Verbum Domini Ben_xvi

  • 1,649 views
Uploaded on

Paus Benedictus XVI publiceerde op 30-9-2010 de Apostolische postsynodale exhortatie Verbum Domini over het Woord van God in het leven en de zending van de Kerk. …

Paus Benedictus XVI publiceerde op 30-9-2010 de Apostolische postsynodale exhortatie Verbum Domini over het Woord van God in het leven en de zending van de Kerk.
Dit is de Nederlandse vertaling zoals die te vinden is op de website van rkkerk.nl.

More in: Spiritual
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Be the first to comment
    Be the first to like this
No Downloads

Views

Total Views
1,649
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0

Actions

Shares
Downloads
5
Comments
0
Likes
0

Embeds 0

No embeds

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
    No notes for slide

Transcript

  • 1. kerkelijke documentatiejaargang 39nummer 1 verschijnt bij:januari 2011Verbum DominiApostolische postsynodale exhortatievan paus Benedictus XVIover het Woord van God in het leven en de zending van de Kerk
  • 2. COLOFONKerkelijke documen-tatie is een uitgavevan de afdeling Persen Communicatie vanhet Secretariaat RKK.De reeks verschijnttien maal per jaar,samen met een num-mer van het bladrkkerk.nl.Redactie:drs. Bert Elbertse(hoofd Pers &Communicatie)mr. Michel Bronzwaer(eindredactie)drs. Pieter KohnenBasisontwerp:Artgrafica,AmsterdamDruk:Gregorius bv, SoestOpmaak:Marlou Smit, MAAbonnementsprijs:(inclusief porto) inNederland: € 58,20per jaar, gecombi-neerd met rkkerk.nl;studenten: € 45,85.In België: nader tebepalen.Abonnementen inNederland:Secretariaat RKK,Biltstraat 121,Postbus 13049,3507 LA Utrecht,tel.: 030 2326911,fax: 030 2334601.e-mail: media@rkk.nlBestellingen:tel.: 030 2326909e-mail: bestel@rkk.nlAbonnementen:e-mail: abonnemen-ten@rkk.nlIn BelgiëUitgeverij Licap bv,Guimardstraat 1,1040 Brussel,tel.: 02 5099670,postrekening:000-0947400-01.Kerkelijke documen-tatie en rkkerk.nl opinternet: © Utrecht 2011www.rkkerk.nlISSN: 1871-4579 Omslag: Lectionarium ca. 1400 van een Oostenrijkse miniaturist 2011 • 2
  • 3. Apostolische postsynodale exhortatie Verbum Domini van paus Benedictus XVI aan het episcopaat, de clerus, de godgewijde personen en de lekengelovigen over het Woord van God in het leven en de zending van de Kerk3 • 2011 3
  • 4. Inhoudsopgave INLEIDING [1] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Opdat onze vreugde volkomen is [2] Van “Dei Verbum” tot de synode over het Woord van God [3] De Bisschoppensynode over het Woord van God [4] De Proloog van het evangelie van Johannes als leidraad [5] DEEL 1 VERBUM DEI. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 DE GOD DIE SPREEKT. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 God in dialoog [6] Analogie van het Woord van God [7] De kosmische dimensie van het Woord [8] De schepping van de mens [9] Het realisme van het Woord [10] Christologie van het Woord [11-13] De eschatologische dimensie van het Woord van God [14] Het Woord van God en de Heilige Geest [15-16] Overlevering en Schrift [17-18] Heilige Schrift, inspiratie en waarheid [19] God de Vader, bron en oorsprong van het Woord [20-21] HET ANTWOORD VAN DE MENS AAN DE GOD DIE SPREEKT . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 Geroepen om toe te treden tot het verbond met God [22] God luistert naar de mens en geeft antwoord op zijn vragen [23] Een dialoog voeren met God door middel van zijn woorden [24] Het Woord van God en het geloof [25] De zonde als een niet luisteren naar het Woord van God [26] Maria “Mater Verbi” Dei en “Mater fidei” [27-28] DE HERMENEUTIEK VAN DE HEILIGE SCHRIFT IN DE KERK . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 De Kerk als de plaats van de oorsprong van de hermeneutiek van de bijbel [29-30] “De ziel van de heilige theologie” [31] Ontwikkeling van het bijbelonderzoek en kerkelijk leerambt [32-33] De hermeneutiek van de bijbel volgens het concilie: een suggestie waaraan gehoor dient te worden gegeven [34] Het gevaar van dualisme en de geseculariseerde hermeneutiek [35] Geloof en rede bij de benadering van de Schrift [36] Letterlijke en spirituele betekenis [37] De noodzakelijke transcendentie van de “letter” [38] De intrinsieke eenheid van de bijbel [39] De relatie tussen Oude en Nieuwe testament [40-41] De “duistere” bladzijden van de bijbel [42] Christenen en joden met betrekking tot de Heilige Schrift [43] De fundamentalistische interpretatie van de Heilige Schrift [44] Dialoog tussen herders, theologen en exegeten [45]4 2011 • 4
  • 5. Bijbel en oecumene [46]Gevolgen voor de opzet van de theologische studie [47]De heiligen en de interpretatie van de Schrift [48-49]DEEL II VERBUM IN ECCLESIA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41HET WOORD VAN GOD EN DE KERK . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41De Kerk aanvaardt het Woord [50]Gelijktijdigheid van Christus in het leven van de Kerk [51]LITURGIE: DE BEVOORRECHTE PLAATS VAN HET WOORD VAN GOD . . . . . . . . . . . . . 42Het woord van God in de heilige liturgie [52]De Heilige Schrift en de sacramenten [53]Het Woord van God en de eucharistie [54-55]De sacramentaliteit van het Woord [56]De Heilige Schrift en het lectionarium [57]Verkondiging van het Woord en de dienst van het lectoraat [58]Het belang van de homilie [59]De doelmatigheid van een preekdirectorium [60]Woord van God, verzoening en ziekenzalving [61]Het Woord van God en de liturgie der getijden [62]Het Woord van God en het benedictionale [63]Suggesties en voorstellen voor een liturgische bezieling [64]a) Vieringen van het Woord van God [65]b) Het Woord en de stilte [66]c) De plechtige verkondiging van het Woord van God (67]d) Het Woord van God in het christelijke kerkgebouw [68]e) De exclusiviteit van de bijbeltekst in de liturgie [69]f) Het liturgische, door de bijbel geïnspireerde gezang [70]g) Bijzondere aandacht voor blinden en doven [71]HET WOORD VAN GOD IN HET KERKELIJK LEVEN. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52Het Woord van God ontmoeten in de Heilige Schrift [72]De bijbelse bezieling van de pastoraal [73]De bijbelse dimensie van de catechese [74]De bijbelse vorming van de christenen [75]De Heilige Schrift in grote kerkelijke bijeenkomsten [76]Het Woord van God en roepingen [77]a) Het Woord van God en de gewijde ambtsdragers [78-81]b) Het Woord van God en de kandidaten voor de heilige wijding [82]c) Het Woord van God en het godgewijde leven [83]d) Het Woord van God en de lekengelovigen [84]e) Het Woord van God, huwelijk en gezin [85]Het biddend lezen van de Heilige Schrift en de “lectio divina” [86-87]Het Woord van God en het gebed tot Maria [88]Het Woord van God en het Heilig Land [89]5 • 2011 5
  • 6. DEEL III VERBUM MUNDO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64 DE ZENDING VAN DE KERK: HET WOORD VAN GOD VERKONDIGEN AAN DE WERELD . . 64 Het Woord van God van de Vader en naar de Vader [90] De “Logos” van de hoop aan de wereld verkondigen [91] De zending van de Kerk vanuit het Woord van God [92] Het Woord van God en het Rijk van God [93] Alle gedoopten zijn verantwoordelijk voor de verkondiging [94] De noodzaak van de “missio ad gentes” [95] De verkondiging en de nieuwe evangelisatie [96] Het Woord van God en het christelijk getuigenis [97-98] HET WOORD VAN GOD EN DE INZET IN DE WERELD. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69 Jezus dienen in de “geringsten van zijn broeders” (Mat. 25,40) [99] Het Woord van God en de inzet in de maatschappij voor gerechtigheid [100-101] De verkondiging van het Woord van God, de verzoening en de vrede tussen de volkeren [102] Het Woord van God en de werkdadige liefde [103] De verkondiging van het Woord van God en de jongeren [104] De verkondiging van het Woord van God en de migranten [105] De verkondiging van het Woord van God en de lijdenden [106] De verkondiging van het Woord van God en de armen [107] Het Woord van God en de bescherming van de schepping [108] HET WOORD VAN GOD EN DE CULTUREN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 De waarde van de cultuur voor het leven van de mens [109] De bijbel als grote codex voor de culturen [110] De kennis van de bijbel op scholen en universiteiten [111] De Heilige Schrift in de verschillende artistieke uitdrukkingsvormen [112] Het Woord van God en de maatschappelijke communicatiemiddelen [113] De bijbel en de inculturatie [114] Vertalingen en de verspreiding van de bijbel [115] Het Woord van God overschrijdt de grenzen van de culturen [116] HET WOORD VAN GOD EN DE INTERRELIGIEUZE DIALOOG . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78 De waarde van de interreligieuze dialoog [117] De dialoog tussen christenen en moslims [118] De dialoog met andere godsdiensten [119] De dialoog en godsdienstvrijheid [120] SLOT . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 Het definitieve Woord van God [121] De nieuwe evangelisatie en het nieuwe luisteren [122] Het Woord en de vreugde [123] “Mater Verbi” en “Mater laetitiae” [124]6 2011 • 6
  • 7. INLEIDING goddelijk Woord, bron van voortdurende vernieuwing, en ik wens tegelijkertijd dat1. “Het Woord van de Heer blijft in eeuwig- het steeds meer het hart wordt van elke ker-heid. En dit is de boodschap die u in het kelijke activiteit.evangelie is verkondigd” (1 Petr. 1,25; vgl.Jes. 40,8). Met deze uitspraak uit de eerste Opdat onze vreugde volkomen isbrief van de heilige Petrus, die het woordvan de profeet Jesaja herneemt, staan wij 2. Ik zou vóór alles willen herinneren aan devoor het mysterie van God die zichzelf mee- schoonheid en de aantrekkingskracht vandeelt door de gave van zijn Woord. Dit de hernieuwde ontmoeting met de HeerWoord dat in eeuwigheid blijft, is de tijd Jezus, zoals die werd ervaren tijdens debinnengetreden. God heeft zijn eeuwig dagen van de synodale vergadering.Woord op menselijke wijze gesproken: zijn Daarom richt ik mij in navolging van deWoord “is vlees geworden” (Joh. 1,24). Dat synodevaders met de woorden van de heili-is het goede nieuws. Dat is de boodschap die ge Johannes in zijn eerste brief tot alle gelo-door de eeuwen heen vandaag tot ons komt. vigen: “Het leven is verschenen; het eeuwi-De 12e Gewone Algemene Vergadering van ge leven dat bij de Vader was, heeft zich aande Bisschoppensynode, gehouden in het ons geopenbaard, wij hebben het gezien, wijVaticaan van 5 tot 26 oktober 2008, heeft getuigen ervan, wij maken het u bekend.als thema gehad Het Woord van God in het Wat wij gezien hebben en gehoord hebben,leven en de zending van de Kerk. Het is een dat verkondigen wij ook aan u, opdat gijdiepe ervaring geweest van een ontmoeting gemeenschap moogt hebben met ons. Enmet Christus, Woord van de Vader, dat aan- onze gemeenschap is er een met de Vader enwezig is waar twee of drie verenigd zijn in met Jezus Christus, zijn Zoon” (1 Joh. 1,2-zijn naam (vgl. Mat. 18,20). Met deze post- 3). De Apostel spreekt tot ons over horen,synodale apostolische exhortatie geef ik zien, aanraken, aanschouwen van hetgraag gehoor aan het verzoek van de syno- Woord des Levens (vgl. 1 Joh. 1,1), daar hetdevaders om het volk van God de rijkdom Leven zelf zich heeft geopenbaard indie naar voren is gekomen in de zittingen in Christus. En wij moeten de verkondigershet Vaticaan, en de aanwijzingen, die door van die gave zijn, daar wij zijn geroepen tothet gemeenschappelijke werk tot uitdruk- de gemeenschap met God en onder elkaar.king zijn gebracht, te doen kennen.1 In dit In dit kerygmatische perspectief is de syno-perspectief wil ik hernemen wat door de dale vergadering voor de Kerk en de wereldsynode is uitgewerkt, rekening houdend met een getuigenis geweest van hoe mooi dede voorgelegde documenten: de Linea- ontmoeting is met het Woord van God in dementa, het Instrumentum laboris, de versla- kerkgemeenschap. Daarom spoor ik allegen ante et post disceptationem en de tek- gelovigen aan om de persoonlijke ontmoe-sten van de bijdragen, zowel in de aula, als ting en die van de gemeenschap metin scriptis, de verslagen van de lagere orga- Christus, het Woord des Levens, dat zicht-nen en de discussies aldaar, de definitieve baar is geworden, te herontdekken en deboodschap aan het volk van God en vooral verkondigers ervan te worden, opdat deenkele specifieke voorstellen (Propositiones) gave van het goddelijk leven, de gemeen-die de synodevaders van bijzonder belang schap, zich steeds meer verspreidt over dehebben geacht. Zo wens ik enkele funda- hele wereld. Immers, deelnemen aan hetmentele lijnen aan te geven voor een her- leven van God, Drie-eenheid van Liefde, isontdekking in het leven van de Kerk van het volkomen vreugde (vgl. 1 Joh. 1,4). En het is 1. Vgl. Propositio 1.7 • 2011 7
  • 8. 2. Vgl. 12e Gewone een onontbeerlijke gave en opdracht van de Vaticaans Concilie, in het bijzonder met de Algemene Vergadering van de Kerk de vreugde te verkondigen die komt promulgatie van de dogmatische constitutie Bisschoppensynode, Instrumentum labo- van de ontmoeting met de Persoon van over de goddelijke openbaring Dei Verbum. ris, 27. Christus, Woord van God, dat tegenwoordig Zij vertegenwoordigt een mijlpaal op de 3. Vgl. Leo XIII, is onder ons. In een wereld die God voelt als weg van de Kerk: “De synodevaders [...] Encycl. Providentissimus overbodig of vreemd, belijden wij, evenals erkennen met dankbaarheid de grote welda- Deus (18 november Petrus, dat Hij alleen “woorden van eeuwig den die door dit document het leven van de 1893): AAS 26 (1893-94), 269-292; leven” (Joh. 6,68) heeft. Er bestaat geen gro- Kerk worden bewezen op exegetisch, theo- Benedictus XV, Encycl. Spiritus tere prioriteit dan deze: voor de mensen van logisch, spiritueel, pastoraal en oecu- Paraclitus (15 sep- vandaag weer opnieuw de toegang tot God menisch gebied”.4 In het bijzonder is in deze tember 1920): AAS 12 (1920), 385-422; openen, tot de God die spreekt en zijn liefde jaren het bewustzijn gegroeid van de “trini- Pius XII, Encycl. Divino afflante meedeelt, opdat wij leven in overvloed heb- taire en heilshistorische horizon van de Spiritu (30 septem- ben (vgl. Joh. 10,10). openbaring”,5 waarin men Jezus Christus ber 1943): AAS 35 (1943), 297-325. moet herkennen als “middelaar en volheid 4. Propositio 2. Van “Dei Verbum” tot de synode over het van de gehele openbaring”.6 De Kerk belijdt Woord van God aan iedere generatie onophoudelijk dat Hij 5. Ibidem. “door geheel zijn tegenwoordigheid en ver- 6. Tweede Oecumenisch 3. Wij zijn ons ervan bewust dat wij met de schijning, door woorden en werken, door Vaticaans Concilie, 12e Gewone Algemene Vergadering van de tekenen en wonderen, vooral echter door Dogmatische consti- tutie over de god- Bisschoppensynode over het Woord van zijn dood en glorievolle opstanding uit de delijke openbaring Dei Verbum, 2. God in zekere zin het middelpunt zelf van doden en tenslotte door de zending van de het christelijk leven tot thema hebben Heilige Geest der waarheid haar tot voltooi- 7. Ibidem, 4. gemaakt, in samenhang met de vorige ing brengt en bekrachtigt”.7 8. Onder de ver- schillende bijdragen synodale vergadering over de Eucharistie denke men aan: als bron en hoogtepunt van het leven en de Iedereen is de grote impuls bekend die de Paulus VI, Apostol. Brief Summi Dei zending van de Kerk. De Kerk is immers dogmatische constitutie Dei Verbum heeft Verbum (4 novem- ber 1963): AAS 55 gegrondvest op het Woord van God, wordt gegeven aan de herontdekking van het (1963), 979-995; Id., hieruit geboren en leeft hiervan.2 Gedurende Woord van God in het leven van de Kerk Motu Proprio Sedula cura (27 juni alle eeuwen van zijn geschiedenis heeft het voor de theologische reflectie op de godde- 1971): AAS 63 (1971), 665-669; volk van God hierin altijd zijn kracht lijke openbaring en de studie van de Heilige Johannes Paulus II, gevonden en ook heden ten dage groeit de Schrift. Talrijk zijn ook de bijdragen Algemene audiëntie (1 mei 1985): kerkgemeenschap in het luisteren naar, het geweest van het kerkelijk leergezag over L’Osservatore Romano, 2-3 mei vieren van en het bestuderen van het Woord deze materie in de laatste veertig jaar.8 In 1985, p. 6; Id., van God. Men moet erkennen dat in de laat- het bewustzijn haar weg met het houden Toespraak over de interpretatie van de ste decennia de ontvankelijkheid van het van deze synode voort te zetten onder lei- bijbel in de Kerk (23 april 1993): AAS 86 kerkelijk leven voor dit thema groter is ding van de Heilige Geest, heeft de Kerk (1994), 232-243; geworden, waarbij in het bijzonder wordt zich geroepen gevoeld om het thema van Benedictus XVI, Toespraak tot het verwezen naar de christelijke openbaring, het goddelijk Woord verder te verdiepen, Internationaal Congres n.a.v. de naar de levende overlevering en de Heilige zowel om na te gaan hoe de aanwijzingen veertigste verjaar- Schrift. Vanaf het pontificaat van Leo XIII van het concilie zijn verwezenlijkt, als om dag van Dei Verbum (16 september kan men zeggen dat er een toenemend aan- de nieuwe uitdagingen onder ogen te zien 2005): AAS 97 (2005), 957; Id., tal bemoeienissen is geweest die erop waren die de huidige tijd stelt aan degenen die in Angelus (6 novem- gericht om zich meer bewust te worden van Christus geloven. ber 2005): Insegnamenti I het belang van het Woord van God en de (2005), 759-760. bijbelstudie in het leven van de Kerk,3 en dit vervolg op blz. 9 heeft zijn hoogtepunt gehad in het Tweede8 2011 • 8
  • 9. De Bisschoppensynode over het Woord van wereld vertegenwoordigd zijn, maar nogGod meer in diepere zin: in haar zijn de veelvul- dige manieren waarop God en de wereld4. Op de 12e synodale vergadering zijn her- worden ervaren, de rijkdom van de culturenders uit heel de wereld bijeengekomen rond aanwezig, en alleen zo wordt de veelomvat-het Woord van God en zij hebben symbo- tendheid van het menselijk bestaan en vanlisch in het middelpunt van de vergadering daaruit de veelomvattendheid van hetde tekst van de bijbel geplaatst om opnieuw Woord van God duidelijk”.12 Bovendien heb-datgene wat wij in het dagelijks leven als ben wij ook nog een Pinksteren op wegvanzelfsprekend dreigen aan te nemen, te kunnen vaststellen; verschillende volkerenontdekken: het feit dat God spreekt en ant- wachten erop dat het Woord van God inwoord geeft op onze vragen.9 Wij hebben hun eigen taal en hun eigen cultuur wordtsamen geluisterd naar het Woord van de verkondigd. vervolg van blz. 8Heer en het gevierd. Wij hebben elkaar ver-teld hoezeer de Heer aan het werk is in het Hoe kunnen wij ons vervolgens niet herin- Te vermelden zijn ook de bijdragenvolk van God en samen hoop en zorgen neren dat gedurende de gehele synode het van Pauselijke Bijbelcommissie, Degedeeld. Dat alles heeft ons doen beseffen getuigenis van de apostel Paulus ons heeft sacra Scriptura etdat wij onze relatie met het Woord van God begeleid! Het is immers providentieel Christologia (1984): Ench. Vat. 9, nr.alleen maar kunnen verdiepen binnen het geweest dat de 12e Gewone Algemene 1208-1339; Eenheid en diversiteit in de“wij” van de Kerk in het luisteren naar en Vergadering juist ter gelegenheid van de Kerk (11 april 1988):het verwelkomen van elkaar. Hieruit komt tweeduizendste verjaardag van zijn geboor- Ench. Vat. 11, nr. 544-643; De inter-de dankbaarheid voort voor de getuigenis- te is gehouden in het jaar dat is gewijd aan pretatie van de bij- bel in de Kerk (15sen over het kerkelijk leven in de verschil- de figuur van de grote apostel van de volke- april 1993): Ench.lende delen van de wereld, zoals die naar ren. Zijn leven is geheel gekenmerkt door de Vat. 13, nr. 2846- 3150; Het joodsevoren kwamen uit de verschillende toespra- ijver voor de verspreiding van het Woord volk en zijn Heilige Schriften in deken in de aula. Het is eveneens roerend van God. Hoe kunnen wij in ons hart zijn christelijke bijbelgeweest de afgevaardigden uit onze broe- geestdriftige woorden met betrekking tot (24 mei 2001): Ench. Vat. 20, nr. 733-derkerken te horen die de uitnodiging om zijn zending als de verkondiger van het 1150; Bijbel en moraal. Bijbelseaan de synodale ontmoeting deel te nemen goddelijk Woord niet voelen: “Ik doe alles wortels van hethebben aangenomen. Ik denk in het bijzon- voor het evangelie” (1 Kor. 9,23)? “Voor dit christelijk handelen (11 mei 2008),der aan de meditatie die ons zijne heiligheid evangelie”, zo schrijft hij in de Brief aan de Vaticaanstad 2008.Bartolomeüs I, oecumenisch patriarch van Romeinen”, schaam ik mij niet. Het is een 9. Vgl. BenedictusConstantinopel, heeft geboden en waarvoor goddelijke kracht tot heil van ieder die erin XVI, Toespraak tot de Romeinse Curiede synodevaders hun diepe erkentelijkheid gelooft” (1,16). Wanneer wij reflecteren over (22 december 2008): AAS 101tot uitdrukking hebben gebracht.10 Boven- het Woord van God in het leven en de zen- (2009), 49.dien heeft de Bisschoppensynode voor de ding van de Kerk, kunnen wij niet anders 10. Vgl. Propositioeerste keer ook een rabbijn willen uitnodi- dan aan de heilige Paulus denken en aan 37.gen om een kostbaar getuigenis te geven zijn leven, dat hij heeft gegeven voor de 11. Vgl. Pauselijkeover de joodse heilige geschriften die nu verkondiging van het heil van Christus aan Bijbelcommissie, Het joodse volk en zijnjuist ook deel uitmaken van onze Heilige alle volken. Heilige Schriften in de christelijke bijbelSchrift.11 Zo hebben wij met vreugde en (24 mei 2001), Ench.dankbaarheid kunnen vaststellen dat “er De Proloog van het evangelie van Johannes Vat. 20, nr. 733- 1150.ook vandaag de dag in de Kerk een als leidraad 12. Benedictus XVI,Pinksteren is – dat wil zeggen dat zij spreekt Toespraak tot dein vele talen en dit niet alleen in uiterlijke 5. Ik wens dat middels deze apostolische Romeinse Curie (22 december 2008):zin dat in haar alle grote talen van de exhortatie de verworvenheden van de syno- AAS 101 (2009), 50.9 • 2011 9
  • 10. de daadwerkelijk een invloed hebben op het leven van de Kerk, op de persoonlijke relatie met de Heilige Schrift, op de interpretatie ervan in de liturgie en de catechese, als ook in het wetenschappelijk onderzoek, opdat de bijbel niet een woord uit het verleden blijft, maar een levend en actueel Woord. Met dit doel wil ik de resultaten van de synode voorleggen en verdiepen, voortdurend ver- wijzend naar de Proloog van het evangelie van Johannes (Joh. 1,1-18), waarin ons het fundament van ons leven wordt medege- deeld: het Woord dat vanaf het begin is bij God, vlees is geworden en onder ons heeft gewoond (vgl. Joh. 1,14). Het betreft een bewonderenswaardige tekst, die een synthe- se biedt van heel het christelijke geloof. Aan de persoonlijke ervaring van de ontmoeting met en de navolging van Christus “ontleen- de” Johannes, die de overlevering identifi- ceert met “de leerling die door Jezus bemind werd” (Joh. 13,23; 20,2; 21,7.20) “een inner- lijke zekerheid: Jezus is de vlees geworden Wijsheid van God, Hij is zijn eeuwig Woord, dat een sterfelijke mens is geworden”.13 Moge hij die “zag en geloofde” (Joh. 20,8) ook ons helpen tegen Jezus’ borst te leunen (vgl. Joh. 13,25), waaruit water en bloed zijn gekomen (vgl. Joh. 19,34), symbolen van de sacramenten van de Kerk. Laten wij ons naar het voorbeeld van de apostel Johannes en de andere geïnspireerde schrij- vers leiden door de Heilige Geest om het Woord van God steeds meer te kunnen lief- hebben.13. Vgl. BenedictusXVI, Angelus (4januari 2009):Insegnamenti V, 1(2009), 13.10 2011 • 10
  • 11. DEEL 1 liefde” (1 Joh. 1,16), zal dezelfde apostel elders zeggen, en hiermee wijst hij op “hetVERBUM DEI christelijk Godsbeeld en het daaruit voort- vloeiende beeld van de mens en de weg die“In het begin was het Woord deze moet gaan.”16 God maakt zich aan onsen het Woord was bij God bekend als mysterie van oneindige liefde,en het Woord was God [...] waarin de Vader vanaf eeuwigheid zijnen het Woord is vlees geworden” (Joh. 1, Woord tot uitdrukking brengt in de Heilige1.14) Geest. Daarom openbaart het Woord, dat vanaf het begin bij God is en God is, God zelf in de dialoog van liefde tussen de god-DE GOD DIE SPREEKT delijke Personen en nodigt het ons uit daar- aan deel te nemen. Daarom kunnen wij,God in dialoog gemaakt naar het beeld en de gelijkenis van God, die liefde is, onszelf alleen maar6. Het nieuwe van de bijbelse openbaring begrijpen in het opnemen van het Woord enbestaat in het feit dat God zich laat kennen in het zich laten leiden door de werkzaam-in de dialoog die Hij met ons wenst te heb- heid van de Heilige Geest. In het licht vanben.14 De dogmatische constitutie Dei Ver- de openbaring, die door het goddelijkbum had deze werkelijkheid uiteengezet, Woord is bewerkstelligd, wordt het raadselwaarbij zij erkende dat “de onzichtbare God van het mens-zijn duidelijk.uit de overvloed van zijn liefde de mensenaanspreekt als zijn vrienden en met hen Analogie van het Woord van Godomgaat, om hen uit te nodigen tot degemeenschap met Hem en hen daarin op te 7. Uitgaande van deze beschouwingen, dienemen”.15 Wij zouden echter de boodschap voortkomen uit het mediteren over hetvan de Proloog van de heilige Johannes niet christelijk mysterie, zoals dat tot uitdruk-voldoende hebben begrepen als wij niet ver- king komt in de Proloog van Johannes, isder zouden komen dan de constatering dat het nu noodzakelijk datgene naar voren teGod zich liefdevol aan ons meedeelt. In halen wat door de synodevaders is gesteldwerkelijkheid is het Woord van God, waar- met betrekking tot de verschillende wijzendoor “alles is geworden” (Joh. 1,3) en dat waarop wij de uitdrukking “Woord van“vlees is geworden” (Joh. 1,14), hetzelfde God” gebruiken. Men heeft terecht gespro-woord dat “in het begin” (Joh. 1,1) is. Ook al ken van een symfonie van het Woord, vanzien wij hier een toespeling op het begin één enig Woord dat zich op verschillendevan het boek Genesis (vgl. Gen. 1,1), in wer- manieren uit: “één meerstemmig gezang.”17 14. Vgl. Relatio ante disceptationem, I.kelijkheid staan wij hier voor een begin met De synodevaders hebben, wat dit betreft, 15. Tweedeeen absoluut karakter, dat ons het innerlijk gesproken van een analoog gebruik in de Oecumenischleven van God vertelt. De Proloog van menselijke taal met betrekking tot het Vaticaans Concilie, Dogm. const. over deJohannes stelt ons voor het feit dat de Logos Woord van God. Deze uitdrukking heeft goddelijke openba- ring Dei Verbum, 2.werkelijk is sinds altijd en dat het God zelf immers enerzijds betrekking op het meede-is sinds altijd. Er is dus in God nooit een tijd len dat God van zichzelf doet, en anderzijds 16. Benedictus XVI, Encycl. Deus caritasgeweest dat de Logos er niet was. Het Woord krijgt zij verschillende betekenissen die est (25 december 2005), 1: AAS 98bestaat vóór de schepping. Daarom is er in nauwkeurig dienen te worden overwogen (2006), 217-218.het middelpunt van het goddelijk leven de en met elkaar in verband te worden 17. Instrumentumgemeenschap, de absolute gave. “God is gebracht, zowel vanuit theologisch stand- laboris, 9.11 • 2011 11
  • 12. punt als vanuit pastoraal gebruik gezien. het christendom is de “godsdienst van het Zoals ons de Proloog van Johannes duide- Woord van God”, niet van “een geschreven lijk laat zien, duidt de Logos oorspronkelijk en stom woord, maar van het mensgewor- het eeuwige Woord aan, ofwel de eniggebo- den en levende Woord”.19 Daarom dient de ren Zoon, vóór alle eeuwen geboren uit de Schrift te worden verkondigd, aanhoord, Vader en één in wezen met Hem: het Woord gelezen, ontvangen en beleefd als het was bij God en het Woord was God. Woord van God, in het spoor van de aposto- Ditzelfde Woord echter, zegt de heilige lische overlevering waarmee het onlosma- Johannes, is “vlees geworden” (Joh. 1,14); kelijk is verbonden.20 daarom is Jezus Christus, geboren uit de Maagd Maria, werkelijk het Woord van God, Zoals de synodevaders hebben gezegd, heb- dat één in wezen met ons is geworden. Dus ben wij hier werkelijk te maken met een duidt de uitdrukking “Woord van God” hier analoog taalgebruik van de uitdrukking de persoon van Jezus Christus aan, eeuwige “Woord van God”, waarvan wij ons bewust Zoon van de Vader, mens geworden. moeten zijn. Daarom is het noodzakelijk dat het de gelovigen meer moet worden geleerd Bovendien, als het Christusgebeuren het om de verschillende betekenissen van deze middelpunt vormt van de goddelijke open- uitdrukking te beseffen en de onderling baring, dan is het noodzakelijk tevens te samenhangende zin ervan te begrijpen. Ook erkennen dat de schepping zelf, het liber van theologisch standpunt uit gezien is het naturae, ook in wezen deel uitmaakt van noodzakelijk dat de onderverdeling in ver- deze meerstemmige symfonie, waarin het schillende betekenissen wordt verdiept, ene Woord tot uitdrukking komt. Op dezelf- opdat de eenheid van het goddelijk plan en de wijze belijden wij dat God zijn Woord de centrale plaats daarin van de persoon heeft meegedeeld in de heilsgeschiedenis; van Christus met grotere glans stralen.21 met de kracht van zijn Geest “heeft Hij gesproken door middel van de profeten.”18 De kosmische dimensie van het Woord 18. Credo van Het goddelijk Woord komt daarom geduren- Nicea- Constantinopel: DS de de gehele heilsgeschiedenis tot uitdruk- 8. Ons bewust van de grondbetekenis van 150. king en heeft zijn volheid in het mysterie het Woord van God met betrekking tot het 19. Bernardus van van de menswording, dood en verrijzenis eeuwige Woord van God dat mens is gewor- Clairvaux, Homilia super Missus est, IV, van de Zoon van God. En verder is het den, enige heiland en middelaar tussen God 11: PL, 183, 86 B. Woord van God datgene dat door de aposte- en mens,22 en luisterend naar dit Woord, 20. Vgl. Tweede len wordt gepredikt in gehoorzaamheid aan worden wij door de bijbelse openbaring Oecumenisch Vaticaans Concilie. de opdracht van de verrezen Jezus: “Gaat ertoe gebracht om te erkennen dat het het Dogm. const. over uit over de hele wereld en verkondigt het fundament is van heel de werkelijkheid. De de goddelijke open- baring Dei Verbum, evangelie aan heel de schepping” (Marc. Proloog van de heilige Johannes zegt met 10. 16,15). Daarom wordt het Woord van God betrekking tot de goddelijke Logos dat “alles 21. Vgl. Propositio 3. doorgegeven in de levende overlevering van door Hem is geworden en zonder Hem niets 22. Vgl. Congregatie de Kerk. Ten slotte is het gedocumenteerde is geworden van wat geworden is” (Joh. voor de Geloofsleer, Verklaring over de en goddelijk geïnspireerde Woord van God 1,3); ook in de Brief aan de Kolossenzen uniciteit en heil- de Heilige Schrift, het Oude en het Nieuwe wordt met betrekking tot Christus gezegd schenkende univer- saliteit van Jezus Testament. Dit alles laat ons begrijpen “de eerstgeborene van heel de schepping” Christus en de Kerk Dominus Iesus (6 waarom wij in de Kerk de Heilige Schrift (1,15), dat “het heelal is geschapen door augustus 2000), 13- zozeer vereren, ook al is het christelijk Hem en voor Hem” (1,16). En de schrijver 15: AAS 92 (2000), 754-756. geloof niet een “godsdienst van het Boek”: van de Brief aan de Hebreeën herinnert eraan12 2011 • 12
  • 13. dat “geloof ons doet zien dat het heelal tot De schepping van de mensstand is gekomen door Gods woord, zodathet zichtbare ontstaan is uit het onzichtba- 9. De werkelijkheid wordt dus uit hetre” (11,3). Woord geboren als creatura Verbi en alles is 23. Vgl. In geroepen om het Woord te dienen. De Hexaemeron, XX,5:Deze boodschap is voor ons een bevrijdend schepping is de plaats waar heel de Opera Omnia, V, Quaracchi 1891, pp.woord. Immers, de uitspraken in de Schrift geschiedenis van de liefde tussen God en 425-426; Breviloquium, I, 8:geven aan dat al wat bestaat, niet de vrucht zijn schepsel zich afspeelt; daarom is het Opera Omnia, V,is van een irrationeel toeval, maar door God heil van de mens de drijfveer van alles. Quaracchi 1891, pp. 216-217.is gewild, in zijn plan besloten ligt, en dat Wanneer wij kijken naar de kosmos vanuit 24. Itinerariumhet middelpunt daarvan het aanbod is om het perspectief van de heilsgeschiedenis, mentis in Deum,deel te nemen aan het goddelijk leven in dan worden wij ertoe gebracht om de unie- II,12: Opera Omnia, V, Quaracchi 1891,Christus. De schepping wordt uit de Logos ke en bijzondere plaats te ontdekken die de pp. 302-303; vgl. Commentarius ingeboren en draagt onverwoestbaar het mens in de schepping inneemt: “En God librum Ecclesiastes,spoor van de scheppende Rede die ordent en schiep de mens als zijn beeld; als het beeld Cap. 1, vers. 11, Quaestiones II, 3:leidt. Van deze vreugdevolle zekerheid zin- van God schiep Hij hem; als man en vrouw Opera Omnia, VI, Quaracchi 1891, p.gen de psalmen: “Hij heeft de hemel schiep Hij hen” (Gen. 1,27). Dit staat het 16.gemaakt door zijn woord, zijn stem schiep ons toe om de kostbare gaven die we van 25. Tweede Vat.de hemelse machten” (Ps. 33,6); en ook: “Hij de Schepper hebben ontvangen ten volle te Oecum. Conc., Dogm. const. oversprak slechts een woord en alles ontstond, erkennen: de waarde van het eigen de de goddelijkeHij gaf zijn bevel en het kwam te voor- lichaam, de gave van de rede, de vrijheid en openbaring Dei Verbum, 3; vgl.schijn” (Ps. 33,9). De gehele werkelijkheid het bewustzijn. Hierin vinden wij ook wat Eerste Vat. Oecum. Conc., Dogm. const.brengt dit mysterie tot uitdrukking: “De de filosofische traditie “natuurwet” noemt.26 over het katholiekehemel verkondigt Gods heerlijkheid, het uit- Immers, “ieder menselijk wezen dat tot geloof Dei Filius, cap. 2, De revelatio-spansel toont ons het werk van zijn han- bewustzijn en verantwoordelijkheidsgevoel ne: DS 3004.den” (Ps. 19,2). Daarom is het de Heilige komt, ervaart een innerlijke oproep om het 26. Vgl. PropositioSchrift zelf die ons uitnodigt om de goede te doen”27 en derhalve om het kwade 13.Schepper te leren kennen door naar de te vermijden. Zoals de heilige Thomas van 27. Internationale Theologencommissie,schepping te kijken (vgl. Wijsh. 13,5; Rom. Aquino zegt, zijn op dit principe ook alle Op zoek naar een1, 19-20). De traditie van het christelijke andere voorschriften van de natuurwet universele ethica: een nieuwe visie opdenken heeft dit essentiële element van de gebaseerd.28 Het luisteren naar het Woord de natuurwet, Vaticaanstad 2009,symfonie van het Woord weten te verdie- van God brengt ons op de eerste plaats nr. 39.pen, wanneer bijvoorbeeld de heilige ertoe te waarderen dat we het nodig hebben 28. Vgl. SummaBonaventura, die samen met de grote tradi- om volgens deze wet “die in het hart Theologiae, Ia-IIae, q. 94, a. 2.tie van de Griekse vaders alle mogelijkhe- geschreven staat” (vgl. Rom. 2,15; 7,23) teden van de schepping in de Logos ziet,23 zegt leven.29 Jezus Christus geeft vervolgens aan 29. Vgl. Pauselijke Bijbelcommissie,dat “ieder schepsel het woord van God is, de mensen de nieuwe Wet, de Wet van het Bijbel en moraal. Bijbelse wortels vanomdat het God verkondigt”.24 De dogmati- evangelie, die de natuurwet in zich het christelijk han-sche constitutie Dei Verbum had dit gegeven opneemt en op sublieme wijze verwezen- delen (11 mei 2008), Vaticaanstad 2008,samengevat door te verklaren dat “God, die lijkt door ons te bevrijden van de zonde, nr. 13, 32, 109.door zijn Woord dat alles schept (vgl. Joh. waardoor, zoals de heilige Paulus zegt, “de 30. Vgl.1,3) en in stand houdt, in zijn schepselen goede wil binnen mijn bereik ligt, maar niet Internationale Theologischeaan de mensen een bestendig getuigenis de goede zaak” (Rom. 7,18) en die aan de Commissie, Op zoek naar een universelevan zichzelf geeft”.25 mensen door middel van de genade de ethica: een nieuwe deelname geeft aan het goddelijk leven en visie op de natuur- wet, Vaticaanstad het vermogen om egoïsme te overwinnen.30 2009, nr. 102.13 • 2011 13
  • 14. Het realisme van het Woord heeft Hij nu, op het einde der tijden, tot ons gesproken door de Zoon die Hij erfgenaam 10. Wie het goddelijk Woord kent, kent ook gemaakt heeft van al wat bestaat en door ten volle de betekenis van ieder schepsel. wie Hij het heelal heeft geschapen” (1,1-2). Als immers alle dingen “bestaan” in Hem Het is heel mooi om te zien hoe reeds heel die vóór alles bestaat” (Kol. 1,17), dan het Oude Testament zich aan ons vertoont bouwt wie zijn eigen leven op het Woord als een geschiedenis waarin God zijn Woord bouwt, waarlijk op een solide en duurzame meedeelt: immers, “na met Abraham (vgl. wijze. Het Woord van God drijft ons ertoe Gen. 15,18) en met het volk Israël door om ons begrip van realisme te veranderen: Mozes een verbond te zijn aangegaan (vgl. realist is hij die in het Woord van God het Ex. 24,8), heeft Hij zich aan dat volk dat Hij fundament van alles herkent.31 Hieraan heb- voor zich had verworven zo door woorden ben wij vooral behoefte in onze tijd, waarin en daden geopenbaard als de enige ware en veel dingen waarop men zijn vertrouwen levende God, dat Israël de wegen van God stelt om het leven op te bouwen, waarop met de mensen ervoer en deze, door het men geneigd is zijn hoop te vestigen, hun woord van God in de mond van de profeten, vergankelijkheid laten zien. Bezit, genot en allengs dieper en duidelijker in staat was te macht blijken vervolgens vroeg of laat niet begrijpen en in breder kring onder de volke- in staat om de diepste verlangens van het ren gestalte kon geven (vgl. Ps. 21,28-29; hart van de mens te vervullen. Om een 95, 1-3; Jes. 2,1-4; Jer. 3,17)”.32 eigen leven op te bouwen heeft hij immers solide fundamenten nodig, die ook blijven Deze welwillendheid van God gaat op wanneer de menselijke zekerheden minder onovertrefbare wijze in vervulling in de worden. In werkelijkheid bouwt hij die op menswording van het Woord. Het eeuwige dit Woord het huis van zijn eigen leven Woord dat tot uitdrukking komt in de bouwt, op de rots (vgl. Mat. 7,24), aange- schepping is in Christus een mens gewor- zien “uw woord, Heer, blijft gelden voor den, “geboren uit een vrouw” (Gal. 4,4). Het eeuwig, het in de hemel vaststaat” en de Woord komt hier vóór alles niet tot uitdruk- trouw van de Heer bestendig is “voor alle king in een toespraak, in begrippen of geslachten” (Ps. 119, 89-90). Moge ons hart regels. Hier staan wij tegenover de persoon iedere dag tot God kunnen zeggen “Gij zijt zelf van Jezus. Zijn unieke en bijzondere mijn schild en beschermer, ik stel mijn hoop geschiedenis is het definitieve Woord dat op uw woord” (Ps. 119,114) en mogen wij, God tot de mensheid spreekt. Van hieruit 31. Vgl. Benedictus XVI, Homilie bij de zoals de heilige Petrus, iedere dag handelen begrijpt men waarom “christen zijn niet in terts aan het begin van het eerste alge- in vertrouwen op de Heer Jezus: “op uw eerste instantie wordt bepaald door een mene bijeenkomst woord zal ik de netten uitgooien” (Luc. 5,5). ethische beslissing of hoogstaand idee, maar van de Bisschop- pensynode (6 okto- door een ontmoeting met een gebeurtenis, ber 2008): AAS 100 (2008), 758-761. Christologie van het Woord met een Persoon die ons leven een nieuwe horizon en daarmee de beslissende richting 32. Tweede Oecumenisch 11. Vanuit deze kijk op de werkelijkheid als geeft”.33 Het hernieuwen van deze ontmoe- Vaticaans Concilie, Dogm. const. over de werk van de heilige Drie-eenheid door mid- ting en dit bewustzijn doet in het hart van goddelijke openba- del van het goddelijk Woord kunnen wij de de gelovigen de verbazing ontstaan over het ring Dei Verbum, 14. woorden van de schrijver van de Brief aan goddelijk initiatief dat de mens met zijn 33. Benedictus XVI, Encycl. Deus caritas de Hebreeën begrijpen: “Nadat God eertijds eigen verstandelijke vermogens en eigen est (25 december vele malen en op velerlei wijzen tot onze verbeeldingskracht nooit had kunnen 2005), 1: AAS (2006) 98, 217-218. vaderen gesproken had door de profeten, bedenken. Het betreft iets nieuws, nog nooit14 2011 • 14
  • 15. gehoord en menselijk onvoorstelbaar: “het Vader Hem heeft gezegd (vgl. Joh. 12,50);Woord is vlees geworden en het heeft onder “de boodschap die Gij Mij hebt meegege-ons gewoond” (Joh. 1,14a). Deze woorden ven, heb Ik hun meegedeeld” (Joh. 17,8).zijn geen retorische figuur, maar een beleef- Daarom laat Jezus zien dat Hij de goddelij-de ervaring! Het is de heilige Johannes, als ke Logos is die zich aan ons geeft, maar ookooggetuige, die deze vertelt: “Wij hebben de nieuwe Adam, de ware mens: Hij diezijn heerlijkheid aanschouwd, zulk een ieder ogenblik niet zijn eigen wil doet,heerlijkheid als de Eniggeborene van de maar die van de Vader. Hij “nam toe inVader ontvangt, vol genade en waarheid” wijsheid en welgevalligheid bij God en de(Joh. 1,14b). Het apostolisch geloof getuigt mensen” (Luc. 2,52). Op volmaakte wijzedat het eeuwig Woord een van ons is luistert Hij naar het goddelijk Woord, ver-geworden. Het goddelijk Woord drukt zich wezenlijkt het in zich en deelt het aan onswerkelijk uit in menselijke woorden. mee (vgl. Luc. 5,1).12. De overlevering van de Vaders en de De zending van Jezus vindt ten slotte haarMiddeleeuwen heeft bij het overwegen van vervulling in het paasmysterie: hier staandeze “christologie van het Woord” een sug- wij voor de “prediking van het kruis” (1 Kor.gestieve uitdrukking gebruikt: “het Woord 1,18). Het Woord verstomt, het wordt dood-heeft zich verkort”.34 “De kerkvaders vonden se stilte, daar het heeft “gesproken” tot zwij-in de Griekse vertaling van het Oude gens toe, zonder iets achter te houden vanTestament een woord van de profeet Jesaja wat het ons moest mededelen. Wanneer dedat ook de heilige Paulus aanhaalt om te kerkvaders dit mysterie overwegen, leggenlaten zien hoe de nieuwe wegen van God zij op suggestieve wijze de Moeder Godsreeds tevoren werden aangekondigd in het deze uitdrukking in de mond: “Het WoordOude Testament. Daar las men: ‘God heeft van de Vader, dat ieder schepsel dat spreektzijn woord kort gemaakt, Hij heeft het ver- heeft gemaakt, is sprakeloos; levenloos zijnkort’ (Jes. 10,23; Rom. 9,28) [...] De Zoon de uitgebluste ogen van Hem op wienszelf is het Woord, Hij is de Logos: het eeu- woord en wenk zich alles beweegt wat levenwig Woord heeft zich klein gemaakt – zo heeft”.37 Hier wordt ons werkelijk de “groot-klein dat het in een kribbe paste. Het is kind ste” liefde meegedeeld, namelijk dat iemandgeworden, opdat het Woord voor ons grijp- zijn leven geeft voor zijn vrienden (vgl. Joh. 34. “Ho Logosbaar wordt”.35 Nu is het Woord niet alleen 15,13). pachynetai (ofhoorbaar, het heeft niet alleen een stem, nu brachynetai)”. Vgl. Origenes, Periheeft het Woord een gezicht dat wij dus In dit grote mysterie openbaart Jezus Archon, I, 2, 8: SC 252, pp. 127-129.kunnen zien: Jezus van Nazaret.36 zich als het Woord van het Nieuwe en Eeuwigdurende Verbond: de vrijheid van 35. Benedictus XVI, Homilie op hetWanneer wij het verhaal van de evangelies God en de vrijheid van de mens hebben Hoogfeest van de Geboorte van devolgen, merken wij op hoe de mensheid zelf elkaar definitief ontmoet in het gekruisigde Heer (24 decembervan Jezus in al haar bijzonderheid juist met vlees, in een onlosmakelijk verbond dat 2006): AAS 99 (2007), 12.betrekking tot het Woord van God naar voor altijd geldig is. Jezus zelf had bij het 36. Vgl.voren komt. Hij verwezenlijkt immers in Laatste Avondmaal, bij de instelling van de Slotboodschap, II,zijn volmaakte mensheid ieder ogenblik de eucharistie, gesproken over het “Nieuwe en 4-6.wil van de Vader; Jezus hoort zijn stem en Eeuwigdurende Verbond”, gesloten in zijn 37. Maximus Confessor, La vita digehoorzaamt daaraan met heel zijn wezen; vergoten bloed (vgl. Mat. 26,28; Marc. Maria, nr. 89: TestiHij kent de Vader en onderhoudt zijn woord 14,24; Luc. 22,20) en zo laten zien dat Hij mariani del primo millennio, 2, Rome(vgl. Joh. 8,55); Hij vertelt aan ons wat de het ware geofferde Lam was, waarin de 1989, p. 253.15 • 2011 15
  • 16. definitieve bevrijding uit de slavernij tot ons begrijpen dat die geschiedenis daardoor stand komt.38 haar logica en ware betekenis krijgt. In het paasmysterie gaan “de woorden van de In het zeer lichtende mysterie van de verrij- Schrift in vervulling, dat wil zeggen, deze zenis openbaart zich dit zwijgen van het dood, verwezenlijkt ‘volgens de Schriften’, Woord in zijn meest authentieke en defini- is een gebeurtenis die in zich een logos, een tieve betekenis. Christus, mensgeworden logica bevat: de dood van Christus bewijst Woord van God, gekruisigd en verrezen, is dat het Woord van God ten diepste ‘vlees’ is de Heer van alle dingen; Hij is de geworden, menselijke ‘geschiedenis’.”39 Ook Overwinnaar, de Pancrator, en alle dingen de verrijzenis van Christus gebeurt “op de zijn zo in Hem onder één hoofd gebracht derde dag volgens de Schriften”: daar vol- (vgl. Ef. 1,10). Christus is dus “het licht van gens de joodse interpretatie het bederf na de de wereld” (Joh. 8,12), dat licht dat “schijnt derde dag begon, wordt het woord van de in de duisternis” (Joh. 1,5), en dat de duis- Schrift vervuld in Jezus, die verrijst, voor- ternis niet heeft overwonnen (vgl. Joh. 1,5). dat het bederf begint. Zo onderstreept de Hier begrijpen wij ten volle de betekenis heilige Paulus, daarbij trouw de leer van de van psalm 119: “Uw woord is een lamp voor apostelen doorgevend (vgl. 1 Kor. 15,3), dat mijn voeten, het is een licht op mijn pad” de overwinning van Christus op de dood (v.105); het Woord dat verrijst, is dit defini- geschiedt door de scheppende macht van tieve licht op onze weg. De christenen zijn het Woord van God. Deze goddelijke macht zich vanaf het begin ervan bewust geweest brengt hoop en vreugde: dit is definitief de dat in Christus het Woord van God aanwe- bevrijdende inhoud van de openbaring van zig is als Persoon. Het Woord van God is het Pasen. In Pasen openbaart God zichzelf en ware licht waaraan de mens behoefte heeft. de macht van de trinitaire liefde, die de ver- Ja, in de verrijzenis is de Zoon van God woestende krachten van het kwaad en de opgegaan als het Licht van de wereld. Nu dood vernietigt. kunnen wij, in Hem en door Hem levend, leven in het licht. Wanneer wij deze wezenlijke elementen van ons geloof in herinnering brengen, kunnen 13. Nu wij gekomen zijn, om zo te zeggen, wij zo de diepe eenheid tussen schepping en bij de kern van de “christologie van het nieuwe schepping en heel de heilsgeschie- Woord”, is het noodzakelijk de eenheid van denis in Christus aanschouwen. Om het met het goddelijk plan in het mensgeworden een beeld uit te drukken: wij kunnen de Woord te onderstrepen: hierdoor houdt het kosmos vergelijken met een “boek” – zo zei Nieuwe Testament ons het paasmysterie in ook Galileo Galilei het – en deze zien als overeenstemming met de Heilige Schrift als “het werk van een schrijver die zich door een diepste vervulling voor. De heilige middel van de ‘symfonie’ van de schepping 38. Vgl. Benedictus Paulus zegt in de Eerste brief aan de uitdrukt. Binnen deze symfonie bevindt zich XVI, Postsynodale Korintiërs dat Jezus Christus is gestorven op een gegeven punt wat men in de taal van apost. exhort. Sacramentum cari- voor onze zonden “volgens de Schriften” de muziek een ‘solo’ zou noemen, een tatis (22 februari 2007), 9-10: AAS 99 (15,3) en dat Hij is verrezen op de derde dag thema dat is toevertrouwd aan één instru- (2007), 111-112. “volgens de Schriften” (15,4). Hiermee ment of één stem; en dit thema is zo 39. Benedictus XVI, brengt de Apostel de gebeurtenis van de belangrijk dat hiervan de betekenis van heel Algemene audiëntie (15 april 2009), dood en verrijzenis van de Heer in verband het werk afhangt. Deze ‘solo’ is Jezus [...] De L’Osservatore met de geschiedenis van het Oude Verbond Mensenzoon vat in zich hemel en aarde Romano, 16 april 2009, p. 1. van God met zijn volk. Wat meer is, hij doet samen, schepping en Schepper, vlees en16 2011 • 16
  • 17. Geest. Hij is het middelpunt van de kosmos gen zou willen vragen, die zou niet alleenen de geschiedenis, omdat de Schepper en een domheid begaan, maar God ook beledi-zijn werk zich in Hem verenigen zonder gen, omdat hij zijn blik niet enkel opzich te vermengen”.40 Christus richt en op zoek is naar andere din- gen en nieuwigheden”.43De eschatologische dimensie van het Woordvan God Dientengevolge heeft de synode aanbevolen “de gelovigen te helpen om het Woord van14. Met dit alles brengt de Kerk het bewust- God goed te onderscheiden van privé-open-zijn tot uitdrukking dat zij met Jezus staat baringen”44, waarvan de rol “niet is [...] devoor het definitieve Woord van God. Hij is definitieve openbaring van Christus “aan te“de eerste en de laatste” (Apok. 1,17). Hij vullen”, maar te helpen om deze voller teheeft de schepping en de geschiedenis haar beleven in een bepaald tijdperk van dedefinitieve zin gegeven; daardoor zijn wij geschiedenis”.45 De waarde van privé-open-geroepen om in de tijd te leven, de schep- baringen verschilt wezenlijk van de eneping van God te bewonen, binnen dit escha- publieke openbaring: deze vraagt om onstologische ritme van het Woord; “de christe- geloof; daarin spreekt immers God zelf totlijke heilsbedeling, die immers het nieuwe ons door middel van menselijke woorden enen het definitieve verbond is, zal nooit door bemiddeling van de levende gemeen-voorbijgaan en er is geen nieuwe publieke schap van de Kerk. Het criterium voor deopenbaring te verwachten vóór de glorie- waarheid van een privé-openbaring is datvolle verschijning van onze Heer Jezus het georiënteerd moet zijn op Christus zelf.Christus (vgl. 1 Tim. 6,14; Tit. 2,13)”.41 Wanneer deze van Hem verwijdert, dan komt zij vrij zeker niet van de Heilige Geest,Zoals immers de synodevaders gedurende die ons naar het binnenste van het evange-de vergadering in herinnering hebben lie brengt en niet daarbuiten. De privé-gebracht, “openbaart zich de specificiteit openbaring is een hulp voor het geloof envan het christendom in het gebeuren Jezus blijkt daarom juist geloofwaardig te zijn,Christus, hoogtepunt van de openbaring, omdat zij verwijst naar de ene publiekevervulling van de beloften van God en mid- openbaring. Daarom geeft de kerkelijke 40. Id., Homilie bij het Hoogfeest vandelaar van de ontmoeting tussen de mens goedkeuring van een privé-openbaring in de Openbaring van de Heer (6 januarien God. Hij “die ons God heeft doen ken- wezen aan dat de betreffende boodschap 2009): L’Osservatorenen” (Joh. 1,18) is het enige en definitieve niets bevat wat met het geloof en de goede Romano, 7-8 januari 2009, p. 8.Woord dat aan de mensheid is gegeven”.42 zeden in strijd is; het is geoorloofd dit open- 41. TweedeDe heilige Johannes van het Kruis heeft baar te maken en de gelovigen mogen op Oecumenischdeze waarheid op bewonderenswaardige prudente wijze hun instemming hiermee Vaticaans Concilie, Dogm. const. over dewijze verwoord: “Vanaf het ogenblik dat Hij betuigen. Een privé-openbaring kan nieuwe goddelijke openba- ring Dei Verbum, 4.ons zijn Zoon heeft gegeven, die zijn enige, accenten leggen, nieuwe vormen vandefinitieve Woord is, heeft Hij ons alles in vroomheid doen ontstaan en oude verdie- 42. Propositio 4.een keer in dit ene Woord gezegd en heeft pen. Zij kan een bepaald profetisch karakter 43. De heilige Johannes van hetHij niets meer te zeggen. […] Immers, wat hebben (vgl. 1 Tess. 5,19-21) en een waarde- Kruis, De bestijgingHij eens in gedeelten tot de profeten zei, dat volle hulp zijn om in deze tijd het evangelie van de berg Karmel, II, 22.heeft Hij in zijn geheel in zijn Zoon gezegd beter te begrijpen en te beleven; daarom 44. Propositio 47.door ons alles te geven wat zijn Zoon is. mag men dit niet veronachtzamen. Het isWie daarom de Heer nog vragen zou willen een hulp die wordt geboden; maar het is 45. Catechismus van de Katholiekestellen en van Hem visioenen of openbarin- niet verplicht er gebruik van te maken. In Kerk, 67.17 • 2011 17
  • 18. elk geval moet het een voeding zijn van van de apostelen leest, neer op de twaalf, die geloof, hoop en liefde, die voor allen de per- met Maria in gebed bijeen zijn op de dag manente weg van het heil zijn.46 van Pinksteren (vgl. 2,1-4) en Hij geeft hun de moed voor de zending om aan alle vol- Het Woord van God en de Heilige Geest ken de Blijde Boodschap te verkondigen.48 15. Nadat wij zijn blijven stilstaan bij het laatste en definitieve Woord van God tot de Het Woord van God drukt zich uit in mense- wereld, is het noodzakelijk de zending van lijke woorden dankzij de werking van de de Geest in verband met het goddelijk Heilige Geest. De zending van de Zoon en Woord in herinnering te brengen. Er is die van de Heilige Geest zijn onafscheidelijk immers geen enkel authentiek begrip van de en vormen één heilseconomie. Dezelfde christelijke openbaring buiten de werking Geest die werkzaam is bij de menswording van de Helper. Dat komt omdat de medede- van het Woord van God in de schoot van de ling die God over zichzelf doet altijd de Maagd Maria, is dezelfde die Jezus leidt relatie impliceert tussen Zoon en Heilige gedurende zijn hele zending en die aan de Geest. In feite noemt de heilige Ireneüs van leerlingen wordt beloofd. Dezelfde Geest die Lyon ze “de twee handen van de Vader”47. gesproken heeft door de profeten, onder- Overigens is het de Heilige Schrift die ons steunt en inspireert de Kerk bij de taak om wijst op de aanwezigheid van de Heilige het Woord van God te verkondigen en bij de Geest in de heilsgeschiedenis en in het bij- prediking van de apostelen; het is ten slotte zonder in het leven van Jezus, die door de deze Geest die de schrijvers van de Heilige werking van de Heilige Geest wordt ontvan- Schrift inspireert. gen door de Maagd Maria (vgl. Mat. 1,18; Luc. 1,35); aan het begin van zijn openbare 16. Zich bewust van deze pneumatologische zending ziet Hij Hem aan de oevers van de horizon hebben de synodevaders het belang Jordaan op zich neerdalen in de vorm van in herinnering willen brengen van het wer- een duif (vgl. Mat. 3,16); in deze zelfde ken van de Heilige Geest in het leven van de Heilige Geest handelt, spreekt en jubelt Kerk en in het hart van de gelovigen met Jezus het uit (vgl. Luc. 10, 21); en in dezelf- betrekking tot de Heilige Schrift49: zonder de de Geest offert Hij zichzelf (vgl. Heb. 9,14). doeltreffende werkzaamheid van de “Geest 46. Vgl. Congregatie voor de Geloofsleer, Tegen het einde van zijn zending brengt, der waarheid” (Joh. 14,16) kan men de De boodschap van Fatima (26 juni volgens het verhaal van de evangelist woorden van de Heer niet begrijpen. Zoals 2000): Ench. Vat. Johannes, Jezus zelf de gave van zijn leven de heilige Ireneüs ook nog zegt: “Zij die 19, nr. 974-1021. duidelijk in verband met het zenden van de geen deel hebben aan de Geest putten uit de 47. Adversus haere- ses, IV, 7, 4: PG 7, Geest aan de zijnen (vgl. Joh. 16,7). De ver- borst van hun moeder (de Kerk) niet het 992-993; V, 1, 3: PG rezen Jezus stort vervolgens, terwijl Hij in voedsel van het leven, zij ontvangen niets 7, 1123; V, 6, 1: PG 7, 1137; V, 28, 4: PG zijn vlees de tekenen van het lijden draagt, uit de bron van het zuiverste water dat 7,1200. de Geest uit (vgl. Joh. 20,22) en maakt de opborrelt uit het lichaam van Christus”.50 48. Vgl. Benedictus zijnen deelgenoot van zijn zending zelf (vgl. Zoals het Woord van God tot ons komt in XVI, Postsynodale apost. exhort. Joh. 20,21). De Heilige Geest zal de leerlin- het lichaam van Christus, in het eucharis- Sacramentum cari- tatis (22 februari gen alles leren en hun alles in herinnering tisch lichaam en in het lichaam van de 2007), 12: AAS 99 brengen wat Christus heeft gezegd (vgl. Joh. Schrift door middel van de werking van de (2007), 113-114. 14,26), daar Hij, de Geest der waarheid (vgl. Heilige Geest, zo kan het alleen maar wer- 49. Vgl. Propositio 5. Joh. 15,26), de leerlingen tot de volle waar- kelijk worden opgenomen en begrepen 50. Adversus haere- heid zal brengen (vgl. Joh. 16,13). Ten slotte dankzij dezelfde Geest. ses, III, 24, 1: PG 7, 966. daalt de Geest, zoals men in de Handelingen18 2011 • 18
  • 19. De grote schrijvers uit de christelijke traditie naar U onze geest leiden, God van barmhar-zien unaniem de rol van de Heilige Geest in tigheid”.55 Uit dit alles kunnen wij goedde relatie die de gelovigen moeten hebben begrijpen waarom men de zin van hetmet de Schrift. De heilige Johannes Chry- Woord niet kan begrijpen als men de wer-sostomus zegt dat de Schrift “de openbaring king van Geest in de Kerk en in de hartenvan de Geest nodig heeft, willen wij door van de gelovigen niet aanneemt.het ontdekken van de ware betekenis van dedingen die daarin besloten liggen, daarvan Overlevering en Schriftvolledig profijt hebben”.51 Ook de heiligeHiëronymus is er stellig van overtuigd dat 17. Door de diepe band tussen de Heiligewij niet kunnen komen tot een begrip van Geest en het Woord van God opnieuw tede Schrift zonder de hulp van de Heilige bevestigen hebben wij ook de grondslagenGeest die haar heeft geïnspireerd”.52 De heili- gelegd om de zin en de doorslaggevendege Gregorius de Grote onderstreept vervol- waarde te begrijpen van de levende overle-gens op suggestieve wijze het werken van vering en de Schrift in de Kerk. Immers,dezelfde Geest bij het tot stand komen en de aangezien God “de wereld zo heeft liefge-interpretatie van de bijbel: “Hijzelf heeft de had dat Hij zijn eniggeboren Zoon heeftwoorden van de heilige testamenten gegeven” (Joh. 3,16), heeft het goddelijkgeschapen, Hijzelf heeft ze ontsloten”.53 Woord, uitgesproken in de tijd, zich defini-Richard van Sint Victor zegt dat er “de ogen tief gegeven en “overgeleverd” aan de Kerk, 51. Homiliae invan een duif”, verlicht en onderwezen door opdat de verkondiging van het heil doel- Genesim, XXII ,1: PG 53, 175.de Geest, nodig zijn om de heilige tekst te treffend in alle tijden en op alle plaatsen 52. Epistula 120,10:begrijpen.54 kan worden meegedeeld. Zoals ons de dog- CSEL, 55, pp. 500- matische constitutie Dei Verbum in herinne- 506.Ik zou nog willen onderstrepen hoe veelbe- ring brengt, heeft Jezus Christus zelf “aan 53. Homiliae in Ezechielem, I, VII,tekenend het getuigenis is dat wij vinden de apostelen de opdracht gegeven om het 17: CC 142, p. 94.met betrekking tot de relatie tussen de evangelie, tevoren beloofd door de profeten 54. “Oculi ergoHeilige Geest en de Schrift in de liturgische en door Hemzelf vervuld en met eigen devotae animae sunt columbarumteksten, waar het Woord van God wordt mond afgekondigd, als de bron van alle quia sensus eius perverkondigd, aanhoord en uitgelegd aan de heilswaarheid en ordening van zeden aan Spiritum sanctum sunt illuminati etgelovigen. Dit is het geval met de oude allen te prediken en hen daardoor te doen edocti, spiritualia sapientes... Nuncgebeden die in de vorm van een epiclese de delen in de goddelijke gaven. Dit is trouw quidem aperiturGeest aanroepen voor de verkondiging van gedaan door de apostelen die door hun animae talis sensus, ut intellegatde lezingen: “Zend uw Heilige Geest, de mondelinge prediking, hun voorbeeld en Scripturas”. Richard van Sint Victor,Helper, in onze geest en doe ons de door hetgeen zij instelden, hebben overgeleverd, Explicatio in CanticaHem geïnspireerde Schrift begrijpen; en wat zij ofwel hadden ontvangen uit de canticorum, 15: PL 196, 450 B. D.vergun het mij deze op een waardige wijze mond van Christus, uit zijn omgang met 55. Sacramentariumte interpreteren, opdat de hier verzamelde hen en zijn daden, ofwel geleerd door de Serapionis II (XX):gelovigen profijt ervan hebben”. Op dezelfde inspraak van de Heilige Geest. Het is even- Didascalia et Constitutioneswijze vinden wij gebeden die aan het einde eens gedaan door die apostelen en apostoli- apostolorum, ed. F.X. Funk, II,van de homilie opnieuw God aanroepen sche mannen die, onder ingeving van Paderborn 1906, p.voor de gave van de Geest over de gelovi- dezelfde Heilige Geest, de boodschap van 161.gen: “God, Heiland, [...] wij smeken U voor het heil op schrift hebben gesteld”.56 56. Tweede Oecumenischdit volk: zend hierover de Heilige Geest; Vaticaans Concilie,moge de Heer Jezus het komen bezoeken, Het Tweede Oecumenisch Vaticaans Conci- Dogm. const. over de goddelijke openba-moge Hij tot de geest van allen spreken en lie herinnert er bovendien aan hoe deze ring Dei Verbum, 7.19 • 2011 19
  • 20. overlevering van apostolische oorsprong volgens welke “het lichaam van de Zoon de een levende en dynamische werkelijkheid is: Schrift is die aan ons is overgeleverd” – “zij gaat in de Kerk verder onder bijstand zoals de heilige Ambrosius zegt61 – en ver- van de Heilige Geest”; niet in de zin dat zij klaart: “De woorden van God, uitgedrukt in verandert in haar waarheid, die eeuwig is. de talen van de mensen, zijn aan menselijk Veeleer “groeit [...] het inzicht zowel in de spreken gelijk geworden, zoals eenmaal het overgeleverde werkelijkheden als in de Woord van de eeuwige Vader, door het overgeleverde woorden”, door de beschou- zwakke vlees van de mensheid aan te wing en door de studie, door begrip dat nemen, aan de mensen gelijk is geworden”62. voortkomt uit een diepere geestelijke erva- Als de Heilige Schrift zo wordt verstaan, dan ring en door middel van de “verkondiging presenteert zij zich aan ons ondanks de veel- van hen die met de opvolging in het bis- heid van haar vormen en inhoud als één schopsambt de betrouwbare geestesgave werkelijkheid. Immers, “God zegt door alle van de waarheid ontvangen hebben”.57 woorden van de Heilige Schrift heen slechts één Woord, zijn enig Woord waarin Hij zich De levende overlevering is essentieel, opdat geheel uitspreekt (vgl. Heb. 1,1-3)”,63 zoals de Kerk in de tijd groeit in het begrip van de reeds de heilige Augustinus duidelijk stelde: waarheid, zoals die wordt geopenbaard in “Denkt eraan dat er maar één verhaal van de Schrift; immers, “door deze overlevering God is dat zich in heel de Heilige Schrift 57. Ibidem, 8. leert de Kerk de volledige canon van de hei- ontwikkelt, en één Woord dat weerklinkt op lige boeken kennen en daarin worden de de lippen van alle heilige schrijvers”.64 58. Ibidem. heilige geschriften ook dieper begrepen en 59. Vgl. Propositio 3. voortdurend werkzaam tegenwoordig ge- Kortom, door het werk van de Heilige Geest 60. Vgl. steld”.58 Tenslotte is het de levende overleve- en onder leiding van het leergezag geeft de Slotboodschap, II,5. ring van de Kerk die ons de Heilige Schrift Kerk aan alle generaties door wat in 61. Expositio Evangelii secundum op passende wijze laat begrijpen. Hoewel Christus is geopenbaard. De Kerk leeft in de Lucam 6, 33: PL 15, het Woord van God aan de Heilige Schrift zekerheid dat haar Heer, die in het verleden 1677. voorafgaat en deze overstijgt, bevat zij het heeft gesproken, niet ophoudt vandaag zijn 62. Tweede Oecumenisch goddelijk Woord (vgl. 2 Tim. 3,16) “op een Woord mee te delen in de levende overleve- Vaticaans Concilie, heel bijzondere wijze”.59 ring van de Kerk en in de Heilige Schrift. Dogm. const. over de goddelijke openba- Het Woord van God wordt ons immers ring Dei Verbum, 13. 18. Hieruit kan men afleiden hoe belangrijk gegeven in de Heilige Schrift als geïnspi- 63. Catechismus het is dat het volk van God duidelijk wordt reerd getuigenis van de openbaring die met van de Katholieke Kerk, 102. Vgl. ook onderricht en gevormd om tot de Heilige de levende overlevering van de Kerk de Rupert van Deutz, De operibus Spiritus Schrift te naderen in verband met de leven- hoogste geloofsregel vormt.65 Sancti, I,6: SC 131, de overlevering van de Kerk en zo daarin het pp. 72-74. Woord van God zelf te herkennen. Het is Heilige Schrift, inspiratie en waarheid 64. Enarrationes in Psalmos, 103, IV, 1: zeer belangrijk deze houding in de gelovigen PL 37,1378. te doen groeien, gezien vanuit het standpunt 19. Een sleutelbegrip om de heilige tekst te Vergelijkbare bewe- ringen in Origenes, van het geestelijk leven. Naar aanleiding verstaan als Woord van God in menselijke In Iohannem V, 5-6: SC 120, pp. 380- hiervan kan het nuttig zijn te herinneren aan woorden is zeker inspiratie. Ook hier is het 384. een analogie die is ontwikkeld door de kerk- mogelijk een analogie voor te stellen: zoals 65. Vgl. Tweede vaders, tussen het Woord van God dat het Woord van Christus vlees is geworden Oecumenische Vaticaans Concilie, “vlees” wordt, en het Woord dat “boek” door het werk van de Heilige Geest in de Dogm. const. over de wordt.60 De dogmatische constitutie Dei schoot van de Maagd Maria, zo wordt de goddelijke openba- ring Dei Verbum, 21. Verbum neemt deze oude overlevering over, Heilige Schrift geboren uit de schoot van de20 2011 • 20
  • 21. Kerk door het werk van dezelfde Geest. De heid, opdat de man Gods volkomen zij, vol-Heilige Schrift is “Woord van God, voor komen toegerust tot elk goed werk’ (2 Tim.zover dit onder aandrift van de Geest schrif- 3,16-17)”.70telijk wordt vastgelegd”.66 Zo herkent menheel de betekenis van de menselijke auteur De theologische reflectie heeft zeker altijddie de geïnspireerde teksten heeft geschre- inspiratie en waarheid als twee sleutelbe-ven, en tegelijkertijd God zelf als de ware grippen beschouwd voor een kerkelijke her-auteur. meneutiek van de Heilige Schrift. Toch moet men de tegenwoordige noodzaak erkennenZoals de synodevaders hebben gezegd, komt van een adequate verdieping van deze wer-in alle duidelijkheid naar voren hoezeer het kelijkheden om beter te kunnen beantwoor-thema van de inspiratie van doorslaggeven- den aan de eisen betreffende de interpretatiede betekenis is voor een adequate benade- van de heilige teksten overeenkomstig hunring van de Schrift en de juiste hermeneu- aard. Vanuit dit perspectief gezien zou ik detiek ervan,67 die op haar beurt in dezelfde dringende wens naar voren willen brengenGeest moet geschieden als waarin zij is dat het onderzoek op dit terrein vorderingengeschreven.68 Wanneer in ons het bewust- mag maken en vrucht mag dragen voor dezijn van de inspiratie afneemt, dan loopt bijbelwetenschap en het geestelijk leven vanmen het risico de Schrift te lezen als een de gelovigen.historisch curiosum en niet als een werkvan de Heilige Geest, waarin wij de stem God de Vader, bron en oorsprong van hetzelf van de Heer kunnen horen en zijn aan- Woordwezigheid in de geschiedenis kunnen lerenkennen. 20. De economie van de openbaring heeft haar begin en oorsprong in God de Vader.Bovendien hebben de synodevaders er de Zijn woord “heeft de hemel gemaakt, deaandacht op gevestigd hoe met het thema geest uit zijn mond schiep de hemelsevan de inspiratie ook het thema van de machten” (Ps. 33,6). Hij is het die “de glans”waarheid van de Schrift is verbonden.69 doet “ontwaren van het evangelie van deDaarom zal een verdieping van de dyna- heerlijkheid van Christus die het beeld ismiek van de inspiratie ongetwijfeld ook lei- van God” (2 Kor. 4,6; vgl. Mat. 16,17; Luc.den tot een groter begrip van de waarheid 9,29).die is vervat in de heilige boeken. Zoals de 66. Ibidem, 9.leer van het concilie over dit thema zegt, In de Zoon, de Logos “die vlees is geworden” 67. Vgl.leren de geïnspireerde boeken de waarheid: (Joh. 1,14) en is gekomen om de wil te doen Propositiones 5.12.“Men moet dus eraan vasthouden dat al wat van Hem die Hem heeft gezonden (vgl. Joh. 68. Vgl. Tweedede geïnspireerde schrijvers of hagiografen 4,34), openbaart God, de bron van de open- Oecumenisch Vaticaans Concilie,beweren, door de Heilige Geest wordt baring, zich als Vader en voltooit Hij de Dogm. const. overbeweerd. Daarom moet men belijden dat de goddelijke opvoeding van de mens, reeds de goddelijke open- baring Dei Verbum,boeken van de Schrift de waarheid die God eerder opgewekt door de woorden van de 12.omwille van ons heil in de heilige geschrif- profeten en de wonderen tot stand gebracht 69. Vgl. Propositioten heeft willen doen optekenen onwankel- in de schepping en in de geschiedenis van 12.baar, trouw en zonder dwaling leren. Dus ‘is zijn volk en van alle mensen. Het hoogte- 70. Tweede Oecumenischde gehele Schrift door God ingegeven en punt van de openbaring van God de Vader Vaticaans Concilie,nuttig om te onderrichten, te weerleggen, te vindt zijn hoogtepunt in de gave van de Dogm. const. over de goddelijke openba-verbeteren en op te voeden tot gerechtig- Helper door de Zoon (vgl. Joh. 14,16), Geest ring Dei Verbum 11.21 • 2011 21
  • 22. van de Vader en de Zoon, die ons “tot de HET ANTWOORD VAN DE MENS AAN DE volle waarheid zal brengen” (Joh. 16,13). GOD DIE SPREEKT Zo worden alle beloften van God “ja” in Geroepen om toe te treden tot het Verbond Jezus Christus (vgl. 2 Kor. 1,20). Op deze met God wijze doet zich voor de mens de mogelijk- heid voor om de weg te gaan die hem 22. Door de veelvormigheid van het Woord brengt tot de Vader (vgl. Joh. 14,6), opdat te onderstrepen hebben wij kunnen zien op uiteindelijk “God alles in alles zij” (1 Kor. hoeveel manieren God spreekt en de mens 15,28). tegemoet komt, waarbij Hij zich laat kennen in de dialoog. Zeker, zoals de synodevaders 21. Zoals het kruis van Christus laat zien, hebben gezegd, “wanneer de dialoog spreekt God ook door middel van zijn zwij- betrekking heeft op de openbaring, dan gen. Het zwijgen van God, de ervaring van impliceert dat het primaatschap van het de afstand van de Almachtige en Vader, is Woord van God dat tot de mens is gericht”.71 een doorslaggevende fase in de aardse tocht Het mysterie van het Verbond brengt de van de Zoon van God, het mensgeworden relatie tussen God, die met zijn Woord Woord. Hangend aan het kruishout heeft Hij roept, en de mens, die antwoordt, tot uit- geklaagd over het verdriet dat bij Hem door drukking in het helder bewustzijn dat het het zwijgen teweeg wordt gebracht: “Mijn niet een ontmoeting betreft tussen twee God, mijn God, waarom hebt Gij Mij verla- gelijkwaardige contractanten; wat wij Oude ten?” (Marc. 15,34; Mat. 27,46). Tot zijn en Nieuwe Verbond noemen, is niet een laatste ademtocht vorderend in de gehoor- akkoord tussen twee gelijke partijen, maar zaamheid, heeft Jezus de Vader aangeroe- louter een gave van God. Door middel van pen. Aan Hem heeft Hij zich toevertrouwd deze gave van de liefde overbrugt Hij iedere op het ogenblik van de overgang, door de afstand en maakt Hij ons werkelijk tot zijn dood heen, naar het eeuwige leven: “Vader, “partners” en verwezenlijkt Hij zo het in uw handen beveel Ik mijn geest” (Luc. huwelijksmysterie van de liefde tussen 23,46). Christus en zijn Kerk. In deze visie ver- schijnt iedere mens als de ontvanger van Deze ervaring van Jezus is veelzeggend het Woord, die wordt gevraagd en geroepen voor de situatie van de mens die na het om met een vrij antwoord aan deze dialoog Woord van God te hebben aanhoord en her- van liefde deel te nemen. Ieder van ons kend ook zijn krachten moet meten met wordt door God zo in staat gesteld om naar Gods zwijgen. Het is een ervaring die door het goddelijk Woord te luisteren en er ant- zeer veel heiligen en mystici werd beleefd woord op te geven. De mens wordt gescha- en die ook in onze tijd deel uitmaakt van de pen in het Woord en leeft daarin; hij kan weg van veel gelovigen. Het zwijgen van alleen maar zichzelf begrijpen als hij zich God verlengt zijn voorafgaande woorden. opent voor deze dialoog. Het Woord van Op deze donkere ogenblikken spreekt Hij in God openbaart dat ons leven van nature het mysterie van zijn zwijgen. Daarom ver- kindschap en relatie is. Door genade zijn wij schijnt het zwijgen in de dynamiek van de waarlijk geroepen gelijkvormig te worden christelijke openbaring als een belangrijke aan Christus, de Zoon van de Vader, en in uitdrukking van het Woord van God. Hem te worden veranderd. 71. Propositio 4.22 2011 • 22
  • 23. God luistert naar de mens en geeft zien, liefhebben en al onze verlangens zul-antwoord op zijn vragen len worden verwezenlijkt”.7223. In deze dialoog met God begrijpen wij Een dialoog voeren met God door middel vanonszelf en vinden wij een antwoord op de zijn woordendiepste vragen die leven in ons hart. HetWoord van God gaat niet tegen de mens in, 24. Het goddelijke Woord leidt ieder van onshet onderdrukt zijn authentieke verlangens in het gesprek met de Heer: de God dieniet, integendeel, het verlicht deze door ze spreekt, leert ons hoe wij met Hem kunnente zuiveren en tot vervulling te brengen. spreken. Spontaan denkt men hier aan hetWat is het belangrijk voor onze tijd te ont- Boek van de Psalmen, waarin Hij ons dedekken dat alleen God de dorst die er in het woorden geeft waarmee wij ons tot Hemhart van ieder mens is, beantwoordt! In kunnen richten, ons leven ter sprake kun-onze tijd heeft zich helaas, vooral in het nen brengen ten overstaan van Hem en zoWesten, het idee verbreid dat God niets te het leven zelf veranderen in een bewegingmaken heeft met het leven en de problemen naar God toe.73 In de psalmen vinden wijvan de mens en dat, integendeel, zijn aan- immers het hele onderscheiden scala aanwezigheid een bedreiging kan zijn voor zijn gevoelens die de mens in zijn bestaan kanautonomie. In werkelijkheid laat de hele ondervinden en die met wijsheid voor Godheilseconomie zien dat God spreekt en worden gebracht: vreugde en verdriet, angstingrijpt in de geschiedenis ten gunste van en hoop, vrees en ongerustheid vinden hierde mens en zijn algehele heil. Het is dus van hun uitdrukking. Met de psalmen denkenpastoraal standpunt uit gezien doorslagge- wij ook aan de talrijke andere teksten vanvend het Woord van God te presenteren in de Heilige Schrift die laten zien hoe de menszijn vermogen om in dialoog te zijn met de zich tot God richt in de vorm van een voor-problemen die de mens in het dagelijks bede (vgl. Ex. 33, 12-16), een jubelzang omleven onder ogen moet zien. Juist Jezus de overwinning (vgl. Ex. 15), of een wee-openbaart zich aan ons als degene die is klacht bij het vervullen van een eigen zen-gekomen opdat wij leven hebben in over- ding (vgl. Jer. 20, 7-18). Op deze wijzevloed (vgl. Joh. 10,10). Daarom moeten wij wordt ook het woord dat de mens tot Goder alles aan doen om het Woord van God te richt, Woord van God ter bevestiging vanlaten zien als een open staan voor eigen het dialoogkarakter van heel de christelijkeproblemen, als een antwoord op eigen vra- openbaring74 en heel het bestaan van degen, een verbreding van eigen waarden en mens wordt een dialoog met God, dietegelijkertijd als een vervulling van eigen spreekt en luistert, die roept en ons leven in 72. Prol.: Operaverlangens. De pastoraal van de Kerk dient beweging zet. Het Woord van God open- Omnia, V, Quaracchi 1891, pp. 201-202.goed te illustreren hoe God luistert naar de baart hier dat heel het bestaan van de mens 73. Vgl. Benedictusbehoefte van de mens en zijn roep om hulp. staat onder de goddelijke roep.75 XVI, Toespraak totDe heilige Bonaventura zegt in zijn de vertegenwoordi- ger uit de wereldBreviloquium: “De vrucht van de Heilige Het Woord van God en het geloof van de cultuur op het “Collège desSchrift is er niet zo maar een, maar zelfs de Bernardins” te Parijsvolheid van het eeuwig geluk. De Heilige 25. “Aan de openbarende God moet de mens (12 september 2008): AAS 100Schrift is immers nu juist het boek waarin ‘de gehoorzaamheid van het geloof’ (Rom. (2008), 721-730.woorden van eeuwig leven staan geschre- 16,26; vgl. Rom. 1,5; 2 Kor. 10,5-6) betonen, 74. Vgl. Propositio 4.ven, opdat wij niet alleen geloven, maar ook waardoor hij zich vrijelijk geheel aan God 75. Vgl. Relatio posthet eeuwig leven bezitten, waarin wij zullen toevertrouwt, door ‘volledige onderdanig- disceptationem 12.23 • 2011 23
  • 24. heid van verstand en wil jegens de openba- luisteren naar het Woord, als een verbreken rende God’ te bewijzen en vrijwillig in te van het Verbond en dus als een zich afslui- stemmen met de door God geschonken ten ten opzichte van God, die roept tot openbaring”.76 Met deze woorden heeft de gemeenschap met Hem.78 De Heilige Schrift dogmatische constitutie Dei Verbum precies laat ons inderdaad zien hoe de zonde van de de houding van de mens ten opzichte van mens in wezen ongehoorzaamheid en “een God tot uitdrukking gebracht. Het eigen niet luisteren” is. Juist de radicale gehoor- antwoord van de mens aan God die spreekt, zaamheid van Jezus tot de dood op het kruis is het geloof. Hierin komt naar voren dat (vgl. Fil. 2,8) ontmaskert deze zonde tot op “om de openbaring te ontvangen de mens de bodem. In zijn gehoorzaamheid komt het geest en hart moet openen voor het werk Nieuwe Verbond tussen God en de mens tot van de Heilige Geest, die hem het Woord stand en wordt ons de mogelijkheid tot ver- van God dat in de Heilige Schrift aanwezig zoening gegeven. Jezus is immers door de is, doet begrijpen”.77 Het is inderdaad de pre- Vader gezonden als zoenoffer voor onze diking van het goddelijk Woord die het zonden en die van heel de wereld (vgl. 1 geloof doet ontstaan waarmee wij ons van Joh. 2,2; 4,10; Heb. 7,27). Zo wordt ons de harte aansluiten bij de ons geopenbaarde barmhartige mogelijkheid geboden van de waarheid en wij ons geheel verlaten op verlossing en het begin van een nieuw leven Christus: “Het geloof ontstaat door de predi- in Christus. Daarom is het belangrijk dat het king, en de prediking geschiedt in opdracht de gelovigen wordt geleerd om de wortel van Christus” (Rom. 10,17). Dit is de hele van het kwaad te herkennen in het niet heilsgeschiedenis die ons in toenemende luisteren naar het Woord van de Heer en in mate deze innige band tussen Woord van Jezus, het Woord van God, de vergeving te God en geloof, die in de ontmoeting met ontvangen die ons openstelt voor het heil. Christus tot stand komt, laat zien. Met Hem neemt immers het geloof de vorm aan van Maria “Mater Verbi Dei” en “Mater fidei” een ontmoeting met een Persoon aan wie men zijn leven toevertrouwt. Christus Jezus 27. De synodevaders hebben verklaard dat blijft vandaag in de geschiedenis tegen- het wezenlijke doel van de 12e vergadering woordig, in zijn lichaam dat de Kerk is, is geweest “het geloof van de Kerk in het daarom is onze geloofsact tegelijkertijd een Woord van God te hernieuwen”; daarom is persoonlijke en een kerkelijke act. het nodig de blik te richten op het punt waar de wederkerigheid tussen Woord van 76. Tweede Oecumenisch De zonde als een niet luisteren naar het God en geloof volmaakt tot vervulling is Vaticaans Concilie, Dogm. const. over de Woord van God gekomen, ofwel de Maagd Maria, “die met goddelijke openba- haar ja tegen het Woord van het Verbond en ring Dei Verbum, 5. 26. Het Woord van God openbaart onver- haar zending de goddelijke roeping van de 77. Propositio 4. mijdelijk ook de dramatische mogelijkheid mensheid tot vervulling brengt”.79 De men- 78. Bijvoorbeeld: van de kant van de vrijheid van de mens om selijke werkelijkheid, geschapen door mid- Deut. 28,1-2.15.45; 32,1; onder de pro- zich aan deze dialoog van het verbond met del van het Woord, vindt haar volmaakte feten vgl. Jer. 7,22- 28; Ez. 2,8; 3,10; God, door wie wij zijn geschapen, te ont- gestalte nu juist in het gehoorzame geloof 6,3; 13,2; tot aan de trekken. Het goddelijk Woord onthult van Maria. Zij toont zich vanaf de laatste profeten toe: vgl. Zach. 3,8. Voor immers ook de zonde die in het hart van de Aankondiging tot Pinksteren aan ons als de heilige Paulus vgl. Rom. 10,14-18; mens leeft. Heel vaak vinden wij zowel in een vrouw die zich geheel overgeeft aan de 1 Tess. 2,13. het Oude als in het Nieuwe Testament de wil van God. Zij is de Onbevlekte Ont- 79. Propositio 55. beschrijving van de zonde als een niet vangenis, zij is het die door God is “overla-24 2011 • 24
  • 25. den met genade” (vgl. Luc. 1,28), zich “Het Magnificat – als het ware een portretonvoorwaardelijk voegt naar het goddelijk van haar ziel – is geheel geweven met deWoord (vgl. Luc. 1,38). Tegenover het initia- draden van de Heilige Schrift, uit de dradentief van God geeft haar gehoorzaam geloof van God Woord. Zo wordt zichtbaar dat zijieder moment opnieuw vorm aan haar werkelijk thuis is in Gods Woord, er naarbestaan. Als Maagd die luistert, leeft zij in binnen en naar buiten gaat. Ze spreekt envolledige overeenstemming met het godde- denkt met Gods Woord, Gods Woord wordtlijk Woord: zij bewaart in haar hart de haar woord, en haar woord komt voort uitgebeurtenissen in het leven van haar Zoon het Woord van God. Zo is ook zichtbaar daten voegt deze als het ware samen tot één haar gedachten worden gevormd door mee-mozaïek (vgl. Luc. 2, 19.51).80 denken met Gods gedachten, dat haar willen meewillen met de wil van God is. Omdat zeHet is in onze tijd noodzakelijk dat het de ten diepste doordrongen was van Godsgelovigen wordt geleerd om beter het ver- Woord, kon ze Moeder van het mensgewor-band te ontdekken tussen Maria van den Woord worden”.81Nazaret en het gelovig luisteren naar hetgoddelijk Woord. Ik spoor ook de weten- Bovendien laat de verwijzing naar deschappers aan om de relatie tussen mariolo- Moeder van God ons zien hoe bij het hande-gie en theologie van het Woord verder te len van God in de wereld altijd onze vrij-verdiepen. Daaruit kan een grote weldaad heid is betrokken, omdat in het geloof hetvoortkomen zowel voor het geestelijk leven goddelijk Woord ons verandert. Ook onsals voor de theologische bijbelstudie. apostolisch en pastoraal handelen zal nooitHetgeen immers het geloofsbegrip heeft doeltreffend kunnen zijn als wij niet vangezegd met betrekking tot Maria, behoort Maria leren om ons te laten vormen doortot de diepste kern van de christelijke waar- het werk van God in ons: “De devote enheid. In werkelijkheid is de menswording liefdevolle aandacht voor de figuur vanondenkbaar zonder de vrijheid van deze Maria als model en oerbeeld van het geloofjonge vrouw die met haar toestemming op van de Kerk, is van kapitaal belang om ookdoorslaggevende wijze meewerkt aan het vandaag een concrete verandering tebinnentreden van de Eeuwige in de tijd. Zij bewerken in het model van de relatie van deis de gestalte van de Kerk die luistert naar Kerk met het Woord, zowel in de houdinghet Woord van God, dat in haar vlees wordt. van biddend luisteren als in de edelmoedig-Maria is ook het symbool van het zich ope- heid van de inzet voor de zending en denen voor God en de ander; een actief luiste- verkondiging”.82ren dat verinnerlijkt, gelijkvormig maakt,waarbij het Woord een wijze van leven Wanneer wij in de Moeder van God eenwordt. bestaan zien dat geheel wordt gevormd door 80. Vgl. Benedictus het Woord, dan ontdekken wij dat ook wij XVI, Postsyn.28. Bij deze gelegenheid wil ik de aandacht zijn geroepen om in het mysterie binnen te apostol. exhort. Sacramentum cari-vestigen op de vertrouwdheid van Maria gaan van het geloof waardoor Christus in tatis (22 februari 2007), 33: AAS 99met het Woord van God. Dit komt bijzonder ons komt wonen. Iedere christen die gelooft, (2007), 132-133.doeltreffend naar voren in het Magnificat. zo brengt de heilige Ambrosius ons in her- 81. Id., Encycl. DeusHier ziet men in zekere zin hoe zij zich innering, ontvangt en baart in zekere zin caritas est (25 december 2005), 41:identificeert met het Woord, daarin binnen- het Woord van God in zichzelf: als er één AAS 98 (2006), 251.treedt; in dit prachtige geloofsgezang prijst enige Moeder van Christus is naar het vlees, 82. Vgl. Propositiode Maagd de Heer met zijn eigen Woord: dan is Christus naar het geloof daarentegen 55.25 • 2011 25
  • 26. de vrucht van allen.83 Dus, wat Maria is Schrift en door de wijze waarop zij in de tijd overkomen, kan ieder van ons iedere dag tot stand is gekomen. Immers, “de geloofs- overkomen bij het luisteren naar het Woord tradities vormden de levende omgeving en bij de viering van de sacramenten. waarin de literaire activiteit van de auteurs van de Heilige Schrift zich invoegt. Dit zich invoegen hield ook in een deelname aan het DE HERMENEUTIEK VAN DE HEILIGE liturgisch leven en de uiterlijke activiteit SCHRIFT IN DE KERK van de gemeenschappen, aan hun cultuur en de wederwaardigheden van hun histori- De Kerk als plaats van oorsprong van de sche bestemming. De interpretatie van de hermeneutiek van de bijbel Heilige Schrift vereist daarom op gelijke wijze een deelname van de exegeten aan 29. Een ander belangrijk thema dat gedu- heel het leven en heel het geloof van de rende de synode naar voren is gekomen en gelovende gemeenschap van hun tijd”.86 waarop ik nu de aandacht wil vestigen, is de “Omdat de Heilige Schrift in dezelfde Geest interpretatie van de Heilige Schrift in de moet worden gelezen en verklaard waarin Kerk. Juist het intrinsieke verband tussen zij is geschreven”,87 is het bijgevolg noodza- Woord en geloof maakt duidelijk dat een kelijk dat exegeten, theologen en het volk authentieke hermeneutiek van de bijbel van God haar moeten benaderen voor wat alleen maar kan plaats vinden binnen het zij werkelijk is, als Woord van God, dat zich geloof van de Kerk, dat in het ja van Maria aan ons meedeelt door menselijke woorden zijn model heeft. De heilige Bonaventura (vgl. 1 Tess. 2,13). Dit is een constant en zegt naar aanleiding hiervan dat er zonder impliciet gegeven in de bijbel zelf: “geen het geloof geen sleutel is om tot de heilige profetie van de Schrift laat eigenmachtige tekst te naderen: “Dit is de kennis van Jezus uitleg toe. Want profetie is nooit voortgeko- 83. Vgl. Expositio Evangelii secundum Christus, uit wie, als een bron, de zekerheid men uit menselijke aandrift, door de Heilige Lucam 2, 19: PL 15, en het begrip van heel de Heilige Schrift Geest gedreven hebben mensen gesproken 1559-1560. voortkomen. Daarom is het onmogelijk dat van Godswege” (2 Petr. 1, 20-21). Het is 84. Breviloquium, Prol.: Opera Omnia, iemand tot de kennis daarvan komt als hij overigens juist het geloof van de Kerk dat in V, Quaracchi 1891, niet eerst het ingegeven geloof van Christus de bijbel het Woord van God herkent; zoals pp. 201-202. heeft, dat een lamp, poort en ook funda- op bewonderenswaardige wijze de heilige 85. Summa Theologiae, Ia-IIae, ment is van heel de Heilige Schrift”.84 En de Augustinus zegt: “Ik zou niet in het evange- q. 106, art.2. heilige Thomas van Aquino stelt met lie geloven als het gezag van de katholieke 86. Pauselijke nadruk, de heilige Augustinus citerend: Kerk mij niet daartoe zou brengen”.88 De Bijbelcommissie, De interpretatie van de “Ook de letter van het evangelie doodt als Heilige Geest, die het leven van de Kerk bijbel in de Kerk (15 de innerlijke, genezende genade van het bezielt, is het die ons in staat stelt om de april 1993), III, A, 3: Ench. Vat. 13, nr. geloof ontbreekt”.85 Schrift op authentieke wijze te interprete- 3035. ren. De bijbel is het boek van de Kerk en zij 87. Tweede Dit vergunt het ons te herinneren aan een is ingebed in het leven van de Kerk en daar- Oecumenisch Vaticaans Concilie, fundamenteel criterium van de bijbelse her- om ontstaat hieruit de ware hermeneutiek. Dogm. const. over de goddelijke open- meneutiek: de plaats van oorsprong van de baring Dei Verbum, interpretatie van de Schrift is het leven van 30. De heilige Hiëronymus herinnert eraan 12. de Kerk. Deze bewering verwijst niet naar de dat wij nooit alleen de Heilige Schrift kun- 88. Contra epistu- lam Manichaei Kerk als een extrinsiek criterium waarnaar nen lezen. Wij vinden teveel gesloten deu- quam vocant fun- de exegeten zich moeten plooien, maar ren en komen gemakkelijk tot dwalingen. damenti, V, 6: PL 42, 176. komt voort uit de werkelijkheid zelf van de De bijbel is geschreven door het volk van26 2011 • 26
  • 27. God en voor het volk van God onder inspi- van God vergroten; omgekeerd moet menratie van de Heilige Geest. Alleen in deze zeggen dat een gelovig lezen van de Schriftgemeenschap met het volk van God kunnen het kerkelijk leven zelf doet groeien. Opwij werkelijk als collectief doordringen tot grond hiervan kunnen wij de bekendekern van de waarheid die God zelf ons wil woorden van de heilige Gregorius de Grotezeggen.89 De grote geleerde, voor wie “het op een nieuwe wijze verstaan: “de goddelij-niet kennen van de Schrift het niet kennen ke woorden vergroeien met wie ze leest”.94van Christus is”,90 zegt dat de kerkelijke Zo staat het luisteren naar het Woord vandimensie van de interpretatie van de bijbel God aan het begin van de kerkelijkeniet een eis is die van buiten wordt opge- gemeenschap met allen die onderweg zijn inlegd: het Boek is nu juist de stem van het het geloof en doet deze groeien.pelgrimerende volk van God en alleen in hetgeloof van dit volk zijn wij om zo te zeggen “De ziel van de heilige theologie”in de juiste toonsoort om de Heilige Schriftte begrijpen. Een authentieke interpretatie 31. “De studie van de Heilige Schrift moetvan de bijbel moet altijd in harmonische als het ware de ziel vormen van de heilige 89. Vgl. Benedictus XVI, Algemeneovereenstemming zijn met het geloof van theologie”95: deze woorden van de dogmati- audiëntie (14de katholieke Kerk. De heilige Hiëronymus sche constitutie Dei Verbum zijn ons in deze november 2007): Insegnamenti III, 2richtte zich als volgt tot een priester: “Houd jaren steeds vertrouwder geworden. Wij (2007), 586-591.stevig vast aan de traditionele leer die u is kunnen zeggen dat men in de tijd na het 90. Commentario-geleerd, opdat u volgens de gezonde leer Tweede Vaticaans Concilie, voor wat de rum in Isaiam libri, Prol.: PL 24, 17.kunt aansporen en hen kunt weerleggen die theologische en exegetische studie betreft, 91. Epistula, 52, 7:deze tegenspreken”.91 herhaaldelijk heeft verwezen naar deze CSEL 54, p. 426. woorden als symbool van de hernieuwde 92. PauselijkeEen benadering van de heilige tekst die belangstelling voor de Heilige Schrift. Ook Bijbelcommissie, De interpretatie van deafziet van het geloof, kan interessante ele- de 12e vergadering van de Bisschoppen- bijbel in de Kerk (15menten aan de hand doen door stil te staan synode heeft vaak verwezen naar deze april 1993), II, A, 2: Ench. Vat. 13, nr.bij de structuur van de tekst en de vormen bekende uitspraak om met betrekking tot de 2988.ervan; een dergelijke poging zou echter heilige tekst de relatie aan te geven tussen 93. Ibidem, II, A, 2:onvermijdelijk alleen maar inleidend en historisch onderzoek en hermeneutiek van Ench. Vat. 13, nr. 2991.structureel onaf zijn. Immers, zoals door de het geloof. In dit perspectief hebben de 94. Homiliae inPauselijke Bijbelcommissie is gesteld en in synodevaders met vreugde erkend dat de Ezechielem, I, VII, 8:de moderne hermeneutiek algemeen als studie van het woord van God in de Kerk PL 76, 843 D.beginsel is aanvaard, “is een juiste kennis gedurende de laatste decennia is toegeno- 95. Tweede Oecumenischvan de tekst van de bijbel slechts toeganke- men en hebben ze hun hartelijke dank tot Vaticaans Concilie,lijk voor degene die een ervaren affiniteit uitdrukking gebracht aan de talrijke exege- Dog. const. over de goddelijke openba-heeft met datgene waarover de tekst ten en theologen die met hun toewijding, ring Dei Verbum, 24; vgl. Leo XIII, Encycl.spreekt”.92 Dit alles legt de nadruk op de inzet en bekwaamheid een wezenlijke bij- Providentissimusrelatie tussen het geestelijk leven en de her- drage hebben geleverd en leveren aan een Deus (18 november 1893), Pars II, submeneutiek van de Schrift. “Immers, met het beter begrip van de Schrift door zich bezig fine: ASS 26 (1893- 94), 269-292;groeien van het leven in de Geest groeit in te houden met de complexe problemen Benedictus XV,de lezer ook het begrip van de werkelijkheid waarvoor onze tijd het bijbelonderzoek Encycl. Spiritus Paraclitus (15 sep-waarover de tekst van de bijbel spreekt”.93 stelt.96 Gevoelens van oprechte dankbaar- tember 1920), Pars III: AAS 12 (1920),De intensiteit van een authentieke kerkelijke heid ook voor al de leden van de Pauselijke 385-422.ervaring kan alleen maar een authentiek Bijbelcommissie die elkaar in deze jaren zijn 96. Vgl. Propositiogelovig begrip ten opzichte van het Woord opgevolgd en die in nauwe samenwerking 26.27 • 2011 27
  • 28. met de Congregatie voor de Geloofsleer hun overlevering altijd liefde geweest voor het gekwalificeerde bijdragen blijven leveren bestuderen van de “letter”. Het zij voldoen- door zich bezig te houden met bijzondere de hier te herinneren aan de monastieke problemen die op het bestuderen van de cultuur waaraan wij uiteindelijk het funda- Heilige Schrift betrekking hebben. De syno- ment van de Europese cultuur hebben te de heeft bovendien de behoefte gevoeld om danken, aan de oorsprong waarvan de na te denken over de stand van de huidige belangstelling voor het woord staat. Het bijbelstudie en haar belang op theologisch verlangen naar God sluit de liefde in voor gebied. Van een vruchtbare relatie tussen het woord in al zijn dimensies: “daar in het exegese en theologie hangt immers voor een woord van de bijbel God onderweg is naar groot gedeelte de pastorale doeltreffendheid ons en wij naar Hem, moet men leren door van het kerkelijk handelen en het geestelijk te dringen tot het geheim van de taal, haar leven van de gelovigen af. Daarom vind ik leren begrijpen in haar structuur en haar het belangrijk enkele overwegingen te her- wijze van uitdrukken. Zo worden juist van- nemen die in de gevoerde discussie over dit wege het zoeken naar God de profane thema bij de werkzaamheden van de synode wetenschappen belangrijk die ons de wegen naar voren zijn gekomen. wijzen naar de taal.”99 Ontwikkeling van het bijbelonderzoek en 33. Het levende leergezag van de Kerk waar- 97. Vgl. Pauselijke Bijbelcommissie, De kerkelijk leerambt aan het toekomt “op authentieke wijze het interpretatie van de geschreven en overgeleverde woord van God bijbel in de Kerk (15 april 1993), A-B: 32. Het is vóór alles noodzakelijk het nut te te verklaren”,100 heeft met wijze evenwichtig- Ench. Vat. 13, nr. 2846-3150. erkennen dat in het leven van de Kerk is heid een bijdrage geleverd met betrekking voortgekomen uit de historisch-kritische tot het juiste standpunt dat dient te worden 98. Benedictus XVI, Bijdrage op de 14e exegese en de andere methoden van tek- ingenomen ten opzichte van het intro- Algemene Bijeen- komst van de stanalyse die zich recentelijk hebben ont- duceren van nieuwe methoden van histo- Synode (14 oktober wikkeld. 97 Voor de katholieke opvatting rische analyse. In het bijzonder verwijs ik 2008): Insegnamenti IV, 2 (2008), 492; over de Heilige Schrift is de aandacht voor hier naar de encyclieken Providentissimus vgl. Propositio 25. deze methoden onmisbaar en verbonden Deus van paus Leo XIII en Divino afflante 99. Id., Toespraak met het realisme van de menswording: Spiritu van paus Pius XII. Het was mijn eer- tot vertegenwoordi- gers uit de wereld “Deze noodzaak is het gevolg van het chris- biedwaardige voorganger Johannes Paulus van de cultuur aan het “Collège des telijk principe, zoals dat is geformuleerd in II die ter gelegenheid van respectievelijk de Bernardins” te Parijs het evangelie volgens Johannes 1,11: honderdste en vijftigste verjaardag van hun (12 september 2008): AAS 100 Verbum caro factum est. Het historische feit promulgatie101 herinnerde aan het belang (2008), 722-723. is een essentiële dimensie van het christe- van deze documenten voor de exegese en de 100. Tweede lijk geloof. De heilsgeschiedenis is niet een theologie. De bijdrage van paus Leo XIII Oecumenisch Vaticaans Concilie, mythologie, maar een ware geschiedenis en had de verdienste dat zij de katholieke Dogm. const. over de goddelijke openba- dient daarom te worden bestudeerd met de interpretatie van de bijbel beschermde tegen ring Dei Verbum, 10. methoden van serieus historisch onder- de aanvallen van het rationalisme zonder 101. Vgl. Johannes zoek”.98 Daarom vereist het bestuderen van echter haar toevlucht te nemen tot een spi- Paulus II, Toespraak ter gelegenheid van de bijbel de kennis en het juiste gebruik rituele betekenis los van de geschiedenis. de 100e verjaardag van deze onderzoeksmethoden. Weliswaar Zonder te vluchten voor de wetenschappe- van Providentis- simus Deus en de is in wetenschappelijke kring de gevoelig- lijke kritiek wantrouwde zij alleen “voorop- 50e verjaardag van Divino afflante heid hiervoor in de moderne tijd sterker gezette meningen die voorgeven zich op de Spiritu (23 april geworden, zij het niet overal in gelijke wetenschap te baseren, maar in werkelijk- 1993): AAS 86 (1994), 232-243. mate, toch is er in de gezonde kerkelijke heid op slinkse wijze de wetenschap de28 2011 • 28
  • 29. grenzen van haar gebied doen overschrij- mensen op menselijke wijze heeft gespro-den.102 Paus Pius XII werd daarentegen ken, moet de schriftverklaarder, om te door-geconfronteerd met de aanvallen van de zien wat Hij ons heeft willen meedelen,aanhangers van een zogenaamde mystieke aandachtig onderzoeken wat de gewijdeexegese, die welke wetenschappelijke bena- schrijvers werkelijk hebben bedoeld uit tedering dan ook afwees. De encycliek Divino drukken en wat God door hun woordenafflante Spiritu heeft met grote fijngevoe- heeft willen bekend maken”.106 Enerzijdsligheid vermeden om het idee te laten ont- onderstreept het concilie het bestuderen vanstaan van een dichotomie tussen “weten- de literaire genres en de contextualiseringschappelijke exegese” voor apologetisch om de betekenis te begrijpen, zoals die doorgebruik en “geestelijke interpretatie, voor- de gewijde schrijvers is verstaan. Anderzijdsbehouden aan intern gebruik” en bevestigt geeft de dogmatische constitutie drie basis-integendeel zowel de “theologische draag- criteria aan om rekening te houden met dewijdte van de letterlijke, methodisch gedefi- goddelijke dimensie van de bijbel, omdat denieerde betekenis”, als het feit dat het Schrift moet worden geïnterpreteerd in de“bepalen van de geestelijke betekenis [...] tot Geest waarin zij is geschreven: 1) de teksthet gebied van de exegetische wetenschap interpreteren met inachtneming van de een-hoort.”103 Zo wijzen beide documenten “een heid van de Schrift, dit heet tegenwoordigbreuk tussen het menselijke en het goddelij- canonieke exegese; 2) de levende overleve-ke, tussen wetenschappelijk onderzoek en ring van heel de Kerk voor ogen houden; ende visie van het geloof” af.104 Dit evenwicht ten slotte 3) letten op de analogie van hetis later vervolgens tot uitdrukking gebracht geloof. “Alleen daar waar met de tweein het document van de Pauselijke methodologische niveaus, het historisch-Bijbelcommissie van 1993: “Bij hun inter- kritische en het theologische, rekeningpretatiewerkzaamheden moeten de katho- wordt gehouden, kan men spreken van eenlieke exegeten nooit vergeten dat hetgeen theologische exegese – een exegese die pastzij interpreteren het Woord van God is. Hun bij het Boek”.107taak houdt niet op, wanneer zij eenmaal de 102. Ibidem, nr. 4: AAS 86 (1994), 235.bronnen hebben onderscheiden, de vormen De synodevaders hebben terecht gesteld dathebben bepaald of literaire procedés hebben het positieve resultaat dat het gebruik van 103. Ibidem, nr. 5: AAS 86 (1994), 235.verklaard. Het doel van hun werk wordt het moderne historisch-kritische onderzoek 104. Ibidem, nr. 5:slechts dan bereikt, wanneer zij de betekenis heeft opgeleverd, onmiskenbaar is. Terwijl AAS 86 (1994), 236.van de tekst van de bijbel hebben verhel- de huidige academische, ook katholieke, 105. Pauselijkederd als Woord van God voor vandaag”.105 exegese, wat de historisch-kritische metho- Bijbelcommissie, De interpretatie van de de betreft, ook met inbegrip van de meest bijbel in de Kerk (15De hermeneutiek van de bijbel volgens het recente aanvullingen, op hoog niveau werk- april 1993), III, C, 1: Ench. Vat. 13, nr.concilie: een suggestie waaraan gehoor zaam is, is het gepast een vergelijkbaar 3065.dient te worden gegeven bestuderen van de theologische dimensie 106. Nr. 12. van de bijbelteksten te eisen, opdat de ver- 107. Vgl. Benedictus34. Tegen deze achtergrond kan men deze dieping verder gaat overeenkomstig de drie XVI, Bijdrage op de 14e Algemenebelangrijke principes van de interpretatie elementen die worden aangegeven door de Bijeenkomst van devan de katholieke exegese meer waarderen, dogmatische constitutie Dei Verbum.108 Synode (14 oktober 2008):zoals die tot uitdrukking worden gebracht Insegnamenti IV, 2 (2008), 493; vgl.door het Tweede Vaticaans Concilie, vooral Propositio 25.in de dogmatische constitutie Dei Verbum: 108. Vgl. Propositio“Aangezien God in de Heilige Schrift door 26.29 • 2011 29
  • 30. Het gevaar van dualisme en de goddelijke niet verschijnt in de menselijke geseculariseerde hermeneutiek geschiedenis. Wanneer het schijnt dat er een goddelijk element is, dan moet men volgens 35. Wat dit betreft, is het noodzakelijk om in deze hermeneutiek dat op een andere wijze onze tijd het ernstige risico te signaleren van uitleggen en alles terugbrengen tot het men- een dualisme dat men creëert bij de benade- selijk element. Dientengevolge worden er ring van de Heilige Schrift. Immers, wanneer interpretaties voorgesteld die de historiciteit men de twee niveaus waarop men de bijbel van de goddelijke elementen ontkennen.111 benadert, onderscheidt, dan wil men deze daarmee volstrekt niet van elkaar scheiden, c) Een dergelijk standpunt kan het leven noch tegenover elkaar stellen, noch eenvou- van de Kerk alleen maar schade berokkenen digweg naast elkaar stellen. Zij hebben door twijfel te zaaien aangaande de funda- alleen maar recht van bestaan, indien zij mentele mysteries van het christendom en elkaar wederzijds bevruchten. Helaas is niet hun historische waarden, zoals bijvoorbeeld zelden het gevolg van een onvruchtbare de instelling van de eucharistie en de verrij- scheiding tussen de twee benaderingen dat zenis van Christus. Zo wordt immers een exegese en theologie vreemd tegenover filosofische hermeneutiek opgedrongen die elkaar komen te staan “ook op het hoogste de mogelijkheid ontkent van het binnentre- academische niveau”.109 Ik zou hier de meest den en de aanwezigheid van het goddelijke onrustbarende gevolgen willen vermelden in de geschiedenis. Het overnemen van een die dienen te worden vermeden. dergelijke hermeneutiek binnen de theologi- sche studie introduceert onvermijdelijk een a) Vóór alles: indien de exegetische activi- ernstig dualisme tussen een exegese die zich teit alleen maar tot het eerste niveau wordt alleen maar op het eerste niveau beweegt, teruggebracht, dan wordt de Heilige Schrift en een theologie die afdrijft naar een ver- slechts een tekst uit het verleden: “Men kan geestelijking van de betekenis van de hieruit morele consequenties trekken, men Schrift die geen rekening houdt met het kan de geschiedenis leren, maar het Boek historisch karakter van de openbaring. als zodanig spreekt alleen over het verleden en de exegese is in werkelijkheid niet meer Dit alles kan alleen maar negatief uitwerken theologisch, maar wordt pure geschied- op het geestelijk leven en de pastorale acti- schrijving, literatuurgeschiedenis”.110 Het is viteit; “het gevolg van de afwezigheid van duidelijk dat men met een dergelijke beper- het tweede methodologische niveau is dat er king op geen enkele wijze het gebeuren kan een diepe kloof is ontstaan tussen weten- begrijpen van de openbaring van God door schappelijke exegese en lectio divina. Juist middel van zijn Woord, dat aan ons wordt hieruit komt soms ook bij de voorbereiding 109. Propositio 27. overgeleverd in de levende overlevering en van de homilie een vorm van perplexiteit 110. Benedictus XVI, Bijdrage op de 14e de Schrift. voort.112 Bovendien moet erop worden ge- Algemene Bijeen- wezen dat een dergelijk dualisme soms ook komst van de Synode (14 oktober b) Het gebrek aan een hermeneutiek in op de weg van de intellectuele vorming van 2008): Insegnamenti IV, 2 (2008), 493; geloof aan de Schrift krijgt vervolgens niet sommige kandidaten voor kerkelijke ambten vgl. Propositio 26. alleen gestalte in termen van afwezigheid; in onzekerheid en weinig vastheid verschaft.113 111. Vgl. ibidem. de plaats hiervan komt ongetwijfeld een Per slot van rekening “kan de Schrift niet de 112. Ibidem. andere hermeneutiek, een geseculariseerde, ziel zijn van de theologie, waar de exegese positivistische hermeneutiek, waarvan de geen theologie is. En waar de theologie in 113. Vgl. Propositio 27. essentiële sleutel de overtuiging is dat het wezen geen interpretatie van de Schrift in30 2011 • 30
  • 31. de Kerk is, heeft daarentegen deze theologie moeten vermijden dat men daar waar dezegeen fundament”.114 Daarom is het noodza- zich voordoen, criteria overneemt die bijkelijk opnieuw meer aandacht te schenken voorbaat de openbaring van God in hetaan de aanwijzingen in dezen die worden leven van de mensen uitsluiten. De eenheidgegeven door de dogmatische constitutie van de twee niveaus van het interpreterenDei Verbum. van de Heilige Schrift veronderstelt uitein- delijk een harmonie tussen geloof en rede.Geloof en rede bij de benadering van de Enerzijds is er een geloof nodig dat door eenSchrift passende relatie met de juiste rede nooit ontaardt in fideïsme, dat een fundamenta-36. Ik geloof dat hetgeen door paus listische lezing van de Schrift zou begunsti-Johannes Paulus II over dit onderwerp is gen. Anderzijds is er een rede noodzakelijkgeschreven in de encycliek Fides et ratio die bij het onderzoek naar de in de bijbeleen bijdrage kan leveren aan een vollediger aanwezige historische elementen open blijftbegrip van de exegese en dus van haar rela- staan en niet a priori alles afwijst wat detie tot de gehele theologie. Hij stelde immers eigen maat te boven gaat. Overigens zal dedat men niet “het gevaar” moet onderschat- godsdienst van de mens geworden Logos deten “dat schuilt in de opzet om de waarheid mens die de waarheid van de uiteindelijkevan de Heilige Schrift naar voren te brengen zin van het eigen leven en van de geschie-met gebruik van slechts één methode, en denis zoekt, alleen maar meer als ten diep-daarbij de noodzaak van exegese in ruimere ste redelijk voorkomen.zin te negeren, terwijl die toch de volle 114. Benedictus XVI, Bijdrage op de 14ebetekenis van de teksten laat vinden, samen Letterlijke en spirituele betekenis Algemenemet de hele Kerk. Allen die zich aan de bij- Bijeenkomst van de Synode (14 oktoberbelstudie wijden moeten steeds voor ogen 37. Een veelbetekenende bijdrage aan een 2008): Insegnamenti IV, 2houden dat ook aan de verschillende her- herstel van een adequate hermeneutiek van (2008), 493-494.meneutische methoden een filosofische de Schrift, zoals dat is bepaald in de verga- 115. Johannesopvatting ten grondslag ligt: die moet vóór dering van de synode, komt ook van een Paulus II, Encycl. Fides et ratio (14haar toepassing op de heilige teksten gron- hernieuwd luisteren naar de kerkvaders en september 1998),dig beproefd worden”.115 hun exegetische benadering.117 De kerkva- 55: AAS 91 (1999), 49-50. ders laten ons ook vandaag nog een theolo- 116. Vgl. BenedictusDeze vooruitziende bespiegeling maakt het gie van grote waarde zien, omdat in het XVI, Toespraak opons mogelijk te zien hoe bij een hermeneu- middelpunt hiervan het bestuderen van de het 4e Nationale Kerkelijke Congrestische benadering van de Heilige Schrift de Heilige Schrift in haar geheel staat. De in Italië (19 oktober 2006): AASjuiste relatie tussen geloof en rede op het vaders zijn immers op de eerste plaats en in 98(2006), 804-815.spel staat. Geseculariseerde hermeneutiek wezen “commentatoren van de Heilige 117. Vgl. Propositiovan de Heilige Schrift wordt immers bedre- Schrift”.118 Hun voorbeeld kan “de moderne 6.ven door een rede die structureel niets wil exegeten een werkelijk godsdienstige bena- 118. Vgl. de heiligeweten van de mogelijkheid dat God binnen- dering leren van de Heilige Schrift, als ook Augustinus, De libe- ro arbitrio, III, XXI,komt in het leven van de mensen en dat Hij een interpretatie die zich voortdurend houdt 59: PL 32, 1300; De Trinitate, II, I, 2: PLin menselijke woorden tot de mensen aan het criterium van de communio met de 42, 845.spreekt. Ook in dit geval is het daarom ervaring van de Kerk, die door de geschie- 119. Congregatienoodzakelijk ertoe uit te nodigen om de denis heen op weg is onder leiding van de voor de Katholieke Opvoeding, Instr.reikwijdte van de eigen rationaliteit te ver- Heilige Geest”.119 Inspectis dierum (10breden.116 Daarvoor zal men bij het gebruik november 1989), 26: AAS 82 (1990),van de methode van de historische analyse 618.31 • 2011 31
  • 32. Hoewel de patristische en middeleeuwse tra- die de teksten tot uitdrukking brengen, en ditie natuurlijk de middelen van filologische als men deze werkelijkheid verbindt met de en historische aard die de moderne exegese geloofservaring van onze wereld”.123 Alleen ter beschikking staan, niet kende, wist zij in dit perspectief kan men herkennen dat toch de verschillende betekenissen van de het Woord van God levend is en zich richt Schrift te onderkennen, te beginnen bij de tot ieder in de tegenwoordige tijd van ons letterlijke, d.w.z. de betekenis “die door de leven. In die zin blijft de uitspraak van de woorden van de Schrift tot uitdrukking Pauselijke Bijbelcommissie gelden die de wordt gebracht en die door de exegese die spirituele betekenis volgens het christelijk de regels van de juiste interpretatie volgt, geloof definieert als “de betekenis die door ontdekt wordt.”120 De heilige Thomas van de teksten van de bijbel tot uitdrukking Aquino zegt: “Alle betekenissen van de wordt gebracht, wanneer zij worden gelezen Heilige Schrift zijn gebaseerd op de letterlij- onder invloed van de Heilige Geest in de ke”.121 Men moet echter eraan herinneren dat context van het paasmysterie van Christus in de tijd van de vaders en in de Middel- en het nieuwe dat daaruit voortkomt. Deze eeuwen iedere vorm van exegese, ook de context bestaat werkelijk. Het Nieuwe letterlijke, werd bedreven op grond van het Testament herkent hierin de vervulling van geloof en dat er niet noodzakelijkerwijs een de Schrift. Daarom is het normaal om de letterlijke en een geestelijke betekenis was. Schriften opnieuw te lezen in het licht van Men denke, wat dit betreft, aan het klassie- deze nieuwe context, die van het leven in de ke distichon dat de relatie weergeeft tussen Geest”.124 de verschillende betekenissen van de Schrift: De noodzakelijke transcendentie van de “Littera gesta docet, quid credas allegoria, “letter” Moralis quid agas, quo tendas anagogia. 120. Catechismus 38. Bij de afstemming van de verschillende van de Katholieke De letterlijke betekenis leert de gebeurtenis- betekenissen van de Schrift, is het dus van Kerk, 116. sen, de allegorie wat men moet geloven; de het grootste belang de overgang van letter 121. Summa theolo- giae, I, q. 1, art. 10, morele betekenis wat men moet doen, en de naar geest te begrijpen. Het betreft geen ad 1. anagogie waarnaar men moet streven”.122 automatische en spontane overgang; er is 122. Catechismus veeleer een transcendentie van de letter van de Katholieke Kerk, 118. Hier zien wij de eenheid in de onderverde- nodig: “het Woord van God zelf is immers ling tussen letterlijke en geestelijke beteke- nooit reeds aanwezig in de eenvoudige let- 123. Pauselijke Bijbelcommissie, De nis, welke laatste op haar beurt wordt terlijkheid van de tekst. Om dit Woord te interpretatie van de bijbel in de Kerk (15 onderverdeeld in drie betekenissen waarmee bereiken is een transcendentie en een april 1993), II, A, 2: de inhoud van geloof, moraal en eschatolo- begripsproces noodzakelijk, dat zich laat Ench. Vat. 13, nr. 2987. gisch streven wordt beschreven. leiden door de innerlijke beweging van het 124. Ibidem, II, B 2: geheel en daarom ook een levensproces Ench. Vat. 13, nr. Kortom, zonder af te doen aan de waarde en moet worden”.125 Zo ontdekken wij waarom 3003. noodzaak van de historisch-kritische een authentiek interpretatieproces nooit 125. Benedictus XVI, Toespraak tot verte- methode, al heeft deze haar beperkingen, alleen een intellectueel proces maar ook een genwoordigers uit kunnen we van de patristische exegese leren levensproces is, waarbij een volledige de wereld van de cultuur op het dat “men alleen maar trouw is aan de betrokkenheid bij het leven van de Kerk “Collège des Bernardins” te Parijs bedoeling van de teksten van de bijbel in de wordt gevraagd, als een leven “naar de (12 september mate dat men tracht in de kern van hun for- Geest” (Gal. 5,16). Zo worden de criteria 2008): AAS 100 (2008), 726. mulering de geloofswerkelijkheid te vinden waarop door de dogmatische constitutie Dei32 2011 • 32
  • 33. Verbum de aandacht wordt gevestigd, duide- De intrinsieke eenheid van de bijbellijker en een dergelijke transcendentie kanbij elk afzonderlijk literair fragment alleen 39. In de school van de grote overleveringmaar geschieden in verband met het geheel van de Kerk leren wij bij het overgaan vanvan de Schrift. Het is immers één Woord de letter naar de geest ook de eenheid vanwaarnaar wij zijn geroepen te transcen- heel de Schrift te begrijpen, daar het Woordderen. Een dergelijk proces heeft een inner- van God, dat ons voordurend vragen steltlijke dramatiek, aangezien in het transcen- en oproept tot bekering, één is.128 Voor onsdentieproces de overgang die plaatsvindt blijven de woorden van Hugo van Sintkrachtens de Geest, onvermijdelijk ook van Victor een vaste leidraad: “Heel de goddelij-doen heeft met de vrijheid van ieder. De ke Schrift vormt één boek en dit ene boek isheilige Paulus heeft deze overgang ten Christus, spreekt over Christus en vindt involle beleefd in zijn eigen bestaan. Wat de Christus zijn vervulling”.129 Zeker, de bijbeltranscendentie van de letter en het begrip is, bezien vanuit zuiver historisch of literairervan alleen vanuit het geheel gezien bete- standpunt, niet eenvoudigweg een boek,kent, heeft hij op radicale wijze tot uitdruk- maar een verzameling literaire teksten,king gebracht in de zin: “De letter doodt, waarvan de samenstelling zich uitstrektmaar de Geest maakt levend (2 Kor. 3,6)”. over meer dan een millennium en waarvanDe heilige Paulus ontdekt dat “de Geest die de afzonderlijke boeken niet gemakkelijkvrijmaakt een naam heeft en dat de vrijheid zijn te herkennen als deel uitmakend vanderhalve een innerlijke maat heeft: “De een innerlijke eenheid; er bestaan juistHeer nu is de Geest, en waar de Geest des zichtbare spanningen daartussen. Dit geldtHeren is, daar is de vrijheid” (2 Kor. 3,17). al binnen de bijbel van Israël, die wij chris-De Geest die vrijmaakt, is niet eenvoudig- tenen het Oude Testament noemen. Datweg het eigen idee, de persoonlijke visie geldt nog meer, wanneer wij als christenenvan degene die interpreteert. De Geest is het Nieuwe Testament en zijn geschriftenChristus en Christus is de Heer die ons de als hermeneutische sleutel in verband bren-weg wijst.”126 Wij weten hoe deze overgang gen met de bijbel van Israël door deze teook voor de heilige Augustinus tegelijker- interpreteren als een weg naar Christus. Intijd dramatisch en bevrijdend was; hij het Nieuwe Testament wordt in het alge-gelooft in de Schriften, die hem aanvanke- meen niet de term “de Schrift” gebruikt (vgl.lijk onderling zo verschillend leken en soms Rom. 4,3; 1 Petr. 2,6), maar “de Schriften”zo vol grofheden leken te staan, juist door (vgl. Mat. 21,43; Joh. 5,39; Rom. 1,2; 2 Petr. 126. Ibidem.deze transcendentie die hij leerde van de 3,16), die echter vervolgens in hun geheel 127. Vgl. Algemene audiëntie (9 januariheilige Ambrosius door middel van de worden beschouwd als het ene Woord van 2008): Insegnamentitypologische interpretatie, volgens welke God dat tot ons is gericht.130 Hieruit blijkt IV, 1 (2008), 41-45.heel het Oude Testament een weg is naar duidelijk hoe het de persoon van Christus is 128. Vgl. Propositio 29.Jezus Christus. Voor de heilige Augustinus die eenheid geeft aan alle “Schriften” metheeft de transcendentie vanuit de letter de betrekking tot het ene “Woord”. Zo begrijpt 129. De arca Noe, 2, 8: PL 176, 642 C-D.letter zelf geloofwaardig gemaakt en het men wat wordt gesteld onder nummer 12 130. Vgl. Benedictushem mogelijk gemaakt uiteindelijk het ant- van de dogmatische constitutie Dei Verbum, XVI, Toespraak totwoord te vinden op de diepe onrust van de waar wordt gewezen op de innerlijke een- vertegenwoordigers uit de wereld van deeigen ziel, die dorstte naar de waarheid.127 heid van heel de bijbel als doorslaggevend cultuur op het “Collège des criterium voor een juiste hermeneutiek van Bernardins” te Parijs het geloof. (12 september 2008): AAS 100 (2008), 725.33 • 2011 33
  • 34. De relatie tussen Oude en Nieuwe Testament begrip vervulling van de Schriften complex is, omdat het een drievoudige dimensie 40. In het perspectief van de eenheid van de inhoudt: een fundamenteel aspect van con- Schriften in Christus is het zowel voor theo- tinuïteit met de openbaring van het Oude logen als voor herders noodzakelijk zich Testament, een aspect van breuk en een bewust te zijn van de relaties tussen Oude aspect van vervulling en transcendentie. Het en Nieuwe Testament. Vóór alles is duidelijk mysterie van Christus bestaat in de conti- dat het Nieuwe Testament het Oude nuïteit met de offercultus van het Oude Testament erkent als Woord van God en Testament wat het doel betreft; het heeft daarom het gezag van de Heilige Schriften zich echter verwezenlijkt op een heel andere van het joodse volk aanvaardt.131 Het erkent wijze die overeenkomt met de verschillende deze impliciet door dezelfde taal te gebrui- voorspellingen van de profeten en zo een ken en dikwijls te zinspelen op gedeelten nooit eerder verworven volmaaktheid van deze Schriften. Het erkent deze expli- bereikt. Het Oude Testament is immers vol ciet, omdat het vele gedeelten ervan citeert van spanningen tussen zijn institutionele en er gebruik van maakt om te argumente- aspecten en zijn profetische aspecten. Het ren. Een argumentatie die is gebaseerd op paasmysterie van Christus komt ten volle de teksten van het Oude Testament heeft zo overeen met de profetieën en het typologi- in het Nieuwe Testament een doorslagge- sche aspect van de Schriften – zij het op een vende waarde, hoger dan die van eenvou- wijze die niet was te voorzien. Het laat ech- digweg menselijke redeneringen. In het ter duidelijk aspecten zien van discontinuï- vierde evangelie verklaart Jezus wat dit teit wat de instellingen van het Oude betreft dat “de Schrift bindende kracht Testament betreft. heeft” (Joh. 10,35), en de heilige Paulus pre- ciseert specifiek dat de openbaring van het 41. Deze beschouwingen laten zo het onver- Oude Testament blijft gelden voor ons chris- vangbare belang van het Oude Testament tenen (vgl. Rom. 15,4; 1 Kor. 10,11).132 voor alle christenen zien, maar tegelijkertijd 131. Vgl. Propositio 10; Pauselijke Bovendien zeggen wij dat “Jezus van vestigen zij ook de aandacht op de origina- Bijbelcommissie, Het joodse volk en zijn Nazaret een jood is geweest en het Heilig liteit van de christelijke lezing. Vanaf de tijd Heilige Schriften in Land het moederland is van de Kerk”.133 De van de apostelen en vervolgens in de leven- de christelijke bijbel (24 mei 2001), 3-5: wortel van het christendom is gelegen in het de overlevering heeft de Kerk de eenheid Ench. Vat. 20, nr. 748-755. Oude Testament en het christendom voedt van het goddelijk plan in de beide zich altijd aan deze wortel. Daarom heeft de Testamenten belicht dankzij de typologie, 132. Vgl. Catechismus van de gezonde christelijke leer altijd iedere vorm die niet een willekeurig karakter heeft, maar Katholieke Kerk, 121-122. van steeds terugkerend marcionisme afge- intrinsiek is aan de door de heilige tekst wezen, dat op verschillende manieren de verhaalde gebeurtenissen en daarom de 133. Propositio 52. neiging heeft Oude en Nieuwe Testament gehele Schrift betreft. De typologie “ziet in 134. Vgl. Pauselijke Bijbelcommissie, Het tegenover elkaar te stellen.134 de werking van God onder het Oude joodse volk en zijn Verbond voorafbeeldingen van hetgeen God Heilige Schriften in de christelijke bijbel Bovendien zegt het Nieuwe Testament zelf in de volheid van de tijd voltooid heeft in de (24 mei 2001), 19: Ench. Vat. 20, nr. dat het overeenkomt met het Oude en ver- persoon van zijn mensgeworden Zoon”.135 799-801; Origenes, kondigt het dat in het mysterie van het De christenen lezen het Oude Testament Homilie over Numeri, 9, 4: SC leven, de dood en de verrijzenis van derhalve in het licht van de gestorven en 415, pp. 238-242. Christus de Schriften van het joodse volk verrezen Christus. Hoewel de typologische 135. Catechismus hun volmaakte vervulling hebben gevon- lezing de onuitputtelijke inhoud blootlegt van de Katholieke Kerk, 128. den. Men moet echter opmerken dat het van het Oude Testament met betrekking tot34 2011 • 34
  • 35. het Nieuwe, mag zij toch niet doen vergeten geduldig de opvoeding ervan tot stand. Dedat het Oude Testament zijn eigen openba- openbaring past zich aan het culturele enringswaarde behoudt, bevestigd door onze morele niveau van lang vervlogen tijden aanHeer zelf (vgl. Marc. 12, 29-31). Daarom en bericht derhalve over feiten en gebruiken,“vraagt het Nieuwe Testament er om ook bijvoorbeeld frauduleuze manoeuvres engelezen te worden in het licht van het Oude gewelddaden, genocide, zonder expliciet deTestament. De catechese van de eerste chris- immoraliteit ervan aan te klagen. Dit kantenen doet er voortdurend een beroep op men verklaren door de historische context,(vgl. 1 Kor. 5,6-8; 10,1-11)”.136 Op grond maar het kan de moderne lezer verrassen,hiervan hebben de synodevaders gezegd dat vooral wanneer men de vele “duistere” kan-“het joodse begrip van de bijbel de christe- ten van het menselijk gedrag vergeet die ernen kan helpen bij het verstaan en de bestu- eeuwen lang, ook in onze dagen, zijndering van de Schriften”.137 geweest. In het Oude Testament verheffen de profeten in hun prediking krachtig hun stem “Het Nieuwe Testament is verborgen in het tegen iedere vorm van ongerechtigheid enOude en het Oude is zichtbaar in het geweld, collectief of individueel, en zo is ditNieuwe”,138 zo drukte zich met scherpzinni- het instrument van opvoeding dat God aange wijsheid de heilige Augustinus uit over zijn volk heeft gegeven ter voorbereiding opdit thema. Het is dus belangrijk dat zowel in het evangelie. Daarom zou het verkeerd zijnde pastoraal als in academische kring dui- geen aandacht te schenken aan de stukkendelijk wordt gewezen op de innige band van de Schrift die ons problematisch lijken.tussen de beide Testamenten door met de Men moet zich er juist van bewust zijn datheilige Gregorius de Grote eraan te herinne- het lezen van deze bladzijden vraagt om eenren dat wat “het Oude Testament heeft adequate deskundigheid, verworven door eenbeloofd, het Nieuwe Testament heeft laten vorming die de teksten weet te lezen in hunzien; wat het ene verkondigt op duistere historisch-literaire context en in christelijkwijze, het andere openlijk verkondigt als perspectief met als uiteindelijke hermeneuti-aanwezig. Daarom is het Oude Testament sche sleutel “het evangelie en het nieuweprofetie van het Nieuwe Testament; en is het gebod van Jezus Christus, dat in het paas-beste commentaar op het Oude Testament mysterie is vervuld”.140 Daarom spoor ik dehet Nieuwe Testament”.139 geleerden en herders aan om alle gelovigen te helpen ook tot deze bladzijden te naderenDe “duistere” bladzijden van de bijbel door middel van een lezing die hun betekenis laat ontdekken in het licht van het mysterie42. In de context van de relatie tussen Oude van Christus.en Nieuwe Testament heeft de synode zichook beziggehouden met het thema van de Christenen en joden met betrekking tot debladzijden van de bijbel die duister en moei- Heilige Schriftlijk blijken te zijn op grond van het geweld 136. Ibidem, 129.en de immoraliteit die zij soms bevatten. Wat 43. Wanneer men de nauwe relaties die het 137. Propositio 52.dit betreft moet men voor ogen houden dat Nieuwe Testament met het Oude verbinden 138. Quaestiones inde bijbelse openbaring diep geworteld is in de in aanmerking neemt, dan is het vanzelf- Heptateuchum. 2, 73: PL 34, 623.geschiedenis. Gods plan wordt daarin geleide- sprekend dat er nu aandacht wordt besteed 139. Homiliae inlijk zichtbaar en verwezenlijkt zich langzaam aan de bijzondere band die daaruit voort- Ezechielem, I, VI, 15:in opeenvolgende fases ondanks het verzet vloeit tussen christenen en joden, een band PL 76, 836 B.van de mensen. God kiest een volk en brengt die men nooit zou mogen vergeten. Paus 140. Propositio 29.35 • 2011 35
  • 36. Johannes Paulus II heeft tegen de joden is. Het is goed dat waar men gelegenheid gezegd: “U bent onze ‘welbeminde broeders’ ziet, er mogelijkheden, ook publiekelijk, in het geloof van Abraham, onze aartsva- worden geschapen voor ontmoeting en dis- der.”141 Zeker, deze woorden betekenen niet cussie. Deze begunstigen een toename van een miskenning van de breuk die in het de kennis van elkaar, van wederzijdse ach- Nieuwe testament wordt verwoord ten ting en samenwerking, ook in de bestude- opzichte van de instellingen van het Oude ring zelf van de Heilige Schriften. Testament, en nog minder van de vervulling van de Schriften in het mysterie van Jezus De fundamentalistische interpretatie van de Christus, die wordt erkend als Messias en Heilige Schrift Zoon van God. Dit diepe en radicale verschil impliceert echter in het geheel niet weder- 44. De aandacht die wij tot nu toe hebben zijdse vijandschap. Het voorbeeld van de willen schenken aan het thema van de her- heilige Paulus (vgl. Rom. 9-11) laat juist meneutiek van de bijbel in haar verschil- zien dat “een houding van respect, achting lende aspecten, maakt het ons mogelijk en liefde voor het joodse volk de enige ons bezig te houden met het onderwerp waarlijk christelijke houding is in deze situ- van de fundamentalistische interpretatie atie, die op mysterieuze wijze deel uitmaakt van de Heilige Schrift, dat meerdere malen van Gods geheel positieve plan”.142 Paulus naar voren is gekomen in het synodale zegt immers dat de joden “Gods vrienden debat.145 Over dit thema heeft de Pauselijke blijven krachtens zijn uitverkiezing, omwil- Bijbelcommissie in het document De inter- le van de aartsvaders. Want God kent geen pretatie van de bijbel in de Kerk belangrij- berouw over zijn genadegaven noch over ke aanwijzingen geformuleerd. In deze zijn roeping” (Rom. 11,28-29). context zou ik vooral de aandacht willen 141. Johannes vestigen op de manieren van lezing die de Paulus II, Boodschap aan de opperrabbijn Bovendien gebruikt Paulus het mooie beeld natuur van de heilige tekst niet respecteren van Rome (22 mei van de olijfboom om de zeer nauwe relaties doordat ze subjectieve en willekeurige in- 2004): Insegna- menti, XXVII, 1 tussen christendom en joden te beschrijven: terpretaties propageren. “Letterlijke inter- (2004), 655. de Kerk van de heidenen is als een loot van pretatie”, waarvoor een fundamentalisti- 142. Pauselijke een wilde olijfboom, geënt op de goede sche lezing opkomt, is in werkelijkheid Bijbelcommissie, Het joodse volk en zijn olijfboom, die het volk van het Verbond is verraad aan zowel de letterlijke als de Heilige Schriften in de christelijke bijbel (vgl. Rom. 11,17-24). Laten wij derhalve ons geestelijke betekenis en maakt de weg vrij (24 mei 2001), 87: voedsel halen uit dezelfde geestelijke wor- voor verschillende vormen van instrumen- Ench. Vat. 20, nr. 1150. tels. Laten wij elkaar ontmoeten als broe- talisering door bijvoorbeeld antikerkelijke 143. Vgl. Benedictus ders, broeders die op zekere ogenblikken in interpretaties van de Schriften zelf te ver- XVI, Afscheidstoe- hun geschiedenis een gespannen verhou- spreiden. Het problematische aspect van spraak op de lucht- haven Ben Goerion ding hebben gehad, maar die zich nu vast- “een fundamentalistische lezing is dat zij van Tel Aviv (15 mei 2009): Insegna- besloten ervoor inzetten om bruggen van weigert rekening te houden met het histo- menti, V, 1 (2009), duurzame vriendschap te slaan.143 Paus rische karakter van de bijbelse openbaring 847-849. Johannes Paulus II zei ook nog: “Wij heb- en het zichzelf daardoor onmogelijk maakt 144. Johannes Paulus II, Toespraak ben veel gemeen. Wij kunnen samen veel ten volle de waarheid van de menswording tot de opperrabbij- doen voor de vrede, de gerechtigheid en een zelf te aanvaarden. Het fundamentalisme nen van Israël (23 maart 2000): broederlijkere en menselijkere wereld”.144 gaat de nauwe relatie van het goddelijke Insegnamenti XXIII, 1 (2000), 434. en het menselijke in de betrekkingen met Ik wens er nogmaals op te wijzen hoe kost- God uit de weg. [...] Om deze reden neigt 145. Vgl. Propositiones 46, 47. baar de dialoog met de joden voor de Kerk het ertoe de tekst van de bijbel te behande-36 2011 • 36
  • 37. len als was hij woord voor woord gedic- heilige tekst benadert in zijn natuur van eenteerd door de Geest, en het komt niet ertoe mededeling die de Heer aan de mensen doetom te erkennen dat het Woord van God is met het oog op hun heil. Daarom beveeltgeformuleerd in een taal en een fraseologie men aan, zoals de dogmatische constitutiedie werden bepaald door een gegeven tijd- Dei Verbum heeft gezegd, dat “de katholiekeperk”.146 Het christendom ziet daarentegen exegeten en de anderen die de heilige theo-ín de woorden hét Woord van God, de logie beoefenen in oprechte samenwerkingLogos zelf, die zijn mysterie laat zien door ernaar moeten streven, onder de waakzamemiddel van deze verscheidenheid en de leiding van het heilig leraarsambt, met dewerkelijkheid van een menselijke geschie- geschikte hulpmiddelen de goddelijke ge-denis.147 Het ware antwoord op een funda- schriften zo te onderzoeken en uiteen te zet-mentalistische lezing is: “de gelovige ten dat zoveel mogelijk bedienaars van hetlezing van de Heilige Schrift”. Deze lezing, goddelijk woord aan het volk van God met“die vanaf de oudheid in de overlevering vrucht het voedsel van de geschriften kun-van de Kerk is toegepast, zoekt de bevrij- nen bieden, waardoor de geest wordt ver-dende waarheid voor het leven van de licht, de wil versterkt en het hart van de 146. Pauselijkeindividuele gelovige en voor de Kerk. Deze mensen wordt opgewekt tot de liefde van Bijbelcommissie, De interpretatie van delezing erkent de historische waarde van de God”.150 bijbel in de Kerk (15bijbelse overlevering. Juist omwille van april 1993), I, F: Ench. Vat. 13, nr.deze waarde van historisch getuigenis wil Bijbel en oecumene 2974.zij opnieuw de levende betekenis ontdek- 147. Vgl. Benedictusken van de Heilige Schriften, die ook 46. In het bewustzijn dat de Kerk haar fun- XVI, Toespraak tot vertegenwoordigersbestemd zijn voor het leven van de gelovi- dament heeft in Christus, het mensgewor- uit de wereld van de cultuur op hetgen van vandaag”, 148 zonder derhalve de den Woord van God, heeft de synode de “Collège desmenselijke tussenkomst van de geïnspireer- centrale plaats van de bijbelstudie willen Bernardins” te Parijs (12 septemberde tekst en zijn literaire genres te negeren. onderstrepen in de oecumenische dialoog 2008): AAS 100 (2008), 726. met het oog op een volledig tot uitdrukkingDialoog tussen herders, theologen en brengen van de eenheid van alle gelovigen 148. Propositio 46.exegeten in Christus.151 In de Schrift zelf vinden wij 149. Propositio 28. immers het hartstochtelijke gebed van Jezus 150. Tweede45. De authentieke hermeneutiek van het tot de Vader dat zijn leerlingen één zijn, Oecumenisch Vaticaans Concilie,geloof brengt enkele belangrijke gevolgen opdat de wereld gelooft (vgl. Joh. 17,21). Dit Dogm. const. over de goddelijke openba-met zich mee op het gebied van de pastora- alles versterkt ons in de overtuiging dat ring Dei Verbum, 23.le activiteit van de Kerk. Juist de synodeva- samen naar de Schriften luisteren en ze 151. In ieder gevalders hebben, wat dit betreft, bijvoorbeeld samen overdenken ons een ware saamho- wordt eraan herin- nerd dat, wat deeen regelmatiger contact aanbevolen tussen righeid laat beleven, ook al is die nog niet zogenaamde deute-herders, exegeten en theologen. Het is goed volledig;152 “Het gemeenschappelijk luiste- rocanonieke boeken van het Oudeals de bisschoppenconferenties deze ont- ren naar de Schriften zet daarom aan tot Testament en hun geïnspireerd zijnmoetingen bevorderen met “het doel een een dialoog van liefde en doet de dialoog betreft, katholiekengrotere saamhorigheid te begunstigen in de van de waarheid groeien”.153 Samen luisteren en orthodoxen niet precies dezelfdedienst aan het Woord van God”.149 Een der- naar het Woord van God, de lectio divina canon hebben als de anglicanen en degelijke samenwerking zal allen helpen het van de bijbel beoefenen, zich laten verras- protestanten.eigen werk ten dienste van heel de Kerk sen door de nieuwheid, die nooit veroudert 152. Vgl. Relatiobeter te verrichten. Zich verplaatsen in het en uitgeput raakt, van het Woord van God, post discepta- tionem, 36.perspectief van het pastoraal werken wil onze doofheid overwinnen voor die woor-ook voor de geleerden zeggen dat men de den die niet overeenkomen met onze 153. Propositio 36.37 • 2011 37
  • 38. meningen of vooroordelen, luisteren en stu- betreft, heeft de eerbiedwaardige Johannes deren in de gemeenschap van de gelovigen Paulus II gezegd: “Wie zich herinnert hoezeer van alle tijden: dit alles is een weg die moet de debatten rondom de Heilige Schrift vooral worden afgelegd om de eenheid in het in het Avondland de afsplitsingen beïnvloed geloof te bereiken, als antwoord op het lui- hebben kan begrijpen wat voor een aanzien- steren naar het Woord.154 De woorden van lijke vooruitgang deze gemeenschappelijke het Tweede Vaticaans Concilie waren wer- vertalingen betekenen”.158 Daarom is het kelijk verhelderend: “De Heilige Schrift is bevorderen van gemeenschappelijke ver- juist bij de [oecumenische] dialoog een uit- talingen van de bijbel een deel van het oecu- stekend hulpmiddel in Gods machtige hand menisch werk. Ik wens hier al degenen te voor het verkrijgen van die eenheid die bedanken die zich inzetten voor deze belang- onze Verlosser alle mensen aanbiedt”.155 rijke taak en hen aanmoedigen om hun werk Daarom is het goed de studie, de discussie voort te zetten. en de oecumenische vieringen van het Woord van God te doen toenemen met Gevolgen voor de opzet van de theologische respect voor de geldende regels en de ver- studie schillende tradities.156 Deze vieringen dienen de oecumenische zaak en wanneer zij in 47. Een andere consequentie die voortvloeit hun ware betekenis worden gevierd, vormen uit een adequate hermeneutiek van het zij intense ogenblikken van authentiek geloof, betreft de noodzaak om de implica- gebed om God te vragen de vurig verlangde ties ervan te laten zien voor de exegetische dag te verhaasten waarop wij allen naast en theologische vorming, in het bijzonder elkaar kunnen gaan zitten aan dezelfde tafel van de priesterkandidaten. Men moet ervoor en drinken uit één beker. Ook al is het juist zorgen dat de studie van de Heilige Schrift en prijzenswaardig deze momenten te werkelijk de ziel is van de theologie, omdat bevorderen, men dient er echter voor te zor- men daarin het Woord van God herkent, dat gen dat deze ogenblikken niet worden voor- zich vandaag richt tot de wereld, tot de Kerk 154. Vgl. Benedictus gesteld als vervanging van de verplichte en tot ieder persoonlijk. Het is belangrijk dat XVI, Toespraak op de 11e Gewone deelname aan de heilige mis op zon- en er aan de criteria die door nummer 12 van Vergadering van het feestdagen. de dogmatische constitutie Dei Verbum wor- Secretariaat van de Bisschoppensynode den aangegeven, daadwerkelijk aandacht (25 januari 2007): AAS 99 (2007), 85- In dit werk van studie en gebed onderken- wordt besteed en dat deze tot onderwerp van 86. nen wij in alle rust ook de aspecten die vra- verdieping worden gemaakt. Men dient te 155. Tweede gen om verdieping en waarin wij zien dat vermijden dat er een opvatting van weten- Oecumenisch Vaticaans Concilie, wij nog van elkaar verwijderd zijn, zoals schappelijk onderzoek op na wordt gehou- Decr. over de oecu- bijvoorbeeld het begrip van de Kerk als den die zich neutraal acht ten opzichte van mene Unitatis red- integratio, 21. gezaghebbend orgaan bij de interpretatie en de Schrift. Daarom is het samen met de stu- 156. Vgl. Propositio de beslissende rol van het leerambt.157 die van de eigen talen waarin de bijbel is 36. geschreven, en van de adequate interpreta- 157. Vgl. Tweede Ik zou bovendien willen onderstrepen het- tiemethoden noodzakelijk dat de studenten Oecumenisch Vaticaans Concilie, geen gezegd is door de synodevaders omtrent een diep geestelijk leven hebben, zodat men Dogm const. over de het belang in dit oecumenische werk van de begrijpt dat de Schrift alleen maar kan wor- goddelijke openba- ring Dei Verbum 10. bijbelvertalingen in de verschillende talen. den begrepen, als men haar beleeft. 158. Encycl. Ut Wij weten immers dat een tekst vertalen geen unum sint (25 mei puur mechanisch werk is, maar in zekere zin In dit perspectief beveel ik aan dat de studie 1995), 44; AAS 87 (1995), 947. deel uitmaakt van het interpreteren. Wat dit van het overgeleverde en geschreven Woord38 2011 • 38
  • 39. van God steeds geschiedt in een diepe ker- naar huis, verkoop wat ge bezit en geef hetkelijke geest en dat men bij de academische aan de armen, daarmee zult ge een schat invorming terdege rekening houdt met de bij- de hemel bezitten. En kom dan terug om Mijdragen over deze onderwerpen van de kant te volgen” (Mat. 19,21).164 Niet minder sug-van het leergezag, dat “niet boven het gestief is de heilige Basilius de Grote, diewoord van God staat, maar het dient. Want zich in zijn werk Moralia afvraagt: “Wat ishet leert enkel, wat overgeleverd is, door dit eigen aan het geloof? De volledige en onbe-krachtens goddelijke opdracht en onder bij- twiste zekerheid van de door God geïnspi-stand van de Heilige Geest, vroom te aanho- reerde woorden. […] Wat is eigen aan deren, heilig te bewaren en trouw uiteen te gelovige? Zich met die volledige zekerheidzetten”.159 Daarom dient men er zorg voor te conformeren aan de betekenis van de woor-dragen dat de studie geschiedt met erken- den van de Schrift en het niet wagen ook 159. Tweedening van het feit dat “de heilige overleve- maar iets hieraan af te doen of hieraan toe Vaticaans Concilie, Dogm. const. over dering, de Heilige Schrift en het leraarsambt te voegen.”165 De heilige Benedictus verwijst goddelijke openba-van de Kerk derhalve, volgens het wijze in zijn Regel naar de Schrift als “de meest ring Dei Verbum, 10.raadsbesluit van God, zo met elkaar verbon- juiste norm van het leven van de mens”.166 160. Ibidem.den en verenigd blijken te zijn, dat het een “Toen de heilige Franciscus van Assisi hoor- 161. Vgl. ibidem, 24.zonder het ander geen stand houdt”.160 Ik de”, zo schrijft Thomas van Celano, “dat de 162. Vgl. Propositiowens daarom dat volgens de leer van het leerlingen van Christus geen goud, geen zil- 22.Tweede Vaticaans Concilie de studie van de ver, geen geld mogen bezitten, noch een 163. De heiligeHeilige Schrift, gelezen in de gemeenschap reiszak, noch brood, noch een stok voor Gregorius de Grote, Moralia in Job XXIV,van de universele Kerk, werkelijk als het onderweg mogen meenemen, noch schoei- VIII, 16: PL 76, 295.ware de ziel van de theologische studie is.161 sel, noch twee onderkleden mogen hebben, 164. Vgl. de heilige [...] riep hij, jubelend in de Heilige Geest, Athanasius, Vita Antonii, II: PL 73,De heiligen en de interpretatie van de uit: dit wil ik, dit vraag ik, dit verlang ik 127.Schrift met heel mijn hart!”167 De heilige Clara 165. Moralia, neemt de ervaring van de heilige Franciscus Regula LXXX, XXII; PG 31, 867.48. De interpretatie van de Heilige Schrift volledig over: “De levenswijze van de Arme 166. Regula, 73,3:zou onvolledig blijven, als men ook niet zou Zusters [...] is dit: het heilig evangelie van SC 182, p. 672.luisteren naar wie waarlijk het Woord van onze Heer Jezus Christus naleven”.168 De hei- 167. Thomas vanGod hebben beleefd, oftewel de heiligen.162 lige Dominicus de Guzman, vervolgens Celano, La vita prima di SanImmers, viva lectio est vita bonorum”.163 De “toonde zich overal een man van het evan- Francesco, IX, 22: FFdiepste interpretatie van de Schrift komt gelie, in woorden als ook in werken”169 en 356.inderdaad van hen die zich door het Woord hij wilde dat ook zijn broeders in de predi- 168. Regola, I, 1-2: FF 2750.van God hebben laten vormen door ernaar king zo waren, “mannen van het evange-te luisteren, het te lezen en het voortdurend lie”.170 De karmelietes, de heilige Theresia 169. De zalige Jordanus vante overwegen. van Jezus, die in haar geschriften voortdu- Saksen, Libellus de principiis Ordinis rend gebruik maakt van bijbelse beelden om Praedicatorum, 104:Het is zeker niet toevallig dat de grote gees- haar mystieke ervaring tot uitdrukking te Monumenta Fratrumtelijke stromingen die op de geschiedenis brengen, herinnert eraan dat Jezus zelf haar Praedicatorum Historica, Romevan de Kerk hun stempel hebben gedrukt, openbaart dat “heel het kwaad van de 1935, 16, p. 75.zijn voortgekomen uit een expliciete verwij- wereld voortkomt uit het niet duidelijk ken- 170. Orde van dezing naar de Schrift. Ik denk bijvoorbeeld nen van de waarheden van de Heilige Predikheren, Eerste Constituties ofwelaan de heilige Antonius abt, die werd bewo- Schrift”.171 De heilige Theresia van het Kindje Consuetudines, II,gen door te luisteren naar de woorden van Jezus vindt de Liefde als haar persoonlijke XXXI.de Heer: “Wilt ge volmaakt zijn, ga dan roeping in het onderzoeken van de Schrift, 171. Vita, 40,1.39 • 2011 39
  • 40. in het bijzonder de hoofdstukken 12 en 13 Van dit verband tussen Woord van God en van de Eerste brief aan de Korintiërs;172 heiligheid hebben wij een rechtstreeks dezelfde heilige beschrijft de aantrekkings- getuigenis gehad gedurende de 12e verga- kracht van de Schrift: “Ik hoef maar een dering van de synode, toen op 12 oktober blik te werpen op het evangelie, of ik ruik op het Sint Pietersplein de heiligverklaring onmiddellijk de geuren van het leven van heeft plaatsgevonden van vier nieuwe heili- Jezus en weet waarheen ik moet snellen”.173 gen: de heilige priester Gaetano Errico, Iedere heilige vormt als het ware een licht- stichter van de Congregatie van de Heilige straal die uitgaat van het Woord van God: Harten van Jezus en Maria; moeder Maria zo denken wij bovendien aan de heilige Bernarda Bütler, geboren in Zwitserland en Ignatius van Loyola in zijn zoeken naar de missiezuster in Ecuador en Colombia; zuster waarheid en in de onderscheiding der gees- Alfonsa van de Onbevlekte Ontvangenis, de ten; de heilige Johannes Bosco in zijn harts- eerste vrouwelijke heilige die in India is tocht voor de opvoeding van de jeugd, de geboren; de jonge Ecuadoriaanse vrouwelij- heilige Johannes Maria Vianney in zijn ke leek Narcisa de Gesù Martillo Morán. Met bewustzijn van de grootsheid van het pries- hun leven hebben zij voor de wereld en de terschap als gave en taak; de heilige Pio van Kerk getuigenis afgelegd van de altijddu- Pietralcina in zijn instrument zijn van de rende vruchtbaarheid van het evangelie van goddelijke barmhartigheid; de heilige Christus. Vragen wij de Heer dat op voor- Josemaría Escrivá in zijn prediking over de spraak van de heiligen die juist tijdens de universele roeping tot heiligheid; de zalige dagen van de synodale vergadering over het Teresa van Calcutta, Zuster van Naastenlief- Woord van God heilig zijn verklaard, ons de voor de armsten der armen; tot en met de leven “die goede grond” zal zijn waarop de martelaren van het nazisme en het commu- goddelijke Zaaier het Woord kan zaaien, nisme, die enerzijds worden vertegenwoor- opdat het in ons vrucht draagt van heilig- digd door de karmelietes, de heilige Theresia heid, “dertig-, zestig- en honderdvoudig” Benedicta van het Kruis (Edith Stein) en (Marc. 4,20). anderzijds door de zalige Aloysius Stepinac, kardinaal-aartsbisschop van Zagreb. 49. De heiligheid met betrekking tot het Woord van God hoort zo in zekere zin tot de profetische overlevering, waarin het Woord van God het leven zelf van de profeet in dienst neemt. In deze zin vertegenwoordigt de heiligheid in de Kerk een hermeneutiek van de Schrift die men niet over het hoofd mag zien. De Heilige Geest die de gewijde schrijvers heeft geïnspireerd, is dezelfde die de heiligen bezielt om hun leven te geven voor het evangelie. Bij hen in de leer gaan is een zekere weg om te komen tot een leven- 172. Vgl. de en doeltreffende hermeneutiek van het Geschiedenis van een ziel, Ms. B 3r. Woord van God. 173. Ibidem, Ms. C, 35v.40 2011 • 40
  • 41. DEEL II Johannes becommentarieert, merkt hij sug- gestief op: “door middel van het Woord benVERBUM IN ECCLESIA je geschapen, maar het is noodzakelijk dat je door middel van het Woord wordt her-“Aan allen echter die Hem wel aanvaardden, schapen”.174 Hier zien we dat het gelaat vangaf Hij het vermogen om kinderen van God de Kerk zich aftekent, als werkelijkheid diete worden” (Joh. 1,12) wordt bepaald door het aanvaarden van het Woord van God, dat door mens te worden is gekomen om zijn verblijf onder ons teHET WOORD VAN GOD EN DE KERK nemen (vgl. Joh. 1,14). Dit verblijf van God onder de mensen, dit shekinah (vgl. Es,De Kerk aanvaardt het Woord 26,1), voorafgebeeld in het Oude Testament, komt nu tot stand in de definitieve tegen-50. De Heer verkondigt zijn Woord, opdat woordigheid van God onder de mensen.het door hen die juist “door middel van”hetzelfde Woord zijn geschapen wordt aan- Gelijktijdigheid van Christus in het levenvaard. “Hij kwam in het zijne” (Joh. 1,11): van de Kerkhet Woord is ons oorspronkelijk niet vreemden de schepping is gewild in een relatie van 51. De relatie tussen Christus, Woord van devertrouwelijkheid met het goddelijk leven. Vader, en de Kerk kan niet worden verstaanDe Proloog van het vierde evangelie con- in termen van eenvoudigweg een voorbijefronteert ons met de weigering ten opzichte gebeurtenis, maar het betreft een vitale rela-van het Woord van God door de “zijnen” die tie, waartoe iedere gelovige wordt geroepen“het niet aanvaardden” (Joh. 1,11). Het niet om persoonlijk toe te treden. Wij sprekenaanvaarden betekent niet luisteren naar zijn immers van de tegenwoordigheid van hetstem, niet gelijkvormig worden aan de Woord van God vandaag onder ons: “Ziet IkLogos. Waar de mens, ook al is hij broos en ben met u alle dagen tot aan de voleindingzondig, zich oprecht openstelt voor de ont- der wereld” (Mat. 28,20). Zoals pausmoeting met Christus, begint daarentegen Johannes Paulus II heeft gezegd: “De gelijk-een radicale verandering: “aan allen die tijdigheid van Christus met de mens vanHem echter wel aanvaardden, gaf Hij het iedere tijd wordt verwezenlijkt in zijnvermogen om kinderen van God te worden” lichaam, dat de Kerk is. Daarom beloofde de(Joh. 1,12). Het Woord aanvaarden wil zeg- Heer zijn leerlingen de Heilige Geest die hungen zich door Hem laten vormen, zodat men zijn geboden “in herinnering zou brengen”door de kracht van de Heilige Geest gelijk- en zou doen begrijpen (vgl. Joh. 14,26) envormig wordt gemaakt aan Christus, “de een bron zou zijn van nieuw leven in deEniggeborene van de Vader” (Joh. 1,14). Het wereld (vgl. Joh. 3,5-8; Rom. 8,1-13).175 Deis het begin van een nieuwe schepping, het dogmatische constitutie Dei Verbum druktnieuwe schepsel wordt geboren, een nieuw dit mysterie in de bijbelse termen van eenvolk. Zij die geloven, ofwel zij die de huwelijksdialoog uit: “God, die weleer heeftgehoorzaamheid van het geloof beleven, gesproken, onderhoudt zich ononderbroken 174. In Iohannis“zijn uit God geboren” (Joh. 1,13), worden met de bruid van zijn beminde Zoon en leidt Evangelium Tractatus, I, 12: PLdeelgenoot gemaakt aan het goddelijk de Heilige Geest, door wie de levende stem 35, 1385.leven: zonen in de Zoon (vgl. Gal. 4,5-6; van het evangelie in de Kerk en door haar in 175. Encycl.Rom. 8,14-17). Wanneer de heilige Augus- de wereld weerklinkt, de gelovigen tot de Veritatis splendor (6 augustus 1993), 25:tinus deze passage in het evangelie van volle waarheid en doet het woord van AAS 85 (1993), 1153.41 • 2011 41
  • 42. Christus overvloedig in hen wonen (vgl. waar God tot ons spreekt in het heden van Kol. 3,16)”.176 ons leven, vandaag spreekt tot zijn volk, dat luistert en antwoordt. Iedere liturgische De Bruid van Christus, leermeester in het handeling is van nature doordrenkt van de luisteren, herhaalt ook vandaag met geloof: Heilige Schrift. Zoals de constitutie Sacro- “Spreek, Heer, uw Kerk luistert”.177 Daarom sanctum Concilium zegt, “de Heilige Schrift begint de dogmatische constitutie Dei is bij de viering van de liturgie van de Verbum met de woorden: “Het woord van hoogste betekenis. Daaruit worden immers God met heilige eerbied beluisterend en met de lezingen gehouden en in de homilie vrijmoedigheid verkondigend, geeft de hei- nader verklaard, alsook de psalmen gezon- lige kerkvergadering…”.178 Het betreft inder- gen; uit haar inspiratie en geest zijn de daad een dynamische definitie van het smeekbeden, de oraties en de liturgische leven van de Kerk. “Het zijn woorden waar- gezangen voortgekomen; aan haar ontlenen mee het concilie een kenmerkend aspect van handelingen en tekenen hun zin”.182 Meer de Kerk aangeeft: zij is een gemeenschap nog, men moet zeggen dat Christus zelf die het Woord van God aanhoort en verkon- “aanwezig is in zijn woord, want Hijzelf digt. De Kerk leeft niet uit zichzelf, maar uit spreekt, wanneer de heilige Schriften in de het evangelie en uit het evangelie haalt zij Kerk gelezen worden”.183 “In de liturgie altijd en steeds opnieuw de richting voor wordt het Woord van God dus voortdurend haar tocht. Het is een kanttekening die iede- aangeboden, is het levend en werkzaam 176. Tweede re christen moet aanvaarden en toepassen door de kracht van de Heilige Geest en Oecumenisch Vaticaans Concilie, op zichzelf: alleen wie vóór alles luistert openbaart het de liefde van de Vader, welke Dogm. const. over de goddelijke openba- naar het Woord van God, kan ook de ver- actief en onuitputtelijk is in haar werkda- ring Dei Verbum, 8. kondiger ervan worden”.179 In het verkondig- digheid met betrekking tot de mensen”.184 De 177. Relatio post de en aanhoorde Woord en in de sacramen- Kerk heeft immers altijd getoond zich ervan disceptationem, 11. ten zegt Jezus vandaag, hier en nu aan bewust te zijn dat bij het liturgisch hande- 178. Nr. 1. iedereen: “Ik ben van jou, Ik geef mij aan len het Woord van God gepaard gaat met de 179. Benedictus XVI, jou”, opdat de mens kan aanvaarden en op innerlijke werking van de Heilige Geest, die Toespraak tot het Internationale zijn beurt kan antwoorden: “Ik ben van het werkzaam maakt in het hart van de Congres “De Heilige jou”.180 De Kerk blijkt zo de plaats te zijn gelovigen. In werkelijkheid is het dankzij de Schrift in het leven van de Kerk” (16 waar wij door genade kunnen ervaren het- Helper dat “het Woord van God tot funda- september 2005): AAS 97 (2005), 956. geen de Proloog van Johannes vertelt: “aan ment wordt van de liturgische handeling en hen die Hem wél aanvaardden, gaf Hij het tot norm en steun voor het gehele leven. [...] 180. Vgl. Relatio post disceptatio- vermogen om kinderen van God te worden” Door de werking van de Heilige Geest zelf nem, 10. (Joh. 1,12). [...] wordt ook aan ieders hart al datgene 181. Slotboodschap, ingegeven, wat in de verkondiging van het III, 6. Woord van God wordt uitgesproken voor de 182. Tweede Oecumenisch LITURGIE: DE BEVOORRECHTE PLAATS hele samenkomst van de gelovigen. En ter- Vaticaans Concilie, VAN HET WOORD VAN GOD wijl de eenheid van allen erdoor wordt ver- Const. over de heili- ge liturgie groot, wordt daardoor tevens de verschei- Sacrosanctum Concilium, 24. Het woord van God in de heilige liturgie denheid van de charismata bevorderd en de veelvoudige werking ervan verhoogd”.185 183. Ibidem, 7. 52. Wanneer men de Kerk beschouwt als 184. Ordening voor de lezingen van de “huis van het Woord”181, dan moet men vóór Daarom is het nodig de wezenlijke waarde mis, 4. alles aandacht besteden aan de heilige litur- van het liturgisch handelen voor het begrip 185. Ibidem, 9. gie. Dat is immers de bevoorrechte plaats van het Woord van God te begrijpen en te42 2011 • 42
  • 43. beleven. In zekere zin moet de hermeneutiek tussen Heilige Schrift en sacramenteel han-van het geloof ten opzichte van de Heilige delen. Het is uitermate zinvol om het ver-Schrift altijd de liturgie als referentiepunt band tussen Woord van God en sacramenthebben, waar het Woord van God wordt te verdiepen, zowel in de pastoraal van degevierd als actueel en levend woord: “Zo Kerk als in het theologisch onderzoek.188volgt de Kerk in de liturgie trouw dezelfde Zeker, “de liturgie van het Woord is eenwijze van lezen en verklaren van de Heilige doorslaggevend element in de viering vanSchrift, als die waarvan gebruik is gemaakt ieder sacrament van de Kerk”;189 in de pas-door Christus, die aanspoort om uitgaande torale praktijk zijn de gelovigen zich echtervan het “heden” van het gebeuren in Hem niet altijd bewust van dit verband en begrij-alle Schriften te onderzoeken”.186 pen zij niet altijd de eenheid van handeling en woord. Het is “de taak van priesters enHier blijkt ook de wijze pedagogie van de diakens, vooral wanneer zij de sacramentenKerk die de Heilige Geest verkondigt en toedienen, de eenheid te belichten dieaanhoort, daarbij het ritme van het liturgi- Woord en sacrament vormen in het dienst-sche jaar volgend. Dit uitbreiding van het werk van de Kerk”.190 Immers, in de relatieWoord van God in de tijd komt in het bij- tussen Woord en sacramentele handelingzonder tot stand in de eucharistieviering en laat zich in liturgische vorm het eigen han-in het getijdengebed. In het middelpunt van delen van God in de geschiedenis zien dooralles straalt het paasmysterie, waarin alle middel van het performatieve karakter vanmysteries van Christus en de heilsgeschie- het Woord zelf. In de heilsgeschiedenis is erdenis samenkomen, die sacramenteel tegen- immers geen scheiding tussen wat God zegtwoordig worden gesteld. “Door zo de ver- en wat Hij doet; zijn Woord zelf is levend enlossingsmysteries te vieren, ontsluit zij [de krachtig (vgl. Heb. 4,12), zoals overigens deKerk] voor de gelovigen de rijke schat van betekenis van de Hebreeuwse uitdrukkingheilsdaden en verdiensten van haar Heer; en dabar aangeeft. Op dezelfde wijze staan wijwel zo, dat deze mysteries te allen tijde in in het liturgisch handelen tegenover zijnzekere zin tegenwoordig worden gesteld, Woord dat verwezenlijkt hetgeen het zegt. 186. Ibidem 3; vgl. Luc. 4,16-21; 24,opdat de gelovigen ermee in contact komen Door het volk van God het performatieve 25-35.44-49.en van heilsgenade worden vervuld”.187 Ik karakter van het Woord van God in de litur- 187. Tweedespoor de herders van de Kerk en degenen gie te leren ontdekken helpt men het ook Oecumenisch Vaticaans Concilie,die werkzaam zijn in de pastoraal derhalve het handelen van God te begrijpen in de Const. over de heili-aan ervoor te zorgen dat alle gelovigen de heilsgeschiedenis en in het persoonlijke ge liturgie Sacrosanctumdiepe betekenis smaken van het Woord van leven van ieder van zijn leden. Concilium, 102.God dat zich ontvouwt in de liturgie gedu- 188. Vgl. Benedictusrende het jaar, door hun de fundamentele Het Woord van God en de eucharistie XVI, Postsyn. apost. exhort.mysteries van ons geloof te laten zien. Sacramentum cari- tatis (22 februariDaarvan hangt ook een juiste benadering 54. Wat over het algemeen wordt gezegd 2007) 44-45: AASvan de Heilige Schrift af. met betrekking tot de relatie tussen Woord 99 (2007), 139-141. en sacramenten, krijgt een diepere betekenis 189. Pauselijke Bijbelcommissie, DeDe Heilige Schrift en de sacramenten wanneer wij verwijzen naar de eucharistie- interpretatie van de viering. Overigens is de diepe eenheid tus- bijbel in de Kerk (15 april 1993), IV, C, 1:53. Toen de Bisschoppensynode zich bezig- sen Woord en eucharistie geworteld in het Ench. Vat. 13, nr. 3123.hield met het thema van de waarde van de getuigenis van de Schrift (vgl. Joh. 6; Luc.liturgie voor het begrip van het Woord van 24). Hiervan hebben de kerkvaders getuigd 190. Vgl. Ibidem, III, B, 3: Ench. Vat. 13,God heeft zij ook de relatie onderstreept en het Tweede Vaticaans Concilie heeft het nr. 3056.43 • 2011 43
  • 44. opnieuw bevestigd.191 Wat dit betreft denken nen op een nieuwe manier naar de Schriften wij aan de grote rede van Jezus over het te kijken samen met deze reiziger, die zich brood van leven in de synagoge van zo onverwacht vertrouwd toont met hun Kafarnaüm (vgl. Joh. 6,22-69) met op de leven. Wat in die dagen is geschied, komt achtergrond de vergelijking tussen Mozes hun niet meer voor als een mislukking, en Jezus, tussen hem die met God sprak van maar als een vervulling en een nieuw begin. 191. Vgl. Const. over de heilige liturgie aangezicht tot aangezicht (vgl. Ex. 33,11), Ook deze woorden lijken echter de twee Sacrosanctum Concilium, 48.51.56; en Hem die God heeft geopenbaard (vgl. leerlingen nog niet voldoende. Het evange- Dogm. const. over Joh. 1,18). De rede over het brood brengt de lie van Lucas zegt ons dat “hun ogen open- de goddelijke open- baring Dei Verbum, gave van God in herinnering die Mozes gingen en zij Hem herkenden” (24,31). Pas 21.26; Decr. over de missieactiviteit van voor zijn volk kreeg met het manna in de toen Jezus het brood nam, de zegen uit- de Kerk Ad gentes woestijn en dat in werkelijkheid de Torah is. sprak, het brak en het hun toereikte, terwijl 6.15; Decr. over het ambt en het leven Het Woord van God doet leven (vgl. Ps. 119; eerst “hun ogen werden verhinderd Hem te van de priesters Presbyterorum ordi- Pr. 9,5). Jezus brengt in zichzelf het oude herkennen” (24,16). De aanwezigheid van nis, 18; Decr. over beeld tot vervulling. “Het brood van God Jezus, eerst met woorden, vervolgens met de aangepaste ver- nieuwing van het daalt uit de hemel neer en geeft leven aan de handeling van het breken van het brood, religieuze leven Perfectae caritatis, de wereld [...] Ik ben het brood des levens” heeft het de leerlingen mogelijk gemaakt 6. In de grote over- (Joh. 6,33-35). Hier “is de wet een persoon Hem te herkennen en zij kunnen op een levering van de Kerk vinden wij veelbete- geworden. In de ontmoeting met Jezus voe- nieuwe wijze weer voelen wat zij reeds kenende uitdrukkin- gen als: “Corpus den wij ons, om zo te zeggen, met dezelfde tevoren met Hem hadden beleefd: “Brandde Christi intelligitur levende God, eten wij werkelijk ‘het brood ons hart niet in ons, terwijl Hij onderweg etiam [...] Scriptura Dei” (ook de Schrift des levens’.”192 In de rede van Kafarnaüm met ons sprak en ons de Schriften ont- van God wordt als Lichaam van Christus wordt de Proloog van Johannes verdiept: sloot?” (24,32). beschouwd): als de Logos daar vlees wordt, dan wordt dit Waltramus, De uni- tate Ecclesiae con- vlees hier “brood”, gegeven voor het leven 55. Uit deze verhalen komt naar voren hoe servanda, 1, 14, ed. W. Schwenkenbecher, van de wereld (vgl. Joh. 6,5), en is zo een de Schrift zelf de richting aangeeft om haar Hannoverae 1883, p. toespeling op de gave die Jezus van zichzelf onlosmakelijk verband met de eucharistie te 33; “Het vlees van de Heer is ware spijs zal doen in het mysterie van het kruis, begrijpen. “Daarom dient men altijd voor en zijn bloed ware drank; dit is het bevestigd door de woorden over zijn bloed ogen te houden dat het goddelijk woord dat ware goede dat voor dat te drinken wordt gegeven (vgl. Joh. door de Kerk in de liturgie wordt gelezen en ons is weggelegd in het huidige leven, 6,53). Zo wordt in het mysterie van de verkondigd, als het ware naar het offer van zich voeden met zijn vlees en zijn bloed eucharistie zichtbaar wat het ware manna het verbond en het gastmaal van de genade drinken, niet alleen is, het ware brood des hemels: het is de voert, namelijk naar de eucharistie”.193 in de eucharistie, maar ook in het vleesgeworden Logos van God, die zich voor Woord en eucharistie horen zo nauw bij lezen van de Heilige Schrift. Het Woord ons heeft gegeven in het paasmysterie. elkaar dat de een niet zonder de ander kan van God, dat men worden begrepen: het Woord van God put uit de kennis van de Schriften, is Het verhaal van Lucas over de leerlingen wordt sacramenteel vlees in het eucharis- immers ware spijs en ware drank”: de hei- van Emmaüs maakt het ons mogelijk verder tisch gebeuren. De eucharistie stelt ons open lige Hiëronymus, te reflecteren over het verband tussen het voor het begrijpen van de Heilige Schrift, Commentarius in Ecclesiasten, III: PL luisteren naar het Woord en het breken van evenals de Heilige Schrift op haar beurt het 23, 1092 A. het brood (vgl. Lucas 24, 13-35). Jezus ging mysterie van de eucharistie belicht en ver- 192. J. Ratzinger hun tegemoet op de dag na de sabbat, aan- klaart. Wanneer men de tegenwoordigheid (Benedictus XVI), Gesú di Nazaret, hoorde de woorden van hun teleurgestelde van de Heer in de eucharistie niet erkent, Milaan 2007, 311. hoop, werd hun reisgezel en “verklaarde blijft het begrip van de Schrift inderdaad 193. Ordening voor hun wat in al de Schriften op Hem betrek- onvolledig. Daarom “heeft de Kerk aan het de lezingen van de mis, 10. king had” (24,27). De twee leerlingen begin- Woord van God en aan het mysterie van de44 2011 • 44
  • 45. eucharistie altijd dezelfde verering, maar Woord van God binnentreedt in tijd enniet dezelfde cultus gebracht; dit heeft zij ruimte door gesprekspartner van de mens tealtijd en overal nagestreefd alsook veror- worden, die is geroepen om in geloof zijndend, aangezien zij, daartoe aangezet door gave te aanvaarden.het voorbeeld van haar Stichter, nooit heeftopgehouden zijn paasmysterie te vieren De sacramentaliteit van het Woord laat zichdoor in eenheid samen te komen om ‘in al zo begrijpen naar analogie van de werkelij-de Schriften’ te lezen ‘wat op Hem betrek- ke tegenwoordigheid van Christus onder deking had’ (Lc. 24,27), en om het heilswerk gedaante van het geconsacreerde brood enuit te oefenen door middel van de gedachte- de geconsacreerde wijn.197 Wanneer wij totnisviering van de Heer en door de sacra- het altaar naderen en aan het gastmaalmenten”.194 deelnemen, delen wij in werkelijkheid in het lichaam en bloed van Christus. De verkon-De sacramentaliteit van het Woord diging van het Woord van God in de viering brengt met zich mee dat wij erkennen dat56. Het verwijzen naar het performatieve het Christus zelf is die aanwezig is en zichkarakter van het Woord van God in het tot ons richt198 om te worden aanhoord. Oversacramentele handelen en de verdieping de houding die wij moeten aannemen zowelvan de relatie tussen Woord en eucharistie ten opzichte van de eucharistie als van hetbrengen ons nu ertoe om dieper in te gaan Woord zegt de heilige Hiëronymus: “Wijop een belangrijk thema betreffende de lezen de Heilige Schrift. Ik denk dat hetsacramentaliteit van het Woord, dat gedu- evangelie het lichaam van Christus is; ikrende de vergadering van de synode naar denk dat de Heilige Schrift zijn onderrichtvoren is gekomen.195 Het is nuttig, wat dit is. En wanneer Hij zegt: Wie mijn vlees nietbetreft, dat paus Johannes Paulus II had eet en mijn bloed niet drinkt (Joh. 6,53), kangewezen “op het sacramentele karakter van men deze woorden weliswaar ook begrijpende openbaring en in het bijzonder op het in de zin van het mysterie [van de eucharis-teken van de eucharistie, waar de onlosma- tie], maar het lichaam van Christus en zijnkelijke eenheid tussen de werkelijkheid en bloed is toch werkelijk het woord van dehaar betekenis het mogelijk maakt, de diep- Schrift, het is het onderricht van God.te van het mysterie te bevatten”.196 Op grond Wanneer wij tot het mysterie [van de eucha- 194. Ibidem.hiervan begrijpen wij dat aan de oorsprong ristie] naderen, voelen wij ons verloren als 195. Vgl. Propositiovan de sacramentaliteit van het Woord van er een kruimel op de grond valt. En wanneer 7.God nu juist het mysterie van de menswor- wij aan het luisteren zijn naar het Woord 196. Encycl. Fides et ratio (14 septemberding staat: “het Woord is vlees geworden” van God en het Woord van God en het vlees 1998), 13: AAS 91(Joh. 1,14), de werkelijkheid van het geo- van God en zijn bloed in onze oren worden (1999), 16.penbaarde mysterie biedt zich aan ons aan gegoten, en wij aan iets anders denken, in 197. Vgl. Catechismus van dein het “vlees” van de Zoon. Het Woord van wat voor groot gevaar komen wij dan Katholieke Kerk,God maakt zich waarneembaar voor het terecht?”.199 Christus die werkelijk tegen- 1373-1374.geloof door het “teken” van menselijke woordig is in de gedaanten van brood en 198. Vgl. Tweede Oecumenischwoorden en handelingen. Het geloof her- wijn, is op analoge wijze ook tegenwoordig Vaticaans Concilie,kent dus het Woord door de handelingen en in het Woord dat in de liturgie wordt ver- Const. over de heili- ge liturgiewoorden te aanvaarden waarmee Hij zelf kondigd. Het begrip van de sacramentaliteit Sacrosanctum Concilium, 7.zich aan ons toont. Het sacramentele karak- van het Woord verdiepen kan dus bevorde-ter van de openbaring geeft daarom de ren dat wij de openbaring “in daden en 199. In Psalmum 147: CCL 78, 337-heilshistorische wijze aan waarop het woorden die innerlijk met elkaar verbonden 338.45 • 2011 45
  • 46. zijn”,200 meer als een eenheid verstaan tot ook een oecumenische betekenis heeft, daar nut van het geestelijk leven van de gelovi- het ook door Kerken wordt gebruikt en gen en het pastoraal handelen van de Kerk. gewaardeerd die nog niet in volledige een- heid met de katholieke Kerk zijn. Op een De Heilige Schrift en het lectionarium andere wijze doet zich het probleem voor van het lectionarium in de liturgie van de 57. Door het verband tussen Woord en oosterse katholieke Kerken; de synode eucharistie te onderstrepen heeft de synode vraagt dat dit “op gezagvolle wijze wordt terecht ook de aandacht willen vestigen op onderzocht”,203 overeenkomstig de eigen enkele aspecten van de viering die betrek- traditie en de bevoegdheden van de Kerken king hebben op de dienst van het Woord. Ik sui iuris en ook hier rekening houdend met zou vóór alles willen wijzen op het belang de oecumenische context. van het lectionarium. De door het Tweede Vaticaans Concilie gewilde hervorming201 Verkondiging van het Woord en de dienst heeft haar vruchten getoond door de toe- van het lectoraat gang te verrijken tot de Heilige Schrift die in overvloed wordt aangeboden, vooral in 58. Reeds in de synodale vergadering over de liturgie van de zondag. Behalve dat de de eucharistie was gevraagd om een grotere huidige structuur veelvuldig de belangrijk- zorg voor de verkondiging van het Woord ste teksten van de Schrift aanbiedt, bevor- van God.204 Zoals bekend worden de eerste dert zij ook het begrip van de eenheid van en tweede lezing in de Latijnse traditie ver- het goddelijk plan door middel van de kondigd door een lector of lectrice die daar- onderlinge samenhang van de lezingen uit toe de opdracht heeft gekregen, terwijl het het Oude en het Nieuwe Testament, “waar- evangelie wordt verkondigd door de priester van het centrum Christus is, van Wie het of de diaken. Ik zou hier de spreekbuis wil- paasmysterie gevierd dient te worden”.202 len zijn van de synodevaders, die ook op dit 200. Tweede Sommige moeilijkheden die blijven bij het punt de noodzaak hebben onderstreept om Oecumenisch Vaticaans Concilie, begrijpen van de relatie tussen de lezingen door een adequate vorming205 te zorgen Dogm. const. over de goddelijke openba- van de twee Testamenten, moeten worden voor het uitoefenen van de munus van lec- ring Dei Verbum, 2. gezien in het licht van de canonieke lezing, tor in de eucharistieviering206 en in het bij- 201. Vgl. Const. over ofwel van de intrinsieke eenheid van de hele zonder de dienst van het lectoraat, die als de heilige liturgie Sacrosanctum bijbel. Daar waar de noodzaak zich voor- zodanig in de Latijnse ritus een dienst van Concilium, 107-108. doet, kunnen de bevoegde organen voorzien de leek is. Het is noodzakelijk dat de lecto- 202. Ordening voor in de publicatie van ondersteunende midde- ren die deze taak hebben, ook al zouden zij de lezingen van de mis, 66. len die het begrip vergemakkelijken van het niet een aanstelling hebben ontvangen, onderlinge verband van de door het lectio- werkelijk geschikt en terdege voorbereid 203. Propositio 16. narium aangeboden lezingen, die alle moe- zijn. Deze voorbereiding moet zowel bijbels 204. Vgl. Benedictus XVI, Postsyn. apost. ten worden gelezen in de liturgische bijeen- en liturgisch, als technisch zijn. “De bijbelse exhort. Sacramen- komst, zoals voorzien door de liturgie van vorming moet ernaar streven dat de lecto- tum caritatis (22 februari 2007) 45: de dag. Eventuele andere problemen en ren de lezingen in hun eigen context kun- AAS 99 (2007), 140- 141. moeilijkheden dienen aan de Congregatie nen begrijpen en de kern van de geopen- voor de Goddelijke Eredienst en de Regeling baarde boodschap verstaan door het licht 205. Vgl. Propositio 14. van de Sacramenten te worden voorgelegd. van het geloof. De liturgische vorming moet 206. Vgl. Wetboek de lectoren enige mogelijkheid bieden om van het Canoniek Wij moeten bovendien niet vergeten dat het de betekenis en de structuur van de liturgie Recht, cann. 230 § 2; 204 § 1. huidige lectionarium van de Latijnse ritus van het woord te vatten, alsook de wijzen46 2011 • 46
  • 47. waarop de liturgie van het woord met de king tot taak hebben, deze opdracht tereucharistische liturgie verbonden is. De harte gaan. Zij moeten algemene of abstrac-technische voorbereiding moet de lectoren te homilieën vermijden die de eenvoud vanvan dag tot dag geschikter maken voor de het Woord van God verbergen, evenals nut-kunst om te lezen ten overstaan van het teloze uitwijdingen die het risico in zichvolk zowel met eigen stemgeluid als met hebben meer de aandacht te richten op debehulp van meer recente hulpmiddelen om predikant dan op de kern van de evangeli-dit stemgeluid te versterken”.207 sche boodschap. Het moet de gelovigen dui- delijk zijn dat het de predikant erom gaatHet belang van de homilie Christus te tonen, die in het middelpunt moet staan van iedere homilie. Daarom is59. “Verschillende taken en ambten met het noodzakelijk dat de predikanten ver-betrekking tot het Woord van God komen trouwd zijn en voortdurend contact hebbentoe aan afzonderlijke personen. Dit heeft tot met de heilige tekst,210 zich in overweging engevolg dat de gelovigen weliswaar luisteren gebed voorbereiden op de homilie, opdat zijnaar dit woord en het overwegen, maar dat met overtuiging en enthousiasme preken.de uitleg ervan alleen wordt gegeven door De synodale vergadering heeft ook ertoedegenen die op grond van hun heilige wij- aangespoord dat men de volgende vragending het ambt dragen van het leergezag, voor ogen houdt: “Wat zeggen de lezingen?ofwel zij aan wie de uitoefening van deze Wat zeggen zij mij persoonlijk? Wat moet ikbediening wordt toevertrouwd”,208 dat wil tot de verzamelde gelovigen zeggen, reke-zeggen, bisschoppen, priesters en diakens. ning houdend met de concrete situatie?”211Op grond hiervan begrijpt men de aandacht De predikant moet zich “op de eerste plaatsdie in de synode is besteed aan het thema laten ondervragen door het Woord van Godvan de homilie. Reeds in de postsynodale dat hij verkondigt”,212 omdat het, zoals de hei-apostolische exhortatie Sacramentum cari- lige Augustinus zegt, “ongetwijfeld vruchte-tatis had ik eraan herinnerd dat “in relatie loos is wie uiterlijk het Woord van God ver-tot het belang van het Woord van God zich kondigt, maar innerlijk niet luistert”.213 Men 207. Ordening voorde noodzaak stelt de kwaliteit van de homi- moet met bijzondere aandacht de preek de lezingen van delie te verbeteren; zij is immers een deel van voor de zondag en hoogfeesten verzorgen; mis, 55.de liturgische handeling; zij heeft de taak maar evenmin mag men gedurende de week 208. Ibidem, 8.om dieper begrip van het Woord van God en in de missen cum populo verzuimen, wan- 209. Nr. 46: AAS 99een grotere uitwerking ervan in het leven neer mogelijk, om korte overwegingen te (2007), 141.van de gelovigen te bevorderen”.209 De bieden, toegespitst op de omstandigheden, 210. Vgl. Tweede Oecumenischhomilie is een actualiseren van de bood- om de gelovigen te helpen het aanhoorde Vaticaans Concilie,schap van de Schrift, en wel zo dat de gelo- Woord te aanvaarden en vruchtbaar te laten Dogm. const. over de goddelijke openba-vigen ertoe worden gebracht de tegenwoor- worden. ring Dei Verbum, 25.digheid en de uitwerking van het Woord 211. Propositio 15.van God te ontdekken in het heden van het De doelmatigheid van een preekdirectorium 212. Ibidem.eigen leven. Zij moet leiden tot het begrip 213. Sermo 179, 1:van het mysterie dat wordt gevierd, uitnodi- 60. Preken op een adequate manier met PL 38, 966.gen tot zending en de verzamelde gelovigen betrekking tot het lectionarium is werkelijk 214. Vgl. Benedictusvoorbereiden op de geloofsbelijdenis, het een kunst die moet worden aangeleerd. XVI, Postsyn. apostol. exhort.universele gebed en de eucharistische litur- Daarom vraag ik in verband met hetgeen is Sacramentum cari-gie. Dientengevolge moet degenen die op gevraagd in de vorige synode214, aan de tatis (22 februari 2007), 93: AAS 99grond van hun specifieke dienst de predi- bevoegde instanties dat men in de lijn van (2007), 177.47 • 2011 47
  • 48. het Compendium van de eucharistie 215 ook zich verdiept, beveelt men aan dat de indi- denkt over passende instrumenten en viduele boeteling zich op de biecht voorbe- ondersteuning om de bedienaren te helpen reidt door een passende passage uit de op de beste manier hun taak te verrichten, Heilige Schrift te overdenken en zijn biecht zoals bijvoorbeeld een directorium over de te beginnen door middel van het lezen van homilie, zodat de predikanten daarin nutti- of het luisteren naar een bijbelse verma- ge hulp kunnen vinden om zich voor te ning, waarin is voorzien door de eigen ritus. bereiden op het uitoefenen van hun ambt. Bij het tonen van zijn berouw is het vervol- Zoals de heilige Hiëronymus in herinnering gens goed dat de boeteling “een gebed brengt, moet vervolgens de prediking ver- gebruikt dat is samengesteld uit teksten van gezeld gaan van het getuigenis van het de Heilige Schrift”,219 Het is goed, indien eigen leven: “Uw handelingen moeten uw mogelijk, dat op bijzondere ogenblikken in woorden niet logenstraffen, opdat het niet het jaar of wanneer de gelegenheid zich gebeurt dat, wanneer u in de kerk preekt, voordoet, de persoonlijke biecht door meer iemand in zijn binnenste als commentaar boetelingen plaatsvindt binnen boetevierin- geeft: ‘Waarom handel jij er dan zelf niet gen, zoals voorzien door het rituale, met naar?’. [...] In een priester van Christus moe- eerbied voor de verschillende liturgische ten geest en woord met elkaar overeenstem- tradities, waarin veel ruimte kan worden men”.216 gelaten voor het vieren van het Woord met gebruik van de passende lezingen. Woord van God, verzoening en ziekenzalving Ook wat het sacrament van de ziekenzal- 61. Hoewel in het middelpunt van de relatie ving betreft, dient men niet te vergeten dat tussen Woord van God en de sacramenten “de genezende kracht van het Woord van ongetwijfeld de eucharistie staat, is het toch God een levend beroep is op een constante goed het belang van de Heilige Schrift ook persoonlijke bekering in de luisteraar zelf”.220 bij de andere sacramenten te onderstrepen, De Heilige Schrift bevat talrijke bladzijden in het bijzonder bij die van de genezing: van de troost, de steun en de genezing die te ofwel het sacrament van verzoening of danken zijn aan de tussenkomst van God. boete en het sacrament van de ziekenzal- Men dient vooral eraan te herinneren hoe ving. Vaak wordt de verwijzing naar de Jezus de lijdenden nabij was en dat Hijzelf, Heilige Schrift bij deze sacramenten ver- mensgeworden Woord van God, al onze waarloosd. Het is echter juist noodzakelijk smarten op zich heeft genomen en heeft 215. Congregatie voor de Goddelijke dat daaraan de ruimte wordt gegeven die geleden uit liefde voor de mens door zo Eredienst en de Regeling van de haar toekomt. Men moet immers nooit ver- ziekte en sterven een zin te geven. Het is Sacramenten, geten dat “het Woord van God het woord goed dat men in de parochies en vooral in Compendium eucharisticum (25 van verzoening is, opdat daarin God alles de ziekenhuizen al naar gelang de omstan- maart 2009), Vaticaanstad 2009. met zich verzoent (vgl. 2 Kor. 5,18-20; Ef. digheden het sacrament van de ziekenzal- 1,10). De barmhartige vergiffenis van God, ving in gemeenschappelijke vorm viert. Bij 216. Epistula 52,7: CSEL 54, 426-427. mensgeworden in Jezus Christus, richt de deze gelegenheid moet veel ruimte worden 217. Propositio 8. zondaar op”.217 Door het Woord van God gelaten voor de viering van het Woord van “wordt de boeteling verlicht om zijn zonden God en dient men de zieken te helpen om 218. Orde van dienst voor boete en ver- te leren kennen, wordt hij tot bekering met geloof de eigen toestand van ziekte te zoening, 17. opgeroepen en uitgenodigd te vertrouwen beleven in vereniging met het verlossend 219. Ibidem, 19. op Gods barmhartigheid”.218 Opdat de ver- offer van Christus, die ons van het kwaad 220. Propositio 8. zoenende kracht van het Woord van God bevrijdt.48 2011 • 48
  • 49. Het Woord van God en de liturgie der ren en hebben derhalve de plicht iedere daggetijden haar in haar geheel te voltrekken.224 Wat het verplichte karakter van deze liturgie betreft62. Tot de vormen van gebed die de Heilige in de oosterse Kerken sui iuris, dient men teSchrift op de voorgrond plaatst, hoort onge- volgen wat in het eigen recht wordt aange-twijfeld de liturgie der getijden. De synode- geven.225 Bovendien moedig ik de gemeen-vaders hebben bevestigd dat het “een schappen van gewijd leven aan een voor-bevoorrechte vorm” is “van het luisteren beeld te zijn in de viering van de liturgie dernaar het Woord van God, omdat het de getijden, zodat zij referentiepunt en inspira-gelovigen in contact met de Heilige Schrift tie voor het geestelijk en pastoraal levenen de levende overlevering van de Kerk van heel de Kerk kunnen zijn.brengt”.221 Men moet vóór alles herinnerenaan de diepe theologische en kerkelijke De synode heeft de wens geuit dat dit typewaardigheid van het gebed. Immers, “in de gebed zich meer verbreidt onder het volkgetijden wordt door de Kerk, die de priester- van God, vooral het bidden van de laudenlijke taak van Christus, haar hoofd, uitoe- en de vespers. Een dergelijke toename kanfent, ‘zonder ophouden’ (1 Tess. 5,17) een onder de gelovigen alleen maar de ver-lofoffer aan God aangeboden, namelijk de trouwdheid met het Woord van God vergro-hulde van lippen die zijn Naam verheerlij- ten. Men dient ook de waarde te onderstre-ken (vgl. Heb. 13,15). Dit gebed is ‘de stem pen van het getijdengebed dat is voorzienvan de bruid zelf, die tot haar bruidegom voor de eerste vespers van zon- en feestda-spreekt, of nog beter, het gebed van Christus gen, in het bijzonder voor de oostersetot zijn Vader, samen met dat van zijn katholieke Kerken. Met dit doel beveel iklichaam’”.222 Het Tweede Vaticaans Concilie aan dat, waar mogelijk, de parochies en dezei hierover: “Allen die dit goddelijk officie gemeenschappen van religieus leven ditverrichten, vervullen derhalve een taak van gebed bevorderen door de deelname van dede Kerk en delen tevens in de hoogste eer gelovigen.die aan de bruid van Christus toekomt, wantbij de vervulling van hun taak om God te Het Woord van God en het benedictionaleloven, staan zij voor de troon van God in 221. Propositio 19.naam van onze moeder de Kerk”.223 In de 63. Ook bij het gebruik van het benedictio- 222. Getijdenboek,liturgie der getijden, als publiek gebed van nale dient men aandacht te schenken aan de Algemene inleidingde Kerk, toont zich het christelijk ideaal van ruimte die voorzien is voor de verkondi- op het getijdenboek, hoofdstuk 1, 15.de heiliging van de hele dag op het ritme ging, het aanhoren en het uitleggen van het 223. Const. over devan het luisteren naar het Woord van God Woord van God, door middel van korte aan- heilige liturgieen het bidden van de psalmen, zodat iedere sporingen. Immers, het gebaar van de zege- Sacrosanctum Concilium, 85.activiteit haar referentiepunt vindt in de ning mag in de gevallen waarin door de 224. Vgl. Wetboekaan God gebrachte lof. Kerk daarin is voorzien en wanneer door de van Canoniek Recht, gelovigen daarom wordt gevraagd, niet als cann. 276 § 3; 1174 § 1.Zij die door hun levensstaat aan het bidden zodanig worden geïsoleerd, maar dient in de 225. Vgl. Wetboekvan de liturgie der getijden zijn gehouden, daarbij passende mate in verband te worden van de Canones vanmoeten deze plicht trouw vervullen ten gebracht met het liturgisch leven van het de Oosterse Kerken, cann. 377; 473, § 1nutte van heel de Kerk. Bisschoppen, pries- volk van God. In deze zin “ontleent” de en 2,1o; 538 § 1; 881 § 1.ters en diakens die aspirant zijn voor het zegening, als waarlijk heilig teken, “zin enpriesterschap, hebben van de Kerk de doeltreffendheid aan de verkondiging van 226. Boek van de zegeningen,opdracht gekregen om deze liturgie te vie- het Woord van God”.226 Daarom is het Praenotanda, 21.49 • 2011 49
  • 50. belangrijk ook van deze omstandigheden apostolische exhortatie Sacramentum cari- gebruik te maken om in de gelovigen tatis omtrent de zondagse bijeenkomsten in opnieuw de honger en de dorst op te wek- afwachting van een priester,228 beveel ik aan ken naar ieder woord dat uit de mond van dat er door de bevoegde autoriteiten direc- God komt (vgl. Mat. 4,4). toria voor de riten worden vervaardigd met gebruikmaking van de ervaring van de par- Suggesties en voorstellen voor een ticuliere Kerken. Op deze wijze zullen in liturgische bezieling deze situaties vieringen van het Woord wor- den bevorderd die het geloof van de gelovi- 64. Na aan de fundamentele elementen te gen voeden, waarbij echter moet worden hebben herinnerd van de relatie tussen vermeden dat deze worden verward met liturgie en Woord van God, wens ik nu eucharistievieringen; “het zouden bij uitstek enkele voorstellen en suggesties samen te aanleidingen moeten zijn om tot God te vatten en tot hun recht te laten komen die bidden dat Hij heilige priesters naar zijn door de synodevaders zijn aanbevolen om hart zendt”.229 onder het volk van God een steeds grotere vertrouwdheid met het Woord van God te Bovendien hebben de synodevaders ertoe bevorderen op het gebied van liturgische uitgenodigd om ook het Woord van God te handelingen of wat daarmee verband houdt. vieren ter gelegenheid van bedevaarten, bij- zondere feesten, volksmissies, retraites en a) Vieringen van het Woord van God bijzondere dagen van boetedoening, eerher- stel en vergeving. Wat de verschillende vor- 65. De synodevaders hebben alle herders men van volksvroomheid betreft, is het, ook aangespoord om in de hun toevertrouwde al zijn dit geen liturgische handelingen en gemeenschappen meer gelegenheden te mogen zij niet worden verward met liturgi- scheppen voor vieringen van het Woord: 227 sche vieringen, echter goed dat zij zich hier- 227. Vgl. Propositio het zijn bevoorrechte gelegenheden om de door laten inspireren en vooral de passende 18; Tweede Oecumenisch Heer te ontmoeten. Daarom kan een derge- ruimte laten voor het verkondigen en het Vaticaans Concilie, Const. over de heili- lijke praktijk alleen maar van groot nut zijn aanhoren van het Woord van God; immers, ge liturgie en dient als een belangrijk element van de “in het woord van de bijbel zal de volks- Sacrosanctum Concilium, 35. liturgische pastoraal te worden beschouwd. vroomheid een onuitputtelijke bron van 228. Vgl. Benedictus Deze vieringen krijgen een bijzonder belang inspiratie, niet te overtreffen voorbeelden XVI, Postsyn. apos- bij de voorbereiding op de eucharistie van van gebed en vruchtbare voorstellen voor tol. exhort. Sacramentum cari- de zondag, zodat de gelovigen de mogelijk- thema’s vinden”.230 tatis (22 februari 2007), 75: AAS 99 heid hebben dieper door te dringen in de (2007), 162-163. rijkdom van het lectionarium om de Heilige b) Het Woord en de stilte 229. Ibidem. Schrift te overwegen en te bidden, vooral in 230. Congregatie de sterke liturgische tijden, Advent en 66. Een niet gering aantal bijdragen van de voor de Goddelijke Kerstmis, Veertigdagentijd en Pasen. De vie- synodevaders hebben de waarde benadrukt Eredienst en de Regeling van de ring van het Woord van God wordt vervol- van de stilte in verband met het Woord van Sacramenten, Directorium over gens zeer aanbevolen in gemeenschappen God en het opnemen ervan in het leven van volksvroomheid en waar het ten gevolge van de schaarste aan de gelovigen.231 Het woord kan immers liturgie, Principes en richtlijnen (17 priesters niet mogelijk is het eucharistisch alleen maar in innerlijke en uiterlijke stilte december 2001), 87: Ench. Vat., nr. 2461. offer te vieren op de verplichte feestdagen. worden verkondigd en gehoord. Onze tijd Rekening houdend met de aanwijzingen die bevordert geen inkeer en soms heeft men de 231. Vgl. Propositio 14. reeds werden verwoord in de postsynodale indruk dat er als het ware angst is om, al is50 2011 • 50
  • 51. het maar voor een ogenblik, los te komen voor de lezingen van de mis is het goed devan de instrumenten van de massamedia. verkondiging van het Woord van God, in hetDaarom is het in onze dagen noodzakelijk bijzonder het evangelie, beter tot haar rechthet volk van God op te voeden in de waarde te laten komen met gezang, vooral bijvan de stilte. De centrale plaats van het bepaalde feesten. Het zou goed zijn deWoord van God in het leven van de Kerk begroeting, de aanhef aan het begin (“Uit hetontdekken wil zeggen ook de zin van de evangelie van...”) en de woorden op hetinkeer en de innerlijke rust opnieuw ontdek- einde (“Woord van de Heer”) zingend voor teken. De grote traditie van de vaders leert dragen om het belang te onderstrepen vanons dat de mysteries van Christus verbon- hetgeen wordt gelezen.237den zijn met de stilte232 en alleen daarin kanhet Woord verblijf in ons vinden, zoals bij d) Het Woord van God in het christelijkeMaria is gebeurd, een vrouw in wie Woord kerkgebouwen stilte onafscheidelijk zijn. Onze litur-gieën moeten dit authentiek aanhoren ver- 68. Om het luisteren naar het Woord vangemakkelijken: Verbo crescente, verba defi- God te bevorderen moet men de middelenciunt.233 niet veronachtzamen die de aandacht van de gelovigen kunnen vergroten. In deze zinDeze waarde moet in het bijzonder in de is het noodzakelijk dat de akoestiek in kerk-liturgie van het Woord schitteren, “die zo gebouwen nooit wordt verwaarloosd en datmoet worden gevierd dat zij de overweging liturgische en architectonische normen inbevordert”.234 De stilte moet, als hierin is acht worden genomen. “De bisschoppenvoorzien, beschermd worden “als een deel dienen er bij de bouw van kerken, daarbijvan de viering”.235 Daarom spoor ik de her- naar behoren geholpen, zorg voor te dragenders aan om de ogenblikken van inkeer te dat dit plaatsen zijn die geschikt zijn voor 232. Vgl. de heilige Ignatius vanbemoedigen, omdat daardoor met de hulp de verkondiging van het Woord, de overwe- Antiochië, Advan de Heilige Geest het Woord van God ging en de viering van de eucharistie. De Ephesios XV, 2: Patres Apostolici,wordt ontvangen in het hart. heilige ruimten moeten ook buiten het litur- ed. F.X. Funk, Tubingae 1901, I, gisch handelen uitdrukkingsvol zijn door 224.c) De plechtige verkondiging van het Woord het christelijk mysterie met betrekking tot 233. Vgl. de heiligevan God het Woord van God te tonen”.238 In het bij- Augustinus, Sermo 288, 5: PL 38, 1307; zonder dient aandacht te worden geschon- Sermo 120, 2: PL 38,67. Een andere suggestie die uit de synode ken aan de ambo, als liturgische plaats 677.naar voren is gekomen, was om – zeker bij waarvandaan het Woord van God wordt 234. Algemeen Inleiding op hetbelangrijke liturgische vieringen – de ver- verkondigd. Deze moet op een goed zicht- Romeins Missaal,kondiging van het Woord, vooral het evan- bare plaats worden opgesteld, waarop de 56.gelie, een plechtiger karakter te geven door aandacht van de gelovigen zich spontaan 235. Ibidem, 45; vgl. Tweede Oecume-het evangeliarium te gebruiken dat geduren- richt gedurende de dienst van het Woord. nisch Vaticaansde de openingsriten in processie wordt mee- Het is goed dat deze een vaste plaats heeft Concilie, Const. over de heilige liturgiegedragen en vervolgens door de diaken of de en een plastisch element vormt dat in esthe- Sacrosanctum Concilium, 30.priester naar de ambo wordt gebracht voor tische harmonie is met het altaar, zodat hetde verkondiging. Zo helpt men het volk van ook zichtbaar de theologische betekenis 236. Algemene Ordening voor hetGod om te beseffen dat “de lezing van het symboliseert van de dubbele tafel van het Romeins Missaal, 13.evangelie het hoogtepunt vormt van de Woord en van de eucharistie. Vanaf de amboliturgie van het Woord zelf”.236 Volgens de worden de lezingen verkondigd, de ant- 237. Vgl. ibidem, 17.aanwijzingen die zijn vervat in de Ordening woordpsalm en het Exsultet; daar kan 238. Propositio 40.51 • 2011 51
  • 52. bovendien de homilie worden gehouden en viering beter tot zijn recht te laten komen het gebed van de gelovigen worden uitge- dient men ook aandacht te schenken aan sproken.239 het gezang op de ogenblikken waarin door de eigen rite wordt voorzien, en daarbij de De synodevaders stellen bovendien voor dat voorkeur te geven aan het gezang met een er in de kerken een bijzondere plaats is waar duidelijke bijbelse inspiratie, dat door mid- de Heilige Schrift ook buiten de viering 240 del van de harmonische overeenstemming wordt opgesteld. Het is immers goed dat het tussen woorden en muziek de schoonheid 239. Vgl. Algemene boek dat het Woord van God bevat, een van het goddelijk Woord tot uitdrukking Ordening voor het Romeins Missaal, zichtbare ereplaats heeft binnen het christe- weet te brengen. In deze zin is het goed die 309. lijk kerkgebouw, zonder echter aan de cen- gezangen te gebruiken die de overlevering 240. Vgl. Propositio trale plaats die het tabernakel, dat het van de Kerk ons in handen heeft gegeven en 14. Allerheiligste Sacrament bevat, toekomt, die aan dit criterium voldoen. Ik denk in het 241. Vgl. Benedictus XVI, Postsyn. afbreuk te doen.241 bijzonder aan het belang van de Gregori- apostol. exhort. aanse zang.246 Sacramentum cari- tatis (22 februari e) De exclusiviteit van de bijbeltekst in de 2007), 69: AAS (2007), 157. liturgie g) Bijzondere aandacht voor blinden en doven 242. Vgl. Algemene Ordening voor het 69. De synode heeft bovendien nadrukkelijk Romeins Missaal, 57. herhaald wat overigens al door de liturgi- 71. In deze context zou ik ook eraan willen sche norm van de Kerk was bepaald,242 herinneren dat de synode heeft aanbevolen 243. Propositio 14. namelijk dat de lezingen die aan de Heilige in het bijzonder aandacht te schenken aan 244. Vgl. canon 36 van de Synode van Schrift zijn ontleend, nooit worden vervan- hen die op grond van hun persoonlijke Hippo in het jaar gen door andere teksten, hoe belangrijk zij gezondheidstoestand problemen hebben 393: DS, 186. vanuit pastoraal of geestelijk standpunt ook met de actieve deelname aan de liturgie, bij- 245. Vgl. Johannes Paulus II, Apostol. zijn: “geen enkele tekst uit de spiritualiteit of voorbeeld blinden en doven. Ik moedig de Brief Vicesimus literatuur kan de waarde of de rijkdom berei- christelijke gemeenschappen aan, voor quintus annus (4 december 1988), 13: ken die ligt vervat in de Heilige Schrift, die zover mogelijk, met adequate instrumenten AAS 81 (1989), 910; Congregatie voor de het Woord van God is”.243 Het betreft een voorzieningen te treffen om de broeders en Goddelijke Eredienst oude bepaling van de Kerk, die dient te wor- zusters die onder deze moeilijkheden lijden, en de Regeling van de Sacramenten, den gehandhaafd.244 Met betrekking tot tegemoet te komen, opdat ook zij de moge- Redemptionis sacra- mentum, Instructie enkele misbruiken had paus Johannes Pau- lijkheid krijgen een levend contact met het over enkele zaken lus II er al aan herinnerd dat het belangrijk Woord van God te hebben.247 die men in acht dient te nemen en was de Heilige Schrift nooit door andere te vermijden omtrent de Heilige lezingen te vervangen.245 Wij wijzen erop dat Eucharistie (25 ook de antwoordpsalm het Woord van God HET WOORD VAN GOD IN HET KERKELIJK maart 2004), 62: Ench. Vat.22, nr. is waarmee wij antwoorden op de stem van LEVEN 2248. de Heer, en dat deze daarom niet mag wor- 246. Vgl. Tweede den vervangen door andere teksten: het is Het Woord van God ontmoeten in de Oecumenisch Vaticaans Concilie, wel zeer passend dat deze wordt gezongen. Heilige Schrift Const. over de heili- ge liturgie Sacrosanctum f) Het liturgische, door de bijbel 72. Als het waar is dat de liturgie de Concilium, 116; Algemene Ordening geïnspireerde gezang bevoorrechte plaats is voor het verkondi- voor het Romeins Missaal, 41. gen, het aanhoren en het vieren van het 70. In het kader van de pogingen om het Woord van God, dan is het evenzeer waar 247. Vgl. Propositio 14. Woord van God gedurende de liturgische dat deze ontmoeting moet worden voorbe-52 2011 • 52
  • 53. reid in de harten van de gelovigen en voor- Heilige Boek nooit uit handen. Leer hier watal door hen moet worden verdiept en eigen- je moet onderrichten”.252 Laten wij naar hetgemaakt. Het christelijk leven wordt immers voorbeeld van de grote heilige, die zijnin wezen gekenmerkt door de ontmoeting leven aan de studie van de bijbel wijdde enmet Jezus Christus, die ons roept om Hem te die de Kerk de Latijnse vertaling, de zoge-volgen. Daarom heeft de Bisschoppensyno- naamde Vulgaat, schonk, en van alle heili-de meermalen op het belang gewezen van gen die in het middelpunt van hun geeste-de pastoraal in de christelijke gemeenschap- lijk leven de ontmoeting met Christuspen als omgeving waarin een persoonlijke hebben geplaatst, onze inzet hernieuwenen gemeenschappelijke weg kan worden om het Woord te verdiepen dat God aan deafgelegd ten opzichte van het Woord van Kerk heeft gegeven; wij zullen zo kunnenGod, zodat dat werkelijk tot fundament is streven naar die “hoge mate van het gewo-van het geestelijk leven. Samen met de ne geestelijke leven”253 die door paussynodevaders uit ik de vurige wens dat “een Johannes Paulus II aan het begin van hetnieuwe tijd van een grotere liefde voor de derde christelijke millennium zozeer werdHeilige Schrift van de kant van alle leden gewenst en die zich voortdurend voedt metvan het volk van God” opbloeit, “zodat door het luisteren naar het Woord van God.hun biddende en trouwe lezing de relatiemet de persoon zelf van Jezus zich in de tijd De bijbelse bezieling van de pastoraalverdiept”.248 73. In deze lijn heeft de synode uitgenodigdHet ontbreekt in de geschiedenis van de tot een bijzondere pastorale inzet om deKerk niet aan aanbevelingen door de heili- centrale plaats van het Woord van God ingen aangaande de noodzaak de Schrift te het kerkelijk leven naar voren te doenkennen om te groeien in de liefde van komen door aan te bevelen ‘“de bijbelse 248. Propositio 9.Christus. Dit is een bijzonder duidelijk gege- pastoraal” te bevorderen als bijbelse bezie- 249. Epistula 30,7:ven bij de kerkvaders. De heilige ling van heel de pastoraal en niet te plaat- CSEL 54, p. 246.Hiëronymus, die zeer “verliefd” was op het sen naast de andere vormen van de pasto- 250. Id., Epistula 133, 13: CSEL 56, p.Woord van God, vroeg zich af: “Hoe zou raal”.254 Het gaat er dus niet om enkele 260.men kunnen leven zonder de kennis van de ontmoetingen toe te voegen in parochie of 251. Id., EpistulaSchriften, waardoor men Christus zelf leert bisdom, maar te onderzoeken of in de 107, 9.12: CSEL 55, pp. 300.302.kennen, die het leven van de gelovigen gewone activiteit van de christelijkeis?”249 Hij was er zich goed van bewust dat gemeenschappen, in de parochies, in de ver- 252. Id., Epistula 52, 7: CSEL 54, p. 426.de bijbel het instrument is “waarmee God enigingen en in de bewegingen de persoon- 253. Johannesiedere dag tot de gelovigen spreekt”.250 Zo lijke ontmoeting met Christus, die zich aan Paulus II, Apostol.raadt hij de Romeinse matrona Laeta aan ons in zijn Woord meedeelt, werkelijk ter Brief Novo millennio ineunte (6 januarivoor de opvoeding van haar dochter: harte wordt genomen. Daar het “niet ken- 2001), 31: AAS 93 (2001), 287-288.“Verzeker je ervan dat zij iedere dag enkele nen van de Schriften een niet kennen vanpassages uit de Schrift bestudeert [...] Zij Christus is”,255 zal de bijbelse bezieling van 254. Propositio 30; Vgl. Tweedemoet op het gebed de lezing laten volgen en heel de gewone en buitengewone pastoraal Oecumenisch Vaticaans Concilie,op de lezing het gebed [...] Laat zij in plaats leiden tot een grotere kennis van de persoon Dogm. const. over devan juwelen en zijden kleren de goddelijke van Christus, die de Vader en de volheid van goddelijke openba- ring Dei Verbum, 24.boeken beminnen”.251 Voor ons geldt wat de de goddelijke openbaring openbaart. 255. De heiligeheilige Hiëronymus schreef aan de priester Hiëronymus,Nepotianus: “Lees de goddelijke Schriften Daarom spoor ik herders en gelovigen aan Commentariorum in Isaiam libri, Prol.: PLmet grote regelmaat; meer nog, leg het om rekening te houden met het belang van 24, 17 B.53 • 2011 53
  • 54. deze bezieling: het zal ook de beste manier Schriften” staat, die alleen Jezus in staat is zijn om enkele pastorale problemen het te geven (vgl. Luc. 24,27-28) door de ver- hoofd te bieden die gedurende de synodale vulling ervan in Hemzelf te laten zien.257 Zo vergadering naar voren zijn gekomen en wordt de hoop opnieuw geboren die sterker bijvoorbeeld verband houden met een toe- is dan alle nederlagen en die van die leerlin- name van sekten, die een verwrongen en gen overtuigde en geloofwaardige getuigen instrumentele lezing van de Heilige Schrift maakt van de Verrezene. verspreiden. Daar waar de gelovigen niet worden gevormd tot kennis van de bijbel In het Algemeen directorium voor de cate- overeenkomstig het geloof van de Kerk in chese vinden wij waardevolle aanwijzingen de bedding van haar levende overlevering, om op bijbelse wijze de catechese te bezie- laat men in feite een pastorale leegte achter len en hiernaar verwijs ik gaarne.258 Bij deze waar werkelijkheden zoals sekten een voe- gelegenheid wens ik vooral te onderstrepen dingsbodem kunnen vinden om wortel te dat de catechese “zich moet laten doordren- schieten. Daarom is het noodzakelijk ook te ken en doortrekken van een bijbelse en voorzien in een adequate voorbereiding van evangelische wijze van denken, geest en priesters en leken die het volk van God kun- houding door middel van een regelmatig nen onderrichten in een echte benadering contact met de getuigen zelf; maar dit bete- van de Schriften. kent evenzo dat men eraan denkt dat de catechese des te rijker en doeltreffender zal Bovendien is het, zoals is onderstreept tij- zijn, naarmate zij meer de teksten leest met dens de synodale werkzaamheden, goed dat het verstand en het hart van de Kerk”,259 en bij de pastorale activiteit ook de verbreiding naarmate zij zich meer laat inspireren door wordt begunstigd van kleine gemeenschap- de reflectie en het tweeduizendjarig leven pen, “die worden gevormd door gezinnen of van de Kerk zelf. Men moet dus de kennis zijn geworteld in de parochies of verbonden aanmoedigen van de figuren, gebeurtenis- zijn met de verschillende kerkelijke bewe- sen en fundamentele woorden van de heili- gingen en nieuwe gemeenschappen”.256 ge tekst; daarom kan ook een verstandig waarin de vorming, het gebed en de kennis memoriseren van enkele bijzonder welspre- 256. Propositio 21. van de bijbel volgens het geloof van de Kerk kende passages met betrekking tot de chris- 257. Vgl. Propositio kunnen worden bevorderd. telijke mysteries van nut zijn. De catecheti- 23. sche activiteit impliceert altijd dat men de 258. Vgl. De bijbelse dimensie van de catechese Schrift nadert in geloof en in de geest van Congregatie voor de Clerus, Algemeen de overlevering van de Kerk, zodat die directorium voor de catechese (15 74. Een belangrijk ogenblik van de pastora- woorden worden waargenomen als levend, augustus 1997), 94- le bezieling van de Kerk waarop men de zoals Christus vandaag levend is waar twee 96: Ench. Vat., 16, nr. 875-878; centrale plaats van het Woord van God op of drie zich in zijn naam verenigen (vgl. Johannes Paulus II, Apostol. exhort. verstandige wijze opnieuw kan ontdekken, Mat. 18,20). Zij moet op een vitale wijze de Catechesi tradendae is de catechese, die in haar verschillende heilsgeschiedenis en de inhoud van het (16 oktober 1979), 27: AAS (1979), vormen en fases altijd het volk van God geloof van de Kerk overdragen, opdat iedere 1298-1299. moet begeleiden. De ontmoeting van de gelovige beseft dat ook zijn persoonlijk 259. Ibidem, 127: leerlingen van Emmaüs met Jezus, die door leven daartoe behoort. Ench. Vat. 16, nr. 935; vgl. Johannes de evangelist Lucas wordt beschreven (vgl. Paulus II, Apostol. exhort. Catechesi Luc. 24,13-35) vertegenwoordigt in zekere In dit perspectief is het belangrijk de relatie tradendae (16 okto- zin het model van een catechese in het mid- te onderstrepen tussen de Heilige Schrift en ber 1979), 27: AAS 71 (1979), 1299. delpunt waarvan de “uitleg van de de Catechismus van de Katholieke Kerk,54 2011 • 54
  • 55. zoals het Algemeen directorium voor de en van het gelovig en biddend lezen van decatechese heeft gezegd: “De Heilige Schrift, bijbel. Daarom is het prijzenswaardig,als ‘woord van God op schrift gezet onder indien men in het kader van nationale ende inspiratie van de Heilige Geest’ en de internationale eucharistische congressen,Catechismus van de Katholieke Kerk als wereldjongerendagen en andere ontmoetin-belangrijke hedendaagse uitdrukking van de gen meer ruimte vindt voor de vieringenlevende overlevering van de Kerk, zijn van het Woord en ogenblikken van vormingimmers geroepen, ieder op zijn eigen wijze met een bijbels karakter.262en overeenkomstig zijn eigen specifiekegezag, de catechese in de Kerk van onze tijd Het Woord van God en roepingente bevruchten”.260 77. Wanneer de synode de intrinsieke eisDe bijbelse vorming van de christenen van het geloof onderstreept om onder ons de relatie met Christus, Woord van God, te75. Om het door de synode gewenste doel verdiepen, heeft zij ook de aandacht willenvan een groter bijbels karakter van heel de vestigen op het feit dat dit Woord ieder per-pastoraal van de Kerk te bereiken is het soonlijk roept, en zo openbaart dat het levennoodzakelijk dat er een adequate vorming zelf een roeping is met betrekking tot God.van de christenen en in het bijzonder van de Dit wil zeggen dat, hoe meer wij onze per-catecheten is. Wat dit betreft, is het nodig soonlijke relatie met de Heer Jezus verdie-aan het bijbelapostolaat aandacht te schen- pen, wij des te meer gewaar worden dat Hijken. Dit is een zeer waardevolle methode ons roept tot heiligheid door middel vanvoor jongeren om dit doel te bereiken, zoals definitieve keuzes, waarmee ons levende kerkelijke ervaring laat zien. De synode- beantwoordt aan zijn liefde door taken envaders hebben bovendien aanbevolen dat diensten op ons te nemen om de Kerk op teer, zo mogelijk gebruikmakend van reeds bouwen. Tegen deze achtergrond begrijptbestaande academische structuren, vor- men de uitnodigingen die door de synodemingscentra voor leken en missionarissen aan alle christenen zijn gedaan om de rela-worden ingericht waar men leert het Woord tie met het Woord van God te verdiepen, alsvan God te begrijpen, te beleven en te ver- gedoopten, maar ook als mensen die zijnkondigen, en dat er – waar men daartoe de geroepen om te leven overeenkomstig denoodzaak voelt – instituten worden opge- verschillende levenstaten. Hier roeren wijricht die gespecialiseerd zijn in bijbelstudie, een van de kernpunten van het Tweedeopdat de exegeten een solide theologisch Vaticaans Concilie aan, dat de roeping totbegrip van en een adequaat gevoel voor de heiligheid van iedere gelovige heeft onder-context van hun zending krijgen.261 streept, ieder in zijn eigen levensstaat.263 In de Heilige Schrift vinden wij onze roeping 260. Ibidem 128: Ench. Vat. 16, nr.De Heilige Schrift in grote kerkelijke tot heiligheid geopenbaard: “Wees heilig, 936.bijeenkomsten omdat Ik heilig ben” (Lev. 11,44; 19,2; 20,7). 261. Vgl. Propositio De heilige Paulus zal vervolgens op de 33.76. Onder de talrijke initiatieven die kunnen christologische wortel hiervan de aandacht 262. Vgl. Propositioworden genomen, suggereert de synode dat vestigen: de Vader “heeft ons” in Christus 45.bij bijeenkomsten, zowel op diocesaan, als “uitverkoren vóór de grondlegging der 263. Vgl. Tweede Oecumenischop nationaal of internationaal niveau, meer wereld om heilig en vlekkeloos te zijn voor Vaticaans Concilie,het belang wordt onderstreept van het zijn aangezicht” (Ef. 1,4). Zo kunnen wij Dogm. const. over de Kerk Lumen gen-Woord van God, van het luisteren hiernaar ook zijn groet aan de broeders en zusters tium, 39-42.55 • 2011 55
  • 56. van de gemeenschap van Rome beschouwen len, beveel ik bij alle broeders in het bis- als tot ons gericht: “God heeft u lief en riep schopsambt een geregelde persoonlijke u tot zijn heilige gemeente. Genade en vrede lezing en een voortdurende studie van de voor u vanwege God onze Vader en de Heer Heilige Schrift aan. Jezus Christus” (Rom. 1,7). 80. Ook wat de priesters betreft, zou ik wil- a) Het Woord van God en de gewijde len herinneren aan de woorden van paus ambtsdragers Johannes Paulus II, die in de postsynodale apostolische exhortatie Pastores dabo vobis 78. Vóór alles breng ik, nu ik mij richt tot de erop heeft gewezen dat “de priester vooral gewijde ambtsdragers, in herinnering het- bedienaar van het Woord Gods is. Hij is geen door de synode is gezegd: “Het Woord gewijd en gezonden om aan allen het evan- van God is onmisbaar om het hart te vor- gelie van het Rijk te verkondigen, iedere men van een goede herder, bedienaar van mens tot de gehoorzaamheid van het geloof het Woord”.264 Bisschoppen, priesters en dia- op te roepen en de gelovigen te brengen tot kens kunnen op geen enkele wijze denken een steeds diepere kennis van en gemeen- dat zij hun roeping en zending beleven zon- schap met het mysterie van God, dat aan der een vastberaden en hernieuwde inzet ons geopenbaard en meegedeeld is in voor heiliging die een van zijn steunpilaren Christus. Hiervoor moet de priester zelf als heeft in het contact met de bijbel. eerste een grote persoonlijke vertrouwdheid met het woord van God ontwikkelen. Het is 79. Degenen die zijn geroepen tot het bis- voor hem niet voldoende het taalkundige of schopsambt en de eerste en meest gezag- exegetische aspect daarvan te kennen, wat hebbende verkondigers van het Woord zijn, ook noodzakelijk is. Het is voor hem nodig wens ik opnieuw te wijzen op hetgeen door met een volgzaam en biddend hart tot het paus Johannes Paulus II is gezegd in woord te naderen, opdat dit tot in de grond de postsynodale apostolische exhortatie van zijn gedachten en gevoelens doordringt Pastores gregis. Om het geestelijk leven te en in hem een nieuwe mentaliteit verwekt – voeden en te doen vorderen moet de bis- ‘de gedachte van Christus’ (1 Kor. 2,16)”.266 schop altijd “het lezen en het overwegen Dientengevolge moeten zijn woorden, zijn van het Woord van God op de eerste plaats” keuzes en zijn gedragingen steeds meer het laten komen. “Iedere bisschop zal zich altijd evangelie laten doorschijnen, verkondigen moeten toevertrouwen en toevertrouwd en tonen; “alleen als de priester in het moeten voelen ‘aan de Heer en het woord woord ‘blijft’, zal hij een volmaakte leerling van zijn genade, dat de macht bezit op te van de Heer worden, de waarheid kennen en bouwen en u het erfdeel te verlenen met alle werkelijk vrij zijn”.267 heiligen’ (Hand. 20,32). Alvorens iemand te zijn die het Woord doorgeeft, moet de bis- Kortom, de roeping tot het priesterschap schop dan ook, tezamen met zijn priesters vraagt dat men is gewijd “in de waarheid”. en evenals iedere gelovige, ja net als de Jezus zelf verwoordt deze eis ten opzichte 264. Propositio 31. Kerk zelf, iemand zijn die luistert naar het van zijn leerlingen: “Wijd hen U toe in de Woord. Hij moet als het ware ‘in’ het Woord waarheid. Uw woord is waarheid. Zoals Gij 265. Nr. 15: AAS 96 (2004), 846-847. zijn om zich erdoor te laten verzorgen en Mij in de wereld gezonden heb, zo zend Ik 266. Nr. 26: AAS 84 voeden als door een eeuwige moeder- hen in de wereld” (Joh. 17,17-18). De leer- (1992), 698. schoot”.265 Naar het voorbeeld van Maria, lingen worden in zekere zin “God binnenge- 267. Ibidem. Virgo audiens en Koningin van de aposte- trokken, doordat zij ondergedompeld zijn in56 2011 • 56
  • 57. het Woord van God. Het Woord van God is, b) Woord van God en kandidaten voor deom zo te zeggen, het bad dat hen reinigt, de heilige wijdingscheppende kracht die hen verandert in hetvan God zijn”.268 En daar Christus zelf het 82. De synode heeft in het bijzonder belangmensgeworden Woord van God is (Joh. gehecht aan de beslissende rol van het1,14), “de Waarheid” (Joh. 14,6) is, wil het Woord van God in het geestelijk leven vangebed van Jezus tot de Vader “Wijd hen U de kandidaten voor het ambtelijk priester-toe in de waarheid” ten diepste zeggen: schap: “De kandidaten voor het priester-“maak hen één met Mij, Christus. Bind hen schap moeten leren het Woord van God liefaan Mij. Trek hen binnen in Mij. En er te hebben. De Schrift moet derhalve de zielbestaat inderdaad maar één priester van het van de theologische vorming zijn en deNieuwe Verbond, dezelfde Jezus Christus”.269 kringloop van exegese, theologie, spirituali-Het is dus noodzakelijk dat de priesters teit en zending onderstrepen”.273 De aspiran-steeds dieper het bewustzijn van deze wer- ten voor het ambtelijk priesterschap zijnkelijkheid vernieuwen. geroepen tot een diepe persoonlijke relatie met het Woord van God, in het bijzonder in81. Ik zou ook willen wijzen op de plaats van de lectio divina, omdat de roeping zelf zichhet Woord van God in het leven van hen die door deze relatie voedt: het is het licht vanzijn geroepen tot het ambt van diaken, niet de kracht van het Woord van God dat dealleen als stadium voorafgaand aan het eigen roeping kon worden ontdekt, begre-priesterschap, maar ook als permanente pen, bemind en gevolgd, en de eigen zen-dienst. Het Directorium voor het permanente ding kan worden voltooid door de gedach-diaconaat zegt dat “uit de theologische iden- ten van God in het hart te voeden, zodat hettiteit van de diaken duidelijk de lijnen voort- geloof, als antwoord op het Woord, hetkomen van zijn specifieke spiritualiteit, die in nieuwe criterium wordt voor de beoordeling 268. Benedictus XVI, Homilie in de chris-wezen de spiritualiteit van het dienstwerk en inschatting van mensen en dingen, mamis (9 aprilblijkt te zijn. Het voorbeeld bij uitstek is gebeurtenissen en problemen.274 2009): AAS 101 (2009), 355.Christus, de dienaar, die geheel heeft geleefd 269. Ibidem, 356.in dienst van God tot welzijn van de men- Deze aandacht voor het biddende lezen vansen”.270 In dit perspectief begrijpt men hoe in de Schrift mag op geen enkele wijze een 270. Congregatie voor de Katholiekede verschillende dimensies van het diaconale dichotomie voeden met betrekking tot de Opvoeding, Fundamenteledienstwerk “een element dat de diaconale exegetische studie die in de tijd van de vor- normen voor despiritualiteit kenmerkt, het Woord van God is ming wordt gevraagd. De synode heeft aan- vorming van de permanente diakensen de diaken is geroepen daarvan een gezag- bevolen dat de seminaristen concreet wor- (22 februari 1998), 11: Ench. Vat. 17, nr.hebbend verkondiger te zijn, gelovend in den geholpen om de relatie tussen de 174-175.hetgeen hij verkondigt, onderrichtend het- bijbelstudie en het bidden met de Schrift te 271. Ibidem, 74:geen hij gelooft, belevend hetgeen hij onder- zien. De Schriften bestuderen moet bijdra- Ench. Vat. 17, nr. 263.richt”.271 Daarom beveel ik aan dat de diakens gen tot een grotere bewustwording van hetin hun eigen leven een gelovig lezen van de mysterie van de goddelijke openbaring en 272. Vgl. ibidem, 81: Ench. Vat. 17, nr.Heilige Schrift voeden met studie en gebed. een houding voeden van een biddend ant- 271.Zij moeten worden ingeleid in de Heilige woord aan de Heer die spreekt. Overigens 273 Propositio 32.Schrift en de juiste interpretatie ervan; de kan een authentiek gebedsleven alleen maar 274. Vgl. Johannesonderlinge relatie tussen Schrift en overleve- in de ziel van de kandidaat het verlangen Paulus II, Postsyn. apostol. exhort.ring; in het bijzonder het gebruik van de doen groeien om God, die zich in zijn Pastores dabo vobisSchriften in de prediking, de catechese en de Woord als oneindige liefde heeft geopen- (25 maart 1992), 47: AAS 84 (1992), 740-pastorale activiteit in het algemeen.272 baard, steeds meer te leren kennen. Daarom 742.57 • 2011 57
  • 58. zal men de grootste zorg eraan moeten Ik wens nogmaals de aandacht en de dank- besteden dat in het leven van de seminaris- baarheid te herhalen die de synode heeft ten deze wederkerigheid tussen studie en geuit voor de vormen van contemplatief gebed wordt onderhouden. Hiertoe is het leven die door een specifiek charisma veel nuttig dat de kandidaten worden ingeleid in tijd van hun dagen wijden aan het navolgen een studie van de Heilige Schrift door mid- van de Moeder van God, die voortdurend de del van methoden die een dergelijke inte- woorden en alles wat Hem overkwam, over- grale benadering bevorderen. woog (vgl. Luc. 2,19.51) en van Maria van Bethanië, die, gezeten aan de voeten van de c) Het Woord van God en het godgewijde Heer, luisterde naar zijn woorden (vgl. Luc. leven 10,38). Mijn gedachten gaan in het bijzon- der uit naar de monniken en monialen in de 83. In verband met het godgewijde leven slotkloosters, die in de vorm van een heeft de synode vóór alles eraan herinnerd afscheiding van de wereld inniger met dat dit “voortkomt uit het luisteren naar het Christus, het hart van de wereld, zijn ver- Woord van God en het evangelie aanvaardt bonden. De Kerk heeft meer dan ooit 275. Propositio 24. als zijn levensstijl”.275 Leven in navolging behoefte aan het getuigenis van degene die van de kuise, arme en gehoorzame Christus zich ervoor inzet “niets te stellen boven de 276. Benedictus XVI, Homilie bij de is zo een levende “exegese” van het Woord liefde voor Christus”.279 De wereld van van- Werelddag van het Godgewijde leven (2 van God”.276 De Heilige Geest, in wiens daag wordt vaak te zeer in beslag genomen februari 2008): AAS kracht de bijbel is geschreven, is dezelfde door uiterlijke werkzaamheden, waarin men 100 (208), 133; vgl. Johannes Paulus II, die “stichters en stichteressen het Woord dreigt zich te verliezen. De mannelijke en Postsyn. apostol. exhort. Vita conse- van God in een nieuw licht” laat zien. vrouwelijke contemplatieven herinneren crata (25 maart “Daaruit komt ieder charisma voort en daar- ons met hun leven van gebed, hun aanho- 1996), 82: AAS 88 (1996), 458-460. van wil iedere regel een uitdrukking zijn”,277 ren en overwegen van het Woord van God 277. Congregatie en zo ontstonden wegen van christelijk eraan dat de mens niet leeft van brood voor de Instituten leven die worden gekenmerkt door evange- alleen, maar van ieder woord dat komt uit van Godgewijd Leven en de lische radicaliteit. de mond van God (vgl. Mat. 4,4). Daarom Gemeenschappen van Apostolisch moeten alle gelovigen goed voor ogen hou- Leven, Instructie Ik zou eraan willen herinneren dat de grote den dat een dergelijke vorm van leven “de Opnieuw van Christus uit vertrek- monastieke traditie altijd als fundamentele wereld van vandaag wijst op hetgeen het ken: een vernieuwde taak van het factor van de eigen spiritualiteit het over- belangrijkste is, uiteindelijk het enige door- Godgewijde leven in wegen van de Heilige Schrift heeft gehad, in slaggevende is: er is een uiteindelijke reden het derde millenni- um (19 mei 2002), het bijzonder in de vorm van de lectio divi- waarom het de moeite waard is om te leven, 24: Ench. Vat. 21, nr. 447. na. Ook vandaag zijn de oude en de nieuwe dat wil zeggen God en zijn ondoorgronde- vormen van bijzondere toewijding geroepen lijke liefde”.280 278. Vgl. Propositio 24. echte scholen van geestelijk leven te zijn, 279. De heilige waarin de Schriften worden gelezen in d) Het Woord van God en de lekengelovigen Benedictus, Regula, overeenstemming met de Heilige Geest in de IV, 21: SC 181, pp. 456-458. Kerk, zodat heel het volk van God er profijt 84. Aan de lekengelovigen heeft de synode 280. Benedictus XVI, van kan hebben. De synode beveelt daarom vele malen aandacht besteed en hen daarbij Toespraak bij het aan dat het in de gemeenschappen van god- bedankt voor hun edelmoedige inzet bij de bezoek aan de abdij van “Heiligenkreuz” gewijd leven nooit ontbreekt aan een solide verspreiding van het evangelie op de ver- (9 september 2007): AAS 99 (2007), 856. vorming in het gelovig lezen van de bij- schillende terreinen van het dagelijks leven, bel.278 in het werk, op school, in het gezin en in de 281. Vgl. Propositio 30. opvoeding.281 Deze taak, die voortvloeit uit58 2011 • 58
  • 59. het doopsel, moet zich kunnen ontwikkelen vrouw een profetisch woord uit van weder-door middel van een christelijk leven dat zijdse gave, het “één vlees” zijn, teken vanzich er steeds meer van bewust is, en in het mysterie van de eenheid van Christus enstaat is “rekenschap van de hoop” te geven de Kerk (vgl. Ef. 5,31-32)”.285 De trouw aandie in ons is (vgl.1 Petr. 3,15). Jezus wijst er het Woord van God brengt ons ook ertoein het evangelie van Matteüs op dat “de erop te wijzen dat deze instelling vandaagakker de wereld is” en dat “het goede zaad in vele opzichten door de gangbare mentali-de kinderen van het Rijk zijn” (13, 38). Deze teit wordt aangevallen. Tegenover de wijd-woorden gelden in het bijzonder voor de verbreide ongeordendheid van de gevoelenschristelijke leken die de eigen roeping tot en het opkomen van opvattingen die hetheiligheid beleven met een leven volgens de menselijk lichaam en het verschil inGeest dat zich “op bijzondere wijze uitdrukt geslacht banaliseren, bevestigt het Woordin hun inschakeling in de tijdelijke aangele- van God de oorspronkelijke voortreffelijk-genheden en in hun deelname aan de aardse heid van de mens, die is geschapen als manactiviteiten”.282 Zij hebben behoefte eraan en vrouw en geroepen tot trouwe, weder-om de wil van God te onderscheiden door zijdse en vruchtbare liefde.middel van een vertrouwdheid met hetWoord van God, gelezen en bestudeerd in Uit het grote mysterie van het huwelijkde Kerk onder leiding van de rechtmatige vloeit een onontbeerlijke verantwoordelijk-herders. Mogen zij deze vorming kunnen heid van de ouders ten opzichte van de kin-putten uit de scholen van de grote spirituele deren voort. Tot een authentiek vader- enstromingen in de Kerk, aan de basis waar- moederschap hoort immers het meedelen envan steeds de Heilige Schrift staat. Mogen getuigen van de zin van het leven inde bisdommen zelf naar de mogelijkheden Christus: door middel van de trouw en dein deze zin gelegenheid tot vorming bieden eenheid van het gezinsleven zijn de gehuw-voor leken met bijzondere kerkelijke verant- den tegenover hun kinderen de eerste ver-woordelijkheden.283 kondigers van het Woord van God. De kerk- gemeenschap moet hen ondersteunen ene. Het Woord van God, huwelijk en gezin helpen om het gebed in het gezin, het luiste- ren naar het Woord, de kennis van de bijbel85. De synode heeft het noodzakelijk geacht te ontwikkelen. Daarom wenst de synode 282. Johannesom ook de relatie te onderstrepen tussen dat ieder huis zijn bijbel heeft en deze op Paulus II, Postsyn.Woord van God, huwelijk en christelijk waardige wijze bewaart, zodat die kan wor- apostol. exhort. Christifideles laicigezin. Immers, “door de verkondiging van den gelezen en worden gebruikt voor het (30 december 1988), 17: AAS: 81 (1989),Gods Woord openbaart de Kerk aan het gebed. De noodzakelijke hulp hierbij kan 418.christelijk gezin zijn ware identiteit, dat wat worden geboden door priesters, diakens en 283. Vgl. Propositiohet is en moet zijn volgens Gods bedoe- goed voorbereide leken. De synode heeft 33.ling”.284 Daarom mag men nooit uit het oog ook de vorming aanbevolen van kleine 284. Johannesverliezen dat het Woord van God aan de gemeenschappen tussen gezinnen waarin Paulus II, Apostol. exhort. Familiarisoorsprong staat van het huwelijk (vgl. Gen. men zich kan wijden aan het gebed en het consortio (22 november 1981), 49:2,24) en dat Jezus zelf het huwelijk heeft gemeenschappelijk overwegen van geschik- AAS 74 (1982), 140-willen opnemen onder de instellingen van te passages uit de Schrift.286 De gehuwden 141.zijn Rijk (vgl. Mat. 19,4-8) door tot sacra- dienen vervolgens eraan te denken dat “het 285. Propositio 20.ment te verheffen hetgeen oorspronkelijk Woord van God ook een kostbare steun is 286. Vgl. Propositiostond geschreven in de menselijke natuur. bij moeilijkheden in het huwelijks- en 21.“In de sacramentele viering spreken man en gezinsleven”.287 287. Propositio 20.59 • 2011 59
  • 60. In deze context wens ik ook erop te wijzen hetgeen zeer te prijzen valt. Zij dienen ech- dat de synode aanbevelingen heeft gedaan ter te bedenken dat de lezing van de Heilige ten opzichte van de taak van de vrouw met Schrift samen moet gaan met gebed”.291 De betrekking tot het Woord van God. De bij- overweging van het concilie wilde de grote drage van “het vrouwelijke genie”, zoals patristische traditie weer opnemen die altijd paus Johannes Paulus II dit noemt,288 aan de heeft aanbevolen tot de Schrift te naderen kennis van de Schrift en heel het leven van in dialoog met God. Zoals de heilige de Kerk is in onze tijd veel groter dan in het Augustinus zegt: “Uw gebed is uw woord verleden en betreft intussen ook het terrein dat tot God is gericht. Wanneer u leest, is van de bijbelstudie. De synode is in het bij- het God die tot u spreekt, wanneer u bidt, zonder stil blijven staan bij de onmisbare bent u het die tot God spreekt”.292 Origenes, rol van de vrouw in het gezin, in de opvoe- een van de meesters in deze manier van de ding, in de catechese en in het overdragen bijbel lezen, zegt dat een begrip van de van waarden. Immers, zij “weet het aanho- Schrift een hechte relatie met Christus en ren van het Woord, de persoonlijke relatie het gebed verlangt, meer nog dan studie. Hij met God op te wekken en de zin van verge- is immers ervan overtuigd dat de bevoor- ving en evangelisch delen over te bren- rechte weg om God te kennen de liefde is, gen”,289 als ook brengster van liefde te zijn, en dat er geen authentieke scientia Christi leermeester in barmhartigheid en stichter bestaat zonder verliefd te worden op Hem. van vrede; zij deelt warmte en menselijk- In de Brief aan Gregorius beveelt de grote heid mee in een wereld die te vaak de perso- Alexandrijnse theoloog aan: “Wijd u aan de nen meet met koude criteria van uitbuiting lectio van de goddelijke Schriften; leg u en profijt. hierop met volharding toe. Houd u met de lectio divina bezig met de bedoeling om te Het biddend lezen van de Heilige Schrift en geloven en God te behagen. Indien u tijdens de “lectio divina” de lectio voor een gesloten deur staat, klop dan en de portier van wie Jezus heeft 86. De synode heeft meermalen aangedron- gezegd: ‘De deurwachter zal deze voor hem gen op de noodzaak van een biddend nade- opendoen’, zal u opendoen. Zoek door u zo ren tot de heilige tekst als een fundamenteel toe te leggen op de lectio divina eerlijk en element van het geestelijk leven van elke met een onwankelbaar vertrouwen op God gelovige, in de verschillende ambten en de betekenis van de goddelijke Schriften die levensstaten, met een bijzondere verwijzing daarin overvloedig verborgen is. U moet er 288. Vgl. Apostol. naar de lectio divina.290 Het Woord van God echter geen genoegen mee nemen te klop- brief Mulieris digni- tatem (15 augustus ligt immers ten grondslag aan iedere chris- pen en te zoeken: om de dingen van God te 1988), 31: AAS 80 telijke spiritualiteit. De synodevaders stem- begrijpen is de oratio absoluut noodzakelijk. (1988), 1727-1729. men daarin overeen met hetgeen de dogma- Juist om ons hiertoe aan te sporen heeft de 289. Propositio 17. tische constitutie Dei Verbum zegt: “Alle Heiland ons niet alleen gezegd: ‘Zoekt en gij 290. Vgl. christengelovigen [...] moeten dus graag tot zult vinden’ en ‘Klopt en er zal u worden Propositiones 9.22. de heilige tekst zelf gaan, ofwel door middel opengedaan’, maar Hij heeft eraan toege- 291. Nr. 25. van de heilige liturgie die doordrongen is voegd: ‘Vraagt en ge zult verkrijgen’”.293 292. Enarrationes in van goddelijke woorden, ofwel door vrome Psalmos, 85, 7: Pl, 37, 1086. lezing, ofwel door geschikte initiatieven en Wat dit betreft, moet men echter het risico 293. Origenes, andere hulpmiddelen, die met goedkeuring van een individualistische benadering ver- Epistula ad en onder de zorg van de herders van de mijden door voor ogen te houden dat het Gregorium, 3: PG 11, 92. Kerk in onze tijd overal worden verbreid, Woord van God ons nu juist is gegeven om60 2011 • 60
  • 61. gemeenschap te vormen, om ons op onze steld, heeft men gesproken over verschillen-weg naar God te verenigen in de Waarheid. de methoden om met vrucht in geloof tot deHet is een Woord dat zich richt tot ieder Heilige Schrift te naderen. De grootste aan-persoonlijk, maar het is ook een Woord dat dacht is echter geschonken aan de lectiogemeenschap vormt, dat de Kerk vormt. divina, die werkelijk “in staat is om de gelo-Daarom moet men tot de heilige tekst altijd vigen de schat van het Woord van God tenaderen in de gemeenschap van de Kerk. ontsluiten, maar ook de ontmoeting totInderdaad, “het gemeenschappelijk lezen is stand te brengen met de Christus, het leven-zeer belangrijk, omdat het levend subject de goddelijke Woord”.296 Ik zou hier in hetvan de Schrift het volk van God is, de Kerk kort de wezenlijke stappen ervan in herinne-is [...] de Schrift behoort niet tot het verle- ring willen brengen. Zij begint met het lezenden, omdat haar subject, het door God zelf (lectio) van de tekst, die de vraag oproeptgeïnspireerde volk van God, altijd hetzelfde omtrent een authentieke kennis van deis en het Woord dus altijd levend is in het inhoud ervan: wat zegt de bijbeltekst oplevende subject. Daarom is het belangrijk de zich? Zonder dit ogenblik loopt men het risi-Heilige Schrift te lezen en de Heilige Schrift co dat de tekst alleen maar een voorwendselte horen in de gemeenschap van de Kerk, wordt om nooit verder dan de eigen ideeëndat wil zeggen met al de grote getuigen van te komen. Vervolgens komt de overwegingdit Woord, te beginnen bij de eerste vaders (meditatio), waarbij de vraag is: wat zegt detot de heiligen van vandaag, tot aan het bijbeltekst ons? Hoe moet ieder zich per-leergezag van vandaag”.294 soonlijk, maar ook als gemeenschap laten raken en zich ter discussie laten stellen, daarDaarom is de liturgie de bevoorrechte plaats het er niet om gaat over woorden na te den-bij het biddend lezen van de Heilige Schrift; ken die in het verleden zijn gesproken, maarin het bijzonder de eucharistie, waarin door in het heden. Hierna komt men aan hetde viering van het Lichaam en Bloed van ogenblik van het gebed (oratio) dat de vraagChristus in het sacrament onder ons het veronderstelt: wat zeggen wij tegen de HeerWoord zelf wordt tegenwoordig gesteld. In als antwoord op zijn Woord? Het gebed alszekere zin moet het persoonlijk en gemeen- smeekbede, voorbede, dank en lof is de eer-schappelijk biddend lezen altijd worden ste manier waarop het Woord ons verandert.beleefd in verband met de eucharistievie- Ten slotte wordt de lectio divina afgeslotenring. Zoals door de eucharistische aanbid- met de contemplatie (contemplatio), waarbijding de liturgie van de eucharistie wordt wij als een geschenk van God zijn zienswijzebegeleid en voortgezet,295 zo wordt door het overnemen op de dingen en ons afvragen:persoonlijk en gemeenschappelijk biddend welke bekering van geest, hart en levenlezen voorbereid, begeleid en verdiept dat vraagt de Heer van ons? De heilige Paulus 294. Benedictus XVI, Toespraak tot dewat de Kerk in een liturgisch kader viert met zegt in de Brief aan de Romeinen: “Stemt uw leerlingen van het grootseminarie vande verkondiging van het Woord. Door de gedrag niet af op deze wereld. Wordt andere Rome (19 februarilectio en de liturgie zo nauw met elkaar in mensen met een nieuwe visie. Dan zijt ge in 2007): AAS 99 (2007), 253-254.verband te brengen kan men beter de crite- staat om uit te maken wat God van u wil en 295. Vgl. Id.,ria begrijpen die dit lezen moeten leiden in wat goed is, wat zeer goed is en volmaakt” Postsyn. apostol.de context van de pastoraal en het geestelijk (12,2). De contemplatie is er immers op exhortatie Sacramentum cari-leven van het volk van God. gericht om in ons een visie van wijsheid op tatis (22 februari 2007), 66: AAS 99 de werkelijkheid, volgens God, tot stand te (2007), 155-156.87. In de documenten die ter voorbereiding brengen en in ons “de gedachte van de Heer” 296. Slotboodschap,en in de loop van deze synode zijn opge- (1 Kor. 2,16) te vormen. III, 9.61 • 2011 61
  • 62. Het Woord van God blijkt hier het criterium en het ondersteunt ons in een grotere ver- van onderscheid te zijn: het is “levend en trouwelijkheid met God. Zoals de heilige krachtig. Het is scherper dan een tweesnij- Ambrosius zei: wanneer wij met geloof de dend zwaard en dringt door tot het raak- Heilige Schrift in handen nemen en deze punt van ziel en geest, van gewrichten en lezen met de Kerk, dan wandelt de mens uit- merg. Het ontleedt de bedoelingen en eindelijk met God in het paradijs.301 gedachten van de mens” (Heb. 4,12). Het is 297. Vgl. ibidem. goed er vervolgens aan te herinneren dat de Het Woord van God en het gebed tot Maria 298. “Plenaria indul- lectio divina in haar dynamiek niet wordt gentia conceditur afgesloten, zolang zij niet komt tot hande- 88. De onlosmakelijke band tussen Woord christifideli qui Sacram Scripturam, len (actio), dat het gelovige leven ertoe aan- van God en Maria van Nazaret indachtig, iuxta textum a com- petenti auctoritate zet van zichzelf voor anderen een geschenk nodig ik samen met de synodevaders ertoe adprobatum, cum te maken in de liefde. uit om onder de gelovigen, vooral in het veneratione divino eloquio debita et ad gezinsleven, de gebeden tot Maria te bevor- modum lectionis spiritalis, per dimi- Deze passages vinden wij in de hoogste deren als hulp om de heilige geheimen te diam saltem horam mate verenigd en samengevat in de figuur overdenken die door de Schrift worden ver- legerit; si per minus tempus id egerit van de Moeder Gods. Als voorbeeld voor teld. Een instrument van groot nut is bij- indulgentia erit par- tialis”: Apostolisch iedere gelovige van een volgzaam aanvaar- voorbeeld het persoonlijk of gemeenschap- Penitentiarie, den van het Woord van God “bewaarde zij pelijk bidden van de heilige rozenkrans,302 Enchiridion Indulgentiarum. al deze woorden in haar hart en overwoog die samen met Maria opnieuw de geheimen Normae et conces- siones (16 juli, ze bij zichzelf” (Luc. 2, 19; vgl. 2,51), wist van het leven van Christus doorlopen303 en 1999), 30, § 1. zij de diepe band te vinden die gebeurtenis- dat paus Johannes Paulus II heeft willen 299. Vgl. sen, daden en dingen die schijnbaar los van verrijken met de geheimen van het licht.304 Catechismus van de Katholieke Kerk, elkaar staan, in het goddelijke plan ver- Het is nuttig dat de verkondiging van de 1471-1479. bindt.297 afzonderlijke geheimen gepaard gaat met 300. Paulus VI, korte passages uit de bijbel die betrekking Apostol. const. Indulgentiarum Ik zou bovendien in herinnering willen hebben op het uitgesproken geheim, zodat doctrina (1 januari brengen hetgeen gedurende de synode is het memoriseren van enkele veelbetekenen- 1967): AAS 59 (1967), 18-19. aanbevolen omtrent het belang van het per- de uitdrukking van de Schrift in verband 301. Vgl. Epistula soonlijk lezen van de Schrift, ook als prak- met de geheimen van het leven van Christus 49, 3: PL 16, 1204 A. tijk die in de mogelijkheid voorziet volgens wordt bevorderd. 302. Vgl. de gewone bepalingen van de Kerk een Congregatie voor de Goddelijke Eredienst aflaat voor zichzelf of voor de overledenen De synode heeft bovendien aanbevolen en de Regeling van te verwerven.298 De praktijk van de aflaat299 onder de gelovigen het bidden van het de Sacramenten, Directorium over houdt de leer in van de oneindige verdien- gebed van de Engel des Heren te bevorde- volksvroomheid en liturgie. Principes en sten van Christus, die de Kerk, als bedienaar ren. Het betreft een eenvoudig en diep richtlijnen (17 van de verlossing uitdeelt en toepast, maar gebed dat het ons mogelijk maakt “dagelijks december 2001), 197-202: Ench. Vat. zij houdt ook die van de gemeenschap van het mensgeworden Woord te gedenken”.305 20, nr. 2638-2643. de heiligen in en zegt ons “hoe innig wij Het is juist dat het volk van God, de gezin- 303. Vgl. Propositio met elkaar in Christus zijn verbonden en nen en de gemeenschappen van godgewijde 55. hoezeer het bovennatuurlijke leven van personen trouw zijn aan dit Mariagebed, dat 304. Vgl. Johannes Paulus II, Apostol. ieder de ander tot nut kan zijn”.300 In dit per- de traditie ons uitnodigt te bidden bij de brief Rosarium spectief ondersteunt het lezen van het dageraad, om twaalf uur ‘s middags en bij Virginis Mariae (16 oktober 2002): AAS Woord van God de weg van boete en beke- zonsondergang. In het gebed van de Engel 95 (2003), 5-36. ring; het maakt het ons mogelijk de beteke- des Heren vragen wij aan God dat het op 305. Propositio 55. nis van het behoren tot de Kerk te verdiepen voorspraak van Maria ook ons gegeven mag62 2011 • 62
  • 63. zijn zoals zij de wil van God te volbrengen naar het land waar Jezus is geboren, heeften in ons zijn Woord op te nemen. Deze geleefd en zichzelf heeft gegeven voor onspraktijk kan ons helpen een authentieke allen. De stenen waarop onze Verlosserliefde tot het geheim van de menswording heeft gelopen, blijven voor ons vol van her-te versterken. innering en blijven de Blijde Boodschap “roepen”. Daarom hebben de synodevadersOok enkele antieke gebeden van het christe- herinnerd aan de gelukkige uitdrukking dielijke Oosten, die door verwijzing naar de het Heilig Land “het vijfde evangelie”Theotokos, de Moeder Gods, de hele heilsge- noemt.307 Hoe belangrijk is het dat er in dieschiedenis doorlopen, verdienen het om te plaatsen christelijke gemeenschappen zijn,worden gekend, gewaardeerd en verspreid. ondanks de zo grote moeilijkheden! DeWij verwijzen in het bijzonder naar de Bisschoppensynode brengt alle christenenAkathistos en de Paraklesis. Het betreft die in het land van Jezus leven en getuigenhymnen van lofprijzing, in de vorm van een van het geloof in de Verrezene, haar diepelitanie, gezongen en doordrenkt van kerke- nabijheid tot uitdrukking. Hier zijn de chris-lijk geloof en verwijzingen naar de bijbel, tenen geroepen om niet alleen te dienen alsdie de gelovigen helpen om samen met “lichtbaken van geloof voor de universeleMaria de geheimen van Christus te overden- Kerk, maar ook als zuurdesem van harmo-ken. In het bijzonder vertegenwoordigt de nie, wijsheid en evenwicht in het leven vanzogenaamde eerbiedwaardige Akathistos- een maatschappij die traditioneel pluralis-hymne – ofwel hymne die staande wordt tisch, multi-etnisch en multireligieus is engezongen – tot de Moeder Gods een van de blijft”.308 Het Heilig Land blijft ook vandaaghoogste uitdrukkingen van Mariadevotie uit nog doel van pelgrimstochten van het chris-de Byzantijnse traditie.306 Door met deze telijk volk als gebaar van gebed en boete-woorden te bidden wordt de ziel verruimt en doening, zoals reeds in de oudheid auteurswordt zij bereid gemaakt tot de vrede die als de heilige Hiëronymus getuigen.309 Hoevan boven komt van God, tot de vrede die meer wij de blik en het hart richten naar hetChristus zelf is, geboren uit Maria tot ons aardse Jeruzalem, des te meer ontbrandt inheil. ons het verlangen naar het hemelse Jeruzalem, het ware doel van iedere pel-Het Woord van God en het Heilig Land grimstocht, en de vurige wens dat de naam 306. Vgl. Congregatie voor de van Jezus, in wie alleen het heil is, door Goddelijke Eredienst89. Nu wij denken aan het Woord van God allen wordt erkend (vgl. Hand. 4,12). en de Regeling van de Sacramenten,dat mens wordt in de schoot van Maria van Directorium over volksvroomheid enNazaret, richt ons hart zich naar het land liturgie. Principes enwaar het geheim van onze verlossing in richtlijnen (17 december 2001),vervulling is gegaan en van waaruit het 207: Ench. Vat. 20, nr. 2656-2657.Woord van God zich heeft verspreid tot aande uiteinde der wereld. Door de werking van 307. Vgl. Propositio 51.de Heilige Geest is immers het Woord mens 308. Benedictus XVI,geworden op een nauwkeurig bepaald ogen- Homilie in de heiligeblik en een vastgestelde plaats in een lands- mis bij het Dal van Josafat, Jeruzalemtreek aan de grenzen van het Romeinse rijk. (12 mei 2009): AAS 101 (2009), 473.Hoe meer wij daarom de universaliteit enuniciteit van de persoon van Christus zien, 309. Vgl. Epistula 108, 14: CSEL, 55, p.des te meer kijken wij met dankbaarheid 324-325.63 • 2011 63
  • 64. DEEL III openbaart”.310 Jezus van Nazaret is, om zo te zeggen, de “exegeet” van God, die “nie- VERBUM MUNDO mand ooit heeft gezien”. “Hij is het beeld van de onzichtbare God” (Kol. 1,15). Hier “Niemand heeft God ooit gezien; komt de profetie van Jesaja tot vervulling de Eniggeboren Zoon, die in de schoot des met betrekking tot de uitwerking van het Vaders is, Woord van de Heer: zoals de regen en de Hij heeft Hem doen kennen” (Joh. 1,18) sneeuw uit de hemel neerdalen om de aarde te drenken en haar te doen ontkie- men, zo “keert” het Woord van God ”niet DE ZENDING VAN DE KERK: vruchteloos naar Mij terug, maar pas wan- HET WOORD VAN GOD VERKONDIGEN neer het heeft gedaan wat Mij behaagt, en AAN DE WERELD alles heeft voltooid, waartoe Ik het heb gezonden” (Jes. 55,11). Jezus Christus is dit Het Woord van God van de Vader en naar definitieve en doeltreffende Woord dat van de Vader de Vader is uitgegaan en naar Hem is teruggekeerd en op volmaakte wijze in de 90. De heilige Johannes onderstreept wereld zijn wil heeft verwezenlijkt. krachtig de fundamentele paradox van het christelijk geloof: enerzijds zegt hij dat De “Logos” van de hoop aan de wereld “niemand God ooit heeft gezien (Joh. 1,18; verkondigen vgl. 1 Joh. 4,12). Op geen enkele wijze kun- nen onze beelden, begrippen of woorden de 91. Het Woord van God heeft ons het god- oneindige werkelijkheid van de Allerhoog- delijk leven meegedeeld dat het aanschijn ste bepalen of meten. Hij blijft de Deus van de aarde verandert door alles nieuw te semper maior. Anderzijds zegt hij dat het maken (vgl. Apok. 21, 5). Zijn Woord Woord waarlijk “vlees is geworden” (Joh. betrekt ons hierbij niet alleen als ontvangers 1,18). De eniggeboren Zoon, die altijd rust van de goddelijke openbaring, maar ook als aan de borst van de Vader, heeft God “die de verkondigers ervan. Hij die door de Vader niemand ooit heeft gezien” (Joh. 1,18), is gezonden om zijn wil te volbrengen (vgl. geopenbaard. Jezus Christus komt tot ons Joh. 5,36-38; 6,38-40; 7,16-18), trekt ons “vol genade en waarheid” (Joh. 1,14), die naar zich toe en betrekt ons bij zijn leven en ons door Hem worden gegeven (vgl. Joh. zending. De Geest van de Verrezene stelt zo 1,17). Immers, “van zijn volheid hebben ons leven in staat om het Woord op doel- wij allen ontvangen, genade op genade” treffende wijze te verkondigen in heel de (Joh. 1,16). In de Proloog beschouwt de wereld. Dit is de ervaring van de eerste evangelist Johannes het Woord vanaf zijn christengemeente, die zag hoe het Woord bij de Vader zijn tot aan zijn menswording, zich uitbreidde door de prediking en het tot aan zijn terugkeer in de schoot van de getuigenis (vgl. Hand. 6,7). Ik zou hier in Vader, daarbij ons mens-zijn, dat Hij voor het bijzonder willen wijzen op het leven van altijd heeft aangenomen, met zich meene- de apostel Paulus, een man die volledig is mend. Bij dit uitgaan van de Vader en gegrepen door de Heer (vgl. Fil. 3,12) terugkeren naar Hem is Hij voor ons als het – “ikzelf leef niet meer, Christus is het die ware degene die over God “vertelt” (vgl. leeft in mij” (Gal. 2,20) – en door zijn zen- 310. Adversus hae- Joh. 1,18). De Zoon is immers, zegt de hei- ding: “Wee mij, als ik het evangelie niet reses, IV, 20, 7: PG 7, 1037. lige Ireneüs van Lyon, ”degene die God verkondig!” (1 Kor. 9,16), zich ervan bewust64 2011 • 64
  • 65. dat alles wat in Christus wordt geopen- verschillend is al naar gelang de volkeren,baard, waarlijk het heil van alle volken is, maar behoorde tot het terrein van de waar-de bevrijding uit de slavernij van de zonde heid, dat alle mensen op gelijke wijze aan-om binnen te gaan in de vrijheid van de gaat.kinderen van God. Het is weer de heilige Paulus die ons metInderdaad, wat de Kerk aan de wereld ver- zijn leven de zin van de christelijke zendingkondigt, is de Logos van de hoop (vgl. 1 Petr. en haar oorspronkelijke universaliteit illus-3,15); de mens heeft behoefte aan de “grote treert. Wij denken aan de episode die doorhoop” om zijn eigen heden te kunnen bele- de Handelingen van de apostelen wordt ver-ven, de grote hoop die “de God is die een teld over de Areopaag van Athene (vgl.menselijk gelaat heeft en die ons ‘tot het 17,16-34). De apostel van de heidenvolkenuiterste toe heeft liefgehad’ (Joh. 1,13)”.311 gaat de dialoog aan met mensen van ver-Daarom is de Kerk in wezen missionair. Wij schillende culturen, in het bewustzijn datkunnen de woorden van eeuwig leven die het mysterie van God, de Bekende-ons bij de ontmoeting met Jezus Christus Onbekende, waarvan iedere mens een per-worden gegeven, niet voor ons houden: zij ceptie heeft, hoe vaag ook, zich heeft geo-zijn voor allen, voor iedere mens. Iedere penbaard in de geschiedenis: “Wat gijpersoon van onze tijd, of hij dat nu weet of vereert zonder het te kennen, dat kom ik uniet, heeft behoefte aan deze boodschap. verkondigen” (Hand. 17,23). De nieuwheidMoge de Heer zelf, zoals ten tijde van Amos, van de christelijke verkondiging is de moge-onder de mensen een nieuwe honger en een lijkheid om tot alle volkeren te zeggen: “Hijnieuwe dorst naar de woorden van de Heer heeft zich geopenbaard. Hij persoonlijk. En(vgl. Am. 8,11) opwekken. Aan ons de ver- nu staat de weg naar Hem open. De nieuw-antwoordelijkheid om wat wij door genade heid van de christelijke boodschap bestaathebben ontvangen, door te geven. niet in een gedachte, maar in een feit. Hij heeft zich geopenbaard”.312De zending van de Kerk vanuit het Woordvan God Het Woord van God en het Rijk van God92. De Bisschoppensynode heeft opnieuw 93. Daarom kan de zending van de Kerk nietkrachtig de noodzaak bevestigd om in de worden beschouwd als een facultatief ofKerk het missionaire bewustzijn te verster- bijkomend iets in het leven van de Kerk. Hetken dat vanaf de oorsprong in het volk van gaat erom dat wij de Heilige Geest ons aanGod aanwezig is. De eerste christenen heb- Christus zelf gelijkvormig laten maken, doorben hun missionaire verkondiging als een zo aan zijn zending zelf deel te nemen:noodzaak beschouwd die voortvloeit uit de “Zoals de Vader Mij gezonden heeft, zo zend 311. Benedictus XVI,natuur zelf van het geloof: de God in wie Ik u” (Joh. 20,21), zodat wij het Woord met Encycl. Spe salvi (30wij geloven, was de God van allen, de ene heel ons leven meedelen. Het is het Woord november 2007), 31: AAS 99 (2007), 1010.en ware God, die zich had geopenbaard in zelf dat ons naar onze broeders en zusters 312. Benedictus XVI,de geschiedenis van Israël en ten slotte in drijft: het is het Woord dat verlicht, zuivert, Toespraak tot verte-zijn Zoon, en gaf daarmee het antwoord bekeert; wij zijn slechts dienaars, genwoordigers uit de wereld van dewaarop de mensen diep van binnen wach- cultuur op het “Collège desten. De eerste christengemeenten hebben Wij dienen dus steeds meer opnieuw de Bernardins” te Parijsgevoeld dat hun geloof niet deel uitmaakte noodzaak en de schoonheid te ontdekken (12 september 2008): AAS 100van een bijzonder cultureel gebruik, dat om het Woord te verkondigen voor de (2008), 730).65 • 2011 65
  • 66. komst van het Rijk van God, dat door gen, de sacramenten te vieren en de gelovi- Christus zelf is gepredikt. Laten wij ons in gen te vormen in een authentieke kennis deze zin opnieuw ervan bewust worden, van de Schriften. Ook de diakens moeten zoals dat de kerkvaders zo vertrouwd was, zich geroepen voelen om volgens hun eigen dat de verkondiging van het Woord als zending mee te werken aan deze taak van inhoud het Rijk van God heeft (vgl. Marc. evangelisatie. 1,14-15), dat de persoon zelf van Jezus is (de autobasileia), zoals Origenes op suggestieve Het godgewijde leven schittert in heel de wijze in herinnering roept.313 De Heer biedt geschiedenis van de Kerk door zijn vermo- het heil aan de mensen van iedere tijd aan. gen om uitdrukkelijk de taak van de ver- Wij zien allen hoe noodzakelijk het is dat kondiging en de prediking van het Woord het licht van Christus ieder terrein van de van God op zich te nemen in de missio ad mensheid verlicht: gezin, school, cultuur, gentes en onder de moeilijkste omstandig- werk, vrije tijd en andere sectoren van het heden, en is daarbij ook bereid nieuwe situ- maatschappelijk leven.314 Het gaat er niet om aties van evangelisatie onder ogen te zien een troostend woord te verkondigen, maar door dapper en moedig nieuwe wegen in te een overweldigend woord, dat tot bekering slaan en nieuwe uitdagingen aan te gaan oproept, dat toegang geeft tot de ontmoe- voor een doeltreffende verkondiging van ting met Hem door wie een nieuwe mens- het Woord van God. heid opbloeit. 313. Vgl. In De leken zijn geroepen om hun profetische Evangelium secun- dum Matthaeum Als gedoopten zijn wij verantwoordelijk taak uit te oefenen, die rechtstreeks voort- 17,7: PG 13, 1197 B; de heilige voor de verkondiging vloeit uit het doopsel, en te getuigen van Hiëronymus, het evangelie in het dagelijkse leven, waar Translatio homilia- rum Origenis in 94. Daar heel het volk van God een “gezon- zij zich ook bevinden. Wat dit betreft, heb- Lucam, 36: PL 26, 324-325. den” volk is, heeft de synode opnieuw ben de synodevaders “hun zeer grote ach- bevestigd dat “de zending om het Woord ting en dankbaarheid, evenals hun bemoe- 314. Vgl. Benedictus XVI, Homilie bij de van God te verkondigen de taak is van alle diging” tot uitdrukking gebracht, “voor de opening van de 12e Gewone Algemene leerlingen van Jezus Christus als gevolg van dienst die zovele leken en in het bijzonder Vergadering van de hun doopsel”.315 Iedereen die in Christus vrouwen met edelmoedigheid en inzet aan Bisschoppensynode (5 oktober 2008): gelooft, moet zich betrokken voelen bij deze de evangelisatie bewijzen in de gemeen- AAS 100 (2008), 757. verantwoordelijkheid die voortkomt uit het schappen die over de hele wereld zijn ver- feit dat men sacramenteel behoort tot het spreid, naar het voorbeeld van Maria van 315. Propositio 38. Lichaam van Christus. Dit bewustzijn moet Magdala, de eerste getuige van de vreugde 316. Vgl. Congregatie voor de opnieuw worden gewekt in ieder gezin, van Pasen”.317 De synode erkent bovendien Instituten van iedere parochie, gemeenschap, vereniging met dankbaarheid dat de kerkelijke bewe- Godgewijd Leven en Gemeenschappen en kerkelijke beweging. De Kerk is dus als gingen en de nieuwe gemeenschappen in de van Apostolisch Leven, Opnieuw mysterie van gemeenschap missionair en Kerk een grote kracht zijn voor de evangeli- vanuit Christus ver- ieder is in zijn eigen levensstaat geroepen satie in deze tijd door aan te zetten tot het trekken: een ver- nieuwde taak van om een beslissende bijdrage te leveren aan ontwikkelen van nieuwe vormen van de het Godgewijde leven in het derde de christelijke verkondiging.316 verkondiging van het evangelie.318 millennium (19 mei 2002), 36: Ench. Vat. 21, nr. 488-491. Bisschoppen en priesters zijn volgens de De noodzaak van de “missio ad gentes” 317. Propositio 30. eigen zending als eersten geroepen tot een bestaan dat is gegrepen door de dienst van 95. Wanneer de synodevaders alle gelovigen 318. Vgl. Propositio 38. het Woord, om het evangelie te verkondi- aansporen tot de verkondiging van het66 2011 • 66
  • 67. Woord van God, hebben zij opnieuw ook een geseculariseerde cultuur.322 De noodzaakvoor onze tijd de noodzaak bevestigd van van een nieuwe evangelisatie, die zo sterkeen vastbesloten inzet voor de missio ad werd gevoeld door mijn eerbiedwaardigegentes. De Kerk kan zich op geen enkele voorganger, moet zonder vrees opnieuwwijze beperken tot een pastoraal van worden bevestigd, in de zekerheid van de“onderhoud” voor hen die het evangelie van doeltreffendheid van het goddelijk Woord.Christus reeds kennen. Het missionaire elan De Kerk, die overtuigd is van de trouw vanis een duidelijk teken van de volwassenheid haar Heer, wordt nooit moe de blijde bood-van een gemeenschap. Bovendien hebben schap van het evangelie te verkondigen ende synodevaders krachtig uitdrukking gege- nodigt alle christenen uit om de aantrek-ven aan het bewustzijn dat het Woord van kingskracht van het volgen van ChristusGod de heilzame waarheid is waaraan iede- opnieuw te ontdekken.re mens in iedere tijd behoefte heeft.Daarom moet de verkondiging expliciet Het Woord van God en het christelijkzijn. De Kerk moet naar allen toe gaan met getuigenisde kracht van de Geest (vgl. 1 Kor. 2,5) enprofetisch het recht en de vrijheid van per- 97. De geweldige horizonten van de kerke-sonen verdedigen om naar het Woord van lijke zending, de complexiteit van de huidi-God te luisteren en daarbij de meest doel- ge situatie vragen in deze tijd om nieuwetreffende middelen te zoeken om dit te ver- wegen, teneinde het Woord van God doel-kondigen, ook al riskeert men vervolging.319 treffend te kunnen verkondigen. De HeiligeTegenover allen voelt de Kerk zich verplicht Geest, die primair de handelende persoon ishet reddende Woord te verkondigen (vgl. bij iedere evangelisatie, zal nooit verzuimenRom. 1,14). om de Kerk van Christus in deze werkzaam- heid te leiden. Het is echter belangrijk datDe verkondiging en de nieuwe evangelisatie men bij iedere wijze van verkondiging vooral de intrinsieke relatie voor ogen96. Paus Johannes Paulus II had in het voet- houdt tussen mededeling van het Woord vanspoor van hetgeen reeds door paus Paulus God en christelijk getuigenis. Daarvan hangtVI tot uitdrukking was gebracht in zijn de geloofwaardigheid zelf van de verkondi- 319. Vgl. Propositioapostolische exhortatie Evangelii nuntiandi ging af. Enerzijds is het Woord noodzake- 49.op zeer vele wijzen de gelovigen herinnerd lijk, dat meedeelt wat de Heer zelf ons heeft 320. Vgl. Johannesaan de noodzaak van een nieuwe missionai- gezegd. Anderzijds is het onmisbaar door Paulus II, Encycl. Redemptoris missiore periode voor heel het volk van God.320 Bij getuigenis dit Woord geloofwaardigheid te (7 december 1990): AAS 83 (1991), 294-het aanbreken van het derde millennium verschaffen, opdat het niet naar voren komt 340; ID., Apostol.zijn er niet alleen nog zeer vele volkeren die als een mooie filosofie of utopie, maar veel- Brief Novo millennio ineunte (6 januaride Blijde Boodschap nog niet hebben leren eer als een werkelijkheid die men kan bele- 2001), 40: AAS 93 (2001), 294-295.kennen, maar hebben zeer vele christenen er ven en die doet leven. Deze wederkerigheidbehoefte aan dat hun op overtuigende wijze tussen Woord en getuigenis verwijst naar de 321. Propositio 38.het Woord van God opnieuw wordt verkon- wijze waarop God zelf zich heeft geopen- 322. Vgl. Benedictus XVI, Homilie bij dedigd, zodat zij concreet de kracht van het baard door middel van de menswording van opening van de 12eevangelie kunnen ervaren. Vele broeders en zijn Woord. Het Woord van God bereikt de Gewone Algemene Vergadering van dezusters zijn “gedoopt”, maar niet voldoende mensen “door middel van de ontmoeting Bisschoppensynode (5 oktober 2008):“geëvangeliseerd”.321 Dikwijls verliezen na- met getuigen die dit tegenwoordig stellen AAS 100 (2008),ties die eens rijk aan geloof en roepingen en levend maken”.323 In het bijzonder hebben 753-757.waren, de eigen identiteit onder invloed van de nieuwe generaties er behoefte aan om in 323. Propositio 38.67 • 2011 67
  • 68. het Woord van God te worden ingeleid 3,14) van de Waarheid (vgl. Joh. 18,37). Wat “door de ontmoeting met en het authentieke dit betreft, zou ik de ontelbare getuigenissen getuigenis van de volwassene, de positieve willen herhalen die wij mochten horen invloed van vrienden en het grote gezel- gedurende de synodevergadering. Wij zijn schap van de kerkgemeenschap”.324 diep geroerd bij het verhaal van hen die het geloof hebben weten te beleven en een Er is een nauw verband tussen het getuige- schitterend getuigenis van het evangelie nis van de Schrift, als getuigenis dat het hebben weten te geven, ook onder regimes Woord van God van zichzelf geeft, en het die het christendom vijandig gezind zijn, of getuigenis van het leven van de gelovigen. in situaties van vervolging. Het een impliceert het ander en leidt ertoe. Het christelijk getuigenis deelt het Woord Dit alles moet ons geen angst inboezemen. mee waarvan in de Schriften getuigenis Jezus zelf heeft tot zijn leerlingen gezegd: wordt afgelegd. De Schriften leggen op hun “Een dienaar staat niet boven zijn heer. Als beurt het getuigenis uit dat de christenen ze Mij vervolgd hebben, zullen ze u ook zijn geroepen met hun eigen leven te geven. vervolgen” (Joh. 15,20). Daarom wens ik Zij die geloofwaardige getuigen van het met heel de Kerk naar God een lofprijzing te evangelie ontmoeten, worden zo ertoe doen opstijgen vanwege het getuigenis van gebracht de doeltreffendheid van het Woord zovele broeders en zusters die ook in onze van God te constateren in degenen die het tijd het leven hebben gegeven om de waar- ontvangen. heid van de liefde van God mee te delen, die ons in de gekruisigde en verrezen Christus is 98. In deze wisselwerking tussen getuigenis geopenbaard. Bovendien breng ik de dank- en Woord begrijpen wij de woorden van baarheid van heel de Kerk tot uitdrukking paus Paulus VI in de apostolische exhortatie voor de christenen die niet wijken ten over- Evangelii nuntiandi. Onze verantwoorde- staan van de hindernissen en de vervolgin- lijkheid beperkt zich niet ertoe dat wij de gen omwille van het evangelie. Tegelijker- wereld waarden voorhouden die wij delen; tijd omarmen wij met een gevoel van het is nodig dat men komt tot een expliciete solidariteit de gelovigen van al die christe- verkondiging van het Woord van God. lijke gemeenschappen, in Azië en Afrika in Alleen zo zullen wij trouw zijn aan de het bijzonder, die in deze tijd hun leven ris- opdracht van Christus: “De Blijde Bood- keren of maatschappelijke marginalisering schap, verkondigd door het getuigenis van omwille van het geloof. Hier zien wij dat de het leven, zal dus vroeg of laat verkondigd geest van de zaligsprekingen uit het evan- moeten worden door een woord van leven. gelie wordt verwezenlijkt voor hen die wor- Er is geen sprake van echte evangelisatie als den vervolgd omwille van de Heer Jezus 324. Slotboodschap, IV, 12. de naam, het onderricht, het leven, de belof- (vgl. Mat. 5,11). Tegelijkertijd houden wij 325. Paulus VI, ten, het mysterie van Jezus van Nazaret, de niet op onze stem te verheffen, opdat de Apostol. exhort. Zoon van God, niet wordt verkondigd”.325 regeringen van de naties aan allen vrijheid Evangelii nuntiandi (8 december 1975), van geweten en godsdienst garanderen, en 22: AAS 68 (1976), 20. Het feit dat de verkondiging van het Woord ook de vrijheid om openlijk te getuigen van van God het getuigenis van het eigen leven het eigen geloof.326 326. Vgl. Tweede Oecumenisch vereist, is een gegeven dat vanaf de oor- Vaticaans Concilie, Verkl. over de gods- sprong heel duidelijk aanwezig is in het dienstvrijheid christelijk bewustzijn. Christus zelf is de Dignitatis humanae, 2.7. getrouwe en ware getuige (vgl. Apok. 1,5;68 2011 • 68
  • 69. HET WOORD VAN GOD EN DE INZET IN Het Woord van God en de inzet voorDE WERELD gerechtigheidJezus dienen in de “geringsten van zijn 100. Het Woord van God zet de mens aanbroeders” (Mat. 25,40) tot relaties die worden bezield door recht- schapenheid en gerechtigheid, en getuigt99. Het goddelijk Woord verlicht het mense- van de kostbare waarde voor God van allelijk bestaan en zet de gewetens in beweging inspanningen van de mens om de wereldom het eigen leven diepgaand opnieuw te eerlijker en bewoonbaarder te maken.327 Hetbezien, daar heel de geschiedenis van de is hetzelfde Woord van God dat onrechtmensheid valt onder het oordeel van God: ondubbelzinnig aan de kaak stelt en solida-“Wanneer de Mensenzoon komt in zijn riteit en gelijkheid propageert.328 Laten wijheerlijkheid en vergezeld van alle engelen, dus in het licht van de woorden van dedan zal Hij plaats nemen op zijn troon van Heer “de tekenen van de tijd”, aanwezig inglorie. Alle volken zullen vóór Hem bijeen- de geschiedenis, herkennen, niet de inzetgebracht worden” (Mat. 25,31). In onze tijd uit de weg gaan ten gunste van allen dieblijven wij vaak oppervlakkig stilstaan bij lijden en het slachtoffer zijn van egoïsme.de waarde van het ogenblik dat voorbijgaat, De synode heeft eraan herinnerd dat deals was het onbelangrijk voor de toekomst. inzet voor de gerechtigheid en de verande-Het evangelie herinnert ons integendeel ring van de wereld essentieel is voor deeraan dat ieder ogenblik van ons bestaan evangelisatie. Zoals paus Paulus VI zei,belangrijk is en intens moet worden beleefd, gaat het erom “door de kracht van hetdaar men weet dat ieder rekenschap zal evangelie door te dringen tot en als hetmoeten afleggen van het eigen leven. In ware een omwenteling te bewerken in dehoofdstuk 25 van het evangelie van Matteüs beoordelingscriteria, de bepalende waar-beschouwt de Mensenzoon als voor zichzelf den, de punten die de belangstelling heb-gedaan of niet gedaan wat wij zullen heb- ben, de denkwijzen, de inspiratiebronnenben gedaan of niet gedaan voor een van en levensmodellen van de mensheid, die in“geringste broeders” (25, 40.45): “Ik had strijd zijn met het Woord van God en methonger en gij hebt Mij te eten gegeven, Ik zijn heilsplan”.329had dorst en gij hebt Mij te drinken gege-ven, Ik was vreemdeling en gij hebt Mij Met dit doel hebben de synodevaders in hetopgenomen. Ik was naakt en gij hebt Mij bijzonder aandacht besteed aan allen diegekleed, Ik was ziek en gij hebt Mij bezocht, zich inzetten in het politieke en maatschap-Ik was in de gevangenis en gij hebt Mij pelijke leven. De evangelisatie en de ver-bezocht” (25, 35-36). Daarom is het hetzelf- spreiding van het Woord van God moet hunde Woord van God dat herinnert aan de activiteit in de wereld inspireren tot het zoe- 327. Vgl. Propositio 39.noodzaak van onze inzet in de wereld en ken naar het ware welzijn van allen, metonze verantwoordelijkheid ten overstaan respect en ter bevordering van de waardig- 328. Vgl. Benedictus XVI, Boodschap voorvan Christus, Heer van de geschiedenis. heid van iedere persoon. Zeker, het is niet de Wereldvrededag 2009 (8 decemberLaten wij bij de verkondiging van het evan- directe taak van de Kerk om een rechtvaar- 2008): Insegnamentigelie elkaar wederzijds aansporen om het digere maatschappij te scheppen, ook al IV, 2 (2008), 792- 802.goede te doen en ons in te zetten voor komt haar het recht en de plicht toe zich te 329. Apostol. exhort.gerechtigheid, verzoening en vrede. mengen in ethische en morele kwesties die Evangelii nuntiandi het welzijn van personen en volken betref- (8 december 1975), 19: AAS 68 (1976), 18.69 • 2011 69
  • 70. fen. Het is vooral de taak van de lekengelo- nemen van een interreligieus conflict. Ik wil vigen, die zijn opgevoed in de school van nogmaals opnieuw bevestigen dat religie het evangelie, direct in te grijpen in het nooit onverdraagzaamheid of oorlogen kan maatschappelijke en politieke handelen. rechtvaardigen. Men mag geen geweld Daarom beveelt de synode aan om een gebruiken in de naam van God!334 Iedere gepaste vorming te bevorderen overeen- religie zou moeten aanzetten tot een correct komstig de principes van de sociale leer van gebruik van de rede en ethische waarden de Kerk.330 moeten bevorderen die een beschaafde samenleving opbouwen. 101. Bovendien wens ik de aandacht van allen te vestigen op het belang van het ver- Laten katholieken en alle mensen van goede dedigen en bevorderen van de mensenrech- wil, trouw aan het werk van verzoening dat ten van iedere persoon, die gebaseerd zijn door God in de gekruisigde en verrezen 330. Vgl. Propositio op het natuurrecht, dat staat geschreven in Jezus Christus tot stand is gebracht, zich 39. het hart van de mens, en die als zodanig ervoor inzetten voorbeelden van verzoening 331. Johannes XXIII, “universeel, onschendbaar, onvervreemd- te geven om een rechtvaardige en vreedza- Encycl. Pacem in terris (11 april baar zijn”.331 De Kerk wenst dat door middel me maatschappij tot stand te brengen.335 1963), I: AAS 55 van de bevestiging van deze rechten de Laten wij nooit vergeten dat “daar waar (1963), 259. menselijke waardigheid meer doeltreffend menselijke waarden machteloos worden, 332. Vgl. Johannes Paulus II, Encycl. wordt erkend en universeel wordt bevor- omdat het tragische lawaai van geweld en Centesimus annus derd,332 als kenmerk dat door God de wapens overheerst, de profetische kracht (1 mei 1991): AAS 83 (1991), 851-852; Schepper is geprent in zijn schepsel, dat van het Woord van God niet minder wordt ID, Toespraak tot de Algemene door Jezus Christus is aangenomen en ver- en ons herhaalt dat de vrede mogelijk is en Vergadering van de lost door middel van zijn menswording, dat wij instrumenten moeten zijn van ver- Verenigde Naties (2 oktober 1979), 13: dood en verrijzenis. Daarom kan de ver- zoening en vrede”.336 AAS 71 (1979), 1152-1153. spreiding van het Woord van God niet anders dan de bevestiging van het respecte- Het Woord van God en de werkdadige liefde 333. Vgl. Compendium van de ren van deze rechten versterken.333 sociale leer van de Kerk, 152-159. 103. De inzet voor gerechtigheid, verzoe- De verkondiging van het Woord, de ning en vrede vindt zijn uiteindelijke wortel 334. Vgl. Benedictus XVI, Boodschap voor verzoening en de vrede tussen de volkeren en zijn vervulling in de liefde die ons is Wereldvrededag 2007 (8 december geopenbaard in Christus. Door te luisteren 2006), 10: Insegna- 102. Onder de vele terreinen van inzet heeft naar de getuigenissen die op de synode naar menti II, 2 (2006), 780. de synode vurig het bevorderen aanbevolen voren zijn gekomen, zijn wij alerter gewor- 335. Vgl. Propositio van de verzoening en de vrede. In de heden- den op het verband dat er bestaat tussen het 8. daagse context is het meer dan ooit noodza- liefdevol luisteren naar het Woord van God 336. Vgl. Benedictus kelijk het Woord van God opnieuw te ont- en de belangeloze dienst aan de broeders en XVI, Homilie (25 januari 2009): dekken als bron van verzoening en vrede, zusters; laten alle gelovigen de noodzaak Insegnamenti V, 1 omdat daarin God alles met zich verzoent begrijpen “het aanhoorde woord in daden (2009), 141. (vgl. 2 Kor. 5,18-20; Ef. 1,10): Christus “is van liefde te vertalen, omdat alleen zó de 337. ID., Homilie ter gelegenheid van de onze vrede” (Ef. 2,14), Hij die de muren die verkondiging van het evangelie geloof- afsluiting van de scheiden, slecht. Zeer veel getuigenissen op waardig wordt, ondanks de menselijke 12e Gewone Algemene de synode hebben de ernstige en bloedige broosheid die de personen kenmerkt”.337 Vergadering van de Bisschoppensynode conflicten die er op onze planeet aanwezig Jezus ging in deze wereld weldoende rond (26 oktober 2008): zijn, met bewijzen gestaafd. Soms schijnen (vgl. Hand. 10,38). Door bereidwillig naar AAS 100 (2008), 779. deze vijandelijkheden het uiterlijk aan te het Woord van God te luisteren in de Kerk70 2011 • 70
  • 71. “wordt de liefde en de gerechtigheid gewekt het Woord van God en een oprecht verlan-jegens allen, vooral jegens de armen”. 338 gen om Jezus te leren kennen. In de jeugdMen moet nooit vergeten dat “de liefde – komen immers onbedwingbaar en oprechtcaritas – altijd nodig zal zijn, ook in de de vragen naar boven over de zin van hetmeest rechtvaardige samenleving [...] Wie eigen leven en over welke richting er moetde liefde zou willen afschaffen, is bezig de worden gegeven aan het eigen bestaan. Opmens als mens af te schaffen”. 339 Daarom deze vragen weet alleen God een werkelijkspoor ik alle gelovigen aan om dikwijls de antwoord te geven. Deze aandacht voor dehymne aan de liefde te overdenken die door wereld van de jongeren impliceert de moedde apostel Paulus is geschreven, en zich van een duidelijke verkondiging; wij moe-hierdoor te laten inspireren: “De liefde is ten de jongeren helpen vertrouwen in enlankmoedig en goedertieren; de liefde is vertrouwdheid met de Heilige Schrift te krij-niet afgunstig, zij praalt niet, zij beeldt zich gen.341 Daarom hebben zij behoefte aanniets in. Zij geeft niet om schone schijn, zij getuigen en leermeesters die met hen mee-zoekt zichzelf niet, zij laat zich niet kwaad gaan en hen ertoe brengen het evangelie liefmaken en rekent het kwade niet aan. Zij te hebben en het op hun beurt mee te delen,verheugt zich niet over onrecht, maar vindt vooral aan hun leeftijdgenoten, waarbij zijhaar vreugde in de waarheid. Alles ver- zelf authentieke en geloofwaardige verkon-draagt zij, alles gelooft zij, alles hoopt zij, digers worden.342alles duldt zij. De liefde vergaat nimmer” (1Kor. 13,4-8). Het is nodig dat het goddelijk Woord ook wordt gepresenteerd in de implicaties voorDe naastenliefde, die geworteld is in de lief- een bepaalde roeping, zodat daardoor dede van God, vraagt dus onze voortdurende jongeren worden geholpen en geïnformeerdinzet als individu en als plaatselijke en uni- in hun levenskeuzes, ook in de richting vanversele kerkgemeenschap. De heilige een totale toewijding.343 Authentieke roepin-Augustinus zegt: “Het is essentieel te begrij- gen tot het godgewijde leven en het pries-pen dat de volheid van het Woord, zoals terschap hebben een gunstige voedingsbo-van alle Schriften, de liefde is [...] Wie dus dem in het trouwe contact met het Woordgelooft de Schriften te hebben begrepen, of van God. Ik herhaal ook vandaag nog de 338. Propositio 11.minstens enkele ervan, zonder zich ervoor uitnodiging die ik aan het begin van mijn 339. Benedictus XVI,in te zetten om door middel van zijn ver- pontificaat heb gedaan, om de deuren voor Encycl. Deus caritasstand deze dubbele liefde tot God en de Christus wijd te openen: “Wie Christus bin- est (25 december 2005), 28: AAS 98naaste te realiseren, laat zien dat hij ze nog nenlaat, verliest niets, niets – absoluut niets (2006), 240.niet heeft begrepen”.340 van wat het leven vrij, mooi en groots 340. De doctrina maakt. Nee! Alleen in deze vriendschap christiana, I, 35,39- 36,40: PL 34, 34.De verkondiging van het Woord van God worden de deuren wagenwijd geopend. 341. Vgl. Benedictusaan de jongeren Alleen in deze vriendschap openen zich XVI, Boodschap voor werkelijk de grote mogelijkheden van het de 21e Wereldjon- gerendag (22 febru-104. De synode heeft in het bijzonder aan- menselijk bestaan [...] Beste jongeren, wees ari 2006): AAS 98 (2006), 282-286.dacht geschonken aan de verkondiging van niet langer bang voor Christus! Hij neemthet goddelijk Woord aan de nieuwe genera- niets af en geeft alles. Wie zich aan Hem 342. Vgl. Propositio 34.ties. De jongeren zijn vanaf nu al actieve geeft, ontvangt het honderdvoudige. Ja, 343. Vgl. ibidem.leden van de Kerk en vertegenwoordigen de open, open wagenwijd de deuren voortoekomst ervan. In hen vinden wij vaak een Christus – en jullie zullen het ware leven 344. Homilie (24 april 2005): AASspontane openheid voor het luisteren naar vinden”.344 (2005), 712.71 • 2011 71
  • 72. De verkondiging van het Woord van God en Boodschap, verkondigers worden van het de migranten Woord van God en getuigen van de verre- zen Christus, hoop van de wereld.345 105. Het Woord van God maakt ons oplet- tend ten opzichte van de geschiedenis en De verkondiging van het Woord van God en van hetgeen er daarin aan nieuws ontkiemt. de lijdenden Daarom heeft de synode in verband met de zending van de Kerk om te evangeliseren 106. Gedurende de werkzaamheden van de ook aandacht besteed aan het complexe vergadering is de aandacht van de synode- verschijnsel van de migratiebewegingen, vaders ook gegaan naar de noodzaak om dat in deze jaren ongehoorde proporties het Woord van God te verkondigen aan al heeft aangenomen. Hier komen zeer delicate degenen die zich bevinden in een toestand kwesties naar voren betreffende de veilig- van fysiek, psychisch of spiritueel lijden. heid van de naties en de opvang die moet Immers, op het ogenblik van pijn komen in worden geboden aan allen die een toe- het hart heviger de ultieme vragen over de vlucht, betere levensomstandigheden, ge- zin van het eigen leven op. Als het woord zondheid en werk zoeken. Een groot aantal van de mens lijkt te verstommen voor het personen die Christus niet kennen of een mysterie van het kwaad en de pijn en onze niet adequaat beeld van Hem hebben, vesti- maatschappij alleen waarde lijkt te hechten gen zich in landen met een christelijke tra- aan het bestaan, als het beantwoordt aan ditie. Tegelijkertijd emigreren personen die bepaalde niveaus van doelmatigheid, dan behoren tot volken die diepgaand worden onthult het Woord van God ons dat ook gekenmerkt door het christelijk geloof, naar deze omstandigheden op mysterieuze wijze landen waar het nodig is de boodschap van worden “omarmd” door de tederheid van Christus en een nieuwe evangelisatie te God. Het geloof, dat voortkomt uit de ont- brengen. Deze situaties bieden nieuwe moeting met het goddelijk Woord, helpt ons mogelijkheden voor de verspreiding van het het menselijk leven het waard te achten om Woord van God. Met dit doel hebben de in zijn volheid te worden geleefd, ook al synodevaders gezegd dat migranten het wordt het verzwakt door ziekte. God heeft de recht hebben om het kerygma te horen dat mens geschapen voor het geluk en het hun wordt voorgehouden, niet opgelegd. leven, terwijl ziekte en dood in de wereld Als het christenen zijn, hebben zij een ade- hun intrede hebben gedaan als gevolg van quate assistentie nodig bij de versterking de zonde (vgl. Wijsh. 2, 23-24). De Vader van hun geloof en om zelf brengers van de van het leven is echter de arts van de mens evangelische boodschap te zijn. Zich bewust bij uitstek en Hij houdt niet op zich liefde- van de complexiteit van het verschijnsel vol over de lijdende mensheid te buigen. moeten de betreffende bisdommen in actie Het toppunt van Gods nabijheid in het lij- komen, opdat de migratiebewegingen ook den van de mensheid zien wij in Jezus zelf, worden opgevat als een mogelijkheid om die “het mensgeworden Woord is. Hij heeft 345. Vgl. Propositio nieuwe wijzen van aanwezigheid en ver- met ons geleden, Hij is gestorven. Met zijn 38. kondiging te ontdekken en opdat, al naar lijden en dood heeft Hij onze zwakheid aan- 346. Vgl. Benedictus gelang de mogelijkheden van de betreffende genomen en deze ten diepste veranderd.”346 XVI, Homilie ter gelegenheid van de bisdommen, voorzien kan worden in ade- 17e Wereldzieken- dag (11 februari quate opvang en bezieling van deze broe- De nabijheid van Jezus bij de lijdenden is 2009): Insegna- ders en zusters van ons. Op deze manier ononderbroken: zij zet zich voort in de tijd menti, V, 1 (2009), 232. kunnen zijzelf, geraakt door de Blijde dankzij de werking van de Heilige Geest in72 2011 • 72
  • 73. de zending van de Kerk, in het Woord en in Jezus zelf noemt hen in het evangelie zalig,de sacramenten, in de mensen van goede “want aan hen behoort het Rijk der heme-wil, in de zorg die de gemeenschappen met len” (Mat. 5,31; vgl. Luc. 6,20). De Heerbroederlijke liefde bevorderen en zo het prijst de eenvoud van hart van hem die inware gezicht van God en zijn liefde laten God de ware rijkdom erkent, op Hem zijnzien. De synode dankt God voor het lichten- hoop stelt en niet op de goederen van dezede, vaak verborgen getuigenis van zovele wereld. De Kerk mag de armen niet teleur-christenen – priesters, religieuzen en leken – stellen: “De herders zijn geroepen om naardie hun handen, ogen en harten hebben hen te luisteren, om van hen te leren, omgeleend aan Christus, de ware arts van hen in hun geloof te leiden en hen te moti-lichaam en ziel, en dit blijven doen! Zij veren om hun eigen geschiedenis in handenspoort vervolgens ertoe aan om zorg te blij- te nemen”.350ven dragen voor de zieke mens door aanhem de leven schenkende tegenwoordigheid De Kerk weet dat er naast een armoede dievan de Heer Jezus in het Woord en in de als deugd moet worden beoefend en waar-eucharistie te brengen. Mogen zij worden voor men kiest, zoals vele heiligen hebbengeholpen om de Schrift te lezen en te ont- gedaan, er tevens een miserie bestaat, dik-dekken dat zij juist in hun toestand op een wijls het gevolg van ongerechtigheid voor-bijzondere wijze deel kunnen hebben aan komend uit egoïsme; een miserie die zichhet verlossend lijden van Christus voor het kenmerkt door gebrek en honger en die deheil van de wereld (vgl. 2 Kor. 4,8-11.14).347 voedingsbodem is van conflicten. Wanneer de Kerk het Woord van God verkondigt,De verkondiging van het Woord van God en weet zij dat het nodig is een “deugdzamede armen cirkel” te bevorderen tussen een armoede “waarvoor men moet kiezen” en een armoe-107. De Heilige Schrift laat de bijzondere de “die men moet bestrijden” door “deliefde van God zien voor de armen en de soberheid en solidariteit als evangelische enbehoeftigen (vgl. Mat. 25,31-46). Herhaal- tegelijkertijd universele waarden opnieuw tedelijk hebben de synodevaders gewezen op ontdekken [...] Dit brengt keuzes voorde noodzaak dat de evangelische bood- gerechtigheid en solidariteit met zichschap, de inzet van herders en gemeen- mee”.351schappen gericht moeten zijn op deze broe-ders en zusters van ons. Inderdaad, “de Het Woord van God en de bescherming vaneersten die recht hebben op de verkondiging de scheppingvan het evangelie zijn nu juist de armen, die 347. Vgl. Propositioniet alleen behoefte hebben aan brood, 108. De inzet in de wereld die door het god- 35.maar ook aan woorden van leven”.348 Het delijk Woord wordt gevraagd, zet ons ertoe 348. Propositio 11.dienstwerk van de naastenliefde, dat nooit aan om met nieuwe ogen te kijken naar de 349. Vgl. Benedictusmag ontbreken in onze Kerk, moet altijd hele kosmos, die door God is geschapen en XVI, Encycl. Deusverbonden zijn met de verkondiging van het reeds de sporen in zich draagt van het caritas est (25 december 2005), 25:Woord en de viering van de heilige gehei- Woord, waardoor alles is geschapen (vgl. AAS 98 (2006), 236- 237.men.349 Tegelijkertijd is het nodig het feit te Joh. 1,2). Er is inderdaad een verantwoorde-erkennen en te beklemtonen dat de armen lijkheid die wij als gelovigen en verkondi- 350. Propositio 11.zelf ook handelende personen bij de evan- gers van het evangelie hebben, ook ten 351. Benedictus XVI, Homilie (1 januarigelisatie zijn. In de bijbel is de ware arme opzichte van de schepping. Terwijl de open- 2009): Insegnamentihij die zich geheel toevertrouwt aan God, en baring ons het plan van God aangaande de V, 1 (2009), 5.73 • 2011 73
  • 74. kosmos bekend maakt, brengt zij ons ook blijven stilstaan bij de relatie tussen Woord ertoe om verkeerde gedragingen van de van God en cultuur. God openbaart zich mens aan de kaak te stellen, wanneer hij immers niet aan de mens op een abstracte niet alles beschouwt als een weerspiegeling manier, maar door een taal, beelden en uit- van de Schepper, maar als pure materie, die drukkingen te gebruiken die zijn gebonden zonder scrupules kan worden gemanipu- aan verschillende culturen. Het betreft een leerd. Zo ontbreekt het de mens aan die vruchtbare relatie, zoals de geschiedenis wezenlijke nederigheid die het hem moge- van de Kerk in ruime mate aantoont. In lijk maakt de schepping te erkennen als een onze tijd gaat deze relatie ook een nieuwe gave van God, die moet worden ontvangen fase in en dat is te danken aan het feit dat en gebruikt volgens zijn plan. De arrogantie de evangelisatie zich verspreidt en zich echter van de mens die leeft, als was er geen wortelt binnen de verschillende culturen, en God, leidt ertoe dat men de natuur uitbuit aan de recentere ontwikkelingen in de wes- en misvormt, omdat men daarin niet een terse culturen. Dit impliceert vooral dat men werk van het scheppende Woord erkent. In het belang van cultuur als zodanig voor het dit theologisch kader wens ik naar de uit- leven van iedere mens erkent. Het ver- spraken van de synodevaders te verwijzen schijnsel cultuur doet zich immers in zijn die eraan hebben herinnerd dat “het aanne- veelvoudige aspecten voor als een essentieel men van het Woord van God waarvan in de gegeven van de menselijke ervaring: “De Heilige Schrift en de levende overlevering mens leeft altijd volgens een cultuur die van de Kerk wordt getuigd, een nieuwe hem eigen is en die op haar beurt onder de wijze betekent van de dingen zien en een mensen een band schept welke ook hun authentieke ecologie bevordert, die haar eigen is, omdat die het intermenselijke en diepste wortel heeft in de gehoorzaamheid sociale karakter bepaalt van het menselijk van het geloof [...] (en) een hernieuwde bestaan”.354 theologische ontvankelijkheid ontwikkelt betreffende de goedheid van alles wat in Het Woord van God heeft eeuwenlang ver- Christus is geschapen”.352 De mens heeft er schillende culturen bepaald en fundamente- behoefte aan om opnieuw te worden opge- le morele waarden, uitmuntende artistieke voed in de verwondering en het erkennen uitdrukkingsvormen en voorbeeldige le- van de authentieke schoonheid die zich vensstijlen voortgebracht.355 Daarom zou ik openbaart in het geschapene.353 in het perspectief van een hernieuwde ont- moeting tussen bijbel en culturen opnieuw willen bevestigen tegenover allen die werk- HET WOORD VAN GOD EN DE CULTUREN zaam zijn op het gebied van de cultuur, dat 352. Propositio 54. zij niets te vrezen hebben wanneer zij zich 353. Vgl. Benedictus De waarde van de cultuur voor het leven openstellen voor het Woord van God; het XVI, Postsyn. apostol. exhort. van de mens verwoest nooit de echte cultuur, maar vormt Sacramentum cari- een constante stimulans voor het zoeken tatis (22 februari 2007), 92: AAS 99 109. De verkondiging van Johannes naar steeds adequatere en betekenisvolle- (2007), 176-177. betreffende de menswording van het Woord re menselijke uitdrukkingsvormen. Iedere 354. Johannes openbaart de onlosmakelijke band die er authentieke cultuur moet, wil zij er werke- Paulus II, Toespraak tot de UNESCO (2 bestaat tussen het goddelijke Woord en de lijk voor de mens zijn, openstaan voor juni 1980), 6: AAS 72 (1980), 738. menselijke woorden, waardoor het Woord transcendentie, dus in laatste instantie voor zich aan ons meedeelt. In het kader van God. 355. Vgl. Propositio 41. deze overweging is de Bisschoppensynode74 2011 • 74
  • 75. De bijbel als grote codex voor de culturen wereld van de kunst. Daarom heeft de grote traditie van het Oosten en het Westen altijd110. De synodevaders hebben het belang artistieke uitdrukkingsvormen gestimuleerdonderstreept om onder hen die werkzaam die door de Heilige Schrift zijn geïnspireerd,zijn op het terrein van de cultuur, een ade- zoals bijvoorbeeld de figuratieve kunst enquate kennis van de bijbel te bevorderen, de architectuur, de literatuur en de muziek.ook in een geseculariseerde omgeving en Ik denk ook aan de oude taal die door deonder niet gelovigen;356 in de Heilige Schrift iconen wordt gesproken en die zich vanuitzijn antropologische en filosofische waar- de oosterse traditie aan het verspreiden is inden vervat die een positieve invloed hebben de hele wereld. Met de synodevaders brengtgehad op de mensheid.357 De betekenis van de Kerk haar waardering en achting ende bijbel als grote codex van de culturen bewondering tot uitdrukking voor de kun-dient volledig in ere te worden hersteld. stenaars “die verliefd zijn” op de schoon- heid en die zich hebben laten inspirerenDe kennis van de bijbel op scholen en door de heilige teksten: zij hebben bijgedra-universiteiten gen aan de versiering van onze kerken, aan de viering van ons geloof, aan de verrijking111. Een bijzondere omgeving waar Woord van onze liturgie en tegelijkertijd hebbenvan God en culturen elkaar ontmoeten, is velen van hen geholpen om op een of ande-die van de school en de universiteit. De her- re wijze de onzichtbare een eeuwige werke-ders moeten in het bijzonder zorg dragen lijkheden waarneembaar te maken in tijd envoor deze kringen door een diepgaande ruimte.359 Ik spoor de bevoegde organen aankennis van de bijbel te bevorderen, zodat dat er in de Kerk een degelijke vorming vanmen zich ook voor het heden de vruchtbare kunstenaars wordt bevorderd betreffende degevolgen ervan ten nutte kan maken. De Heilige Schrift in het licht van de levendedoor katholieke instanties bevorderde stu- overlevering van de Kerk en van het leerge-diecentra bieden een originele bijdrage – die zag.moet worden erkend – aan het bevorderenvan cultuur en onderwijs. Vervolgens moet Het Woord van God en de maatschappelijkemen het godsdienstonderwijs niet verwaar- communicatiemiddelenlozen door zorgvuldig de docenten te vor-men. In veel gevallen is dit voor de studen- 113. Met de relatie tussen Woord van Godten een unieke gelegenheid om in contact te en culturen staat ook het belang van eenkomen met de boodschap van het geloof. zorgvuldig en verstandig gebruik van oudeHet is goed dat in dit onderwijs de kennis en nieuwe maatschappelijke communicatie-van de Heilige Schrift wordt bevorderd, middelen in verband. De synodevaders heb-oude en nieuwe vooroordelen worden over- ben een gepaste kennis aanbevolen vanwonnen en wordt getracht om haar waar- deze instrumenten, waarbij men aandacht 356. Vgl. ibidem.heid te doen kennen.358 schenkt aan de snelle ontwikkeling en aan 357. Vgl. Johannes de niveaus van interactie en meer energie Paulus II, Encycl. Fides et ratio (14De Heilige Schrift in de verschillende wordt gestoken in het verwerven van des- september 1998),artistieke uitdrukkingsvormen kundigheid in de verschillende sectoren, in 80: AAS 91 (1999), 67-68. het bijzonder in de zogenaamde new media, 358. Vgl.112. De relatie tussen Woord van God en zoals bijvoorbeeld internet. Er bestaat al een Lineamenta 23.cultuur is tot uitdrukking gekomen in wer- veelbetekenende aanwezigheid van de kant 359. Vgl. Propositioken op verschillende terreinen, vooral in de van de Kerk in de wereld van de massacom- 40.75 • 2011 75
  • 76. 360. Vgl. Tweede municatie en ook het kerkelijk leergezag concrete geschiedenis meedeelt, daarbij de Oecumenisch Vaticaans Concilie, heeft zich vanaf het Tweede Vaticaans culturele en de daarin geschreven codices Decr. over de publi- Concilie over dit thema geuit.360 Het verwer- aanneemt. Maar anderzijds kan en moet citeitsmedia Inter mirifica, Pauselijke ven van nieuwe methoden om de evangeli- hetzelfde Woord worden overgedragen in Raad voor de Sociale Communicatie, Past. sche boodschap over te dragen maakt deel verschillende culturen en deze van binnen- instr. Communio et uit van dit voortdurend streven van de gelo- uit veranderen door wat Paulus VI de evan- progressio over de publiciteitsmedia, vigen om te evangeliseren en in onze dagen gelisatie van de cultuur noemt.364 Het Woord gepubliceerd op last van het Tweede spant de communicatie een net over heel de van God toont zo, evenals overigens het Oecumenisch wereld en krijgt de oproep van Christus christelijk geloof, een diep intercultureel Vaticaans Concilie (23 mei 1971): AAS “Wat Ik u zeg in het duister, spreekt dat uit karakter, dat in staat is verschillende cultu- 63 (1971), 593-656; Johannes Paulus II, in het licht, en wat ge u in het oor hoort ren te ontmoeten en elkaar te laten ontmoe- Apost. brief De snel- fluisteren, verkondigt dat van de daken” ten.365 le ontwikkeling (24 januari 2005): AAS (Mat. 10,27) een nieuwe betekenis. Het god- 97 (2005), 265-274; Pauselijke Raad voor delijk Woord moet behalve in gedrukte In deze context begrijpt men ook de waarde de Sociale Commu- vorm ook door middel van andere vormen van de inculturatie van het evangelie.366 De nicatie, Past. instr. over de sociale com- van communicatie weerklinken.361 Daarom Kerk is vast overtuigd van het intrinsieke municatie ter gele- genheid van de 20e wens ik samen met de synodevaders de vermogen van het Woord van God om alle verjaardag van katholieken te danken die zich met deskun- menselijke personen te bereiken in de cultu- “Communio et progressio” Aetatis digheid inzetten voor een veelbetekenende rele context waarin zij leven: ”De overtui- Novae (22 februari 1999): AAS. 84 aanwezigheid in de wereld van de media en ging vloeit voort uit de bijbel zelf, die vanaf (1992), 447-468; ID., tot een nog omvangrijkere en gekwalificeer- het boek Genesis een universele houding De Kerk en internet (22 februari 2002: dere inzet aan te zetten.362 aanneemt (vgl. Gen. 1,27-28), deze vervol- Ench. Vat. 21, nr. 66-95; ID., Ethiek op gens handhaaft in de zegening die is internet (22 februari Onder de nieuwe vormen van massacommu- beloofd aan alle volken dankzij Abraham en 2009): Ench. Vat. 21, nr. 96-127. nicatie dient vandaag een groeiende rol te aan zijn nageslacht (vgl. Gen. 12,3; 18,18) 361. Vgl. Slotbood- worden toegekend aan internet, dat een en deze definitief bevestigt door de evange- schap, IV, 11; nieuw forum is waar men het evangelie kan lisatie uit te breiden ‘tot alle naties’”.367 Benedictus XVI, Boodschap voor de laten weerklinken, echter in het bewustzijn Daarom dient inculturatie niet te worden 43e Werelddag voor Sociale Communi- dat de virtuele wereld nooit de werkelijke verward met processen van oppervlakkige catie (24 januari wereld zal kunnen vervangen en dat de aanpassing en evenmin met een syncretisti- 2009): Insegnamenti V, 1 (2009), 123-127. evangelisatie alleen profijt zal kunnen heb- sche verwarring die de originaliteit van het 362. Vgl. Propositio ben van de virtualiteit die de nieuwe media evangelie doet verwateren om het gemakke- 44. bieden om belangrijke betrekkingen te lijker toegankelijk te maken.368 Het authen- 363. Johannes beginnen, als men komt tot een persoonlijk tieke voorbeeld van inculturatie is de Paulus II, Boodschap voor de 36e Wereld- contact, dat onvervangbaar blijft. In de menswording zelf van het Woord: “De dag voor de Sociale wereld van internet, dat miljarden beelden ‘inculturatie’ of ‘acculturatie’ zal werkelijk Communicatie (24 januari 2002), 6: mogelijk maakt op miljoenen schermen in een weerspiegeling zijn van de menswor- Insegnamenti XXV, 1 (2002), 94-95. heel de wereld, zal het gelaat van Christus ding van het Woord, wanneer een cultuur zichtbaar worden en moet men zijn stem die door het evangelie is veranderd en her- 364. Vgl. Apostol. exhort. Evangelii horen, omdat, “als er geen ruimte voor schapen, in hun eigen traditie originele uit- nuntiandi (8 decem- ber 1975), 20: AAS Christus is, er geen ruimte voor de mens is”.363 drukkingsvormen van christelijk leven, 68 )1976), 18-19. christelijke viering en christelijk denken 365. Vgl. Benedictus De bijbel en de inculturatie voortbrengt”,369 door de plaatselijke cultuur XVI, Postsyn. apos- tol. exhort. van binnenuit te doordesemen, de semina Sacramentum 114. Het mysterie van de menswording laat Verbi en wat er aan positiefs in de cultuur vervolg op blz. 77 zien dat God zich enerzijds altijd in een is, tot zijn recht te laten komen en door haar76 2011 • 76
  • 77. open te stellen voor de evangelische waar- vertalingen van de Heilige Schrift en deden.370 wijdvertakte verspreiding ervan verder wordt uitgebreid.374 Het is goed dat op grond vervolg van blz. 76Vertalingen en de verspreiding van de bijbel van de aard van dit werk het, voor zover caritatis (22 febru- mogelijk, wordt gedaan in samenwerking ari 2007), 78: AAS115. Als de inculturatie van het Woord van met de verschillende gemeenschappen. 99 (2007), 165.God een onmisbaar onderdeel is van de zen- 366. Vgl. Propositio 48.ding van de Kerk in de wereld, dan is een Het Woord van God overschrijdt de grenzenbeslissend ogenblik van dit proces de ver- van de culturen 367. Pauselijke Bijbelcommissie Despreiding van de bijbel door middel van het interpretatie van de bijbel in de Kerk (15kostbare werk van de vertaling in verschil- 116. De synodevergadering heeft bij het april 1993), IV, B:lende talen. Wat dit betreft, moet men altijd debat over de relatie tussen Woord van God Ench. Vat. 13, nr. 3112.voor ogen houden dat het werk van de vert- en culturen de behoefte gevoeld om 368. Vgl. Tweedealing van de Schriften “is begonnen vanaf opnieuw te bevestigen wat de eerste christe- Oecumenischde tijden van het Oude Testament, toen de nen hebben kunnen ervaren vanaf de dag Vaticaans Concilie, Decr. over de missie-Hebreeuwse tekst van de bijbel mondeling van Pinksteren (vgl. Hand. 2,1-13). Het god- activiteit van de Kerk Ad gentes, 22;werd vertaald in het Aramees (Neh. 8,8.12) delijk Woord is in staat binnen te dringen Pauselijke Bijbel-en later schriftelijk in het Grieks. Een ver- en zichzelf uit te drukken in verschillende commissie, De inter- pretatie van detaling is immers altijd iets meer dan een culturen en talen, maar hetzelfde Woord bijbel in de Kerk, (15 april 1993), IV, B:eenvoudig overschrijven van de oorspron- verandert de grenzen van de afzonderlijke Ench. Vat.13, nr.kelijke tekst. Het overgaan van de ene taal culturen door gemeenschap te stichten tus- 3111-3117.op de andere brengt noodzakelijkerwijs een sen verschillende volkeren. Het Woord van 369. Johannes Paulus II, Toespraakverandering van culturele context met zich de Heer nodigt ons uit om te komen tot een tot de bisschoppenmee: de begrippen zijn niet identiek en de grotere gemeenschap. “Laten wij treden bui- van Kenia (7 mei 1980), 6: AAS 72reikwijdte van de symbolen is verschillend, ten de beperktheid van onze ervaringen en (1980), 497.omdat zij in contact brengen met andere een werkelijkheid binnentreden die waarlijk 370. Vgl.tradities van denken en andere levenswij- universeel is. Door in gemeenschap te tre- Instrumentum labo- ris, 56.zen”.371 den met het Woord van God, treden wij bin- 371. Pauselijke nen in de gemeenschap van de Kerk, die het Bijbelcommissie, DeGedurende de werkzaamheden van de syno- Woord van God beleeft. [...] Het betekent interpretatie van de bijbel in de Kerk (15de heeft men moeten constateren dat ver- buiten de grenzen van de afzonderlijke cul- april 1993), IV, B: Ench. Vat. 13, 3113.schillende plaatselijke Kerken nog niet turen treden en in de universaliteit binnen-beschikken over een integrale vertaling van gaan die allen verbindt, allen verenigt, ons 372. Tweede Oecumenischde bijbel in de eigen taal. Hoeveel volken in allen tot broeders en zusters maakt”.375 Vaticaans Concilie, Dogm. const. over deonze tijd hongeren en dorsten naar het Daarom vraagt het verkondigen van het goddelijke openba-Woord van God, maar kunnen helaas nog Woord van God altijd aan onszelf als eer- ring Dei Verbum, 22.niet ‘ruim toegang’ hebben tot de Heilige sten een hernieuwde uittocht, waarbij wij 373. Vgl. Propositio 42.Schrift”,372 zoals werd gewenst op het onze maatstaven en beperkte verbeeldingenTweede Vaticaans Concilie! Daarom acht de opgeven om in ons ruimte te maken voor de 374. Vgl. Propositio 43.synode voor alles een vorming van specia- tegenwoordigheid van Christus. 375. Benedictus XVI,listen van belang die zich aan de vertaling Homilie gedurendewijden in de verschillende talen.373 Ik moe- de terts aan het begin van het 1edig ertoe aan om middelen in deze sector te Algemene Bijeenkomst van deinvesteren. In het bijzonder zou ik willen Bisschoppenconfe-aanbevelen de inzet te ondersteunen van de rentie (6 oktober 2008): AAS 100Katholieke Bijbelfederatie, opdat het aantal (2008), 760.77 • 2011 77
  • 78. HET WOORD VAN GOD EN DE bestaat tussen de relatie met God en de INTERRELIGIEUZE DIALOOG ethiek van de liefde. De waarde van de interreligieuze dialoog De dialoog tussen christenen en moslims 117. De Kerk erkent de ontmoeting, de dia- 118. Onder de verschillende religies kijkt de loog en de samenwerking met alle mensen Kerk met achting naar de moslims, die het van goede wil, in het bijzonder met perso- bestaan van één God erkennen;377 zij verwij- nen die behoren tot de verschillende religi- zen naar Abraham en vereren God vooral 376. Men herinnere euze tradities van de mensheid, als een met het gebed, de aalmoes en het vasten. zich onder de talrij- ke verschillende essentieel onderdeel van de verkondiging Wij erkennen dat er in de traditie van de bijdragen: Johannes van het Woord, waarbij de Kerk vormen islam veel bijbelse figuren, symbolen en Paulus II, Encycl. Dominum et vivifi- van syncretisme en relativisme vermijdt en thema’s zijn. Het belangrijke werk van de cantem (18 mei 1986): AAS 78 de lijnen volgt die worden aangegeven eerbiedwaardige Johannes Paulus II voort- (1986), 809-900; ID., door de verklaring van het Tweede Va- zettend, wens ik dat de vertrouwensrelaties Encycl. Redemptoris missio (7 december ticaans Concilie Nostra aetate en vervol- die sinds verschillende jaren zijn aange- 1990): AAS 83 (1991), 249-340; ID., gens door het leergezag van de pausen zijn knoopt tussen christenen en moslims, Toespraken en ontwikkeld.376 Het snelle proces van de glo- voortduren en zich ontwikkelen in een geest homilieën ter gele- genheid van de balisering, dat karakteristiek is voor onze van oprechte en respectvolle dialoog.378 De Gebedsdag voor de vrede op 27 oktober tijd, maakt het mogelijk om in nauwer con- synode heeft de wens tot uitdrukking 1986: Insegnamenti, tact te komen met personen van andere gebracht dat in deze dialoog het respect IX, 2, (1986), 1249- 1273; Gebedsdag culturen en religies. Het betreft een provi- voor het leven als fundamentele waarde, de voor de vrede in de wereld (24 januari dentiële mogelijkheid om te laten zien hoe onvervreemdbare rechten van man en 2002): Insegnamenti een authentiek religieus gevoel onder de vrouw en hun gelijke waardigheid kunnen XXV, 1 (2002), 97- 108; Congregatie mensen relaties van universele broeder- worden verdiept. Rekening houdend met het voor de Geloofsleer, Verklaring Dominus schap kan bevorderen. Het is van groot onderscheid tussen socio-politieke en religi- Iesus over de unici- belang dat de religies in onze vaak gesecu- euze structuur, moeten de religies hun bij- teit en de universali- teit van Jezus lariseerde samenlevingen een mentaliteit drage leveren aan het algemeen welzijn. De Christus en de Kerk (6 augustus 2000): bevorderen die in de Almachtige God het synode vraagt de bisschoppenconferenties AAS 92 (2000), 742- fundament ziet van al het goede, de onuit- om, daar waar het opportuun en nuttig is, 765. puttelijke bron van het morele leven, de ontmoetingen te bevorderen tussen christe- 377. Vgl. Tweede Oecumenisch steun van een diep gevoel van universele nen en moslims zodat ze elkaar leren ken- Vaticaans Concilie, broederschap. nen en de waarden bevorderen waaraan de Verkl. over de hou- ding van de Kerk ten maatschappij behoefte heeft voor een opzichte van de niet-christelijke In de Hebreeuws-christelijke traditie vindt vreedzaam en positief samenleven.379 godsdiensten Nostra men bijvoorbeeld het suggestieve getuigenis aetate, 3. van de liefde van God voor alle volkeren, De dialoog met andere godsdiensten 378. Vgl. Benedictus XVI, Toespraak tot die Hij reeds in het Verbond met Noach de ambassadeurs weer verenigt in een grote omarming, 119. Bij deze gelegenheid wens ik boven- van de landen met een moslimmeerder- gesymboliseerd door de “boog in de wol- dien het respect van de Kerk te tonen voor heid, geaccrediteerd bij de Heilige Stoel: ken” (Gen. 9,13.14.16), en die Hij volgens de de oude spirituele godsdiensten en tradities AAS 98 (2006), 704- woorden van de profeten in een universele van de verschillende continenten; zij bevat- 706. familie bijeen wil brengen (vgl. Jes. 2,2 vv; ten waarden die het begrip tussen personen 379. Vgl. Propositio 53. 42,6; 66,18-21; Jer. 4,2; Ps. 47). Men regi- en volken zeer kunnen bevorderen.380 streert in vele religieuze tradities inderdaad Herhaaldelijk constateren wij overeenkom- 380. Vgl. Propositio 50. getuigenissen van de innige band die er sten met waarden die ook in hun religieuze78 2011 • 78
  • 79. boeken tot uitdrukking komen, zoals bij-voorbeeld eerbied voor het leven, contem-platie, stilte, eenvoud in het boeddhisme;gevoel voor het sacrale, offer en vasten inhet hindoeïsme; en ook de waarden vangezin en samenleving in het confucianisme.Wij zien bij andere religieuze ervaringen ookeen oprechte aandacht voor de transcen-dentie van God, die wordt erkend alsSchepper, evenals voor eerbied voor hetleven, het huwelijk en het gezin en een sterkgevoel voor solidariteit.De dialoog en godsdienstvrijheid120. De dialoog zou echter niet vruchtbaarzijn als deze ook niet een authentiek respectzou insluiten voor iedere persoon opdat dezevrij zijn of haar godsdienst kan aanhangen.Daarom herinnert de synode behalve aan desamenwerking tussen de exponenten van deverschillende godsdiensten tevens aan “denoodzaak dat aan alle gelovigen zowel devrijheid om de eigen godsdienst privé enpubliekelijk te belijden als de gewetensvrij-heid wordt gegarandeerd”.381 Immers, “respecten dialoog vragen om wederkerigheid opalle gebieden, vooral wat de fundamentelevrijheid en in het bijzonder de godsdienst-vrijheid betreft. Zij bevorderen vrede enbegrip onder de volkeren.382 381. Ibidem. 382. Johannes Paulus II, Toespraak bij de ontmoeting met moslimjongeren te Casablanca in Marokko (19 augus- tus 1985), 5: AAS 78 (1986), 99.79 • 2011 79
  • 80. SLOT De nieuwe evangelisatie en het nieuwe luisteren Het definitieve woord van God 122. Daarom moet onze tijd steeds meer een 121. Aan het einde van deze overwegingen, tijd van een nieuw luisteren naar het Woord waarmee ik de rijkdom van de 12e Gewone van God en van een nieuwe evangelisatie Algemene Vergadering van de Bisschoppen- zijn. De centrale plaats van het Woord van synode over het Woord van God in het God in het christelijk leven opnieuw ont- leven en in de zending van de Kerk heb wil- dekken laat ons zo opnieuw de diepste zin len samenvatten en verdiepen, wens ik nog- vinden van hetgeen paus Johannes Paulus II maals heel het volk van God, herders, met kracht in herinnering heeft gebracht: de Godgewijde personen en leken, aan te spo- missio ad gentes voortzetten en met alle ren zich ervoor in te zetten om steeds meer kracht de nieuwe evangelisatie onderne- vertrouwd te raken met de Heilige Schrift. men, vooral in die naties waar het evangelie Wij moeten nooit vergeten dat het in de is vergeten of te lijden heeft onder de Kerk verkondigde, aanvaarde, gevierde en onverschilligheid van de meerderheid ten overwogen Woord van God ten grondslag gevolge van een verbreid secularisme. Moge ligt aan iedere authentieke en levende chris- de Heilige Geest honger en dorst opwekken telijke spiritualiteit. Deze intensivering van naar het Woord van God en vurige verkon- de relatie met het goddelijk Woord zal met digers en getuigen van het evangelie doen een groter elan tot stand komen, naarmate opstaan. wij ons meer ervan bewust zullen worden dat wij zowel in de Heilige Schrift als in de Laten ook wij in navolging van de grote levende overlevering van de Kerk staan apostel van de heidenvolken, wiens leven voor het definitieve Woord van God over de was veranderd nadat hij de stem van de kosmos en zijn geschiedenis. Heer had gehoord (vgl. Hand. 9,1-30), lui- steren naar het Woord van God, dat aan ons Zoals ons de Proloog van het evangelie van altijd persoonlijk hier en nu vragen stelt. De Johannes laat zien, staat heel het zijn in het Heilige Geest, zo vertellen ons de Han- teken van het Woord. Het Woord gaat uit delingen van de apostelen, zonderde Paulus van de Vader en neemt verblijf onder de zij- samen met Barnabas af voor de prediking nen en keert terug in de schoot van de en de verspreiding van de Blijde Boodschap Vader om met zich heel de schepping mee te (vgl. 13,2). Zo houdt de Heilige Geest ook in nemen, die in Hem en door Hem is gescha- onze tijd niet op overtuigde en overtuigende pen. Nu beleeft de Kerk haar zending in hoorders en verkondigers van het Woord bange verwachting van de eschatologische van de Heer te roepen. verschijning van de Bruidegom: “De Geest en de bruid zeggen: ‘Kom’” (Apok. 20,17). Het Woord en de vreugde Dit wachten is nooit passief, maar is een missionair verlangen om het Woord van 123. Hoe meer wij ons ter beschikking God, dat iedere mens geneest en verlost, te weten te stellen van het goddelijk Woord, verkondigen: ook vandaag zegt de verrezen des te meer kunnen wij constateren dat het Jezus tot ons: “Gaat uit over de hele wereld mysterie van Pinksteren ook vandaag in de en verkondigt het evangelie aan heel de Kerk van God werkzaam is. De Geest van de schepping” (Marc. 16,15). Heer blijft zijn gaven uitstorten over de Kerk, opdat wij worden gebracht tot de80 2011 • 80
  • 81. gehele waarheid door voor ons de betekenis “Mater Verbi et Mater laetitiae”van de Schriften te ontsluiten en ons in dewereld geloofwaardige verkondigers te 124. Deze nauwe relatie tussen het Woordmaken van het Woord van het heil. Zo keren van God en vreugde komt nu juist duidelijkwij terug tot de eerste brief van de heilige naar voren in de Moeder Gods. Wij herin-Johannes. In het Woord van God hebben neren aan de woorden van de heiligeook wij het Woord des levens gehoord, Elisabeth: “Zalig zij die geloofd heeft datgezien en aangeraakt. Wij hebben door tot vervulling zal komen wat haar vanwegegenade de boodschap aanvaard dat het eeu- de Heer gezegd is” (Luc. 1,45). Maria iswig leven zich heeft geopenbaard, zodat wij zalig, omdat zij heeft geloofd en in ditnu erkennen dat wij met elkaar een geloof in haar eigen schoot het Woord vangemeenschap vormen met wie ons zijn God heeft ontvangen om het te geven aanvoorgegaan in het teken van het geloof, en de wereld. De vreugde die door het Woordmet allen die, verspreid over de wereld, het is ontvangen, kan zich verder uitbreiden totWoord aanhoren, de eucharistie vieren, het al degenen die zich in geloof laten veran-getuigenis van de liefde beleven. Het mee- deren door het Woord van God. Het evange-delen van deze boodschap, zo brengt ons de lie van Lucas laat ons in twee teksten ditapostel Johannes in herinnering, wordt ons mysterie van aanhoren en vreugde zien.gegeven “om ons aller vreugde volkomen te Jezus zegt: “Mijn moeder en mijn zustersmaken” (1 Joh. 1,4). zijn zij die het woord van God horen en er naar handelen” (8,21). En bij de uitroep vanDe synodevergadering heeft ons laten erva- een vrouw uit de menigte die de schoot wilren wat er vervat ligt in de boodschap van verheerlijken die Hem heeft gedragen, en deJohannes: de verkondiging van het Woord borst die Hem heeft gevoed, openbaartschept gemeenschap en brengt vreugde tot Jezus het geheim van de ware vreugde:stand. Het betreft een diepe vreugde, die “Veeleer gelukkig die naar het woord vanvoortkomt uit het hart zelf van het trinitaire God luisteren en het onderhouden” (11,28).leven en zich aan ons meedeelt in de Zoon. Jezus laat de ware grootheid van MariaHet betreft de vreugde als onuitsprekelijke zien en opent zo voor ieder van ons degave die de wereld niet kan geven. Men kan mogelijkheid van die zaligheid die voort-feesten organiseren, maar niet de vreugde. komt uit het Woord dat wordt ontvangenVolgens de Schrift is de vreugde de vrucht en in praktijk wordt gebracht. Daarom her-van de Heilige Geest (vgl. Gal. 5,22), die het inner ik alle christenen eraan dat een per-ons mogelijk maakt binnen te treden in het soonlijke en gemeenschappelijke relatie metWoord en ervoor te zorgen dat het Woord in God afhangt van het toenemen van onzeons binnentreedt en vrucht draagt voor het vertrouwdheid met het goddelijk Woord.eeuwig leven. Door het Woord van God te Ten slotte richt ik mij tot alle mensen, ookverkondigen in de kracht van de Heilige tot hen die zich hebben verwijderd van deGeest wensen wij ook de bron mee te delen Kerk, die het geloof hebben verlaten ofvan de ware vreugde, niet van een opper- nooit hebben geluisterd naar de boodschapvlakkige en voorbijgaande vreugde, maar van het heil. Tot ieder zegt de Heer: “Ik stadie welke voortkomt uit een bewustzijn dat voor de deur en Ik klop. Als iemand mijnalleen de Heer Jezus woorden heeft van stem hoort en de deur opent, zal Ik bij hemeeuwig leven (vgl. Joh. 6,68). binnenkomen en maaltijd met Hem houden en hij met Mij” (Apok. 3,20).81 • 2011 81
  • 82. Laat elke dag van ons dus het stempel dra- gen van een hernieuwde ontmoeting met Christus, Woord van de Vader, dat mens is geworden; Hij staat aan het begin en aan het einde en “alles bestaat in Hem” (Kol. 1,17). Laten wij stil worden om te luisteren naar het Woord van de Heer en om het te overdenken, opdat het door middel van de doeltreffende werking van de Heilige Geest blijft wonen onder ons en tot ons blijft spre- ken al de dagen van ons leven. Zo her- nieuwt de Kerk zich altijd en verjongt zij zich dankzij het Woord van de Heer, dat blijft in eeuwigheid (vgl. 1 Petr. 1,25; Jes. 40,8). Zo zullen ook wij kunnen treden in de grote huwelijksdialoog waarmee de Heilige Schrift afsluit: “De Geest en de bruid zeg- gen: ‘Kom!’ Laat wie het hoort zeggen: ‘Kom!’ [...] Hij die dit alles waarborgt, spreekt: ‘Ja, Ik kom spoedig’. Amen. Kom, Heer Jezus” (Apok. 22,17,20). Gegeven te Rome bij Sint Pieter, 30 septem- ber, gedachtenis van de heilige Hiëronymus, in het jaar 2010, het zesde jaar van mijn pontificaat. Benedictus XVI © Copyright 2010 - Libreria Editrice Vaticana / Secretariaat RK Kerk in Nederland Vertaling: drs. H.M.G. Kretzers82 2011 • 82
  • 83. 83 • 2011 83
  • 84. Kerkelijke documentatie - jaargang 39, 2011nummer 1; 84 blz., € 5,75Verbum Domini - Apostolische postsynodale exhortatievan paus Benedictus XVI over het Woord van God in hetleven en de zending van de KerkBestellingen: Secretariaat RKK, Postbus 13049, 3507 LA Utrecht, tel.: 030 2326909, e-mail: bestel@rkk.nlkerkelijke documentatie