• Save
Het Aanbod Veroudert
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Like this? Share it with your network

Share

Het Aanbod Veroudert

on

  • 1,158 views

 

Statistics

Views

Total Views
1,158
Views on SlideShare
1,157
Embed Views
1

Actions

Likes
2
Downloads
3
Comments
0

1 Embed 1

http://www.linkedin.com 1

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

Het Aanbod Veroudert Document Transcript

  • 1. Het aanbod veroudert verandert De Nederlandse markt voor kantoorruimte maart 2010 Het aanbod verandert De Nederlandse markt voor kantoorruimte maart 2010 www.dtz.nl www.dtz.nl www.dtz.com www.dtz.com
  • 2. Inhoud Marktvisie 4 Economische context en ontwikkelingen op de kantorenmarkt 5 Huidige aanbod onder de loep 7 Conclusie 11 Een duurzame kans voor bestaande kantoren 13 Begrippenlijst 14 Het aanbod veroudert De Nederlandse markt voor kantoorruimte | maart 2010 Amsterdam: DTZ Zadelhoff v.o.f. ISBN 978-90-78197-23-2 Trefwoorden: kantorenmarkt, onroerend goed, aanbod, leegstand structureel aanbod, duurzaamheid, verduurzamen, vastgoedvisie. Vormgeving: Matt Art Concept & Design, Haarlem. Ondanks het gegeven dat de inhoud van dit rapport nauwkeurig is gecontroleerd, kan DTZ Zadelhoff v.o.f. geen verantwoordelijkheid nemen voor enige geleden schade of verlies als gevolg van welke onjuiste gegevens dan ook weergegeven in dit rapport. Niets van deze uitgave mag worden overgenomen en/of vermenigvuldigd zonder bronvermelding. © DTZ Zadelhoff 2010. Deze publicatie is verkrijgbaar bij: DTZ Zadelhoff, afdeling Research te Amsterdam (tel. 020 8 407 251). Er is ook een Engelse versie beschikbaar. Dit rapport kunt u ook vinden op onze website www.dtz.nl. DTZ Zadelhoff is een v.o.f. van partners die deelnemen middels besloten vennootschappen. Uitgevoerd door: DTZ Zadelhoff, afdeling Research Apollolaan 150 1077 BG Amsterdam 020 8 407 251 E-mail: research@dtz.nl Het aanbod veroudert Pagina 2
  • 3. Het aanbod veroudert • De kantorenmarkt in Nederland is te ruim. Het aanbod- en • Met een deel van het structurele aanbod is nauwelijks iets te opnameniveau liggen ver uit elkaar en het is de verwachting dat dit beginnen. Dit zijn objecten op de minder goede locaties. Eigenaren de komende jaren niet zal veranderen. moeten inzien dat dit probleem zich niet vanzelf oplost en dat er actie moet worden ondernomen. • Nederland krijgt te maken met een afnemende beroepsbevolking. Door de vergrijzing is nu al een afname van het aantal kantoorbanen • Oplossingen zijn denkbaar voor structureel aanbod op gunstige zichtbaar. locaties. Een van die oplossingen is het verduurzamen van deze kantoren. Verduurzamen betekent minder risico op leegstand. Voor • Ondanks het ruime aanbod is kwalitatief goed vastgoed op goede beleggers interessant omdat er schaarste is aan duurzame locaties nog steeds schaars. kantoorgebouwen. Voor gebruikers interessant omdat dit kostenbesparing kan betekenen. • In trek zijn kantoren in de kernen, dichtbij openbaar vervoersknooppunten, met goede parkeergelegenheid en waar een • Wel betekent verduurzamen dat investeringen nodig zijn in een mengeling van wonen, werken en winkelen zorgt voor beleving. gebouw dat nog niet is afgeschreven. Vaak levert een dergelijke investering pas na 5 tot 10 jaar rendement op. • Aan de randen van steden en in randgemeenten neemt de leegstand toe. • Een andere oplossing is het gebouw een nieuw leven geven, bijvoorbeeld door het herbestemmen van het structurele aanbod. Dit • 28% van het totale aanbod is structureel van aard (langer dan 3 jaar betekent dat ook de overheid haar beleid op dit vlak moet als aanbod op de markt). Dit komt neer op 1,9 miljoen m². versoepelen. Regels en eisen rondom het wijzigen van bestemmingen vormen nu nog te vaak een belemmering. • Een potentieel gevaar dreigt aan het einde van 2010. Dan zal aanbod dat nu tussen de 2-3 jaar op de markt is, tot het structurele aanbod • De vastgoedmarkt moet als sector nadenken over het voorkomen gaan behoren. Het structurele aanbod zal dan stijgen naar maar liefst van structureel aanbod in de toekomst. Nu ontwikkelen is in veel 44%. Een zorgelijke ontwikkeling, waar nu iets aan gedaan moet gevallen ‘ontwikkelen voor de leegstand’. Hier moet kritisch naar worden. gekeken worden. Nieuwe vormen van leegstandspreventie kunnen hieraan bijdragen bijvoorbeeld door het invoeren van een • Er zijn verschillen naar bouwperiode waarneembaar binnen het ‘verwijderingsbijdrage’ of een ‘leegstandstax’. structurele aanbod: bijna de helft van de gebouwen die tussen 1960 en 1980 is gebouwd en nu in aanbod staat, valt onder het structurele aanbod. Voor gebouwen die na 2000 zijn gebouwd is dit percentage 30%. Het aanbod veroudert Pagina 3
  • 4. Marktvisie De toch al ruime Nederlandse kantorenmarkt is sinds 2008 verder verruimd. Teruglopende opnames, een groeiend aanbod en een toename van het aantal leegstaande kantoorpanden bepalen voor een gedeelte het huidige beeld op de kantorenmarkt. Kantoorgebruikers zijn terughoudend en zullen ook in 2010 eerder kiezen de huisvesting te handhaven dan uit te breiden. Mochten contracten aflopen, dan zal veelal voor contractverlenging worden gekozen tegen nieuwe voorwaarden. Het is geen geruststellende gedachte dat het huidige kantooraanbod als ruim is te betitelen, gezien het feit dat het aantal kantoorbanen de komende jaren gestaag afneemt onder andere door de vergrijzende bevolking. Minder mensen die van kantoorruimte gebruik maken, betekent een blijvende druk op de opname en een verdere toename van het aanbod. Er blijft behoefte aan kwalitatief hoogwaardig vastgoed op goede locaties, waarbij aandacht is besteed aan duurzaamheid en de efficiëntie van het kantoorgebouw. Veel goede locaties zijn reeds bebouwd en hier is dus zelden plek meer voor nieuwe bebouwing. De kantorenmarkt richt zich in de toekomst dan ook steeds meer op herstructurering van bestaande kantoorgebouwen. Daarnaast neemt de tweedeling toe tussen goed vastgoed op goede locaties en vastgoed dat kwalitatief minder is of op minder gunstige locaties is gelegen. Deze tweedeling geeft aan dat een deel van het aanbod minder in trek zal raken. Vrijwel in elke gemeente in Nederland, met een kantorenvoorraad, staan kantoren meerjarig in aanbod. In dit onderzoeksrapport wordt het aanbod in Nederland onder de loep genomen en wordt een beeld geschetst van het aanbod dat tenminste drie jaar achtereen op de markt wordt aangeboden. Dit structurele aanbod wordt aan de hand van de DTZ Zadelhoff Vastgoedvisiekaart (zie pagina 9) gevisualiseerd waardoor een beeld per gemeente in Nederland ontstaat. Daarnaast zijn vier DTZ Zadelhoff Vastgoedvisiekaarten ontwikkeld die verder inzoomen op de vier grote steden. De vraag is ‘hoe om te gaan met dit aanbod?’ Dit rapport gaat ook in op de kans om bestaande kantoren te verduurzamen. Economische ontwikkeling Rente ontwikkeling Volumeverandering in bruto binnenlands product (%) Rentestanden per maand (%) 5 5,5 4 5,0 4,5 3 4,0 2 3,5 1 3,0 0 2,5 -1 2,0 1,5 -2 1,0 -3 0,5 -4 0 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010* 2011* januari april juli oktober januari april juli oktober januari 2008 2009 2010 Nederland Eurogebied VS *Prognose 3-maands Euribor Lange rente (jongste 10-jarige staatsobligatie) Bron: CPB Bron: DNB Het aanbod veroudert Pagina 4
  • 5. Economische context en ontwikkelingen op de kantorenmarkt In het beleggingsmarktrapport van DTZ Zadelhoff ‘Vertrouwen golft’ lichte daling van de inflatie. De rentes daalden ook sinds het derde (januari 2010), stelden we dat de Nederlandse vastgoedmarkt zich in kwartaal in 2008 en het was de verwachting dat de bodem eind 2009 een winterfase bevindt. Sinds september 2008 heeft een omslag was bereikt. Toch daalde de Euribor in januari 2010 verder, zij het plaatsgevonden in het vertrouwen in de economie. Dit zorgde ervoor zeer licht. dat niet langer enkel sprake was van een kredietcrisis, maar van een economische crisis. De economische ontwikkeling door de jaren heen, Kantorenvoorraad groeit, als de economie bloeit geeft dit heel duidelijk weer. Vanaf 2008 maakte de ontwikkeling van het De economische situatie heeft uiteraard invloed op de gebruikerskant Bruto Binnenlands Product een duikeling en kantelde de economische van de kantorenmarkt. Zo is ten tijde van economische voorspoed groei in economische krimp. Deze krimp kwam in 2009 voor Nederland duidelijk zichtbaar dat meer kantoorruimte wordt opgenomen en dat het uit op 4%. Hiermee lijkt vooralsnog het dieptepunt bereikt. Voor heel aanbod- en opnameniveau dichter bij elkaar komen te liggen. 2010 wordt een economisch herstel verwacht van 1,5% en voor 2011 Daarnaast wordt er in economisch gunstige tijden relatief veel nieuwe van 2%. Overigens is hiermee nog geen sprake van het einde van de kantoorruimte aan de voorraad toegevoegd. De afgelopen 20 jaar was winter, maar is het begin van het einde van de winter wel in zicht. voornamelijk een periode van economische groei en dat is aan de De ontwikkelingen van inflatie en rente laten een vergelijkbare tendens ontwikkeling van de kantorenvoorraad te zien. In 20 jaar tijd groeide de zien. De inflatie kende vanaf het derde kwartaal in 2008 een daling. kantorenvoorraad maar liefst 70% tot 46,5 miljoen m². Overigens heeft Deze daling stagneerde aan het einde van 2009. Opvallend is dat nu de omschakeling van een industrie- naar een diensteneconomie in in het begin van 2010 deze stabilisatie opnieuw is omgeslagen in een Nederland voor de grootste groei van de kantorenvoorraad gezorgd. Inflatie Opname en aanbod CPI-maandindex (%) (x 1.000 m2 v.v.o.) 4 8.000 3 6.000 2 4.000 1 2.000 0 0 januari april juli oktober januari april juli oktober januari 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2008 2009 2010 Inflatie Opname Aanbod Bron: CBS Bron: DTZ Zadelhoff Het aanbod veroudert Pagina 5
  • 6. Economische context en ontwikkelingen op de kantorenmarkt Kantorenvoorraad krimpt, als de economie stagneert? Werkplekken veranderen Net zo als economische gunstige tijden, hebben economisch mindere Daarnaast is te merken dat steeds meer kantoorgebruikers bereid zijn tijden invloed op de kantorenmarkt. Gebruikers hebben de neiging in over nieuwe werkplekconcepten na te denken. Een efficiencyslag en de economisch mindere tijden de huisvesting te handhaven of in te perken daaraan gepaarde kostenbesparing liggen hieraan ten grondslag. Het en niet te gaan bewegen op de markt. Als er al beweging is, gaat het idee is dat de bezettingsgraad van een kantoor nooit 100% is en hieruit dikwijls om ‘efficiënter zitten’ als gevolg van reorganisaties. Het gevolg blijkt dat bedrijven met minder meters kunnen volstaan. Dit heeft het is dat veel contracten worden verlengd en minder kantoorruimte wordt gevolg dat niet iedere werknemer een eigen bureau heeft, maar dat het opgenomen. Het aanbod stijgt doordat gebruikers geen andere aantal werkplekken door iedere werknemer kan worden gebruikt. De kantoorruimte betrekken en er minder kantoorruimte door de markt werknemer kan op elke werkplek inloggen en kan door middel van een wordt opgenomen. In tegenstelling tot economische goede tijden, heeft goede netwerkverbinding op elke plek bij alle relevante informatie. een mindere economie geen invloed op de kantorenvoorraad. Daar waar in goede tijden kantoorruimte aan de voorraad wordt toegevoegd, Doordat de werkplek niet meer is bestemd voor één gebruiker die lijkt het logisch dat in aanhoudende mindere tijden kantoorruimte aan meerdere activiteiten uitvoert, verandert ook de kantoorruimte en wordt de voorraad wordt onttrokken. Logica op papier. In de praktijk werkt dat de ‘omgeving’ waarin de werkplek zich bevindt steeds belangrijker. De niet zo simpel. Deze ontwikkeling is begrijpelijk, maar geeft tegelijkertijd werknemer kiest een werkplek op basis van de werkzaamheden die op wel een structureel probleem weer. Nu de economie duidelijk in een dat moment moeten worden gedaan. Ook het thuiswerken lijkt bij mindere fase is beland, is het geen wonder dat het aanbod als zeer bedrijven steeds meer geaccepteerd en daardoor verandert de functie ruim te bestempelen is, maar zonder maatregelen zal dit probleem in de van een kantoor steeds meer in een ontmoetingsplek. Het klassieke toekomst niet kunnen worden opgelost en stapelen de problemen zich kantoor evolueert in een ‘meeting place’ of een ‘meeting centre’. Ook letterlijk op. deze ontwikkeling zorgt voor minder behoefte aan kantoormeters en heeft een dempend effect op de opname. Buiten het feit dat het Aantal kantoorbanen daalt kantoor van de toekomst er anders uit zal zien, zal ook de werknemer Buiten de invloed van conjuncturele schommelingen op de veranderen. De werknemers die straks de arbeidsmarkt betreden, zijn kantorenmarkt in Nederland, zorgt de samenstelling van de opgegroeid met computers. Dit zorgt voor andere vaardigheden en ook Nederlandse bevolking ook voor een verdere verruiming van de een andere manier van werken, waardoor ook het soort kantoorruimte kantorenmarkt in Nederland. Er treedt vergrijzing op waardoor steeds en de eisen aan een werkplek veranderen. minder werkzame personen overblijven. Dit heeft uiteraard invloed op het aantal kantoorbanen. In 2009 is, mede door de economische Uit de beschreven ontwikkelingen blijkt dat het soort kantoor en het soort situatie, met 1,4% al een lichte daling van het aantal kantoorbanen ten werknemer zal veranderen en de behoefte aan kantoorruimte zal opzichte van 2008 zichtbaar. Een dalend aantal kantoorbanen heeft een verminderen. Met name de laatste bevinding is zorgelijk, want minder dempend effect op de behoefte aan vierkante meters kantoor. behoefte aan kantoorruimte zorgt voor een extra verruiming van de toch al ruime kantorenmarkt. Van steeds meer kanten wordt bezorgd gekeken naar het overaanbod en er rijzen steeds meer vragen over de samenstelling van dat aanbod. Tijd om dit aanbod uitgebreid onder de loep te nemen. Nederlandse kantorenmarkt  Nederlandse kantorenmarkt Historische ontwikkeling van voorraad en aanbod (in mln. per m2) Aanbod op de vrije markt naar bouwstatus (%) 50 10 100 40 8 80 30 6 60 20 4 40 10 2 20 0 0 0 1985 1988 1991 1994 1997 2000 2003 2006 2009 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 Voorraad ultimo van het jaar Aanbod kantoorruimte Nieuwbouw Bestaande bouw Bron: DTZ Zadelhoff, BAK Bron: DTZ Zadelhoff Het aanbod veroudert Pagina 6
  • 7. Huidige aanbod onder de loep Het aanbod van kantoorruimte kwam ultimo 2009 met 6,7 miljoen vierkante meter 12% hoger uit dan het jaar ervoor. De stijging van dit aanbod werd voornamelijk veroorzaakt door de flinke daling in de opname. Van het aanbod staat 6,2 miljoen m² fysiek leeg en dat is 13,3% van de totale voorraad kantoorruimte in Nederland. In 2009 werd met 1,1 miljoen vierkante meter 35% minder kantoorruimte opgenomen dan in 2008. Daar waar in het verleden het aanbod stelselmatig groeide door de aanwas van nieuwbouwontwikkelingen, bleef deze aanwas in 2009 grotendeels uit. Ultimo 2009 bestond 88% van het aanbod – oftewel 5,9 miljoen m² – uit bestaande kantoorgebouwen, de overige 12% was nieuwbouw of gerenoveerde kantoorruimte. Historisch gezien is dit aandeel nieuwbouw laag, in 2000 – ten tijde van de ICT-bubbel – kende maar liefst 63% van het aanbod niet eerder een gebruiker. De laatste jaren groeide het aanbod van kantoorruimte flink. De ontwikkeling van het aanbod naar grootteklasse geeft goed weer dat de stijging over de gehele breedte van het aanbod heeft plaatsgevonden. Hierbij dient wel rekening te worden gehouden met het feit dat aanbod kleiner dan 500 m² buiten beschouwing is gelaten. Uit het overzicht blijkt ook dat het aanbod voor de helft gevormd wordt door twee grootteklassen, namelijk 1.000-2.500 m² en 2.500 tot 5.000 m². Samen zorgen deze twee klassen voor precies 50% van het totale aanbod. Aanbod in Nederland gemiddeld 25 jaar oud Wanneer het huidige aanbod in bouwperiodes wordt ingedeeld, dan is duidelijk dat meer dan de helft van het huidige aanbod tussen 1980 en 2000 is gebouwd. Slechts 6% van de kantoren is voor 1960 gebouwd. De gemiddelde leeftijd van kantoorgebouwen die in Nederland in aanbod staan en waarvan een bouwjaar bekend is, komt uit op 25 jaar. De gemiddelde grootte van het aanbod verschilt per bouwperiode. In het huidige aanbod zijn objecten uit de bouwperiode 1960 en 1980 met 2.950 m² het grootst. Objecten die tussen 1900 en 1920 zijn gebouwd, zijn met 1.214 m² gemiddeld het kleinst. Aanbod naar grootteklasse Nederlandse kantorenmarkt (x 1.000 m2 v.v.o.) Aanbod naar bouwperiode per januari 2010 7.000 2 2 11(%) 6.000 5.000 Voor 1900 26% 16% 1900 - 1919 4.000 1920 - 1939 3.000 1940 - 1959 2.000 1960 - 1979 1980 - 1999 1.000 Na 2000 0 52% 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 500-1.000 1.000-2.500 2.500-5.000 5.000-10.000 >10.000 Bron: DTZ Zadelhoff Bron: DTZ Zadelhoff Het aanbod veroudert Pagina 7
  • 8. Huidige aanbod onder de loep Zorgen voor 2010 dit vastgoed er uitziet en waar dit aanbod zich bevindt? Daarnaast Als wordt gekeken vanaf wanneer het aanbod op de markt is, dan schetsen we in het kader ‘Een duurzame kans voor bestaande levert dat een bijzonder beeld op. Zo blijkt de verversingsgraad – kantoren’ (zie pagina 13) een beeld van mogelijkheden hoe om te gaan aanbod dat voor het eerst beschikbaar is op de markt – zich door de met dat bestaande aanbod. Zouden deze kantoren na verduurzaming jaren heen stabiel te ontwikkelen. Ook die metrages die maximaal 2 jaar weer in trek zijn? in aanbod zijn, kennen een stabiel patroon. Toch is het aanbod door de jaren heen flink toegenomen en dat geeft aan dat deze groei Profiel ten aanzien van bouwjaar voornamelijk wordt gevormd door meerjarig aanbod, met andere Wanneer het structurele aanbod naar bouwperiode wordt weergegeven woorden: het aanbod veroudert. Wanneer panden tenminste drie jaar dan valt op dat er behoorlijke verschillen zijn. Hierbij moet overigens wel achter elkaar in aanbod zijn, spreken wij van structureel aanbod. Van worden opgemerkt dat van een deel van het aanbod het bouwjaar niet het totale kantorenaanbod in Nederland is 28% structureel van aard, bekend is, maar deze analyse geeft wel een zeer goede indicatie. Zo oftewel 1,9 miljoen m². Van een groot deel van dit structurele aanbod is staat 14% van het totaal aantal gebouwen dat voor 1900 is gebouwd te verwachten dat, zelfs bij een aantrekkende markt, dit niet door de en op de markt wordt aangeboden structureel in aanbod. Van het totaal markt zal worden opgenomen tegen marktconforme voorwaarden. aantal kantoren dat tussen 1960 en 1980 is gebouwd en ultimo 2009 in aanbod stond betreft 49% structureel aanbod. Eerder bleek al dat Het aanbod wordt steeds ouder. In 2003 waren de panden die 3-4 jaar aanbod uit deze bouwperiode gemiddeld het grootste oppervlakte kent. in aanbod stonden, het langst in aanbod. Nu zijn panden zelfs 9-10 jaar Wat verder opvalt is dat 29% van het aanbod dat na 2000 is gebouwd onafgebroken in aanbod. Als deze trend zich doorzet tot eind 2010, structureel in aanbod staat. Een fors percentage voor ruimte dat nog dan is het duidelijk dat het structurele aanbod nog verder stijgt. Als het maar zo kort op de markt is. aanbod, dat op dit moment twee jaar of langer in aanbod staat, tot eind 2010 in aanbod blijft, behoort het volgend jaar tot het structurele Profiel ten aanzien van locatie aanbod. In dat geval stijgt het structurele aanbod van 28% naar 44% Uit ‘Vertrouwen golft’ bleek al dat er sprake is van binnenstadsschaarste van het totale aanbod. Dit percentage zal wellicht nog iets afzwakken op de kantorenmarkt in Nederland. Ondanks de ruime kantorenmarkt doordat enige kantoorruimte uit deze categorie wordt opgenomen, bleek dat kantoorruimte in en rondom de centra van grotere steden maar het geeft het potentiële gevaar en het structurele probleem het nog steeds goed doet. In deze gebieden zijn veelal gebouwen te treffend weer. vinden die in eerdere periodes gebouwd zijn. Niet alleen de bouwperiode is doorslaggevend voor de kans op structureel aanbod. Profiel structureel aanbod Ook de locaties waarop in de verschillende periodes werd gebouwd, Duidelijk is dat een aanzienlijk deel van het aanbod structureel van aard zijn bepalend. Er geldt dat in de vroegere bouwperiodes dichter bij de is. Als hier niets aan gebeurt, zal dat percentage naar verwachting kern van steden werd gebouwd en dat in de jongste bouwperioden volgend jaar weer hoger komen te liggen. De vraag is hoe dat voornamelijk aan de randen is bijgebouwd, simpelweg omdat daar nog structurele aanbod er nu uit ziet? Is er een profiel te schetsen van hoe ruimte beschikbaar was. Nederlandse kantorenmarkt Nederlandse kantorenmarkt Verloop meerjarig aanbod (x 1.000 m2) Verloop meerjarig aanbod (%) 7.000 100 90 6.000 80 5.000 70 4.000 60 50 3.000 40 2.000 30 20 1.000 10 0 0 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 0-1 jaar 1-2 jaar 2-3 jaar 3-4 jaar 4-5 jaar 0-1 jaar 1-2 jaar 2-3 jaar 3-4 jaar 4-5 jaar 5-6 jaar 6-7 jaar 5-6 jaar 6-7 jaar 7-8 jaar 8-9 jaar 9-10 jaar 7-8 jaar 8-9 jaar 2 jaar en langer in aanbod 3 jaar en langer in aanbod Bron: DTZ Zadelhoff Bron: DTZ Zadelhoff Het aanbod veroudert Pagina 8
  • 9. DTZ Zadelhoff Vastgoedvisiekaart Meerjarig aanbod van kantoorruimte in Nederland % kantoorruimte 3 jaar of langer in aanbod per januari 2010 Meer dan 60% van het aanbod 50% - 60% 40% - 50% Groningen Leeuwarden 30% - 40% 20% - 30% 10% - 20% tot 10% Assen geen (meerjarig) aanbod / geen gegevens Harde planvoorraad 2009 200.000 m2 tot 400.000 m2 100.000 m2 tot 200.000 m2 Alkmaar 60.000 m2 tot 100.000 m2 40.000 m2 tot 60.000 m2 Zwolle 20.000 m2 tot 40.000 m2 10.000 m2 tot 20.000 m2 Haarlem Amsterdam 5.000 m2 tot 10.000 m2 Almere 0 m2 tot 5.000 m2 Hoofddorp Hengelo Enschede Amersfoort Apeldoorn Den Haag Utrecht Arnhem Rotterdam Nijmegen Den Bosch Breda Tilburg Middelburg Eindhoven Bron: DTZ Zadelhoff en Neprom, bewerking DTZ Zadelhoff, 2010 Heerlen Maastricht Het aanbod veroudert Pagina 9
  • 10. Huidige aanbod onder de loep Profiel per gemeente Meer dan 60% De DTZ Zadelhoff Vastgoedvisiekaart geeft per gemeente het aandeel 50% - 60% 40% - 50% 30% - 40% 20% - 30% A10 structureel aanbod ten opzichte van het totale aanbod in die gemeente 10% - 20% tot 10% A10 Amsterdam geen gegevens bekend weer. Hierbij moet worden opgemerkt dat gemeenten met een grote kantorenvoorraad aanzienlijk meer kans hebben op een hoger percentage structureel aanbod dan gemeenten waar nauwelijks kantoorruimte is. A4 Naast de gegevens van het structurele aanbod is op de landelijke kaart de harde planvoorraad per gemeente weergegeven. Deze gegevens zijn afkomstig van de Neprom en hierin worden die plannen meegenomen A9 A2 A9 waarvan de bouw sinds 2008 is begonnen maar wat nog niet is Amstelveen opgeleverd, waarvoor een bouwvergunning is afgegeven of waarvan in het geval van eigenbouw een definitief ontwerp bekend is. Door het structurele aanbod en de harde planvoorraad met elkaar te vergelijken Meer dan 60% 50% - 60% 40% - 50% Bilthoven ontstaat er een globaal beeld per gemeente waaruit kan worden afgeleid 30% - 40% 20% - 30% 10% - 20% A27 of het verstandig is nieuwe kantoorruimte te ontwikkelen. Daar waar het tot 10% geen gegevens bekend A2 De Bilt structurele aanbod aanzienlijk is, lijkt het niet zinvol nieuwe kantoorruimte A28 Vleuten aan de markt toe te voegen, zonder iets te ondernemen met het Utrecht Zeist De Meern bestaande aanbod. Dan is er sprake van bouwen voor de leegstand. A12 A12 Gedetailleerd profiel van de vier grote steden A27 Houten Ondanks dat de DTZ Zadelhoff Vastgoedvisiekaart per gemeente een Nieuwegein overzicht biedt, geeft de kaart een versnipperd beeld. Dit is verklaarbaar doordat de cijfers een totaalbeeld per gemeente weergeven, maar niet A2 per deelgebied in die gemeenten. Vandaar dat de vier grote steden verder onder de loep zijn genomen en is gekeken naar de status van structureel A4 aanbod per postcodegebied. Hierdoor ontstaat een geografisch Meer dan 60% 50% - 60% 40% - 50% A20 interessant beeld. De centra van de grote steden kennen, op enkele 30% - 40% A13 20% - 30% 10% - 20% uitschieters na, verhoudingsgewijs een laag structureel aanbod. Naarmate tot 10% geen gegevens bekend Schiedam de afstand tot het centrum toeneemt, neemt ook het structurele aanbod A20 A16 Vlaardingen toe. De hoogste percentages zijn uiteindelijk aan de randen van de steden of in de randgemeenten van de grote steden te vinden, zoals Nieuwegein A4 Rotterdam en de Meern bij Utrecht, Sloterdijk, Amstelveen, Diemen, Duivendrecht en A15 A15 Zuidoost bij Amsterdam, Capelle aan den IJssel, Krimpen aan den IJssel, Spijkenisse A15 Ridderkerk, Rhoon, Barendrecht en Spijkenisse bij Rotterdam en Voorburg-Leidschendam, Voorschoten, Rijswijk en Zoetermeer bij Den A16 A29 Haag. In deze gebieden is sprake van een ruim structureel aanbod en Dordrecht moet worden nagedacht over oplossingen. Nieuwe kantoorruimte ontwikkelen, is bouwen voor de leegstand van de toekomst. Meer dan 60% 50% - 60% Leiden Herstructureren van bestaande panden zou een oplossing kunnen 40% - 50% 30% - 40% A4 20% - 30% bieden. Door bestaande kantoren een duurzame kans te geven, wordt 10% - 20% tot 10% geen gegevens bekend een bijdrage geleverd aan het oplossen van deze problematiek. Den Haag A12 Zoetermeer DTZ Zadelhoff Vastgoedvisiekaart Meerjarig aanbod van kantoorruimte in Nederland A12 % kantoorruimte 3 jaar of langer in aanbod per januari 2010 A13 Meer dan 60% van het aanbod 20% - 30% 50% - 60% 10% - 20% Delft 40% - 50% tot 10% A4 30% - 40% geen (meerjarig) aanbod / geen gegevens Het aanbod veroudert Pagina 10
  • 11. Conclusie De kantorenmarkt in Nederland is te ruim. Het aanbod- en opnameniveau liggen ver uit elkaar en het is de verwachting dat dit de komende jaren niet zal veranderen door de beweging van gebruikers van kantoorruimte. Verschillende ontwikkelingen duiden eerder op een afnemende behoefte aan kantoorruimte. Zo denken gebruikers van kantoorruimte steeds meer na over efficiënte kantoormeters, waarbij er vanuit wordt gegaan dat de bezettingsgraad van een kantoor nooit 100% is. Minder vierkante meters per medewerker zorgt voor een daling in de huisvestingskosten van kantoorgebruikers. Nieuwe werkplekconcepten, zoals het nieuwe werken, gaan uit van dit principe. Daarnaast krijgt Nederland te maken met een afnemende beroepsbevolking. In 2009 was al een daling in het aantal kantoorbanen te zien ten opzichte van 2008. Door de bevolkingsopbouw zal Nederland de komende jaren vergrijzen. De kantorenvoorraad was de afgelopen decennia onderhevig aan groei en bedraagt nu 46,5 miljoen vierkante meter. Nu het economisch minder gaat in Nederland wordt duidelijk dat deze groei eigenlijk te groot is geweest voor de komende jaren. Interessant is te kijken welke kantoren het nog goed doen in deze moeilijke markt. Ondanks het ruime aanbod is kwalitatief goed vastgoed op goede locaties nog steeds schaars. Vooral kantoorruimte dichtbij openbaar vervoersknooppunten, met goede parkeergelegenheid en waar op straatniveau een mengeling van wonen, werken en winkelen zorgt voor beleving, zijn erg in trek. Dergelijke locaties zijn veelal gelegen in de buurt van de oude kernen van de grote steden. De leegstand van kantoorruimte is hier een stuk lager. Naarmate de randen van deze steden en de randgemeenten nader worden bekeken, dan valt op dat de leegstand toeneemt. Er is duidelijk een tweedeling in de vraag naar kantoorruimte en deze tweedeling is logischerwijs ook terug te vinden in het aanbod. Nederlandse kantorenmarkt Percentage structureel aanbod per bouwperiode, januari 2010 (%) 100 80 60 40 20 0 voor 1900 1900-1919 1920-1939 1940-1959 1960-1979 1980-1999 na 2000 niet structureel aanbod structureel aanbod Bron: DTZ Zadelhoff Het aanbod veroudert Pagina 11
  • 12. Conclusie Het aanbod van Nederland veroudert en hiermee wordt bedoeld dat 14% van het aantal gebouwen in aanbod dat voor 1900 is gebouwd, is steeds meer kantoorruimte meerjarig in aanbod is. Op het moment dat structureel van aard. Van de gebouwen die tussen 1960 en 1980 zijn dezelfde kantoorruimte 3 jaar achtereen wordt aangeboden op de gebouwd, is dit percentage maar liefst 49%. Bijna 30% van de panden markt, is er sprake van structureel aanbod. Het is opvallend dat het die vanaf 2000 zijn gebouwd, wordt ook structureel op de markt aanbod dat maximaal 2 jaar in aanbod staat ten opzichte van eerdere aangeboden. jaren stabiel is gebleven, terwijl het totale aanbod wel is gestegen. Hieruit blijkt dat de groei van het aanbod voornamelijk vorm krijgt door kantoren Verduurzamen zinvol op goede locaties die meerdere jaren in aanbod staan. Van het huidige kantorenaanbod in Met een deel van het structurele aanbod is nauwelijks iets te beginnen Nederland betreft 28% structureel aanbod. De oppervlakte van dit en eigenaren van deze panden zullen zo langzaam aan moeten wennen percentage komt overeen met 1,9 miljoen vierkante meter. Het is de aan het feit dat dit niet gaat veranderen. Voor sommigen wordt het tijd verwachting dat een groot deel van dit structurele aanbod ook bij een het verlies te nemen. Dit zijn de eigenaren van die panden die op aantrekkende markt niet door kantoorgebruikers zal worden opgenomen minder goede locaties zijn gelegen. Voor een ander deel van het tegen marktconforme voorwaarden. structureel aanbod zijn nog wel oplossingen denkbaar zoals het verduurzamen van bestaande kantoren. Een gunstige locatie is wel een Het huidige structurele aanbod is ten opzichte van een aantal jaren belangrijke factor hiervoor. Wanneer een kantoorpand verduurzaamt, geleden behoorlijk gegroeid, maar komt vergeleken met vorig jaar redelijk wordt de kans dat een kantoorgebouw op een goede locatie weer overeen. Toch schuilt er een groot gevaar ten aanzien van het structurele courant wordt groter. Voor beleggers is het verduurzamen van aanbod voor volgende jaar. Wanneer het huidige aanbod dat 2 tot 3 jaar bestaande kantoren interessant. Hierdoor worden kantoren toegevoegd op de markt wordt aangeboden, volgend jaar nog steeds in aanbod is, aan het duurzame marktsegment waar schaarste heerst. Het voorkomt dan behoort dit metrage ook bij het structurele aanbod. Indien er van dit daarnaast concurrentie op prijs en een groot risico op leegstand. Het aanbod geen ruimte wordt onttrokken, dan kan de structurele leegstand betekent echter wel dat er geïnvesteerd moet worden in een gebouw. aan het eind van 2010 oplopen tot maar liefst 44%. Leegstandspreventie DTZ Zadelhoff Vastgoedvisiekaart Er moet nu worden nagedacht over leegstandspreventie. Allereerst Uit de DTZ Zadelhoff Vastgoedvisiekaart wordt duidelijk dat veel moeten we stoppen met nieuwe kantoorruimte ontwikkelen op plekken gemeenten te maken hebben met structureel aanbod. Het onder de waar al een ruim aanbod is en aandacht schenken aan de bestaande loep nemen van de grote steden gaf het volgende beeld: in de kern is bouw. Daarnaast kan gedacht worden aan een ‘leegstandstax’, het percentage structureel aanbod aanzienlijk lager dan aan de randen waarmee in het Verenigd Koninkrijk al wordt geëxperimenteerd. Op het van en in de randgemeenten rondom de grote steden. De eerder moment dat een gebouw langer dan een bepaalde periode achtereen genoemde tweedeling is dan ook te zien in het aandeel structureel op de markt wordt aangeboden, zal de eigenaar belasting moeten aanbod ten opzichte van het totale aanbod. betalen. In het geval van nieuwbouw kan gedacht worden aan een ‘verwijderingsbijdrage’. Op het moment dat het betreffende gebouw De leeftijd van panden in of rondom de steden is ook verschillend. Over een aantal jaren later structureel in aanbod staat, kan deze bijdrage het algemeen geldt dat dichter bij de kern de leeftijd het hoogst is. Dit is worden gebruikt voor een oplossing. terug te zien in de samenstelling van het structureel aanbod. Slechts Het aanbod veroudert Pagina 12
  • 13. Een duurzame kans voor bestaande kantoren In de markt voor commercieel onroerend goed kan het begrip het duurzame segment waar krapte heerst en het niet duurzame duurzaamheid verschillend worden ingevuld door de diverse segment waar alleen krapte heerst in het nieuwbouwsegment en gebruikersgroepen. Variërend van energiebesparing, CO2 reductie de toplocaties, maar verder bestaat uit overaanbod van en het milieuvriendelijk (her-)gebruik van materialen en water, tot bestaande ‘grijze’ kantoren. het beperken van mobiliteit, afval en onnodig gebruik van landschap. De overheid stuurt vooral op CO2 reductie op basis van Een duurzaam gebouw op een slechte locatie loopt natuurlijk nog energiebesparing met behulp van Energielabels en verengt daarmee steeds leegstandrisico. Bovendien verschilt, zoals eerder gemeld, het begrip duurzaamheid. De Vereniging van Instutionele Beleggers de definitie van duurzaamheid per gebruikersgroep en zal het in Vastgoed Nederland (IVBN) benadrukt echter het belang van een aanbod daarop moeten worden afgestemd. Deze bredere scope, door gebruikmaking van meeromvattende behoefteontwikkeling naar duurzame gebouwen wordt door DTZ methodieken zoals BREEAM (NL) of LEED (VS) om te vermijden dat Zadelhoff nauwlettend gevolgd om de invloed op waarde van het aanbod van kantoorruimte nog verder zal oplopen. vastgoed te kunnen voorspellen. De vraag naar duurzame gebouwen neemt toe onder druk van Om deze ontwikkeling mogelijk te maken, moet een aantal de overheid en kantoorgebruikers en -beleggers die zich in weerstanden overwonnen worden om marktpartijen bij elkaar te toenemende mate bewust zijn van hun maatschappelijke brengen (circle of blame). Hiertoe heeft onder andere DTZ verantwoordelijkheid. De overheid neemt maatregelen die direct Zadelhoff de integrale methode ‘Duurzame kans voor bestaande doorwerken in de markt door onder andere de aanscherping van kantoren’ ontwikkeld. Hierbij wordt niet alleen gekeken naar de de Energie Prestatie Coëfficiënt in het Bouwbesluit en het technische aspecten van duurzaamheid, maar ook naar de duurzaamheidsbeleid van de Rijksgebouwendienst. Daarnaast marktomstandigheden, zoals de verdeling van de kosten tussen stuurt de overheid op indirecte wijze door het verplicht stellen huurder en verhuurder en de architectonische mogelijkheden om van een Energielabel bij transacties, een duurzaam inkoopbeleid het gebouw weer toekomstwaarde te geven. De methode bestaat ten aanzien van adviesdiensten, groene belastingmaatregelen uit vijf stappen: en subsidies. 1) Toets naar courantheid van locatie en gebouw. Vastgoedbeleggers hebben om meerdere redenen behoefte aan 2) Vaststelling ambitieniveau van de huurder(s) en/of eigenaar. duurzame gebouwen. Ten eerste zal, door de naar verwachting 3) Vertaling ambitieniveau naar concrete maatregelen die kunnen toenemende vraag, het leegstandsrisico van een duurzaam worden genomen. gebouw minder groot zijn. Ten tweede zien beleggers zelf op 4) De kosten van de maatregelen worden geraamd evenals de grond van hun maatschappelijke verantwoordelijkheid de besparingen op de exploitatiekosten. Hiermee wordt inzicht noodzaak tot het verduurzamen van de eigen portefeuilles. Ten verschaft in de kosten- en batenverdeling tussen eigenaar en derde kan dit een verlaging van de servicekosten voor de gebruiker. gebruiker betekenen. 5) De duurzaamheidverbetering wordt inzichtelijk gemaakt in de vorm van het energielabel, greencalcscore of de te verwachten Er zijn te weinig duurzame gebouwen op de Nederlandse BREEAM-score. kantorenmarkt. Dat geldt zeker nu nieuwbouw als gevolg van de economische situatie nagenoeg is stil gevallen. Het verduurzamen Met dit hulpmiddel worden marktpartijen bij elkaar gebracht om van bestaande gebouwen is een oplossing. Niet in de laatste versneld meer verduurzaming van bestaande kantoren tot stand plaats omdat dit veelal met lagere investeringen realiseerbaar is. te brengen. Uiteindelijk wordt daarmee de dynamiek in de Het zal grofweg leiden tot een tweedeling in de kantorenmarkt: kantorenmarkt hersteld. Het aanbod veroudert Pagina 13
  • 14. Begrippenlijst Aanbod Eigenbouw Structureel aanbod Gebouwen waarin per ultimo van elk kalender- Kantoor- en/of bedrijfsgebouwen die voor Het deel van het aanbod dat drie jaar of langer jaar minimaal 500 m² kantoorruimte, 750 m² rekening van de gebruiker worden gereali- als aanbod staat geregistreerd. bedrijfsruimte (inclusief de bijbehorende seerd. kantoorruimte) dan wel 200 m² winkelruimte Structurele leegstand voor de verhuur of verkoop beschikbaar is. Huurprijzen kantoren en bedrijfsruimten Bestaand aanbod, langer dan drie jaar niet in Het aanbod heeft uitsluitend betrekking op Prijzen per vierkante meter verhuurbaar gebruik bij huurders. reeds opgeleverde of nog in aanbouw zijnde oppervlak per jaar exclusief BTW, servicekos- complexen. Projecten in voorbereiding worden ten, huurderspecifieke inrichtingskosten en Verhuurbaar vloeroppervlak (v.v.o.) niet meegeteld. eventuele huurkortingen. De oppervlakte, gemeten op vloerniveau, tussen de opgaande scheidingsconstructies Bedrijfsruimte Kantoorruimte die de desbetreffende ruimte omhullen, Ruimte bestemd voor productie, opslag en Ruimte bestemd voor de uitoefening van inclusief de zogenaamde glaslijncorrectie. distributie van goederen. Ook bedrijfspavil- een bedrijf, beroep of dienst waarin geen Bij de bepaling van de verhuurbare oppervlakte joens met een verhoogde kantoorcomponent product wordt vervaardigd, doch van waaruit worden de volgende elementen niet meegeno- – soms oplopend tot 50 procent van het totale uitsluitend dienstverlening wordt bedreven. men: technische ruimtes, verticale stijgpunten vloeroppervlak – vallen hieronder. en dragende binnenwanden (NEN 2580). Leegstand Bestaande bouw Aangeboden ruimte in opgeleverde gebouwen Voorraad Kantoor- en/of bedrijfsgebouwen ouder dan die op het moment van inventarisatie niet Bestaande of in aanbouw zijnde kantoorruimte twee jaar. (meer) in gebruik is. Leegstand wordt uitge- met een oppervlakte van 500 m² v.v.o. of meer. drukt in percentage v.a. kantoorvoorraad, per De kantorenvoorraad gegevens zijn afkomstig Bruto-aanvangsrendement ultimo van het jaar. van Bak. De bruto huurinkomsten vóór afschrijvingen en eigenaarslasten, als percentage van de totale Nieuwbouw Voorraad in gebruik verwervingsprijs vrij op naam. Kantoor- en/of bedrijfsgebouwen jonger Het deel van de kantorenvoorraad dat op het dan twee jaar. Ook bestaande bouw, welke moment van inventarisatie niet als aanbod Eersteklas vastgoed zeer ingrijpend is gerenoveerd, wordt als staat geregistreerd. Het betreft hier dus een Modern, courant onroerend goed dat nieuwbouw aangemerkt. combinatie van gegevens van Bak (kantoren- tegemoetkomt aan de hedendaagse wensen voorraad) en DTZ Zadelhoff (aanbod). en eisen van het bedrijfsleven en zich op een Opname goede locatie bevindt. Kantoor- en bedrijfs- Kantoor- en/of bedrijfsruimte die op de Vrije markt ruimte jonger dan vijf jaar op de beste (werk-) ‘vrije markt’ is verhuurd en verkocht met een De huur- en/of koopmarkt waarin project- locaties wordt in het algemeen gezien als metrage van minimaal 500 m² v.v.o. (kantoor- ontwikkelaars en beleggers kantoor-, bedrijfs- eersteklas vastgoed. In de winkelruimtemarkt ruimte) met uitzondering van sale and lease en/of winkelgebouwen aanbieden voor nog wordt ruimte met een courante frontbreedte back transacties, huurverlengingen en onbekende gebruikers. en een gangbaar oppervlakte in het A-winkel- nieuwbouw ten behoeve van eigenaar- gebied als eersteklas aangemerkt. gebruikers (de zogenoemde eigenbouw). Opnamecijfers worden geregistreerd op het moment dat tussen betrokken partijen wilsovereenstemming is bereikt. Het aanbod veroudert Pagina 14
  • 15. Als marktleider van Nederland in vastgoedadvies, zijn we ons ervan bewust wat er van ons wordt verwacht. Wij blinken uit binnen ons vakgebied en weten wat er speelt in de markt. Ons team van ervaren specialisten staat middenin de markt en is continu bezig om nieuwe oplossingen te ontwikkelen en bestaande te verbeteren. Alleen zo kunnen wij het beste resultaat voor onze opdrachtgevers blijven garanderen. Onze dienstverlening bestaat uit advies, makelaardij en beheer in commercieel vastgoed. We zijn met ruim 10.000 medewerkers wereldwijd actief in 43 landen en hebben kantoren tot op regionaal niveau. In Nederland hebben we kantoren in maar liefst 12 steden. DTZ Zadelhoff is een v.o.f. waarin partners deelnemen via besloten vennootschappen. Een van de partners is DTZ Holdings plc, sinds 1987 geregistreerd aan de London Stock Exchange. Het aanbod veroudert Pagina 15 www.dtz.nl www.dtz.com
  • 16. www.dtz.nl www.dtz.com