Your SlideShare is downloading. ×
Nguyễn ái quốc với nho giáo
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×
Saving this for later? Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime – even offline.
Text the download link to your phone
Standard text messaging rates apply

Nguyễn ái quốc với nho giáo

1,345
views

Published on

Nho giáo đã từng bén duyên với Nguyễn Ái Quốc từ thời niên thiếu và theo mãi Hồ Chí Minh cho tới trọn đời và khoa Hồ Chí Minh học hình thành và phát triển cũng đã trên dưới 30 năm, nhưng việc nhìn …

Nho giáo đã từng bén duyên với Nguyễn Ái Quốc từ thời niên thiếu và theo mãi Hồ Chí Minh cho tới trọn đời và khoa Hồ Chí Minh học hình thành và phát triển cũng đã trên dưới 30 năm, nhưng việc nhìn nhận ảnh hưởng của Nho giáo đối với Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh thì hầu như chỉ mới chính thức được đặt ra cách đây ba năm (1993), trong dịp kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Người


0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
1,345
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
24
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh với Nho giáo Nguyễn Đình Chú Có một điều hơi không bình thường là: Nho giáo đã từng bén duyênvới Nguyễn Ái Quốc từ thời niên thiếu và theo mãi Hồ Chí Minh cho tớitrọn đời và khoa Hồ Chí Minh học hình thành và phát triển cũng đã trêndưới 30 năm, nhưng việc nhìn nhận ảnh hưởng của Nho giáo đối với NguyễnÁi Quốc – Hồ Chí Minh thì hầu như chỉ mới chính thức được đặt ra cáchđây ba năm (1993), trong dịp kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Người. Có lẽcái danh hiệu “danh nhân văn hoá” mà thế giới trao tặng cho Bác vào dịp kỷniệm trăm năm ngày sinh này, cộng thêm là không khí đổi mới từ sau ĐạiHội VI của Động sản Việt Nam đã đưa chúng ta vượt qua cái không bìnhthường đó. Vượt qua cái không bình thường này, chúng ta đã nhìn thấy ở Bác quảlà có ảnh hưởng của Nho giáo, mà các luận cứ là: hoàn cảnh gia đình: Bác làcon một vị đại Nho: cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc, Bác sinh ra và lớn lêntại môt vùng văn hoá mà dù đã có cảnh Hán học suy tàn, “cô hàng bán sáchlim dim ngủ, Thầy khoá tư lương nhấp nhổm ngồi” (Tú Xương), trước sự tấncông của văn hoá phương Tây trong tình trạng “Á - Âu xáo lộn”, trong tìnhtrạng “mưa Âu gió Mĩ” xem ra đang một ngày một dồn dập, nhưng với riêngvùng đất văn hoá này (tức vùng Nghệ - Tĩnh) thì ảnh hưởng của Nho giáovẫn đang được cố thủ, chưa hẳn đã lép vế so với Tây học. Bác còn lớn lên ởcái xứ Huế, kinh đô của triều Nguyễn, dù Tây học đã tràn đến trong chiềuthắng thế dần, nhưng Nho học đâu đã chịu quy hàng hoàn toàn. Chế độ Namtriều còn đó với hệ thống quan lại hầu hết xuất thân khoa bảng, dù có rệu rãđến đâu, vẫn ít nhiều đóng vai trò căn cứ địa của Nho giáo, khác với Hà Nội,càng khác với Sài Gòn. Cần nhớ rằng, Bác sinh năm 1890 mà tới năm 1915ở Bắc Kỳ , năm 1918 ở Trung Kỳ, mới chấm dứt việc thi cử chữ Hán vốn làdựa trên Nho học. Những điều kiện khách quan trên đây cho phép nói đếnảnh hưởng Nho giáo đối với Bác như là một điều tất yếu đầu tiên. Chúng ta lại còn thấy: chính lúc thiếu niên Bác đã học chữ Hán trongđó có Nho giáo. Bác học Nho qua những sách gì, đến trình độ nào, thật rangày nay chúng ta suy đoán nhiều hơn là biết thật cụ thể. Điều có thể biếtthật cụ thể về trình độ Hán học của Bác là việc Bác làm thơ chữ Hán,
  • 2. mà Nhật ký trong tù là đỉnh cao nhất. Nhưng đây là chuyện Hán học nóichung chứ chưa hẳn là Nho giáo. Trong Nhật ký trong tù, ảnh hưởng củaNho giáo không phải không có nhưng là gián tiếp vì dù sao đây là tiếng nóicủa thơ chứ không là văn chính luận, rút cục lại, cái gọi là ảnh hưởng củaNho giáo đối với Bác mà ai cũng đã thấy chính là thể hiện rõ nhất trongnhiều bài viết của mình tính từ năm 1921 đến sau này mà có người đã tínhđược là hơn 100 trường hợp, trong đó lời Khổng Mạnh chiếm nhiều nhất. Xét ở mặt hình thức, cái gọi là ảnh hưởng của Nho giáo đối với Báccó lẽ chỉ là như thế. Điều quan trọng là phân tích, đánh giá ảnh hưởng đónhư thế nào? Xin được dẫn ra đây một số kết luận tiêu biểu: 1. “Như vậy là thái độ của Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh đối vớiKhổng Khâu và Nho giáo có sự phát triển qua các chặng thời gian nhưng rõràng nhất quán một quan điểm lịch sử đúng đắn, khẳng định đúng mức vớilòng tôn kính những giá trị chân chính mà người xưa đã đạt được. Đươngnhiên là trong suốt cuộc đời hoạt động của mình, Nguyễn Ái Quốc – Hồ ChíMinh đã triệt để phê phán bác bỏ ý thức Nho giáo phong kiến phản tiến hoá”(Phan Văn Các: Hồ Chí Minh với Nho giáo, in trong sách “Hồ Chí Minh,anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hoá”, NXB KHXH HN 1990). 2. “Gần đây có cường điệu quá đáng dấu ấn Khổng giáo trên chândung văn hoá tư tưởng Hồ Chí Minh. Có bạn tỏ ý coi như Hồ Chủ Tịch dùng“cỗ xe Nho giáo” để mà tải Chủ nghĩa Mác về Việt Nam. Có bạn trình bàytư tưởng Hồ Chí Minh như là một sự hội tụ giữa học thuyết Khổng Tử vớihọc thuyết Mác”. Đúng như trên kia đã nói là có thể dẫn chứng không ít điềuHồ Chủ tịch nói đúng lời văn hoặc ý nghĩ của các “phu tử” Khổng giáo.Nhưng Khổng giáo, do bản chất của nó là không thích hợp để tải chủ nghĩaMác, hay là để hội tụ với chủ nghĩa Mác” (Quang Đạm: con đường học thuậttừ cậu bé Côông đến Chủ tịch Hồ Chí Minh. Sách đã dẫn). 3. “Nhiều người nói rằng Hồ Chủ Tịch bị ảnh hưởng Nho giáo và đãchấp nhận một số nội dung của Khổng giáo trong quá trình xây dựng nềnvăn hoá mới Việt Nam. Thật ra, Chủ tịch Hồ Chí Minh có làm thơ bằng chữHán nhưng quyết không thể kết luận rằng Người theo Nho giáo. Chủ tịch cónhận xét rằng “về căn bản chủ nghĩa Khổng Tử là sự bình yên trong xã hộikhông bao giờ thay đổi”.” (Đỗ Huy: Chủ tịch Hồ Chí Minh và sự hình thànhnền văn hoá mới Việt Nam. Sách đã dẫn). 4. “Vậy thì cùng với học thuyết của Mác – Lênin mà Chủ tịch Hồ ChíMinh coi là cẩm nang và “kim chỉ nam” của mình phải chăng đạo Khổngcũng là một bộ phận cấu thành hết sức quan trọng trên diện mạo văn hoá củaNgười giống như triết học Đức đối với Mác. Câu hỏi đó có thể được đặt ra
  • 3. quan điểm của Lênin từng nêu bật ba nguồn gốc và ba bộ phận cấu thànhtrong học thuyết của Mác là: triết học Đức, kinh tế học Anh, chủ nghĩa xãhội Pháp” (Đào Phan: Bác Hồ từ xuất thân nhà Nho. Sách đã dẫn). … Trong bốn ý kiến được trích lại trên đây, rõ ràng có hai quan điểm tráingược nhau trong cách kết luận về ảnh hưởng của Nho giáo đối với Bác Hồ.Các ông Phan Văn Các, Quang Đạm, Đỗ Huy tuy lời lẽ khác nhau nhưng nétchung là không thừa nhận xét trên phương diện cơ bản, hệ thống Hồ ChíMinh theo hệ tư tưởng Nho giáo. Ông Đào Phan thì ngược lại, dù phát ngôndưới dạng nghi vấn nhưng thâm tâm xem ra muốn coi Nho giáo là một “bộphận cấu thành hết sức quan trọng trên diện mạo văn hoá của Người”. Chúng ta nghĩ như thế nào trước sự trái ngược nhau của hai loại quanđiểm này? Theo tôi, trước hết hãy đọc lại chính lời của Bác trong Nhữngmẩu chuyện về đời hoạt động của Hồ Chủ Tịch, bản dịch Trung văn củaTrương Niệm Thức (Hồ Chí Minh truyện NXB Tam Liên, Thượng Hảitháng 6 – 1949 trang 91, do chính ông Phan Văn Các dịch in lại như sau:“Học thuyết của Khổng Tử có ưu điểm của nó của nó là sự tu dưỡng đạođức cá nhân, Tôn giáo Giê-su có ưu điểm của nó là lòng nhân ái cao cả.Chủ nghĩa Mác có ưu điểm của nó là phương pháp làm việc biện chứng.Chủ nghĩa Tôn Dật Tiên có ưu điểm của nó là chính sách của nó phù hợpvới điều kiện nước ta... Khổng Tử, Giê-su, Mác, Tôn Dật Tiên chẳng đã cónhững điểm chung đó sao? Họ đều muốn mưu cầu hạnh phúc cho loàingười, mưu cầu phúc lợi cho xã hội, nếu hôm nay họ còn sống trên đời này,nếu họ họp lại một chỗ, tôi tin rằng họ nhất định chung sống với nhau rấthoàn mỹ như những người bạn thân thiết. Tôi cố gắng làm người học trònhỏ của các vị ấy”). Rõ ràng là ý kiến của Bác Hồ ở đây đã thể hiện một cách đích đángnhất luận điểm của Lênin: “Chủ nghĩa Cộng sản là sự thâu thái toàn bộ trithức nhân loại”. Trong ý kiến của Bác, điều đáng cho mọi người suy nghĩnhiều, suy nghĩ kỹ, suy nghĩ với tinh thần phản tỉnh là Bác cho rằng giữanhững người như Khổng Tử, Giê-su, Mác, Tôn Dật Tiên có những điểmchung. Những điểm chung đó chính là sự mưu cầu hạnh phúc cho loàingười, mưu cầu phúc lợi cho xã hội. Vì có những điểm chung như thế chonên nếu họ còn sống họp lại với nhau, nhất định sẽ chung sống với nhau rấthoàn mỹ như những người bạn thân thiết. Và Bác cố gắng làm người học trònhỏ của các vị ấy. Quan điểm này của Bác thực sự là khó gần gũi với loại ýkiến về cơ bản cứ muốn tách Bác ra khỏi ảnh hưởng Nho giáo, cũng như
  • 4. không muốn thừa nhận một cái điểm nào chung nhau giữa Khổng Tử vàMác. Để cho rõ hơn quan điểm trên đây của Bác, cũng là để cho rõ hơn cáigọi là ảnh hưởng của Nho giáo đối với Bác, theo ý tôi phải làm rõ hơn, thậmchí cũng có thể nói là phải thay đổi, phải xoay chuyển cách nghĩ trong haivấn đề cơ bản sau đây: 1. Vấn đề đánh giá Nho giáo thế nào cho đúng. 2. Vấn đề quan niệm về con người Nguyễn ái Quốc – Hồ Chí Minh thế nào cho hợp lý hơn. Đây là hai vấn đề rất lớn và cũng rất khó, đòi hỏi công sức suy nghĩ,tìm hiểu của nhiều người, không chỉ trước mắt mà còn lâu dài. Ở đây chỉ lànhững suy nghĩ ban đầu và trình bày dưới dạng đơn sơ, ngắn gọn, mongđược góp ý, trao đổi. Với vấn đề thứ nhất, muốn tốt thì dứt khoát phải có sự tổng kết lịch sửviệc đánh giá Nho giáo, nếu chưa phải ở Trung Hoa – quê hương Nho giáo,ở nhiều nước trên thế giới, thì chí ít cũng là ở Việt Nam từng diễn ra tronglịch sử, đặc biệt là ở thế kỷ XX này. Tôi chưa làm được cái việc tày đìnhnày, nhưng cũng có đọc được tạm nói là những tài liệu cơ bản đã có thờitrước Cách mạng Tháng Tám mà nói chung là phi Mác-xít, đã có ở miềnBắc sau cách mạng, đặc biệt là sau năm 1954 mà ai cũng biết là theo quanđiểm Mác-xít. Ngoài ra là một tí tài liệu ở miền Nam trước 1975 (dĩ nhiên cócả một số tài liệu do người Trung Hoa dưới thời Mao Trạch Đông viết vàmột số tài liệu của người Liên Xô trước đây), thì dù chưa dám chắc mìnhnghĩ đúng, nhưng cũng đã nghĩ và không khỏi thương cho thân phận củaNho giáo, bởi nó bị hiểu sai đi rất nhiều so với bản chất của nó. Nói mộtcách ngắn gọn thì Nho giáo đã bị mấy thứ này ám hại: a. Sự áp đảo không ít phũ phàng của phương Tây đối với phươngĐông trên cơ sở sức mạnh vật chất, sức mạnh khoa học kỹ thuật của chủnghĩa tư bản trong hơn một thế kỷ rưỡi qua mà đến nay phương Đông vẫnchưa dễ gì thoát khỏi hẳn sự áp đảo này. b. Sự lẫn lộn, đồng nhất, trong khi nghĩ đến Nho giáo trên hai phươngdiện: văn bản và thực tiễn, sự thiếu tường minh, bất chấp lịch sử ngữ nghĩatrong khi đọc văn bản Nho giáo. c. Sự vận dụng lý thuyết giai cấp và lý thuyết về hình thái xã hội mộtcách thô thiển, thô bạo, bệnh tự kiêu vô sản, coi cái gì thời đại cách mạng vôsản, thuộc hình thái xã hội chủ nghĩa cũng là hơn tất cả, là nhất thế gian mà
  • 5. chính Lênin đã từng công kích. Nêu ra các điều bất ổn trên đây, dĩ nhiên làđể muốn có một cách nhìn đúng về Nho giáo. Nhìn đúng về Nho giáo khôngcó nghĩa Nho giáo cái gì cũng đúng. Nêu ra các điều bất ổn trên đây cũngkhông có nghĩa là coi tất cả mọi người đã hiểu sai Nho giáo. Vẫn có ngườihiểu đúng dù chưa phải là đúng tất cả. Có điều họ là thiểu số. Để hiểu đúngNho giáo hơn, phải bổ sung vào lý thuyết giai cấp và lý thuyết hình thái xãhội, phương pháp tiếp cận văn minh luận, văn hoá luận, nhân tính luận. Vớihệ phương pháp được bổ sung, hoàn thiện này, chắc chắn sẽ có nhận thứcmới, đúng về Nho giáo đã đành, mà còn là về cái gọi là ảnh hưởng của Nhogiáo đối với Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh. Với vấn đề thứ hai: đúng là nếu nhìn Nguyễn Ái Quốc – Hồ ChíMinh chỉ với tư cách một nhân vật chính trị lỗi lạc, một anh hùng giải phóngdân tộc vĩ đại nhưng theo nghĩa giản đơn là cứu được đất nước thoát khỏihoạ xâm lăng, ngay có thêm một tư cách là nhà văn hóa vào bậc danh nhânthế giới nhưng nội hàm khái niệm văn hoá cũng chỉ lấy từ chính trị, tư tưởngchính trị làm chủ yếu, thì ít hay nhiều cũng hạn chế cách nhìn ảnh hưởngNho giáo ở Bác, một khi chính trị đó lại là chính trị vô sản, giải phóng dântộc lại để tiến lên cách mạng xã hội chủ nghĩa. Hãy thấy Nguyễn Ái Quốc –Hồ Chí Minh trước hết là một con người như bao con người có sự sống toàndiện bao gồm: sự sống với đời thường và sự sống với quốc gia đại sự, vớithế giới, sự sống thuộc tư đức và sự sống thuộc công đức, sự sống mang tínhcá thể và sự sống mang tính xã hội, sự sống vật chất và sự sống tâm linh vốndĩ rất phong phú, diệu kỳ. Với một nhà chính trị lỗi lạc như Nguyễn Ái Quốc– Hồ Chí Minh, không chỉ có tư tưởng chính trị, đường lối chính trị mà còncó điệu, cách sống thường nhật. Đừng nghĩ trong điệu sống thường nhậtkhông có cái cao cả vĩ đại. Với cách nghĩ này, tôi thấy nổi lên ở sự sốngNguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh hai điều đáng nói nhất thuộc ảnh hưởngNho giáo. - Một là tinh thần tu thân trong lôgíc tu thân – tề gia – trị quốc – bìnhthiên hạ. Điều này thể hiện rõ nhất trong điệu sống, lối sống hàng ngày củaNgười, không chỉ lúc cách mạng chưa thành công mà đặc biệt còn là lúccách mạng đã thành công, lúc Bác đã trở thành nguyên thủ quốc gia. Thửtưởng tượng, nếu ở Bác không có tinh thần tu thân này để có điệu sống cóliên quan đến công đức nhưng trước hết là tư đức đó thì sức hấp dẫn, lòngkính phục của nhân dân, của thế giới sẽ có được như mức nó đã có không.Tôi vẫn tin rằng đây là sự thật: nhân dân Việt Nam, nhân dân thế giới kínhtrọng Cụ Hồ bắt đầu từ sự kính trọng ý thức tu thân này, để kính trọng nhâncách chính trị. Đúng là trong Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh có một vịchân Nho, thậm chí có thể nói: một vị chân Nho xứ Nghệ. Ở Bác cái gàn của
  • 6. ông đồ xứ Nghệ, với riêng khía cạnh tốt đẹp của nó, không phải là không indấu ấn. - Hai là, ý thức kết hợp đạo đức và chính trị. Theo tôi hiểu Nho giáotrong phần chân chính, và cũng là cốt lõi nhất của nó, là một học thuyết đạođức trước khi là một học thuyết chính trị. Và về chính trị thì Nho giáo là mộthọc thuyết muốn đặt đức trị lên hàng đầu; chứ không phải là một học thuyếtchính trị đơn thuần. Đọc kỹ Khổng – Mạnh ta thấy rõ điều đó. Tìm hiểu sâuvào phong cách chính trị của Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh, ta cũng thấyrõ điều đó. Nếu tôi không lầm thì trên thế giới, có lẽ cũng ít có một nhàchính trị lớn nào lại quan tâm đến vấn đề đạo đức gồm cả tư đức và côngđức (mặc dù có thể nặng về công đức) như Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh.Quan tâm bằng văn từ đã đành. Quan trọng hơn là bằng tự làm gương.Vấnđề quan hệ giữa chính trị và đạo đức trong sự sống của nhân loại quả khôngphải là điều đơn giản. Ở đây không phải là không có khả năng hòa hợp.Nhưng khả năng tương phản không phải là ít, nhất là loại chính trị đã gắnvới quyền uy. Chả thế mà ở thế kỷ XV, Makiêven, trong tác phẩm LePrince (Ông hoàng) đã nói về tính mâu thuẫn giữa chính trị và đạo đức nhưmột tất yếu. Bởi thế với mà các nhà chính trị chân chính xưa nay trên thếgiới, nếu thật là chân chính, thì ít nhiều đều phải chăm lo đến sự hài hòagiữa chính trị và đạo đức. Nhưng quả là ít thấy ai tự giác, kiên trì, có hệthống như cụ Hồ của Việt Nam, mà điều đó lại sao không có gốc rễ Nhogiáo. Nho giáo trong sách đã đành mà Nho giáo trong đời sống dân tộc ViệtNam ngày trước, dĩ nhiên là ở phần tinh túy của nó. Đường lối chính trị cụthể của Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh là khác, khác nhiều so với đườnglối chính trị mà Nho giáo nhe nhắm, hướng tới. Nói khác nhiều nhưng cũngkhông phải không có nét chung, điểm gặp. Đó chính là tư tưởng đại đồngcủa Nho giáo mà Nguyễn Ái Quốc đã nói đến trong bài Đôngdương (LIndochine) đăng trên Tạp chí La revue Communiste, số 15 tháng 5-1921. Xin nói thêm: trong bài viết này Nguyễn Ái Quốc đã gọi tác giả trựctiếp của tư tưởng đại đồng này là Khổng Tử vĩ đại (Le grand Confucius). (Bài đã in trong sách Tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh – truyền thốngdân tộc và nhân loại. NXB Khoa học xã hội- Hà Nội 1993)Lên trang viet-studies ngày 31-12-10

×