overstromingenLandgebruik en landschap bepaalt de bodemvochtigheid enevaporatiesnelheden; onder een bladerdek van een bos is hettot 20° frisser als in blootgestelde gebiedenBodemvruchtbaarheid is gerelateerd met de microbiëlegemeenschappen in de bodem en met het percentage vanorganisch materiaal in de bodem 94
  • 99. Herstel van de hydrologische cyclus, bodem en biodiversiteit • Een soortgelijk succesverhaal speelt zich af in het Gishwati Forest, Rwanda • Rwanda heeft 50,9% aan bos herwonnen tussen 1990 en 2005, wat de snelste herbebossing ter wereld is • De chimpansee (Pan troglodytes) als keystonespecies, zal genieten van elke geplante boom, daar het nieuwe bos zal uitgebreid worden tot het Nyungwe National Park (970 km2 ,foto onder), het enige regenwoud in Rwanda dat gespaard bleef na de genocide • Het project voorkomt modderstromen en erosie, verbetert waterkwaliteit en verhoogt de vastlegging van CO2 • Deze voorbeelden maken duidelijk dat rehabilitatie van gedegradeerde ecosystemen mogelijk is 95
  • 100. Herstel van de hydrologische cyclus, bodem en biodiversiteitDe prairie van Minnesota, ooit het grootste ecosyteem van de VS,is gereduceerd tot 1% van z’n vroegere glorieDe vruchtbare bodem moest dienen als graanschuur van de VSPrairieherstel zoals dit in enkele staten (Iowa, Illinois, Minnesota,Nebraska) gebeurt, beoogt het behoud van de toplaag die navroegere ontginning door wind en regen geërodeerd werd 96
  • 101. Herstel van de hydrologische cyclus, bodem en biodiversiteitTropische bodems zijn zeer gevoelig voor erosie enuitputting door de hevige regensOntbossing doet de invoer van kunstmest stijgen;Madagascar verliest zo enorm veel topbodem (400 ton/ha),wat de rivieren en de Indische Oceaan rood kleurt 97
  • 102. Herstel van de hydrologische cyclus, bodem en biodiversiteit • In maart ‘10 telde Kampong Trach 270 vogels, één van de grootst bekende zwermen van de kwetsbare vogelsoort • De kwetsbaarheid van tropische wouden is het gevolg van de opstapeling van nutriënten in de biomassa eerder dan in de zure en arme bodem, en de fragiliteit van de zaden met beperkte tijd voor verspreiding en kieming • PO43-–opname is de beperkendeSinds 2011 geniet de factor, door complexvormingsaruskraanvogel (Grus met Al3+-en Fe3+-ionenantigone) bescherming in • Ca2+ en K+ lekken uit de bodemKampong Trach, Cambodja na oplossing in regenwater • Regeneratie van tropisch regenwoud kan eeuwen duren 98
  • 103. Herstel van de hydrologische cyclus, bodem en biodiversiteit • ‘We have inflated the derivatives and discounted the source’ John D. Liu • Klimaatverandering, biodiversiteitsverlies, desertificatie, armoede en conflicten zijn het gevolg van deze fout • Als we ecologische systemenOntbossing en bosdegradatie meer waarderen, moet geldstoppen kan de klimaatcrisis gebaseerd zijn op hetafwenden ecologisch functioneren enDe lokale bevolking kan wordt het onmogelijk teinkomsten halen uit ecotoerisme vervuilen of te degraderenen genieten van de producten die •de biodiversiteit biedt 99
  • 104. Thanks a lot for watching… …and for having a great sense of humus 100
  • 105. ReferentiesDia 2: http://www.bbc.co.uk/schools/gcsebitesize/geography/ecosystems/tropical_rainforests_ rev2.shtmlDia 3: http://www.tocal.com/homestead/walkdrive/drive04.htmDia 4: http://www.landcareuk.net/site/index.asp?ID=48Dia 5: http://www.bio.miami.edu/ecosummer/lectures/lec10_energyflow.htmlDia 6,7: http://vimeo.com/42140886?utm_source=SoilDoctor+Newsletter&utm_campaign=fbebab 6920-2012_Winter_Survey12_17_2012&utm_medium=emailDia 8: http://www.groen.net/Article.aspx?id=21637 http://www.icrisat.org/what-we- do/learning-opportunities/lsu- pdfs/Carbon%20Nitrogen%20Ratio%20in%20the%20Soil.pdf http://www.scribd.com/doc/59025849/12/Geographic-Origin-and-Distribution-of-Vitis- and-Vitis-vinifera https://sites.google.com/site/permaculturescienceorg/english- pages/3-earth-care/2-regeneration/techniques/compost-teaDia 9: http://www.worldofrockhounds.com/dolomite.htmlDia 10: http://cnx.org/content/m41618/latest/Dia 11: http://www.stiopka.com/buk_aout2004/buk_aout2004.htmlDia 12: http://www.proact-campaigns.net/Iceland/ http://www.chilcotinlodge.com/area.html http://wikimapia.org/7473707/nl/Waterkrachtcentrale- K%C3%A1rahnj%C3%BAkavirkjunDia 13: http://www.trekearth.com/gallery/North_America/United_States/photo194391.htm http://peakwater.org/tag/colorado-river/Dia 14: http://www.teachersdomain.org/resources/ess05/sci/ess/earthsys/virtmap/index.html http://users.skynet.be/chr_loockx_sciences/grotte.htm 105
  • 106. ReferentiesDia 15: http://www.fyma.ucl.ac.be/~gaino/dhombres/DSCN0236_40.JPGDia 16: http://www.geology-israel.co.il/WEB%20PAGE/GEO1-4-1=7.HTML http://www.passmyexams.co.uk/GCSE/physics/what-is-weathering.htmlDia 17: http://skyvillage.com/paulwicks/miniature.htm http://www.blwg.nl/mosatlas/photopath/mau_4457_7648870.jpg http://nl.wikipedia.org/wiki/KorstmosDia 18, 22: http://www.geogenie.be/geogenie/pagina.asp?pagkey=60285Dia 19, 20: http://www.kuleuven.ac.be/geography/frg/staff/34377/index.phpDia 21: http://www.onroerenderfgoed.be/ http://www.bondbeterleefmilieu.be/watertoets/ http://www.inbo.be/files/bibliotheek/67/172867.pdfDia 23: http://www.antwerpsekempen.be/ http://www.kempenserfgoed.be/erfgoed/5195- herentals-mobiele-landduinenDia 24: http://www.princetonsoilinstitute.com/special-topics/arkose-rocks/soils/generalized- soil-profile.html http://youngatvanier.blogspot.be/2012_01_01_archive.html http://nl.wikipedia.org/wiki/Bodemhorizont http://www.lne.be/themas/bodem/bodemkundig-erfgoedDia 25: http://www.tuinkrant.com/tkarchief/tk/46/groenten_cursus_deel1.htmDia 26: http://www.gardenweasl0.tripod.com/dirty.htmDia 27: http://www.wurmkisten.de/138.html http://nl.wikipedia.org/wiki/HumusDia 28: http://www.espace-sciences.org/science/10065-sciences-ouest/20117-Annee- 2004/20037-214/20039-gros-plan/20045-comment-ca-marche-b1bf.html?-l-humus/ http://ecopedia.be/fiche/Humus http://gardening.du-reviews.com/maintaining-soil- humus http://permaculturenews.org/2010/06/17/the-story-of-soil/ http://plantphys.info/plant_biology/roots.shtmlDia 29: http://www.beesies.nl/regenworm.htm 106
  • 107. ReferentiesDia 30: http://home.deds.nl/~grondigbekeken/800/grondigbekeken.html http://images.google.be/imgres?imgurl=http://www.ceh.ac.uk/sections/epfs/images/p minuta_small.jpg&imgrefurl=http://www.ceh.ac.uk/sections/epfs/SoilAnimalvideos.html &h=148&w=200&sz=9&tbnid=sxddNccvlvq89M:&tbnh=73&tbnw=99&hl=nl&start=5&prev =/images%3Fq%3DsoDia 31: http://www.vcbio.science.ru.nl/virtuallessons/landscape/soil/Dia 32: http://starklab.slu.edu/Bio2000/Cumulative.htm http://www.soilandhealth.org/01aglibrary/010120albrecht.usdayrbk/lsom.html http://permaculturenews.org/2010/06/17/the-story-of-soil/Dia 33: http://www.panguana.de/Einleitung/Panguana/Okologie/Stockwerke/Boden/body_pilze _.html http://gardening.du-reviews.com/maintaining-soil-humusDia 34: http://www.veenkoloniaalmuseum.nl/veenkolonien.htmDia 35: http://jlcheype.free.fr/Pages/Fleurs.htmDia 36: http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/great-sundew http://www.geologievannederland.nl/fossielen/planten/veenmos http://www.cunabulum.com/2012_06_01_archive.html http://begreen.botw.org/2012/11/carnivorous-plants-turning-vegetarian-due-to- nitrogen-pollution/Dia 37: http://www.meetnetlandschap.nl/docs/aardkunde/vorming/veen.htmDia 38: http://nl.wikipedia.org/wiki/PalynologieDia 39: http://www.meditflora.com/flora/faggio.htmDia 40: http://www.forestryimages.org/browse/detail.cfm?imgnum=1118068Dia 41: http://www.peisland.com/agrtour/soilq.html http://natuurlijkemoestuin.be/gratis- artikels/composteren/wat-dat-eigenlijk-humus/Dia 42: http://www.bettersoils.com.au/module6/6_2.htm 107
  • 108. Referenties• Dia 43, 44: http://www.uwsp.edu/geo/faculty/ritter/geog101/textbook/earth_system/biogeochemic al_cycles.html http://www.prosensols.eu/nl/bodemkit/B1theoriechemische_bodemvruchtbaarheid.pdf• http://www.britannica.com/eb/art-6/The-nitrogen-cycle• Dia 45: http://www.bact.wisc.edu/themicrobialworld/Effects.html http://waynesword.palomar.edu/plnov98.htm• Dia 46: http://www.heemtuinrucphen.nl/2007/Heemtuin%20Rucphen/HTM_bestanden/Knotels_ gagel.htm• Dia 47: http://www.ew.govt.nz/enviroinfo/land/management/nutrients/nitrogen.htm http://www.groen.net/Article.aspx?id=15217• Dia 48: http://www.musee.ensmp.fr/gm/747.html http://www.prosensols.eu/nl/bodemkit/B1theoriechemische_bodemvruchtbaarheid.pdf• Dia 49: http://www.biology.arizona.edu/cell_BIO/problem_sets/membranes/14t.html http://www.soes.soton.ac.uk/resources/collection/minerals/minerals/pages/M31- Muscovite.htm http://www.prosensols.eu/nl/bodemkit/B1theoriechemische_bodemvruchtbaarheid.pdf• Dia 50: http://www.gardenvigor.com/news.aspx/identify-and-treat-plants-trees- suffering-from-heat-stress http://www.groen.net/Article.aspx?id=15217 http://wmr.sagepub.com/content/29/12/1235.abstract• Dia 51: http://textbookofbacteriology.net/environment.html http://www.prosensols.eu/nl/bodemkit/B1theoriechemische_bodemvruchtbaarheid.pdf• Dia 52: http://en.wikipedia.org/wiki/Northern_Brown_Argus http://www.groen.net/Article.aspx?id=15217 http://www.prosensols.eu/nl/bodemkit/B1theoriechemische_bodemvruchtbaarheid.pdf 108
  • 109. ReferentiesDia 53: http://www.groen.net/Article.aspx?id=15217 http://www.spectrumanalytic.com/support/library/ff/Mg_Basics.htm http://www.hiddenvalleyhibiscus.com/care/magnesium.htm http://grapeman.blogspot.be/2012_06_01_archive.html http://www.uni- duesseldorf.de/MathNat/Biologie/Didaktik/Fotosynthese_neu/dateien/licht/1-1-1.htmlDia 54: http://www.organicvet.co.uk/Cattleweb/disease/Co/co1.htm http://academic.reed.edu/biology/nitrogen/nfix1.html http://www.environment.gov.au/water/topics/acid-sulfate-soils/about-ass.html http://www.spectrumanalytic.com/support/library/ff/Fe_Basics.htmDia 55: http://www.aseanbiotechnology.info/Abstract/21019928.pdf http://www.firt.org/sites/default/files/Scarbrough_Silica_in_Plant_Nutrition_presentatio n.pdfDia 56: http://www.nysaes.cornell.edu/hort/faculty/pool/NYSite- Soils/minnutritionmainpage.htmlDia 57: http://www.bio-green.com.sg/ph.htmDia 58: http://www.synbiosys.alterra.nl/natura2000/Dia 59: http://www.biologycorner.com/bio1/diffusion.htmlDia 60: http://commons.wikimedia.org/wiki/Image:Rhizophora_mangle-propagules.jpg http://www.kew.org/science/tropamerica/neotropikey/families/Rhizophoraceae.htmDia 61: http://www.atlas-roslin.pl/gatunki/Eryngium_maritimum.htmDia 62: http://greengenes.cit.cornell.edu/wpest.htmlDia 63: http://vroegevogels.vara.nl/Fotoblog-Menno- Bentveld.289.0.html?&tx_ttnews%5Bpointer%5D=30&cHash=fdba4b5cbbDia 64: http://www.plant-identification.co.uk/skye/cruciferae/cochlearia-danica.htm http://www.habitas.org.uk/flora/species.asp?item=4610 109
  • 110. ReferentiesDia 65: http://www.bndestem.nl/algemeen/binnenland/6313988/article6770603.ece http://knack.rnews.be/nl/actualiteit/nieuws/belgie/crevits-wil-hogere-basisvoorraad- strooizout/article-1194899818853.htmDia 66: http://planetsave.com/2013/01/11/worlds-rivers-becoming-saltier-slow-catastrophe- in-the-making/?utm_source=dlvr.it&utm_medium=facebook http://www.scidev.net/en/news/world-s-major-rivers-drying-up-.html http://www.thelivingocean.net/2012/04/greenhouse-gases-altering-patterns-of.htmlDia 67: http://home.scarlet.be/~ping0803/zinkflora/index.htmlDia 68: http://copperflora.org/eflora/species.php?id_e=193Dia 69: http://nitishpriyadarshi.blogspot.be/2010/09/geobotanical-methods-for- prospecting.html http://books.google.be/books?id=74T8X1zqgF4C&pg=PA518&lpg=PA518&dq=becium+ho mblei&source=bl&ots=npQ3b19vGA&sig=BPwH1U7FU4- 1hqxdacBPBNKBz8A&hl=nl&sa=X&ei=XcLyUM_- M7OT0QW3koGAAg&ved=0CHYQ6AEwCTgU#v=onepage&q=becium%20homblei&f=false http://books.google.be/books?id=6gUXRNc6sDoC&pg=PA76&lpg=PA76&dq=Astragalus+p attersoni&source=bl&ots=gRUbuu_Y3P&sig=gxclf8WanD0TsQKCjEIX2F0dNJA&hl=nl&sa=X &ei=esXyULa0DMaY1AW3kIGQDQ&ved=0CCsQ6AEwADgK#v=onepage&q=Astragalus%20 pattersoni&f=falseDia 70: http://www.walkcarmarthenshire.com/template.asp?c=306 http://www.habitas.org.uk/dragonflyireland/ponds_b.htm http://flickrhivemind.net/Tags/brandnetels/InterestingDia 71: http://www.algae.info/ http://microbewiki.kenyon.edu/index.php/Microcystis_aeruginosa http://wikinatuuronderwijs.groenkennisnet.nl/Ecologie.Fosfor.ashx 110
  • 111. ReferentiesDia 72: http://www-biol.paisley.ac.uk/bioref/Habitats/Dunes2.html http://www.carolscornwall.com/Plants%20Lichens%20and%20Fungi/Sedge- Carex%20arenaria-col-10-05-09.jpgDia 73: http://www.meuzelaar.nl/pages/helofyt.htm http://en.wikipedia.org/wiki/Constructed_wetlandDia 74: http://www.celtnet.org.uk/recipes/ancient/wild-food-entry.php?term=Alexanders http://www.fao.org/docrep/t0646e/T0646E0u.htmDia 75: http://en.wikipedia.org/wiki/Verbascum_thapsus http://blog.seniorennet.be/tuinclubveltjabbeke/archief.php?ID=785937 http://www.roundthebend.org.au/?page_id=291Dia 76: http://permaculturenews.org/2012/01/19/who-needs-grass/ http://www.youtube.com/watch?v=nhVWNwCRpKg&feature=share http://en.wikipedia.org/wiki/Chrysopogon_zizanioidesDia 77: http://beauty.about.com/od/fragranc1/a/what-is-vetiver-fragrance-ingredient.htm http://en.wikipedia.org/wiki/Chrysopogon_zizanioides http://www.vetiver.org/TVN_INDIA_1stWORKSHOP_PROCEEDINGS/Chapter%206-2.pdf http://www.fragrantica.com/perfume/Dior/La-Collection-Couturier-Parfumeur-Vetiver- 10632.htmlDia 78: http://www.fordhallfarm.com/downloads/Fordhall%20Farming%20System%20Leaflet% 20Side%202.pdf http://www.youtube.com/watch?v=nhVWNwCRpKg&feature=shareDia 79: http://www.fordhallfarm.com/downloads/Fordhall%20Farming%20System%20Leaflet% 20Side%202.pdf http://www.youtube.com/watch?v=nhVWNwCRpKg&feature=share http://permaculturenews.org/2011/06/15/soil-decision-making/ 111
  • 112. Referenties• Dia 80: http://www.fordhallfarm.com/fordhall_farm.php?pid=9 http://www.fordhallfarm.com/downloads/Fordhall%20Farming%20System%20Leaflet%20S ide%201.pdf http://www.anbg.gov.au/cpbr/cd- keys/peakey/key/The%20Pea%20Key/Media/Html/Trifolium.html http://www.grow-it- organically.com/npk-fertilizer.html• Dia 81: http://vanthuynebvba.jd-dealer.be/Andere-Merken/Kuhn/Ploegen http://www.sswm.info/category/understand-your-system/what-sources-fertiliser-are-used• Dia 82: http://vimeo.com/42140886?utm_source=SoilDoctor+Newsletter&utm_campaign=fbebab69 20-2012_Winter_Survey12_17_2012&utm_medium=email• Dia 83: http://www.chesapeakebay.net/issues/issue/nutrients http://grist.org/food/feed- your-soil-and-the-rest-will-follow/• Dia 84: http://www.gardenorganic.org.uk/organicweeds/weed_information/weed.php?id=18 http://permaculturenews.org/2010/06/17/the-story-of-soil/ http://www.drachtplanten.nl/Pionier/P9Pionier.htm• Dia 85: http://www.biolib.cz/en/image/id89923/ http://www.plant- biology.com/Matricaria-sweet-chamomile.php http://blog.travelmarx.com/2011/07/wainwright-coast-to-coast-walk.html http://www.drachtplanten.nl/Pionier/P9Pionier.htm• Dia 86: http://www.fs.fed.us/database/feis/plants/forb/trirep/all.html https://www.kuleuven- kulak.be/kulakbiocampus/images/lage%20planten/Ranunculus%20repens%20- %20Kruipende%20boterbloem/index.htm http://edepot.wur.nl/8764 http://wilde- planten.nl/kruipende%20boterbloem.htm http://www.gardenorganic.org.uk/organicweeds/weed_information/weed.php?id=3• Dia 87: http://rookgardenerpoet.blogspot.be/2012/11/sustainable-mulching.html http://nl.wikipedia.org/wiki/Bodembedekking 112
  • 113. Referenties• Dia 88: http://zone5.org/2010/05/creating-a-forest-garden/ http://www.youtube.com/watch?v=nhVWNwCRpKg&feature=share• Dia 89: Bron: Belgische voedingsmiddelentabel, Nubel v.z.w., Brussel, 1999• Dia 90: http://www.thesolutionsjournal.com/node/1109 http://www.fao.org/docrep/u9300e/u9300e0a.htm http://www.demorgen.be/dm/nl/5378/Global- Warming/article/detail/1459336/2012/06/24/Klimaatslimme-landbouw-wint-terrein-in- Centraal-Amerika.dhtml?utm_source=facebook&utm_medium=web#.T-lQuH0lIqZ.facebook http://www.ecologic.org/en/node/415 http://en.wikipedia.org/wiki/Inga_edulis• Dia 91: http://www.new-ag.info/en/focus/focusItem.php?a=2604 http://www.ciatnews.cgiar.org/2012/10/24/tortillas-on-the-roaster-climate-change- threatens-one-million-maize-and-bean-farmers-in-central-america/ http://www.trust.org/alertnet/blogs/climate-conversations/water-harvesting-reshapes- farming-in-nicaragua/• Dia 92: http://blogs.worldbank.org/category/countries/ethiopia http://www.youtube.com/watch?v=eE43JrCkZrc• Dia 93: http://www.top2best.com/top-ten-worst-floods-in-history-of-world/ http://www.youtube.com/watch?v=eE43JrCkZrc• Dia 94: http://tegenlicht.vpro.nl/nieuws/2012/april/John-D-Liu.html http://www.youtube.com/watch?v=eE43JrCkZrc 113
  • 114. ReferentiesDia 95: http://nigelwintergreen.blogspot.be/2008/01/rwanda-saves-historic-forest.html http://www.antiochne.edu/nyungwe/ http://www.dadychery.org/2011/12/23/rwanda- leads-in-reforestation/Dia 96: http://en.wikipedia.org/wiki/Prairie_restoration http://www.prairieplains.org/restoration_.htm http://blogs.dctc.edu/laht/2008/10/05/peaceful-prairies-gardens-above/Dia 97: http://rainforests.mongabay.com/0903.htmDia 98: : http://khmerization.blogspot.com/2011/01/government-of-cambodia-declares- new.html http://en.wikipedia.org/wiki/Sarus_Crane http://www.roadtoangkorinn.com/about-cambodia.phpDia 99: http://www.dadychery.org/2011/12/23/rwanda-leads-in-reforestation/ http://www.youtube.com/watch?v=eE43JrCkZrc http://www.thesolutionsjournal.com/node/1112Dia 100: http://www.allposters.com/-sp/Earthworms-are-good-guys-and-birds-are-good-guys- that-s-just-life-honey-New-Yorker-Cartoon-Posters_i9181511_.htm http://www.cartoonstock.com/directory/h/humus.asp 114
  • 115. LiteratuurlijstBillen J. – 1994 Morfologie en Systematiek van de InvertebrataBlamey M. & Grey-Wilson C. - 1989 De Geïllustreerde Flora Thieme – BaarnBuchsbaum R. – 1962 De Ongewervelde Dieren Het Spectrum – AntwerpenFitter R. & Fitter A. – 1974 Tirions Nieuwe Bloemengids Elsevier – AmsterdamHeimans E., Heinsius H.W., Thysse J.P. – 1947 Geïllustreerde Flora Van Nederland W. Versluys N.V. – Amsterdam - Antwerpen 115
  • 116. LiteratuurlijstHeywood V.H. – 1993 Flowering Plants Of The World Oxford University Press – New YorkHillenius D. - 1967 De Vreemde Eilandbewoner N.V. De Arbeidspers – AmsterdamKeizer G.J. – 1997 Paddestoelen Encyclopedie Rebo Productions, LisseKohlhaupt Paula – 1971 Wilde orchideeën W.J. Thieme & Cie - Zutphen Rebo Productions – LissePerl P. – 1979 Varens De Lantaarn – Amsterdam 116
  • 117. LiteratuurlijstPeterson R., Mountfort G. & Hollom P.A.D. – 1983 Petersons Vogelgids Tirion, Elsevier - AmsterdamRaven & Johnson – 1992 Biology Mosby-Yearbook – MissouriRozema J. & Verhoef H.A. – 1997 Leerboek Toegepaste Ecologie VU-Uitgeverij – AmsterdamVan Assche J. – 1989 Inleiding Tot De Plantenecologie Katholieke Universiteit Leuven – LeuvenVan Veen M. & Zeegers Th. – 1988 Insecten Basis Boek Jeugdbondsuitgeverij – Utrecht 117
  • 118. LiteratuurlijstWeier T. Elliot, Stocking C.R., Barbour M.G. & Rost T.L. – 1982 Botany – An Introduction To Plant Botany John Wiley & Sons - CaliforniaWilson E.O. – 1992 The Diversity Of Life Allen Lane The Penguin Press – Harmondsworth, MiddlesexWynhoff I., Van Der Made J., Van Swaay C. – 1990 Dagvlinders Van De Benelux De Vlinderstichting - Utrecht 118