CMS in de praktijk

1,386 views
1,314 views

Published on

Dossier CMS (bron: Digimedia)
Veel, maar interessant.

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
1,386
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
3
Actions
Shares
0
Downloads
0
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

CMS in de praktijk

  1. 1. content management Dossier CMS : « CMS in de praktijk » Christian Daems & Karine Blommaert. » “Het is soms een complex gege- Daarnaast bevat dit artikel een over- dan weer een geïndividualiseerde ven”, dat horen we vaak als het over zicht van de meest actieve firma’s in benadering van de bestemmeling de CMS markt en de omringende deze markt in onze regio. toelaat in functie van diens profiel), sectoren gaat. en zo meer. Het is dankzij die me- Nog één iets voor u start: vergeet tadata dat een systeem voor con- Voor outsiders lijkt het inderdaad niet dat een CMS project niet enkel tentbeheer ‘weet’ wat het met het een complexe markt met veel spe- en alleen draait rond de technolo- content-item moet aanvangen. lers en verschillende soorten tech- gie en de tools, maar zeker evenveel nologie. Eigenlijk valt dit best wel rond mensen, processen en change Content management is in de ruime allemaal mee. management. Dit laatste vormt een zin het beheer van informatie, do- even belangrijke sleutel in uw pro- cumenten, multimediabestanden en De CMS markt kan opgesplitst jectsucces. tekstuele content. Er bestaan ver- worden in verschillende subniches schillende soorten contentbeheer en domeinen (we kunnen wel er- naargelang de aard en het doel van gens toegeven dat de overlap tus- 1. Content de te beheren inhoud. sen deze verschillende domeinen Vooraleer we het hebben over Con- en pakketten het moeilijk maken, tent Management Systemen, moe- Het woordje ‘content’ wordt van- zelfs voor vakprofessionals, maar dit ten we eerst duidelijk maken wat daag vaak gebruikt in een internet- toont enkel en alleen maar aan dat ‘Content’ echt is. context. In de betekenis van het web de CMS markt nog jong en volop is ‘content’ de inhoud van een web- in evolutie is). Letterlijk vertaald betekent ‘con- site maar ook van pakweg een blog tent’ simpelweg ‘inhoud’. Zo be- en zelfs een e-mail nieuwsbrief. Ook zijn er verschillende type spe- staat de inhoud van een website uit lers in deze markt actief, gaande van teksten, afbeeldingen maar ook ele- De verenging van het begrip van product en technologie leveranciers menten zoals formulieren of video. de term ‘content’ tot webcontent over integratoren, die technologie De ‘inhoud’ van een bedrijf bestaat bij veel mensen heeft alles te maken en producten kunnen opzetten bin- in de content-betekenis dan weer met het feit dat het web zo een be- nen in een project, web agencies, die uit ondermeer in documenten vast- langrijke rol speelt in de moderne technische activiteiten koppelen met gelegde kennis, marketingmateriaal communicatie. Maar content ma- creative inspanningen, en de pure zoals brochures, legale documenten nagement is dus veel meer. In de creative providers. Natuurlijk heb en zo meer. Ook relaties tussen con- praktijk zien we trouwens dat veel je hiernaast ook gespecialiseerde or- tent is content. overkoepelende contentbeheersys- ganisaties die zich enkel toespitsen temen het online luik opnemen in op subdomeinen zoals consultancy, Vital informatie over content wordt de bredere context van het beheer usability, web analyse, SEO & SEM beschreven als metadata. Terug van alle bedrijfsinformatie. activiteiten, ... moet deze metadata gezien worden als content binnen een Content Heel wat grote contentbeheersys- Verder in dit artikel wordt voor de Management Systeem. Die meta- temen zijn ontstaan in een tijd dat beginnende organisatie die op zoek data kunnen bijvoorbeeld zijn: het het wereldwijde web nog niet eens is naar een CMS pakket en een ge- type content (een nieuwsbericht, bestond vanuit een behoefte om be- koppeld project wil opstarten, toe- een persbericht, een artikel, een staande documenten en archieven gelicht welke de verschillende facet- Frequent Asked Question, …), de te beheren. In die tijd was Content ten zijn die van belang zijn tijdens publicatiegegevens (datum, auteur, Management vaak nog synoniem de opzet van een dergelijk project. …), eventueel de doelgroep (wat met het inscannen en archiveren van Inside digital media 78 Mei 2009
  2. 2. content management « Vergeet niet dat een CMS projeCt niet en- kel en alleen draait rond de teChnologie en de toolS, Maar zeker eVenVeel rond MenSen, proCeSSen en Change ManageMent » documenten. Management met Web Content De meer geavanceerde systemen Daarnaast was Content Manage- Management. Web Content Ma- hebben dan ook nog eens vaak ment vooral een kwestie van het nagement of WCM is, zoals de functies op het vlak van: structuren van de workflow die naam al aanduidt het beheer van de - Rechtenbeheer, workflow en komt kijken bij de levensloop van content binnen een website en meer approval. een document (ondermeer samen- en meer ook in andere interactieve - Beheer van meertalige websites en werking) en een efficiënt versiebe- digitale dragers. van meerdere websites en subsites heer zodat men ten allen tijde de De meeste WCM-systemen hebben met hetzelfde CMS. juiste versie van een document kon vergelijkbare functies voor het ba- - Beheer van user-generated con- terugvinden. sisbeheer van de inhoud en struc- tent en moderne toepassingen als tuur van een website. Toch is er een weblogs, wiki’s, RSS feeds etc… Andere beheersystemen zijn ont- brede waaier aan systemen met en - Integratie met andere bedrijfstoe- staan in het internettijdperk en zijn even brede waaier aan prijskaartjes. passingen die cruciaal zijn voor geleidelijk aan uitgegroeid van een- Dat heeft te maken met de func- een efficiënte website zoals e-mail voudig webbeheer tot meer omvat- tionaliteit maar ook met de geko- marketing toepassingen, Web tende systemen. Nog anderen ko- zen technologie. Ook in de wereld Analytics die de efficiëntie van de men uit de wereld van TV, radio en van de Web Content Management website in kaart brengt, CRM-toe- videoproductie, waar het beheer van systemen is het openbron-fe- passingen voor het beheer van de audiovisuele elementen al langer be- nomeen immers aan een sterke klantendata etc… kend is. Een laatste reeks Content opmars bezig. Management systemen stamt dan - Digital Asset Management Sys- weer uit het catalogusbeheer waar- Op het vlak van functionaliteit vin- teem (DAM) bij commerciële catalogi werden den we meestal volgende kenmer- Zoals de naam al aanduidt, ligt de bijgewerkt en geproduceerd over ken terug: klemtoon bij Digital Asset Manage- verschillende media zoals print, het - Mogelijkheid om tekstuele en ment op het beheer van digitale do- web en CD’s. multimediale content van de web- cumenten en gegevens. Of met an- site te beheren, inclusief beheer van dere woorden: in tegenstelling tot 1.1. Content manage- documenten zoals tekstbestanden, bij bijvoorbeeld Enterprise Content ment: een parapluterm PDF’s, afbeeldingen en zo meer. Management of Records Manage- Content Management systemen - Een HTML–editor die toelaat ment (zie verder) ligt de klemtoon worden vaak onderverdeeld in een om de content vorm te geven. hier op digitale ‘assets’, in de prak- aantal subcategorieën in functie van Een HTML editor is een tool die tijk veelal multimediabestanden hun bestemming en doel. Daarnaast het mogelijk maakt om binnen een zoals video, audio en afbeeldingen. zijn er ook een aantal domeinen webomgeving gebruiksvriende- Sommige Digital Asset manage- die nauw verband houden met het lijke bewerkingsfuncties, zoals we ment systemen hebben ook functies contentbeheer en er soms mee sa- die kennen uit beeldbewerking- op het vlak van met de digitale as- mensmelten. Hieronder geven we pakketten en tekstverwerkings- sets gerelateerde productinformatie alvast een korte opsomming van pakketten, toe te voegen aan een en de automatische publicatie van die begrippen. webbeheersysteem. de digitale bestanden in allerhande - Het vastleggen van beheerderspro- catalogi. In dat geval spreekt men - Web Content Management Sys- fielen waarbij elke gebruiker van het eerder over een Product & Cata- tems (WCMS) WCMS zijn rechten heeft. log Content Management systeem Zoals we eerder schreven, verwar- - Het definiëren van de navigatie (PCCM) of Product Information ren nogal wat mensen Content van de website. Management systeem (PIM). Inside digital media Mei 2009 79
  3. 3. content management Nog een andere term die belangrijk scanner hier een belangrijke rol tificeren, bewaren en zelfs ver- is in dit verband, is DRM. DRM heeft gespeeld. nietigen van ‘records’. Dat zijn staat voor Digital Rights Manage- heel uiteenlopende documenten ment en is een systeem voor het be- - Enterprise Content Management en bestanden, zowel fysiek als heer van de auteursrechterlijke en (ECM) digitaal. RM systemen zijn on- andere legale informatie die bij een Enterprise Content Management dermeer te kaderen in juridische bepaald stuk content hoort, in DAM (ECM) is één van de belangrijkste verplichtingen op het vlak van multimediale content, bijhoudt. In deelgebieden van het contentbe- het bewaren van bepaalde gege- de media is dit heel belangrijk. Met heer. Zoals de naam aanduidt, houdt vens. Met ‘records’ bedoelen we internet is het ook erg actueel, denk ECM zich bezig met het beheer van zowel digitale data zoals e-mail bijvoorbeeld aan digitale muziek. (ongestructureerde) informatie in als bijvoorbeeld databanken, ge- een bedrijf. Ongestructureerde in- boorteakten, documenten uit de - Document Management Systeem formatie is alle informatie die niet medische beeldvorming als alle (DMS) meteen als een veld in een databank mogelijke documenten uit de za- DM systemen zijn ontwikkeld kan aangesproken worden. Denk kelijke praktijk. Actueel wordt er met de bedoeling elektronische daarbij aan Word- of Excel-docu- heel wat aandacht besteed aan het documenten en elektronische menten, PDF-bestanden, XML- Records Management in het kader versies van papieren documen- files, multimediale bestanden maar van elektronische mail. ten op te slaan en te beheren. ook e-mail. Er zijn dan ook heel De term overlapt lichtjes met wat overlappingen met andere, hier 1.2. De levenscyclus andere begrippen zoals we die besproken, deelgebieden van het van content hieronder zullen bespreken en contentbeheer, zoals RMS, DAM Om de verschillende functies van documentbeheer maakt meestal en DMS. De meeste zogeheten een Content Management Systeem ook deel uit van Enterprise Con- ECM-suites omvatten functies van beter te kunnen doorgronden, gaan tent Management en is verwant al deze systemen en zelfs meer en we kort na welke stappen er allemaal met Digital Asset Management. meer ook van WCMS. ECM is er zijn in het leven van “een stuk con- DMS ontstond in de jaren ’80, op gericht om de levenscyclus van tent”, met een duur woord de “con- overwegend voor het beheer van de beheerde informatie (vanaf de tent lifecycle”. papieren documenten (in een ge- productie tot en met de opslag en digitaliseerde versie). Document doorzoekbaarheid) te bewerkstel- Die stappen zijn het productiepro- Management Systemen combine- ligen. Belangrijke aspecten van dit ces, het vergaren van de content, ren functies op het vlak van op- beheer zijn ondermeer workflow, het beheren ervan en het publiceren slag, archivering, categorisering, collaboratie of samenwerking, ver- van de content. versiecontrole, samenwerking en sie beheer, publicatie, terugvinden, workflow, doorzoekbaarheid, be- beveiliging en zo meer. Het productieproces veiliging en distributie. In de eerste fase, het productiepro- Sommige ECM-systemen streven er ces, spelen de meeste CMS oplos- Een belangrijke term in het ka- naar op de meest exhaustieve manier singen een beperkte rol. Een een- der van DMS is Document Ima- alle aspecten van het beheer van de voudig voorbeeld is de publicatie ging, een informatietechnologie bedrijfsinformatie te integreren. van tekst op een website: de meeste voor het repliceren van (papie- Web Content Management syste- ren) documenten in een digitale - Records Management Systeem men bieden wel de nodige functies of andere archiveerbare vorm (RMS) om die tekst te formatteren maar je (zoals microfilms). Het spreekt Records Management is de praktijk vindt zo goed als nooit alle toeters voor zich dat de komst van de van het archiveren, klasseren, iden- en bellen die je ook vindt in tekst- Inside digital media 80 Mei 2009
  4. 4. content management verwerkingssystemen, al heeft het ken aan bod als het samenbrengen rechten en plichten door een be- ene CMS op dat vlak meer moge- van de content, het integreren van heersproces worden geleid waarbij lijkheden dan het andere en laten content uit alle systemen (boek- uiteindelijke verantwoordelijken de sommigen integraties toe met tekst- houding, CRM systeem,…) en het nodige maatregelen treffen voor verwerkingssystemen. verwerken van de content: format- uiteindelijke publicatie. teren, toevoegen van de broodno- Het loont de moeite, zeker in in- dige metadata, en zo meer. Voor het Dat gaat in de praktijk vaak gepaard tensieve productieomgevingen, zo- beheer van papieren documenten met versiebeheer, in het geval een als bij uitgevers, na te gaan welke omvat deze fase ook bijvoorbeeld content-eindverantwoordelijke aan- functies het CMS biedt om het het digitaliseren (bvb. door te scan- passingen vraagt en verschillende productieproces te vergemakkelij- nen). Bij webcontentbeheer om- mensen aan één stuk content samen- ken en eventueel in andere omge- vat het ook het verzamelen van de werken. Ook het eventuele beheer vingen geproduceerde content snel content die eventueel door derden van digitale rechten, relevant bij au- en dus automatisch te integreren in wordt geleverd. teursrechtelijk beschermde content, het CMS (bijvoorbeeld aan de hand hoort hier bij, evenals de eventuele van een tussenliggende laag). Wan- Het contentbeheer koppeling van content met andere neer het productieproces volledig In de derde fase, het beheer, ko- bedrijfssystemen. losgekoppeld is van het CMS, zal men de eigenlijke management- in de dergelijke intensieve conten- functies van het Content Manage- Noteren we tenslotte dat in deze tomgevingen het CMS immers een ment Systeem aan bod: de content fase ook vaak een belangrijk stuk tijdrovende tussenschakel worden opslaan, indexeren, doorzoekbaar beveiliging aan bod komt. met frustratie en productiviteitsver- maken, opvragen in functie van lies tot gevolg. gepredefinieerde regels en, allicht De publicatie de allerbelangrijkste functie zoals De vierde fase tenslotte, de publica- Het verzamelen van de content we in onze vorige bijdrage reeds tiefase, omvat het publiceren van de In de tweede fase, het vergaren zagen, de hele workflow waar- content binnen vooraf vastgelegde van de content, komen typisch za- bij gebruikers in functies van hun templates over verschillende media. the unfair ADVANTAGE. → Seeing is believing! → GRANT YOUR WEBSITE THE FEATURES OF HIGH-END SYSTEMS • Browser-independent administration With emagiC CMS.Net at their fingertips, interface (IE, Firefox, Safari, Chrome) with web developers can confidently take on any integrated wysiwyg editor web project from a simple informative web- • Management of multiple sites in multiple site to a complex e-business solution with languages integrated user management. • Multi-lingual editing • Integrated content versioning The best way to convince you of the quality • Scheduled content of emagiC CMS.Net is to show you how the • Search engine friendly url’s system works. Web developers and web • Page caching masters can download a demo version from • Content syndication (RSS) www.emagiccms.net or obtain a demo in- .Net • Built-in statistics house from a certified Emagine partner. emag iC CMS • Task lists WEB NT CONTE ENT EM • Large set of standard and optional modules → emagiC CMS.Net provides MANAG • Open architecture and extended API 80% of the functionality of • Based on MS .NET Framework high-end systems for only Inside digital media • • Scalable, flexible licensing model ... → 20% of the price. www.emagiccms.net Mei 2009 81
  5. 5. content management In de praktijk gebeurt het publica- de consument voor de ‘nieuwe Zo stelde Gartner ook dat de markt tieproces vaak in verschillende stap- media’, die gekenmerkt wordt van de systemen voor het doorzoe- pen waarbij eerst in een ontwikke- door een verschuiving in de me- ken van en toegang krijgen tot in- lingsomgeving gewerkt wordt met diaconsumptie ten voordele van formatie (en het samenwerken aan een ‘preview’ functie, vooraleer de het wereldwijde web, heeft im- die informatie) vorig jaar groeide uiteindelijke versie na een definitie- mers ook de vraag naar content- met om en bij 10 %. De systemen ve goedkeuring echt ‘live’ gaat, al beheersystemen aangewakkerd, in om één en ander mogelijk te ma- is dit zeker niet altijd het geval. De het bijzonder – maar zeker niet ken worden ook steeds robuuster en ‘output’ van de content kan zowel alleen - voor het web. Bovendien sneller dankzij nieuwe technieken een website zijn (bij webcontenbe- worden die nieuwe media steeds op het vlak van de categorisering en heer) als een catalogus, een brochu- meer gebruikt voor de versprei- taxonomie van de informatie. re etc… Uiteraard komt publicatie ding van multimedia-content zo- niet altijd ter sprake, soms dient een als audio en video. Vorige zomer publiceerden de ana- contentbeheersysteem enkel om lysten een aantal studies over de toe- content te archiveren. Al deze evoluties (ondermeer) zor- komst van applicaties voor toegang gen er voor dat de bestedingen inza- tot content, het beheer van content 2. Evoluties in Content ke Content Management systemen en het beheer van digitale assets. En Management wereldwijd aan de top staan van de ook volgens hen ziet het er goed uit De industrie van de Content Ma- bestedingen die bedrijven doen op voor de sector. nagement systemen ondergaat de het vlak van informatietechnologie Tot 2010 blijft de markt voor con- jongste jaren een sterke evolutie. (IT). tent-toepassingen (DAM, ECM, Dat heeft te maken met econo- Volgens Gartner is de ECM markt CMS, Enterprise Search,…) volgens mische factoren (globalisering 2,9 Billion dollar waard in 2007. IDC sterk in de lift zitten. De sector en consolidatie), met het ver- Zij voorspellen dat de wereldwijde mag zich zelfs verwachten aan jaar- anderende consumentengedrag ECM markt in omzet zal stijgen met lijks gemiddelde groeipercentages (de deelnemende consument en 12,9% tot 2011. Dit stelt dus een (CAGR) met twee cijfers. de sterk veranderende media- gezonde markt voor, maar ook een consumptie) en met technologi- markt onder constante evoluties. Volgens IDC is de belangrijkste re- sche factoren (de opkomst van den voor dat succes te zoeken in de nieuwe technologieën als Rich De goede resultaten van de indus- vaststelling in de bedrijfswereld dat Internet, breedband met daaraan trie zijn zoals gezegd zeker niet je niet aan business kunt doen als gekoppeld video, en toepassin- enkel terug te brengen op de evo- je geen goede toegang hebt tot of gen als blogs, wiki’s, RSS feeds, luties in het online landschap. Ze beheer van je informatiebronnen. podcasts etc…). kaderen eerder in een algemene evolutie van onze maatschappij Opmerkelijk is dat IDC vond dat Hieronder overlopen we een aan- waar kennis en informatie belang- 40 % van de bedrijven nog steeds tal van de belangrijkste evoluties. rijker worden en waar bedrijven, niet over een commercieel CMS Maar eerst een woordje over de die het verschil willen maken, in beschikken en dat in de bedrijven sector zelf. staat moeten zijn om hun infor- die wel een CMS hebben, veel ge- matie op de juiste manier te behe- bruikersgroepen nog niet aan hun Want die sector heeft duidelijk de ren en vooral te ontsluiten via de trekken komen. Ook hier dus nog wind in de zeilen. De hernieuw- vele dragers die daartoe vandaag heel wat groeimogelijkheden. de aandacht voor internet na de ter beschikking staan. Denk op dotcom-periode bij de bedrijven het vlak van die ontsluiting bij- De markt van DAM-systemen zal en de sterk stijgende aandacht van voorbeeld aan enterprise search. de komende vijf jaar toenemen met Inside digital media 82 Mei 2009
  6. 6. content management een jaarlijks gemiddeld groeicijfer Nog anderen zijn dan weer te be- site, houd u er bij de keuze van uw van 25 %. grijpen vanuit een trend in de in- content management systeem best ternetwereld om de verschillende rekening mee. Over naar enkele belangrijke evo- e-marketing oplossingen, die een luties in het CMS-landschap dan. bedrijf nodig heeft, naadloos ge- Hetzelfde geldt voor het cross-me- We sommen ze hieronder op. In ïntegreerd aan te bieden (WCMS, dia beheer van uw (multimediale het kader van dit boek schenken we web analytics, e-mail etc…), maar zeker ook tekstuele) content. daarbij extra aandacht aan het con- een strategie die gevolgd wordt De voortschrijdende digitalisering tentbeheer voor het web en andere door zowat alle grote aanbieders van alle media is een uitdaging digitale dragers. van e-marketing oplossingen en voor uw contentbeheer. We den- WCMS-systemen. ken hierbij niet alleen aan voor de 1. Globalisering en consolidatie hand liggende media als websites, 2008 was terug, zoals in 2007, 2. Multimedia en cross-media mobiele telefoons en interactieve een jaar met bijzonder veel conso- Multimediabestanden zoals video digitale televisie maar ook aan de lidatie in de industrie. De top van en audio zijn niet echt nieuw. Maar digitale schermen die her en der de leveranciers van Content Ma- de enorme opgang van het snelle opduiken in omgevingen waar dat nagement Systemen werd door de breedbandinternet, zowel bij vaste voorheen niet het geval was. Denk verschillende overnames en fusies als bij mobiele internetverbindin- bijvoorbeeld aan outdoor reclame sterk dooreen geschud. Slechts en- gen, zorgt voor een even steile op- (waarbij billboards geleidelijk aan kele voorbeelden: Alterian koopt mars van multimediale content. Ver- digitale displays worden) en in- Mediasurface op, Autonomy neemt geten we bijvoorbeeld niet dat 2006 store omgevingen waar handelaars Interwoven over, Synkron wordt het jaar van de grote doorbraak en eveneens beginnen digitale scher- opgeslokt door Episerver, ... . de overname van een website als men te implementeren. We weten YouTube was. Het “allways on” van minstens twee projecten die in Sommige van die overnames ka- breedband internet met draadloze ons land in 2006 werden opgestart deren in de strategie van grote fa- netwerken bij de thuisgebruiker en waarbij het content management brikanten van Enterprise Content snel mobiel internet, zorgt ook voor systeem wordt uitgebouwd om Management suites om hun totaal- een verdergaande convergentie van content en boodschappen te tonen oplossingen verder uit te bouwen de verschillende media zoals Web, op digitale schermen in een fysieke met technologieën die ze tot dan TV en mobiel. Steeds meer ‘eige- winkelomgeving. toe niet of onvoldoende hadden, naars’ van content, in het bijzonder denk aan oplossingen voor web- in de media- en entertainmentsec- 3. Nieuwe communicatie-instru- contentbeheer of ‘enterprise search’ tor, zoeken manieren om hun con- menten voor de deelnemende con- bijvoorbeeld. Op die manieren cre- tent op verschillende manieren tot sument ëren ze ‘enterprise’ systemen die bij de consument te krijgen, waar Een van de meest besproken trends werkelijk elk aspect van het con- die zich ook bevindt en op eender op het vlak van de marketingcom- tentbeheer voor grote organisaties welk moment van de dag. municatie in 2008 was ongetwij- afdekken: documentbeheer, enter- feld het blogging-fenomeen. Blogs prise content management, enter- Het spreekt voor zich dat die evo- worden steeds vaker ook ingezet prise search, web content manage- luties zich ook laten gevoelen op voor bedrijfsdoeleinden. De ach- ment, DAM etc… het vlak van het contentbeheer. terliggende reden van die evolutie Ook als de behoefte aan het be- is de behoefte van de consument Anderen zijn geïnspireerd door heer van multimediale content zich om zichzelf uit te drukken. Dankzij puur economische wetmatigheden in uw bedrijf vandaag niet laat ge- de digitale technologie beschikt die in een globaliserende economie. voelen, bijvoorbeeld op uw web- consument vandaag over de midde- Inside digital media Mei 2009 83
  7. 7. content management len om dat makkelijk, snel en goed- 4. De zoekmotorfactor zoekmotor vriendelijke functies koop te doen. Blogs zijn één vorm Voor heel wat surfers is hun zoek- (of nog niet). U doet er, gezien waaronder die evolutie zich aan ons motor, in de praktijk meestal Goog- de enorme impact van de zoek- voordoet. Anderen zijn fenomenen le, bijna het synoniem geworden van motoren, dan ook best aan één en als wiki’s, waar verschillende mensen internet. Usability-experts weten al ander te overwegen alvorens een deelnemen aan de totstandkoming langer dan vandaag dat veel inter- systeem te kiezen. van een thematisch stuk content, netgebruikers zelfs de domeinnaam podcasts, videoblogs en zo meer. van een site die ze kennen in Google Afgelopen jaar hebben we trou- intikken, eerder dan in het daartoe wens een aantal initiatieven in ons De toenemende macht van de vrij- bestemde veld van hun browser. De land genoteerd die de aandacht uit sprekende digitale consument impact van de zoekmotoren op het voor de onvermijdelijke link tussen heeft er ook toe geleid dat de re- internet is zondermeer enorm. De zoekmotoren en CMS-systemen gels van de marketingcommuni- zoekmotoren zijn de belangrijk- moeten verhogen. catie veranderen. Vroeger (en ook ste bronnen van trafiek geworden nu nog al te vaak) verstop(t)en be- voor websites. Zo zijn er nogal wat samenwer- drijven zich achter een ‘corporate’ kingen geweest tussen CMS- monoloog waarbij de consument Het is dan ook begrijpelijk dat de integratoren en zoekmotor-spe- de verbruiker was van marketing- strijd om een topplaatsje te verwer- cialisten wat ondermeer heeft en PR-content en het bedrijf de ven in de zoekmotoren, wanneer geresulteerd in de lancering van ‘verspreider’, vaak in een taal die de surfer een bepaalde zoekterm een SEO-vriendelijk label voor ver af stond van de alledaagse intikt, een heuse miljardenbusiness Content Management systemen, ‘mensentaal’. De evolutie naar is geworden. Deels door de inspan- een samenwerking tussen het een cultuur van deelname van de ningen die bedrijven doen om hun Search Engine Marketing bureau consument aan de marketingdia- websites te optimaliseren voor de Extenseo en de European Web loog vereist dat bedrijven, die niet ‘natuurlijke zoekresultaten’, deels Association. als arrogant willen overkomen, door het reserveren van tekstad- enerzijds moeten deel nemen aan vertenties die verschijnen bij die 5. Rich Internet bestaande dialogen, bijvoorbeeld zelfde zoektermen. Iedereen heeft tegenwoordig de aan blogs, en anderzijds dat ze die mond vol over Ajax en Web 2.0. dialoog ook moeten faciliteren op Het spreekt voor zich dat de be- Ajax, een combinatie van techno- hun eigen marketingkanalen. Dat hoefte aan een optimaal plekje in logieën, als DHTML, XML en verklaart meteen de grote aan- de zoekresultaten ook heel wat javascript, zorgt ervoor dat web- dacht voor fenomenen als corpo- eisen stelt aan het Web Content sites veel interactiever worden. rate blogging. De uitdaging van Management systeem. En omdat Ook de WCMS markt heeft het de evolutie van ‘user-generated’ steeds meer sites draaien op zo een Ajax poeder ontdekt en meerdere content is niet alleen voor de be- WCMS, is het eveneens begrijpelijk vendors bieden al een Ajax geba- drijfsstrategie enorm. Ook voor dat de fabrikanten van die systemen seerde editor. het beheer van de content is ze verplicht zijn om standaard ‘zoek- cruciaal. Fenomenen als RSS- motorvriendelijke’ functies in te Een snelle en gebruiksvriendelijke feeds, social networking, com- bouwen. Om maar één van die func- interface is vandaag een absolute mentaren van de bezoekers van ties te noemen: de mogelijkheid om noodzaak geworden, zeker voor de website, collaboratie, syndica- zoekmotorvriendelijke URL’s (het zware gebruikers. Drag & drop, in- tie van content en user-generated adres van een webpagina of webdo- line editing, slimmer zoeken, over- content hebben onvermijdelijk cument) te voorzien. zichtelijke interfaces, uitklapbare een invloed op de keuze van een schermen, contextgevoelige menu’s, contentbeheersysteem… Lang niet elk WCMS heeft die ... dankzij de techniek kan er veel. Inside digital media 84 Mei 2009
  8. 8. Drupal has found Borderless Information Designers Drupal is a registered trademark of Dries Buytaert www.connexion.eu Are you convinced of the power of the Drupal CMS? Then look no further. Call Connexion for professional management of your multilingual internet, extranet, intranet, e-shop or community website project. These organisations recently did: Agoria • Ansell Healthcare • BPT Belgium • CEPS • Chancellerie du 1er Ministre / Kanselarij 1ste Minister • EcoMod • FIJ • ISFE • Keurslager • Kniecentrum • Musées Royaux d’Art et d’Histoire / Koninklijke Musea voor Kunst and Cultuur • MyOptic24 • Tein Telecom • Toyo Pumps Europe • Vosec Connexion Corporate Communications sa/nv Av. Charles Woestelaan 207 - B-1090 Brussels - Belgium - T : +32 (0)2 421 71 40 Ask for Stany van Gelder - svg@connexion.eu
  9. 9. content management AJAX kan en zal als technolo- clamebureaus: een deel van hen Maar ook de rol en populariteit gisch middel zijn doelstellingen zullen ongetwijfeld vroeg of laat van Drupal heeft hier veel aan en voordelen bewijzen geduren- opgaan in grote reclamebureaus te danken. de de komende maanden/jaren. ter wijl anderen zich net zullen CMS vendors zullen inderdaad blijven toeleggen op interactieve 8. Web Content beheer en de AJAX onder de loep moeten ne- media. Het is het verhaal van een KMO men, maar ook nu zal de tech- totaalbenadering (en volgens Een laatste trend voor 2008 ten- nologiehype met een korreltje sommigen toegevingen op het slotte is de vaststelling dat ook zout genomen moeten worden. vlak van de performantie van de kleinere bedrijven steeds meer de Hoe goed de technologie ook individuele onderdelen) of kiezen voordelen van contentbeheer voor is en hoe ver de mogelijkheden voor een specifieke expertise. hun websites ontdekken. Er zijn ook reiken, toch valt of staat alles Het is boeiend om te zien hoe er nog ontelbare KMO-sites met een bij een goed uitgewerkt concept, bij de spelers twee grote trends statische site maar het is opvallend aanpak en intuïtieve interface, zijn: de eerste is, zoals we al be- om te zien hoe er heel wat systemen aangepast aan het profiel van schreven, de integratie van het op de proppen komen, die specifiek de gebruiker. WCMS in grote ECM suites. mikken op de middenmarkt, onder- De tweede is die waarbij WCMS meer in het openbron-segment. Wat een nog boeiendere discussie steeds nauwer wordt geïntegreerd is, is welke nieuwe functionaliteiten met andere online systemen zo- Bovendien lijken ook een aan- AJAX binnen en buiten het “CMS als Web Analytics, systemen voor tal grote CMS-spelers te werken milieu” teweeg zal brengen...be- Multi Variable Testing, E-mail aan oplossingen voor kleinere be- nieuwd hoe de CMS vendors hier- Marketing, Search Engine Mar- drijven, vaak via een zogeheten op zullen reageren: denk maar aan keting, Marketing Automation, e- SaaS-model. een doorgedreven integratie van CRM en zo voort en zo verder. marketing oplossingen zoals email 3. Web Content en campagne management oplos- 7. Open source Management: inleiding singen en optimalisatietechnieken Voor Web Content Management Een van de belangrijkste as- aan de hand van geïntegreerde systemen is openbron-software al pecten van het contentbeheer web analytics. langer een valabel alternatief. Maar, is Web Content Management. zeker sinds 2008, is de aanwezig- Dat heeft alles te maken met de Noteren we tenslotte dat voor heel heid van ‘open source’ nog sterk enorme opkomst van het we- wat vendors het antwoord op de toegenomen in het Content Ma- reldwijde web in de marketing- usability-vraag blijkt te bestaan uit nagement gebeuren, ook in Enter- communicatie. In de volgende het uitrollen van op AJAX-gebaseer- prise Content Management. hoofdstuk staan we stil bij con- de interfaces. tent en contentbeheer in een Het is niet te danken aan één markt- ‘web-context’. 6. Webcontentbeheer en integratie speler maar de rol van Alfresco, het Waar voorheen werd verondersteld open bron systeem van John New- In de daaropvolgende hoofdstuk- dat WCM in ECM zou verdwij- ton, één van de oprichters van het ken kijken we meer in detail naar nen, wordt nu door alle belang- bekende ECM-systeem Documen- Web Content Management Syste- rijke marktanalisten onderkend tum (nu van EMC²), is significant. men en de keuze er van. dat WCM als apart gebied zal Alfresco is een open bron ECM blijven bestaan. Suite (pas in 2005 opgestart) dat ‘Web Content’ is een vlag die in snel tempo aan een opmars bezig een brede lading dekt. Het zijn En dat klopt. Het is een beetje is en trouwens ook met een open zowel de teksten in uw website hetzelfde als bij de interactieve re- source WCMS komt. als de foto’s en filmpjes er in, de Inside digital media 86 Mei 2009
  10. 10. content management documenten die bezoekers kun- 3.1. Waarom is website laten doen wat u wilt dat nen downloaden en zelfs de dien- content op het Web ze doen? Hoe zorgt u er voor dat sten die u via uw website aanbiedt zo belangrijk? iemand die op de thuispagina van zoals interactieve formulieren of De Westerse economie wordt steeds uw website terechtkomt pakweg online enquêtes. meer een kennis- en communica- een bestelling plaatst, een con- tie-economie. Informatie en de tactformulier invult of inschrijft Web content, het hoofdthema verspreiding er van is dus cruciaal. voor een document? We staan er van dit boek, is dus informatie, Bovendien willen de consumenten niet altijd bij stil maar de rol van tekstueel of audiovisueel, waarvan steeds meer participeren in dat pro- de content van uw website is hier het bedrijf het zinvol acht die op ces zoals overduidelijk blijkt uit het cruciaal. De woorden waarmee de website te presenteren aan de succes van online projecten waar de u de surfer aanzet om een actie gebruikers van die website, en die surfer meer is dan een bezoeker. te ondernemen, de plaatsing van relevant is voor die gebruikers. Contentbeheer is het beheer van de die woorden op uw website, de Al moeten we daar in deze tij- intellectuele ‘assets’ van uw bedrijf, call-to-actions, de beelden waar- den van Web 2.0 iets aan toe- ongeacht de aard van de content, de mee u een surfer wilt overtuigen voegen: ‘content’ wordt ook bestemming en de dragers. om een product te ontdekken, meer en meer informatie die de het zijn stuk voor stuk wezenlijke bezoeker van uw website zelf Op internet is ‘content’ zo mogelijk elementen in de verbetering van nalaat. Dat kunnen commenta- nog belangrijker. Hieronder vertel- de effectiviteit van uw website. ren zijn op artikelen die u postte len we waarom… en zelfs audiovisuele elementen. Het mag dan ook niet verwonde- Denk maar aan de filmpjes die de 1. Zoekmotoren ren dat één van de duidelijke trends moderne surfer kan op sites als Hoe komen surfers op uw website op het vlak van het contentbeheer YouTube posten. terecht? Soms omdat ze die site of de integratie is met systemen die uw bedrijf al kennen maar meestal de impact van uw website in kaart Het spreekt voor zich dat ook die omdat ze op zoek zijn naar een be- brengen en met systemen die u toe- door de gebruiker toegevoegde paalde informatie, al dan niet com- laten verschillende versies van een content (in het jargon user-gene- mercieel. Voor het overgrote deel zelfde onderdeel van uw website rated content) op één of andere van de surfers verloopt die zoek- (een knop, een grafische afbeel- manier moet worden beheerd. tocht via zoekmotoren als Google, ding, een formulier etc…) afwisse- Maar verder meer daarover. Windows Live Search of Yahoo. lend aan de bezoekers te serveren Waarom content daarbij belangrijk zodat u kunt zien welke het meeste Een vaak voorkomend misver- is? De zoekmotoren serveren aan impact heeft. stand is dat ‘content’ enkel tek- de surfer een lijst met websites in stuele informatie is. Dat is begrij- functie van hun zoekopdracht. Het We mogen daarbij de rol van ge- pelijk: ondanks de razendsnelle algoritme (de wiskundige formule) schreven content niet onderschat- opkomst van breedbandinternet, waarmee dat gebeurt houdt in de ten. De woorden waarin u de be- en daaraan gekoppeld van online eerste plaats rekening met de rele- zoeker van uw website aanspreekt video en audio, is en blijft het web vantie van de inhoud van de website zijn erg belangrijk om die bezoeker in de eerste plaats nog steeds een voor de zoekterm die de surfer op aan te zetten een actie te onderne- over wegend tekstueel medium. dat moment heeft ingetikt. Hoe re- men. Uiteindelijk zijn mensen ta- Maar het is zeker niet uitsluitend levanter die content, hoe hoger de lige wezens: zelfs denken doen we tekstueel. De integratie van mul- website scoort. met woorden… timediabestanden in het content- beheer is dan ook een ‘hot topic’ 2. Content activeert en verkoopt 3. Content als basis voor commu- in het contentbeheer. Hoe kunt u de bezoekers van uw nicatie Inside digital media Mei 2009 87
  11. 11. content management Anno 2007 is het internet meer dan Content Management is in essentie de manier waarop de onderneming ooit een participatief medium: een kwestie van: denkt en werkt. surfers willen niet alleen de in- - het identificeren van de klanten houd van uw website ‘consume- en partners van het bedrijf Het is ook duidelijk dat Web Con- ren’, ze willen er in veel gevallen - het analyseren van de behoeften tent Management door deze geïn- ook toe bijdragen. Content is het (informatie en andere) van deze tegreerde aanpak al lang geen pure beginpunt van elke communicatie, klanten en partners kwestie meer is van het contentbe- elke dialoog, elke conversatie. - het lokaliseren van de content heer zelf maar dat er steeds meer en digitaliseerbare assets (ook extra platformen worden gekoppeld Het is door het aanbieden van services) van het bedrijf die kun- aan het eigenlijke contentbeheersys- relevante en gerichte content op nen via de site beantwoorden aan teem om die geïntegreerde benade- maat van een specifieke doelgroep die behoeften ring mogelijk te maken. dat u er in slaagt om een commu- - het samenbrengen van de diver- nity van gebruikers uit te bouwen se diensten en personen binnen Een contentstrategie is een continu rond uw merk of bedrijf. het bedrijf die deze informatie proces dat heel wat werk vergt op De toenemende rol van content in en diensten kunnen aanleveren, het vlak van de interne verhoudin- een succesvolle webcommunicatie en het zo geïndividualiseerd mo- gen binnen het bedrijf. De keuze en e-business is meteen de verkla- gelijk aanbieden (publiceren) van voor een duidelijke markt-, klant- ring waarom ook het beheer van de diensten in functie van de di- en doelgroepgerichte strategie, en die content belangrijker wordt. verse doelgroepsegmenten van voor een geïntegreerde webstrate- het bedrijf gie, kan dan ook niet zonder een 3.2. De strategische - het implementeren van een klant- verregaande samenwerking binnen plaats van gerichte strategie en het inbou- het bedrijf, over de diverse depar- webcontentbeheer wen van processen en procedures, tementen heen (gestuurd door Vooraleer we de praktische aspec- gesteund door het management, het management). Zelfs indien uw ten van het webcontentbeheer aan- die over de diverse afdelingen van webstrategie minder verregaand is snijden, loont het de moeite om na het bedrijf heen, voor een perma- en de functies van uw website be- te gaan wat de strategische rol van nente uitbouw van deze behoef- perkt blijven (bijvoorbeeld eenvou- het webcontentbeheer voor een tenvoorziening zorgen en daarbij dig informeren over het bedrijf) zult bedrijf is. voor de nodige interactie met de u in de praktijk vaak niet kunnen doelgroep zorgen zonder een interdepartementale Het webbeheer is in de eer- - het analyseren van de mate samenwerking. ste plaats immers een essentiële waarin de aangeboden diensten Een onderneming is in theorie een bouwsteen voor bedrijven die in- voldoen aan de behoeften van de uniform geheel dat doorheen al zijn tensief gebruik maken van hun websitebezoekers (klanten, pros- afdelingen en mensen als één naar website als cruciaal kanaal van pects, partners, medewerkers, sol- buiten komt, in de praktijk zijn er marketing-communicatie, (e-) licitanten,…) en in welke mate ze vaak duidelijke scheidingslijnen tus- business, en zo voort. voldoen aan de bij de start van het sen de diverse afdelingen. De uitda- webproces vooropgestelde doel- ging om die diverse afdelingen en Het beheer van de webcontent einden, en eventueel het bijstu- mensen voor het webproject te la- is meer dan het eenvoudig ver- ren van de strategie op basis van ten samenwerken en samen-denken, garen en publiceren van in het deze analyses. vanuit een gemeenschappelijke visie bedrijf beschikbare content. Het is dus enorm. Nochtans is het pre- is ook meer dan een kwestie van Het ligt voor de hand dat deze vast- cies dat wat moet gebeuren wanneer de keuze van het juiste software- stellingen een aantal verregaande we via onze website en via het ge- platform en de juiste integrator. implicaties hebben op het vlak van structureerde webproces, dat con- Inside digital media 88 Mei 2009
  12. 12. Ongeduldig en kritisch Dàt zijn de bezoekers van uw website; ze stellen hoge eisen. Smartsite helpt u de klik met uw doelgroep te maken. Bezoekers verwachten relevante informatie op de juiste plaats, op het goede moment en afgestemd op hun voorkeuren. En ze willen kunnen reageren en bijdragen. Met Smartsite iXperion regelt u het beheer van de content van uw website Smartsite publiceert die content vervolgens vergaand gepersonaliseerd. U voegt eenvoudig fora, polls, rss feeds, content rating, tag clouds en blogs toe. Zo weet u zelfs de ongeduldigste bezoeker te boeien. Onze business partners zijn: Smartsite iXperion is een product van Seneca B.V. Seneca helpt u graag om uw online doelstellingen te bereiken. Smartsite België, Stationsstraat 15, 3191 Hever-Boortmeerbeek, T 015/51.89.39, E info@smartsite.be, I www.smartsite.be
  13. 13. content management tent management, is via onze web- 1. Een toename van de informatie enerzijds en met een loskoppeling site maximaal waarde willen creëren en het aantal webpagina’s van het technische beheer (door de voor onze klanten. Zolang een website niet meer is dan IT afdeling) en het contentbeheer eenvoudige statische brochureware, (typisch door de communicatie- De eerste vraag die bedrijven zich waarbij het bedrijf een beperkt aan- afdeling, marketingafdeling, in sa- dus dienen te stellen vooraleer aan tal pagina’s post over wie het is menwerking met verantwoordelijke hun Web Content management en wat het doet, kan hij makkelijk medewerkers van andere betrokken systeem zelf te denken, is dan ook draaien zonder centraal beheersys- diensten) anderzijds. deze: is mijn onderneming, zijn teem. Wanneer de informatie en mijn mensen, klaar om als één ge- het aantal webpagina’s toeneemt, 2. Een toename van het aantal web- heel samen te werken aan mijn on- wordt dat al heel wat moeilijker. medewerkers line ‘business’ en zijn we daarbij Zeker wanneer er meerdere perso- In sommige – vooral kleinere - genoeg ingesteld op onze klanten nen bij de site betrokken zijn (zie bedrijven is er niet meer dan één en partners? hierna) en wanneer er frequente up- persoon verantwoordelijk voor de dates en toevoegingen aan de site website. Die medewerker, vaak een Indien u op die vraag nee dient te gebeuren. Als webpagina’s statische IT’er of communicatiemedewerker, antwoorden, start u best met een gehelen van teksten en lay-out ele- moet dan af en toe eens iets op de beperkt traject waarbij u met uw menten zijn, dient bij elke kleine site posten. In bedrijven die inten- Web Content systeem tracht een update van de site een update van siever van internet gebruik gaan ma- beperkt aantal bedrijfsprocessen, in iedere individuele pagina te gebeu- ken in hun bedrijfsstrategie, zien we de praktijk meestal de marketing- ren. Daarom gingen webbedrijven evenwel dat het aantal medewerkers communicatie, op het web te bren- al snel op zoek naar oplossingen dat bij de website wordt betrokken, gen. Of…bekijkt u natuurlijk eerst om de inhoud (content), afbeel- sterk toeneemt. Ondernemingen de strategie van uw bedrijf. dingen, teksten en zo meer los te die de functie van hun website wil- koppelen van de structuur van de len het brochureniveau doen over- 3.3. Hebt u een Web site (navigatie, architectuur en zo stijgen en die diverse onderdelen CMS nodig? meer). Op die manier konden gra- van hun bedrijfsvoering online wil- Kan een website zonder Web fische en structurele updates snel len brengen (denk aan technische Content Management systeem? doorheen heel de website worden ondersteuning, contact center func- Zeker weten: er zijn nog heel wat doorgevoerd zonder dat elke pagina ties, Human Resources,…) moeten websites waar er zelfs geen schei- individueel moest herwerkt worden. het beheer van de website vroeg ding bestaat tussen de content en Manieren waarmee die loskoppeling of laat opentrekken naar meerdere de lay-out en waar de informatie van design en inhoud kunnen wor- diensten en personen. Om één en rechtstreeks binnen de webpagina den gerealiseerd, zijn bijvoorbeeld ander in goede banen te laten verlo- werd ingegeven. CSS stylesheets (waarbij opmaak- pen en iedereen de voor zijn dienst Die websites worden echter steeds elementen voor de hele site wor- relevante content te laten beheren, zeldzamer. Van zodra het gebruik den gedefinieerd), de zogeheten is er een systeem nodig. Dat is het van de website in de bedrijfscom- templates die in programma’s als Web CMS dat op verschillende ma- municatie, of op een ander vlak, Macromedia Dreamweaver kunnen nieren aan die uitdagingen beant- wordt aangezwengeld, duiken er worden gedefinieerd en dies meer. woordt. Het WebCMS handelt niet immers onvermijdelijk diverse Maar het was pas met de komst van alleen het beheer van de content af, praktische vraagstukken op die Web Content Management syste- het zorgt ook voor het rechtenbe- vaak leiden in de richting van een men, waarbij de content dynamisch heer (iedere deelnemer aan het pu- content management systeem. wordt beheerd, volledig los van de blicatieproces krijgt zijn rechten om structuur en het design van de site, bepaalde content te posten, upda- Hieronder vindt u een aantal typi- dat een volledige scheiding werd ten of wijzigen), en voor een work- sche situaties waarin het gebruik van bereikt, met alle voordelen van dien flow waarbij de content die door de een WCMS ter sprake komt: voor een snelle update van de site diverse medewerkers wordt gepost Inside digital media 90 Mei 2009
  14. 14. content management door één of meerdere webverant- 4. Een toename van de websitefunc- Sites die bestaan uit statische niet- woordelijkheden wordt gezien en ties en van het aantal websites gecentraliseerde pagina’s krijgen eventueel aangepast of terugge- Wanneer u meer dan één website vaak te kampen met allerlei fouten stuurd voor aanpassing voor het moet gaan beheren (bijvoorbeeld zoals ontbrekende links of afbeel- definitief online gaat. Op die ma- voor dochterondernemingen, be- dingen, technische mankementen nier laat een WebCMS toe om de paalde producten,..), meertalige si- en zo meer. Het gebruik van een informatie, diensten en content, die tes wil beheren, uw website nauwer WCMS biedt meer garanties op het op de website komen sterk te laten wil integreren met die van uw part- vlak van de beschikbaarheid, snel- toenemen op een veilige, geordende ners, extra diensten wil implemen- heid, consistentie en kwaliteit van en beheersbare manier. teren op het vlak van contentbeheer uw bedrijfswebsite. En omdat die (zoals feedback en input van klanten site een reflectie is van uw bedrijf, is 3. Het optreden van knelpunten of andere gebruikers van de site), kwaliteit en betrouwbaarheid zeker voor publicatie en zo meer, dringt de nood aan een geen overbodige luxe op het web. Hoe meer informatie via de web- WCMS zich onvermijdelijk op om site wordt beheerd en hoe meer de complexiteit van de totale omge- 7. De multi-channel wereld mensen bij het webbeheer worden ving vanuit één centrale omgeving Interactieve media zijn al lang geen betrokken, hoe groter de kans dat te controleren en beheren. synoniem meer van internet alleen. er vroeg of laat een ‘bottleneck’ Interactieve digitale TV, mobiel ontstaat bij de personen die cen- 5. Regelmatige updates van design internet,…het zijn maar enkele traal verantwoordelijk zijn voor en navigatiestructuren nieuwe media die hun eigen vorm- het aanpassen van die content. Een site die rendeert is per defini- vereisten en architecturen hebben. In dit informatietijdperk is de tie een site die in kaart brengt wat Wanneer u vandaag (of morgen…) snelheid en de regelmaat van het de bezoekers ervan allemaal doen. nieuwe technologieën wil integre- aanvullen van de content cruciaal Welke contentitems zijn succesvol, ren in uw digitale communicatie en en zijn dergelijke bottlenecks dus welke delen van de site worden te business, is een gestandaardiseerd te vermijden. Bovendien beteke- weinig bezocht, hoe sturen we dat platform voor het beheer en de dis- nen bottlenecks onvermijdelijk bij,… Het continu monitoren van tributie van uw content naar al die dat er altijd bepaalde processen de impact van de verschillende on- dragers cruciaal. Maar ook bedrijven voor bepaalde diensten worden derdelen van de website en de daar- die eisen hebben op het vlak van de eerst afgehandeld en de wensen aan gekoppelde inspanningen op integratie tussen het web en ‘klassie- van andere diensten naar achter het vlak van bijsturing, hebben on- kere’ omgevingen zoals print, CD- worden verschoven, wat tot grote vermijdelijk gevolgen voor het up- ROM’s, catalogi,…, komen vroeg of frustratie leidt. De enige manier daten van de structuur, de grafische laat vanzelf bij content management om die bottlenecks te vermijden architectuur en navigatiemethoden. terecht. Dat geldt nog meer wan- is de inmenging van de verschil- Om dit proces van aanpassen van neer u ook behoeften hebt op het lende partijen te automatiseren de lay-out en de structuur van de vlak van (digitaal) rechtenbeheer, via een WCMS met verschillende site snel te kunnen doorvoeren en documentbeheer, de koppeling van niveaus van rechten en plichten. zo de nodige performantieverbe- uw website met andere applicaties Op die manier wordt afhanke- teringen te realiseren, is een vol- (CRM marketing automation,…) lijkheid van één super-website- ledige loskoppeling van lay-out en en zo verder. beheerder (vaak de ICT dienst) content, zoals dat in een WCMS vermeden en beperkt de rol van gebeurt, cruciaal. 8. De one-to-one wereld de personen met de meeste rech- Websites, zoals internet in het alge- ten (vaak de communicatieafde- 6. Bedrijfzekerheid meen, zijn een uitstekende manier ling) zich tot het beheren van de Hoe meer de rol van internet in het om informatie en diensten aan te workflow (publicatieproces) van bedrijfsleven toeneemt, hoe dwin- bieden op maat van de individuele door diverse verantwoordelijken gender de eisen op vlak van bedrijfs- bezoekers. Dat kan door het kop- ingegeven content. zekerheid en kwaliteit toenemen. pelen van content en diensten aan Inside digital media Mei 2009 91
  15. 15. content management een individuele bezoeker maar ook content, trafiek en conversie waar CMS-klant is vroeg of laat een ver- aan bepaalde groepen bezoekers te maken) en dus niet voldoende loren CMS-klant… (bijvoorbeeld klanten, mensen op wordt gebruikt. Of dat de partner zoek naar een job, investeerders, de die u selecteerde niet in staat is om Hoe kiezen? pers,…). Een WCMS, al dan niet de door u gewenste doelstellingen En dan de vraag: hoe kies je een gekoppeld aan marketing automa- daadwerkelijk en binnen de gestelde CMS? De markt van de Web Con- tion, CRM, e-mail marketing, en zo termijnen in te vullen. tent Management Systemen is im- meer, biedt een uitstekende omge- mers een bonte verzameling van ving om de in het bedrijf beschik- Het is zoals met elke bedrijfsappli- diverse prijsklassen, diverse func- bare informatie aan te bieden op catie: als de behoeften van alle ge- tionaliteiten, uiteenlopende archi- maat van het profiel van de bezoe- bruikers niet worden ingelost, is het tecturen (webgebaseerd of niet) ker en een interactieve dialoog op een verloren investering… en zo meer. te starten met die bezoeker waarbij hij diensten en informatie op maat Het kan dan ook wenselijk te zijn Er zijn open bron systemen die zo krijgt aangeboden. om met de door u geselecteerde goed als niets kosten, er zijn al dan partner eerst een beperkt traject niet webgebaseerde systemen voor 4. Webcontentbeheer af te leggen en bijvoorbeeld een KMO’s die een snelle ontplooiing in de praktijk beperkt model te realiseren waar- toelaten, er zijn zwaardere systemen bij slechts een aantal ‘content – en dus ook duurdere - die toe- 4.1. Richtlijnen voor de contributors’ worden berokken laten verschillende meertalige sites keuze van een Web vooraleer uit te pakken met een centraal te beheren en koppelingen CMS ‘full blown’ installatie. te maken met andere bedrijfssyste- Laat ons beginnen met te zeggen men als Web Analytics, CRM, etc…, dat de keuze van een leverancier Op die manier kunt u snel iden- en er zijn zelfs systemen die elke altijd begint met een analyse van tificeren waar de eventuele knel- computeranalfabeet toelaten om in uw behoeften. Die behoefteana- punten liggen, waar de usabili- een paar uurtjes een volledige cen- lyse is uiteindelijk dan ook veel ty-uitdagingen liggen en of het traal beheerde webstek op te bou- belangrijker dan de keuze van een pakket zoals het aan de basis is wen voor zijn brochure-bedrijfssite CMS-oplossing enerzijds en van voorzien de ver wachtingen van waarbij hij kiest uit een rijtje voor- een CMS-integrator (de partij die de gebruikers kan invullen. Het afgemaakte templates. Het weze desgewenst het CMS daadwerke- is dan uiteraard ook cruciaal duidelijk: er is een markt voor alles. lijk voor uw bedrijf installeert en om, ook bij zo een kleinschalige We herhalen het: het vertrekpunt parametriseert) anderzijds. proefinstallatie, alle mogelijke zijn uw behoeften. Maak daarbij types gebruikers te betrekken: niet de fout enkel naar uw huidige Toch betekent dit niet dat de keuze zowel technische profielen als behoeften te kijken, ook uw toe- van het systeem en van de partner niet-technische profielen, ervaren komstige behoeften verdienen de niet cruciaal is. Het zal u immers internetgebruikers en minder er- nodige aandacht: niemand wil bin- maar overkomen dat u na een heel varen surfers, marketeers en niet- nen een jaar een nieuw webbudget integratietraject tot de vaststelling marketeers en zo meer…. spenderen omdat hij bij zijn eerste komt dat het CMS uiteindelijk niet site “vergat” het groeipatroon van voldoet aan de wensen van uw be- Heel wat CMS-aanbieders zijn ove- zijn bedrijf en online business mee drijf en zijn gebruikers (alle afde- rigens zelf vragende partij voor zo te nemen… lingen en individuen die het CMS een beperkt proefproject omdat ze moeten gebruiken om de strategi- weten dat dit de kans op frustraties En om het allemaal nog wat moeilij- sche doelstellingen van de site qua minimaliseert en een gefrustreerde ker te maken is er tenslotte ook nog Inside digital media 92 Mei 2009
  16. 16. closer to content management and collaboration Efficient information sharing, content ma- After all, Delaware Consulting is commit- nagement and collaboration - these are ted to building results-oriented IT solu- crucial for any successful business in to- tions that align our customers’ business day’s knowledge society. To help you deal and technology requirements. To develop efficiently with documents and informa- solutions that truly advance your business. tion, Delaware Consulting has developed a By bringing you, for example, closer to great unique content management and collabo- content management and collaboration. ration solution. A few of its main assets? It is powerful, user-friendly, based on either a SAP or Microsoft platform and, above all, designed to fit your particular needs. Discover Delaware Consulting at www.delaware.be contact: Olivier Verberckmoes - verberckmoeso@delaware.be
  17. 17. content management eens de optie om uw eigen CMS te Een eigen systeem ontwikkelen bij de aanbieder staat via internet en ontwikkelen… vergt natuurlijk ook dat dat eigen herbergt uw templates en gegevens systeem permanent wordt aan- bij de aanbieder of ASP. Laat ons beginnen met de eerste gepast, u betaalt dus ook telkens mogelijkheid, die om uw CMS zelf opnieuw wanneer u nieuwe func- Volgens ons is het belangrijkste te maken. Deze optie komt vooral in ties nodig hebt of wanneer u mee voordeel van een server-gebaseerd de kijker wanneer men intern over wil zijn met de nieuwste internet- systeem het feit dat het een goede een aantal ontwikkelaars beschikt of evoluties. Bovendien is een beetje oplossing is als u uw Content Ma- wanneer men werkt met een part- compleet CMS-systeem allesbehalve nagement Systeem wil gaan integre- ner maar zijn gading niet vindt in eenvoudig te bouwen: de kans be- ren met andere server-gebaseerde de beschikbare systemen. De reden staat dus dat u functionaliteit gaat toepassingen zoals een ERP of daartoe is vaak een grote behoefte opofferen voor “vrijheid”. En bo- CRM systeem. aan personalisatie en maatwerk. Zo vendien is er een keerzijde aan die hebben online uitgevers heel an- vrijheid: afhankelijkheid van de Nadeel is dan weer heel vaak de dere behoeften dan bedrijven die personen die het kost. Naast het feit dat u over (een) aan e–commerce doen en die zijn server(s), een database en een soft- dan weer niet te vergelijken met de CMS bouwden. warelicentie dient te beschikken, is kleine KMO voor wie de webstek in Noteren we tenslotte nog dat bij er de belangrijke kostenfactor van de eerste plaats misschien brochu- een intern ontwikkeld systeem alle de installatie en parametrisatie, het reware is… koppelingen met eventuele andere onderhoud en het realiseren van systemen (denk aan CRM, mar- upgrades. De grotere werklast zorgt U dient daar natuurlijk een prijs keting automation, webmeetsys- er overigens ook voor dat het vaak voor te betalen: maatwerk kost temen,…) ook manueel dienen te langer duurt om met een server-ge- geld en vergt meer tijd (time-to- worden ontwikkeld. baseerd systeem van start te gaan. market is dus trager) dan wanneer u kunt vertrekken van een bepaal- Voor wie dermate specifieke behoef- We zouden wel liegen als we be- de toepassing. Er zijn trouwens tal ten heeft, is eigen ontwikkelingswerk weerden dat alle server-gebaseerde van verborgen kosten die men al vaak een noodzaak, al kan u natuur- Content Management Systemen eens vergeet in kaart te brengen. lijk ook nagaan of dat maatwerk niet vergelijkbare prijskaartjes hebben Dat zijn niet in het minst economi- beter gebeurt, vertrekkende van een als high-end systemen zoals Vig- sche kosten als de omzetten die u specifieke applicatie. nette. Er bestaan zeker ook goed- misschien laat liggen omdat u tijd kopere server-gebaseerde systemen. van uw ICT team alloceert voor Bij de keuze van een Web CMS Denk bijvoorbeeld al maar aan Mi- een dergelijk project en hen daar- moet u zich ook afvragen of u een crosoft’s Content Management toe de kans ontneemt om andere systeem nodig hebt dat op uw eigen Server systeem. projecten te realiseren. Bovendien bedrijfservers wordt geïnstalleerd of bent u bij een bestaand CMS-sys- eerder opteert voor een zogeheten Toch zijn server-gebaseerde syste- teem zeker dat de nodige testing ‘hosted CMS’ of ASP-versie. men doorgaans duurder en vergen en debugging reeds is gebeurd, ze de nodige middelen, zowel op daar waar u bij een op maat ont- In het eerste geval staat de software het vlak van personeel als van bud- wikkeld systeem ook betaalt voor op uw eigen servers, eerder dan op get, om het CMS te monitoren, het uitvlooien van de bugs en het die van de aanbieder. In het tweede databanktaken te verrichten en zo vallen en opstaan dat bij de ont- geval heeft men het ook wel over voort en zo verder. wikkeling van software nu eenmaal het ASP-model (Application Service zo typisch is. Provider): u gebruikt de software die Meteen zijn ook de belangrijkste Inside digital media 94 Mei 2009
  18. 18. content management voordelen van een webgebaseerd delijk stil bij verschillende vragen 1. analyseer de behoeften systeem duidelijk. De upgrades en waarmee u geconfronteerd wordt Pas wanneer u nauwgezet in kaart de technische achtergrondtaken wanneer u een contentbeheersys- hebt gebracht welke noden u met gebeuren hier immers niet door teem wil implementeren. Centraal uw CMS wilt invullen kunt u bepa- uzelf maar wel door het bedrijf dat daarin stond steeds het doel dat u len welke technische, vormelijke en het CMS webgebaseerd aanbiedt. wilt bereiken. functionele eigenschappen het voor Bovendien zij de installatiekosten u ideale CMS dient te hebben. doorgaans afwezig en beperkt u zich De toeters en bellen waarmee een tot het creëren van templates en het individueel CMS is uitgerust, heb- De kunst bestaat er hierbij in om opzetten van de contentworkflow. ben immers maar zin als u ze daad- enerzijds die eigenschappen en no- werkelijk ook kunt gebruiken. den op te lijsten en anderzijds om Een webgebaseerd systeem heeft in- aan elke vereiste functie een priori- zake functionaliteit, afhankelijk van Het is daarbij steeds zaak een af- teit toe te kennen. Een leverancier de oplossing, vergelijkbare eigen- weging te maken tussen de functi- van een CMS kan dan wel een be- schappen als een server-gebaseerd. onaliteit die u vandaag nodig hebt paalde functie van zijn systeem in en de toekomstige ontwikkelingen de verf zetten: misschien is die ene, Een belangrijke overweging die in die u plant rond uw website. Een minder gepromote functionaliteit veel bedrijven nog bestaat om niet afweging ook tussen functies, prijs voor u belangrijker. voor dit doorgaans kostvriendelijker en gebruiksvriendelijkheid en een alternatief te kiezen, is het feit dat openheid van het systeem van uw Opnieuw: houd hierbij ook reke- een stuk controle wordt prijsgege- keuze naar de toekomst toe. ning met uw toekomstig webtraject. ven, hoewel dat in de eerste plaats Het analyseren van de behoeften eerder mentaal dan reëel is. Ook is Het doel dat u wil bereiken is uiter- en het vertalen van die behoeften het per definitie iets minder evident aard een zakelijk doel: tijd besparen, in vereiste ‘features’ impliceert on- om een webgebaseerd Web Content meer en sneller content publiceren, vermijdelijk dat u alle toekomstige Management Systeem te integreren koppelingen kunnen maken met gebruikers van het CMS (IT, mar- met allerlei andere systemen. Alhoe- andere systemen… wat het doel is, keting, content contributors, web- wel ook hier de grotere spelers de bepaalt de keuze van het systeem. master, eventuele derden,…) bij het nodige tussenlagen en ondersteu- proces betrekt. Anders riskeren de ning voorzien. Maar het doel is daarnaast ook noden van deze of gene groep die steeds de gebruiker: de bezoeker buiten het proces wordt gehouden, 4.2. De keuze van van uw site en de gebruiker van het niet te worden ingevuld, met alle een CMS: het CMS: een website moet nog steeds gevolgen van dien voor het slagen selectietraject waarde creëren en de gebruikers van uw project. We hebben in de loop van dit boek van het CMS moeten de gebruik- een aantal criteria overlopen bij de servaring van het CMS voldoende Stel een team op van medebeslissers keuze van een Web CMS. Verder makkelijk en functioneel vinden als en geef elk van hen een specifieke vindt u een lijst met leveranciers van je wilt dat ze er daadwerkelijk ook taak: u zal meer medewerkers be- dergelijke systemen. Eerst geven we alles uit kunnen halen. trekken in de beginfase van de keu- u bij wijze van afsluiting nog een ze van uw CMS: het opstellen van aantal praktische adviezen mee op Hieronder geven we u vier stappen de prioriteiten. Naarmate u steeds het vlak va het selectietraject bij de om de keuze van een WCMS op verder gaat in het selectieproces keuze van een WCMS. een gestructureerde manier aan te (opstellen van een lijst potentiële pakken, rekening houdend met uw systemen, onderhandeling met le- Eerder stonden we reeds herhaal- doelstellingen. veranciers etc…) zal dat team ook Inside digital media Mei 2009 95
  19. 19. content management kleiner worden. Maar u kunt best ken ze mee naar de toekomst toe? U werkt best met een gestandaar- het hele team opnieuw inschake- Hebben ze een duidelijke visie over diseerd document om makkelij- len van zodra er effectief ook een de bedrijfsfunctie van hun CMS? ker de verschillende systemen te werkend model is opgeleverd. De Beschikken ze over alle technische kunnen vergelijken. input van de gebruikers in die pi- skills om eventueel maatwerk te ver- lootfase van de eigenlijke uitrol is richten, bijvoorbeeld inzake de kop- De analyse van de RFP wordt best essentieel. peling met andere bedrijfssystemen? opgevolgd door een individueel ge- Hebben ze ervaring met bedrijven sprek met alle partijen die deze RFP 2. verken de markt en stel een die min of meer gelijkaardige be- hebben teruggestuurd zodat u bij- shortlist op hoeften hebben als u? komende informatie en toelichting Eens u uw behoeften in kaart hebt kunt vragen. Een offerte is immers gebracht en weet aan welke cri- Noteer tenslotte dat de markt zo is een geformaliseerde neerslag van teria uw toekomstige CMS moet gestructureerd dat sommige fabri- een heel denkproces en u wilt ook voldoen, is het zaak een oplos- kanten van Web CMS applicaties weten hoe uw eventuele partner tot sing te vinden die aan die criteria hun eigen producten ook zelf inte- zijn offerte is gekomen en welke kan voldoen. greren (vaak lokale spelers) terwijl denkpistes hij volgt op het vlak van anderen (vaak grotere internationale uw individueel project. Enige kennis van de markt en van spelers) met een netwerk van inte- het aanbod is dus cruciaal. Op die gratoren werken die zich gespecia- Op basis van de RFP’s en de ge- manier kunt u al een eerste grove liseerd hebben in de integratie van sprekken die u had met de indie- selectie maken van de bedrijven CM systemen. ners kunt u desgewenst opnieuw uw die eventueel kunnen weerhou- shortlist van potentiële kandidaten den worden in het uiteindelijke 3. de offerte-fase inkrimpen. beslissingsproces. Die marktkennis De offerte-aanvraag, in het jargon kunt u uiteraard op verschillende RFP of Request For Proposal is 4. de eigenlijke selectie manieren vergaren. de eigenlijke vraag die u verstuurt Nu u een definitieve shortlist hebt naar leveranciers wanneer u een van potentiële kandidaten, is het tijd Eens dit voorbereidende werk ach- prijsofferte van hen wenst. Het voor een finale ronde waarbij u zo ter de rug kunt u geleidelijk aan uw document bevat een lijst van de gedetailleerd mogelijk de systemen, lijstje met potentiële leveranciers behoeften en criteria die u wenst die op uw lijstje staan, bekijkt. Vraag uitdunnen tot een shortlist van een ingevuld te zien en stelt de leve- aan de overgebleven leveranciers handvol potentiële leveranciers. U rancier bijkomende vragen op het om zoveel mogelijk informatie en doet dit door systemen uit te sluiten vlak van prijs, ondersteuning, op- als het even kan ook naar een aantal aan de hand van belangrijke criteria leiding, leveringstermijn en even- referenties. Tracht in contact te ko- inzake functionaliteit maar ook pa- tuele garantieclausules. U vraagt men met die bestaande klanten. rameters als prijs, nabijheid van de er ook best meer informatie over leverancier, een bewezen staat van het integratietraject: wordt er een Negotieer over alle mogelijke rand- dienst en zo meer kunnen hierbij pilootmodel opgeleverd dat kan voorwaarden voor de selectie die niets een rol spelen. worden getest door uw project- te maken hebben met het product op U kunt in deze fase ook best al con- team en zo meer. zich: prijszetting, ondersteuning, im- tact opnemen met een aantal ven- plementatie, begeleiding, interventie- dors. Een oplossing is immers één U stuurt die RFP best alleen naar tijd bij problemen en zomeer. ding, een bedrijf (en dus de men- uw shortlist. Net zoals u er de no- sen er achter) een ander. Hebben dige tijd moet instoppen om het Tracht zoveel mogelijk van je kop- ze dezelfde visie als u? Begrijpen ze document op te stellen, zal uw le- zorgen rond het hele traject uit te uw behoeften? Zijn ze flexibel? Zijn verancier tijd nodig hebben om in te praten en eis duidelijke antwoorden ze makkelijk te contacteren? Den- vullen. En tijd is nog altijd geld. op elk punt. Inside digital media 96 Mei 2009
  20. 20. CMS-Channel® offers services within the domains of Content Management Systems (CMS) and Online Marketing: Strategic advice Quick scans Analysis (Requirements analysis) Request For Information (RFI) aid & writing Request For Proposal (RFP) aid & writing Selection assistance & guidance Project management Speaker's Corner CMS-CHANNEL® , Brielstraat 28, 9255 Buggenhout, Belgium Tel: + 32 52 399 529 - Fax: + 32 52 358 013 - info@cms-channel.be www.cms-channel.be
  21. 21. content management Breng tenslotte het hele project aangeboden? - Welke bestandsformaten worden in kaart, inclusief Return-On-In- - Hoe verloopt de implementatie en ondersteund? vestment, geprojecteerde zakelijke in welke mate wordt u betrokken? - Hoe gebr uiksvriendelijk is voordelen die u door de inzet van - Hoe pakt de leverancier de eventuele het systeem? een CMS wenst te realiseren, en zo migratie van uw bestaande site aan? - Zijn er navigatiefuncties zoals meer. Val uw management niet lastig - Hoe zit het met upgrades? Zijn die breadcrumbs? met lijstjes met functies, specificaties frequent? Hoeveel kosten ze? - Hoe zit het met streaming media? en technoblabla maar beperk u voor - Zijn er garanties op het vlak van - Zijn er hulpmiddelen voor het de verdediging van uw keuze tot de beschikbaarheid van het systeem en converteren van bestandsformaten? belangrijkste voordelen die u wenst opleveringstijd? - Zijn er functies die het pure con- te realiseren door de inzet van het - Hoe zit het met de opleiding van tentbeheer overstijgen zoals e-mail CMS. Kijk met uw leverancier of hij uw team voor het gebruik en de do- marketing, web analytics etc…? eventueel bereid is een stuk mee te cumentatie? Hoeveel kost dat? - Kunnen er makkelijk en snel for- werken aan uw project op basis van - Hoe doorzichtig is de mulieren worden aangemaakt? Kun- de return. Dit is moeilijk te eisen prijzenstructuur? nen ze makkelijk gekoppeld worden maar we stellen toch steeds meer aan de databanken? vast dat bedrijven makkelijker dan De technologie - Hoe zit het met de workflow? vroeger ingaan op modellen waar- - Is het een servergebaseerd of ge- Zijn alle functies aanwezig om bij return centraal staat. Dat kan host CMS? verschillende gebruikersgroepen vele vormen aannemen, gaande van - Bij een servergebaseerd systeem: af te bakenen? kortingen tot zelfs profit-sharing en welke besturingssystemen en web- - Kunnen bepaalde zones op de betaling in functie van resultaten via servers worden ondersteund? website afgeschermd worden met een soort bonussysteem. - Welke databanken zijn nodig? paswoorden? - Wat zijn de hardwarebehoeften? - Hoe krachtig is de HTML editor? De koppeling van uw CMS met - Hoe zit het met beveiliging? Bevat hij alle onderdelen voor een externe systemen (Web Analytics, - Welke browsers worden onder- makkelijk en compleet beheer van CRM,…) is hierbij vaak essentieel. steund, in het bijzonder voor het de content? U kunt immers niet weten wat de bewerken van de content? - Kunnen de wijzigingen worden return van uw systeem is als u ook - Welke connectoren zijn voorzien geprevisualiseerd vooraleer ze on- niet de nodige Key Performance In- voor een koppeling met andere e- line worden gezet? dicators opstelt waarmee u het suc- marketing- en bedrijfssystemen? - Kan de content worden geperso- ces van uw systeem wil analyseren. - Hoe open is het systeem voor naliseerd in functie van het profiel eventueel maatwerk? van de bezoeker? 4.3. Web CMS checklist - Wat met back-ups, beveiliging en - Zijn er voldoende functies om de Afsluitend vindt u hieronder een maximale belasting? content te beschrijven aan de hand lijst met veel gestelde vragen die van metadata voor een efficiënte aan bod komen bij de selectie De functionaliteit doorzoekbaarheid? van een Web CMS (leverancier). - Hoe zoekmotorvriendelijk is het - Is er versiecontrole? U kunt dit niet-exhaustieve lijstje systeem? - Kunnen verschillende editors sa- uiteraard aanpassen in functie van - Worden ook uw eventuele toe- menwerken aan een stuk content? uw eigen behoeften. Het is een komstige noden afgedekt? - Worden zowel interne als externe eenvoudige leidraad. - Ondersteunt het systeem meerta- links ondersteund? lige sites? - Is er een ingebouwde zoekmotor? De leverancier - Ondersteunt het systeem meer- Hoe werkt de archivering en in- - Heeft het bedrijf voor uw sector dere sites? dexering van de content? relevante referenties? - Zijn er functies voor commenta- - Kan de content ook worden - Welke adviesdiensten worden ren, blogs, RSS feeds etc…? gepubliceerd in formaten als Inside digital media 98 Mei 2009

×