men leest niet, men kijkt niet, men denkt                                                          — het is provocatief be...
De andere domeinen, vormen zijn ondergeschiktaan de sterke vormen. Het museum is als gebouwbelangrijker dan de kunstwerken...
als discussie- en ideeëncultuur, is in verval.Dat zo iemand beleid kan/mag maken zegt dus veelover de beschavingsgraad van...
Het jaar waarin HLN en DM boeken weggaven wasook zo’n topjaar: er zijn veel boeken geproduceerd–dat deze boeken in Azië ge...
Een andere aanduiding van het verval is hoe Bibneteen nieuw classificatiesysteem, ZIZO(wat staat voor…) heeft opgelegd. Ni...
blijft het onderliggend model doorwerken?Humanisme is een containerbegrip. Toch zijn erconstante betekenissen te bespeuren...
Het boek is een materieel bestanddeel van hethumanisme omdat het een veruitwendiging is vandeze waarden en een instrument ...
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Men leest niet men kijkt niet

749 views

Published on

Presentatie Johan Velter

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
749
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
3
Actions
Shares
0
Downloads
1
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Men leest niet men kijkt niet

  1. 1. men leest niet, men kijkt niet, men denkt — het is provocatief bedoeldnietVooraf: - de kwaliteit van de beelden is niet altijd 100 % (trash), maar dat geldt ook voor de tekst - de eerste bedoeling was om aan de hand van boeken een betoog op te zetten. Dit idee heb ik verlaten en ik toon er nauwelijks: maar u moet ervan uitgaan dat achter elk woord, elk beeld een boek schuilgaat. Enkel op het einde van het betoog zal ik een aantal kenmerken aanhalen die u allen welbekend zijn - ondanks de aankondiging gaat dit betoog niet over ‘het nieuwe lezen’ - we leven in een brave tijd. Soms wordt ik gevraagd om een tekst te schrijven, een lezing te houden. Mijn vraag is dan altijd of ik mag schrijven of zeggen wat ik wil? Natuurlijk, roept men uit, hoe kritischer hoe beter. — Ik: ‘Mag ik dan ook zeggen dat boeken dienen om gelezen te worden’. De repliek: ‘Zeg jij! Jij moet ook altijd overdrijven!’het gaat over een cultuurwisseling en wat er methet boek gebeurt, is daarvan een symptoom, of hetverval van het humanismeHet is een dooddoener en tegelijkertijd eensociologische wet dat als een sector in verval is, datmeerdere consequenties heeft. Men verlaat inhoud,ten voordele van formaliteiten. Een sector die inverval is, trekt windzaaiers aan. In het land derblinden, is eenoog koning. De zwakke gaat eenalliantie aan met een sterke partner, in de hoopzichzelf zo te positioneren; in werkelijkheidoverklast de sterke de zwakkere.Elke tijd heeft een eigen uitdrukkingsvorm waarinde noden, de uitdagingen tot een kristallisatiepuntworden. Vandaag de dag is dit de biologie voor dewetenschappen, in de kunsten de architectuur. Inde boekenwereld is het beeld dominant gewordenover de tekst.
  2. 2. De andere domeinen, vormen zijn ondergeschiktaan de sterke vormen. Het museum is als gebouwbelangrijker dan de kunstwerken. Het nieuwegerechtsgebouw wil tonen dat het democratisch isdoor veel glaspartijen te gebruiken maar die nieuwecultuur is niet doorgetrokken naar de praktijk. Dearchitectuur als dominante vorm is geenvernieuwende cultuur maar eenmachtsbevestigende: ze is spektakel, façade enzegt toch ook niets meer over zichzelf. RemKoolhaas als het prototype.Het humanisme wordt gedefinieerd als een drie-eenheid van kennis, cultuur en kunst. Of:wetenschap, levenshouding en verfijning.De boek- en leescultuur zijn verzwakt. Beideculturen zijn nochtans de kern van onsmaatschappelijk en cultureel model. Ze zijn debasiscomponenten van het Westers humanisme. Alsde sokkel barsten vertoont, dan ook het model zelf.Leven we op een breukvlak tussen twee culturen? Isdit het herfsttij van het humanisme?Met het boek, zegt de minister van cultuur, Joke(nomen est omen) Schauvliege, is niets mis. Deaanstelling van deze minister van cultuur en natuurwerd verantwoord door zichzelf met het argumentdat ze veel voor de partij gedaan heeft. De partijverantwoordde haar benoeming met het argumentdat ze veel voor de natuur zal doen.Deze minister is rechtstreeks verantwoordelijk voorde vermindering van het bosarsenaal in Vlaanderenen voor de verdergaande milieuvervuiling: fijn stofis voor het Vlaams beleid geen realiteit; degezondheid van de mensen is voor hen geen zorg.Katholiek Vlaanderen.Naar aanleiding van het nieuwjaarsfeest van hetFonds voor de Letteren, zei de minister letterlijk:‘Er zijn nog geen indicaties dat het papieren boek alonder zware druk staat. Dit gezegd zijnde: wemoeten wel anticiperen op de mogelijke gevolgenvan digitalisering.’Op haar twee beleidsdomeinen is de ministermislukt en verkondigt ze onzin. Ook dit is eenversterking van het argument: al wat met hethumanisme te maken heeft, en dus ook de politiek
  3. 3. als discussie- en ideeëncultuur, is in verval.Dat zo iemand beleid kan/mag maken zegt dus veelover de beschavingsgraad van deze maatschappij.We hebben hier te maken met de verwarring van detaal. Wittgenstein zei: ‘in de omgangstaal komt hetbuitengewoon dikwijls voor, dat hetzelfde woordverschillende betekenissen heeft — dus bijverschillende symbolen hoort —, of dat tweewoorden die verschillende betekenissen hebben,uiterlijk op dezelfde manier in de volzin wordengebruikt.’ (Tractatus …, 3.323).Dit geldt ook voor context: al overleeft taalverschillende plaatsen en perioden toch wijzigt hetvoorwerp zelf en de betekenisgeving ervan. Hetwoord honger heeft voor ons een andere betekenisdan voor iemand in de 16de eeuw.Het woord boek is daarmee geproblematiseerd. Ditgeldt ook voor die instellingen die het boek alscorebusiness hebben.Wanneer boek.be of Locus of Bibnet (deze laatstede zogezegde verdedigers van de bibliothecairewaarden in Vlaanderen) over het boek spreken, dandoen ze dat in de commerciële betekenis van hetwoord. Men telt de geproduceerde, verkochte engeleende boeken, men telt de winsten en menconcludeert dat er geen probleem is.
  4. 4. Het jaar waarin HLN en DM boeken weggaven wasook zo’n topjaar: er zijn veel boeken geproduceerd–dat deze boeken in Azië gedrukt werden, had geenbelang. Dat deze boeken voor onze tijd geenrelevantie hebben, is van nog minder belang.Boek.be en Bibnet onderhandelen nu over het e-book, terwijl beide organisaties géén dominerendespeler meer zijn. Als het internet iets veranderdheeft, dan wel het distributiemodel. Zoweluitgevers, boekhandel als bibliotheek zijndistributiekanalen die nu onder druk staan. Debibliotheek was tot voor kort een cultureleinstelling die vanuit die waarden geleid werd. In deonderhandelingen met externen worden dezewaarden echter niet meer uitgespeeld en zijn hetde commerciële belangen die doorslaggevend zijn.Nog een aanduiding dat we met een verzwakkingvan de cultuur te maken hebben. De cultuur diegeacht wordt zich te verzetten tegen hetoppervlakkige, tegen de geldmentaliteit, tegen debrute macht, tegen de leugen.
  5. 5. Een andere aanduiding van het verval is hoe Bibneteen nieuw classificatiesysteem, ZIZO(wat staat voor…) heeft opgelegd. Niet alleen is de ordening zelfonderhevig aan zware kritiek, ook de vormgevingvan de etiketten is achterhaalde lelijkheid. Zowelinhoudelijk als vormelijk is de invulling ouderwetsen belachelijk dom. Het doelpubliek van hetbibliotheekmanagement lijkt een kleuterklas voldebielen te zijn. Waarom protesteren vormgeversniet tegen de dwaasheid? Ook dit zegt iets over detijd.Toch zegt deze instelling van zichzelf dat ze debibliotheken in de 21ste eeuw wil begeleiden. Maarwe moeten constateren dat dit beleid vanintelligentie gespeend is. Er is een wisselwerking:de sector is zwak, ze trekt daardoor zwakke mensenaan en hun zwakheid verzwakt de sector nog meer.Terug naar Wittgenstein: wat de één een boeknoemt, is dat niet voor de ander. Wanneer er overboek-, lees- en bibliotheekcultuur gesproken wordt,dan bedoelt men iets anders dan de massa’s strips,kook- en sexbijbels. Dan gaat het over een bepaaldehouding in het leven, een cultuurvorm waarvan hetboek een veruitwendiging is. Als men ‘het boek’ wilredden of ondersteunen, dan moet menmaatschappelijke actie ondernemen en zijnsubsidies slechts slaappillen, praat voor de vaak.Het boek waarover ministers en anderedooddoeners spreken is een commercieel productdat enkel naar zichzelf verwijst: het is een objectdat verhandeld moet worden en dat na decommerciële transactie waardeloos geworden is.Vandaar dat er nauwelijks nog antiquariaten kunnenoverleven en waarom boeken steeds in een andere,uiterlijke vorm moeten aangeprezen worden omverkocht te geraken. Vormgeving van boeken is indeze optiek een eigenaardige zaak. Boekvormgeversvernietigen het boek door het boek vorm te geven.Boek wordt in deze laatste zin in twee betekenissengebruikt.Dus, wat is dat dan, boekcultuur en daarbij horend:leescultuur?Stichting lezen is al blij als men het etiket op eenfles kan lezen en aldus melk van whisky kanonderscheiden. Iedereen leest, is de slogan en deambitie. Maar lezen is in een boek- en leescultuurtoch nog iets anders.Ook straks zullen jullie weer vernemen dat het e-book het papieren boek zal vervangen en dat allestoch wel hetzelfde is. Altijd weer wordt MarshallMacLuhan ten onrechte aan de kant geschoven:vorm is inhoud. is beeldcultuur beter dantekstcultuur? Kan het beeld het woord vervangen? Isde epistemologische kracht van het boek dezelfdeals de tekst op een scherm verschijnt? In hoeverre
  6. 6. blijft het onderliggend model doorwerken?Humanisme is een containerbegrip. Toch zijn erconstante betekenissen te bespeuren. Er is eenfilologische traditie (de klassieken bestuderen, deRomeinse tijd als een ideaalperiode). De mens metzijn seculiere waarden staat centraal: de zingevingis een aardse. In de achttiende eeuw zal dit aardseeen meer materialistische betekenis krijgen. Er zijnde ontdekkingstochten van de mens die enerzijdstot het kolonialisme leiden maar anderzijds ook ineen oprechte belangstelling voor het andere. Er ishet democratisch humanisme dat stelt dat de mensnaast een materialistisch wezen ook een abstractbegrip moet zijn.Binnen het humanisme staat niet zozeer ‘de’ mensmaar veeleer ‘het’ individu centraal. Het is ook eenactivistische visie: de wereld moet gehumaniseerdworden. D.w.z. dat de menselijke waarden hogerstaan dan die van de eekhoorn en de kwal.Humaniseren betekent de natuur beheersen metmenselijke waarden: de wreedheid van de natuur isniet een humane waarde.
  7. 7. Het boek is een materieel bestanddeel van hethumanisme omdat het een veruitwendiging is vandeze waarden en een instrument om deze teverwezenlijken. Het appelleert aan waarden alsnieuwsgierigheid, interesse, medemenselijkheid,empathie, behulpzaamheid maar ook aaninventiviteit, verscheidenheid en schoonheid.Het boek is echter geen heilig product: als anderevormen beter geweest waren, was het boek, zoalswij het nu kennen, anders. Maar het heeft bestaanomdat het handig was en een rol te spelen hadbinnen de maatschappij. Het gaat er dus niet omhier te beweren dat met de teloorgang van het boekook de mens of de cultuur verdwijnt — er zijnhoogwaardige culturen zonder boek en barbaarsemet het boek — wel dat er een menselijkeverschijningsvorm verdwijnt. En het is de vraag ofde activiteiten die met het boek verbonden zijn ineen andere vorm kunnen overleven of zelfs bestaan.Men kan zeggen dat de kennisverwerving doorboeken overgedragen kan worden naar een andermedium maar het is de vraag of dezelfdedenkprocessen deze overgang kunnen voltrekken.

×