Sacramentum caritatis ben_xvi
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Sacramentum caritatis ben_xvi

on

  • 1,232 views

Postsynodale apostolische Exhortatie Sacramentum caritatis van paus Benedictus XVI, aan de bisschoppen, aan de priesters en diakens, aan de godgewijde personen en aan alle christengelovigen over de ...

Postsynodale apostolische Exhortatie Sacramentum caritatis van paus Benedictus XVI, aan de bisschoppen, aan de priesters en diakens, aan de godgewijde personen en aan alle christengelovigen over de Eucharistie, bron en hoogtepunt van het leven en de zending van de Kerk
Sacrament van de liefde:1 De heilige Eucharistie is het geschenk van de zelfgave van Jezus Christus, waardoor Hij ons Gods oneindige liefde voor iedere mens openbaart. In dit wonderbare sacrament toont zich de “grotere” liefde die ertoe aanzet “het eigen leven te geven voor zijn vrienden” (vgl. Joh 15,13). Ja, Jezus heeft de Zijnen “tot het uiterste toe” liefgehad (Joh 13,1). Deze woorden van de evangelist vormen de inleiding op Jezus’ gebaar van oneindige nederigheid: voordat Hij voor ons aan het kruis stierf, waste Hij, omgord met een linnen doek, de voeten van zijn leerlingen. Op dezelfde wijze blijft Jezus ons in het sacrament van de Eucharistie “tot het uiterste toe” liefhebben, tot aan de gave van zijn Lichaam en zijn Bloed. Wat moeten de gebaren en de woorden van de Heer tijdens dat Avondmaal de apostelen hebben verwonderd! Wat moet het mysterie van de Eucharistie ook een verwondering opwekken in ons hart!
Rome, 22 februari 2007,
Vertaling: dr. N. Stienstra, met medewerking van drs. N.M. Schnell, pr.

Statistics

Views

Total Views
1,232
Views on SlideShare
1,232
Embed Views
0

Actions

Likes
0
Downloads
2
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

Sacramentum caritatis ben_xvi Sacramentum caritatis ben_xvi Document Transcript

  • kerkelijke documentatiejuni 2007 Paus Benedictus XVI Sacramentum caritatis
  • COLOFONKerkelijke documen-tatie is een uitgavevan de afdeling Persen Communicatie vanhet Secretariaat RKK.De reeks verschijnttien maal per jaar,samen met een num-mer van het bladrkkerk.nl.Redactie:drs. P. Kohnen(hoofd Pers &Communicatie a.i.)drs. Roland Enthoven(eindredactie)drs. Caroline WentingBasisontwerp:Artgrafica,AmsterdamDruk:Gregorius bv, SoestOpmaak:Secretariaat RKKAbonnementsprijs:(inclusief porto) inNederland: 51,- perjaar, gecombineerdmet rkkerk.nl; studen-ten: 40,25.In België: 33,-.Abonnementen inNederland:Secretariaat RKK,Biltstraat 121,Postbus 13049,3507 LA Utrecht,tel.: 030 2326911,fax: 030 2334601.e-mail: media@rkk.nlBestellingen:tel.: 030 2326909e-mail: bestel@rkk.nlAbonnementen:e-mail: abonnemen-ten@rkk.nlIn België © Utrecht 2007Uitgeverij Licap bv,Guimardstraat 1,1040 Brussel, Papst Benedikt XVI., Nachsynodales Apostolisches Schreiben Sacramentum caritatistel.: 02 5099670,postrekening: an die Bischöfe, den Klerus, die Personen gottgeweihten Lebens und an die christ-000-0947400-01. gläubigen Laien über die Eucharistie, Quelle und Höhepunkt von Leben und Sendung der Kirche, Rom, 22. Februar 2007, © Copyright 2007 – Libreria Editrice VaticanaKerkelijke documen-tatie en rkkerk.nl opinternet:www.rkkerk.nl Omslag: Wapen van paus Benedictus XVIISSN: 1871-4579 2007 • 106
  • Benedictus XVIPostsynodale apostolische ExhortatieSacramentum caritatisaan de bisschoppen, aan de priesters en diakens, aan de godgewijde personenen aan alle christengelovigen over de Eucharistie, bron en hoogtepunt vanhet leven en de zending van de KerkInleiding1. Sacrament van de liefde:1 De heilige Eucharistie is het geschenk van de zelfgave van JezusChristus, waardoor Hij ons Gods oneindige liefde voor iedere mens openbaart. In dit wonderbaresacrament toont zich de “grotere” liefde die ertoe aanzet “het eigen leven te geven voor zijnvrienden” (vgl. Joh 15,13). Ja, Jezus heeft de Zijnen “tot het uiterste toe” liefgehad (Joh 13,1). Dezewoorden van de evangelist vormen de inleiding op Jezus’ gebaar van oneindige nederigheid: voordatHij voor ons aan het kruis stierf, waste Hij, omgord met een linnen doek, de voeten van zijnleerlingen. Op dezelfde wijze blijft Jezus ons in het sacrament van de Eucharistie “tot het uiterstetoe” liefhebben, tot aan de gave van zijn Lichaam en zijn Bloed. Wat moeten de gebaren en dewoorden van de Heer tijdens dat Avondmaal de apostelen hebben verwonderd! Wat moet hetmysterie van de Eucharistie ook een verwondering opwekken in ons hart!Het voedsel van de waarheid duidelijkt dat de mens vrijwillig, en niet onder dwang, in beweging raakt als hij2. In het sacrament van het altaar komt betrokken is op iets dat hem aantrekt ende Heer de mens, geschapen naar Gods dat verlangen in hem opwekt. Als de hei-beeld en gelijkenis (vgl. Gn 1,27) tege- lige bisschop zich dan afvraagt wat demoet, en wordt zijn reisgezel. In dit sacra- mens uiteindelijk ten diepste zou kunnenment maakt de Heer zich namelijk tot bewegen, roept hij uit: “Wat begeert devoedsel voor de mens die hongert naar ziel dan heviger dan de waarheid?”2 In- 1. Vgl. Thomas van Aquino,waarheid en vrijheid. Omdat alleen de derdaad draagt iedere mens in zich het Summa Theolo-waarheid ons werkelijk vrij kan maken onverzadigbare verlangen naar de ultie- giae III, q. 73, a. 3.(vgl. Joh 8,32), maakt Christus zich voor me en definitieve waarheid. Daarom wendt 2. Augustinus, Inons tot voedsel van de waarheid. Met een Jezus, de Heer, “de weg, de waarheid en Iohannis Evange- lium Tractatus,scherpzinnige kennis van de menselijke het leven” (Joh 14,6), zich tot het smach- 26.5, in: PL 35,werkelijkheid, heeft Sint Augustinus ver- tende hart van de mens, die zich een dor- 1609.107 • 2007 3
  • stende pelgrim voelt, tot het hart dat ver- hervorming: in ieder tijdperk van de langt naar de bron des levens, tot het hart geschiedenis van de Kerk schittert de dat worstelt om de Waarheid. Jezus Chris- Eucharistieviering als bron en hoogtepunt tus is inderdaad de Persoon geworden van haar leven en haar zending, in heel waarheid, die de wereld tot zich trekt. haar liturgische verscheidenheid en rijk- “Jezus is de poolster van de menselijke dom. De Elfde Gewone Algemene Verga- vrijheid; zonder Hem verliest de vrijheid dering van de Bisschoppensynode, die haar oriëntatie want zonder de kennis van 2 tot 23 oktober 2005 in het Vaticaan van de waarheid ontaardt de vrijheid; zij plaatsvond heeft, wat betreft deze ge- isoleert zich en wordt tot onvruchtbare schiedenis, grote dankbaarheid jegens willekeur.”3 In het sacrament van de Eu- God uitgesproken en erkend dat de lei- charistie toont Jezus ons in het bijzonder ding van de heilige Geest hier werkzaam de waarheid van de liefde, die het wezen is geweest. In het bijzonder hebben de van God zelf is. Deze op het evangelie synodevaders de zegenrijke invloed op3. BenedictusXVI, Toespraak gebaseerde waarheid betreft iedere mens het leven van de Kerk vastgesteld en be-tot de deelnemers en de gehele mens. De Kerk, die in de vestigd van de sinds het Tweede Vati-aan de plenairevergadering van Eucharistie haar onontbeerlijk middel- caans Concilie verwezenlijkte liturgieher-de Congregatie punt vindt, zet zich daarom onophoude- vorming.5 De Bisschoppensynode was invoor de Geloofs- lijk in om aan allen te verkondigen dat de gelegenheid te evalueren hoe deze ver-leer (10 februari2006), in: AAS 98 God liefde is, of men dat nu wil horen of nieuwing na het Concilie was ontvangen.(2006), 255. niet (vgl. 2Tim 4,2).4 Juist omdat Christus Er was bijzonder veel waardering. Beves-4. Vgl. Benedic- voor ons het voedsel van de waarheid is tigd werd dat de moeilijkheden, en ooktus XVI, Toe- geworden, wendt de Kerk zich tot de enkele gemelde misbruiken, de waarde enspraak tot dedeelnemers aan de mens en nodigt hem uit het geschenk van de effectiviteit van de liturgiehervorming,derde vergadering God vrijmoedig aan te nemen. die rijkdommen bevat die nog onvol-van de elfdegewone raad van doende zijn ontdekt, niet kunnen verdui-het algemeen De ontwikkeling van de steren. Concreet gaat het erom dat desecretariaat van Eucharistische ritus door het Concilie beoogde veranderingende Bisschoppen-synode (1 juni begrepen moeten worden in de context2006), in: L’Osser- 3. Als wij terugblikken op de tweedui- van de eenheid, die de historische ont-vatore Romano(dt.), 36/26, 9. zend jaar oude geschiedenis van de Kerk wikkeling van de ritus zelf kenmerkt, van God, die geleid wordt door het wijze zonder dat er onnatuurlijke breuken op-5. Vgl. Propositio2. handelen van de heilige Geest, bewonde- treden.6 ren wij vol dankbaarheid de in de loop6. Ik wijs hier opde noodzaak van van de tijd geordende ontwikkeling van De Bisschoppensynode en heteen hermeneutiek de rituele vormen waarin wij de voltrek- Jaar van de Eucharistievan continuïteit, king van ons heil gedenken. Van de veel-ook wat betreft dejuiste interpretatie soortige vormen van de eerste eeuw, die 4. Overigens is het noodzakelijk de ver-van de liturgische nog oplichten in de riten van de oude houding te benadrukken tussen de laatsteontwikkeling nahet tweede Vati- Kerken van het Oosten, tot aan de ver- Bisschoppensynode over de Eucharistiecaans Concilie. breiding van de Romeinse ritus, van de en datgene wat de laatste jaren in hetVgl. BenedictusXVI, Toespraak duidelijke aanwijzingen van het Concilie leven van de Kerk is gebeurd. Om tetot de Romeinse van Trente, en het missaal van de heilige beginnen moeten wij in de geest terugke-Curie (22 decem-ber 2005), in: AAS Pius V, tot aan de door het Tweede Vati- ren naar het Grote Jubileum van het jaar98 (2006), 44-45. caans Concilie in gang gezette liturgie- 2000, waarmee mijn dierbare voorganger,4 2007 • 108
  • de dienaar Gods Johannes Paulus II, de Het doel van deze briefKerk het derde millennium heeft binnengeleid. Het jubileumjaar droeg onmisken- 5. Deze postsynodale brief heeft als stre- 7. Vgl. AAS 97 (2005), 337-352baar een sterk eucharistisch stempel. ven het uitwerken van de veelsoortige (Nederlandse uit-Daarnaast mag men niet vergeten dat het rijkdom van de beschouwingen en voor- gave in Kerkelijke documentatie (KD)door Johannes Paulus II met zeer vooruit- stellen die voortgekomen zijn uit de laat- 32/10 (17 decem-ziende blik voor de hele Kerk gewilde ste Gewone Algemene Vergadering van ber 2004), 303- 315).Jaar van de Eucharistie aan de Bisschop- de Bisschoppensynode – van de Linea-pensynode vooraf ging en deze in zekere menta over het Instrumentum laboris, de 8. Vgl. Het Jaar van de Eucharistiezin heeft voorbereid. Deze periode, die Relationes ante et post disceptationem, de – aanbevelingenmet het Internationale Eucharistisch Con- bijdragen van de synodevaders, de audi- en voorstellen (15gres te Guadalajara in oktober 2004 is tores en de gedelegeerden van de zuster- oktober 2004), in: L’Osservatorebegonnen, werd aan het einde van de kerken – om enige fundamentele richtlij- Romano (dt.),Elfde Synodale Bijeenkomst afgesloten nen te formuleren, met als doel een 34/47, 9-12 en 48, 9-12.met de heiligverklaring van vijf zaligen, nieuwe eucharistische impuls en nieuwedie zich bijzonder hadden onderscheiden eucharistische ijver in de Kerk op te wek- 9. Vgl. AAS 95 (2003), 433-475door hun eucharistische vroomheid: Bis- ken. In het bewustzijn van de veelomvat- (Nederlandse uit-schop Józef Bilczewski, de priesters Gae- tende leerstellige en disciplinaire erfenis, gave in KD 31/4 (6 juni 2003), 99-tano Catanoso, Zygmunt Gorazdowski en die zich in de loop der eeuwen met be- 128). DaarnaastAlberto Hurtado Cruchaga, en de kapu- trekking tot dit sacrament heeft opgesta- wil ik herinnerencijn Felice da Nicosia. Op grond van de peld,10 wil ik in dit document de wens van aan de Instructie van de Congrega-door Johannes Paulus II in de apostoli- de synodevaders11 tot de mijne maken en tie voor de God-sche Brief Mane nobiscum Domine7 neer- bovenal het christelijk volk oproepen tot delijke Eredienst en de Regelinggelegde leer en dankzij de waardevolle een inhoudelijke verdieping van de relatie van de Sacramen-voorstellen van de Congregatie voor de tussen eucharistisch mysterie, liturgische ten, Redemptionis Sacramentum (25Goddelijke Eredienst en de Regeling van handeling en de uit de Eucharistie voort- maart 2004), diede Sacramenten8 hebben de bisdommen vloeiende nieuwe geestelijke dienst als het op nadrukkelijke wens van Johan-en verscheidene kerkelijke organisaties sacrament van de naastenliefde. Vanuit nes Paulus II tottalrijke initiatieven genomen om bij de dit gezichtspunt wil ik deze brief in ver- stand is gekomen,gelovigen het eucharistisch geloof te band brengen met mijn eerste encycliek in: AAS 96 (2004), 549-601 (Neder-doen herleven en groeien, om de zorgvul- Deus caritas est, waarin ik bij herhaling landse uitgave indigheid bij de viering te vergroten en de over het sacrament van de Eucharistie KD 32/3-4 (20 augustus 2004),Eucharistische Aanbidding te bevorderen, heb gesproken, om de relatie van dit sa- 75-123).om aan te sporen tot een actieve solidari- crament met de christelijke liefde tot God 10. Om slechts deteit, die zich vanuit de Eucharistie uits- en de naaste te verduidelijken: “De mens- belangrijkstetrekt naar de behoeftigen. Ten slotte moet geworden God trekt ons allen tot zich. Zo geschriften te noemen: Oecu-ook de laatste encycliek Ecclesia de Eu- kunnen we begrijpen hoe agape ook een menisch Conciliecharistia9 van mijn vereerde voorganger aanduiding voor de Eucharistie wordt; van Trente, Doc-genoemd worden, waarin hij ons een ze- daar komt Gods agape lichamelijk tot ons trina et canones de ss. Missae sac-ker en leerstellig houvast heeft nagelaten om zijn werk in ons en door ons voort te rificio, in: DSover de leer van de Eucharistie en een zetten.”12 1738-1759; Leo XIII, Encyclieklaatste getuigenis van de centrale rol die Mirae caritatisdit goddelijk sacrament in zijn leven heeft (28 mei 1902), in:gespeeld. vervolg noten op blz. 6109 • 2007 5
  • ASS (1903), 115- DEEL I Iedere grote hervorming is op de een of136; Pius XII, andere wijze verbonden met de heront-encycliek Media- Eucharistie, een mysterie dekking van het geloof in de eucharisti-tor Dei (20november 1947), waarin men gelooft sche aanwezigheid van de Heer temiddenin: AAS 39 (1947), van zijn volk.521-595; PaulusVI, Encycliek “Dit is het werk dat God van u vraagt: teMysterium fidei (3 geloven in Degene, die Hij gezonden De Allerheiligste Drie-eenheidseptember 1965),in: AAS 57 (1965), heeft” (Joh 6,29) en de Eucharistie753-774; Johan-nes Paulus II, Het eucharistische geloof van de Kerk Het brood uit de hemelEncycliek Ecclesiade Eucharistia (17april 2003), in: 6. “Verkondigen wij het mysterie van het 7. De belangrijkste inhoud van het eu-AAS 95 (2003),433-475 / KD 31/4 geloof!” Met deze oproep direct na de charistische geloof is het mysterie van(6 juni 2003), 99- consecratiewoorden verkondigt de pries- God zelf, die trinitaire liefde is. In het128; Congregatievoor de Goddelij- ter het mysterie dat wordt gevierd en gesprek van Jezus met Nikodemus vindenke Eredienst en de geeft hij uiting aan zijn verwondering we hieromtrent een verhelderende uit-Regeling van deSacramenten, over de waarachtige verandering van spraak: “Zozeer immers heeft God deInstructie Eucha- brood en wijn in het Lichaam en Bloed wereld liefgehad, dat Hij zijn eniggeborenristicum mysteri- van Christus – een werkelijkheid die alle Zoon heeft gegeven, opdat alwie in Hemum (25 mei 1967),in: AAS 59 (1967), menselijke begrip te boven gaat. Inder- gelooft niet verloren zal gaan, maar eeu-539-573; Instruc- daad, de Eucharistie is het “mysterie van wig leven zal hebben. God heeft zijntie Liturgiamauthenticam (28 het geloof” bij uitstek, “de samenvatting Zoon niet naar de wereld gezonden om demaart 2001), in: van ons geloof”.13 Het geloof van de Kerk wereld te oordelen, maar opdat de wereldAAS 93 (2001),685-726 (Neder- is wezenlijk een eucharistisch geloof en door Hem zou worden gered” (Joh 3,16-landse uitgave in wordt op bijzondere wijze gevoed door de 17). Deze woorden tonen ons de diepsteKD 30/7 (13 sep-tember 2002), maaltijd van de Eucharistie. Geloof en bron van Gods gave. Jezus schenkt in de291-325). sacramenten zijn twee elkaar aanvullende Eucharistie niet ‘iets’, maar zichzelf; Hij aspecten van het kerkelijk leven. Het geeft zijn Lichaam als offer en vergiet11. Vgl. Proposi-tio 1. geloof, opgewekt door de verkondiging zijn Bloed. Op deze wijze geeft Hij zich- van Gods Woord, voedt zich en groeit in zelf met zijn hele bestaan en openbaart12. BenedictusXVI, Encycliek de genadevolle ontmoeting met de Verre- Hij de oorspronkelijke bron van deze lief-Deus caritas est zen Heer, die tot stand komt in de sacra- de. Hij is de eeuwige Zoon, die door de(25 december2005), 14, in: KD menten: “Het geloof komt tot uitdrukking Vader voor ons werd overgeleverd. In het34/1 (17 februari in de ritus en de ritus versterkt en beves- evangelie horen we nogmaals de woorden2006), 12. tigt het geloof.”14 Daarom staat het sacra- van Jezus met betrekking hiertoe. Na de13. Katechismus ment van het altaar altijd in het middel- spijziging van de menigte door de won-van de Katholieke punt van het kerkelijk leven: “Dankzij de derbare vermenigvuldiging van brood enKerk, 1327. Eucharistie wordt de Kerk steeds opnieuw vis, zegt Hij tot zijn gesprekspartners, die14. Propositio 16. geboren!”15 Hoe levendiger het geloof in Hem tot in de synagoge van Kafarnaüm15. Benedictus de Eucharistie van het godsvolk is, des te gevolgd zijn: “Het echte brood uit deXVI, Homilie bij intenser is hun deelname aan het kerke- hemel wordt u door mijn Vader gegeven;gelegenheid vande plechtige inbe- lijk leven door een overtuigde ondersteu- want het brood van God daalt uit dezitneming van de ning van de zending die Christus aan Zijn hemel neer en geeft leven aan de wereld”vervolg noten op leerlingen heeft opgedragen. Daarvan (Joh 6,32-33). En Hij gaat zo ver dat Hijblz. 7 getuigt de geschiedenis van de Kerk zelf. zichzelf, zijn vlees en bloed, met dat6 2007 • 110
  • brood vereenzelvigt: “Ik ben het levende mysterie van de trinitaire liefde, en wijbrood dat uit de hemel is neergedaald. Als worden door genade geroepen daaraaniemand van dit brood eet, zal hij leven in deel te hebben. Ook wij moeten met Sinteeuwigheid. Het brood dat Ik zal geven, is Augustinus uitroepen: “Als je de liefdemijn vlees, ten bate van het leven der ziet, zie je de Triniteit.”17wereld” (Joh 6,51). Op deze wijze open-baart Jezus zich als het brood des levens, Eucharistie: Jezus, het ware Offerlamdat de eeuwige Vader aan de mensenschenkt. Het nieuwe en altijddurende Verbond in het bloed van het LamOnverdiende gave van deAllerheiligste Drie-eenheid 9. De zending waarvoor Jezus tot ons is gekomen, bereikt haar vervulling in het8. In de Eucharistie openbaart zich het Paasmysterie. Voor Hij “de geest geeft”,liefdesplan dat de hele heilsgeschiedenis zegt Hij, omhoog geheven aan het kruisbepaalt (vgl. Ef 1,10; 3,8-11). Daarin ver- vanwaar Hij allen tot zich trekt (vgl. Johenigt de Deus Trinitas, die in zichzelf lief- 12,32): “Het is volbracht” (Joh 19,30). Inde is (vgl. 1Joh 4,7-8), zich volledig met het mysterie van zijn gehoorzaamheid totons menselijk lot. In het brood en in de de dood, tot de dood aan het kruis (vgl.wijn, de gedaanten waaronder Christus Fil 2,8) werd het nieuwe en altijddurendezich in het Paasmaal aan ons schenkt verbond tot stand gebracht. In zijn(vgl. Lc 22,14-20; 1Kor 11,23-26), komt gekruisigde lichaam zijn de vrijheid vanhet gehele goddelijk leven, in de vorm God en de vrijheid van de mens in eenvan het sacrament, naar ons toe en deelt onverbrekelijk, eeuwigdurend verbondzich aan ons mee. God is de volmaakte definitief samengekomen. Ook de zondeliefdesgemeenschap tussen de Vader, de van de mens is door de Zoon van GodZoon en de heilige Geest. Reeds bij de eens en voor altijd uitgeboet (vgl. Hebschepping krijgt de mens de roeping in 7,27; 1Joh 2,2; 4,10). “Zijn dood op hetzekere mate deel te hebben aan de levens- Kruis”, zo heb ik elders reeds benadrukt,adem van God (vgl. Gn 2,7). Maar het is “is het hoogtepunt van de manier waaropin de gestorven en verrezen Christus en God zich tegen zichzelf keert, waarbij Hijde uitstorting van de heilige Geest, die zichzelf wegschenkt om de mens weer opmateloos geschonken wordt (vgl. Joh te richten en hem te redden – liefde in de3,34), dat wij deelachtig worden aan Gods meest radicale vorm”.18 In het Paasmyste- Cathedra van dediepste innerlijkheid.16 Jezus Christus, die rie is onze bevrijding van het kwaad en bisschop van“door de eeuwige Geest zichzelf aan God van de dood werkelijk realiteit geworden. Rome (7 mei 2005), in: AAS 97heeft geofferd als een smetteloos offer” Bij de instelling van het Altaarsacrament (2005), 752.(Heb 9,14) deelt ons dus in de eucharisti- had Jezus zelf gesproken van het “nieu-sche gave het eigen goddelijke leven mee. we, altijddurende Verbond”, dat gesloten 16. Vgl. Proposi- tio 4.Het gaat hier om een volstrekt onvoor- is in het door Hem vergoten bloed (vgl.waardelijke gave, die alleen het gevolg is Mt 26,28; Mc 14,24; Lc 22,20). Dit ultie- 17. De Trinitate, VIII, 8, 12, in: CCLvan Gods beloften, die mateloos vervuld me doel van zijn zending was reeds aan 50, 287.worden. In trouwe gehoorzaamheid aan- het begin van zijn openbare leven zeer 18. Deus caritasvaardt, viert en aanbidt de Kerk deze duidelijk. Als namelijk Johannes de Do- est, 12, in: a.w.,gave. Het “mysterie van het geloof” is een per aan de oever van de Jordaan Jezus op 11.111 • 2007 7
  • zich toe ziet komen, roept hij uit: “‘Zie, maar ook voor zijn eigen ‘verheerlijking’. het Lam Gods dat de zonde van de wereld Als Hij het sacrament van de Eucharistie wegneemt” (Joh 1,29). Het is veelzeggend instelt, anticipeert Jezus op het kruisoffer dat juist deze woorden in iedere viering en de overwinning van de Verrijzenis en van de Mis terugkeren als de priester uit- sluit beide bij het sacrament in. Tegelijk nodigt tot het ontvangen van de commu- openbaart Hij zich als het ware Offerlam, nie: “Zalig zij die genodigd zijn aan de dat vanaf het begin van de wereld was maaltijd des Heren. Zie het Lam Gods dat voorzien in het plan van de Vader, zoals wegneemt de zonden der wereld.” Jezus is De eerste brief van Petrus benadrukt (vgl. het ware Paaslam, dat zichzelf vrijwillig 1,18-20). Als Jezus zijn gave in dit ver- voor ons ten offer heeft gebracht en zo band plaatst, verkondigt Hij de heilbren- het nieuwe en altijddurende verbond gende betekenis van zijn dood en Verrij- heeft verwezenlijkt. De Eucharistie heeft zenis, van dit mysterie dat leidt tot de deze radicale nieuwheid in zich, die ons vernieuwing van de geschiedenis en de bij iedere viering van de Mis opnieuw gehele kosmos. De instelling van de Eu- wordt aangeboden.19 charistie laat inderdaad zien hoe de op zich gewelddadige en zinloze dood van De instelling van de Eucharistie Jezus is geworden tot de meest verheven daad van liefde en tot de definitieve be- 10. Zo worden wij gebracht tot nadenken vrijding van de mensheid van het kwaad. over de instelling van de Eucharistie tij- dens het Laatste Avondmaal. Dat gebeur- Figura transit in veritatem de in het kader van een rituele maaltijd als gedachtenisviering van de fundamen- 11. Zo voegt Jezus zijn ingrijpende no- tele gebeurtenis in de geschiedenis van vum in het hart van de oude joodse offer- het volk van Israël: de bevrijding van de maaltijd in. Die maaltijd hoeft voor ons slavernij uit Egypte. Deze rituele maaltijd, christenen niet herhaald te worden. Te- die verbonden was met het offeren van recht zeggen de Kerkvaders: “figura tran- lammeren (vgl. Ex 12,1-28.43-51) was sit in veritatem“ – de voorafbeelding een herinnering aan het verleden, maar heeft plaats gemaakt voor de waarheid. tegelijk ook een profetisch gedenken, dat De oude ritus is tot vervulling gekomen wil zeggen de verkondiging van een toe- en is door de gave van de liefde van Gods komstige bevrijding. Het volk had name- Zoon voor altijd overtroffen. Het voedsel lijk ervaren dat die bevrijding geen de- van de waarheid, de voor ons geofferde finitieve bevrijding was geweest, want Christus, dat figuris terminum.20 Met de hun geschiedenis stond nog te zeer in het opdracht: “Doe dit tot mijn gedachtenis” teken van slavernij en zonde. Zo leidde de roept Hij ons op te beantwoorden aan zijn19. Vgl. Proposi- gedachtenis van de oude bevrijding tot de gave en deze sacramenteel tegenwoordigtio 3. bede om en de verwachting van een diep- te stellen. Met deze woorden geeft de20. Romeins Bre- gaander heil, dat fundamenteel, alomvat- Heer als het ware uiting aan de verwach-vier, hymne bij de tend en definitief zou zijn. In deze con- ting dat zijn Kerk, die uit zijn offer voort-lezingendienst ophet Hoogfeest van text voegt Jezus de nieuwheid van zijn gekomen is, deze gave aanneemt en on-het heilig Sacra- gave toe. In de lofprijzing, de Berakah, der de leiding van de heilige Geest dement van hetlichaam en bloed dankt Hij de Vader niet alleen voor de liturgische vorm van het sacrament ont-van Christus. grote gebeurtenissen van het verleden, wikkelt. De gedachtenisviering van zijn8 2007 • 112
  • volmaakte gave bestaat immers niet bij de ontwikkeling van de liturgischeslechts uit de herhaling van het Laatste vorm en bij het uitdiepen van de godde-Avondmaal, doch uit de Eucharistie zelf, lijke mysteries. De Parakleet, de eerstedat wil zeggen uit de radicale nieuwheid gave aan de gelovigen,24 die reeds bij devan de christelijke eredienst. Zo heeft schepping aan het werk was (vgl. Gn 1,2),Jezus ons de gave nagelaten binnen te is volledig aanwezig in het gehele leventreden in zijn ‘uur’: “De Eucharistie haalt van het mensgeworden Woord: Jezusons binnen in Jezus’ zelfgave. We ont- Christus werd immers door toedoen vanvangen niet alleen maar statisch de de heilige Geest door de Maagd Mariamensgeworden Logos, maar we worden ontvangen (vgl. Mt 1,18; Lc 1,35); aan hetbinnengehaald in de dynamiek van zijn begin van zijn openbare leven ziet Hijzelfgave.”21 Hij “trekt ons in zichzelf”.22 De Hem aan de oever van de Jordaan in desubstantiële verandering van brood en gedaante van een duif op zich neerdalenwijn in zijn Lichaam en zijn Bloed intro- (vgl. Mt 3,16 en parallelteksten); in die-duceert in de schepping het principe van zelfde Geest handelt, spreekt en jubelt Hijeen radicale verandering, als een soort (vgl. Lc 10,21); en in Hem kan Hij zichzelf‘kernsplitsing’ – om een ons welbekend als offer opdragen (vgl. Heb 9,14). In debeeld te gebruiken – die zich voordoet in door Johannes opgetekende zogenoemdehet binnenste van het zijn, een verande- ‘afscheidsrede’ legt Jezus duidelijk ver-ring die ertoe bestemd is een omvor- band tussen het offer van zijn leven inmingsproces in de werkelijkheid in gang het Paasmysterie en de gave van de Geestte zetten, met als ultieme doel de verheer- aan de Zijnen (vgl. Joh 16,7). Als Verreze-lijking van de hele wereld tot de toestand ne, die de tekenen van zijn lijden in zijnwaarin God alles in allen zal zijn (vgl. lichaam draagt, kan Hij met zijn adem de1Kor 15,28). Geest schenken (vgl. Joh 20,22) en zo de Zijnen deelachtig maken aan zijn eigenDe heilige Geest en de Eucharistie zending (vgl. Joh 20,21). De Geest zal de leerlingen alles leren en hen alles in her-Jezus en de heilige Geest innering brengen wat Christus tot hen heeft gezegd (vgl. Joh 14,26), want als12. Met zijn woord en met brood en wijn Geest der waarheid (vgl. Joh 15,26) komtheeft de Heer zelf ons de essentiële ele- het Hem toe de leerlingen tot de volle 21. Deus caritas est, 13, in: a.w.,menten van de nieuwe eredienst geschon- waarheid te brengen (vgl. Joh 16,13). In 11-12.ken. De Kerk, zijn bruid, is geroepen de de Handelingen van de Apostelen wordt 22. Vgl. Benedic-eucharistische maaltijd iedere dag te vie- verteld dat de Geest met Pinksteren neer- tus XVI, Homilieren om Hem te gedenken. Zo voegt zij het daalt op de apostelen die samen met op het Marienfeld (21 augustusverlossende offer van haar Bruidegom in Maria in gebed bijeen zijn (vgl. 2,1-4) en 2005), in: KDde geschiedenis van de mensen in en stelt hen aanvuurt hun opdracht te gaan ver- 33/5-6 (9 septem-het in alle culturen sacramenteel tegen- vullen om aan alle volkeren te Blijde ber 2005), 153- 156.woordig. Dit grote geheim wordt gevierd Boodschap te verkondigen. Het is dus inin de liturgische vormen die de Kerk, de kracht van de Geest dat Christus zelf in 23. Vgl. Proposi- tio 3.geleid door de heilige Geest, in tijd en zijn Kerk aanwezig en werkzaam blijft,ruimte ontwikkelt.23 In dit verband is het vanuit het middelpunt van haar leven, de 24. Vgl. Romeins Missaal, Vierdenodig dat wij ons bewust worden van de Eucharistie. Eucharistischbeslissende rol die de heilige Geest speelt Gebed.113 • 2007 9
  • 25. Catechese De heilige Geest en de viering Eucharistie en KerkXXIII, 7, in: PG van de Eucharistie33, 1114 e.v.. Eucharistie – oorzaak van de Kerk26. Vgl. Over het 13. Tegen deze achtergrond wordt depriesterschap, VI, beslissende rol van de heilige Geest in de 14. Door het sacrament van de Eucharis-4, in: PG 48, 681. Eucharistieviering en in het bijzonder met tie neemt Jezus de gelovigen mee in zijn27. A.w., III, 4, in: betrekking tot de transsubstantiatie be- ‘uur’; op die manier toont Hij ons de bandPG 48, 642. grijpelijk. Een dergelijk bewustzijn is bij die Hij tussen zichzelf en ons, tussen zijn28. Propositio 22. de Kerkvaders duidelijk aantoonbaar. De Persoon en de Kerk heeft gewild. Inder- heilige Cyrillus van Jeruzalem herinnert daad heeft Christus zelf in het kruisoffer29. Vgl. Proposi-tio 42: “Deze er in zijn Catechesen aan dat wij “de de Kerk voortgebracht als zijn bruid eneucharistische barmhartige God aanroepen om zijn hei- zijn lichaam. De Kerkvaders hebben uit-ontmoeting wordtverwezenlijkt in lige Geest te zenden over de offergaven voerig nagedacht over de verhouding tus-de heilige Geest, die voor ons liggen, opdat Hij het brood sen de oorsprong van Eva uit de zijde vandie ons omvormten heiligt. Hij moge veranderen in het Lichaam van de slapende Adam (vgl. Gn 2,21-23) enwekt in de leer- Christus en de wijn in het Bloed van die van de nieuwe Eva, de Kerk, uit deling de vastbera-den wil aan de Christus. Wat door de heilige Geest is geopende zijde van Christus, die verzon-anderen moedig aangeraakt, is geheiligd en volledig ver- ken was in de slaap van de dood: uit dete verkondigen anderd.”25 Ook de heilige Johannes Chry- doorboorde zijde – vertelt Johannes –wat hij gehoorden ervaren heeft, sostomus wijst erop dat de priester de hei- kwam bloed en water (vgl. Joh 19,34),om ook hen te lige Geest aanroept als hij het offer een symbool van de sacramenten.30 Eenbrengen totdezelfde ontmoe- viert:26 zoals Elia, de dienaar van God, zo contemplatieve blik op “Hem … die zijting met Christus. roept hij de heilige Geest aan – zo zegt hebben doorstoken” (Joh 19,37) brengtOp die manieropent zich een Johannes Chrysostomus – opdat “als de ons tot nadenken over het oorzakelijkegrenzeloze zen- genade op het offer neerdaalt, de zielen verband tussen het offer van Christus, deding voor de leer-ling die door de van allen erdoor ontbranden”.27 Van het Eucharistie en de Kerk. Inderdaad: “DeKerk is uitgezon- grootste belang voor het geestelijk leven Kerk leeft van de Eucharistie.”31 Daar inden.” van de gelovigen is een goede kennis van de Eucharistie het verlossende offer van30. Vgl. Tweede de rijkdom van de anaphora: behalve de Christus tegenwoordig komt, moet menVaticaans Conci- door Christus bij het Laatste Avondmaal voor alles erkennen dat er “een oorzake-lie, dogmatischeConstitutie over gesproken woorden omvat deze de epicle- lijke invloed van de Eucharistie … op hetde Kerk Lumen se als gebed tot de Vader, dat Hij de gave ontstaan zelf van de Kerk is”.32 De Eucha-gentium, 3; vgl.bijvoorbeeld van de heilige Geest mag zenden opdat ristie is Christus, die zich aan ons schenktJohannes Chryso- brood en wijn mogen worden tot Lichaam en ons zo voortdurend als zijn Lichaamstomus, Catechese3, 13-19, in: SC en Bloed van Jezus Christus en “de hele opbouwt. In de indrukwekkende wissel-50, 174-177. gemeenschap steeds meer Lichaam van werking tussen de Eucharistie, die de Kerk Christus mag worden”.28 De Geest, die opbouwt, en de Kerk zelf, die de Eucharis-31. Ecclesia deEucharistia, 1, in: door de celebrant afgeroepen wordt over tie verwezenlijkt,33 staat de Eucharistiea.w., 99. de op het altaar geplaatste gaven van aan het begin: de Kerk kan het mysterie32. A.w., 21, in: brood en wijn, is dezelfde die de gelovi- van de in de Eucharistie aanwezige Chris-a.w., 109. gen tot “één lichaam” verenigt en hen tot tus juist daarom vieren en aanbidden,33. Vgl. Johannes een geestelijk offer maakt dat de Vader omdat Christus zich eerst in het kruisofferPaulus II, Ency- welgevallig is.29 aan haar geschonken heeft. De mogelijk-vervolg noten op heid van de Kerk om de Eucharistie teblz. 11 ‘verwezenlijken’ vindt haar oorsprong10 2007 • 114
  • geheel en al in Christus’ zelfgave aan Op de relatie tussen Eucharistie en com- cliek Redemptorhaar. Ook hier ontdekken wij een overtui- munio heeft de Dienaar Gods Johannes hominis (4 maartgend aspect van de formulering van Paulus II al gewezen in zijn Encycliek Ec- 1979), 20, in: Archief van deJohannes: “Hij heeft ons het eerst liefge- clesia de Eucharistia. Hij noemde de ge- Kerken 34/8 (13had” (vgl. 1Joh 4,19). Zo erkennen wij dachtenisviering van Christus “de hoog- april 1979), 397- 400; Brief aan deook in iedere viering op de eerste plaats ste sacramentele manifestatie van de priesters op Wittede gave van Christus. De oorzakelijke communio in de Kerk”.36 De eenheid van Donderdag Domi- nicae Cenae (24invloed van de Eucharistie op het ont- de Kerk toont zich concreet in de christe- februari 1980), 4,staan van de Kerk maakt ten slotte duide- lijke gemeenschappen en hernieuwt zich in: AAS 72 (1980), 119-121.lijk dat niet alleen chronologisch maar in de eucharistische handeling, die ze ver-ook ontologisch zijn liefde, waarmee Hij enigt en in particuliere Kerken onder- 34. Vgl. Proposi-ons “het eerst heeft liefgehad”, er eerder scheidt, “in quibus et ex quibus una et tio 5.was. Hij is in eeuwigheid degene die ons unica Ecclesia catholica exsistit”.37 Juist 35. Vgl. Thomashet eerst liefheeft. de realiteit van de ene Eucharistie, die in van Aquino, Summa Theolo- ieder bisdom rond de eigen bisschop giae, III, q. 80, a.Eucharistie en kerkelijke communio wordt gevierd, doet ons begrijpen dat de 4. particuliere Kerken zelf in en ex Ecclesia 36. Ecclesia de15. De Eucharistie is dus fundamenteel bestaan. “De eenheid en ondeelbaarheid Eucharistia, 38, in: a.w., 116.voor het zijn en handelen van de Kerk. van het eucharistische Lichaam van deDaarom werd in de christelijke oudheid Heer verwijst naar de eenheid van zijn 37. Lumen genti-het Lichaam dat geboren werd uit de mystieke lichaam, dat de ene en ondeel- um, 23.Maagd Maria, het eucharistische Lichaam bare Kerk is. Uit het centrum van de 38. Congregatieen het kerkelijke Lichaam van Christus Eucharistie ontstaat de noodzakelijke voor de Geloofs- leer, Brief aan demet één en hetzelfde begrip aangeduid: openheid van iedere vierende gemeen- bisschoppen vanCorpus Christi.34 Dit in de overlevering schap en van iedere particuliere Kerk. de katholieke Kerk over enkeleveelvuldig voorkomende gegeven doet Door zich over te geven aan de uitnodi- aspecten van deons beter beseffen dat Christus en zijn ging van de Heer, wordt een eenheid tot Kerk als commu- nio CommunionisKerk niet te scheiden zijn. Onze Heer stand gebracht met zijn ene en onverdeel- notio (28 meiJezus heeft zich als offer voor ons over- de Lichaam.”38 Daarom bevindt bij de 1992), 11, in: KDgeleverd en door zijn gave effectief gewe- Eucharistieviering iedere gelovige zich in 20/8 (oktober 1992), 387.zen op het mysterie van de Kerk. Het is zijn kerk, dat wil zeggen in de Kerk vantyperend dat het Tweede Eucharistisch Christus. Uit dit eucharistisch perspectief, 39. Propositio 5: “Het begripGebed in de epiclese na de Consecratie de indien goed begrepen, volgt de kerkelijke ‘katholiek’ brengtbede om de eenheid van de Kerk als volgt communio als een van nature katholieke de universaliteit tot uitdrukking,formuleert: “Zo delen wij in het Lichaam werkelijkheid.39 Het benadrukken van die voortkomt uiten Bloed van Christus en wij smeken U deze eucharistische basis van de kerkelij- de eenheid, bevorderd endat wij door de heilige Geest worden ver- ke gemeenschap kan ook een effectieve opgebouwd doorgaderd tot één enige kudde.” Deze formu- bijdrage vormen voor oecumenische dia- de Eucharistie dielering maakt duidelijk dat de res van het loog met de kerken en kerkelijke gemeen- in iedere kerk wordt gevierd. Zoeucharistisch sacrament de eenheid van schappen die geen volledige gemeen- hebben de parti-de gelovigen in de kerkelijke gemeen- schap met de Stoel van Petrus hebben. De culiere Kerken in de Wereldkerk deschap is. Zo toont zich de Eucharistie aan Eucharistie schept namelijk objectief een opgave hun een-de basis van de Kerk als mysterie van de sterke band van eenheid tussen de katho- heid evenals huncommunio.35 lieke Kerken en de orthodoxe Kerken, die vervolg noten op het onvervalste en volledige wezen van blz. 12115 • 2007 11
  • de Eucharistie hebben bewaard. Tegelijk Redder, door de Geest ons leven bereikt, kan de nadruk op het kerkelijke karakter tot in alle bijzondere omstandigheden van de Eucharistie een gunstig element toe. De Kerk ontvangt en drukt zich tege- worden in de dialoog met de gemeen- lijk uit in de zeven sacramenten, waar- schappen uit de Reformatie.40 door de genade van God concreet inwerkt op het leven van de gelovigen, zodat het Eucharistie en Sacramenten hele, door Christus verloste leven een godgevallige eredienst wordt. Vanuit dit De sacramentaliteit van de Kerk perspectief wil ik graag de aandacht ves- tigen op enkele door de synodevaders 16. Het Tweede Vaticaans Concilie heeft naar voren gebrachte elementen, die ons in herinnering geroepen dat “de overige zouden kunnen helpen de verhouding sacramenten, evenals alle kerkelijke be- van alle sacramenten tot het eucharistisch dieningen en apostolaatswerken, samen- mysterie te begrijpen.verscheidenheidzichtbaar te hangen met de heilige Eucharistie enmaken. Door deze daarop gericht staan. Want in de heilige I. Eucharistie en christelijkeband van broe-derliefde schijnt Eucharistie ligt heel het geestelijk goed initiatiede trinitaire van de Kerk vervat, namelijk Christusgemeenschap zelf, ons Paaslam en het levend brood dat Eucharistie, volheid van deheen. De conciliesen de synoden het door zijn Vlees in de heilige Geest tot christelijke initiatiebrengen in de leven gebrachte en tot leven wekkendegeschiedenis ditbroederlijke leven schenkt aan de mensen. Dezen wor- 17. Als de Eucharistie werkelijk bron enaspect van de den aldus uitgenodigd en ertoe gebracht hoogtepunt van het leven en de zendingKerk tot uitdruk-king.” om zichzelf, hun arbeid en al het gescha- van de Kerk is, volgt daar op de eerste pene samen met Hem op te dragen.”41 plaats uit dat de weg van de christelijke40. Vgl. t.a.p. Deze innige band van de Eucharistie met initiatie erop gericht is toegang te ver-41. Tweede Vati- alle andere sacramenten en met het chris- schaffen tot dit sacrament. Wij moetencaans Concilie, telijk leven wordt ten diepste begrepen als ons, zoals de synodevaders zeiden, in ditDecreet over hetambt en het leven men het mysterie van de Kerk zelf als verband afvragen of in onze christelijkevan de priesters sacrament beschouwt.42 Het Concilie heeft gemeenten de nauwe band tussen Doop-Presbyterorumordinis, 5. in dit verband bevestigd: “In Christus is sel, Vormsel en Eucharistie voldoende de Kerk als het ware het sacrament, dat wordt erkend.46 Men mag namelijk nooit42. Vgl. Proposi-tio 14. wil zeggen het teken en het instrument, vergeten dat wij met het oog op de Eu- van de innige vereniging met God en van charistie gedoopt en gevormd zijn. Dat43. Lumen genti-um, 1. de eenheid van heel het menselijk ge- brengt de verplichting met zich mee in de slacht.”43 Als het “door de eenheid van de pastorale praktijk begrip te bevorderen44. De Orat. Vader, de Zoon en de heilige Geest ver- voor de eenheid van het proces van chris-Dom., 23, in: PL 4,553. enigde volk”44 – zoals de heilige Cypria- telijke initiatie. Het sacrament van het nus zegt – is zij het sacrament van de Doopsel, waardoor wij aan Christus ge-45. Lumen genti-um, 48; vgl. ook trinitaire communio. lijkvormig worden,47 opgenomen in dea.w., 9. Kerk en kinderen van God, is de toe-46. Vgl. Proposi- Het feit dat de Kerk het “universele sacra- gangsdeur tot alle sacramenten. Daardoortio 13. ment van het heil”45 is, toont hoe de sa- worden wij in het ene Lichaam van Chris-47. Vgl. Lumen cramentele ‘economie’ uiteindelijk be- tus (vgl. 1Kor 12,13), in het priesterlijkgentium, 7. paalt op welke wijze Christus, de enige volk, ingelijfd. Toch is het de deelname12 2007 • 116
  • aan het eucharistisch Offer dat in ons tot Initiatie, kerkelijke gemeenschap en gezinvoltooiing brengt wat ons in het Doopselis geschonken. Ook de gaven van de 19. Men moet steeds indachtig zijn dat deGeest worden geschonken voor de op- gehele christelijke initiatie een weg vanbouw van het Lichaam van Christus (vgl. bekering is, die zich met de hulp van God1Kor 12) en tot groter evangelisch getui- en steeds in relatie met de kerkelijke ge-genis in de wereld.48 Daarom brengt de meenschap moet voltrekken. Dit geldt alsallerheiligste Eucharistie de christelijke volwassenen om opname in de Kerk vra-initiatie tot vervulling en vormt het mid- gen, zoals dat gebeurt in missiegebiedendelpunt en het doel van het totale sacra- maar ook in vele geseculariseerde streken,mentele leven.49 en als ouders om de sacramenten voor hun kinderen vragen. In dit verband wilDe volgorde van de initiatiesacramenten ik vooral wijzen op de verhouding tussen de christelijke initiatie en het gezin. In de18. In dit verband is het nodig aandacht pastoraal moet men het christelijk gezinte besteden aan het thema van de volgor- altijd betrekken bij de weg van de initia-de van de initiatiesacramenten. Op dit tie. Het ontvangen van het Doopsel, hetpunt bestaan er in de Kerk verschillende Vormsel en de eerste heilige Communietradities. Deze verscheidenheid treedt aan zijn beslissende momenten, niet alleende dag in de kerkelijke gebruiken van het voor degene die het sacrament ontvangt,Oosten50 en zelfs in de westerse praktijk maar ook voor het hele gezin, dat bij de 48. Vgl. a.w., 11;wat betreft de initiatie van volwassenen51 taak van de opvoeding door de kerkelijke Tweede Vaticaansin vergelijking met die van kinderen.52 gemeenschap op alle verschillende ni- Concilie, Decreet over de missieac-Zulke verschillen hebben echter geen veaus moet worden ondersteund.53 Hier tiviteit van dedogmatische betekenis, doch zijn pasto- zou ik het belang van de eerste Commu- Kerk Ad gentes divinitus, 9, 13.raal van aard. Concreet moet duidelijk nie willen benadrukken. Veel gelovigenworden welke praktijk de gelovige het blijft deze dag terecht bij als het eerste 49. Vgl. Domini- cae Cenae, 7, in:best kan helpen de Eucharistie in het mid- moment waarop zij, hoe aarzelend ook, a.w., 124-127;delpunt te stellen, als de werkelijkheid de betekenis van de persoonlijke ontmoe- Presbyterorumwaarop de gehele initiatie is gericht. De ting met Jezus hebben bespeurd. De ziel- ordinis, 5.Bisschoppenconferenties zouden in nau- zorg in de parochie moet van deze zo 50. Vgl. Wetboekwe samenwerking met de verantwoorde- belangrijke gelegenheid op passende van Canones van de Oosterse Ker-lijke dicasteriën van de Romeinse Curie wijze gebruik maken. ken, can. 710.de doeltreffendheid van de huidige bena- 51. Vgl. De chris-deringen van de initiatie moeten onder- II. Eucharistie en het sacrament telijke initiatiezoeken, opdat de gelovige door de vor- van boete en verzoening van volwassenen, Inleiding, 34-36.ming in onze parochies geholpen wordt,in een steeds voortschrijdend rijpingspro- De diepe relatie tussen de twee 52. Vgl. De kin-ces, te geraken tot een authentieke eucha- derdoop, Inlei- ding, 18-19.ristische levensinstelling, om zo in staat 20. Terecht hebben de synodevaders ver-te zijn op een in onze tijd passende wijze klaard dat de liefde tot de Eucharistie 53. Vgl. Proposi- tio 15.verantwoording af te leggen aan iedereen leidt tot een groeiende waardering voordie rekenschap vraagt van de hoop die in het sacrament van boete en verzoening.54 54. Vgl. Proposi- tio 7; Ecclesia deons leeft (vgl. 1Pe 3,15). Op grond van de relatie tussen deze sa- Eucharistia, 36, cramenten kan een authentieke catechese in: a.w., 115-116.117 • 2007 13
  • over de betekenis van de Eucharistie niet grootmoedig, met toewijding en kunde55. Vgl. JohannesPaulus II, postsy- losgekoppeld worden van de opwekking wijden aan het sacrament van boete ennodale apostoli- de weg van de boete te gaan (vgl. 1Kor verzoening.60 In dit verband moet er ooksche ExhortatieReconciliatio et 11,27-29). Zeker, we kunnen vaststellen op gelet worden dat de biechtstoelen inpaenitentia (2 dat de gelovigen in onze tijd zijn onder- onze kerken goed zichtbaar zijn en dedecember 1984),18, in: Archief gedompeld in een cultuur die erop gericht betekenis van dit sacrament tot uitdruk-van de Kerken is het zondebesef te doen verdwijnen,55 king brengen. Ik vraag de herders zorg-40/3 (maart1985), 187-190. een cultuur die een oppervlakkige hou- vuldig toe te zien op de bediening van het ding bevordert, die de noodzaak in staat sacrament van boete en verzoening en de56. Vgl. Katechis- van genade te verkeren om de Communie praktijk van de algemene absolutie uit-mus van deKatholieke Kerk, waardig te kunnen ontvangen doet ver- sluitend te beperken tot de gevallen waar-1385. geten.56 Het verlies van het zondebewust- in die uitdrukkelijk is toegestaan,61 daar57. Denken wij zijn brengt ook altijd een zekere opper- alleen de persoonlijke biecht de regle-hierbij aan de vlakkigheid in het ervaren van Gods mentaire vorm is.62 Gegeven de noodzaakConfiteor of aande woorden van liefde met zich mee. Het kan voor de de sacramentele vergeving opnieuw tede priester en de gelovigen van groot nut zijn zich de ele- ontdekken, moet er in ieder bisdom altijdgemeenschapvoor het ontvan- menten voor de geest te halen die tijdens een penitentiaris zijn.63 Ten slotte kan eengen van de Com- de ritus van de heilige Mis het besef van evenwichtige en verdiepte praktijk vanmunie: “Heer, ik de eigen zonde en tegelijkertijd de barm- het voor zichzelf of voor overledenenben niet waardigdat Gij tot mij hartigheid van God ondubbelzinnig tot verdienen van een aflaat een waardevolkomt, maar uitdrukking brengen.57 Daarnaast herin- hulpmiddel zijn voor een hernieuwd besefspreek en ik zalgezond worden.” nert de relatie tussen Eucharistie en ver- van de relatie tussen Eucharistie en ver-Het is niet onbe- zoening ons eraan dat de zonde nooit een zoening. Met een aflaat verkrijgt menlangrijk dat deliturgie ook voor uitsluitend individuele aangelegenheid is. “van God kwijtschelding van tijdelijkede priester enkele De zonde brengt ook altijd een verwon- straf voor zonden die – wat de schuld be-zeer mooie, onsdoor de traditie ding in de kerkelijke gemeenschap met treft – al vergeven zijn”.64 Het gebruik ma-overgeleverde zich mee, waarin wij door het Doopsel ken van aflaten helpt ons te begrijpen datgebeden voor- ingelijfd zijn. Daarom is de verzoening, wij, als wij alleen op onze eigen krachtenschrijft, die herin-neren aan de zoals de Kerkvaders zeiden, laboriosus waren aangewezen, nooit in staat zoudennoodzaak van de quidam baptismus,58 waarmee ze onder- zijn het begane kwaad weer goed te ma-vergeving, zoalsbijvoorbeeld het streepten dat het resultaat van de weg ken en dat de zonden van ieder afzonder-gebed dat hij op van de bekering ook het herstel van de lijk de hele gemeenschap schade toebren-zachte toon uit-spreekt voor hij volledige kerkelijke gemeenschap is, die gen. Omdat de praktijk van de aflaten,de gelovigen uit- tot uitdrukking komt in het opnieuw ont- behalve de leer van de oneindige verdien-nodigt voor deCommunie: “Ver- vangen van de Eucharistie.59 sten van Christus, ook de verdiensten vanlos mij door uw de gemeenschap van de heiligen insluit,heilig Lichaam en Enkele pastorale aanwijzingen verduidelijkt die ons bovendien “hoeBloed van elkkwaad, van alle nauw wij in Christus met elkaar verenigdongerechtigheid. 21. De synode heeft eraan herinnerd dat zijn en hoe zeer het bovennatuurlijkeGeef dat ik nooitde weg van uw het de pastorale opdracht van de bisschop leven van ieder individu van nut kan zijngeboden verlaat, is in zijn bisdom vastberaden werk te voor de ander”.65 Daar de voorwaardennooit wordgescheiden van maken van catechese die leidt tot beke- om een aflaat te verkrijgen onder meeruw liefde.” ring op grond van de Eucharistie, en on- inhouden dat men het boetesacrament envervolg noten op der de gelovigen de veelvuldige biecht te de Communie ontvangt, kan deze praktijkblz. 15 bevorderen. Alle priesters moeten zich de gelovigen effectief ondersteunen op de14 2007 • 118
  • weg van de bekering en bij de ontdekking IV. Eucharistie en priesterwijdingvan de centrale positie van de Eucharistie 58. Vgl. Johannesin het christelijk leven. In persona Christi capitis Damascenus, Een nauwkeurige uit- eenzetting van hetIII. Eucharistie en ziekenzalving 23. De innerlijke band tussen Eucharistie orthodoxe geloof, IV, 9, in: PG 94, en priesterwijding komt duidelijk naar 1124C; Gregorius22. Jezus heeft zijn leerlingen niet alleen voren uit Jezus’ eigen woorden in de zaal van Nazianze, Redevoering 39,uitgezonden om de zieken te genezen van het Laatste Avondmaal: “Doet dit tot 17, in: PG 36,(vgl. Mt 10,8; Lc 9,2; 10,9), maar Hij stel- een gedachtenis aan Mij” (Lc 22,19). Je- 356A; Oecu- menisch Conciliede voor hen ook een specifiek sacrament zus heeft op de avond voor zijn dood de van Trente, Doc-in: de ziekenzalving.66 De brief van Jako- Eucharistie ingesteld en tegelijk het pries- trina de sacra-bus getuigt ervan dat deze sacramentele terschap van het Nieuwe Verbond geves- mento paeniten- tiae, cap. 2, in: DShandeling reeds in de jongste christenge- tigd. Hij is priester, offerlam en altaar: 1672.meenschappen aanwezig was (vgl. 5,14- middelaar tussen God de Vader en het 59. Vgl. Lumen16). Als de Eucharistie aantoont hoe het volk (vgl. Heb 5,5-10), zoenoffer (vgl. gentium, 11;lijden en de dood van Christus in liefde 1Joh 2,2; 4,10), dat zichzelf ten offer Reconciliatio et paenitentia, 30,worden veranderd, dan verenigt de zie- brengt op het altaar van het kruis. Nie- in: a.w., 207-208.kenzalving de lijdende mens met de zelf- mand kan zeggen: “Dit is mijn Lichaam” 60. Vgl. Proposi-gave van Christus tot heil van allen, zo- en “Dit is de kelk van het Nieuwe Ver- tio 7.dat ook hij, in het mysterie van de ge- bond, mijn Bloed …”, behalve in de Naammeenschap van de heiligen, deel kan heb- en in de Persoon van Christus, de enige 61. Vgl. Johannes Paulus II, Motuben aan de verlossing van de wereld. De hogepriester van het nieuwe en altijddu- proprio Misericor-band tussen deze twee sacramenten wordt rende Verbond (vgl. Heb 8-9). De Bis- dia Dei (7 april 2002), in: KD 30/5vooral duidelijk als de ziekte verergert: schoppensynode heeft reeds in andere (5 juli 2002), 187-“Aan hen die dit leven gaan verlaten, vergaderingen het thema van het ambte- 192.geeft de Kerk naast de ziekenzalving ook lijk priesterschap behandeld, zowel met 62. Samen met dede Eucharistie als viaticum.”67 Op de betrekking tot de identiteit van het dienst- synodevaders wil ik eraan herinne-thuisreis naar de Vader wordt de Commu- ambt69 als met betrekking tot de vorming ren dat de niet-nie met het Lichaam en Bloed van Chris- van de kandidaten.70 Bij deze gelegenheid, sacramentele boe-tus tot het zaad van het eeuwig leven en in het licht van de discussie die heeft tevieringen, die in het rituaal voorde kracht tot opstanding: “Wie mijn vlees plaatsgevonden in de laatste synodever- het Sacramenteet en mijn bloed drinkt, heeft eeuwig gadering, voel ik mij geroepen enkele be- van Verzoening worden vermeld,leven en Ik zal hem doen opstaan op de langrijke punten in herinnering te bren- nuttig kunnenlaatste dag” (Joh 6,54). Daar het viaticum gen wat betreft de verhouding tussen het zijn om in de christelijkede zieke een glimp geeft van de volheid sacrament van de Eucharistie en de pries- gemeenschap devan het Paasmysterie, moet de toediening terwijding. Op de eerste plaats is het geest van beke- ring te bevorderenervan gegarandeerd worden.68 De toewij- noodzakelijk te bevestigen dat de band en zo de hartending en pastorale zorg betoond aan de tussen de priesterwijding en de Eucharis- voor te bereidenzieken, brengen zeker geestelijk profijt tie het duidelijkst zichtbaar wordt in de op de viering van het sacrament:voor de hele gemeenschap met zich mee. viering van de Mis, waarbij de bisschop vgl. Propositio 7.Zoals bekend hebben wij alles wat wij of de priester in de Persoon van Christus 63. Vgl. Wetboekvoor de geringsten hebben gedaan, voor als hoofd presideert. van CanoniekJezus zelf gedaan (vgl. Mt 25,40). Recht, can. 508. Volgens de leer van de Kerk is de priester- vervolg noten op wijding de absoluut noodzakelijke voor- blz. 16119 • 2007 15
  • waarde voor de geldige viering van de de afwijkende praktijk en traditie van de Eucharistie.71 Want “in het kerkelijk dienst- oosterse Kerken is het toch noodzakelijk werk van de gewijde bedienaar is Christus opnieuw de diepe zin te bevestigen van64. Paulus VI,apostolische Con- zelf bij zijn Kerk, als hoofd van zijn het priesterlijk celibaat, dat terecht wordtstitutie Indulgen- Lichaam, herder van zijn kudde, hoge- beschouwd als een rijkdom van niet tetiarum doctrina (1januari 1967), priester van het verlossend offer”.72 Na- schatten waarde; dat wordt in de oosterseNormae, 1, in: AAS tuurlijk “handelt de priester tevens in Kerk gestaafd door het feit dat de bis-59 (1967), 21. naam van heel de Kerk, wanneer hij God schoppen alleen gekozen worden uit de65. A.w., 9, in: het gebed van de Kerk aanbiedt en vooral celibatair levende priesters en het doora.w., 18-19. wanneer hij het Eucharistisch offer op- vele priesters vrijwillig gekozen celibaat66. Vgl. Katechis- draagt”.73 Daarom moeten priesters zich in hoog aanzien staat. In deze keuze vanmus van de ervan bewust zijn dat zij in hun dienst- de priester komen namelijk op geheelKatholieke Kerk,1499-1531. werk nooit zichzelf of hun persoonlijke eigen wijze tot uitdrukking zijn overgave, mening in het middelpunt mogen plaat- die hem gelijkvormig maakt aan Christus,67. A.w., 1524. sen, doch alleen Jezus Christus. Iedere en zijn zelfopoffering uitsluitend omwille68. Vgl. Proposi- poging zichzelf tot de centrale figuur van van het Rijk Gods.75 Het feit dat Christus,tio 44. de liturgische handeling te maken is in de eeuwige hogepriester, zelf zijn zending69. Vgl. Bisschop- tegenspraak met het wezen van het pries- tot aan het kruisoffer heeft volbracht inpensynode, Twee- terschap. De priester is in eerste instantie staat van maagdelijkheid, biedt de zekerede plenaire verga-dering, Document dienaar en moet zich voortdurend in- houvast om de betekenis van de traditieover het ambtelijk spannen een teken te zijn dat als gewillig van de Latijnse Kerk in deze kwestie tepriesterschapUltimis tempori- werktuig in de handen van Christus naar beseffen. Daarom is het niet genoeg hetbus (30 november Hem verwijst. Dat komt in het bijzonder priesterlijk celibaat te begrijpen vanuit1971), in: AAS 63(1971), 898-942. tot uitdrukking in de deemoed waarmee een puur functioneel gezichtspunt. Het hij in trouwe navolging van de ritus lei- celibaat is in werkelijkheid een bijzondere70. Vgl. JohannesPaulus II, postsy- ding geeft aan de liturgische handeling, manier om Christus zelf in zijn levensstijlnodale apostoli- deze geheel volgt met hart en geest en na te volgen. Zo’n keuze heeft bovenalsche Exhortatie alles vermijdt wat de indruk zou kunnen het karakter van een bruiloft; het is eenPastores dabovobis (25 maart wekken van een misplaatste geldings- vereenzelviging met het hart van Christus1992), 42-69, in: drang. Daarom beveel ik de clerus aan als Bruidegom, die zijn leven geeft voorKD 20/5 (juni1992), 259-286. zich steeds meer bewust te maken van het de bruid. In lijn met de grote kerkelijke feit dat de eigen Eucharistische dienst een traditie, met het Tweede Vaticaans Conci-71. Vgl. Lumengentium, 10; Con- deemoedige dienst voor Christus en voor lie76 en met mijn voorgangers in het Pe-gregatie voor de zijn Kerk is. Het priesterschap is – zoals trusambt77 bevestig ik opnieuw de schoon-Geloofsleer, Briefaan de bisschop- de heilige Augustinus zegt – amoris offi- heid en de betekenis van een in celibaatpen van de katho- cium,74 het is de dienst van de goede Her- beleefd priesterleven als veelzeggendlieke Kerk over der, die zijn leven geeft voor zijn schapen teken van de totale en exclusieve overga-enkele vragen metbetrekking tot de (vgl. Joh 10,14-15). ve aan Christus, aan de Kerk en aan hetbedienaar van de Rijk Gods en ik bekrachtig derhalve hetEucharistie Sacer-dotium ministe- Eucharistie en priesterlijk celibaat verplichte karakter ervan voor de Latijnseriale (6 augustus traditie. Het in rijpheid, vreugde en over-1983), in: AAS 75(1983), 1001- 24. De synodevaders hebben benadrukt gave beleefde priesterlijke celibaat is een1009. dat het ambtelijk priesterschap door de zeer grote zegen voor de Kerk en voor devervolg noten op wijding een volkomen gelijkvormigheid samenleving zelf.blz. 17 met Christus vereist. Met alle eerbied voor16 2007 • 120
  • Priestertekort en roepingenpastoraal ren bij zijn werk betrekken.80 Onderdeel 72. Katechismus van dit alomvattende pastorale werk is van de Katholieke25. Gegeven de band tussen wijding en natuurlijk ook het ontvankelijk maken Kerk, 1548.Eucharistie is de synode nader ingegaan van de gezinnen, die dikwijls onverschil- 73. Vgl. a.w.,op de verlegenheid waarin sommige bis- lig, zoniet zelfs afwijzend, tegenover een 1552.dommen geraken als het erom gaat een priesterroeping staan. Zij moeten zich 74. Vgl. In Iohan-oplossing te vinden voor het priesterte- edelmoedig openstellen voor het ge- nis Evangelium Tractatus 123,5,kort. Dat is niet alleen het geval in som- schenk van het leven en de kinderen op- in: PL 35, 1967.mige missiegebieden maar ook in veel voeden tot beschikbaarheid wat betreft de 75. Vgl. Proposi-landen met een lange christelijke traditie. wil van God. Kort gezegd: vóór alles is de tio 11.Voor een oplossing van het probleem is moed nodig jongeren vertrouwd te makeneen rechtmatige verdeling van de clerus met de radicaliteit van de navolging van 76. Vgl. Presbyte- rorum Ordinis, 16.zeker van groot nut. Er moet gewerkt Christus, door hen de aantrekkingskrachtworden aan een grondige bewustmaking daarvan te tonen. 77. Vgl. Johannes XXIII, Encycliekop dit punt. De bisschoppen moeten de Sacerdotii nostriinstituten van godgewijd leven en de Dankbaarheid en hoop primordia (1 augustus 1959),nieuwe kerkelijke bewegingen, rekening in: AAS 51 (1959),houdend met ieders eigen charisma, be- 26. Ten slotte is het nodig met meer 545-579; Paulus VI, Encycliektrekken bij de pastorale behoefte en alle geloof en hoop te vertrouwen op Gods Sacerdotalis coeli-leden van de clerus aansporen tot een initiatief. Ook als er in sommige gebieden batus (24 junigrotere bereidheid de Kerk te dienen waar sprake is van priestertekort, mag men 1967), in: AAS 59 (1967), 657-697;het nodig is, ook als dat offers vraagt.78 nooit het vaste vertrouwen verliezen dat Johannes PaulusOok werd er in de synode gesproken over Christus steeds weer mannen zal inspire- II, postsynodale apostolischepastorale maatregelen die genomen moe- ren om alles achter te laten en zich volle- Exhortatie Pasto-ten worden om vooral bij jongeren de dig te wijden aan het vieren van de heili- res dabo vobis (25 maart 1992), 29,innerlijke openheid ten opzichte van ge mysteries, de prediking van het in: KD 20/5 (junipriesterroeping te bevorderen. Deze situ- evangelie en de pastorale dienst. Bij deze 1992), 243-245; Benedictus XVI,atie kan niet alleen door middel van enkel gelegenheid wil ik de dankbaarheid van Toespraak tot depragmatische kunstgrepen worden opge- de hele Kerk uitspreken jegens alle bis- Romeinse Curielost. Vermeden moet worden dat bis- schoppen en priesters die hun zending (22 december 2006), in: L’Osser-schoppen onder druk van heel begrijpelij- met trouwe overgave en volledig engage- vatore Romanoke, reële zorgen wat betreft het pries- ment vervullen. Natuurlijk geldt de dank (dt.), 37/1 (2007), 6-8.tergebrek, onvoldoende nagaan of er van de Kerk ook de diakens “aan wie desprake is van een echte roeping en kandi- handen worden opgelegd niet voor het 78. Vgl. Proposi- tio 11.daten die niet beschikken over de nood- priesterschap, maar voor het dienstbe-zakelijke eigenschappen voor het pries- toon”.81 Op aanbeveling van de synode- 79. Vgl. Tweede Vaticaans Conci-terlijk dienstwerk toelaten tot de pries- vergadering richt ik een speciaal woord lie, Decreet overteropleiding en de wijding.79 Een slecht van dank tot de Fidei-donum priesters, de priesteroplei-opgeleide clerus, zonder de noodzakelijke die in dienst van de zending van de Kerk ding Optatam totius, 6; Wetboektoetsing toegelaten tot de wijding, kan deskundig en met edelmoedige overgave van Canonieknauwelijks het getuigenis geven dat in de gemeenschap opbouwen, door het Recht, can. 241, §1 en can. 1029;anderen de wens kan wekken edelmoedig Woord van God te verkondigen en het Wetboek vanin te gaan op de roepstem van Christus. brood des levens te breken, zonder hun Canones van deHet roepingenpastoraat moet werkelijk de krachten te sparen.82 Men moet God dan- vervolg noten opgehele christengemeenschap in alle secto- ken voor de vele priesters die hebben blz. 18121 • 2007 17
  • moeten lijden, tot aan het offer van hun ristische dimensie. In de theologie van St.Oosterse Kerken,can. 342, §1 en eigen leven toe, om Christus te dienen. In Paulus is de echtelijke liefde inderdaadcan. 758; Pastores hen openbaart zich daadwerkelijk wat het een sacramenteel teken van de liefde vandabo vobis, 11, 34,50, in: a.w., 226- betekent geheel en al priester te zijn. Het Christus voor zijn Kerk – een liefde die227, 249-250, gaat om aangrijpende getuigenissen die haar hoogtepunt bereikt aan het kruis, de268-269; Congre-gatie voor de Cle- veel jonge mensen zouden kunnen inspi- uitdrukking van zijn ‘bruiloft’ met derus, Directorium reren eveneens Christus na te volgen, hun mensheid en tegelijkertijd oorsprong envoor het ambt enhet leven van de leven voor anderen te geven en juist zo middelpunt van de Eucharistie. Daarom ispriesters Dives het ware leven te vinden. de Kerk allen die hun gezin hebben ge-Ecclesiae (31 grondvest op het sacrament van het hu-januari 1994), 58,in: KD 23/speciale V. Eucharistie en huwelijk welijk op bijzondere wijze geestelijkuitgave (maart nabij.86 Het gezin – de huiskerk87 – is een1995), 26-27;Congregatie voor De Eucharistie, een bruidssacrament zeer belangrijk domein van het kerkelijkde Katholieke leven, in het bijzonder vanwege de beslis-Vorming, Instruc-tie met betrekking 27. De Eucharistie, het sacrament van de sende rol met betrekking tot de christelij-tot de criteria voor liefde, heeft een bijzondere relatie met de ke opvoeding van de kinderen.88 In dithet onderkennenvan roepingen liefde tussen man en vrouw, die in het verband heeft de synode ook aanbevolenaangaande perso- huwelijk verenigd zijn. Het is juist in on- de unieke opgave van de vrouw in hetnen met homosek- ze tijd noodzakelijk het verstaan van deze gezin en in de samenleving te erkennen –suele neigingenmet het oog op band te verdiepen.83 Paus Johannes Pau- een opgave die verdedigd, bewaard enhun toelating tot lus II heeft meermaals gesproken over het bevorderd moet worden.89 Het leven vande priesteroplei-ding en tot de hei- bruidskarakter van de Eucharistie en de echtgenote en moeder is een absoluutlige wijding (4 speciale relatie van de Eucharistie met het noodzakelijke realiteit, die nooit afgewe-november 2005),in: KD 34/2 (7 sacrament van het huwelijk: “De Eucha- zen mag worden.april 2006), 63- ristie is het sacrament van onze verlos-68. sing. Het is het sacrament van de Brui- Eucharistie en de uniciteit80. Vgl. Proposi- degom, van de Bruid.”84 Overigens “draagt van het huwelijktio 12; Pastores heel het christelijk leven het merktekendabo vobis, 41, in:a.w., 257-258. van de huwelijksliefde tussen Christus en 28. Juist in het licht van deze innerlijke de Kerk. Reeds het Doopsel, intrede in het verbondenheid tussen het huwelijk, het81. Lumen genti-um, 29. Volk van God, is een bruidsmysterie: het gezin en de Eucharistie kunnen we enkele is als het ware het waterbad voor het pastorale problemen bezien. De trouwe,82. Vgl. Proposi-tio 38. huwelijk dat aan het bruiloftsmaal, de onontbindbare en exclusieve band die Eucharistie, voorafgaat.”85 De Eucharistie Christus en de Kerk met elkaar verbindt83. Vgl. JohannesPaulus II, postsy- versterkt op onuitputtelijke wijze de on- en die sacramenteel wordt uitgedrukt innodale apostoli- ontbindbare eenheid en liefde van ieder de Eucharistie, beantwoordt aan het oor-sche Exhortatie christelijk huwelijk. Door de kracht van spronkelijke antropologisch gegeven datFamiliaris consor-tio (22 november het sacrament is de huwelijksband inner- de man zich definitief moet binden aan1981), 57, in: lijk verbonden met de Eucharistische een- één vrouw en omgekeerd (vgl. Gn 2,24;Archief van deKerken 37/1 (12 heid tussen de Bruidegom Christus en zijn Mt 19,5). Met dit gegeven voor ogen heeftjanuari 1982), 42. bruid, de Kerk (vgl. Ef 5,31-32). De we- de synode zich beziggehouden met het84. Johannes derzijdse instemming die bruidegom en thema van de pastorale praktijk jegensPaulus II, apos- bruid in Christus uitspreken en waarop mensen die stammen uit culturen waarvervolg noten op hun levens- en liefdesgemeenschap ge- polygamie wordt gepraktiseerd en aanblz. 19 grondvest is, heeft eveneens een eucha- wie dan het evangelie wordt verkondigd.18 2007 • 122
  • Zulke mensen moeten, als zij zich open- scheiden mensen die hertrouwd zijn niet tolische Briefstellen voor het christelijk geloof, gehol- toe te laten tot de sacramenten bevestigd, Mulieris dignita-pen worden hun menselijke voornemen omdat hun levensstaat objectief in tegen- tem (15 augustus 1988), 26, in: KDin de radicale nieuwheid van Christus te spraak is met de liefdevolle eenheid tus- 16/8 (oktoberintegreren. Tijdens het catechumenaat sen Christus en zijn Kerk, die in de 1988), 431.komt Christus hen in hun bijzondere situ- Eucharistie betekend en verwezenlijkt 85. Katechismusatie tegemoet en roept hen, met het oog wordt. Mensen die gescheiden en her- van de Katholieke Kerk, 1617.op volkomen kerkelijke gemeenschap, trouwd zijn blijven echter ondanks hunlangs de weg van het noodzakelijke situatie tot de Kerk behoren, die hen niet 86. Vgl. Proposi- tio 8.afstand doen tot de volle waarheid van de loslaat en speciale aandacht voor henliefde. De Kerk begeleidt hen met liefde- heeft, met de wens dat zij zo veel moge- 87. Vgl. Lumenvolle en milde doch tegelijkertijd vastbe- lijk een christelijk leven leiden, door deel- gentium, 11.raden zielzorg,90 bovenal door hen erop te name aan de heilige Mis, echter zonder de 88. Vgl. Proposi-wijzen in welk licht de christelijke myste- Communie te ontvangen, vertrouwvolle tio 8.ries de menselijke natuur en de menselij- gesprekken met een priester of een gees- 89. Vgl. Mulieriske gevoelens laat stralen. telijk leidsman, met toewijding beoefende dignitatem, in: a.w., 389-443; naastenliefde, werken van boetvaardig- Congregatie voorEucharistie en onontbindbaarheid heid en inzet voor de opvoeding van de de Geloofsleer, Brief aan de bis-van het huwelijk kinderen. schoppen van de katholieke Kerk29. Als de Eucharistie de uitdrukking is Waar gerechtvaardigde twijfel bestaat over de samen- werking van manvan de onherroepelijkheid van Gods lief- aangaande de geldigheid van het sacra- en vrouw in dede in Christus voor zijn Kerk, wordt menteel gesloten huwelijk, moet het Kerk en in de wereld (31 meibegrijpelijk waarom deze met betrekking noodzakelijke ondernomen worden om de 2004), in: KD 32/5tot het sacrament van het huwelijk de zaak te onderzoeken. Bovendien is het (15 oktober 2004), 131-143.onontbindbaarheid insluit waar iedere nodig, met volledige inachtneming vanliefde onverbiddelijk naar hunkert.91 het canoniek recht,93 de beschikbaarheid 90. Vgl. Proposi- tio 9.Daarom is het meer dan gerechtvaardigd van kerkelijke rechtbanken in het be-dat de synode pastorale aandacht heeft treffende gebied, hun pastorale karakter 91. Vgl. Katechis-gewijd aan de smartelijke situatie waarin alsook de correcte en snelle afhandeling mus van de Katholieke Kerk,niet weinig gelovigen zich bevinden, die van zaken te garanderen.94 Voor een vlot- 1640.na een sacramenteel huwelijk zijn ge- te werkwijze van de kerkelijke rechtban- 92. Vgl. Familia-scheiden en een nieuwe verbintenis zijn ken heeft ieder bisdom behoefte aan een ris consortio, 84,aangegaan. Het gaat hier om een netelig voldoende aantal personen met de pas- in: a.w., 64-65; Congregatie vooren gecompliceerd pastoraal probleem, een sende opleiding. Ik roep in herinnering de Geloofsleer,ware plaag van de huidige samenleving, dat het “een nadrukkelijke plicht is de Brief aan de bis- schoppen van dedie in toenemende mate ook overslaat institutionele activiteit van de Kerk in de R.-K. Kerk overnaar katholieke kringen. De herders zijn rechtbanken steeds dichter bij de gelovi- het ontvangenuit liefde tot de waarheid verplicht zorg- gen te brengen”.95 Absoluut moet echter van de communie door hertrouwdvuldig onderscheid te maken tussen de worden vermeden dat de pastorale zorg gescheiden gelo-verschillende situaties, om de betrokken ten onrechte wordt gezien als tegenge- vigen Annus Internationalisgelovigen op passende wijze geestelijk te steld aan het recht. Er moet veel eerder Familiae (14 sep-helpen.92 De Bisschoppensynode heeft de uitgegaan worden van de premisse dat tember 1994), in:op de heilige Schrift (vgl. Mc 10,2-12) het fundamentele raakpunt tussen recht vervolg noten opgebaseerde praktijk van de Kerk om ge- en pastoraal de liefde tot de waarheid is: blz. 20123 • 2007 19
  • de waarheid is namelijk nooit abstract, gaande hun fundamentele waarde verde- doch zij “voegt zich in de menselijke en digd moeten worden, want iedere schade christelijke weg van iedere gelovige in”.96 die eraan wordt toegebracht betekent letsel Waar uiteindelijk het huwelijk niet nietig voor de hele menselijke samenleving. wordt verklaard en er objectieve omstan- digheden zijn waardoor er geen einde Eucharistie en eschatologie gemaakt kan worden aan het samenleven, moedigt de Kerk de betrokken gelovigen Eucharistie: gave voor de mens onderweg aan hun verhouding in overeenstemming met Gods gebod te beleven als vrienden, 30. Als het waar is dat de sacramenten een als broer en zus. Dan kunnen zij – met realiteit zijn die toebehoort aan de Kerk, inachtneming van de gevestigde kerkelij- die in de tijd pelgrimeert99 en die de volle- ke praktijk – weer deelnemen aan de dige openbaring van de overwinning van eucharistische maaltijd. Wil een dergelij- de verrezen Christus tegemoet gaat, dan isKD 22/9-10 ke weg mogelijk en vruchtbaar zijn, dan het ook waar dat ze ons – en in het bijzon-(december 1994), moet die door de hulp van zielzorgers en der de eucharistische liturgie – een voor-439-442. door passende kerkelijke initiatieven on- smaak verleent van de eschatologische93. Vgl. Pauselij- dersteund worden, waarbij in ieder geval vervulling waarnaar iedere mens en deke Raad voor de vermeden moet worden dat deze verbin- gehele schepping onderweg is (vgl. RomInterpretatie vanWetsteksten, tenissen worden gezegend, opdat de gelo- 8,19 e.v.) De mens is geschapen voor hetInstructie die door vigen niet in verwarring raken wat betreft waarachtige en eeuwige geluk dat alleende diocesane eninterdiocesane de waarde van het huwelijk.97 de liefde van God kan schenken. Maarrechtbanken bij onze gewonde vrijheid zou de verkeerdehet nietig verkla-ren van huwelij- Gegeven de complexiteit van de culturele weg opgaan als het niet mogelijk zou zijnken in acht moet context waarmee de Kerk in veel landen nu reeds iets van de toekomstige vervul-worden genomenDignitatis connu- wordt geconfronteerd, heeft de synode ling te ervaren. Overigens moet iederebii (25 januari bovendien aanbevolen bij de voorberei- mens, om in de goede richting te kunnen2005), Vaticaan- ding van bruidsparen en bij het vooraf- gaan, op het einddoel worden gericht. Datstad 2005. gaande onderzoek naar hun opvattingen einddoel is werkelijk Christus de Heer zelf,94. Vgl. Proposi- over de voor de geldigheid van het huwe- de overwinnaar op zonde en dood, dietio 40. lijkssacrament essentiële verplichtingen, voor ons op bijzondere wijze aanwezig95. Benedictus de grootst mogelijke pastorale zorgvuldig- komt in de Eucharistieviering. Zo hebbenXVI, Toespraaktot de leden van heid in acht te nemen. Door een serieuze wij, ofschoon nog “vreemdelingen en bal-de Romeinse Rota opheldering op dit punt kan worden voor- lingen” (1Pe 2,11) in deze wereld, in hetbij de plechtigeopening van het komen dat impulsieve beslissingen of geloof reeds deel aan de volheid van hetzittingsjaar (28 oppervlakkige redenen jonge mensen er- verrezen leven. De eucharistische maaltijdjanuari 2006), in: toe brengen verantwoordelijkheden op komt, door het openbaren van zijn sterkAAS 98 (2006),138. zich te nemen waaraan ze later niet kun- eschatologische dimensie, onze vrijheid, nen voldoen.98 Het goede dat de Kerk en de die nog onderweg is, te hulp.96. Vgl. Proposi-tio 40. hele samenleving verwachten van het huwelijk en van het daarop gegrondveste De eschatologische maaltijd97. Vgl. t.a.p. gezin is zo groot dat de pastorale inspan-98. Vgl. t.a.p. ning hier wel tot het uiterste moet gaan. 31. Als wij over dit geheim nadenken,99. Vgl. Lumen Huwelijk en gezin zijn instellingen die kunnen we zeggen dat Jezus met zijngentium, 48. bevorderd en tegen ieder misverstand aan- komst tegemoet gekomen is aan de ver-20 2007 • 124
  • wachting die in het volk van Israël, in de voorgegaan, getekend met het geloof,gehele mensheid en eigenlijk zelfs in de weer van aangezicht tot aangezicht teschepping aanwezig is. Met zijn zelfgave ontmoeten. In deze context wil ik, samenheeft Hij objectief het eschatologische met de synodevaders, alle gelovigen her-tijdperk ingeluid. Christus is gekomen om inneren aan het belang van gebed en inde verstrooide kinderen van God samen het bijzonder het opdragen van het Mis-te brengen (vgl. Joh 11,52) en heeft dui- offer voor de doden, opdat zij gelouterddelijk gemaakt dat het zijn bedoeling was tot de gelukzalige aanschouwing van Godde gemeenschap van het Verbond te ver- kunnen komen.101 Als wij de eschatologi-zamelen om de beloften van God aan de sche dimensie herontdekken die inherentvaderen te vervullen (vgl. Jr 23,3; 31,10; is aan de gevierde en aanbeden Eucharis-Lc 1,55.70). In de roeping van de Twaalf – tie, worden wij op onze weg gesteund eneen verwijzing naar de twaalf stammen getroost in de hoop op de heerlijkheidvan Israël – en in de opgave zijn gedach- (vgl. Rom 5,2; Tit 2,13).tenis te vieren, hun bij het Laatste Avond-maal voor zijn verlossend lijden toever- De Eucharistie en de Maagd Mariatrouwd, heeft Jezus getoond dat Hij deopdracht om in de geschiedenis teken en 33. Uit de verhouding tussen de Eucharis-werktuig te zijn van de in Hem begonnen tie en de afzonderlijke sacramenten en uiteschatologische verzameling, aan de ge- de eschatologische betekenis van de mys-hele door Hem gestichte gemeenschap teries komt het profiel van het christelijkwilde overdragen. Daarom verwezenlijkt bestaan in zijn geheel naar voren – eenzich, op sacramentele wijze, in iedere bestaan dat geroepen is te allen tijdeEucharistieviering de eschatologische sa- dienst aan God te zijn, een offer van zelf-menkomst van het Godsvolk. De eucha- gave dat God welgevallig is. En ook alristische maaltijd is voor ons werkelijk zijn wij allen nog onderweg naar de vol-een vooruitlopende deelname aan het de- ledige vervulling van onze hoop, datfinitieve feestmaal, dat door de profeten betekent niet dat wij niet nu al dankbaaris aangekondigd (vgl. Js 25,6-9) en in het kunnen erkennen dat alles wat God onsNieuwe Testament beschreven wordt als geschonken heeft in de Maagd Maria, de 100. Vgl. Proposi- tio 3.het “bruiloftsmaal van het Lam” (vgl. Apk Moeder van God en onze Moeder, al vol-19,7-9), te vieren in de vreugde van de komen verwerkelijkt is: haar opneming in 101. Ik wil hier herinneren aan degemeenschap der heiligen.100 de hemel met lichaam en ziel is voor ons woorden vol hoop een teken van vaste hoop, want het toont en troost, die we vinden in hetHet gebed voor de overledenen ons op onze pelgrimstocht door de tijd Tweede Eucharis- het eschatologische doel, waarvan het tisch Gebed: “Gedenk ook onze32. De Eucharistieviering, waarin wij de sacrament van de Eucharistie ons al een broeders en zus-dood des Heren verkondigen en, tot Hij voorsmaak geeft. ters die reeds ont-wederkeert, belijden dat Hij verrezen is, is slapen zijn in de hoop der verrijze-een onderpand van de toekomstige heer- In de heilige Maagd zien wij ook de gehele nis, ja, allelijkheid, waarin ook ons lichaam verheer- vervulling van de sacramentele wijze gestorvenen dra- gen wij op aanlijkt zal zijn. Het vieren van de gedachte- waarop God het schepsel ‘mens’ bereikt en Uw zorg. Neemnis van ons heil versterkt in ons de hoop bij zijn heilswerk betrekt. Van de aankon- hen aan en laat hen verschijnenop de verrijzenis van het lichaam en op diging des Heren tot aan het Pinksterge- in het licht vande mogelijkheid degenen die ons zijn beuren verschijnt Maria van Nazaret als de Uw gelaat.”125 • 2007 21
  • persoon wier vrijheid zich geheel en al haar, die met volle instemming het offer aanpast aan de wil van God. Haar onbe- van Christus voor de hele Kerk heeft aan- vlekte ontvangenis openbaart zich juist in genomen. Terecht hebben de synodeva- de onvoorwaardelijke beschikbaarheid ders bevestigd dat “Maria de deelname voor het goddelijk Woord. Op ieder mo- van de Kerk aan het offer van de Verlos- ment wordt haar leven gevormd door een ser opent”.104 Zij is de onbevlekte die de gehoorzaam geloven met betrekking tot gave van God onvoorwaardelijk aan- het handelen van God. Als de luisterende neemt en op deze wijze deel krijgt aan het Maagd leeft ze in volkomen harmonie met verlossingswerk. Maria van Nazaret, icoon de goddelijke wil; de woorden die van God van de wordende Kerk, is het voorbeeld tot haar komen bewaart zij in haar hart, en hoe ieder van ons het geschenk, dat Jezus door ze als een mozaïek samen te voegen, zelf in de Eucharistie is, moet ontvangen. leert zij ze dieper verstaan (vgl. Lc 2,19.51). Maria is de grote gelovige, die zich ver- trouwvol in Gods handen plaatst en zich overgeeft aan zijn wil.102 Dit mysterie ver- DEEL II diept zich tot volledige betrokkenheid bij Jezus’ verlossingswerk. Zoals het Tweede Eucharistie, een mysterie Vaticaans Concilie verklaard heeft, is “ook dat men viert de heilige Maagd op de pelgrimstocht van het geloof voortgegaan en de vereniging “Voorwaar, voorwaar, Ik zeg u: wat Mo- met haar Zoon heeft zij standvastig volge- zes u gaf was niet het brood uit de hemel; houden tot onder het kruis. Daar stond zij het echte brood uit de hemel wordt u door niet zonder Gods beschikking (vgl. Joh mijn Vader gegeven” (Joh 6,32) 19,25), daar heeft zij smartelijk met haar Eniggeborene meegeleden en zich met Lex orandi en lex credendi haar moederhart bij zijn offer aangesloten, liefdevol toestemmend in de slachting van 34. De Bisschoppensynode heeft veel na- het offerlam dat uit haar was geboren. Ten gedacht over de innerlijke verhouding slotte werd zij door dezelfde Christus Je- tussen het eucharistisch geloof en de li- zus, stervend op het kruis, als moeder aan turgische viering. Zij heeft daarbij de ver- de leerling gegeven met deze woorden: binding van de lex orandi en de lex cre- Vrouw, ziedaar uw zoon.”103 Van de bood- dendi op de voorgrond geplaatst en de schap van de engel tot aan het kruis is prioriteit van de handeling benadrukt.102. Vgl. Benedic-tus XVI, Homilie Maria degene die het Woord opneemt – het Men moet de Eucharistie beleven als(8 december Woord dat in haar het vlees aanneemt en authentiek gevierd geloofsmysterie, in het2005), in: AAS 98 ten slotte verstomt in het zwijgen van de duidelijke bewustzijn dat “de intellectus(2006), 15-16. dood. Uiteindelijk is zij het die het levenlo- fidei een onvervalste band heeft met de103. Lumen genti- ze, geofferde lichaam in haar armen neemt liturgische handeling van de Kerk”.105 Opum, 58. van Hem die de Zijnen werkelijk “tot het dit gebied kan de theologische reflectie104. Propositio 4. uiterste toe” (Joh 13,1) heeft liefgehad. nooit de sacramentele orde, die door105. Relatio post Christus zelf is ingesteld, buiten beschou-disceptationem, 4, Daarom keren wij ons iedere keer als wij wing laten. Anderzijds kan de liturgischin: L’OsservatoreRomano (dt.), in de Eucharistieviering het Lichaam en handeling nooit algemeen beschouwd35/45, 12. het Bloed van Christus ontvangen ook tot worden, onafhankelijk van het geloofs-22 2007 • 126
  • mysterie. De bron van ons geloof en van Deze schoonheid is echter niet alleen maarde eucharistische liturgie is immers één een harmonie van vormen; de mens “aanen dezelfde gebeurtenis: Christus’ zelfga- wie niemand gelijk is in edele gestalte” (Psve in het Paasmysterie. 45,3) is op mysterieuze wijze ook degene van wie wordt gezegd: “zijn uiterlijk nochSchoonheid en liturgie zijn schoonheid waren het bekijken waard; hij was geen verschijning die onze35. De relatie tussen het mysterie dat bewondering wekt” (Js 53,2). Jezus Chris-geloofd wordt en het mysterie dat gevierd tus toont ons hoe de waarheid van de lief-wordt, wordt op bijzondere wijze duide- de ook het duistere mysterie van de doodlijk in de theologische en liturgische in het stralende licht van de verrijzeniswaarde van de schoonheid. De liturgie kan omvormen. Hier overstijgt de glansheeft namelijk, zoals trouwens ook de van Gods heerlijkheid alle binnenwereld-christelijke openbaring, een innerlijke lijke schoonheid. De ware schoonheid isband met de schoonheid: zij is veritatis Gods liefde, die ons definitief geopen-splendor. In de liturgie licht het Paasmys- baard is in het Paasmysterie.terie op, waardoor Christus zelf ons naarzich toetrekt en ons tot gemeenschap De schoonheid van de liturgie maakt on-roept. In Jezus aanschouwen wij – zoals derdeel uit van dit mysterie; zij is dede heilige Bonaventura placht te zeggen – hoogste uitdrukking van Gods heerlijk-de schoonheid en de glans van het be- heid en in zekere zin een doorbreken vangin.106 Dit kenmerk waarop wij ons beroe- de hemel op aarde. De gedachtenisviering 106. Vgl. Serm.pen is niet alleen maar estheticisme, doch van het offer van verzoening draagt de 1,7; 11,10; 22,7; 29,76, in: Sermo-een manier waarop de waarheid van Gods trekken van Jezus’ schoonheid in zich, die nes dominicalesliefde in Christus ons bereikt, ons fasci- Petrus, Jakobus en Johannes aanschouwd ad fidem codicum nunc denuo editineert, ons begeestert en zo bewerkt dat hebben, toen de Meester op weg naar Je- (Grottaferratawij buiten onszelf treden en getrokken ruzalem voor hun ogen verheerlijkt werd 1977), 135, 209 e.v., 292 e.v., 337;worden tot onze ware roeping, tot de lief- (vgl. Mc 9,2). Schoonheid is dan ook geen Benedictus XVI,de.107 Reeds in de schepping laat God zich decoratief element van de liturgische Boodschap aan devermoeden in de schoonheid en de har- handeling, maar veel eerder een constitu- kerkelijke gemeenschappenmonie van de kosmos (vgl. W 13,5; Rom tief element, daar schoonheid een eigen- en aan de nieuwe1,19-20). In het Oude Testament vinden schap van God zelf en van zijn openba- bewegingen (22 mei 2006), in: AASwe grootse tekenen van de glorie van ring is. Dat alles moet ons doen beseffen 98 (2006), 463.Gods macht, die zich met zijn heerlijkheid hoe zorgvuldig erop gelet dient te worden 107. Vgl. Tweedeopenbaart door de wonderen die Hij bij dat de liturgische handeling het wezen Vaticaans Conci-het uitverkoren volk laat gebeuren (vgl. ervan doet schitteren. lie, pastorale Con- stitutie over deEx 14; 16,10; 24,12-18; Nu 14,20-23). In Kerk in de wereldhet Nieuwe Testament vindt deze openba- De Eucharistieviering, een van deze tijdring van de schoonheid haar definitieve werk van ‘Christus totus’ Gaudium et spes, 22.vervulling in Gods zelfopenbaring inJezus Christus:108 Hij is de volledige open- Christus totus in capite et in corpore 108. Vgl. Tweede Vaticaans Conci-baring van de goddelijke heerlijkheid. In lie, dogmatischede verheerlijking van de Zoon licht de 36. Het eigenlijke onderwerp van de in- Constitutie over de goddelijkeheerlijkheid van de Vader op en deelt zich nerlijke schoonheid van de liturgie is de openbaring Deimee (vgl. Joh 1,14; 8,54; 12,28; 17,1). verrezen en in de heilige Geest verheer- verbum, 2, 4.127 • 2007 23
  • lijkte Christus, die de Kerk in zijn hande- (1Kor 3,11). En het is opnieuw de Apostel len insluit.109 In dit verband kunnen wij van de heidenen die ons met betrekking onder de indruk geraken als wij ons de tot de Eucharistie verzekert dat hij ons woorden in herinnering roepen van de geen door hemzelf ontwikkelde leer over- heilige Augustinus, waarin hij op doel- levert, maar wat hijzelf ontvangen heeft treffende wijze de dynamiek van het ge- (vgl. 1Kor 11,23). De viering van de Eu- loof beschrijft, die eigen is aan de Eucha- charistie sluit namelijk de levende overle- ristie. De grote heilige van Hippo bena- vering in. De Kerk viert het eucharistisch drukt juist met betrekking tot het eucha- offer in gehoorzaamheid aan de opdracht ristisch mysterie hoe Christus zelf ons in van Christus, op grond van de ontmoe- zich opneemt: “Het brood dat u op het ting met de verrezen Heer en de uitstor- altaar ziet is, geheiligd door het Woord ting van de heilige Geest. Op grond hier- van God, het Lichaam van Christus. De van komt de christelijke gemeenschap kelk, of liever gezegd wat de kelk bevat, vanaf het begin op de dag des Heren is, geheiligd door het Woord van God, het samen voor de fractio panis. De dag Bloed van Christus. Met deze tekenen waarop Christus uit de dood is opgestaan, wilde Christus, de Heer, ons zijn Lichaam de zondag, is ook de eerste dag van de toevertrouwen, evenals zijn Bloed dat Hij week, de dag die volgens de overlevering voor ons tot vergeving van de zonden van het Oude Testament het begin van de vergoten heeft. Als u beide op de juiste schepping zag. De dag van de schepping wijze ontvangen hebt, bent u zelf wat u is nu de dag van de ‘nieuwe schepping’ ontvangen hebt.”110 Daarom “zijn wij niet geworden, de dag van onze bevrijding, alleen christenen geworden, maar wij zijn waarop wij de gestorven en verrezen109. Vgl. Proposi-tio 33. Christus zelf geworden”.111 Van hieruit Christus gedenken.113 kunnen wij het mysterievolle handelen110. Sermo 227,1,in: PL 38, 1099. van God bezien, dat leidt tot diepe een- Ars celebrandi heid tussen ons en Jezus, de Heer: “Men111. Augustinus, moet namelijk niet geloven dat Christus 38. Tijdens de synode is meermalen na-In Iohannis Evan-gelium Tractatus, in het hoofd is, zonder ook in het lichaam drukkelijk gewezen op de noodzaak iede-21,8, in: PL 35, te zijn: Hij is geheel en al in het hoofd en re mogelijke scheiding tussen de ars cele-1568. in het lichaam.”112 brandi, dat wil zeggen de kunst van het112. A.w., 28,1, correct celebreren, en de volledige, actie-in: PL 35, 1622. Eucharistie en de verrezen Christus ve en vruchtbare deelname van alle gelo-113. Vgl. Proposi- vigen te overbruggen. In feite is de bestetio 30. Ook deheilige Mis die de 37. Daar de eucharistische liturgie wezen- manier om de deelname van het godsvolkKerk gedurende lijk actio Dei is, die ons door de heilige aan de sacrale ritus te bevorderen, hetde week viert, en Geest in Jezus binnen trekt, kunnen wij correct vieren van de ritus zelf. De arswaartoe zij degelovigen uitno- niet eigenmachtig beschikken over de celebrandi is de beste voorwaarde voor dedigt, vindt haar fundamentele structuur ervan en mag die actuosa participatio.114 De ars celebrandioorspronkelijkevorm in de dag niet onder druk worden gezet door wat volgt uit de trouwe en volledige nalevingdes Heren, de dag toevallig op zeker moment in de mode is. van de liturgische normen, want het isvan Christus’ ver-rijzenis: Proposi- Ook hier geldt de onherroepelijke uit- juist deze wijze van vieren die sinds twee-tio 43. spraak van de heilige Paulus: “Niemand duizend jaar het geloofsleven van alle114. Vgl. Proposi- kan een ander fundament leggen dan wat gelovigen garandeert, de gelovigen dietio 2. er reeds ligt, namelijk Jezus Christus” geroepen zijn de viering als volk van24 2007 • 128
  • God, als koninklijk priesterschap, als hei- lijk de betekenis van de liturgische voor-lige natie te beleven (vgl. 1Pe 2,4-5.9).115 schriften.121 De ars celebrandi moet het gevoel voor het heilige bevorderen en zichDe bisschop, liturg bij uitstek bedienen van uiterlijke vormen die dit gevoel cultiveren, bijvoorbeeld de harmo- 115. Vgl. Proposi- tio 25.39. Ook al neemt het gehele volk van God nie van de ritus, de liturgische gewaden,deel aan de eucharistische liturgie, toch de inrichting en het priesterkoor. Daar 116. Vgl. Proposi- tio 19. Propositiohebben zij die het sacrament van de wij- waar de priesters en degenen die voor de 25 zegt nog juis-ding hebben ontvangen met betrekking tot liturgische pastoraal verantwoordelijk zijn ter: “Een authen- tieke liturgischede juiste ars celebrandi een absolute ver- zich ervoor inzetten de goedgekeurde li- handeling brengtantwoordelijkheid in dezen. Bisschoppen, turgische boeken en de overeenkomstige de heiligheid vanpriesters en diakens moeten, ieder naar hun voorschriften bekend te maken en de grote het eucharistisch mysterie tot uit-wijdingsgraad, de viering van de liturgie rijkdom van het Algemeen Statuut van het drukking. Ditals hun eerste taak beschouwen.116 Dat geldt Romeins Missaal en De ordening voor de moet duidelijk worden in deop de eerste plaats voor de diocesane bis- lezingen van de Mis onderstrepen, komt woorden en han-schop. Hij is “de eerste bedienaar van Gods dat de Eucharistieviering ten goede. Waar- delingen van de celebrerendemysteries in de particuliere Kerk die hem is schijnlijk wordt ervan uitgegaan dat men priester, als hij bijtoevertrouwd, hij is immers de leider, be- in de kerkelijke gemeenschappen deze ge- God de Vader ten beste spreektvorderaar en behoeder van geheel het litur- schriften kent en waardeert, maar dat is zowel samen metgische leven”.117 Dat alles is beslissend voor dikwijls ten onrechte. In feite zijn het tek- de gelovigen alshet leven van de particuliere Kerk, niet sten die schatten bevatten, waardoor het ook voor hen.”alleen omdat de gemeenschap met de bis- geloof en de weg van het godsvolk in de 117. Algemeenschop de voorwaarde is voor de geldigheid tweeduizend jaar van zijn geschiedenis Statuut van het Romeins Missaal,van iedere viering in zijn gebied, maar ook bewaard en tot uitdrukking gebracht wor- 22; vgl. Tweedeomdat hij de celebrant bij uitstek in zijn den. Even belangrijk voor een juiste ars Vaticaans Conci- lie, ConstitutieKerk is.118 Het is zijn plicht de harmonische celebrandi is aandacht voor alle uitdruk- over de heiligeeenheid van de vieringen in zijn bisdom te kingsvormen waarin de liturgie voorziet: liturgie Sacro- sanctum Concili-bewaren. Daarom is het “zijn taak erop te woord en gezang, gebaren en zwijgen, um, 41; Redemp-letten dat de priesters, diakens en lekenge- lichaamshouding, de liturgische kleuren tionis Sacra-lovigen de werkelijke betekenis van de van de paramenten. De liturgie bezit van mentum, 19-25, in: a.w., 79-80.riten steeds dieper verstaan en zo komen nature een heel register van communica-tot een actieve en vruchtbare viering van tievormen, dat het mogelijk maakt de hele 118. Vgl. Tweede Vaticaans Conci-de Eucharistie”.119 In het bijzonder roep ik mens bij de liturgie te betrekken. De een- lie, Decreet overertoe op al het nodige te doen om bij de voud van de gebaren en de soberheid van het herderlijk ambt van de bis-door de bisschop gevierde plechtigheden in de aangegeven volgorde van de tekenen, schoppen in dede kathedrale kerk, de ars celebrandi volle- ieder op hun eigen moment, brengen meer Kerk Christus Dominus, 14;dig in acht te nemen, zodat deze als voor- tot stand en maken mensen meer betrok- Sacrosanctumbeeld voor alle kerken in het bisdom be- ken dan gekunstelde, misplaatste toevoe- Concilium, 41.schouwd kunnen worden.120 gingen. Eerbied voor en gehoorzaamheid 119. Algemeen aan de eigen structuur van de ritus geven Statuut van hetEerbied voor de liturgische boeken uitdrukking aan de erkenning dat de Eu- Romeins Missaal, 22.en de rijkdom van de tekenen charistie een geschenk is en openbaren tegelijk de wil van de priester in deemoed 120. Vgl. t.a.p.40. Uit de benadrukking van het belang en dankbaarheid de onbeschrijfelijke gave 121. Vgl. Proposi-van de ars celebrandi volgt tevens duide- te aanvaarden. tio 25.129 • 2007 25
  • Kunst in dienst van de viering voel voor schoonheid. Eerbied en zorg verdienen ook de paramenten, het kerke- 41. De nauwe band tussen schoonheid en lijk meubilair en het heilig vaatwerk,122. Vgl. Sacro-sanctum Concili- liturgie moet ons ertoe aanzetten zorg- zodat deze, organisch met elkaar verbon-um, 112-130. vuldig aandacht te besteden aan alle den en op elkaar afgestemd, de verwon-123. Vgl. Proposi- kunstwerken die in dienst staan van de dering ten opzichte van het mysterie vantio 27. viering.122 Een belangrijke component van God levend houden, de eenheid van het124. Vgl. t.a.p. de sacrale kunst is natuurlijk de architec- geloof verduidelijken en de devotie ver- tuur van de kerk123 waarin de eenheid van sterken.125125. Wat deze de bijzondere elementen van het priester-aspecten betreft,moet men zich in koor – altaar, kruisbeeld, tabernakel, am- Het liturgisch gezangalle opzichten bo en zetel – benadrukt moet worden. Inhouden aan deaanwijzingen van verband hiermee moet men er rekening 42. Het liturgisch gezang neemt in de arshet Algemeen Sta- mee houden dat het doel van de sacrale celebrandi een belangrijke plaats in.126tuut van hetRomeins Missaal, architectuur erin bestaat de Kerk, die de Terecht benadrukt de heilige Augustinus in319-351. geloofsmysteries – en in het bijzonder de één van zijn beroemde preken: “De nieuwe126. Vgl., Alge- Eucharistie – viert, de meest geschikte mens weet wat het nieuwe lied is. Zingenmeen Statuut van ruimte te bieden voor het passende ver- is een uiting van vreugde en – als wij erhet Romeins Mis- loop van de liturgische handeling.124 Het goed over nadenken – een uiting van lief-saal 39-41; Sacro-sanctum Concili- wezen van een christelijk godshuis wordt de.”127 Het Godsvolk dat samengekomen isum, 112-118. namelijk bepaald door de liturgische han- om te vieren zingt Gods lof. De Kerk heeft127. Sermo 34,1, deling zelf, het samenkomen van de gelo- in haar tweeduizendjarige geschiedenisin: PL 38, 210. vigen (ecclesia), die de levende stenen muziek en zang voortgebracht – en doet128. Vgl. Proposi- van de tempel zijn (vgl. 1Pe 2,5). dat nog steeds – die een erfenis van gelooftio 25: “Zoals alle en liefde vormen, die nooit verloren magkunstuitingenmoet ook het Hetzelfde principe geldt voor alle sacrale gaan. In de liturgie kunnen wij werkelijkgezang ten diep- kunst, in het bijzonder voor schilderkunst niet zeggen dat alle gezangen even goedste met de liturgie en beeldhouwkunst, waarbij de religieuze zijn. Hier moet de oppervlakkige improvi-in harmoniegebracht worden iconografie zich moet richten naar de satie of het invoeren van muzikale genresen effectief wor- sacramentele mystagogie. Een goede ken- die geen rekening houden met de betekenisden gebruikt, datwil zeggen het nis van de vormen die de sacrale kunst in van de liturgie vermeden worden. Als ele-geloof, het gebed, de loop der eeuwen heeft voortgebracht, ment van de liturgie moet het gezang zichde verwonderingen de liefde voor kan van groot nut zijn voor hen die ver- invoegen in de bijzondere vorm van dede in de Eucharis- antwoordelijk zijn voor het verstrekken viering.128 Daarom moet alles – de tekst, detie aanwezigeJezus tot uitdruk- van opdrachten aan architecten en kun- melodie en de uitvoering – overeenstem-king brengen.” stenaars wat betreft kunstwerken die ver- men met de betekenis van het gevierde bonden zijn met de liturgische handeling. mysterie, met de onderdelen van de ritus129. Vgl. Proposi-tio 29. Daarom is het essentieel dat kunstge- en met de liturgische tijden.129 Ten slotte – schiedenis een belangrijk vak is bij de hoewel ik de verschillende richtingen en130. Vgl. Proposi-tio 36. opleiding van seminaristen en priesters, zeer prijzenswaardige tradities eerbiedig – met bijzondere aandacht voor kerkgebou- is het mijn wens dat, overeenkomstig het131. Vgl. Sacro-sanctum Concili- wen in het licht van de liturgische voor- verzoek van de synodevaders, recht wordtum, 116; Alge- schriften. Het is, kortom, noodzakelijk dat gedaan aan de Gregoriaanse zang,130 daarmeen Statuut vanhet Romeins Mis- bij alles wat met de Eucharistie te maken deze in wezen de zang van de Romeinsesaal, 41. heeft sprake is van goede smaak en ge- liturgie is.13126 2007 • 130
  • De structuur van de De WoorddienstEucharistieviering 45. In eenheid met de synode vraag ik dat43. Na de belangrijkste elementen van de de Woorddienst altijd op passende wijzears celebrandi te hebben genoemd, wil ik wordt voorbereid en beleefd. Daarom be-nadrukkelijk de aandacht vestigen op en- veel ik dringend aan er grote zorg voor tekele aspecten van de structuur van de Eu- dragen dat in de liturgie het Woord vancharistieviering, waar wij in onze tijd bij- God wordt verkondigd door goed voorbe-zonder opmerkzaam op moeten zijn. Het reide lectoren. Laten wij nooit vergetendoel hiervan is trouw te blijven aan de dat “wanneer in de Kerk de heilige Schriftonderliggende doelstelling van de door gelezen wordt, God zelf tot zijn volkhet Tweede Vaticaans Concilie op gang spreekt en Christus, die aanwezig is ingebrachte liturgische vernieuwing in con- zijn Woord, het evangelie verkondigt”.135tinuïteit met de gehele kerkelijke overle- Als de omstandigheden zich ervoor lenen,vering. kan men denken aan enkele inleidende woorden om de gelovigen te helpen ditDe innerlijke eenheid van de weer te beseffen. Om het Woord van Godliturgische handeling goed te begrijpen, moet men het aanho- ren en opnemen in de geest van de Kerk44. Allereerst is het noodzakelijk na te en in het bewustzijn van de eenheid vandenken over de innerlijke eenheid van de het Woord met het sacrament van deritus van de heilige Mis. Zowel in de cate- Eucharistie. Het Woord dat wij verkondi-chese als ook in de wijze van vieren moet gen en aanhoren is immers het mensge-worden vermeden dat de indruk wordt worden Woord (vgl. Joh 1,14); het is on-gewekt van twee naast elkaar bestaande losmakelijk verbonden met de Persoon 132. Algemeen Statuut van hetdelen. De woorddienst en de eucharisti- van Christus en met de sacramentele wij- Romeins Missaal,sche liturgie zijn – naast de openingsriten ze waarop Hij onder ons tegenwoordig 28; Eucharisticum mysterium, 3, in:en de slotriten – “zó nauw met elkaar ver- blijft. Christus spreekt niet in het verle- a.w., 540-543.bonden dat ze één daad van eredienst uit- den, maar in ons heden, net zoals Hijmaken”.132 Er is inderdaad een nauwe aanwezig is in de liturgische handeling. 133. Vgl. Proposi- tio 18.band tussen het Woord van God en de In deze sacramentele visie op de christe-Eucharistie. Bij het horen van het Woord lijke openbaring136 stellen de kennis en de 134. T.a.p.van God ontstaat het geloof of wordt het studie van het Woord van God ons in de 135. Algemeenversterkt (vgl. Rom 10,17); in de Eucha- gelegenheid de Eucharistie beter te waar- Statuut van het Romeins Missaal,ristie schenkt het mensgeworden Woord deren, te vieren en te ervaren. Ook hier 29.zich aan ons als geestelijke spijs.133 Zo blijkt weer de volle waarheid van de stel- 136. Vgl. Johan-“ontvangt de Kerk het brood des levens ling dat “wie de Schrift niet kent, Christus nes Paulus II,van de twee tafels van het Woord van niet kent”.137 Encycliek Fides etGod en van het Lichaam van Christus en ratio (14 septem- ber 1998), 13, in:biedt het de gelovigen aan”.134 Daarom Hiertoe is het noodzakelijk dat de gelovi- KD 27/5-6 (18 junimoet men steeds voor ogen houden dat ge door pastorale initiatieven, woord- 1999), 234-235.het Woord van God, gelezen en verkon- diensten en geestelijke lezing (lectio divi- 137. Hieronymus,digd in de liturgie, naar de Eucharistie als na) geholpen wordt de rijkdom te waar- Comm. in Is., Prol., in: PL 24,zijn wezenlijk doel voert. deren van de heilige Schrift, die in het 17; vgl. Dei ver- lectionarium voorhanden is. Daarenbo- bum, 25.131 • 2007 27
  • ven mag men niet vergeten de door de grepen wordt op datgene wat door het traditie bevestigde gebedsvormen te be- leerambt gezagvol wordt aangeboden in vorderen: het getijdengebed – bovenal de de ‘vier zuilen’ van de Katechismus van de lauden, de vespers en de completen – Katholieke Kerk en het later verschenen evenals de vigilievieringen. Het psalmge- Compendium: de geloofsbelijdenis, de sa- bed, de Schriftlezingen en de teksten uit cramenten van het geloof, het geloofsle- de grote traditie die worden aangereikt in ven en het gebed van de gelovige.143 de lezingendienst van het brevier kunnen leiden tot een verdiepte ervaring van het Het aanbieden van de gaven Christusgebeuren en de heilseconomie, die dan weer het begrip en de innerlijke 47. De synodevaders hebben ook de aan- deelname aan de Eucharistieviering kan dacht gevestigd op het aanbieden van de verrijken.138 gaven. Het gaat hier niet eenvoudigweg om een soort ‘intermezzo’ tussen de woord-138. Vgl. Proposi-tio 31. De homilie dienst en de eucharistische liturgie. Dat zou onder meer geen recht doen aan de139. AlgemeenStatuut van het 46. Gegeven het belang van het Woord ene, uit twee delen samengestelde ritus.Romeins Missaal, van God, is het noodzakelijk de kwaliteit In deze nederige en eenvoudige hande-29; vgl. Sacro- van de homilie te verbeteren. Deze is im- ling komt werkelijk een zeer diepe beteke-sanctum Concili-um, 7, 33, 52. mers “een deel van de liturgische hande- nis tot uitdrukking: In het brood en de ling”139 en is bedoeld om het begrip en de wijn die wij naar het altaar brengen,140. Propositio19. doeltreffendheid van het Woord van God wordt de gehele schepping door Christus, in het leven van de gelovigen te bevorde- de Verlosser, aangenomen om omge-141. Vgl. Sacro-sanctum Concili- ren. Daarom moeten priesters “de preek vormd en aan de Vader aangeboden teum, 52. zorgvuldig voorbereiden, waarbij ze moe- worden.144 Zo beschouwd brengen wij alle142. Vgl. Dei ver- ten kunnen steunen op een adequate ken- leed en alle verdriet van de wereld naarbum, 21. nis van de heilige Schrift”.140 Oppervlakki- het altaar, in de zekerheid dat alles kost- ge, algemene dan wel abstracte preken baar is in de ogen van God. Voor de au-143. Daarom heeftde synode opge- dienen vermeden te worden. Ik vraag de thentieke beleving ervan hoeft deze han-roepen tot het predikanten in het bijzonder ervoor te deling niet benadrukt te worden doorontwikkelen vanpastorale hulp- zorgen dat de homilie het verkondigde misplaatste toevoegingen. Wij worden er-middelen, op Woord van God zo nauw mogelijk in ver- door in staat gesteld de oorspronkelijkebasis van hetdriejarig lectiona- band brengt met de sacramentele vie- deelname die God van de mens verlangtrium, die ertoe ring141 en met het leven van de gemeen- om het goddelijk werk in hem tot voltooi-zouden kunnenbijdragen de ver- schap, zodat het Woord van God wer- ing te brengen, naar waarde te schattenkondiging op kelijk het “steunpunt en de levenskracht” en zo aan de menselijke arbeid de uitein-basis van de van de Kerk is.142 Daarom moet men het delijke zin te geven: door de Eucharistie-lezingen te ver-binden met de catechetische en bemoedigende doel van viering met het verlossend offer vangeloofsleer: vgl. de homilie in het oog houden. Het lijkt Christus verenigd worden.Propositio 19. passend de gelovigen in de loop van het144. Vgl. Proposi- liturgisch jaar – uitgaande van het drieja- Het eucharistisch Hooggebedtio 20. rig lectionarium – weloverwogen thema-145. Algemeen tische homilieën te bieden, waarbij de 48. Het eucharistisch Hooggebed is hetStatuut van hetRomeins Missaal, grote thema’s van het christelijk geloof “centrum en hoogtepunt van heel de vie-78. worden behandeld, en waarbij terugge- ring”.145 Het belang ervan moet in over-28 2007 • 132
  • eenstemming hiermee benadrukt worden. kenis, in zoverre de Kerk het steeds meerDe verschillende eucharistische Hoogge- als haar opdracht gaat beschouwen vanbeden in het Missaal zijn ons doorgege- de Heer de gave van de vrede en de een-ven door de levende overlevering van de heid voor zichzelf en voor de gehele men-Kerk; ze munten uit door een onuitputte- senfamilie af te smeken. De vrede is zekerlijke theologische en geestelijke rijkdom. een niet te onderdrukken verlangen inDe gelovigen moeten leren ze naar waar- ieders hart. De Kerk maakt zich tot woord-de te schatten. Daarbij kan het Algemeen voerster van deze bede om vrede en ver-Statuut van het Altaarmissaal ons van zoening, die opstijgt uit het innerlijk vandienst zijn, met de opsomming van de iedere mens van goede wil, en richt diebasiselementen van ieder eucharistisch bede tot Hem die “onze vrede” is (Ef 2,14)Gebed: dankzegging, acclamatie, epiclese, en die ook volken en individuen metinstellingsverhaal, consecratie, anamnese, elkaar kan verzoenen, waar menselijkeaanbieding, intercessies en slotdoxolo- pogingen mislukken. Op grond van ditgie.146 De eucharistische spiritualiteit en alles is het begrijpelijk dat de vredesritusde theologische reflectie worden in het in de liturgieviering dikwijls heel intens 146. Vgl. a.w., 78- 79.bijzonder verduidelijkt als men de diepe wordt ervaren. Toch benadrukte de Bis-eenheid in de anaphora beschouwt tussen schoppensynode in dit verband dat het 147. Vgl. Proposi- tio 22.de aanroeping van de heilige Geest en het zinvol is dit gebaar, dat overdreven vor-instellingsverhaal,147 waarbij “het offer men kan aannemen en uitgerekend vlak 148. Algemeenwordt voltrokken, dat Christus zelf tijdens voor de Communie verwarring kan ver- Statuut van het Romeins Missaal,het Laatste Avondmaal heeft ingesteld”.148 oorzaken, binnen de perken te houden. 79d.Inderdaad “smeekt de Kerk door middel Het is goed eraan te herinneren dat de 149. A.w., 79c.van bijzondere aanroepingen de kracht af grote waarde van het gebaar geenszinsvan de heilige Geest, opdat de gaven die vermindert door de soberheid die noodza- 150. Met in acht- neming van dedoor de mensen zijn aangeboden worden kelijk is om een sfeer te bewaren die bij oude en eerbied-geconsacreerd, ofwel tot het Lichaam en de viering past. Men kan de vredesgroet waardige gebrui- ken en de door deBloed van Christus worden en opdat de bijvoorbeeld beperken tot de mensen in synodevaders uit-onbevlekte offergave die bij de Commu- de onmiddellijke omgeving.150 gesproken wen-nie genuttigd zal worden, heilzaam zal sen, heb ik de bevoegde dicaste-zijn voor degenen die er deel aan zullen Uitreiken en ontvangen riën opdrachthebben”.149 van de Eucharistie gegeven de moge- lijkheid te onder- zoeken de vredes-De vredeswens 50. Nog een moment van de viering dat wens te verplaatsen naar ter sprake gebracht moet worden is dat een ander tijdstip,49. De Eucharistie is van nature een sa- van het uitreiken en ontvangen van de bijvoorbeeld voor de offerande. Zo’ncrament van vrede. Deze dimensie van heilige Communie. Ik verzoek allen, in keuze zou ookhet eucharistisch mysterie wordt in de het bijzonder de gewijde ambtsdragers en zeker een beteke-liturgische viering op bijzondere wijze degenen die – passend voorbereid – in nisvolle verwij- zing kunnen zijnuitgedrukt door de vredeswens. Het gaat geval van werkelijke noodzaak gevol- naar de verma-hier zonder twijfel om een teken van machtigd zijn tot de dienst van het uitrei- ning van de Heer dat verzoeninggrote waarde (vgl. Joh 14,27). In onze ken van de Communie, al het mogelijke te noodzakelijk aantijd, die zo schrikbarend veel conflicten doen opdat de handeling in alle eenvoud ieder offer vooraf moet gaan (vgl.kent, krijgt dit gebaar, ook gezien vanuit beantwoordt aan de betekenis ervan: de Mt 5,23 e.v.); vgl.het algemeen gevoel, een bijzondere bete- persoonlijke ontmoeting met de Heer Je- Propositio 23.133 • 2007 29
  • zus in het sacrament. Wat de voorschrif- De wegzending: “Ite missa est” ten aangaande de correcte praktijk be- treft, verwijs ik naar de recent uitgegeven 51. Ten slotte wil ik ingaan op wat de sy- documenten.151 Alle christelijke gemeen- nodevaders over de wegzending aan het schappen moeten zich trouw aan de gel- einde van de Eucharistieviering hebben dende voorschriften houden en daarin een gezegd. Na de zegen zendt de diaken of uiting van het geloof en de liefde zien, die de priester het volk weg met de woorden: wij allen ten opzichte van het verheven “Ite missa est.” In deze woorden herken- sacrament moeten hebben. Bovendien nen wij de relatie tussen de gevierde Mis moet de kostbare tijd van de dankzegging en de christelijke zending in de wereld. In niet verwaarloosd worden. Behalve het de oudheid betekende ‘missa’ gewoon zingen van een gepast gezang kan het ook ‘ontslag’. In het christelijk gebruik heeft heel nuttig zijn gezamenlijk enige tijd stil- het woord echter een steeds diepere bete- te in acht te nemen.152 kenis gekregen, waarbij ‘missa’ steeds meer als ‘missio’ werd begrepen en zo In dit verband wil ik wijzen op een pasto- ‘ontslag’ tot ‘uitzending’ werd. Deze groet raal probleem waarop men heden ten dage brengt in weinig woorden de missionaire vaak stuit. Ik bedoel het feit dat bij be- aard van de Kerk tot uitdrukking. Daarom paalde gelegenheden zoals bijvoorbeeld is het goed het volk te helpen deze consti- een Eucharistieviering bij een huwelijk, tutieve dimensie van het kerkelijk leven een uitvaart of iets dergelijks, behalve de te verdiepen, zodat men zich door de li- praktiserende gelovigen ook anderen bij turgie in beweging laat brengen. Met het de viering aanwezig zijn die mogelijk al oog hierop kan het nuttig zijn voor het jarenlang de Communie niet hebben ont- gebed over het volk en de slotzegen te be- vangen of die zich wellicht in levensom- schikken over passende, goedgekeurde standigheden bevinden waardoor ze de teksten die dit verband duidelijk tot uit- sacramenten niet kunnen ontvangen. Bij drukking brengen.154 andere gelegenheden zijn leden van an- dere christelijke denominaties of zelfs van Actuosa participatio andere godsdiensten aanwezig. Soortgelij-151. Vgl. Redemp-tionis Sacramen- ke omstandigheden doen zich ook voor in Authentieke deelnametum, 80-96, in: kerken die – in het bijzonder in toeristi-a.w., 91-94. sche steden – het doel van grote stromen 52. Het Tweede Vaticaans Concilie heeft152. Vgl. Proposi- bezoekers zijn. Het is duidelijk dat er dan terecht met bijzondere nadruk gesprokentio 34. mogelijkheden gevonden moeten worden over de actieve, volledige en vruchtbare153. Vgl. Proposi- om iedereen kort en doeltreffend de bete- deelname van het gehele Godsvolk aan detio 35. kenis van de sacramentele Communie en Eucharistieviering.155 De vernieuwing die154. Vgl. Proposi- de voorwaarden om deze te kunnen ont- in deze jaren is gerealiseerd, heeft zekertio 24. vangen in herinnering te roepen. In situ- aanzienlijke voortgang bevorderd in de155. Vgl. Sacro- aties waar de noodzakelijke verduidelij- door de Concilievaders gewenste richting.sanctum Concili- king met betrekking tot de betekenis van Toch mogen wij niet blind zijn voor hetum, 14-20; 30e.v.; 48 e.v.; de Eucharistie niet gegarandeerd kan wor- feit dat zich daarbij af en toe gebrek aanRedemptionis den, moet overwogen worden in hoeverre inzicht heeft voorgedaan wat betreft deSacramentum, 36-42, in: a.w., 83- het beter is in plaats van een Eucharistie- werkelijke betekenis van deze deelname.85. viering een woorddienst te houden.153 Daarom moet duidelijk worden gemaakt30 2007 • 134
  • dat met dit begrip niet een eenvoudige lijke gemeenschap de verschillende taken 156. Sacrosanc-uitwendige activiteit tijdens de viering te onderscheiden die aan ieder toeko- tum Concilium,wordt bedoeld. In feite moet de door het men.158 In het bijzonder is het noodzake- 48.Concilie gewenste actieve deelname in lijk dat er duidelijkheid is wat betreft de 157. T.a.p.een veel wezenlijker zin worden begre- specifieke taken van de priester. Zoals de 158. Vgl. Congre-pen, uitgaand van een dieper besef van traditie van de Kerk bevestigt, is hij op gatie voor de Cle-het mysterie dat gevierd wordt, en de onvervangbare wijze degene die geduren- rus, Pauselijke Raad voor derelatie daarvan met het dagelijks leven. de de gehele Eucharistieviering de leiding Leken, e.a.,De aanbeveling van de Constitutie Sacro- heeft, van de openingsgroet tot de slotze- Instructie over enige vragensanctum Concilium van het Tweede Vati- gen. Krachtens de heilige wijding die hij betreffende decaans Concilie, die de gelovigen oproept ontvangen heeft, vertegenwoordigt hij medewerking vande Eucharistie niet bij te wonen “als bui- Jezus Christus, het Hoofd van de Kerk, en lekengelovigen aan het dienst-tenstaanders of zwijgende toeschouwers” op de hem eigen wijze ook de Kerk zelf.159 werk van demaar “bewust, met godsvrucht en actief “Iedere wettige Eucharistieviering wordt priesters Ecclesiae de mysterio (15aan de heilige handeling deel te nemen”156 door de bisschop geleid, ofwel door hem augustus 1997),heeft nog niets van zijn actualiteit verlo- persoonlijk, ofwel door zijn helpers, de in: KD 25/8 (28 november 1997),ren. Het Concilie voegde daar nog de priesters.”160 Hij wordt bijgestaan door een 267-282.overwegingen aan toe: de gelovigen moe- diaken, aan wie tijdens de viering enige 159. Vgl. Proposi-ten “in het woord van God worden onder- specifieke taken toekomen: het gereedma- tio 33.wezen” en “aan de tafel van het lichaam ken van het altaar, het assisteren van dedes Heren worden gesterkt. [Zij moeten] priester, de verkondiging van het evange- 160. Algemeen Statuut van hetdank brengen aan God, zichzelf leren lie, eventueel af en toe de homilie, het Romeins Missaal,offeren door de aanbieding van het onbe- voorgaan van de gemeenschap in de voor- 92.vlekte Slachtoffer – niet alleen door de beden, het uitreiken van de Communie.161 161. Vgl. a.w., 94.handen van de priester maar ook samen Naast deze aan de wijding gebonden ta- 162. Vgl. Tweedemet hem – en van dag tot dag door Chris- ken, zijn er ook liturgische diensten die Vaticaans Conci-tus, de Middelaar, vollediger worden zinvol door religieuzen en goed voorbe- lie, Decreet over het lekenaposto-gebracht tot de eenheid met God en onder reide leken uitgeoefend kunnen worden.162 laat Apostolicamelkaar.”157 actuositatem, 24; Eucharistieviering en inculturatie Algemeen Statuut van het RomeinsDeelname en priesterlijke dienst Missaal, 95-111; 54. Sinds de fundamentele uitspraken van Redemptionis Sacramentum, 43-53. De schoonheid en de harmonie van de het Tweede Vaticaans Concilie is de bete- 47, in: a.w., 85-liturgische handeling komen betekenisvol kenis van de actieve deelname van de ge- 86; Propositio 33: “Deze ambtentot uitdrukking in de ordening waarin lovigen aan het eucharistisch offer her- moeten volgensiedereen geroepen is actief deel te nemen. haaldelijk benadrukt. Om deze participa- een speciaal man- daat en in over-Dat impliceert de erkenning van de ver- tie te bevorderen, kan men ruimte schep- eenstemming metschillende hiërarchische rollen in de vie- pen voor enige aanpassingen, die ge- de werkelijkering. Het is nuttig eraan te herinneren dat schikt zijn voor bepaalde gelegenheden behoeften van de vierende gemeen-actieve deelname op zich niet noodzake- en culturen.163 Het feit dat zich hierbij schap wordenlijk samenvalt met het uitoefenen van een misbruiken hebben voorgedaan doet ver- ingevoerd. De personen die wor-bijzondere dienst. De zaak van de actieve der niets af aan dit principe, dat gehand- den belast metdeelname van de gelovigen is zeker niet haafd moet worden in overeenstemming deze liturgischegediend met verwarring die ontstaat ten met de werkelijke behoeften van de Kerk, vervolg noten opgevolge van het onvermogen in de kerke- die één en hetzelfde mysterie van Christus blz. 32135 • 2007 31
  • beleeft en viert in verschillende culturele name.168 Een element is daarbij zeker delekendienst moe-ten zorgvuldig situaties. Jezus, de Heer, heeft zich name- geest van voortdurende bekering, die hetworden uitgeko- lijk, doordat Hij volledig als mens uit een leven van alle gelovigen moet kenmer-zen, goed voorbe-reid en begeleid, vrouw geboren werd (vgl. Gal 4,4), juist ken. Men kan voor zichzelf geen actievemet voortdurende in het mysterie van de Menswording ge- deelname aan de eucharistische liturgiebijscholing. Hunbenoeming moet plaatst in een directe relatie niet alleen verwachten, als men er slechts oppervlak-tijdelijk zijn. Zij met de verwachtingen die leefden in het kig bij is, zonder eerst het eigen levenmoeten in degemeenschap Oude Testament, maar ook met de ver- onderzocht te hebben. Een dergelijke in-bekend zijn en wachtingen die door alle volken worden nerlijke bereidheid wordt bijvoorbeeld be-een dankbare gekoesterd. Daarmee heeft Hij aange- vorderd door inkeer en zwijgen, tenmin-erkenning ont-vangen.” toond dat God ons wil bereiken in onze ste enkele ogenblikken voor het begin eigen leefwereld. Daarom is voor een van de liturgie, door vasten en, indien163. Vgl. Sacro-sanctum Concili- effectieve deelname van de gelovigen aan nodig, door een sacramentele biecht. Eenum, 37-42. de heilige mysteries de voortzetting van met God verzoend hart maakt ware deel-164. Vgl. 386- het proces van inculturatie in het kader name mogelijk. In het bijzonder moet399. van de Eucharistieviering van belang. men de gelovigen eraan herinneren dat165. In: KD 23/1 Daarbij moet rekening worden gehouden een actuosa participatio niet te verwe-(februari 1995), met de aanpassingsmogelijkheden die het zenlijken is als men niet tegelijkertijd30-46. Algemeen Statuut van het Romeins Mis- probeert actief deel te nemen aan het ge-166. Vgl. Johan- saal biedt.164 Deze moeten geïnterpreteerd hele kerkelijke leven, daaronder begrepennes Paulus II, worden in het licht van de criteria van de de missionaire inzet om de liefde vanpostsynodaleapostolische Vierde Instructie van de Congregatie voor Christus de samenleving in te dragen.Exhortatie Eccle- de Goddelijke Eredienst en de Regelingsia in Africa (14september 1995), van de Sacramenten Varietates legitimae, De volledige deelname aan de Eucharistie55-71, in: KD 24/1 van 25 januari 1995165 en de richtlijnen vindt ongetwijfeld plaats als men ook zelf(9 februari 1996),21-29; postsyno- die paus Johannes Paulus II heeft gegeven de Communie ontvangt.169 Niettemin moetdale apostolische in de postsynodale Exhortaties Ecclesia in er voor gezorgd worden dat deze juisteExhortatie Eccle- Africa, Ecclesia in America, Ecclesia in uitspraak bij de gelovigen niet tot eensia in America (22januari 1999), 16, Asia, Ecclesia in Oceania en Ecclesia in zeker automatisme leidt, alsof men alleen40, 64, 70-72, in: Europa.166 Ik beveel de Bisschoppenconfe- omdat men zich tijdens de liturgievieringKD 28/7-8 (15december 2000), renties aan hierbij een zorgvuldige afwe- in de kerk bevindt het recht of misschien373, 387-388, ging te maken tussen reeds uitgevaardig- zelfs wel de plicht heeft tot de eucharisti-402-403, 407-409; postsynodale de criteria en richtlijnen en nieuwe aan- sche maaltijd te naderen. Ook als het nietapostolische passingen,167 altijd in overeenstemming mogelijk is de sacramentele Communie teExhortatie Eccle-sia in Asia (6 met de Apostolische Stoel. ontvangen blijft de deelname aan de hei-november 1999), lige Mis noodzakelijk, geldig, betekenis-21 e.v., in: KD Persoonlijke voorwaarden voor vol en vruchtbaar. Onder deze omstan-28/9-10 (29december 2000), ‘actuosa participatio’ digheden is het goed het verlangen naar442-445; postsy- de volledige vereniging met Christus tenodale apostoli-sche Exhortatie 55. Bij de bespreking van het thema van de koesteren, bijvoorbeeld door de praktijkEcclesia in Oce- actuosa participatio van de gelovigen aan van de geestelijke Communie, waaraanania (22 novem-ber 2001), 16, in: de heilige liturgie hebben de synodevaders Johannes Paulus II herinnert170 en dieKD 30/6 (16 ook de nadruk gelegd op de persoonlijke wordt aanbevolen door heilige leermees-vervolg noten op geestesgesteldheid waarin iemand zich ters van het geestelijk leven.171blz. 33 moet bevinden voor een vruchtbare deel-32 2007 • 136
  • Deelname door christenen die dividuele niet-katholieke christenen toe augustus 2002),niet katholiek zijn te laten tot de Eucharistie, het boetesacra- 234-236; postsy- ment en de ziekenzalving. Dat vereist nodale apostoli- sche Exhortatie56. Bij het thema van de deelname moe- echter wel dat het om bepaalde, buitenge- Ecclesia in Euro-ten we onvermijdelijk spreken over de wone omstandigheden gaat, die aan nauw- pa (28 juni 2003), 58-60, in: KDchristenen die behoren tot Kerken of ker- keurig bepaalde voorwaarden voldoen.173 31/5-6 (14kelijke gemeenschappen, die niet in volle Deze worden in de Katechismus van de november 2003), 164-165.gemeenschap met de katholieke Kerk Katholieke Kerk174 en het Compendium175staan. In dit verband moet gezegd worden duidelijk aangegeven. Iedereen heeft de 167. Vgl. Proposi- tio 26.dat de intrinsieke band tussen de Eucha- plicht zich daar trouw aan te houden.ristie en de eenheid van de Kerk, ons 168. Vgl. Proposi-enerzijds vurig doet verlangen naar de Deelname middels de massamedia tio 35; Sacrosanc- tum Concilium,dag waarop wij met alle christengelovi- 11.gen gezamenlijk Eucharistie zullen kun- 57. Gegeven de enorme ontwikkeling van 169. Vgl. Kate-nen vieren en zo de volheid van de door de massamedia gedurende de laatste de- chismus van deChristus voor zijn leerlingen gewilde een- cennia heeft het woord ‘deelname’ een Katholieke Kerk, 1388; Sacrosanc-heid (vgl. Joh 17,21) tot uitdrukking kun- wijdere betekenis gekregen dan in het tum Concilium,nen brengen. Anderzijds verbiedt ons de verleden het geval was. Wij erkennen 55.eerbied die wij het sacrament van het allen met tevredenheid dat deze commu- 170. Vgl. EcclesiaLichaam en Bloed van Christus verschul- nicatiemiddelen ook wat betreft de Eu- de Eucharistia,digd zijn dat slechts tot ‘middel’ te redu- charistieviering nieuwe mogelijkheden 34, in: a.w., 114- 115.ceren, dat zonder onderscheid gebruikt openen.176 Dat vereist van de pastoralekan worden om die eenheid te bereiken.172 medewerkers in deze sector een speciale 171. Onder meer bijvoorbeeld Tho-De Eucharistie drukt immers niet alleen voorbereiding en een sterk verantwoorde- mas van Aquino,onze persoonlijke gemeenschap met Jezus lijkheidsgevoel. De op de televisie uitge- Summa Theolo- giae, III, q. 80, a.Christus uit, doch sluit ook de volle com- zonden heilige Mis krijgt namelijk onver- 1,2; Theresia vanmunio met de Kerk in. Dat is de reden mijdelijk een zekere voorbeeldfunctie. Jesus, Weg van de Volmaaktheid,waarom wij met droefheid maar niet zon- Daarom moet er niet alleen zorgvuldig op Hoofdstuk 35. Deder hoop de niet-katholieke christenen gelet worden dat de viering op waardige leer is door hetvragen onze overtuiging, die gebaseerd is en goedvoorbereide plaatsen worden ge- Concilie van Trente definitiefop de Bijbel en op de Traditie, te begrij- houden, maar ook dat de liturgische nor- bevestigd: 13depen en te respecteren. Wij zijn van me- men in acht worden genomen. zitting, hoofdstuk VIII.ning dat de eucharistische Communie ende kerkelijke communio zo innig bij el- Wat ten slotte de waarde van de door de 172. Vgl. Johan- nes Paulus II,kaar horen, dat het voor niet-katholieke massamedia mogelijk gemaakte deelname Encycliek Utchristenen over het algemeen onmogelijk aan de heilige Mis betreft, moet degene unum sint (25 mei 1995), 8, in: KDis het sacrament van de Communie te die naar zulke uitzendingen luistert of 23/6-7 (oktoberontvangen zonder te delen in de commu- kijkt weten dat hij hiermee onder normale 1995), 296.nio. Nog zinlozer zou een regelrechte omstandigheden zijn zondagsplicht niet 173. Vgl. Proposi-concelebratie zijn met ambtsdragers van vervult. Beelden geven weliswaar de wer- tio 41; Tweedeandere Kerken of kerkelijke gemeenschap- kelijkheid weer maar reproduceren deze Vaticaans Conci- lie, Decreet overpen, die niet in volle gemeenschap met de niet echt.177 Terwijl het zeer lofwaardig is de katholiekekatholieke Kerk staan. Desondanks blijft dat oude en zieke mensen door de radio- deelneming aanvan kracht dat waar het eeuwig heil in en televisie-uitzendingen deel kunnen vervolg noten ophet geding is de mogelijkheid bestaat in- nemen aan de zondagsmis, geldt dat niet blz. 34137 • 2007 33
  • op dezelfde manier voor hen die zichzelf De aandacht voor de gevangenen door dergelijke uitzendingen willen dis- penseren van het gaan naar de Kerk, om 59. De geestelijke traditie van de Kerk aan de Eucharistieviering in de bijeen- heeft, op grond van een ondubbelzinnig komst van de levende Kerk deel te nemen. woord van Christus (vgl. Mt 25,36), het bezoeken van gevangenen aangewezen ‘Actuosa participatio’ van de zieken als één van de lichamelijke werken vande oecumenischebeweging Unitatis barmhartigheid. Degenen die zich in dezeredintegratio, 8, 58. Wat betreft de situatie van hen die op situatie bevinden hebben het bijzonder15; Ut unum sint, grond van ziekte of ouderdom niet in nodig door de Heer zelf in het sacrament46, in: a.w., 312;Ecclesia de staat zijn naar de plaatsen te gaan waar van de Eucharistie bezocht te worden. Tij-Eucharistia, 45- de eredienst wordt gevierd, wil ik de dens zo’n bijzondere en pijnlijke periode46, in: a.w., 119-120; Wetboek van gehele kerkelijke gemeenschap wijzen op in het leven kan het ervaren van de nabij-Canoniek Recht, de pastorale noodzaak voor de zieken, of heid van de kerkelijke gemeenschap encan. 844 §3-4;Wetboek van ze nu thuis zijn of in het ziekenhuis, gees- het ontvangen van de heilige Communie,Canones van de telijke bijstand te waarborgen. Over deze zeker bijdragen tot de kwaliteit van deOosterse Kerken,can. 671 § 3-4; situatie werd in de Bisschoppensynode geloofsweg van de betrokkene en volledi-Pauselijke Raad herhaaldelijk gesproken. Er moet voor ge sociale rehabilitatie bevorderen. Invoor de Bevorde- gezorgd worden dat deze broeders en zus- overeenstemming met de in de synodering van de Een-heid der Christe- ters van ons veelvuldig de heilige Com- geuite wensen, vraag ik de bisdommen,nen, Oecumenisch munie kunnen ontvangen. Als zij op deze binnen de grenzen van de mogelijkheden,Directorium (25maart 1993), 125, wijze hun relatie met de gekruisigde en zorg te dragen voor een adequate inzet129-131, in: KD verrezen Christus kunnen versterken, van krachten voor wat betreft de pastora-21/7 (oktober1993), 327, 328. kunnen zij gewaar worden dat hun leven, le activiteiten gericht op de geestelijke door het aanbieden van hun eigen lijden zorg voor gevangenen.179174. Vgl. nr.1398-1401. in vereniging met het offer van onze Heer, geheel en al in het leven en de zen- De migranten en de deelname175. Vgl. nr. 293. ding van de Kerk ingelijfd is. Bijzondere aan de Eucharistie176. Vgl. Pauselij- aandacht moet worden besteed aan deke Raad voor de gehandicapten. Als hun conditie het toe- 60. Toen de synode het probleem aanroer-Sociale Commu-nicatiemiddelen, staat moet de christelijke gemeenschap de van mensen die om verschillende rede-Pastorale Instruc- het hun mogelijk maken naar de plaats nen gedwongen zijn hun land te verlaten,tie Aetatis novaeover sociale com- van de eredienst te komen. Met het oog werd bijzondere dank uitgesproken jegensmunicatie bij de hierop moet ervoor worden gezorgd dat hen die werkzaam zijn in de pastoraletwintigste ver-jaardag van Com- eventuele obstakels uit de weg worden zorg voor migranten. In dit verband moetmunio et progres- geruimd, die gehandicapten de toegang bijzondere aandacht worden geschonkensio (22 februari bemoeilijken. Ten slotte moet, voor zover aan emigranten die tot de katholieke Ker-1992), in: KD 20/4(mei 1992), 163- mogelijk, de Communie gewaarborgd ken van het Oosten behoren en die niet180. worden ook voor gedoopte en gevormde alleen gescheiden zijn van huis en haard177. Vgl. Proposi- geestelijk gehandicapten: zij ontvangen maar ook het bijkomende probleem heb-tio 29. de Eucharistie ook in het geloof van de ben dat zij niet deel kunnen nemen aan178. Vgl. Proposi- familie of de gemeenschap die hen bege- de eucharistische liturgie van de eigentio 44. leidt.178 ritus waartoe ze behoren. Daarom moet,179. Vgl. Proposi- waar mogelijk, voor geestelijke verzor-tio 48. ging door een priester van de eigen ritus34 2007 • 138
  • worden gezorgd. In ieder geval vraag ik grote liturgievieringen. Ik denk hierbij inde bisschoppen deze broeders en zusters het bijzonder aan de vieringen die plaatsin de liefde van Christus op te nemen. De vinden tijdens internationale bijeenkom-ontmoeting tussen gelovigen van ver- sten, die tegenwoordig steeds vaker wor-schillende riten kan ook een gelegenheid den gehouden. Daar moet zo goed moge-tot wederzijdse verrijking worden. In het lijk gebruik van gemaakt worden. Om debijzonder denk ik aan het nut dat – op de eenheid en de universaliteit van de Kerkeerste plaats voor de clerus – uit de ken- beter tot uitdrukking te brengen, zou iknis van verschillende tradities kan voort- willen aanbevelen wat de Bisschoppensy-vloeien.180 node in overeenstemming met het Twee- de Vaticaans Concilie182 heeft voorgesteld:De grote concelebraties het is goed als zulke vieringen, uitgezon- derd de lezing, de homilie en de voorbe-61. De synodevergadering heeft grondig den van de gelovigen, in het Latijn wor-overwogen wat de waarde is van deelna- den gehouden. Ook moeten de bekendsteme aan grote concelebraties, die plaats gebeden183 uit de traditie van de Kerk invinden bij bijzondere gelegenheden en het Latijn worden uitgesproken en even-waarbij, behalve een groot aantal gelovi- tueel een aantal Gregoriaanse gezangengen, ook veel concelebrerende priesters worden uitgevoerd. Heel in het algemeenaanwezig zijn.181 Enerzijds is de betekenis is het mijn wens dat toekomstige priestersvan deze momenten zeer herkenbaar, in vanaf hun seminarietijd erop voorbereidhet bijzonder als de bisschop de viering worden de heilige Mis in het Latijn teleidt, omringd door zijn presbyterium en begrijpen en te vieren, Latijnse teksten tede diakens. Anderzijds kunnen bij zulke gebruiken en Gregoriaanse zang uit tegelegenheden problemen optreden wat voeren. Men moet ook de mogelijkheidbetreft de waarneembare uitdrukking van open houden dat de gelovigen wordt ge-de eenheid van het presbyterium, in het leerd de meest algemene gebeden in hetbijzonder bij het Eucharistisch Gebed en Latijn te bidden en bepaalde delen van debij het uitreiken van de heilige Commu- liturgie Gregoriaans te zingen.184nie. Er moet worden vermeden dat dezegrote concelebraties verwarring veroorza- Eucharistie vieren in kleine groepenken. Dat kan door op gepaste wijze voor 180. Een dergelij- ke kennis kan ookcoördinatie te zorgen en de plaats van de 63. Een geheel andere situatie doet zich door doelmatigeeredienst zo in te richten dat priesters en voor als men bij sommige pastorale gele- initiatieven tij- dens de priester-gelovigen tot volle, werkelijke deelname genheden, juist omwille van een bewuste- opleiding verwor-in staat worden gesteld. In ieder geval re, actievere en meer vruchtbare deelna- ven worden: vgl. Propositio 45.moet men voor ogen houden dat het gaat me, kiest voor vieringen in kleine groe-om uitzonderlijke concelebraties, die be- pen. Ondanks de erkenning van de vor- 181. Vgl. Proposi-perkt moeten blijven tot buitengewone mende waarde van zo’n keuze, moet wel tio 37.situaties. gezegd worden dat deze vieringen afge- 182. Vgl. Sacro- stemd moeten worden op het gehele pas- sanctum Concili- um, 36 en 54.De Latijnse taal torale aanbod van het bisdom. Deze expe- rimenten zouden namelijk hun pedago- 183. Vgl. Proposi- tio 36.62. Deze uitspraken mogen echter geen gisch karakter verliezen indien ze alsafbreuk doen aan de waarde van deze tegenstelling of parallel van de vieringen 184. Vgl. t.a.p.139 • 2007 35
  • van de particuliere Kerk werden ervaren. band tussen de ars celebrandi en de ac- In dit verband heeft de synode de nadruk tuosa participatio moet op de eerste gelegd op enkele criteria waaraan men plaats worden bevestigd dat “de beste zich moet houden: de kleine groepen catechese over de Eucharistie de goed moeten ertoe dienen de parochiegemeen- gevierde Eucharistie zelf is”.187 De liturgie schap te verenigen, niet te versplinteren, is namelijk van zichzelf pedagogisch ef- en dat moet blijken uit de concrete prak- fectief als het erom gaat de gelovigen tijk. Deze groepen moeten de vruchtbare binnen te voeren in de kennis van het deelname van de hele bijeenkomst bevor- gevierde mysterie. Ook al werd in de oud- deren en daarbij zoveel mogelijk de een- ste tradities van de Kerk de systematische heid van de individuele families in het geloofskennis zeker niet verwaarloosd, liturgisch leven bewaren.185 toch lag de nadruk op de ervaring, waar- bij de levende en overtuigende ontmoe- De met innerlijke deelname ting met Christus, bemiddeld door au- beleefde liturgieviering thentieke getuigen, doorslaggevend was. Daarom is degene die anderen binnen- Mystagogische catechese voert in de mysteries op de eerste plaats de getuige. Deze ontmoeting wordt na- 64. De grote liturgische traditie van de tuurlijk verdiept in de catechese en vindt Kerk leert ons dat het voor een vruchtbare haar bron en hoogtepunt in de Eucharis- deelname nodig is persoonlijk te beant- tieviering. Deze fundamentele structuur woorden aan het gevierde mysterie, door van de christelijke ervaring is vereist voor het eigen leven in eenheid met het offer een mystagogisch proces, waarin drie ele- van Christus te geven voor het heil van menten altijd aanwezig moeten zijn: de gehele wereld. Op grond hiervan heeft de Bisschoppensynode de aanbeveling a) Het gaat bovenal om de interpretatie gedaan ervoor zorg te dragen dat bij de van de riten in het licht van de heilsge- gelovigen een diepe overeenstemming beurtenissen, in overeenstemming met de bestaat tussen de innerlijke gesteldheid en levende overlevering van de Kerk. In de de gebaren en woorden. Als die overeen- oneindige rijkdom van de Eucharistievie- stemming er niet is, lopen onze vieringen ring wordt voortdurend verwezen naar de gevaar dat ze, hoe levendig ze ook mogen heilsgeschiedenis. In de gekruisigde en zijn, afglijden naar ritualisme. Daarom verrezen Christus kunnen wij inderdaad moet er worden gezorgd voor een educa- het alles samenbrengende middelpunt tief programma dat de gelovigen in staat van de gehele werkelijkheid vieren (vgl. zal stellen persoonlijk te beleven wat er Ef 1,10). Vanaf het begin heeft de christe- wordt gevierd. Wat zouden met het oog lijke gemeenschap de gebeurtenissen uit op de essentiële betekenis van deze per- het leven van Jezus – en in het bijzonder soonlijke en bewuste participatio de pas- het Paasmysterie – verstaan in relatie tot185. Vgl. Proposi- sende didactische middelen zijn? De sy- de gehele weg van het Oude Testament.tio 32. nodevaders hebben wat dit betreft een-186. Vgl. Proposi- stemmig de weg van de mystagogische b) Bovendien moet een mystagogischetio 14. catechese aanbevolen, die de gelovigen catechese ervoor zorgen dat mensen wor-187. Propositio helpt steeds beter binnen te dringen in de den binnengevoerd in de betekenis van de19. gevierde mysteries.186 Vooral vanwege de tekenen die in de riten vervat zijn. Deze36 2007 • 140
  • opgave is bijzonder dringend in een sterk van godgewijd leven en van de nieuwetechnologische tijd als de onze, waarin bewegingen, die door hun eigen charismahet gevaar bestaat dat men het waarne- de christelijke vorming nieuw elan kun-mingsvermogen voor tekenen en symbo- nen geven.188 Ook in onze tijd is de heiligelen verliest. De mystagogische catechese Geest zeker niet spaarzaam met zijn ga-moet niet zozeer informatie bieden als ven om de apostolische zending te onder-wel de gevoeligheid van de gelovigen steunen van de Kerk, die de taak heeft hetweer opwekken en stimuleren voor de geloof te verbreiden en op te bouwen tottaal van tekenen en gebaren die samen rijpheid.189met het Woord de ritus vormen. De eerbied voor de Eucharistiec) Ten slotte moet de mystagogische cate-chese er zorg voor dragen de betekenis 65. Een overtuigend bewijs van de uit-van de riten in verhouding tot het christe- werking die de eucharistische catecheselijk leven in alle dimensies aan te tonen: op de gelovigen uitoefent is zeker het toe-in werk en verplichting, in denken en nemende vermogen het mysterie te erva-voelen, in bezigheid en rust. Onderdeel ren van de onder ons tegenwoordige God.van het mystagogisch proces is het ver- Dat kan uitgedrukt worden door op bij-duidelijken van de band tussen de in de zondere manieren eerbied te bewijzenritus gevierde mysteries en de missionaire jegens de Eucharistie, eerbied waarin hetverantwoordelijkheid van de gelovigen. mystagogisch proces de gelovigen moetIn die zin is het tot volle wasdom geko- binnenleiden.190 Ik denk heel in het alge-men resultaat van de mystagogie het be- meen aan de betekenis van de gebaren ensef dat het eigen leven door het vieren de houding, zoals het knielen bij de be-van de heilige geheimen steeds herscha- langrijkste momenten van het Eucharis-pen wordt. Bovendien is het doel van alle tisch Gebed. Temidden van de legitiemechristelijke opvoeding de gelovige als verscheidenheid van tekenen die in de‘nieuwe mens’ op te bouwen tot volwas- context van de verschillende culturensen geloof, dat hem in staat stelt in zijn worden gebruikt, moet iedereen het le-omgeving te getuigen van de christelijke vendige besef hebben, en daaraan ookhoop die hem bezielt. uitdrukking geven, dat hij zich in iedere viering voor de oneindige majesteit vanOm in onze kerkelijke gemeenschappen God bevindt, die deemoedig tot ons komteen dergelijk vormingsprogramma te in de sacramentele tekenen.kunnen realiseren is er behoefte aandaartoe opgeleide personen. Uiteraard Aanbidding en eucharistische 188. Vgl. Proposi-moet het hele Godsvolk zich betrokken vroomheid tio 14.voelen bij deze voortschrijdende vor-ming. Iedere christelijke gemeenschap is De innerlijke band tussen liturgieviering 189. Vgl. Benedic- tus XVI, Homiliegeroepen een plaats te zijn van pedagogi- en aanbidding gedurende de eer-sche inleiding in de mysteries die in ste vespers van Pinksteren (3 junigeloof worden gevierd. Met betrekking 66. Eén van de meest intense momenten 2006), in: AAS 98hiertoe hebben de synodevaders de doel- van de synode was toen we, gezamenlijk (2006), 509.treffendheid onderstreept van een grotere met vele gelovigen, in de basiliek van St. 190. Vgl. Proposi-betrokkenheid van de gemeenschappen Pieter bijeen kwamen voor de eucharisti- tio 34.141 • 2007 37
  • sche aanbidding. Met dit teken wilde de die niet alleen de grens tussen de Heer en Bisschoppenvergadering sterker dan al- ons wil openscheuren, maar bovenal ook leen met woorden de aandacht richten op de grenzen die ons van elkaar scheiden.”193 de betekenis van de innerlijke band tus- sen de Eucharistieviering en de aanbid- De praktijk van de ding. In dit belangrijke aspect van het eucharistische aanbidding geloof van de Kerk ligt één van de beslis- sende elementen van de door het Tweede 67. Samen met de synodevergadering Vaticaans Concilie in gang gezette litur- beveel ik daarom de herders van de Kerk gische vernieuwing. Tijdens de eerste en het Godsvolk van harte de eucharisti- stappen van deze hervorming was de in- sche aanbidding aan, alleen of in ge- nerlijke band tussen de heilige Mis en de meenschap.194 In dit verband zal een goe- aanbidding van het Allerheiligst Sacra- de catechese van groot nut zijn, waarbij ment dikwijls onvoldoende in beeld. Een aan de gelovigen de betekenis van deze wijdverbreide tegenwerping toentertijd vorm van eredienst wordt uitgelegd, die was bijvoorbeeld de opmerking dat het ons in staat stelt de liturgische viering eucharistisch brood ons niet was gegeven diepgaander en vruchtbaarder te beleven.191. Enarrationes om ernaar te kijken maar om het te eten. Voor zover mogelijk moeten dan vooralin Psalmos 98,9, In het licht van de gebedservaring van de in dichtbevolkte gebieden kerken of ora-in: CCL XXXIX,1385; vgl. Toe- Kerk is deze tegenstelling echter geheel toria voor de eeuwigdurende aanbiddingspraak tot de ongegrond. De heilige Augustinus heeft worden bestemd en ingericht. DaarnaastRomeinse Curie(22 december al gezegd “Nemo autem illam carnem beveel ik aan de kinderen bij het cateche-2005), in: t.a.p.. manducat, nisi prius adoravit; … pecce- tisch onderricht, en in het bijzonder bij de192. Vgl. Proposi- mus non adorando” – Niemand eet dit voorbereiding op de eerste Communie,tio 6. vlees zonder het eerst te aanbidden … wij vertrouwd te maken met de betekenis en193. Toespraak tot zouden zondigen als wij het niet eerst de schoonheid van het tijd doorbrengende Romeinse zouden aanbidden”.191 In de Eucharistie bij Jezus en hen te helpen een gevoel vanCurie (22 decem- komt de Zoon van God ons tegemoet en verwondering te ontwikkelen over Zijnber 2005), in:t.a.p.. wil zich met ons verenigen. De eucharisti- aanwezigheid in de Eucharistie. sche aanbidding is niets anders dan een194. Vgl. Proposi-tio 6; Congregatie natuurlijk uitvloeisel van de Eucharistie- Hier wil ik mijn bewondering en steun totvoor de Goddelij- viering, die zelf de grootste daad van uitdrukking brengen voor alle institutenke Eredienst en deRegeling van de aanbidding van de Kerk is.192 Het ontvan- van godgewijd leven waarvan de ledenSacramenten, gen van de Eucharistie is Hem aanbidden een aanzienlijk deel van hun tijd aan deDirectorium overVolksvroomheid die wij ontvangen. Zo en alleen zo wor- eucharistische aanbidding wijden. Open Liturgie (17 den wij één met Hem en krijgen wij in deze manier geven zij aan allen het voor-december 2001), zekere zin een voorsmaak van de schoon- beeld van mensen die zich laten vormen164-165, in:Liturgische docu- heid van de hemelse liturgie. De aanbid- door de werkelijke tegenwoordigheid vanmentatie (Bijlage ding buiten de heilige Mis verlengt en de Heer. Ook wil ik de verenigingen vanbij het Directori-um voor de intensiveert wat in de liturgieviering zelf christengelovigen evenals de broeder-Nederlandse Kerk- gebeurt: “Alleen in aanbidding kan een schappen bemoedigen, die deze devotieprovincie) II(Zeist, 15 augus- diep en waarachtig ontvangen rijpen. En als bijzondere verplichting op zich geno-tus 2003), 111- juist in deze allerpersoonlijkste ontmoe- men hebben. Ze worden zo als zuurdesem112; Eucharisti-cum mysterium, ting met de Heer rijpt dan ook de sociale van beschouwing voor de hele Kerk en totin: a.w., 539-573. zending die vervat is in de Eucharistie en verwijzing naar Christus als middelpunt38 2007 • 142
  • voor het leven van individuen en van ge- moet de plaats waar het Allerheiligst Sa-meenschappen. crament bewaard wordt duidelijk zichtbaar zijn, niet op de laatste plaats door de gods-Vormen van eucharistische vroomheid lamp. Hierbij moet rekening worden ge- houden met de architectuur van het sa-68. De persoonlijke relatie van de indivi- crale gebouw: in kerken die geen sacra-duele mens met Jezus, die in de Eucharistie mentskapel hebben en waar het hoogaltaaraanwezig is, verwijst altijd naar het geheel met het tabernakel nog bestaat, is het prak-van de kerkelijke gemeenschap, omdat de- tisch van deze structuur gebruik te makenze in de mens het bewustzijn voedt dat hij voor het bewaren en aanbidden van de Eu-behoort tot het Lichaam van Christus. charistie, waarbij vermeden moet wordenDaarom nodig ik niet alleen individuele dat de zetel van de celebrant ervoor wordtgelovigen uit persoonlijk tijd te vinden om geplaatst. In nieuwe kerken is het goed dein gebed voor het sacrament van het altaar sacramentskapel in de nabijheid van hette vertoeven, maar beschouw ik het als priesterkoor te plannen; waar dat niet mo-mijn plicht ook parochies en andere kerke- gelijk is, verdient het de voorkeur het ta-lijke groeperingen te verzoeken momenten bernakel in het priesterkoor te plaatsen, opvan gemeenschappelijke aanbidding in te een verhoging in de apsis of op een anderstellen. Natuurlijk behouden alle reeds be- punt waar het goed te zien is. Zulke zorg-staande vormen van eucharistische vroom- vuldige maatregelen dragen ertoe bij datheid hun waarde. Ik denk bijvoorbeeld aan aan het tabernakel, dat ook altijd vanuit ar-eucharistische processies, op de eerste tistiek oogpunt een goede vormgeving ver-plaats de traditionele processie met Sacra- eist, de noodzakelijke waardigheid wordtmentsdag, aan de vrome praktijk van het verleend. Natuurlijk moet rekening wordenVeertigurengebed, aan de plaatselijke, na- gehouden met alles wat het Algemeen Sta-tionale en internationale eucharistische tuut van het Romeins Missaal over ditcongressen en andere vergelijkbare initia- thema zegt.197 Het laatste oordeel in dezetieven. Op passende wijze geactualiseerd komt in ieder geval aan de bisschop toe.en aangepast aan de verschillende om-standigheden, verdienen deze vormen vanvroomheid het ook nu nog bevorderd teworden.195 DEEL IIIDe plaats van het tabernakel in de kerk Eucharistie, een mysterie waaruit men leeft69. Gegeven de betekenis van de eucharis-tische aanbidding en de eerbied jegens het “Zoals Ik door de Vader die leeft, gezon-sacrament van het offer van Christus heeft den ben en leef door de Vader, zo zal ookde Bisschoppensynode zich ook gebogen hij die Mij eet, leven door Mij” (Joh 6,57) 195. Vgl. Relatioover de vraag wat de meest geschikte post disceptatio-plaats is voor het tabernakel in onze ker- Geestelijke eredienst – logiké nem, 11, in: a.w., 13.ken.196 De juiste plaats helpt namelijk de latreía (Rom 12,1)waarachtige tegenwoordigheid van Chris- 196. Vgl. Proposi- tio 28.tus in het Allerheiligst Sacrament te erken- 70. Jezus, de Heer, die zich voor ons totnen. Voor iedereen die de kerk binnenkomt, voedsel van de waarheid en de liefde ge- 197. Vgl. nr. 314.143 • 2007 39
  • maakt heeft, verzekert ons, als Hij spreekt broeders, smeek ik u bij Gods erbarming: over de gave van zijn leven: “Als iemand wijdt uzelf [letterlijk: uw lichaam] aan van dit brood eet, zal hij leven in eeuwig- Hem toe als een levende, heilige offerga- heid” (Joh 6,51). Maar dit ‘eeuwig leven’ ve, die Hij kan aanvaarden. Dat is de begint in ons al in deze tijd, door de ver- geestelijke eredienst die u past” (Rom andering die de eucharistische gave in 12,1). In deze oproep verschijnt het beeld ons tot stand brengt: “Hij die Mij eet, zal van de nieuwe eredienst als volledige leven door Mij” (Joh 6,57). Deze woorden zelfgave van de eigen persoon in ge- van Jezus doen ons begrijpen hoe het meenschap met de hele Kerk. De nadruk ‘geloofde’ en ‘gevierde’ mysterie een dy- van de Apostel op de gave van ons li- namiek in zich heeft waardoor het in ons chaam onderstreept de menselijke con- tot bron van nieuw leven wordt en ons creetheid van een eredienst die alles be- christelijk leven vormt. Als wij ons ver- halve onlichamelijk is. Het is opnieuw de enigen met het Lichaam en het Bloed van heilige van Hippo die ons er in dit ver- Jezus Christus, worden wij namelijk op band aan herinnert dat dit “het offer van een steeds meer volwassen en bewuste de christenen is: zij zijn met velen één wijze deelachtig aan het goddelijk leven. lichaam. Dat viert de Kerk ook steeds Hier geldt ook wat de heilige Augustinus weer in het aan de gelovigen welbekende in zijn Belijdenissen zegt over de eeuwige sacrament van het altaar: daar wordt haar Logos, het voedsel van de ziel. De heilige getoond dat zijzelf wordt geofferd in wat kerkvader benadrukt het paradoxale ka- zij offert.”201 En ook de katholieke leer rakter van dit voedsel, als hij een stem bevestigt dat de Eucharistie als offer van meent te horen die tot hem zegt: “Ik ben Christus eveneens het offer van de Kerk is de spijs van de groten: groei en gij zult en dus ook van de gelovigen.202 Deze na- Mij eten. En gij zult Mij niet doen veran- druk op het offer (in het Latijn sacrifici- deren in u, gelijk het voedsel van uw um, wat zoveel betekent als ‘heilig ge- vlees, maar gij zult in Mij veranderen.”198 maakt’) brengt de gehele existentiële198. VII, 10, 16, Inderdaad, het eucharistische voedsel diepte tot uitdrukking, die is vervat in dein: PL 32, 742. wordt niet in ons veranderd, maar wij omvorming van onze menselijke natuur,199. Homilie op zijn het die daardoor op mysterieuze die Christus heeft aangenomen (vgl. Filhet Marienfeld,in: a.w., 156; vgl. wijze worden veranderd. Christus voedt 3,12).Homilie tijdens de ons, doordat Hij zich met ons verenigt,vigilieviering vanPinksteren (3 juni ons “in zich binnen voert”.199 De alomvattende werking van de2006), in: AAS 98 eucharistische eredienst(2006), 505. De Eucharistieviering verschijnt hier in200. Vgl. Relatio alle kracht als bron en hoogtepunt van 71. De nieuwe christelijke eredienst om-post disceptatio- het kerkelijk leven, daar zij tegelijkertijd vat ieder aspect van het bestaan en vormtnem, 6, 47, in:a.w., 12, 16; Pro- de uitdrukking is van zowel de oorsprong het om: “Of gij dus eet of drinkt, of watpositio 43. als ook de voltooiing van de nieuwe en gij ook doet, doet alles ter ere Gods”201. De civitate definitieve eredienst, de logiké latreía.200 (1Kor 10,31). De christen is geroepen bijDei, X, 6, in: PL De desbetreffende woorden van de heilige alles wat hij in zijn leven doet de ware eer41, 284. Paulus aan de Romeinen vatten heel com- aan God te brengen. Dat is het uitgangs-202. Vgl. Kate- pact samen hoe de Eucharistie ons hele punt van waaruit het fundamenteel eu-chismus van deKatholieke Kerk, leven verandert in een geestelijke ere- charistisch wezen van het christelijk le-1368. dienst, die God welgevallig is: “En nu, ven vorm krijgt. Als de Eucharistie be-40 2007 • 144
  • trokken wordt op de concrete, alledaagse martelaar uit Antiochië doet de relatiemenselijke werkelijkheid, maakt zij dag tussen de eucharistische werkelijkheid enaan dag de voortschrijdende omvorming het alledaagse christelijke bestaan duide-mogelijk van de mens, die uit genade lijk uitkomen. De karakteristieke gewoon-geroepen is, tot evenbeeld van de Zoon te van de christenen om op de eerste dagvan God (vgl. Rom 8,29 e.v.) Er is niets na de sabbat samen te komen om de ver-werkelijk menselijks – gedachten en ge- rijzenis van Christus te vieren is – vol-voelens, woorden en daden – dat in het gens het verslag van Justinus de Marte-sacrament van de Eucharistie niet het laar205 – ook het gegeven dat de levens-juiste antwoord vindt om ten volle ge- wijze bepaalt, die door de ontmoeting metleefd te worden. Hier komt de gehele an- Christus vernieuwd is. De formuleringtropologische waarde aan het licht van de van de heilige Ignatius – “levend volgensnieuwheid die Christus door de Eucharis- de zondag” – onderstreept ook de voor-tie heeft gebracht: de eredienst kan in het beeldfunctie die deze heilige dag voormenselijk leven niet beperkt worden tot iedere andere dag van de week heeft. Hijeen bijzonder privé-moment, doch wil op onderscheidt zich namelijk niet slechts opnatuurlijke wijze tot ieder aspect van de grond van alleen maar de onderbrekingwerkelijkheid van het individu doordrin- van de gebruikelijke bezigheden, als eengen. De eredienst die God welgevallig is, soort parenthese in het gewone dagelijksewordt zo tot een nieuw beleven van alle ritme. De christenen hebben deze dagomstandigheden van het bestaan, waarbij altijd ervaren als de eerste dag van deieder aspect een innerlijke verdieping er- week, omdat dan de door Christus ge-vaart, omdat het beleefd wordt in de brachte radicale nieuwheid wordt her-betrekking met Christus en de overgave dacht. Daarom is de zondag de dag waar-aan God. De verheerlijking van God is de op de christen opnieuw die eucharistischelevende mens (vgl. 1Kor 10,31). En het vorm van leven krijgt, waarnaar hij ge-leven van de mens is de aanschouwing roepen is voortdurend te leven. “Levendvan God.203 volgens de zondag” betekent leven in het besef van de door Christus gebrachte be-Iuxta dominicam viventes – vrijding en het eigen bestaan ontwikkelenlevend volgens de zondag tot zelfgave aan God, opdat zijn overwin- ning door een van binnenuit hernieuwde72. Deze radicale nieuwheid die de Eu- houding aan alle mensen geheel wordtcharistie in het leven van de mens brengt geopenbaard.is vanaf het begin duidelijk aanweziggeweest in het christelijk bewustzijn. De De zondagsplicht vervullen 203. Vgl. Irena-gelovigen hebben direct de diepe invloed eus, Tegen de ket-ervaren die de Eucharistieviering op hun 73. In het besef van dit nieuwe levens- terijen IV, 20, 7,levenswijze uitoefende. De heilige Ignati- principe dat de Eucharistie aan de christe- in: PG 7, 1037.us van Antiochië gaf uiting aan deze nen schenkt hebben de synodevaders de 204. Brief aan dewaarheid toen hij de christenen mensen zondagsplicht als bron van authentieke Magnesiërs 9,1, in: PG 5, 670.noemde die “tot de nieuwe hoop gekomen vrijheid voor alle gelovigen bevestigd,zijn”, en hij beschreef hen als “levend opdat ze iedere andere dag kunnen bele- 205. Vgl. 1ste Apologie 67, 1-6;volgens de zondag” (iuxta dominicam vi- ven in overeenstemming met wat ze op 66, in: PG 6, 430ventes).204 Deze formulering van de grote de ‘dag des Heren’ hebben gevierd. Het e.v., 427, 430.145 • 2007 41
  • geloofsleven is namelijk in gevaar als de opvoeding van kinderen, jongeren en men niet meer de wens ervaart deel te volwassenen in het geloof, bedevaarten, nemen aan de Eucharistieviering, waarin werken van naastenliefde en verschillende de overwinning van Pasen herdacht gebedsmomenten. En hoe waar het ook wordt. Samen met alle broeders en zus- mag zijn dat de zaterdagavond vanaf de ters, met wie we één Lichaam vormen in eerste vespers al bij de zondag hoort en het Christus, deelnemen aan de zondagse daarom is toegestaan dan reeds de zon- liturgische bijeenkomst wordt dringend dagsplicht te vervullen, het is op grond gevraagd door het christelijk geweten, dat van deze zo belangrijke waarde toch nodig er tegelijk ook door gevormd wordt. Het in herinnering te roepen dat het de zondag gevoel verliezen voor de zondag als de zelf is die het verdient geheiligd te worden, dag des Heren, die geheiligd moet wor- opdat deze dag ten slotte geen dag wordt den, is een symptoom van het verloren die “leeg is van God”.208 gaan van de eigenlijke zin van de christe- lijke vrijheid, de vrijheid van de kinderen De betekenis van rust en werk Gods.206 Wat dit betreft blijven de opmer- kingen waardevol die mijn vereerde voor- 74. Ten slotte is het in onze tijd bijzonder ganger Johannes Paulus II in de apostoli- urgent eraan te herinneren dat de dag des sche brief Dies Domini207 heeft gemaakt in Heren ook een dag van rust van het werk verband met de verschillende dimensies is. Wij hopen van harte dat dit ook door van de zondag voor de christen: deze dag de burgerlijke samenleving erkend zal is Dies Domini wat betreft het schep- worden, zodat het mogelijk is vrij te zijn pingswerk; het is de Dies Christi omdat van beroepsmatige bezigheid zonder daar het de dag van de nieuwe schepping en negatieve gevolgen van te ondervinden. de gave van de heilige Geest is, die de De christenen hebben inderdaad – niet verrezen Heer ons schenkt; het is de Dies zonder verband te leggen met de beteke- Ecclesiae als de dag waarop de christelij- nis van de sabbat in de joodse traditie – ke gemeenschap samenkomt voor de vie- in de dag des Heren ook de dag van rust ring; het is de Dies hominis als dag van van de dagelijkse beslommeringen ge- de vreugde, van de rust en van de broe- zien. Dit heeft een zeer bijzondere zin, derliefde. want het betekent een relativering van het werk, gericht op de mens: het werk is er Zo’n dag openbaart zich daarom als de voor de mens en niet de mens voor het ‘feestdag bij uitstek’, als iedere gelovige werk. De bescherming die de mens zelf in de omgeving waar hij woont tot ver- hierdoor wordt geboden is gemakkelijk te kondiger en hoeder van de betekenis van bevroeden: op deze wijze wordt hij van de tijd kan worden. Uit die dag komt een mogelijke vorm van slavernij bevrijd. namelijk de christelijke betekenis van het Zoals ik al benadrukt heb, “heeft het werk leven voort en een nieuwe manier om de een primaire betekenis voor de verwerke-206. Vgl. Proposi-tio 30. tijd, de relaties, het werk, het leven en de lijking van de mens en voor de ontwikke- dood te ervaren. Daarom is het goed als ling van de samenleving en moet daarom207. Vgl. KD 26/9-10 (18 december van kerkelijke zijde rond de Eucharistie- met volledig respect voor de menselijke1998), 443-476. viering bijeenkomsten van de christelijke waardigheid en in dienst van het alge-208. Propositio gemeenschap worden georganiseerd: ge- meen welzijn worden georganiseerd en30. zellige bijeenkomsten, initiatieven voor uitgevoerd. Tegelijk is het absoluut essen-42 2007 • 146
  • tieel dat de mens zich niet door het werk speciaal, door de Bisschoppenconferentielaat knechten, dat hij het niet tot afgod opgesteld en hiervoor door hen goedge-maakt, door zich in te beelden dat hij keurd ritueel.212 Ik breng in herinneringdaarin de laatste en definitieve zin van dat het voorbehouden is aan de diocesanehet leven zal vinden.”209 Het is de aan God bisschoppen toestemming te geven voor 209. Homilie (19gewijde dag die de mens het begrip bij- het uitreiken van de Communie bij derge- maart 2006), in:brengt voor de zin van zijn leven en ook lijke vieringen, waarbij ze de beslissing AAS 98 (2006), 324.voor zijn beroepsmatige activiteiten.210 steeds weer zorgvuldig moeten afwegen. Daarbij moet er vooral ook op gelet wor- 210. Geheel terecht merkt hierZondagse bijeenkomsten in de den dat dergelijke bijeenkomsten geen het Compendiumafwezigheid van een priester verwarring stichten wat betreft de centra- van de Sociale le rol van de priester en de sacramenten Leer van de Kerk, 258, op: “Voor de75. Als men de betekenis van de zondags- in het leven van de Kerk. Het belang van mens, gebondenviering voor het leven van een christen de rol van de leken, aan wie voor hun aan de noodzaak van de arbeid,opnieuw ontdekt, stelt men zich onwille- edelmoedige inzet voor de kerkelijke opent de rust hetkeurig de vraag hoe het dan zit met die gemeenschappen terecht dank toekomt, uitzicht op een volmaaktere vrij-gemeenschappen waar de priester ont- mag nooit de onvervangbare dienst van heid, de eeuwigebreekt en waar het daarom niet mogelijk de priesters voor het leven van de Kerk sabbat (vgl. Heb 4,9-10). Die rustis de heilige Mis te vieren op de dag des verhullen.213 Daarom moet men er zorg- stelt de mens inHeren. Daaraan moet worden toegevoegd vuldig voor waken dat de bijeenkomsten staat zich Godsdat wij ons voor onderling zeer verschil- in afwezigheid van een priester niet lei- werken, van de schepping tot aanlende situaties geplaatst zien. De synode den tot kerkbeelden die niet in overeen- de verlossing,heeft de gelovigen op de eerste plaats stemming zijn met de waarheid van het voor de geest te halen en ze meeaanbevolen naar een kerk in het bisdom evangelie en de overlevering van de Kerk. te beleven, zich-te gaan waar de aanwezigheid van een Ze zouden veel meer moeten worden ge- zelf te erkennen als Gods werkpriester gewaarborgd is, ook als dat een zien als uitgelezen gelegenheden om God (vgl. Heb 2,10) enzeker offer vraagt.211 Daar waar echter de te bidden dat Hij ons heilige priesters mag voor het eigen leven en bestaangrote afstanden de deelname aan de zon- zenden, priesters naar zijn hart. Indruk- dank te brengendagse Eucharistieviering praktisch onmo- wekkend is in dit verband wat paus Johan- aan de Schepper.”gelijk maken is het belangrijk dat de nes Paulus II in zijn Brief aan de priesters 211. Vgl. Proposi-christelijke gemeenschappen toch bij el- op Witte Donderdag 1979 schreef. Hij her- tio 10.kaar komen om de Heer te loven en de innerde aan die plaatsen waar de mensen, 212. Vgl. t.a.p.aan Hem gewijde dag te gedenken. Dat die ten gevolge van een dictatoriaal regi-moet echter wel samengaan met een ade- me hun priester hadden verloren en bij 213. Vgl. Benedic- tus XVI, Toe-quate uitleg van het verschil tussen de elkaar kwamen in een kerk of een bede- spraak tot de bis-heilige Mis en de zondagse bijeenkomst vaartsoord, op het altaar de stola legden, schoppen van de Bisschoppencon-in het uitzien naar een priester. De ziel- die ze hadden bewaard, en de gebeden ferentie vanzorg van de Kerk moet in dat laatste geval van de eucharistische liturgie uitspraken. Canada/Quebec bijtot uitdrukking komen door het feit dat “Op het moment waarop de Transsub- gelegenheid van hun Ad Limina-zij erover waakt dat de woorddienst geor- stantiatie plaats zou moeten vinden” na- bezoek (11 meiganiseerd wordt onder leiding van een men zij zwijgen in acht, om ervan te ge- 2006), in: L’Osser- vatore Romanodiaken of een verantwoordelijke van de tuigen hoe “vurig zij ernaar verlangden (dt.), 36/25, 10.parochie, aan wie deze dienst door het de woorden te horen die alleen de mond 214. Nr. 10, in:bevoegde gezag officieel is opgedragen, van een priester werkzaam kan uitspre- AAS 71 (1979),en dat de viering plaatsvindt volgens een ken.”214 Juist daarom vraag ik, met het 414-415.147 • 2007 43
  • oog op het onvergelijkbare goede dat zijn en dus ledematen die bij elkaar horen voortkomt uit de viering van het eucha- (vgl. 1Kor 12,27), vormen wij een werke- ristisch offer, alle priesters om een actieve lijkheid die ontologisch gefundeerd is in en concrete bereidheid de gemeenschap- de doop en gevoed wordt door de Eucha- pen die aan hun zielzorg zijn toever- ristie – een werkelijkheid die merkbaar tot trouwd zo vaak mogelijk te bezoeken, op- uitdrukking moet komen in onze gemeen- dat deze niet te lang van het sacrament schappen. van de liefde verstoken blijven. De eucharistische vorm van christelijk le- Een eucharistische vorm van christelijk ven kent als vanzelf een kerkelijke en een leven, het lidmaatschap van de Kerk gemeenschappelijke dimensie. Omdat de bisdommen en de parochies dragende 76. De betekenis van de zondag als Dies structuren van de Kerk in een bepaald Ecclesiae herinnert ons aan de innerlijke gebied zijn, kan iedere gelovige concreet band tussen Jezus’ overwinning op het ervaren dat hij tot het Lichaam van Chris- kwaad en de dood en onze verbondenheid tus behoort. Verenigingen, kerkelijke be- met zijn Lichaam, de Kerk. Iedere christen wegingen en nieuwe gemeenschappen – ontdekt namelijk op de dag des Heren ook met de levendigheid van hun charisma’s de gemeenschappelijke dimensie van het die de heilige Geest voor onze tijd heeft eigen verloste leven. Deelnemen aan de geschonken – evenals de instituten voor liturgische handeling en het Lichaam en godgewijd leven, hebben de opgave hun Bloed van Christus ontvangen, betekent eigen specifieke bijdrage te leveren om bij tegelijk het verinnerlijken en verdiepen de gelovigen het bewustzijn te bevorde- van de verbondenheid met Hem die voor ren dat wij aan de Heer toebehoren (vgl. ons gestorven is (vgl. 1Kor 6,19 e.v.; Rom 14,8). Het verschijnsel ‘secularisatie’, 7,23). Werkelijk – wie Christus eet, leeft dat niet toevallig sterk individualistische door Hem. In relatie met het eucharistisch trekken vertoont, heeft vooral schadelijke mysterie begrijpt men de diepe zin van de invloed op personen die zich afzonderen, communio sanctorum (de gemeenschap omdat ze nauwelijks het gevoel hebben van de heiligen). Kerkelijke gemeenschap ergens bij te horen. Vanaf het begin sluit heeft altijd en onlosmakelijk een verticale het christendom het samen leven als van- en een horizontale dimensie: gemeen- zelfsprekend in, een netwerk van relaties, schap met God en gemeenschap met de voortdurend gestimuleerd door het horen broeders en zusters. Die beide dimensies van het Woord en door het vieren van de ontmoeten elkaar op mysterievolle wijze Eucharistie, en bezield door de heilige in de eucharistische gave. “Waar de ge- Geest. meenschap met God teniet wordt gedaan, die gemeenschap met de Vader, de Zoon Spiritualiteit en eucharistische cultuur en de heilige Geest is, daar wordt ook de wortel en de bron van de onderlinge ge- 77. Het is opvallend dat de synodevaders215. Benedictus meenschap teniet gedaan. En waar de on- hebben bevestigd dat “de gelovige chris-XVI, Algemeneaudiëntie van 29 derlinge gemeenschap niet wordt beleefd, tenen een dieper begrip moeten hebbenmaart 2006, in: is ook de gemeenschap met de Drie-ene van de verhouding tussen de EucharistieL’OsservatoreRomano (dt.), God niet levend en waar.”215 Daar wij dus en het dagelijks leven. De eucharistische36/14, 2. geroepen zijn ledematen van Christus te spiritualiteit is niet alleen maar deelname44 2007 • 148
  • aan de Eucharistie en verering van het Eucharistie en de evangelisatieAllerheiligst Sacrament, doch omvat het van de cultuurgehele leven.”216 Deze opmerking is van-daag de dag voor ons allemaal van bijzon- 78. Uit het bovenstaande volgt dat hetdere betekenis. Toegegeven moet worden eucharistisch mysterie ons in dialoogdat één van de ernstigste gevolgen van de brengt met de verschillende culturen,zojuist genoemde secularisatie erin bestaat maar deze ook in zekere zin uitdaagt.217dat het christelijk geloof naar de rand van Het interculturele karakter van deze nieu-het bestaan is verbannen, als zou het on- we eredienst, deze logiké latreía, dientnodig zijn waar het de concrete ontwikke- erkend te worden. De aanwezigheid vanling van het leven van de mens betreft. Het Jezus Christus en de uitstorting van demislukken van deze manier van leven, heilige Geest zijn gebeurtenissen die‘alsof God niet bestaat’, is voor iedereen nu voortdurend de confrontatie met iederewel duidelijk. Nu is het nodig opnieuw te culturele werkelijkheid kunnen door-ontdekken dat Jezus Christus niet alleen staan, om deze naar de aard van hetmaar een privé overtuiging is of een ab- evangelie te doordesemen. Dat brengt alsstracte leer, maar werkelijk een Persoon, consequentie de verplichting met zichwiens binnentreden in de geschiedenis in mee de evangelisatie van de culturen metstaat is het leven van alle mensen te ver- overtuiging te bevorderen, in het bewust-anderen. Daarom moet de Eucharistie als zijn dat Christus zelf de waarheid vanbron en hoogtepunt van het leven en de iedere mens en van de gehele geschiede-zending van de Kerk vertaald worden naar nis van de mensheid is. De Eucharistiespiritualiteit, naar leven “volgens de wordt tot maatstaf voor alles wat deGeest” (Rom 8,4 e.v.; vgl. Gal 5,16.25). Het christen in de verschillende culturele uit-is tekenend dat de heilige Paulus als hij in drukkingsvormen aantreft. In dit belang-de Brief aan de Romeinen oproept tot de rijke proces is de oproep van de heiligenieuwe geestelijke eredienst, tegelijk her- Paulus in de eerste brief aan de Tessaloni-innert aan de noodzaak de eigen levens- cenzen van groot belang: “Keurt alles, be-wijze en manier van denken te verande- houdt het goede” (5,21).ren: “Stemt uw gedrag niet af op dezewereld. Wordt andere mensen, met een Eucharistie en gelovige lekennieuwe visie. Dan zijt ge in staat om uit temaken wat God van u wil, en wat goed is, 79. In Christus, het hoofd van de Kerk, diewat zéér goed is en volmaakt” (Rom 12,2). zijn Lichaam is, zijn alle christenen “eenZo onderstreept de Apostel van de heide- uitverkoren geslacht, een koninklijkenen de band tussen de ware geestelijke priesterschap, een heilige natie, Godseredienst en de noodzaak het leven op een eigen volk, bestemd om zijn roemruchtenieuwe manier te beschouwen en te leiden. daden te verkondigen” (vgl. 1Pe 2,9). DeEen waarachtig deel van de eucharistische Eucharistie als mysterie dat men moetvorm van christelijk leven is de vernieu- ‘leven’ biedt zich aan ieder van ons aan inwing van het denken, om “niet langer on- de staat waarin wij ons bevinden en 216. Propositio 39.mondig [te] zijn, heen en weer geslingerd maakt onze existentiële situatie tot deen meegesleurd door elke windvlaag … plaats waar wij dagelijks de christelijke 217. Vgl. Relatio post disceptatio-elke leer … uitgedacht om tot dwaling te nieuwheid van leven moeten waarmaken. nem, 30, in: a.w.,verleiden” (Ef 4,14). Als het eucharistisch offer datgene in ons 15.149 • 2007 45
  • voedt en doet groeien, wat ons reeds ge- Eucharistie en priesterlijke spiritualiteit geven is in de doop, waardoor wij allen tot heiligheid zijn geroepen,218 dan moet 80. De eucharistische vorm van christelijk dat juist aan de dag treden en duidelijk leven openbaart zich ongetwijfeld op bij- worden in de situaties en omstandighe- zondere wijze in het priesterschap. De den van het leven van iedere individuele priesterlijke spiritualiteit is vanuit haar christen. Wij worden van dag tot dag tot innerlijk wezen eucharistisch. Het zaad een godgevallige eredienst als we ons le- van zo’n spiritualiteit is reeds te vinden in ven als roeping verstaan. Vanuit de litur- de woorden die de bisschop spreekt tij- gische samenkomst is het het sacrament dens de wijdingsliturgie: “Ontvang de van de Eucharistie zelf dat er ons in de al- offergaven van het heilig volk om ze aan ledaagse werkelijkheid toe verplicht alles God op te dragen. Wees u bewust van wat ter ere van God te doen. u doet, leef in overeenstemming met uw218. Vgl. Lumen bediening en maak uw leven gelijkvormiggentium, 39-42. En daar de wereld “de akker” (Mt 13,38) aan het kruismysterie van de Heer.”222 Om219. Vgl. Johan- is, waarin God zijn kinderen als goed zijn leven op steeds volmaaktere wijzenes Paulus II,postsynodale zaad plant, zijn de christelijke leken, eucharistisch te doen zijn, moet de pries-apostolische krachtens Doopsel en Vormsel en gesterkt ter reeds tijdens zijn opleiding maar ookExhortatie Chris- door de Eucharistie, geroepen de door in de jaren erna ruime aandacht bestedentifideles laici (30december 1988), Christus gebrachte radicale nieuwheid aan het geestelijk leven.223 Hij is geroepen14, 16, in: KD 17/2 juist in de gewone levensomstandigheden voortdurend en op authentieke wijze God(februari 1989),179-181; 183- waar te maken.219 Zij moeten de wens te zoeken, ook al moet hij tegelijk de men-184. koesteren dat de Eucharistie steeds dieper sen in hun zorgen nabij zijn. Een inten-220. Vgl. Proposi- in hun dagelijks leven mag doordringen sief geestelijk leven zal hem in staat stel-tio 39. en hen ertoe brengen herkenbare getui- len dieper door te dringen in de gemeen-221. Vgl. t.a.p. gen te worden op hun werk en in de schap met de Heer en hem helpen zich in gehele samenleving.220 In het bijzonder bezit te laten nemen door de liefde van222. Het Romeins wil ik de gezinnen aanmoedigen uit dit God, zodat hij in alle omstandigheden,Pontificaal, ver-nieuwd op grond sacrament inspiratie en kracht te putten. ook als die moeilijk en donker zijn, Zijnvan het decreet De liefde tussen man en vrouw, het aan- getuige kan zijn. Hiertoe beveel ik, samenvan het TweedeVaticaans Concilie vaarden van nieuw leven en de opgave met de synodevaders, de priesters aanen uitgegeven op kinderen op te voeden, blijken bevoor- “dagelijks de Mis te vieren, ook als ergezag van pausPaulus VI en her- rechte terreinen te zijn om aan te tonen geen deelname van gelovigen is”.224 Dezezien onder de dat de Eucharistie in staat is het leven te aanbeveling is in overeenstemming metzorg van pausJohannes Paulus veranderen en het zinvol te maken.221 De de objectief oneindige waarde van iedereII, De wijding van herders mogen nooit nalaten de gelovige Eucharistieviering en wordt ook ingege-bisschop, priesters leken te steunen, te onderrichten en te ven door de unieke, geestelijke werkingen diakens (Natio-nale Raad voor bemoedigen in het volledig ontplooien van de Eucharistie. Als namelijk de heili-Liturgie, 2005). van hun roeping tot heiligheid in deze ge Mis met aandacht en geloof beleefd223. Vgl. Pastores wereld, die God zozeer heeft liefgehad dat wordt, is zij vormend in de diepste zindabo vobis, 19-33; Hij zijn Zoon heeft gegeven, opdat de van het woord, omdat ze de gelijkvormig-70-81, in: a.w.,234-248; 287- wereld door Hem zou worden gered (vgl. heid met Christus bevordert en de priester300. Joh 3,16). sterkt in zijn roeping.224. Propositio38.46 2007 • 150
  • Eucharistie en godgewijd leven doel van de gehele heilsgeschiedenis is. Hier is sprake van een daadwerkelijke81. Met betrekking tot de relatie tussen de verwijzing naar de eschatologische hori-Eucharistie en de verschillende kerkelijke zon die iedere mens nodig heeft om rich-roepingen tekent zich in het bijzonder af ting te geven aan de eigen levenskeuzen.“het profetische getuigenis van de man-nen en vrouwen van het godgewijde le- Eucharistie en morele veranderingven, die in de viering van de Eucharistieen in de aanbidding de kracht vinden tot 82. Met de ontdekking van de schoonheidradicale navolging van de gehoorzame, van de eucharistische vorm van het chris-arme en zuivere Christus”.225 Ofschoon ze telijk leven, komen wij ook tot nadenkenheel verdienstelijk zijn op het gebied van over de morele krachten die hierdoor ge-menselijke vorming en zorg voor de ar- activeerd worden ter ondersteuning vanmen, in het onderwijs en de gezondheids- de authentieke vrijheid die eigen is aan dezorg, weten de mannen en vrouwen van kinderen Gods. Daarbij wil ik terugkomenhet godgewijde leven dat de eerste plicht op een discussie tijdens de synode over devan hun leven is “de beschouwing van de band tussen de eucharistische manier vangoddelijke werkelijkheden en de voortdu- leven en de morele verandering. Paus Jo-rende vereniging met God”.226 De wezen- hannes Paulus II heeft gezegd: “Zijn mo-lijke bijdrage die de Kerk van het godge- reel leven heeft de waarde van een ‘gees-wijde leven verwacht is veel meer een telijke eredienst’ (Rom 12,1; vgl. Fil 3,3),kwestie van zijn dan van doen. In dit ver- geput uit en gevoed door die onuitputte-band wil ik herinneren aan de betekenis lijke bron van heiligheid en verheerlijkingvan het getuigenis van de maagdelijk- van God die de sacramenten, in het bij- 225. Propositioheid, juist met betrekking tot het mysterie zonder de Eucharistie, zijn: immers, door 39. Vgl. Johannes Paulus II, postsy-van de Eucharistie. Naast de verbinding deel te nemen aan het kruisoffer heeft de nodale apostoli-met het priesterlijk celibaat openbaart het christen gemeenschap met de zichzelf sche Exhortatie Vita consecrataeucharistisch mysterie namelijk een in- offerende liefde van Christus en wordt hij (25 maart 1996),nerlijke band met de godgewijde maagde- in staat gesteld en verplicht dezelfde lief- 95, in: KD 24/4-5lijkheid, voor zover die uitdrukking is van de in geheel zijn levenshouding en ge- (19 juli 1996), 237-238.de exclusieve overgave van de Kerk aan drag te beleven.”228 Samengevat: “‘Ere-Christus, die zij met radicale en vruchtba- dienst’ zelf, eucharistische gemeenschap, 226. Wetboek van Canoniek Recht,re trouw als haar Bruidegom aanvaardt.227 omvat de werkelijkheid van zowel be- can. 663, § 1.In de Eucharistie ontvangt de godgewijde mind worden als ook anderen op hun 227. Vgl. Vitamaagdelijkheid inspiratie en voedsel voor beurt liefhebben. Eucharistie die zich niet consecrata, 34, in:de volledige overgave aan Christus. Bo- vertaalt in concrete beoefening van de a.w., 198.vendien wordt ze door de Eucharistie be- liefde is ten diepste onvolledig.”229 228. Johannesmoedigd en aangespoord om ook in onze Paulus II, Ency-tijd een teken te zijn van de onverdiende Deze herinnering aan de morele betekenis cliek Veritatis splendor (6en vruchtbare liefde die God voor de van de geestelijke eredienst dient niet augustus 1993),mensheid koestert. Uiteindelijk wordt het moralistisch geïnterpreteerd te worden. 107, in: KD 21/9- 10 (decembergodgewijde leven, door het specifieke Het is vóór alles de vreugdevolle ontdek- 1993), 453.getuigenis ervan, objectief een verwijzing king van de dynamiek van de liefde in het 229. Deus caritasnaar en een voorafbeelding van de “brui- hart van degene die de gave van de Heer est, 14, in: a.w.,loft van het Lam” (Apk 19,7-9), dat het aanneemt, zich helemaal aan Hem over- 12.151 • 2007 47
  • geeft en de ware vrijheid vindt. De morele moeten katholieke politici en wetgevers, verandering die de door Christus ingestel- in het bewustzijn van hun grote maat- de nieuwe eredienst insluit, is een inner- schappelijke verantwoordelijkheid, zich lijk streven en een innig verlangen van de door hun goed gevormde geweten bijzon- mens om met zijn hele wezen de liefde der geroepen voelen wetten voor te stel- van de Heer te beantwoorden, ook al weet len en te ondersteunen die worden gedra- de mens hoe zwak hij is. Dit weerspiegelt gen door de waarden die in de menselijke zich heel goed in het evangelieverhaal natuur gegrift zijn.231 Daarin ligt trouwens van Zacheüs (vgl. Lc 19,1-10). Nadat hij een objectieve band met de Eucharistie Jezus gastvrij in zijn huis heeft ontvan- (vgl. 1Kor 11,27-29). Het is de plicht van gen, is de tollenaar volledig veranderd: de bisschoppen steeds weer de aandacht hij besluit de helft van zijn vermogen aan te vestigen op deze waarden. Dat behoort de armen te geven en aan iedereen die hij tot hun verantwoordelijkheid tegenover iets heeft afgeperst het viervoudige terug de hun toevertrouwde kudde.232 te geven. Het morele streven dat volgt uit de aanvaarding van Jezus in ons leven Eucharistie, een mysterie dat komt voort uit dankbaarheid, dat we de verkondigd moet worden230. Vgl. Johan- onverdiende nabijheid van de Heer mo-nes Paulus II, gen ervaren. Eucharistie en missieEncycliek Evange-lium vitae (25maart 1995), in: Eucharistische consequentie 84. In de homilie tijdens de Eucharistie-KD 23/5 (augustus1995), 213-289; viering waarmee ik mijn ambt als opvol-Benedictus XVI, 83. Belangrijk is het datgene te benadruk- ger van de apostel Petrus plechtig hebToespraak tot dePauselijke Acade- ken wat de synodevaders de eucharisti- aanvaard, heb ik gezegd: “Er is nietsmie voor het sche consequentie hebben genoemd en mooiers dan door het evangelie, doorLeven (27 februari2006), in: AAS 98 waartoe ons leven objectief geroepen is. Christus, gevonden te worden. Er is niets(2006), 264-265. De aan God welgevallige eredienst is na- mooiers dan Hem te kennen en anderen melijk nooit alleen maar een privé-aan- de vriendschap met Hem te schenken.”233231. Vgl. Congre-gatie voor de gelegenheid, zonder gevolgen voor onze Deze uitspraak krijgt een nog grotereGeloofsleer, Leer- maatschappelijke betrekkingen, doch intensiteit als men aan het eucharistischstellige nota aan-gaande vraagstuk- vraagt het openlijke getuigenis voor het mysterie denkt. Wij kunnen de liefde dieken met betrek- eigen geloof. Dat geldt uiteraard voor alle wij in het sacrament vieren inderdaadking tot de activi-teiten en het gedoopten, maar is in het bijzonder de niet voor onszelf houden. Vanuit haargedrag van katho- verantwoordelijkheid van hen die wegens wezen wil zij aan allen doorgegeven wor-lieken op hetgebied van de hun maatschappelijke of politieke positie den. Wat de wereld nodig heeft, is de lief-politiek (24 beslissingen moeten nemen met betrek- de van God – Christus ontmoeten en innovember 2002), king tot fundamentele waarden, zoals de Hem geloven. Daarom is de Eucharistiein: KD 31/2-3 (4april 2003), 67- eerbied voor en de bescherming van het niet alleen bron en hoogtepunt van het75. menselijk leven, van de conceptie tot aan leven van de Kerk, maar tegelijk ook haar232. Vgl. Proposi- de natuurlijke dood, het op het huwelijk zending: “Een authentieke, eucharistischetio 46. tussen man en vrouw gebaseerde gezin, Kerk is een missionaire Kerk.”234 Ook wij233. In: KD 33/4 (3 de vrijheid zelf de eigen kinderen op te moeten met overtuiging tot onze broedersjuni 2005), 124. voeden en de bevordering van het alge- en zusters kunnen zeggen: “Wat wij ge-234. Propositio meen welzijn in alle vormen.230 Deze zien en gehoord hebben, dat verkondigen42. waarden zijn onvervreemdbaar. Daarom wij ook aan u, opdat gij gemeenschap48 2007 • 152
  • moogt hebben met ons” (1Joh 1,3). Er is leggen van de waarheid (vgl. Joh 18,37).werkelijk niets mooiers dan Christus te In dit verband wil ik graag een beeld naarontmoeten en Hem aan allen bekend te voren brengen dat de eerste christenenmaken! Overigens loopt de instelling van dierbaar was, maar ook indruk maakt opde Eucharistie vooruit op datgene wat het ons, christenen van vandaag: het getui-hart van Jezus’ missie vormt: Hij is gezon- genis tot aan de zelfgave, tot aan hetden door de Vader om de wereld te verlos- martelaarschap, is in de Kerk altijd be-sen (vgl. Joh 3,16-17; Rom 8,32). Bij het schouwd als het hoogtepunt van de nieu-Laatste Avondmaal vertrouwt Jezus aan we geestelijke eredienst: “Wijdt uzelf aanzijn leerlingen het sacrament toe dat het Hem toe als een offergave” (vgl. Romoffer van zijn zelfgave tegenwoordig stelt, 12,1). Denken wij bijvoorbeeld aan hethet offer dat Hij in gehoorzaamheid aan verslag over het martelaarschap van dede Vader voor het heil van ons allen heilige Polycarpus van Smyrna, een leer-brengt. Wij kunnen niet naderen tot de ling van de heilige Johannes: de hele dra-eucharistische maaltijd zonder ons binnen matische gebeurtenis wordt beschrevente laten trekken in de beweging van de als een liturgie, ja, als een tot Eucharistiemissie die, uitgaand van het hart van God worden van de martelaar zelf.235 We kun-zelf, erop gericht is alle mensen te berei- nen ook denken aan het eucharistischeken. Daarom is het missionaire streven bewustzijn dat de heilige Ignatius vaneen fundamenteel onderdeel van de eu- Antiochië met betrekking tot zijn martel-charistische vorm van christelijk leven. dood tot uitdrukking brengt: hij be- schouwt zich als “graan van God” en wilEucharistie en getuigenis in zijn martelaarschap “zuiver brood van Christus” worden.236 De christen die zijn85. De eerste en fundamentele opdracht leven geeft in het martelaarschap, gaatdie voor ons voortvloeit uit de heilige ge- binnen in de volle gemeenschap met hetheimen die wij vieren, is getuigenis afleg- Pascha van Jezus Christus en wordt zelfgen door ons leven. De verwondering samen met Hem tot Eucharistie. Ook van-over de gave die God ons in Christus ge- daag ontbreekt het de Kerk niet aan mar-schonken heeft, geeft aan ons leven een telaren, in wie Gods liefde zich op denieuwe dynamiek, door ons ertoe te ver- meest verheven wijze openbaart. Ook alsplichten getuigen van zijn liefde te zijn. het martelaarschap van ons niet wordtWij worden getuigen als door ons hande- verlangd, weten we toch dat voor de aanlen heen, door onze woorden en onze God welgevallige eredienst de bereidheid 235. Vgl. Briefmanier van doen, een Ander oplicht en ertoe ten diepste vereist is237 en dat deze aan de Kerk vanzich geeft. Men kan zeggen dat het getui- bereidheid verwezenlijkt wordt in het Smyrna over het martelaarschapgenis het middel is waardoor de waarheid vreugdevolle en overtuigde getuigenis van de heiligevan Gods liefde de mens in de geschiede- voor de wereld, door een consequent Polycarpus, XV, 1,nis bereikt en hem uitnodigt deze radicale christelijk leven overal waar de Heer ons in: PG 5, 1039, 1042.nieuwheid in vrijheid te aanvaarden. In opdraagt Hem te verkondigen.het getuigenis neemt God om zo te zeg- 236. Ignatius van Antiochië, Aan degen het risico dat inherent is aan de vrij- Christus Jezus, de enige Redder Romeinen, IV,1,heid van de mens. Jezus is zelf de getrou- in: PG 5, 690.we en waarachtige getuige (vgl. Apk 1,5; 86. Het benadrukken van de innerlijke 237. Vgl. Lumen3,14); Hij is gekomen om getuigenis af te band tussen Eucharistie en missie laat ons gentium, 42.153 • 2007 49
  • ook de ultieme inhoud van onze verkon- gen met hen die lijden onder gebrek aan diging ontdekken. Hoe levendiger de lief- vrijheid om de eredienst te vieren. Het is de tot de Eucharistie in het hart van de bekend dat daar waar geen godsdienst- christenen is, des te duidelijker wordt hun vrijheid is, uiteindelijk de belangrijkste de opdracht tot de missie: Christus aan vrijheid ontbreekt, want in het geloof anderen brengen. Niet alleen een idee of brengt de mens de innerlijke beslissing een door Hem geïnspireerde ethiek, maar wat betreft de waarachtige zin van zijn de gave van zijn Persoon zelf. Wie aan de leven tot uitdrukking. Bidden wij daarom medemens de waarheid van de liefde niet dat er in alle landen meer godsdienstvrij- overbrengt, heeft nog niet genoeg gege- heid mag komen, zodat de christenen, ven. Zo herinnert ons de Eucharistie als evenals de leden van andere godsdien- sacrament van ons heil beslist aan de sten, hun overtuiging zowel persoonlijk uniciteit van Christus en aan de door Hem als in gemeenschap vrij mogen beleven. gebrachte redding met de prijs van zijn bloed. Daarom volgt uit het geloofde en Eucharistie, een mysterie dat aan de gevierde eucharistisch mysterie de op- wereld aangeboden moet worden dracht voortdurend alle mensen te vor- men voor missionaire inzet, met als kern Eucharistie, brood gebroken voor de verkondiging dat Jezus de enige Red- het leven van de wereld der is.238 Dat voorkomt dat het belangrijke werk van de ontwikkelingshulp, dat in 88. “Het brood dat Ik zal geven, is mijn ieder authentiek evangelisatieproces ligt vlees, ten bate van het leven der wereld” besloten, wordt gereduceerd tot niet meer (Joh 6,51). Met deze woorden openbaart dan een sociologische aangelegenheid. de Heer de ware zin van de gave van zijn leven voor alle mensen. Ze tonen ons ook Godsdienstvrijheid het diepe medelijden dat Hij met iedereen heeft. De evangeliën berichten vele malen 87. In dit verband wil ik graag aan de over de gevoelens van Jezus jegens de orde stellen wat de synodevaders tijdens mensen, in het bijzonder jegens de lijden- de vergadering hebben gezegd aangaande den en de zondaars (vgl. Mt 20,34; Mc de grote moeilijkheden wat betreft de op- 6,34; Lc 19,41). Door een diep menselijk dracht van die christelijke gemeenschap- gevoel brengt Hij Gods heilsplan voor238. Vgl. Proposi-tio 42; vgl. ook de pen die een minderheid vormen of aan iedere mens tot uitdrukking, opdat dezeCongregatie voor wie zelfs de vrijheid van godsdienst ge- tot het ware leven mag komen. Iederede Geloofsleer,Verklaring over heel wordt ontzegd.239 Wij moeten de Heer Eucharistieviering stelt Jezus’ gave vanhet uniek karakter werkelijk danken voor alle bisschoppen, zijn leven aan het kruis sacramenteelen de heilbren- priesters, religieuzen en leken, die zich tegenwoordig – een gave voor ons engende universali-teit van Jezus opofferen voor de verkondiging van het voor de gehele wereld. Tegelijk maaktChristus en de evangelie en hun geloof uitdragen, waar- Jezus ons in de Eucharistie tot getuigeKerk DominusIesus (6 augustus bij ze hun leven op het spel zetten. In niet van Gods medelijden met iedere broeder2000), 13-15, in: weinig delen van de wereld is alleen al en zuster. Zo ontstaat in het vieren vanKD 28/5 (17november 2000), naar de kerk gaan een heldhaftig getuige- het eucharistisch mysterie de dienst van307-309. nis, dat het leven van een mens blootstelt de naastenliefde, die erin bestaat “dat ik239. Vgl. Proposi- aan uitsluiting en geweld. Ook hier wil ik ook de medemens die ik vooralsnog hele-tio 42. de solidariteit van de gehele Kerk bevesti- maal niet mag of zelfs niet ken, vanuit50 2007 • 154
  • God liefheb. Dat is alleen maar mogelijk mysterie en het sociale engagement dui-vanuit de innerlijke ontmoeting met God, delijk te maken. De Eucharistie is hetdie tot een gemeenschappelijk willen is sacrament van de gemeenschap tussengeworden en zelfs reikt tot in het gevoel. broeders en zusters, die bereid zijn zich inDan leer ik die ander niet meer alleen met Christus te verzoenen – in Hem die uitmijn ogen en gevoelens te bekijken, maar joden en heidenen één enkel volk heeftvanuit het perspectief van Jezus Chris- gemaakt, door de scheidsmuur van de vij-tus.”240 Op deze manier erken ik in de men- andschap neer te halen, die hen vansen die ik nader kom mijn broeders en elkaar scheidde (vgl. Ef 2,14). Alleen ditzusters, voor wie de Heer zijn leven heeft voortdurend streven naar verzoeninggegeven, omdat Hij hen “tot het uiterste maakt dat wij waardig het Lichaam en 240. Deus caritastoe” (Joh13,1) liefheeft. Daarom moeten Bloed van Christus kunnen ontvangen est, 18, in: a.w., 14.de christengelovigen, als ze Eucharistie (vgl. Mt 5,23-24).242 Door de gedachtenis-vieren, zich er steeds meer bewust van viering van zijn offer versterkt Hij de ge- 241. A.w., 14, in: a.w., 12.worden dat het offer van Christus voor meenschap tussen de broeders en zustersallen is en de Eucharistie hen er daarom en spoort in het bijzondere diegenen die 242. Niet zonder innerlijke beroe-toe aanzet zelf ‘gebroken brood’ voor an- met elkaar in conflict zijn aan om hun ring hebben wijderen te worden en zich dus in te zetten verzoening te bespoedigen, door zich tijdens de synode- vergadering zeervoor een rechtvaardiger en broederlijker open te stellen voor dialoog en inzet voor belangrijke getui-wereld. Als wij aan de vermenigvuldiging gerechtigheid. Het staat vast dat het her- genissen gehoordvan de broden en de vissen denken, moe- stel van de gerechtigheid, de verzoening over de doel- treffendheid vanten wij erkennen dat Jezus ook vandaag en de vergeving voorwaarden zijn voor het sacrament bijzijn leerlingen nog steeds oproept zich het tot stand brengen van een waarachti- het vrede stichten. Met betrekkingpersoonlijk in te zetten: “Geeft gij hun ge vrede.243 Vanuit dit bewustzijn ontstaat hiertoe zegt Pro-maar te eten!” (Mt 14,16). De roeping van de wil om ook onrechtvaardige structuren positio 49: “Dankzij de vie-ieder van ons is werkelijk om samen met te veranderen, om het respect voor de ring van deJezus gebroken brood voor het leven van waardigheid van de mens, die geschapen Eucharistie kon- den volken diede wereld te worden. is naar het beeld van God, te waarborgen. met elkaar in con- In het concrete vormgeven aan deze ver- flict waren zichDe sociale implicaties van het antwoordelijkheid, wordt de Eucharistie verzamelen rond het woord vaneucharistisch mysterie in het leven wat zij in de viering betekent. God, zijn profeti- Het is, zoals ik reeds elders betoogd heb, sche verkondiging van verzoening89. De vereniging met Christus, die zich niet de eigen taak van de Kerk de politie- door onverdiendein het sacrament voltrekt, stelt ons ook in ke strijd tot zich te trekken, om de meest vergeving horen en de genade vanstaat tot vernieuwing van onze sociale rechtvaardige samenleving die mogelijk de bekering ont-betrekkingen: “Deze ‘mystiek’ van het sa- is tot stand te brengen; desondanks kan vangen, die het gemeenschappe-crament is sociaal van aard … Vereniging en mag zij in de strijd om gerechtigheid lijk deel hebbenmet Christus is [namelijk] ook vereniging niet afzijdig blijven. “In de strijd van de aan hetzelfdemet al diegenen aan wie Hij zichzelf rede moet [de Kerk] zich mengen langs de Brood en dezelfde Beker mogelijkschenkt. Ik kan Christus niet voor mezelf weg van de argumentatie, en ze moet de maakt.”alleen hebben; ik kan Hem alleen toebe- geestelijke krachten opwekken zonder 243. Vgl. Proposi-horen in gemeenschap met allen die de welke de gerechtigheid, die altijd ook tio 48.Zijnen zijn geworden of zullen wor- offers vraagt, geen ingang kan vinden en 244. Deus caritasden.”241 In dit verband is het noodzakelijk evenmin kan gedijen.”244 est, 28, in: a.w.,de betrekking tussen het eucharistisch 21.155 • 2007 51
  • Met het oog op de sociale verantwoorde- opgenomen worden om aan een erger lijkheid van alle christenen hebben de noodlot te ontsnappen, maar wie het toch synodevaders eraan herinnerd dat het aan alles ontbreekt. Zijn die mensen soms offer van Christus een mysterie van de niet onze broeders en zusters? Zijn hun bevrijding is, dat steeds weer een appèl op kinderen niet ter wereld gekomen met ons doet en ons uitdaagt. Daarom richt ik dezelfde gerechtigde hoop op geluk?”246 een oproep aan alle gelovigen werkelijk Jezus, de Heer, het Brood van eeuwig le- vredestichters en initiatiefnemers van ge- ven, spoort ons aan en maakt ons op- rechtigheid te zijn: “Wie namelijk aan de merkzaam op de ellendige situatie waarin Eucharistie deelneemt moet zich ervoor zich nog een groot deel van de mensheid inzetten de vrede te herstellen in onze bevindt – situaties waarvoor de mensheid wereld, die getekend is door zoveel ge- dikwijls een duidelijke en verontrustende weld, door oorlog en – in het bijzonder verantwoordelijkheid draagt. Inderdaad tegenwoordig – door terrorisme, econo- kan men “op grond van beschikbare sta- mische corruptie en seksuele uitbui- tistische gegevens vaststellen dat minder ting.”245 Dat zijn allemaal problemen die dan de helft van de enorme sommen geld, op hun beurt weer tot vernederende situ- die wereldwijd worden uitgegeven voor aties leiden, die uiterst zorgwekkend zijn. bewapening, meer dan voldoende zouden Wij weten dat er geen gemakkelijke op- zijn om het onmetelijke leger van armen lossingen voor deze situaties zijn. Juist duurzaam uit hun ellende te verlossen. krachtens het mysterie dat wij vieren Dit is een oproep aan het menselijk gewe- moeten die omstandigheden aan de kaak ten. Aan de volken die – meer als gevolg gesteld worden die in tegenspraak zijn van situaties die van internationale poli- met de waardigheid van de mens, voor tieke, economische en culturele betrek- wie Christus zijn bloed heeft vergoten en kingen afhangen, dan als gevolg van on- zo de bijzondere waarde van ieder indivi- controleerbare omstandigheden – onder du bevestigd heeft. de armoedegrens leven, kan en moet ons gemeenschappelijk engagement in waar- Het voedsel van de waarheid en de heid nieuwe hoop geven.”247 beklagenswaardigheid van de mens Het voedsel van de waarheid spoort ons 90. Tegenover bepaalde processen van aan de mensonwaardige situaties aan de globalisering, die dikwijls over de hele kaak te stellen, waarin mensen sterven wereld het onderscheid tussen de rijke en door gebrek aan voedsel, gebrek dat ver- de arme landen in hoge mate doen toene- oorzaakt wordt door ongerechtigheid en245. Propositio men, mogen wij niet werkloos blijven. uitbuiting, en het geeft ons nieuwe kracht48. Wij moeten diegenen aanklagen, die de en moed zonder ophouden te bouwen aan246. Benedictus rijkdommen van de aarde verkwisten en de beschaving van de liefde. Vanaf hetXVI, Toespraak daardoor ongelijkheden veroorzaken die begin waren de christenen erop uit huntot het bij de Hei-lige Stoel geaccre- ten hemel schreiend zijn (vgl. Jak 5,4). goederen met elkaar te delen (vgl. Hndditeerde Corps Het is bijvoorbeeld onmogelijk te zwijgen 4,32) en de armen te helpen (vgl. RomDiplomatique (9januari 2006), in: bij het zien van de “schokkende beelden 15,26). De collecte die tijdens de liturgi-AAS 98 (2006), van de grote vluchtelingenkampen of in- sche bijeenkomst wordt ingezameld is een127. dividuele vluchtelingen, die – in verschil- levende herinnering daaraan, maar ook247. T.a.p. lende delen van de wereld – voorlopig een zeer actuele noodzaak. De kerkelijke52 2007 • 156
  • liefdadigheidsinstellingen, in het bijzon- betreft de brandende sociale vragen. Dezeder de Caritas, vervullen op verschillende leer, gerijpt in de loop van de geschiede-niveaus de waardevolle dienst mensen in nis van de Kerk, wordt gekenmerkt doornood, bovenal de armsten, te helpen. Als realisme en evenwichtigheid en draagt erzij zich laten inspireren door de Eucharis- zo toe bij misleidende compromissen oftie, het sacrament van de liefde, worden lege utopieën te vermijden.zij tot concrete uitdrukking van dit sacra-ment en verdienen daarom alle lof en Heiliging van de wereld enaanmoediging voor hun solidaire inzet in bescherming van de scheppingde wereld. 92. Om een diepe eucharistische spiritu-De sociale leer van de Kerk aliteit te ontwikkelen, die in staat is ook het sociale netwerk aanzienlijk te beïn-91. Het mysterie van de Eucharistie stelt vloeden, is het uiteraard noodzakelijk datons in staat en spoort ons aan tot een de christenen, die door de Eucharistiemoedige inzet in de structuren van deze dank brengen, zich ervan bewust zijn datwereld, om die nieuwheid van betrekkin- ze dat in naam van de gehele scheppinggen te realiseren die haar onuitputtelijke doen, dat ze zo de heiliging van de wereldbron in de gave van God heeft. Het gebed nastreven en zich daar intensief voor in-dat wij in iedere heilige Mis herhalen: zetten.249 De Eucharistie zelf werpt een“Geef ons heden ons dagelijks brood” helder licht op de menselijke geschiedenisverplicht ons ertoe, in samenwerking met en op de gehele kosmos. In dit sacramen-internationale nationale en particuliere tele perspectief leren wij dag na dag datinstellingen, al het mogelijke te doen, iedere kerkelijke gebeurtenis het karakteropdat in de wereld aan het schandaal van van een teken heeft, waardoor God zichde honger en de ondervoeding waaronder bekend maakt en ons uitdaagt. Zo kan devele miljoenen mensen lijden, vooral in eucharistische wijze van leven, op de ma-de ontwikkelingslanden, een einde komt nier waarop wij de geschiedenis en deof tenminste afneemt. Bovenal is de in de wereld begrijpen, werkelijk tot een echteschool van de Eucharistie gevormde chris- mentaliteitsverandering leiden. De litur-telijke leek ertoe geroepen zijn politieke gie zelf leert ons dit alles als de priesteren sociale verantwoordelijkheid te ne- bij de offerande van brood en wijn –men. Om deze verantwoordelijkheid op de “vrucht van de aarde”, “vrucht van dejuiste wijze te kunnen uitoefenen, moet wijnstok” en “werk van onze handen” –hij door een concrete vorming tot liefde een lof- en smeekgebed tot God richt. Meten gerechtigheid daarop worden voorbe- deze woorden neemt de ritus alle mense-reid. Daartoe is het noodzakelijk, zoals de lijke activiteit en bekommernis mee in hetsynode beklemtoonde, dat in de bisdom- offer dat God wordt aangeboden enmen en de christelijke gemeenschappen spoort ons bovendien aan de aarde te 248. Vgl. Proposi- tio 48. Hiertoede sociale leer van de Kerk bekend wordt beschouwen als Gods schepping, die voor blijkt het Com-gemaakt en bevorderd.248 In dit waarde- ons voortbrengt wat wij nodig hebben om pendium van de Sociale Leer vanvolle erfgoed, dat voortkomt uit de oudste te leven. Ze is geen neutrale werkelijk- de Kerk bijzonderkerkelijke overlevering, vinden wij ele- heid, louter en alleen materie voor wille- nuttig.menten van grote wijsheid, die de hou- keurig gebruik zoals de mens wil. Veel 249. Vgl. Proposi-ding van de christenen moeten leiden wat eerder heeft ze haar plaats in het goede tio 43.157 • 2007 53
  • plan van God, die ons allen roept zonen wel de viering als de aanbidding van het en dochters te zijn in de ene Zoon van sacrament van het altaar nuttig kan blij- God, Jezus Christus (vgl. Ef. 1,4-12). Bij ken.251 Ik hoop dat dit hulpmiddel ertoe kan de gerechtvaardigde zorgen vanwege de bijdragen dat de gedachtenis aan het Pa- ecologische toestand waarin de schepping scha van de Heer iedere dag meer tot bron zich in vele delen van de wereld bevindt, en hoogtepunt wordt van het leven en de kan men troost putten uit de perspectie- zending van de Kerk. Dat zal iedere gelovi- ven die de christelijke hoop biedt, die ons ge aansporen van zijn leven een waarach- ertoe verplicht verantwoordelijk te wer- tige geestelijke eredienst te maken. ken voor het behoud van de schepping.250 In de relatie tussen de Eucharistie en de kosmos ontdekken wij namelijk de een- heid van Gods plan en worden wij ge- Slot bracht tot begrip van de nauwe band tus- sen de schepping en de ‘nieuwe schep- 94. Dierbare broeders en zusters, de Eu- ping’, die is begonnen met de opstanding charistie vormt de oorsprong van iedere van Christus, de nieuwe Adam. Daar heb- vorm van heiligheid en ieder van ons is ben wij dankzij de doop reeds deel aan geroepen tot volheid van leven in de hei- (vgl. Kol 2,12 e.v.) en zo opent zich voor lige Geest. Hoeveel heiligen hebben hun ons christelijk leven, gevoed door de leven geloofwaardig gemaakt dankzij hun Eucharistie, het uitzicht op de nieuwe eucharistische vroomheid! Van de heilige wereld, de nieuwe hemel en de nieuwe Ignatius van Antiochië tot de heilige aarde, waar het nieuwe Jeruzalem van Augustinus, van de heilige woestijnvader God uit de hemel neerdaalt, “gereed als Antonius tot de heilige Benedictus, van een bruid die zich voor haar man heeft de heilige Franciscus van Assisi tot de getooid” (Apk 21,2). heilige Thomas van Aquino, van de heili- ge Clara van Assisi tot de heilige Cathari- Het nut van een eucharistisch na van Siena, van de heilige Pasquale compendium Baylon tot de heilige Pier Giugliano Ey- mard, van de heilige Alfonsus M. de’ Li- 93. Aan het einde van deze overwegin- guori tot de zalige Charles de Foucauld, gen, waarin ik heb willen ingaan op de van de heilige Johannes Maria Vianney perspectieven die de synode heeft aange- tot de heilige Theresia van Lisieux, van de reikt, wil ik ook het verzoek van de syno- heilige Pio van Pietrelcina tot de zalige devaders oppakken om het christelijk Teresa van Calcutta, van de zalige Pier- volk te helpen het eucharistisch mysterie giorgio Frassati tot de zalige Ivan Mertz – steeds beter in geloof te begrijpen, het te om slechts enkele van de vele namen te vieren en te leven. Er zal door de bevoeg- noemen – is het centrum van de heilig- de dicasteriën een compendium worden heid altijd het sacrament van de Eucha- uitgegeven, waarin teksten uit de Kate- ristie geweest. chismus van de Katholieke Kerk, gebeden,250. Vgl. Proposi- verduidelijkingen van de Eucharistische Daarom is het noodzakelijk dat dit aller-tio 47. Hooggebeden uit het Missaal en nog an- heiligste mysterie in de Kerk werkelijk ge-251. Vgl. Proposi- dere relevante zaken worden samenge- loofd, aandachtig gevierd en intens be-tio 17. bracht, dat voor een goed begrip van zo- leefd wordt. De gave van zichzelf, die Je-54 2007 • 158
  • zus ons in het sacrament van de gedach- des Heren, trotseerden het verbod. Zetenis aan zijn Lijden schenkt, bevestigt werden terechtgesteld terwijl ze verklaar-ons dat het slagen van ons leven ligt in den dat het hun onmogelijk was zonderhet deelhebben aan het trinitaire leven, de Eucharistie, het voedsel van de Heer, tedat ons in Hem definitief en daadwerke- leven: Sine dominico non possumus.252lijk aangeboden wordt. De viering en de Mogen deze martelaren van Abitene sa-aanbidding van de Eucharistie maken het men met vele heiligen en zaligen die deons mogelijk Gods liefde nabij te komen Eucharistie tot het middelpunt van hunen er in te volharden tot aan de vereni- leven hebben gemaakt, onze voorsprekersging met de geliefde Heer. De gave van zijn en ons leren trouw te zijn aan onzeons leven, de communio met de gehele ontmoeting met de verrezen Heer. Ook wijgemeenschap van gelovigen en de solida- kunnen niet leven zonder deel te nemenriteit met iedere mens, het zijn absoluut aan het sacrament van ons heil, en ver-noodzakelijke aspecten van de “logiké langen ernaar iuxta dominicam viventeslatreía”, van de heilige en aan God welge- te zijn, dat wil zeggen naar het leven tevallige geestelijke eredienst (vgl. Rom vertalen wat wij op de Dag des Heren12,1), waarin onze hele concrete mense- ontvangen. Deze dag is inderdaad de daglijke werkelijkheid omgevormd wordt tot van onze definitieve bevrijding. Is hetverheerlijking van God. Daarom nodig ik dan soms verwonderlijk dat wij wensenalle herders uit grote aandacht te beste- dat het leven van iedere dag ook strooktden aan de bevordering van een authen- met de nieuwheid die Christus met hettieke, eucharistische christelijke spiritu- mysterie van de Eucharistie gebrachtaliteit. De priesters, de diakens en allen heeft?die een taak in de viering van de Eucha-ristie uitoefenen zouden uit dit, met zorg 96. Moge Maria, de Onbevlekte Maagd,en voortdurende innerlijke voorbereiding Ark van het nieuwe en altijddurende ver-verrichte, dienstwerk zelf kracht en be- bond ons begeleiden op deze weg, de ko-moediging moeten putten voor hun per- mende Heer tegemoet. In haar vinden wesoonlijke en gemeenschappelijke weg tot het wezen van de Kerk op de meest vol-heiliging. Alle leken, en in het bijzonder komen wijze verwerkelijkt. De Kerk ziet inde gezinnen, roep ik op in het sacrament haar de “eucharistische vrouw”– zoals devan de liefde van Christus voortdurend de Dienaar Gods, Johannes Paulus II, haarenergie te vinden om het eigen leven om genoemd heeft253 – de meest geslaagde af-te vormen tot een authentiek teken van beelding van zichzelf en beschouwt haarde aanwezigheid van de verrezen Heer. als onvervangbaar voorbeeld van eucha- 252. Vgl. Martyri-Alle godgewijde mensen vraag ik door ristisch leven. Daarom bevestigt de pries- um Saturnini, Dativi et aliorumhun eucharistisch leven de glans en de ter, als hij voorbereidingen treft om het plurimorum, 7, 9,schoonheid te tonen van het volledig toe- Lichaam des Heren – “verum Corpus na- 10, in: PL 8, 707,behoren aan de Heer. tum de Maria Virgine” – op het altaar te 709-710. ontvangen, in naam van de liturgische 253. Vgl. Ecclesia95. Aan het begin van de vierde eeuw bijeenkomst: “Wij eren allereerst de ge- de Eucharistia, 53, in: a.w., 124.werd de christelijke eredienst nog door de dachtenis van de roemrijke Maria, altijdkeizerlijke autoriteiten verboden. Enige Maagd, Moeder van onze God en Heer Je- 254. Eerste Eucharistischechristenen uit Noord-Afrika, die zich ver- zus Christus.”254 Haar heilige naam wordt Hooggebedplicht voelden tot de viering van de Dag ook in de canones van de oosterse chris- (Romeinse Canon).159 • 2007 55
  • telijke tradities aangeroepen en vereerd. om de vreugde met hun broeders en zus- De gelovigen van hun kant “vertrouwen ters te delen. De ware vreugde bestaat er aan Maria, de Moeder van de Kerk, hun namelijk in te erkennen dat de Heer bij leven en hun werk toe. Als zij ernaar stre- ons blijft, als onze trouwe reisgenoot. De ven dezelfde gezindheid te hebben als Eucharistie laat ons ontdekken dat de ge- Maria, helpen zij de gehele gemeenschap storven en verrezen Christus in het mys- te leven als levende, de Vader welgevalli- terie van de Kerk, zijn Lichaam, onze tijd- ge offergave”.255 Zij is de tota pulchra, de genoot blijkt te zijn. Van dit mysterie van geheel schone, want in haar schittert de de liefde zijn wij getuigen geworden. glans van Gods heerlijkheid. De schoon- Wensen wij elkaar toe dat wij vol van heid van de hemelse liturgie, die ook in vreugde en verwondering de ontmoeting onze bijeenkomsten moet oplichten, wordt met de heilige Eucharistie tegemoet mo- in haar getrouw weerspiegeld. Van haar gen gaan, om de waarheid te ervaren en moeten wij leren zelf eucharistische en te verkondigen, waarmee Jezus afscheid kerkelijke mensen te worden, opdat ook heeft genomen van zijn leerlingen: “Ik wij, naar het woord van de heilige apostel ben met u alle dagen tot aan de volein- Paulus, “heilig en vlekkeloos” voor de ding der wereld” (Mt 28,20). Heer kunnen verschijnen, zoals Hij ons vanaf het begin heeft gewild (vgl. Kol Gegeven te Rome, bij Sint Pieter, op 22 1,22; Ef 1,4).256 februari, het feest van Sint Petrus’ Stoel, in het jaar 2007, het tweede van mijn 97. Moge de heilige Geest, op voorspraak pontificaat. van de heilige Maagd Maria, in ons het- zelfde vuur ontsteken dat de Emmaüs- Benedictus XVI gangers voelden (vgl. Lc 24,13-35), en in ons leven de eucharistische verwondering vernieuwen over de glans en de schoon- © Copyright 2007 – Libreria Editrice Vati- heid die oplichten in de liturgische ritus, cana / R.-K. Kerkgenootschap in Neder- die een werkzaam teken is van de onein- land dige schoonheid van het heilige mysterie van God. Deze leerlingen stonden op en Vertaling: dr. N. Stienstra, met medewer- keerden met spoed terug naar Jeruzalem king van drs. N.M. Schnell, pr.255. Propositio50.256. Vgl. Homilie(8 december2005), in: a.w.,15.56 2007 • 160
  • InhoudBENEDICTUS XVIPostsynodale apostolische ExhortatieSacramentum caritatisaan de bisschoppen, aan de priesters en diakens, aan de godgewijde personenen aan alle christengelovigen over de Eucharistie, bron en hoogtepunt vanhet leven en de zending van de KerkInleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3Het voedsel van de waarheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3De ontwikkeling van de Eucharistische ritus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4De Bisschoppensynode en het Jaar van de Eucharistie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4Het doel van deze brief . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5Deel IEucharistie, een mysterie waarin men gelooft . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6Het eucharistische geloof van de Kerk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6De Allerheiligste Drie-eenheid en de Eucharistie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6Het brood uit de hemel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6Onverdiende gave van de Allerheiligste Drie-eenheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7Eucharistie: Jezus, het ware Offerlam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7Het nieuwe en altijddurende Verbond in het bloed van het Lam . . . . . . . . . . . . . . . . 7De instelling van de Eucharistie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8Figura transit in veritatem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8De heilige Geest en de Eucharistie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9Jezus en de heilige Geest . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9De heilige Geest en de viering van de Eucharistie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10Eucharistie en Kerk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10Eucharistie – oorzaak van de Kerk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10Eucharistie en kerkelijke communio . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11Eucharistie en Sacramenten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12De sacramentaliteit van de Kerk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12I. Eucharistie en christelijke initiatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12Eucharistie, volheid van de christelijke initiatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12De volgorde van de initiatiesacramenten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13Initiatie, kerkelijke gemeenschap en gezin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13II. Eucharistie en het sacrament van boete en verzoening . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13De diepe relatie tussen de twee . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13Enkele pastorale aanwijzingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14161 • 2007 57
  • III. Eucharistie en ziekenzalving . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 IV. Eucharistie en priesterwijding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 In persona Christi capitis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 Eucharistie en priesterlijk celibaat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 Priestertekort en roepingenpastoraal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 Dankbaarheid en hoop . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 V. Eucharistie en huwelijk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 De Eucharistie, een bruidssacrament . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 Eucharistie en de uniciteit van het huwelijk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 Eucharistie en onontbindbaarheid van het huwelijk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 Eucharistie en eschatologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 Eucharistie: gave voor de mens onderweg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 De eschatologische maaltijd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 Het gebed voor de overledenen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 De Eucharistie en de Maagd Maria . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 Deel II Eucharistie, een mysterie dat men viert . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 Lex orandi en lex credendi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 Schoonheid en liturgie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 De Eucharistieviering, een werk van ‘Christus totus’ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 Christus totus in capite et in corpore . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 Eucharistie en de verrezen Christus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 Ars celebrandi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 De bisschop, liturg bij uitstek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 Eerbied voor de liturgische boeken en de rijkdom van de tekenen . . . . . . . . . . . . . . 25 Kunst in dienst van de viering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 Het liturgisch gezang . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 De structuur van de Eucharistieviering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 De innerlijke eenheid van de liturgische handeling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 De Woorddienst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 De homilie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 Het aanbieden van de gaven . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 Het eucharistisch Hooggebed . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 De vredeswens . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 Uitreiken en ontvangen van de Eucharistie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 De wegzending: “Ite missa est” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 Actuosa participatio . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 Authentieke deelname . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 Deelname en priesterlijke dienst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31 Eucharistieviering en inculturatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31 Persoonlijke voorwaarden voor ‘actuosa participatio’ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 Deelname voor christenen die niet katholiek zijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 Deelname middels de massamedia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 ‘Actuosa participatio’ van de zieken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3458 2007 • 162
  • De aandacht voor de gevangenen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34De migranten en de deelname aan de Eucharistie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34De grote concelebraties . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35De Latijnse taal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35Eucharistie vieren in kleine groepen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35De met innerlijke deelname beleefde liturgieviering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36Mystagogische catechese . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36De eerbied voor de Eucharistie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37Aanbidding en eucharistische vroomheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37De innerlijke band tussen liturgieviering en aanbidding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37De praktijk van de eucharistische aanbidding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38Vormen van eucharistische vroomheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39De plaats van het tabernakel in de kerk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39Deel IIIEucharistie, een mysterie waaruit men leeft . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39Geestelijke eredienst – logiké latreía (Rom 12,1) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39De alomvattende werking van de eucharistische eredienst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40Iuxta dominicam viventes – levend volgens de zondag . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41De zondagsplicht vervullen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41De betekenis van rust en werk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42Zondagse bijeenkomsten in de afwezigheid van een priester . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43Een eucharistische vorm van christelijk leven, het lidmaatschap van de Kerk . . . . . 44Spiritualiteit en eucharistische cultuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44Eucharistie en de evangelisatie van de cultuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45Eucharistie en gelovige leken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45Eucharistie en priesterlijke spiritualiteit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46Eucharistie en godgewijd leven . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47Eucharistie en morele verandering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47Eucharistische consequentie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48Eucharistie, een mysterie dat verkondigd moet worden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48Eucharistie en missie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48Eucharistie en getuigenis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49Christus Jezus, de enige Redder . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49Godsdienstvrijheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50Eucharistie, een mysterie dat aan de wereld aangeboden moet worden . . . . . . . . . . 50Eucharistie, brood gebroken voor het leven van de wereld . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50De sociale implicaties van het eucharistisch mysterie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51Het voedsel van de waarheid en de beklagenswaardigheid van de mens . . . . . . . . . 52De sociale leer van de Kerk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53Heiliging van de wereld en bescherming van de schepping . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53Het nut van een eucharistisch compendium . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54Slot . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54163 • 2007 59
  • Kerkelijke documentatie - jaargang 35, nr. 5-6/2007nummer 1-2: 56 blz., 4,- tengelovigen over de Eucharistie, bron en hoogtepunt vanBenedictus XVI – Apostolische reis naar Turkije: Toespraak het leven en de zending van de Kerktijdens de ontmoeting met de minister voor ReligieuzeZaken – Toespraak tijdens de ontmoeting met het CorpsDiplomatique in de republiek Turkije – Homilie tijdens deMis bij de schrijn Meryem Ana Evì – Toespraak tijdens deontmoeting met Zijne Heiligheid Bartholomeus I, oecu-menisch patriarch van Constantinopel – Toespraak bij deGoddelijke liturgie van de heilige Johannes Chrysostomosop het feest van de heilige apostel Andreas; Benedictus XVIen Bartholomeus I – Gezamenlijke verklaring; BenedictusXVI – Begroeting tijdens het bezoek aan het Armeens-apostolische patriarchaat en ontmoeting met Zijne Zalig-heid patriarch Mesrob II – Homilie tijdens de Eucharistie-viering in de kathedraal van de Heilige Geest, Istanbul –Boodschap ter gelegenheid van de viering van de 40steWereldvredesdag, 1 januari 2007: De mens, het hart van devrede – Boodschap voor de 93ste Werelddag voor Migran-ten en Vluchtelingen (14 januari 2007): Het migrantengezin– Boodschap voor de vijftiende Wereldziekendag – Bood-schap voor Wereldmissiezondag 2006: ‘Naastenliefde: zielvan de missie’; Nederlandse Bisschoppenconferentie – Briefaan de kabinetsinformateurnummer 3-4: 48 blz., 3,50Bisschoppen van België – ‘Hij heeft ons krachtig moed wil-len inspreken’ (Heb 6,18): Een brief aan de priesters terbemoediging; Benedictus XVI – Boodschap voor deVeertigdagentijd van 2007: ‘Zij zullen opzien naar Hem diezij doorstoken hebben’ (Joh 19,37) – Boodschap aan dejongeren van de wereld ter gelegenheid van de 22steWereldjongerendag (1 april 2007): ‘Zoals Ik u heb liefge-had, zo moet ook gij elkaar liefhebben’ (Joh 13,34) –Boodschap voor de 41ste Wereldcommunicatiedag, 20 mei2007: ‘Kinderen en de media: een uitdaging voor de opvoe-ding’; Bisschoppen van Nederland – Pastorale brief Vasten:tijd van bezinning en solidariteit; Congregatie voor deKatholieke Vorming (voor de Seminaries en de Opleidings-instituten) – Decreet bij de oprichting van de FaculteitKatholieke Theologie; Adrianus kardinaal Simonis –Toespraak bij gelegenheid van de opening van de FaculteitKatholieke Theologie; Prof.dr. A.J. Denaux – Toespraak bijgelegenheid van de opening van de Faculteit KatholiekeTheologienummer 5-6: 60 blz., 4,25 (1 juni 2007)Benedictus XVI – Postsynodale apostolische ExhortatieSacramentum caritatis aan de bisschoppen, aan de priestersen diakens, aan de godgewijde personen en aan alle chris-Bestellingen: Secretariaat RKK, Postbus 13049, 3507 LA Utrecht, tel.: 030 2326909, e-mail: bestel@rkk.nlkerkelijke documentatie