Your SlideShare is downloading. ×
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Caritas in veritate_ben_xvi
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×
Saving this for later? Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime – even offline.
Text the download link to your phone
Standard text messaging rates apply

Caritas in veritate_ben_xvi

569

Published on

Encycliek Caritas in veritate van paus Benedictus XVI, aan de bisschoppen, aan de priesters en diakens, aan de religieuzen aan de lekengelovigen en aan alle mensen van goede wil. Over de integrale …

Encycliek Caritas in veritate van paus Benedictus XVI, aan de bisschoppen, aan de priesters en diakens, aan de religieuzen aan de lekengelovigen en aan alle mensen van goede wil. Over de integrale ontwikkeling van de mens in liefde en waarheid.
Caritas in veritate – liefde in waarheid,
waarvan Jezus Christus met Zijn aardse
leven en bovenal met Zijn dood en verrijzenis
heeft getuigd, is de voornaamste drijfveer
voor de waarachtige ontwikkeling van
iedere mens en van de gehele mensheid.
Vertaling dr. N. Stienstra, met medewerking
van drs. N.M. Schnell, pr.
Rome, 29 juni 2009

Published in: Spiritual
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
569
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
2
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

Report content
Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
No notes for slide

Transcript

  • 1. kerkelijke documentatiejaargang 37nummer 6 verschijnt bij:september 2009 Paus Benedictus XVI Caritas in veritate
  • 2. COLOFON InhoudKerkelijke documen-tatie is een uitgavevan de afdeling Persen Communicatie vanhet Secretariaat RKK. Inleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4De reeks verschijnttien maal per jaar,samen met een num-mer van het blad Hoofdstuk I: De boodschap van Populorum progressio . . . . . . . . . . . . 9rkkerk.nl.Redactie: Hoofdstuk II: De ontwikkeling van de mens in onze tijd . . . . . . . . . . . 15drs. Bert•Elbertse(hoofd Pers &Communicatie)mr. Michel Bronzwaer Hoofdstuk III: Broederlijkheid, economische ontwikkeling en(eindredactie) burgermaatschappij . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25drs. Pieter KohnenMatheu BemelmansBasisontwerp: Hoofdstuk IV: Ontwikkeling van de volken, rechten en plichten,Artgrafica, milieu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34AmsterdamDruk:Gregorius bv, Soest Hoofdstuk V: De samenwerking van de familie van de mensheid. . . . 42Opmaak:Marlou Smit, MAAbonnementsprijs: Hoofdstuk VI: De ontwikkeling van de volken en de techniek. . . . . . . 52(inclusief porto) inNederland: € 54,25per jaar, gecombi- Slot . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58neerd met rkkerk.nl;studenten: € 42,75.In België: € 38,50.Abonnementen inNederland:Secretariaat RKK,Biltstraat 121,Postbus 13049,3507 LA Utrecht,tel.: 030 2326911,fax: 030 2334601.e-mail: media@rkk.nlBestellingen:tel.: 030 2326909e-mail: bestel@rkk.nlAbonnementen:e-mail: abonnemen-ten@rkk.nlIn BelgiëUitgeverij Licap bv,Guimardstraat 1,1040 Brussel,tel.: 02 5099670,postrekening:000-0947400-01.Kerkelijke documen-tatie en rkkerk.nl opinternet: © Utrecht 2009www.rkkerk.nlISSN: 1871-4579 Foto omslag: L’Osservatore Romano 2009 • 134
  • 3. ENCYCLIEK CARITAS IN VERITATE VAN PAUS BENEDICTUS XVI AAN DE BISSCHOPPEN AAN DE PRIESTERS EN DIAKENS AAN DE RELIGIEUZEN AAN DE LEKENGELOVIGEN EN AAN ALLE MENSEN VAN GOEDE WIL OVER DE INTEGRALE ONTWIKKELING VAN DE MENS IN LIEFDE EN WAARHEID135 • 2009 3
  • 4. INLEIDING plichting komt voort uit de liefde, die – in de woorden van Jezus – de samenvatting van de gehele wet is (vgl. Mt. 22,36-40). De 1. Caritas in veritate – liefde in waarheid, liefde geeft aan de persoonlijke relatie tot waarvan Jezus Christus met Zijn aardse God en tot de naaste de juiste inhoud; ze leven en bovenal met Zijn dood en verrijze- vormt het principe niet alleen van micro- nis heeft getuigd, is de voornaamste drijf- betrekkingen – in vriendschap, familie en veer voor de waarachtige ontwikkeling van kleine groepen – maar ook van macro- iedere mens en van de gehele mensheid. De betrekkingen – in sociale, economische en liefde – caritas – is een bijzondere kracht politieke verbanden. Voor de Kerk is – op die mensen ertoe aanzet zich moedig en grond van het Evangelie – de liefde alles, onbaatzuchtig in te zetten op het terrein want, zoals de heilige Johannes ons leert van gerechtigheid en vrede. Het is een (vgl. 1 Joh. 4,8.16) en ik in mijn eerste kracht die zijn oorsprong heeft in God, Die encycliek in herinnering heb gebracht: “God de eeuwige liefde en de absolute waarheid is liefde” (Deus caritas est): Alles komt voort is. Iedereen vindt het geluk als hij instemt uit Gods liefde, alles wordt erdoor gevormd met het plan dat God voor hem heeft om en alles is erop gericht. De liefde is de hem volledig tot zijn recht te doen komen: grootste gave van God aan de mens; zij is in dit plan vindt hij namelijk Zijn waarheid Zijn belofte en onze hoop. en als hij met die waarheid instemt, wordt hij vrij (vgl. Joh. 8,22). Het verdedigen van Ik weet van de misvormingen van de liefde de waarheid, deze nederig en overtuigd naar en van de manieren waarop zij van haar voren brengen en er in het leven van getui- ware betekenis ontdaan is en wordt, met het gen, zijn daarom veeleisende en onvervang- bijbehorende gevaar dat zij verkeerd begre- bare vormen van liefde. Want de liefde pen wordt, uitgesloten van een ethische “vindt haar vreugde in de waarheid” (1 Kor. levenspraktijk, en in ieder geval belemmerd 13,6). Alle mensen voelen de innerlijke om op de juiste wijze tot haar recht te drang waarachtig lief te hebben: liefde en komen. Op sociaal, juridisch, cultureel, poli- waarheid verlaten hen nooit helemaal, want tiek en economisch vlak, dus in de verban- het gaat hier om de roeping die God in het den die het meest kwetsbaar zijn voor dit hart en de geest van iedere mens heeft gevaar, wordt de liefde al gauw als irrelevant gelegd. Jezus Christus zuivert en bevrijdt de voor de interpretatie en de oriëntering van zoektocht naar liefde en waarheid van onze de morele verantwoordelijkheid beschouwd. menselijke armzaligheid en openbaart ons Daarom is het noodzakelijk liefde en waar- volledig het initiatief van de liefde en het heid niet alleen met elkaar te verbinden in plan voor waarachtig leven, dat God voor de door de heilige Paulus aangegeven rich- ons heeft bereid. Liefde in waarheid wordt ting van “veritas in caritate” (Ef. 4,15), maar het gelaat van Christus, en in Christus wordt ook in de omgekeerde en complementaire het onze roeping onze medemensen in de vorm “caritas in veritate”. De waarheid moet waarheid van Zijn plan lief te hebben. Hij is worden gezocht, gevonden en uitgedrukt in immers Zelf de waarheid (vgl. Joh. 14,6). de “economie” van de liefde, maar de liefde moet tevens in het licht van de waarheid 2. Liefde is de rode draad die door de sociale worden verstaan, bevestigd en in praktijk leer van de Kerk loopt. Iedere door deze leer gebracht. Op die manier zullen wij niet beschreven verantwoordelijkheid en ver- alleen de door de waarheid verlichte liefde4 2009 • 136
  • 5. een dienst bewijzen, maar we zullen er ook dragen worden. Want de waarheid is detoe bijdragen dat de waarheid geloofwaardig “logos” die de “diá-logos” schept en daar-blijkt te zijn, doordat wij de authenticiteit en mee uitwisseling en gemeenschap bewerkt.de overtuigingskracht ervan in het concrete Daar de waarheid de mensen uit hun sub-sociale leven duidelijk maken. Dat is van- jectieve meningen en ervaringen haalt,daag de dag van niet geringe betekenis in geeft zij hun de mogelijkheid culturele eneen sociaal en cultureel milieu dat de waar- historische feiten te overwinnen en elkaarheid relativeert en er vaak onverschillig of bij de beoordeling van de waarde en hetzelfs afwijzend tegenover staat. wezen van de dingen te ontmoeten. De waarheid opent het verstand van de mensen3. Door het nauwe verband met de waarheid en verenigt hun intellect in de Logos van dekan de liefde erkend worden als authentieke liefde: dat is de boodschap en het christelij-uitdrukking van het mens-zijn en als een ele- ke getuigenis van de liefde. Als wij in hetment van fundamentele betekenis in de men- huidige sociale en culturele milieu, waarinselijke betrekkingen – ook in het publieke de tendens om de waarheid te relativerenleven. Alleen in de waarheid straalt de liefde wijdverbreid is, de liefde in waarheid leven,en kan zij geloofwaardig geleefd worden. De komen wij tot het inzicht dat instemmingwaarheid is een licht dat de liefde zin en met de waarden van het Christendom nietwaarde verleent. Het is het licht van de rede alleen een nuttig maar ook een onontbeer-zowel als van het geloof, waardoor het ver- lijk element is voor de opbouw van eenstand tot de natuurlijke en bovennatuurlijke goede samenleving en een echte integralewaarheid van de liefde komt; het verstand ontwikkeling van de mens. Een Christen-begrijpt haar betekenis als overgave, aan- dom van liefde zonder waarheid kanvaarding en gemeenschap. Zonder waarheid gemakkelijk verwisseld worden met eenglijdt de liefde af in sentimentaliteit. Ze hoeveelheid goede, voor het sociale levenwordt een leeg omhulsel, dat men naar belie- nuttige, maar bijkomstige gevoelens. Op dieven kan vullen. Dat is het noodlottige gevaar manier zou er in de wereld geen werkelijkevoor de liefde in een cultuur zonder waar- plaats meer zijn voor God. Zonder de waar-heid. Zij wordt slachtoffer van de toevallige heid wordt de liefde verbannen naar eengevoelens en meningen van individuen, een beperkt en privé domein van relaties. Vanwoord dat misbruikt en vervormd wordt, tot de planning en de processen die de opbouwhet uiteindelijk het tegendeel betekent. De van een wereldomvangende menselijke ont-waarheid bevrijdt de liefde van een reductie wikkeling beogen – in een dialoog van ken-tot emotionaliteit die haar van haar redelijke nis en praktijk – wordt zij dan uitgesloten.en sociale inhoud berooft, en van een fideïs-me dat haar de menselijke en universele 5. Caritas is ontvangen en geschonken liefde.ruimte ontneemt. In de waarheid weerspie- Zij is “genade” (cháris). Haar bron is de oor-gelt de liefde de persoonlijke en tegelijk spronkelijke liefde van de Vader tot de Zoonopenbare dimensie van het geloof in de bij- in de Heilige Geest. Zij is de liefde die van debelse God, Die tegelijk “Agape” en “Logos” is: Zoon op ons neerdaalt. Zij is scheppendeCaritas en Waarheid, Liefde en Woord. liefde, waaruit wij ons bestaan hebben; zij is verlossende liefde, waardoor wij wedergebo-4. Omdat de liefde vol waarheid is, kan zij, ren zijn. Zij is de door Christus geopenbaardein haar rijkdom aan waarden, door de mens en verwezenlijkte liefde (vgl. Joh. 13,1), “inbegrepen, instemmend aanvaard en overge- ons hart uitgestort door de Heilige Geest”137 • 2009 5
  • 6. (Rom. 5,5). Als ontvangers van de liefde van Eerst de gerechtigheid. Ubi societas, ibi ius: God worden de mensen geroepen om dragers iedere samenleving werkt een eigen rechts- van de naastenliefde te zijn en ertoe aangezet systeem uit. De liefde overstijgt de gerechtig- zelf werktuigen van de genade te worden, om heid, want liefhebben is geven, de ander de liefde van God te verbreiden en netten geven van datgene wat “van mij” is; maar van naastenliefde te knopen. het ontbreekt de liefde nooit aan gerechtig- heid, die mij ertoe brengt de ander te geven Op deze dynamiek van ontvangen en wat “van hem” is, wat hem op grond van geschonken liefde gaat de sociale leer van de zijn bestaan en zijn werken toekomt. Ik kan Kerk in. Zij is “caritas in veritate in re socia- de ander niets “schenken” van wat van mij li”: verkondiging van de waarheid van de is, zonder hem op de eerste plaats gegeven te liefde van Christus in de samenleving. Deze hebben wat hem rechtmatig toekomt. Wie de leer is dienst van de liefde, maar in waar- ander met naastenliefde tegemoet treedt, is heid. De waarheid behoedt en geeft uiting allereerst rechtvaardig jegens hem. De aan de bevrijdende kracht van de liefde in de gerechtigheid is op geen enkele wijze steeds nieuwe wisselvalligheden van de vreemd aan de liefde en is ook geen alterna- geschiedenis. Zij is tegelijkertijd de waarheid tieve of parallelle weg naast de liefde: de van het geloof en van de rede, in zowel het gerechtigheid is onlosmakelijk met de liefde onderscheid tussen de beide vormen van verbonden,1 maakt er onderdeel van uit. De inzicht als in de samenwerking ervan. Voor gerechtigheid is de eerste weg van de liefde de ontwikkeling, het sociale welzijn en een of, in de woorden van Paulus VI, het “mini- gepaste oplossing van de zware socio-eco- mum” ervan,2 een wezenlijk bestanddeel van nomische problemen waardoor de mensheid die liefde “in daad en waarheid” (1 Joh. wordt geplaagd, is deze waarheid noodzake- 3,18), waartoe de apostel Johannes oproept. lijk. En het is nog noodzakelijker dat men Van de ene kant vereist de liefde de gerech- deze waarheid liefheeft en ervan getuigt. tigheid: de erkenning en eerbiediging van de Zonder waarheid, zonder vertrouwen in en legitieme rechten van individuen en volken. liefde voor het ware is er geen geweten en Ze zet zich in voor de opbouw van de “aard- geen sociale verantwoordelijkheid. Dan se stad” volgens recht en gerechtigheid. Van 1. Vgl. Paulus VI, Encycliek wordt het sociale handelen een spel van de andere kant overstijgt de liefde de Populorum progres- privébelangen en de logica van de macht, gerechtigheid en voltooit die in de logica sio (26 maart 1967), 22: AAS 59 (1967), met ontwrichtende gevolgen voor de samen- van geven en vergeven.3 De “aardse stad” 268; Tweede Vaticaans Concilie, leving, des te meer in een samenleving op wordt niet alleen vooruitgeholpen door Pastorale weg naar globalisering en onder zulke moei- betrekkingen op grond van rechten en plich- Constitutie over de Kerk in de Wereld lijke omstandigheden als de huidige. ten, maar allereerst en vooral op grond van van deze tijd relaties die worden getekend door belange- Gaudium et spes 6. “Caritas in veritate” is het principe waar loze vrijgevigheid, barmhartigheid en saam- 2. Toespraak op de Dag van de de sociale leer van de Kerk om draait, een horigheid. De naastenliefde openbaart ook Ontwikkeling (23 principe dat effectief vorm aanneemt in de in de menselijke betrekkingen altijd de liefde augustus 1968): AAS 60 (1968), 626- criteria die richting geven aan het morele van God; die verleent aan iedere inzet voor 627. handelen. Twee daarvan, die speciaal vereist gerechtigheid in de wereld een theologische 3. Vgl. Johannes zijn bij de inzet voor ontwikkeling in een en heilbrengende waarde. Paulus II, Boodschap voor samenleving op weg naar globalisering, wil Wereldvrededag: ik speciaal vermelden: gerechtigheid en het 7. Verder moet er bijzondere waarde worden AAS 94 (2002), 132- 140. algemeen welzijn. gehecht aan het algemeen welzijn. Van6 2009 • 138
  • 7. iemand houden betekent zijn welzijn voor op weg naar globalisering moet het alge-ogen hebben en zich daar effectief voor meen welzijn en de inzet daarvoor zonderinzetten. Naast het individuele welzijn is er meer de dimensies van de gehele familie vanhet welzijn dat verbonden is met de mensen de mensheid, dat wil zeggen de gemeen-in de samenleving: het algemeen welzijn. schap van de volkeren en de naties,5 aan-Dat is het welzijn van “wij allemaal”, opge- vaarden, zodat zij de “aardse stad” vormenbouwd uit individuen, gezinnen en kleinere in eenheid en vrede en deze tot op zekeregroepen, die zich verenigen tot een sociale hoogte maken tot een voorafbeelding van degemeenschap.4 Het is geen welzijn dat voor onbegrensde stad van God.zichzelf wordt gezocht, maar voor de men-sen die behoren tot de sociale gemeenschap 8. Door de publicatie van de encycliek Popu-en alleen daarin werkelijk en effectief hun lorum progressio in het jaar 1967 heeft mijnwelzijn kunnen vinden. Het algemeen wel- vereerde voorganger Paulus VI het grotezijn wensen en zich daarvoor inzetten is een thema van de ontwikkeling van de volkerenvereiste van gerechtigheid en liefde. Zich met de glans van de waarheid en het licht vaninzetten voor het algemeen welzijn betekent Christus’ liefde verlicht. Hij heeft bekrachtigdhet geheel van de instellingen die structuur dat de verkondiging van Christus de eerste engeven aan het sociale leven, op juridisch, voornaamste ontwikkelingsfactor is,6 en hijburgerlijk, politiek en cultureel gebied, ener- heeft ons de opdracht gegeven op de weg vanzijds beschermen en anderzijds zich daarvan de ontwikkeling voort te gaan met ons hartbedienen, zodat op die manier de Polis, de en ons hele verstand,7 dat wil zeggen met hetstad, vorm krijgt. De naastenliefde is des te vuur van de liefde en de wijsheid van dedoeltreffender, naarmate men zich meer waarheid. Het is de oorspronkelijke waarheidinzet voor een algemeen goed, dat iemand van de liefde Gods, een genade die onsook daadwerkelijk nodig heeft. Iedere Chris- geschonken is, die ons leven opent voor deten is geroepen tot deze naastenliefde, op de gave en het mogelijk maakt te hopen op eenwijze van zijn roeping en naar zijn invloed ontwikkeling “van de gehele mens en dein de Polis. Dat is de institutionele – we kun- gehele mensheid”,8 een overgang “van min-nen ook zeggen de politieke – weg van de der menselijke naar meer menselijke omstan-naastenliefde, die niet minder deugdelijk en digheden”9, die wordt bereikt door de over-effectief is dan de liefde die de naaste recht- winning van de moeilijkheden die zeker 4. Vgl. Tweedestreeks ontmoet, buiten de bemiddeling van onderweg zullen worden aangetroffen. Vaticaans Concilie, Pastoralede Polis om. Als de inzet voor het algemeen Constitutie over dewelzijn door de liefde bezield is, heeft die Meer dan veertig jaar na de publicatie van Kerk in de Wereld van deze tijdeen hogere waarde dan alleen wereldlijke, deze encycliek wil ik de gedachtenis van de Gaudium et spes 26.politieke inzet. Zoals iedere inzet voor grote Paus Paulus VI herdenken en eer bewij- 5. Vgl. Johannesgerechtigheid behoort ook deze tot dat zen, door zijn leer over de integrale ontwikke- XXIII, Encycliek Pacem in terris (11getuigenis van de goddelijke liefde dat, hoe- ling van de mens op te pakken en mij op de april 1963): AAS 55wel het werkt in de tijd, de eeuwigheid voor- door hem uitgezette weg te begeven, om die (1963), 268-270.bereidt. Als het handelen van de mens op in de huidige tijd te actualiseren. Dit proces 6. Vgl. Nr. 16: a. w., 265.aarde door de liefde geïnspireerd en onder- van actualisering is begonnen met de ency-steund wordt, draagt het bij tot de opbouw cliek Sollecitudo rei socialis, waarmee de Die- 7. Vgl. id., 82: a. w., 297.van de universele Stad van God, waar de naar Gods Paus Johannes Paulus II de publi-geschiedenis van de familie van de mens- catie van Populorum progressio heeft willen 8. Id., 42: a. w., 278.heid naartoe op weg is. In een samenleving gedenken, twintig jaar nadat deze verschenen 9. Id., 20: a. w., 267.139 • 2009 7
  • 8. was. Op een dergelijke wijze was tot dan toe ten, waarmee de praktijk beoordeeld moet alleen de encycliek Rerum novarum herdacht. worden en waarop deze moet worden afge- Nu opnieuw twintig jaar verlopen zijn, geef ik stemd. De trouw aan de mens vereist de uitdrukking aan mijn overtuiging dat de trouw aan de waarheid, die de enige garantie encycliek Populorum progressio het verdient is voor de vrijheid (vgl. Joh. 8,32) en de beschouwd te worden als “de Rerum novarum mogelijkheid biedt voor een totale menselijke van onze tijd”, die de schreden van de mens- ontwikkeling. Daarom zoekt de Kerk de waar- heid op de weg naar eenheid verlicht. heid, verkondigt zij die onvermoeibaar en erkent zij die waar die zich ook openbaart. 9. Liefde in waarheid – caritas in veritate – is Van deze zending van de waarheid kan de een grote uitdaging voor de Kerk in een tijd Kerk nooit afstand doen. Haar sociale leer is van voortschrijdende en om zich heen grij- een bijzonder aspect van deze verkondiging: pende globalisering. Het gevaar van onze tijd een dienst aan de waarheid die bevrijdt. Open bestaat erin dat met de daadwerkelijke voor de waarheid, om het even uit welke afhankelijkheid van mensen en volkeren soort kennis die voortkomt, neemt de sociale onderling, de ethische correlatie van geweten leer van de Kerk die op, verenigt de brok- en verstand van de betrokkenen niet over- stukken waarin zij die veelvuldig aantreft tot eenstemt, van waaruit een werkelijk mense- een eenheid en voert die binnen in de steeds lijke ontwikkeling zou moeten voortkomen. weer nieuwe levenspraktijk van de samenle- Alleen met de liefde, verlicht door het licht ving van de mensen en van de volken.12 van de rede en van het geloof, is het mogelijk ontwikkelingsdoelen te bereiken, die een menselijkere en meer vermenselijkende waarde bezitten. Het delen van goederen en hulpbronnen, wat tot echte ontwikkeling leidt, wordt niet enkel door technische voor- 10. Vgl. Tweede Vaticaans Concilie, uitgang en door pure berekening gegaran- Pastorale deerd, maar door het potentieel van de liefde, Constitutie over de Kerk in de wereld die het kwade overwint door het goede (vgl. van deze tijd Gaudium et spes, Rom. 12,21) en de mensen ervoor openstelt 36; Paulus VI, in geweten en vrijheid op elkaar te reageren. Apostolisch Schrijven Octogesima adve- niens (14 mei 1971), De Kerk heeft geen technische oplossingen te 4: AAS 63 (1971), bieden10 en wil zich absoluut niet “op eniger- 403-404; Johannes Paulus II, Encycliek lei wijze in de politiek van de staten […] Centesimus Annus mengen”.11 Zij heeft echter wel te allen tijde (1 mei 1991), 43: AAS 83 (1991), 847. en onder alle omstandigheden een zending 11. Paulus VI, van waarheid te vervullen voor een samenle- Encycliek ving die recht doet aan de mens en aan zijn Populorum progres- sio, 13: a. w., 263- waardigheid en roeping. Zonder waarheid 264. vervalt men in een empiristische en scepti- 12. Vgl. Pauselijke sche levensopvatting, die niet in staat is zich Raad voor Gerechtigheid en boven de praktijk te verheffen, omdat ze er Vrede, Compendium niet in geïnteresseerd is de waarden – en van de Sociale Leer van de Kerk, Nr. 76. soms zelfs niet de betekenis daarvan – te vat-8 2009 • 140
  • 9. HOOFDSTUK I: DE BOODSCHAP VAN grote waarheden over te brengen. De eerstePOPULORUM PROGRESSIO is dat de gehele Kerk, als zij verkondigt, als zij Eucharistie viert en als zij in liefde han- delt, erop gericht is de integrale ontwikke-10. De herlezing van Populorum progressio ling van de mens te bevorderen. Zij heeft eenmeer dan veertig jaar na de publicatie ervan publieke rol, die zich niet beperkt tot haarzet ertoe aan trouw te blijven aan de bood- inzet voor zorg en onderwijs, doch al haarschap van liefde en waarheid die in deze bijzondere krachten in dienst van het voor-encycliek wordt verkondigd en deze te uit helpen van de mens en de wereldwijdebeschouwen in de context van de specifieke broederschap toont, als zij in vrijheid kanleer van Paus Paulus VI en, meer algemeen, opereren. In niet weinig gevallen wordt diebinnen de traditie van de sociale leer van de vrijheid belemmerd door verboden en ver-Kerk. Vervolgens moet worden overwogen volgingen of ook ingeperkt als de officiëlehoezeer de omstandigheden waaronder het aanwezigheid van de Kerk wordt gelimi-probleem van de ontwikkeling zich vandaag teerd tot slechts haar liefdadige activiteiten.de dag voordoet, verschillen van die van De tweede waarheid is dat de ware ontwik-toen. Het juiste gezichtspunt is dus dat van de keling van de mens de gehele persoon in aloverlevering van het apostolische geloof,13 zijn dimensies betreft.16 Zonder uitzicht opvan het oude en het nieuwe erfgoed, waar- een eeuwig leven ontbeert de menselijkebuiten Populorum progressio een document vooruitgang in deze wereld het uiteindelijkezonder wortels zou zijn en de vragen over perspectief. Als de vooruitgang opgeslotende ontwikkeling gereduceerd zouden wor- blijft binnen de geschiedenis, loopt die hetden tot sociologische gegevens. gevaar beperkt te worden tot een toename van bezit; zo verliest de mensheid de moed11. De publicatie van Populorum progressio open te staan voor een hoger goed, voorvond plaats onmiddellijk na de afsluiting grote en onbaatzuchtige initiatieven, waar-van het Tweede Vaticaans Concilie. De toe de universele naastenliefde aanspoort. 13. Vgl. Benedictusencycliek zelf verwijst in de eerste alinea’s De mens ontwikkelt zich niet alleen op XVI, Toespraak bijnaar de nauwe band met het Concilie.14 Paus eigen kracht en de ontwikkeling kan hem de opening van de Vijfde AlgemeneJohannes Paulus II onderstreepte twintig ook niet eenvoudigweg van buitenaf gege- Conferentie van dejaar later in Sollicitudo rei socialis van zijn ven worden. In de loop van de geschiedenis Raad van Bisschoppencon-kant de vruchtbare band van deze encycliek heeft men dikwijls gedacht dat het scheppen ferenties van Latijns-Amerika enmet het Concilie, in het bijzonder met de van instellingen genoeg zou zijn om de het CaraïbischPastorale Constitutie Gaudium et Spes.15 mensheid de vervulling van het recht op Gebied (13 mei 2007):Ook ik wil hier herinneren aan de betekenis ontwikkeling te garanderen. Helaas heeft Insegnamenti III, 1 (2007), 854-870.van het Tweede Vaticaans Concilie voor de men in zulke instellingen een overdrevenencycliek van Paus Paulus VI en voor het vertrouwen gesteld, alsof ze het verlangde 14. Vgl. Nrs. 3-5: a. w., 258-260.gehele volgende leergezag van de pausen doel automatisch zouden kunnen bereiken.met betrekking tot sociale vraagstukken. In werkelijkheid zijn de instellingen alleen 15. Vgl. Johannes Paulus II, EncycliekHet Concilie verdiepte wat van oudsher tot onvoldoende, want de integrale ontwikke- Sollicitudo rei socialis (30 decem-de waarheid van het geloof behoort, name- ling van de mens is vóór alles een roeping ber 1987), 6-7: AASlijk dat de Kerk, omdat zij in dienst van God en vereist bijgevolg van allen een vrije en 80 (1988), 517-519.staat, met betrekking tot liefde en waarheid solidaire aanvaarding van verantwoorde- 16. Vgl. Paulus VI, Encycliekin dienst van de wereld staat. Juist van deze lijkheid. Bovendien vereist zo’n ontwikke- Populorum progres-visie ging Paus Paulus VI uit, om ons twee ling een transcendente kijk op de persoon, sio, 14: a. w., 264.141 • 2009 9
  • 10. die God nodig heeft: zonder Hem wordt de sociale leer van de Kerk is gebouwd op het ontwikkeling ofwel geweigerd, ofwel alleen fundament dat de apostelen hebben doorge- aan de hand van de mens toevertrouwd, die geven aan de kerkvaders en dat dan door de zich zelfverlossing gaat aanmatigen en ten grote christelijke leermeesters is opgenomen slotte een ontmenselijkte ontwikkeling en verdiept. Deze leer grijpt uiteindelijk bevordert. Overigens stelt alleen de ontmoe- terug op de nieuwe mens, op de “laatste ting met God ons in staat, “in de ander niet Adam”, die “een levendmakende geest” alleen de ander te zien”,17 doch in hem het werd (1 Kor. 15,45) en de oorsprong is van goddelijke beeld te herkennen en er zo toe de liefde die “nimmer vergaat” (1 Kor. 13,8). te komen de ander werkelijk te ontdekken De heiligen en allen die op het terrein van en een liefde te laten rijpen die “zorg om en gerechtigheid en vrede hun leven voor voor de ander”18 wordt. Christus, de Verlosser, hebben gegeven, getuigen ervan. Hierin komt de profetische 12. De band tussen Populorum progressio en opgave van de pausen tot uitdrukking, om het Tweede Vaticaans Concilie betekent de Kerk van Christus apostolisch te leiden geenszins een breuk tussen het leergezag en de telkens nieuwe eisen van de evangeli- van Paus Paulus VI met betrekking tot satie te herkennen. Daarom heeft de in de 17. Benedictus XVI, sociale vragen en dat van zijn voorgangers grote stroom van de overlevering ingebedde Encycliek Deus cari- tas est (25 decem- op de Stoel van Petrus, want het Concilie is encycliek Populorum progressio ons van- ber 2005), 18: AAS 98 (2006), 232. een verdieping van deze leer in de continuï- daag de dag nog iets te zeggen. teit van het leven van de Kerk.19 In dit 18. Id., 6: a. w., 222. opzicht dragen bepaalde abstracte onder- 13. Afgezien van de belangrijke band met 19. Vgl. Benedictus verdelingen van de moderne sociale leer de gehele sociale leer van de Kerk is de XVI, Toespraak tot de Leden van de van de Kerk, die de sociale uitspraken van encycliek Populorum progressio nauw ver- Romeinse Curie bij de Kerstontvangst de pausen indelen in categorieën die daar- bonden met het gehele leergezag van Paus (22 december aan vreemd zijn, niet bij tot verheldering. Er Paulus VI en in het bijzonder met zijn leer- 2005): Insegnamenti I zijn niet twee typologieën van sociale leer, gezag wat betreft sociale vragen. Zijn (2005), 1023-1032. een preconciliaire en een postconciliaire, onderricht over dit thema was van groot 20. Vgl. Johannes doch er is slechts één enige coherente en belang: hij beklemtoonde de absoluut nood- Paulus II, Encycliek Sollicitudo rei tegelijk steeds nieuwe leer.20 Het is goed als zakelijke rol van het evangelie voor de socialis, 3: a. w., de bijzonderheden van de een of andere opbouw van een samenleving wat betreft 515. encycliek, de leer van de een of andere vrijheid en gerechtigheid, in het geestelijk 21. Vgl. id., 1: a. w., 513-514. paus, worden geaccentueerd, maar men en historisch perspectief van een door liefde mag daarbij nooit de coherentie van het geïnspireerde beschaving. Paus Paulus VI 22. Vgl. id., 3: a. w., 515. gehele corpus van de leer uit het oog verlie- besefte duidelijk dat de sociale kwestie 23. Vgl. Johannes zen.21 Coherentie betekent geen gesloten wereldomvattend geworden was,25 en zag de Paulus II, Encycliek systeem, maar veeleer dynamische trouw innerlijke overeenkomst tussen de drang te Laborem exercens (14 september aan het ontvangen Licht. De sociale leer van komen tot een vereniging van de mensheid 1981), 3: AAS 73 de Kerk belicht de steeds weer opduikende en het christelijke ideaal van één enkele in (1981), 583-584. nieuwe problemen met een Licht dat niet algemene broederschap solidaire familie 24. Vgl. Johannes Paulus II, Encycliek verandert.22 Dat garandeert zowel het altijd van de volkeren. Hij duidde de menselijk en Centesimus annus, actuele als het historische karakter van het christelijk begrepen ontwikkeling aan als het 3: a. w., 794-796. leerstellige “erfgoed”,23 dat met zijn specifie- hart van de christelijke sociale leer en stelde 25. Vgl. Encycliek Populorum progres- ke kenmerken deel uitmaakt van de altijd de christelijke liefde voor als de voornaam- sio, 3: a. w., 258. levende overlevering van de Kerk.24 De ste kracht in dienst van de ontwikkeling10 2009 • 142
  • 11. daarvan. Bewogen door de wens de liefde naar “meer zijn”. Het ideologisch verabsolu-van Christus voor de mens van vandaag teren van de technische vooruitgang of degeheel zichtbaar te maken, stelde Paus Pau- utopie van een mensheid die is teruggekeerdlus VI vastberaden belangrijke ethische vra- naar de oorspronkelijke natuurlijke toe-gen aan de orde, zonder toe te geven aan de stand, zijn twee tegengestelde manieren omculturele zwakheden van zijn tijd. de vooruitgang te scheiden van de morele beoordeling, en daarmee van onze verant-14. Met de Apostolische Brief Octogesima woordelijkheid.adveniens van 1971 stelde Paus Paulus VIdan de bedoeling van de politiek aan de 15. Twee andere documenten van Paus Pau-orde, en het gevaar van utopische en ideolo- lus VI, die niet direct samenhangen met degische visioenen, die de ethische en mense- sociale leer – de encycliek Humanae vitaelijke kwaliteiten daarvan in gevaar brengen. van 25 juli 1968 en de Apostolische Exhor-Het gaat om argumenten die nauw verbon- tatie Evangelii nuntiandi van 8 decemberden zijn met de ontwikkeling. Helaas blijven 1975 – zijn zeer belangrijk voor de beschrij-de negatieve ideologieën bloeien. Voor de ving van het volkomen menselijke gehaltetechnocratische ideologie, die vandaag de van de door de Kerk voorgestelde ontwikke-dag wijdverbreid is, heeft Paus Paulus VI al ling. Het is dan ook zinvol deze beide tek-gewaarschuwd,26 wel wetend dat het heel sten in verband met Populorum progressiogevaarlijk is het integrale ontwikkelingspro- te lezen.ces alleen aan de techniek over te laten,want op die manier zou dit proces geen De encycliek Humanae vitae onderstreept deoriëntatie hebben. Techniek, op zich geno- dubbele betekenis van seksualiteit als mid-men, is ambivalent. Terwijl vandaag de dag del tot vereniging en tot voortplanting enenerzijds de neiging bestaat aan de techniek baseert daarmee de samenleving op het fun-het genoemde ontwikkelingsproces volledig dament van het echtpaar, man en vrouw,toe te vertrouwen, zien we anderzijds de die elkaar aanvaarden in hun verschillendopkomst van ideologieën die het nut van zijn en in hun complementariteit, een paarontwikkeling helemaal loochenen, omdat zij dat dus open staat voor het leven.27 Dit is 26. Vgl. id., 34: a. w.,die fundamenteel antimenselijk vinden en geen kwestie van alleen individuele moraal: 274.menen dat die tot algemeen verval zal lei- Humanae vitae toont de sterke samenhang 27. Vgl. Nrs. 8-9:den. Zo veroordeelt men uiteindelijk niet die er bestaat tussen de ethiek van het leven AAS 60 (1968), 485- 487; Benedictus XVI,alleen de verwrongen en onjuiste wijze en de sociale ethiek en heeft daarmee het Toespraak tot dewaarop de mensen soms richting geven aan begin gemarkeerd van een thematiek van Deelnemers aan het Internationalede vooruitgang, maar ook de wetenschappe- het leergezag, die langzamerhand in ver- Congres van de Universiteit vanlijke ontdekkingen zelf, die daarentegen, als scheidene documenten vorm heeft gekre- Lateranen bijze goed gebruikt worden, voor allen een gen, het laatst in de encycliek Evangelium Gelegenheid van de Veertigstekans vormen om te groeien. Het idee van vitae van Paus Johannes Paulus II.28 De Kerk Gedenkdag van deeen wereld zonder ontwikkeling drukt wan- legt de nadruk op deze samenhang tussen Encycliek “Humanae vitae” (10 meitrouwen jegens de mens en jegens God uit. de ethiek van het leven en de sociale ethiek, 2008): Insegnamenti, IV, 1Het is dan ook een ernstige vergissing de want zij weet: “Een samenleving kan geen (2008), 753-756.menselijke mogelijkheden te geringschatten zekere grondvesten hebben wanneer zij aan 28. Vgl. Encycliekom de uitwassen van de ontwikkeling onder de ene kant waarden zoals de waardigheid Evangelium vitae (25 maart 1995), Nr.controle te houden, of zelfs voorbij te zien van de persoon, gerechtigheid en vrede 93: AAS 87 (1995),aan het feit dat de mens van nature streeft handhaaft, maar zichzelf aan de andere 507-508.143 • 2009 11
  • 12. kant fundamenteel tegenspreekt door aller- ring door de geschiedenis samen met zijn lei vormen van minachting en schending medemensen, noch aan het doel van deze van het menselijk leven te accepteren of te weg, aandacht zou schenken, dan zou de dulden, met name als het om zwak of Kerk geen recht hebben over deze dingen te gemarginaliseerd leven gaat”.29 spreken. Paus Paulus VI was zich – zoals ook reeds zijn voorganger Paus Leo XIII, in De Apostolische Exhortatie Evangelii nun- de encycliek Rerum novarum35 – ervan tiandi is zeer nauw verbonden met de ont- bewust dat hij een plicht vervulde die aan wikkeling, want “de evangelisatie zou niet zijn ambt eigen was, door het Licht van het volkomen zijn”, zo schreef Paus Paulus VI, evangelie over de sociale vraagstukken van “als zij er geen rekening mee zou houden zijn tijd te laten schijnen.36 dat in de loop van de tijd het evangelie en het concrete, persoonlijke en gemeenschap- Als men zegt dat ontwikkeling een roeping 29. Id., 101: a. w., pelijke leven van de mens elkaar wederzijds is, dan betekent dat van de ene kant de 516-518. uitdagen”.30 “Tussen evangelisatie en mense- erkenning dat deze roeping voortkomt uit 30. Nr. 29: AAS 68 lijke vooruitgang – ontwikkeling en bevrij- een transcendente roep en van de andere (1976), 25. ding – bestaan inderdaad nauwe banden”:31 kant dat deze niet in staat is zichzelf uitein- 31. Id., 31: a. w., 26. Uitgaande van dit inzicht zette Paus Paulus delijke zin te geven. Niet zonder reden komt 32. Vgl. Johannes VI de relatie tussen de verkondiging van het woord “roeping” ook op een andere Paulus II, Encycliek Sollicitudo rei Christus en de vooruitgang van de mens in plaats in de encycliek voor, waar we lezen: socialis, 41: a. w., de samenleving duidelijk uiteen. Het getui- “Er bestaat dus geen echt humanisme dan 570-572. genis voor Christus door werken van gerech- dat wat op God gericht is, en wat de verant- 33. Vgl. id., Johannes tigheid, van vrede en van ontwikkeling woordelijkheid erkent waartoe wij zijn Paulus II, Encycliek Centesimus annus, behoort tot de evangelisatie, want Jezus geroepen en waardoor het menselijk leven 5.54: a. w., 799.859-860. Christus, Die ons liefheeft, is begaan met de eerst werkelijk zin krijgt”.37 Deze kijk op ont- gehele mens. Op deze belangrijke leerstuk- wikkeling is het hart van Populorum 34. Nr. 15: a. w., 491. ken berust het missionaire aspect 32 van de progressio en is de motivatie voor alle over- 35. Vgl. id., 2: a. w., sociale leer van de Kerk, als wezenlijk ele- wegingen van Paus Paulus VI over de vrij- 258; Leo XIII, ment van de evangelisatie.33 De sociale leer heid, de waarheid en de liefde in de ontwik- Encycliek Rerum novarum (15. Mei van de Kerk is geloofsverkondiging en keling. Dat is ook de voornaamste reden 1891): Leonis XIII getuigenis van het geloof. Zij is instrument waarom deze encycliek in onze dagen nog P.M. Acta, XI, Romae 1892, 97-144; en onmisbare plaats voor geloofsopvoeding. steeds actueel is. Johannes Paulus II, Encycliek Sollicitudo rei socialis , 8: a. w., 16. In de encycliek Populorum progressio 17. Een roeping is een appel die een vrij en 519-520; Johannes Paulus II, Encycliek wilde Paus Paulus VI ons bovenal zeggen verantwoordelijk antwoord vraagt. De inte- Centesimus annus, 5: a. w., 799. dat vooruitgang in oorsprong en wezen een grale menselijke ontwikkeling vooronderstelt roeping is: “Volgens Gods plan is iedere de verantwoordelijke vrijheid van de per- 36. Vgl. Encycliek Populorum progres- mens geroepen om zichzelf te ontwikkelen, soon en van de volken: geen structuur die sio, 2.13: a. w., 258. omdat God aan het leven van iedere mens de menselijke verantwoordelijkheid negeert 263-264. een bepaalde roeping heeft meegegeven”.34 of zich daar boven stelt kan deze ontwikke- 37. Id., 42: a. w., 278. Precies dit feit rechtvaardigt het ingrijpen ling garanderen. “Heilsverwachtingen”, die van de Kerk in de problematiek van de ont- rijk zijn aan “mooie maar misleidende 38. Id., 11: a. w., 262; Johannes wikkeling. Als het alleen om technische beloften” van een droomwereld,38 baseren Paulus II, Encycliek Centesimus annus, aspecten van het menselijk leven zou gaan hun eigen voorstellen altijd op de ontken- 25: a. w., 822-824. en de mens noch aan de zin van zijn vorde- ning van de transcendente dimensie van de12 2009 • 144
  • 13. ontwikkeling, in de zekerheid dat deze hun kenmerk van de “authentieke ontwikke-geheel ter beschikking staat. Deze valse ling”; die moet “integraal zijn, dat wil zeg-zekerheid verandert in zwakte, omdat die gen: bijdragen tot de ontwikkeling vanleidt tot de onderdrukking van de mens, die iedere mens en van heel de mens”.42 In dewordt gereduceerd tot een middel voor de concurrentiestrijd tussen de verschillendeontwikkeling, terwijl de nederigheid van opvattingen over de mens, waarvan er in dedegene die een roeping aanneemt wordt huidige samenleving nog meer zijn dan tenomgevormd tot ware autonomie, omdat tijde van Paus Paulus VI, heeft de christelij-deze de mens vrij maakt. Paus Paulus VI ke zienswijze de bijzondere eigenschap debetwijfelt niet dat obstakels en bepaalde fei- onvervreemdbare waarde van de mens enten de ontwikkeling remmen, maar hij is er de betekenis van zijn groei te bekrachtigenook zeker van dat “iedereen zelf de voor- en te rechtvaardigen. Paus Paulus VInaamste verantwoordelijkheid voor zijn schrijft: “Wat voor ons telt, is de mens, iede- 39. Encycliekpersoonlijk welslagen of falen [behoudt], re mens, iedere groep van mensen, en de Populorum progres-hoe groot ook de invloeden zijn die van mensheid in haar geheel”.43 Het christelijk sio, 15: a. w., 265.buitenaf op hem inwerken”.39 Deze vrijheid geloof bekommert zich om ontwikkeling 40. Id., 3: a. w., 258.betreft de ontwikkeling waarover wij het zonder te vertrouwen op privileges of 41. Id., 6: a. w., 260.hebben, maar ook situaties van onderont- machtsposities, en zelfs niet op de verdien- 42. Id., 14: a. w.,wikkeling die niet het gevolg zijn van toe- sten van Christenen, ook al zijn die er 264.val of een historische noodzaak, maar van geweest en zijn ze er nu ook nog – hoewel 43. Id.; vgl. Johannesmenselijke verantwoordelijkheid. Daarom er ook menselijke fouten worden gemaakt.44 Paulus II, Encycliek Centesimus annus,doen “de hongerende volken vandaag een Het geloof steunt eerder alleen op Christus, 53-62: a. w., 859-dramatisch beroep op de volken die in over- op Wie iedere echte roeping tot integrale 867; Johannes Paulus II, Encycliekvloed leven”.40 Ook dat is roeping, een appel menselijke ontwikkeling is terug te voeren. Redemptor hominis (4 maart 1979), 13-van vrije mensen gericht tot vrije mensen Het evangelie is fundamenteel voor ontwik- 14: AAS 71 (1979),om gezamenlijk verantwoordelijkheid te keling, want daarin maakt Christus “door de 282-286.nemen. Paus Paulus VI had een sterk besef openbaring van het mysterie van de Vader 44. Vgl. Paulus VI,van het belang van economische structuren en Diens liefde de mens voor zichzelf duide- Encycliek Populorum progres-en instellingen, maar hij had een even sterk lijk”.45 Onderwezen door haar Heer onder- sio, 12: a. w., 262- 263.besef van het feit dat ze in wezen werktui- zoekt de Kerk de tekenen van de tijd, legt zegen van de menselijke vrijheid zijn. De ont- uit en biedt de wereld “wat haar uniek 45. Tweede Vaticaans Concilie,wikkeling kan alleen geheel menselijk zijn, eigendom is: een alomvattende visie op de Pastorale Constitutie over deals deze vrij is; alleen in verhoudingen van mens en de menselijke situatie”.46 Juist Kerk in de wereldverantwoordelijke vrijheid kan de ontwik- omdat God het grote “Ja” tegen de mens van deze tijd Gaudium et spes,keling op passende wijze groeien. spreekt,47 kan de mens er niet van afzien 22. zich te openen voor de goddelijke roeping 46. Paulus VI,18. Behalve de aanspraak op vrijheid vereist om de eigen ontwikkeling te verwerkelijken. Encycliek Populorum progres-de integrale menselijke ontwikkeling als roe- De waarheid van de ontwikkeling bestaat in sio, 13: a. w., 263-ping ook dat de waarheid ervan geëerbiedigd de volkomenheid ervan: als ontwikkeling 264.wordt. De roeping tot vooruitgang spoort de niet de gehele mensheid en iedere mens 47. Vgl. Benedictus XVI, Toespraak totmens aan tot “meer werken, leren, bezitten, betreft is er geen sprake van ware ontwikke- de Deelnemers aanom daardoor meer te zijn”.41 Maar dan stelt ling. Dat is de centrale boodschap van Pop- het Vierde Nationale Congreszich de vraag: wat wil dat zeggen: “meer ulorum progressio, die vandaag en altijd van de Kerk in Italiëzijn”? Op die vraag antwoordt Paus Paulus geldt. De integrale ontwikkeling van de (19 oktober 2006): Insegnamenti II, 2VI door te verwijzen naar het essentiële mens op het natuurlijke vlak als antwoord (2006), 465-477.145 • 2009 13
  • 14. op een roeping van God de Schepper48 de Zoon leert wat broederlijke liefde is. In vraagt om een verwerkelijking in een zijn weergave van de verschillende niveaus “humanisme, dat [de] natuur [van de mens] van het ontwikkelingsproces van de mens overstijgt en dat hem de hoogste volheid vermeldt Paus Paulus VI eerst het geloof, en van leven verleent; en dat is het uiteindelij- daarna stelt hij voorop “de eenheid in de ke doel van de persoonlijke ontwikkeling”.49 liefde van Christus, die ons roept om als De christelijke roeping tot deze ontwikke- kinderen deel te hebben aan het leven van ling betreft zowel het natuurlijke als ook het de levende God, Vader van alle mensen”. 53 bovennatuurlijke vlak; daarom geldt: “Als God wordt verduisterd, verdwijnt geleidelijk 20. Deze door Populorum progressio geo- aan ons vermogen de natuurlijke orde, het pende perspectieven blijven fundamenteel doel daarvan en het ‘goede’ te herkennen”.50 om onze inzet voor de ontwikkeling van de volken elan en richting te verlenen. De 19. Tenslotte vereist de kijk op ontwikkeling encycliek onderstreept daarnaast steeds als roeping dat de liefde centraal staat. Paus opnieuw de urgentie van hervormingen 54 en Paulus VI stelde in de encycliek Populorum roept dan op, met het oog op de grote pro- progressio vast dat de oorzaken van onder- blemen van onrecht in de ontwikkeling van ontwikkeling niet op de eerste plaats van de volken, moedig en zonder aarzelen te materiële aard zijn. Hij heeft ons opgeroepen handelen. Ook liefde in waarheid schrijft deze in andere dimensies van het mens-zijn deze urgentie voor. Het is de liefde van te zoeken: bovenal in de wil, die de plichten Christus die ons geen rust laat: “caritas van de solidariteit dikwijls verwaarloost; op Christi urget nos” (2 Kor. 5,14). De urgentie de tweede plaats in het denken, dat de wil wordt niet alleen veroorzaakt door de niet altijd op de juiste wijze richting geeft. omstandigheden en volgt niet alleen uit het Daarom zou de ontwikkeling begeleid moe- feit dat de gebeurtenissen en problemen ten worden door “wijze en scherp denkende elkaar razendsnel opvolgen, maar ook uit mensen, op zoek naar een nieuw humanisme datgene wat op het spel staat: de verwezen- dat de moderne mens in staat moet stellen lijking van een echte broederlijkheid. Dit 48. Vgl. Paulus VI, Encycliek zichzelf terug te vinden”.51 Maar dat is niet doel is zo belangrijk dat het onze ontvanke- Populorum progres- sio, 16: a. w., 265. alles. De onderontwikkeling heeft een oor- lijkheid eist, opdat wij het ten diepste zaak die nog belangrijker is dan de ontoe- begrijpen en ons concreet en “van ganser 49. Id. reikendheid van het denken: “het feit dat harte” ervoor inzetten dat de huidige econo- 50. Benedictus XVI, Toespraak tot de het ontbreekt aan broederschap tussen de mische en sociale processen tot werkelijk Jongeren te mensen en tussen de volkeren”.52 Kunnen de menselijke resultaten leiden. Barangaroo East Darling Harbour mensen een dergelijke broederschap ooit op (Sydney, 17 juli eigen kracht bereiken? De steeds meer 2008). geglobaliseerde samenleving maakt ons tot 51. Paulus VI, Encycliek buren, maar niet tot broeders en zusters. De Populorum progres- rede is op zichzelf in staat de gelijkheid sio, 20: a. w., 267. onder de mensen te vatten en een burger- 52. Id., 66: a. w., 289-290. maatschappij te vestigen, maar de rede kan geen broederlijkheid tot stand brengen. De 53. Id., 21: a. w., 267-268. oorsprong daarvan ligt namelijk in een transcendente roeping door God de Vader, 54. Nrs. 3.29.32: a. w., 258.272.273. Die ons het eerst heeft liefgehad en ons door14 2009 • 146
  • 15. HOOFDSTUK II: DE ONTWIKKELING VAN heid gegeven heeft om effectieve partners inDE MENS IN ONZE TIJD de internationale politiek te worden. Men moet echter toegeven dat diezelfde economi- sche ontwikkeling door vervormingen en21. Paus Paulus VI had een genuanceerde dramatische problemen belast was en nogkijk op ontwikkeling. Met het begrip “ont- steeds is, en dat die tengevolge van de huidi-wikkeling” wilde hij het doel aanduiden om ge crisissituatie nog meer op de voorgrondde volken voor alles te helpen bij het over- treden. Dit stelt ons voor beslissingen diewinnen van honger, ellende, endemische niet uitgesteld kunnen worden en die in toe-ziekten en analfabetisme. Dat betekende nemende mate de bestemming betreffen vanvanuit economisch standpunt hun actieve de mens zelf, waarbij deze overigens zijndeelname aan het economische proces, op natuur niet buiten beschouwing kan laten.basis van gelijkheid; vanuit sociaal stand- De technische krachten die in het spel zijn,punt hun ontwikkeling tot beschaafde en de wereldwijde onderlinge betrekkingen, desolidaire samenlevingen; vanuit politiek schadelijke gevolgen voor de reële economiestandpunt de consolidering van democrati- van slecht uitgevoerde en hoofdzakelijk spe-sche regimes, die in staat zijn vrijheid en culatieve financiële handelingen, de aan-vrede zeker te stellen. Terwijl wij nu, na vele zienlijke, vaak teweeggebrachte en daarnajaren, met zorg naar de ontwikkelingen en slecht begeleide stromen van migranten,naar de perspectieven van de opeenvolgende evenals de ongecontroleerde exploitatie vancrisissen kijken, vragen wij ons af in hoever- de natuurlijke hulpbronnen – dat alles nooptre de verwachtingen van Paus Paulus VI ons er vandaag de dag toe na te denken overdoor het tijdens de laatste decennia toege- de noodzakelijke maatregelen voor de oplos-paste ontwikkelingsmodel in vervulling zijn sing van problemen die, in vergelijking metgegaan. Wij erkennen aldus dat de vrees van de problemen die Paus Paulus VI aan de ordede Kerk, wat betreft de capaciteiten van de stelde, niet alleen nieuw zijn maar ook enpuur technisch georiënteerde mens om zich bovenal een beslissende invloed hebben oprealistische doelen te stellen en de beschik- het huidige en toekomstige welzijn van debare middelen op passende wijze te gebrui- mensheid. De aspecten van de crisis en deken, gegrond was. Winst is nuttig als middel oplossing daarvoor, evenals die van een toe-tot een doel dat zin verleent aan zowel de komstige nieuwe mogelijke ontwikkeling,wijze van het verkrijgen als aan het gebruik zijn steeds meer met elkaar verbonden; zeervan. Het exclusief gericht zijn op winst veronderstellen elkaar en vereisen nieuweloopt, als die op onjuiste wijze wordt verkre- pogingen om te komen tot gezamenlijkgen en het einddoel niet het algemeen wel- begrip en een nieuwe humanistische synthe-zijn is, het gevaar bezit te vernietigen en se. De complexiteit en de ernst van de huidi-armoede teweeg te brengen. De door Paus ge economische crisis maakt ons terechtPaulus VI verlangde economische ontwikke- bezorgd, maar toch moeten we met realisme,ling zou zo gericht moeten zijn dat een vertrouwen en hoop de nieuwe verantwoor-echte, tot iedereen uit te breiden en werkelijk delijkheden op ons nemen, waartoe weduurzame groei tot stand wordt gebracht. geroepen worden door het scenario van eenHet is waar dat ontwikkeling een positieve wereld die behoefte heeft aan een ingrijpen-factor was en nog steeds is, die miljarden de culturele vernieuwing en de herontdek-mensen uit de ellende bevrijd heeft en gedu- king van fundamentele waarden, waaroprende de laatste tijd veel landen de mogelijk- een betere toekomst gebouwd kan worden.147 • 2009 15
  • 16. De crisis verplicht ons onze weg opnieuw te wijls door de onverantwoordelijkheid in ontwerpen, onszelf nieuwe regels te stellen zowel de keten van gevers als ook in die der en nieuwe vormen van inzet te vinden, aan begunstigden aan de eigenlijke bestemming te sturen op positieve ervaringen en de onttrokken. Ook op het terrein van de niet- negatieve te verwerpen. Zo wordt de crisis materiële of culturele oorzaken van ontwik- aanleiding tot inzicht en een nieuw ontwerp. keling, dan wel onderontwikkeling, kunnen In deze grondhouding van vertrouwen – eer- we dezelfde verdeling van verantwoordelijk- der dan berusting – moeten de moeilijkhe- heid vinden. Er is aan de kant van rijke lan- den van het heden aangepakt worden. den sprake van overdreven vormen van bescherming van kennis, door een al te 22. Vandaag de dag is het kader van de ont- strenge toepassing van het recht op geeste- wikkeling policentrisch. De handelende per- lijk eigendom, in het bijzonder op het gebied sonen en de oorzaken in zowel de onderont- van de gezondheidszorg. Tegelijkertijd blij- wikkeling alsook de ontwikkeling zijn ven in enkele arme landen culturele model- veelvormig; schuld en verdienste moeten len en sociale verhoudingen voortbestaan, van elkaar worden onderscheiden. Dit gege- die het ontwikkelingsproces afremmen. ven zou er ons toe moeten aansporen ons te bevrijden van de ideologieën die op dikwijls 23. Vele gebieden van de aarde hebben zich gekunstelde wijze proberen de werkelijkheid vandaag de dag, zij het ook op problemati- te vereenvoudigen, en er ons juist toe bren- sche en niet homogene wijze, verder ontwik- gen objectief de menselijke complexiteit van keld en zijn binnengetreden in de kring van de problemen te onderzoeken. De scheidslijn de grootmachten, die ertoe bestemd zijn in tussen rijke en arme landen is niet meer zo de toekomst een belangrijke rol te spelen. duidelijk als ten tijde van de encycliek Popu- Het moet echter worden onderstreept dat lorum progressio; daar heeft Paus Johannes vooruitgang op alleen economisch en tech- Paulus II al op gewezen.55 Absoluut gezien nologisch gebied niet voldoende is. Het is neemt de wereldwijde rijkdom toe, maar de noodzakelijk dat de ontwikkeling bovenal ongelijkheden worden groter. In rijke landen echt en integraal is. Het ontkomen aan de verarmen nieuwe sociale klassen en ont- economische ontwikkelingsachterstand, op staan nieuwe vormen van armoede. In arme- zich een positief gegeven, is geen oplossing re gebieden verheugen sommige groepen voor de complexe problematiek van de zich in een soort verkwistende en op consu- vooruitgang van de mens, noch voor de meren gerichte superontwikkeling, die in onmiddellijk bij deze vooruitgang betrokken onaanvaardbare tegenstelling staat tot de landen, noch voor de economisch reeds ont- aanhoudende situaties van mensonterende wikkelde landen, en ook niet voor de nog ellende. “De schandalige ongelijkheid”56 arme landen, die niet alleen kunnen lijden houdt aan. Het gedrag van economische en onder de oude vormen van uitbuiting, maar politieke vertegenwoordigers van oude en ook onder de negatieve gevolgen van een nieuwe rijke landen vertoont helaas corrup- door onregelmatigheden en onevenwichtig- 55. Vgl. Encycliek Sollicitudo rei tie en illegaliteit, evenals dat in de arme lan- heden gekenmerkte groei. socialis, 28: a. w., 548-550. den zelf het geval is. Dikwijls zijn het grote transnationale ondernemingen, maar ook Na de ineenstorting van de economische en 56. Paulus VI, Encycliek plaatselijke productiegroepen die de men- politieke systemen van de communistische Populorum progres- senrechten van de arbeiders niet eerbiedi- landen van Oost-Europa en het einde van de sio, 9: a. w., 261- 262. gen. Internationale hulpverlening wordt dik- zogenaamde “tegenover elkaar staande16 2009 • 148
  • 17. blokken” zou een alomvattend heroverwe- met de beperkingen die de nieuwe econo-ging van ontwikkeling nodig zijn geweest. misch-commerciële en financiële contextDaartoe had Paus Johannes Paulus II opge- aan de soevereiniteit van de staat oplegt –roepen, die in 1987 het bestaan van deze een context die zich ook onderscheidt door“blokken” als een van de hoofdoorzaken van een toenemende mobiliteit van het financie-de onderontwikkeling had aangewezen57, ringskapitaal, evenals van de materiële en dewaar de politiek geld onttrok aan de econo- niet-materiële productiemiddelen. Dezemie en aan de cultuur, en de ideologie de nieuwe context heeft de politieke macht vanvrijheid belemmerde. In het jaar 1991, na de de staten veranderd.gebeurtenissen van 1989, eiste hij ook dateen globaal nieuw ontwerp hand in hand Vandaag de dag – ook onder de indruk vanzou moeten gaan met het einde van de de les die de huidige economische crisis ons“blokken”, en niet alleen in de betrokken leert, waarbij de burgerlijke overheid directlanden, maar ook in het westen en in die bezig is met het corrigeren van vergissingendelen van de wereld waar de ontwikkeling in en wanbeleid – lijkt een nieuwe evaluatievolle gang was.58 Dat is echter slechts ten van de rol en de macht van de staat realisti-dele gebeurd en blijft een echte verplichting scher. Beide moeten verstandig overwogenwaaraan voldaan moet worden, doordat men en beoordeeld worden, zodat de staten weermisschien juist voordeel trekt uit de noodza- de mogelijkheid hebben – ook door nieuwekelijke beslissingen om de huidige economi- vormen van betrokkenheid – de uitdagingensche problemen te boven te komen. van de huidige wereld aan te pakken. Met een evenwichtiger rol van de burgerlijke24. Ofschoon men toen reeds, gegeven de overheid kan men ervan uitgaan dat diegevorderde processen van socialisering, van nieuwe vormen van deelname aan de natio-een wereldwijde sociale vraag kon spreken, nale en internationale politiek versterkt wor-was de wereld die Paus Paulus VI voor zich den, die door de activiteit van in de burger-had nog veel minder aaneengegroeid dan de maatschappij werkende organisaties tothuidige. Economische en politieke activitei- stand komen. Het is te wensen dat er op dezeten speelden zich grotendeels af binnen manier een dieper ervaren opmerkzaamheiddezelfde grenzen en konden daarom op en deelname van de burgers aan de reselkaar rekenen. De productieve activiteit publica mag groeien.vond voornamelijk plaats binnen de natio-nale grenzen, en de financiële investeringen 25. Vanuit het sociale gezichtspunt hebbenhadden slechts een beperkte circulatie in het zorginstellingen, die er ten tijde van Pausbuitenland, zodat de politiek van veel staten Paulus VI reeds in vele landen waren, moeitenog de prioriteiten van de economie kon – en in de toekomst zou dat nog moeilijkervaststellen, en met de hun nog ter beschik- kunnen worden – hun doelen van waarach- 57. Vgl. Encycliekking staande middelen de ontwikkeling tige sociale gerechtigheid in een ten diepste Sollicitudo reidaarvan in zekere mate kon regelen. Op veranderd krachtenspel na te streven. De socialis, 20: a. w., 536-537.grond daarvan kende Populorum progressio globaal geworden markt heeft op de eerste 58. Vgl. Encycliekaan de “burgerlijke overheid” 59 een centrale, plaats bij de rijke landen het zoeken gesti- Centesimus annus,zij het niet exclusieve taak toe. muleerd naar gebieden waar de kosten van 22-29: a. w., 819- 830. de productie sterk verlaagd kunnen worden,In onze tijd wordt de staat geconfronteerd om de prijzen van veel goederen te verlagen, 59. Vgl. Nrs. 23.33: a. w., 268-269.273-met de situatie zich bezig te moeten houden de koopkracht te vergroten en daarmee de 274.149 • 2009 17
  • 18. op vermeerderde consumptie gebaseerde men moeten worden dan vroeger, waardoor groeicijfers van de eigen binnenlandse men bovenal een onmiddellijk en vooruit- markt te verhogen. Als gevolg daarvan heeft ziend antwoord geeft op de dringende nood- de markt nieuwe vormen van competitie zaak nieuwe vormen van samenwerking in tussen de staten aangemoedigd, die beogen te voeren, niet alleen op plaatselijk maar ook met verschillende middelen – waaronder op internationaal niveau. gunstige fiscale voorwaarden en deregule- ring van de arbeidsmarkt – productiecentra De arbeidsmobiliteit is in verband met de van buitenlandse ondernemingen aan te wijdverbreide deregulering een belangrijk trekken. Deze processen hebben ertoe geleid verschijnsel geweest, niet zonder positieve dat het zoeken naar grotere concurrentie- aspecten, want daardoor kan de productie voordelen op de wereldmarkt betaald is met van nieuw vermogen en de uitwisseling tus- een vermindering van het netwerk van socia- sen verschillende culturen gestimuleerd le zekerheid. Dit brengt de rechten van de worden. Als echter onzekerheid aangaande arbeiders, de fundamentele mensenrechten arbeidsvoorwaarden tengevolge van proces- en de solidariteit, gerealiseerd in traditionele sen van mobiliteit en deregulering om zich vormen van de verzorgingsstaat, ernstig in heen grijpt, ontstaan er vormen van psycho- gevaar. De systemen van sociale zekerheid logische instabiliteit en moeilijkheden bij het kunnen zo de mogelijkheid verliezen hun ontwikkelen van eigen consequente levens- taak te vervullen, en niet alleen in de arme planning, ook met het oog op het huwelijk. landen maar ook in de jonge industrielanden Dit leidt niet alleen tot situaties van verspil- en in de reeds lang ontwikkelde landen. Hier ling van sociale mogelijkheden maar ook tot kan de begrotingspolitiek, met reductie van menselijke achteruitgang. Vergelijkt men dit sociale uitgaven, waartoe dikwijls door de met wat er in het verleden in de industriële internationale financiële instellingen wordt samenleving is gebeurd, dan ziet men hoe de aangezet, de burgers machteloos maken ten werkloosheid vandaag de dag nieuwe aspec- opzichte van oude en nieuwe risico’s; deze ten van economische irrelevantie uitlokt en machteloosheid wordt door het ontbreken de huidige crisis kan de situatie alleen nog van een effectieve bescherming door vereni- maar doen verslechteren. Langdurig werk- gingen van arbeidnemers nog vergroot. De loos zijn of langere tijd afhankelijk zijn van combinatie van de sociale en economische publieke of particuliere hulp ondergraaft de veranderingen zorgt ervoor dat de vakbon- vrijheid en de creativiteit van de persoon, den bij de uitoefening van hun taak op gro- evenals zijn familiebetrekkingen en sociale tere moeilijkheden stuiten, ook omdat rege- relaties, wat zwaar lijden op het psychologi- ringen op grond van het economisch belang sche en geestelijke vlak met zich meebrengt. dikwijls de vrijheid of de onderhandelings- Allen, en in het bijzonder de bestuurders, die mogelijkheden van de vakbonden zelf inper- bezig zijn de economische en sociale orde ken. Zo moeten de traditionele netwerken van de wereld een vernieuwd gezicht te van solidariteit groeiende obstakels over- geven, zou ik in herinnering willen roepen 60. Vgl. a. w., 135. winnen. Het voorstel van de kant van de dat het eerste te beschermen en te benutten 61. Tweede sociale leer van de Kerk – begonnen met de kapitaal de mens is, de persoon in zijn totali- Vaticaans Concilie, encycliek Rerum novarum 60 – om verenigin- teit – “want de mens is de ontwerper, het Pastorale Constitutie over de Kerk in de gen van arbeidnemers ter verdediging van centrum en doel van het gehele sociaal-eco- wereld van deze tijd eigen rechten in het leven te roepen, zou nomisch leven”. 61 Gaudium et spes, 63. daarom vandaag de dag nog meer nageko-18 2009 • 150
  • 19. 26. Op het culturele vlak is het verschil in ver- 27. In veel arme landen houdt als gevolggelijking met de tijd van Paus Paulus VI nog van de voedselschaarste de extreme onze-markanter. Toen waren de culturen redelijk kerheid van het leven aan en dat zou noggoed omschreven en hadden betere kansen erger kunnen worden: honger eist nog tallo-om zich te beschermen tegen pogingen tot ze slachtoffers onder de vele mensen aanculturele homogenisering. Vandaag de dag wie het, evenals Lazarus, niet toegestaan iszijn de mogelijkheden van wisselwerking tus- met de rijke aan dezelfde tafel te zitten – watsen de culturen aanzienlijk toegenomen en Paus Paulus VI wel gewenst had. 64 De honge-geven ruimte voor nieuwe perspectieven van rigen te eten geven (vgl. Mat. 25,35,37,42) isde interculturele dialoog – een dialoog die, een ethische verplichting voor de Wereld-om effectief te zijn, van de verschillende kerk, die overeenstemt met de leer van haargesprekspartners als uitgangspunt het diepe Stichter Jezus Christus aangaande solidari-bewustzijn van hun specifieke identiteit ver- teit en delen. Bovendien is het uit de wereldeist. Daarbij mag men echter niet buiten helpen van de honger in het tijdperk van debeschouwing laten dat de toenemende com- globalisering ook een doel geworden, datmercialisering van de uitwisseling van cul- noodzakelijkerwijs moet worden nagestreefdtuur een tweevoudig gevaar in de hand werkt. om de vrede en de stabiliteit op aarde teOp de eerste plaats zien we een veelvuldig bewaren. Honger hangt minder af van eenonkritisch aanvaard cultureel eclecticisme: materieel tekort dan van een tekort aanculturen worden eenvoudigweg naast elkaar sociale hulpmiddelen, waarvan de belang-geplaatst en als werkelijk gelijkwaardig en rijkste institutioneel zijn. Dat betekent dat eronderling inwisselbaar beschouwd. Dat een systeem van economische instellingenbevordert het afglijden in een relativisme dat ontbreekt, dat in staat is de juiste toegangweinig bevorderlijk is voor de ware intercul- tot water en voedingsmiddelen te garande-turele dialoog; op het sociale vlak veroor- ren, en tevens de knelpunten te overwinnen,zaakt het culturele relativisme een gescheiden die verband houden met basisbehoeften en 62. Vgl. Johannes Paulus II, Encyclieknaast elkaar leven van de culturele groepen de noodsituaties die ontstaan bij werkelijke Centesimus annus,zonder echte dialoog en daarom zonder wer- voedselcrisissen – crisissen die natuurlijke 24: a. w., 821-822.kelijke integratie. Op de tweede plaats is er het oorzaken kunnen hebben of ook door natio- 63. Vgl. Johannes Paulus II, Encycliektegenovergestelde gevaar, dat bestaat uit cul- nale en internationale politieke onverant- Vertatis splendor (6turele vervlakking en het op één lijn plaatsen woordelijkheid kunnen zijn ontstaan. Het augustus 1993), 33.46.51: AAS 85van gedragingen en levensstijlen. Op deze probleem op het gebied van de onzekerheid (1993), 1160.1169- 1171.1174-1175;manier gaat de diepe betekenis verloren van van de voedselvoorziening moet in een per- Johannes Paulus II,de cultuur van de verschillende naties en de spectief op lange termijn worden aangepakt, Toespraak tot de Algemenetradities van de verschillende volken, waar- door de structurele oorzaken ervan uit de Vergadering van debinnen de mens zich met de basisvragen van wereld te helpen en de agrarische ontwikke- Verenigde Naties bij Gelegenheid vanhet bestaan bezig houdt.62 Eclecticisme en ling van de armste landen te bevorderen. Dat het Vijftigjarig Bestaan (5 oktoberculturele nivellering lopen beide uit op de kan gebeuren door investeringen in de lan- 1995), 3:scheiding van cultuur en menselijke natuur. delijke infrastructuur, in irrigatiesystemen, Insegnamenti XVIII, 2 (1995), 732-733.Zo kunnen de culturen hun grootte niet meer in transport, het organiseren van markten, 64. Vgl. Encycliekvinden in een natuur die hen overstijgt,63 en de opbouw en verbreiding van geschikte Populorum progres-reduceren de mens tenslotte tot niet meer dan agrarische technologie. Het kan ook gebeu- sio, 47: a. w., 280- 281; Johanneseen cultureel verschijnsel. Als dat gebeurt, ren door investeringen die geschikt zijn om Paulus II, Encycliekloopt de mensheid opnieuw het gevaar van de menselijke, natuurlijke en socio-econo- Sollicitudo rei socialis, 42: a. w.,afhankelijkheid en manipulatie. mische hulpbronnen, die plaatselijk het 572-574.151 • 2009 19
  • 20. gemakkelijkst bereikbaar zijn, op de best 28. Een van de meest opvallende aspecten mogelijke wijze te benutten, zodat de duur- van de huidige ontwikkeling is het belang- zaamheid van deze investeringen ook op rijke thema van eerbied voor het leven, dat lange termijn gewaarborgd is. Dat alles moet op generlei wijze gescheiden mag worden verwezenlijkt worden door de plaatselijke van de vragen aangaande de ontwikkeling gemeenschappen te betrekken bij de keuze van de volken. Het is een aspect dat de laat- van het akkerland en de beslissingen aan- ste tijd steeds belangrijker wordt en ons ver- gaande het gebruik ervan. Vanuit dit plicht de begrippen van armoede 66 en onder- gezichtspunt zou het nuttig kunnen zijn de ontwikkeling uit te breiden naar de vragen nieuwe mogelijkheden te overwegen, die die met de aanvaarding van het leven ver- door juist gebruik van zowel de traditionele bonden zijn, vooral waar dit op verschillen- als ook de innovatieve agrarische productie- de manieren belemmerd wordt. technieken ontstaan, op voorwaarde dat de laatstgenoemde na adequate toetsing als Niet alleen de situatie van armoede veroor- doelmatig, milieuvriendelijk en voor de zaakt nog altijd hoge cijfers van kindersterf- meest benadeelde bevolkingsgroepen als te in vele gebieden, maar in verschillende nuttig erkend worden. Tegelijkertijd moet de delen van de wereld worden door regeringen vraag naar een rechtvaardige agrarische her- nog steeds vormen van bevolkingscontrole vorming in de ontwikkelingslanden niet ver- in praktijk gebracht, die dikwijls contracep- waarloosd worden. Het recht op voedsel, tie bevorderen en zelfs zover gaan dat abor- evenals het recht op water, speelt een tus verplicht wordt. In de economisch meer belangrijke rol bij het verwerven van andere ontwikkelde landen is tegen het leven rechten, bovenal het fundamentele recht op gerichte wetgeving wijdverbreid en heeft leven. Daarom is het noodzakelijk dat er een gewoonte en praktijk reeds beslissend beïn- solidair bewustzijn ontstaat, dat voedsel en vloed; dit draagt bij tot de verbreiding van de toegang tot water als algemene rechten een anti-geboorte mentaliteit, die men dik- van alle mensen beschouwt, zonder onder- wijls ook probeert over te brengen op andere scheid of discriminatie.65 Bovendien is het landen, alsof dit een vorm van culturele belangrijk te verduidelijken hoe de weg van vooruitgang zou zijn. solidariteit met de arme landen een project voor de oplossing van de huidige wereldwij- Sommige niet-gouvernementele organisaties de crisis kan blijken te zijn; politici en ver- (NGO’s) werken actief voor de verbreiding antwoordelijken van internationale instel- van abortus en bevorderen soms in arme lingen hebben dat de laatste tijd begrepen. landen de keuze voor sterilisatie, ook bij Als men door middel van solidair georgani- vrouwen die zich niet bewust zijn van de seerde financieringsplannen de arme landen betekenis van de ingreep. Bovendien bestaat economisch ondersteunt, zodat zij er zelf de gegronde verdenking dat af en toe ont- 65. Vgl. Benedictus XVI, Boodschap ter voor zorgen de vraag van hun burgers naar wikkelingshulp zelf is verbonden met gelegenheid van consumptiegoederen en ontwikkeling te bepaalde vormen van gezondheidsbeleid, die Wereldvoedseldag 2007: AAS 99 bevredigen, kan men niet alleen echte eco- de facto strenge maatregelen van geboorte- (2007), 933-935. nomische groei bereiken, maar ook ertoe bij- beperking opleggen. Eveneens zorgwekkend 66. Vgl. Johannes dragen de productiecapaciteiten van de rijke is de wetgeving waarin wordt voorzien in Paulus II, Encycliek Evangelium vitae, landen te behouden, die het gevaar lopen euthanasie, en evenzo verontrustend de druk 18.59.63.64: a. w., door de crisis eveneens schade op te lopen. van nationale en internationale groepen om 419-421.467- 468.472-475. de juridische erkenning hiervan te eisen.20 2009 • 152
  • 21. Openheid voor het leven vormt de kern van verdriet, verwoesting en dood veroorzaakt,de ware ontwikkeling. Als een samenleving de dialoog tussen de naties blokkeert ende weg inslaat van het weigeren of onder- grote hoeveelheden geld kost, die voordrukken van het leven, zal deze uiteindelijk vreedzame en burgerlijke doelen gebruiktniet meer de nodige motivatie en energie hadden moeten worden. Daar moet echter 67. Vgl. Benedictusvinden om zich in te zetten voor het ware aan toegevoegd worden dat buiten het reli- XVI, Boodschap terwelzijn van de mens. Als de persoonlijke en gieuze fanatisme dat in sommige gebieden gelegenheid van Wereldvrededagsociale zin voor de aanvaarding van een de uitoefening van het recht op godsdienst- 2007, 5: Insegnamenti II, 2nieuw leven verloren gaat, dan verdorren vrijheid belemmert, ook de stelselmatige (2006), 778.ook andere voor het sociale leven nuttige bevordering van religieuze onverschilligheid 68. Vgl. Johannesvormen van aanvaarding.67 De aanvaarding of praktisch atheïsme door veel landen ind- Paulus II, Boodschap ter gelegenheid vanvan het leven versterkt de morele krachten ruist tegen de behoeften van de ontwikke- Wereldvrededagen stelt mensen in staat tot wederzijdse ling van de volken, door hen te beroven van 2002 , 4-7.12-15: AAS 94 (2002), 134-hulpverlening. Als rijke volken de ontvanke- geestelijke en menselijke rijkdommen. God 136.138-140;lijkheid voor het leven koesteren, kunnen ze staat garant voor de ware ontwikkeling van Johannes Paulus II, Boodschap ter gele-de behoeften van de arme volken beter de mens want, omdat Hij hem naar Zijn genheid van Wereldvrededagbegrijpen en het gebruik van enorme econo- beeld geschapen heeft, is Hij ook de grond 2004, 8: AAS 96mische en intellectuele hulpbronnen voor de van zijn transcendente waardigheid en (2004), 119; Johannes Paulus II,bevrediging van egoïstische wensen bij de voedt zijn basisverlangen “meer te zijn”. De Boodschap ter gele- genheid vaneigen burgers vermijden. In plaats daarvan mens is niet zoiets als een verloren atoom in Wereldvrededag 4:kunnen ze dan goede handelingen met het een toevallig universum 70, maar een schepsel AAS 97 (2005), 177- 178; Benedictus XVI,oog op een moreel gezonde en solidaire pro- Gods, dat van Hem een onsterfelijke ziel Boodschap ter gele-ductie bevorderen, met eerbiediging van het ontvangen heeft en dat Hij van eeuwigheid genheid van Wereldvrededaggrondrecht van ieder volk en iedere mens op heeft liefgehad. Als de mens alleen het pro- 2006, 9-10: AAS 98 (2006), 60-61;leven. duct van toeval dan wel van noodzaak zou Benedictus XVI, zijn, of als hij zijn aspiraties zou moeten Boodschap ter gele- genheid van29. Er is nog een ander aspect van het huidi- beperken tot de begrensde horizon van zijn Wereldvrededag 2007, 5.14: a. w.,ge leven dat zeer nauw verbonden is met de aardse bestaan, als alles alleen geschiedenis 778.782-783.ontwikkeling: de weigering van het recht op en cultuur zou zijn en de mens geen natuur 69. Vgl. Johannesgodsdienstvrijheid. Ik verwijs niet alleen zou bezitten die bestemd is zichzelf te over- Paulus II, Boodschapnaar strijd en conflicten, die in de wereld stijgen in een bovennatuurlijk leven, dan ter gelegenheid van Wereldvrededagnog steeds op religieuze gronden worden zou men van groei of evolutie kunnen spre- 2002, 6: a. w., 135; Benedictus XVI,uitgevochten, zelfs wanneer het religieuze ken, maar niet van ontwikkeling. Als de Boodschap ter gele-motief slechts de dekmantel is voor ander- staat vormen van een praktisch atheïsme genheid van Wereldvrededagsoortige redenen, zoals zucht naar macht en bevordert, leert of zelfs doordrijft, ontneemt 2006, 9-10: a. w., 60-61.rijkdom. Inderdaad wordt vandaag de dag de staat zijn burgers de morele en geestelijkevaak gedood in de heilige Naam van God, kracht die onontbeerlijk is voor de inzet 70. Vgl. Benedictus XVI, Homilie bij dezoals mijn voorganger Paus Johannes Pau- voor de integrale menselijke ontwikkeling en Eucharistievieringlus II en ikzelf herhaaldelijk hebben bena- belet hen met een nieuw elan en een eigen op het “Islinger Feld”, te Regensburgdrukt en afgekeurd.68 Geweld van iedere engagement een edelmoedig antwoord te (12 september 2006):soort remt de authentieke ontwikkeling af en geven op de goddelijke liefde.71 Het komt ook Insegnamenti II, 2belemmert de overgang van de volken naar voor dat de economisch ontwikkelde landen (2006), 252-256.groter socio-economisch en geestelijk wel- of de jonge industrielanden, in het kader van 71. Vgl. Benedictus XVI, Encycliek Deusbevinden. Dit geldt speciaal voor terrorisme hun culturele, commerciële en politieke caritas est, 1: a. w.,met fundamentalistische achtergrond,69 dat betrekkingen, deze kleinerende kijk op de 217-218.153 • 2009 21
  • 22. mens en zijn bestemming naar de arme lan- weten en begrijpen, in het bewustzijn en de den exporteren. Dat is de schade die de eerbiediging van de specifieke competentie “overontwikkeling” 72 toebrengt aan de echte van ieder niveau van kennis. De liefde is ontwikkeling, als ze samengaat met “morele geen toevoeging achteraf, als het ware een onderontwikkeling”. 73 aanhangsel van het door de verschillende disciplines reeds gedane werk, maar zij staat 30. In deze context krijgt het thema van de vanaf het begin met deze in dialoog. De aan- integrale ontwikkeling van de mens een nog spraken van de liefde zijn niet in tegen- meeromvattende draagwijdte: de correlatie spraak met die van de rede. De menselijke tussen de veelsoortige elementen vereist dat kennis is onvoldoende en de conclusies van men zich inspant voor de interactie van de de wetenschappen kunnen op zich de weg verschillende niveaus van menselijke kennis, naar de integrale ontwikkeling van de mens met het oog op de bevordering van een ware niet wijzen. Het is altijd noodzakelijk daar- ontwikkeling van de volken. Dikwijls wordt bovenuit verder door te dringen – dat vereist de mening verdedigd dat ontwikkeling, en de liefde in waarheid.76 Daarbovenuit gaan met name de bijbehorende socio-economi- betekent echter nooit de conclusies van de sche maatregelen, alleen maar als vrucht rede buiten beschouwing te laten, noch de van gemeenschappelijk handelen gereali- resultaten ervan te weerspreken. Verstande- seerd hoeven te worden. Aan dit gemeen- lijk vermogen en liefde staan niet eenvou- schappelijke handelen moet echter richting digweg naast elkaar: Er is liefde die rijk is worden gegeven, omdat “elke sociale actie aan verstandelijk vermogen en verstandelijk aan een bepaalde leer [is] gebonden”. 74 Gege- vermogen dat vervuld is van liefde. ven de complexiteit van de problemen is het duidelijk dat de verschillende takken van 31. Dit betekent dat de morele beoordeling wetenschap middels een geordende interdis- en het wetenschappelijk onderzoek samen 72. Johannes Paulus ciplinaire uitwisseling moeten samenwerken. moeten groeien en dat de liefde hen moet II, Encycliek Sollicitudo rei Liefde sluit kennis niet uit, doch vereist, bezielen in een harmonische, interdiscipli- socialis, 28: a. w., bevordert en stimuleert die juist van bin- naire totaliteit, die uit eenheid en verschei- 548-550. nenuit. Kennis is nooit alleen het werk van denheid bestaat De sociale leer van de Kerk, 73. Paulus VI, Encycliek het verstandelijk vermogen. Kennis kan wel- die “een belangrijke interdisciplinaire dimen- Populorum progres- iswaar worden gereduceerd tot berekening sie” heeft 77, kan vanuit dit perspectief een sio, 19: a. w., 266- 267. of experiment, maar als zij wijsheid wil zijn, buitengewoon doeltreffende functie vervul- 74. Id., 39: a. w., die in staat is de mens de weg te wijzen in len. Zij maakt het voor het geloof, de theolo- 276-277. het licht van de grondbeginselen en zijn uit- gie, de metafysica en de wetenschappen 75. Id., 75: a. w., eindelijke doel, dan moet zij “gezouten” zijn mogelijk hun plaats te vinden in een samen- 293-294. met het “zout” van de liefde. Doen is blind werking in dienst van de mens. Hier verwe- 76. Vgl. Benedictus zonder kennis en kennis is steriel zonder zenlijkt de sociale leer van de Kerk vooral XVI, Encycliek Deus caritas est, 28: liefde. “Want wie door een waarachtige lief- haar op wijsheid berustende dimensie. Paus a. w., 238-240. de wordt gedreven, is vindingrijker dan wie Paulus VI had duidelijk gezien hoe onder- 77. Johannes Paulus ook, waar het erom gaat de oorzaken van de ontwikkeling ondermeer veroorzaakt wordt II, Encycliek Centesimus annus, ellende op te sporen en middelen te vinden door een gebrek aan wijsheid, aan beschou- 59: a. w., 864. om haar te bestrijden en definitief te over- wing, aan een denkwijze die in staat is een 78. Vgl. Encycliek winnen”. 75 Geconfronteerd met de verschijn- richtinggevende synthese te formuleren78; Populorum progres- selen die voor ons liggen, vereist liefde in daarvoor is nodig “een helder inzicht in het sio, 40.85: a. w., 277.298-299. waarheid op de allereerste plaats dat we geheel van de problematiek, met al haar22 2009 • 154
  • 23. aspecten, economisch, sociaal, cultureel en en tussen de bevolkingen van verschillendegeestelijk”.79 De overdreven opdeling van landen, meer bepaald de massieve groei vankennis 80, het zich afsluiten van de menswe- de relatieve armoede, leidt er niet alleen toetenschappen voor de metafysica 81, de moei- dat de sociale samenhang wordt ondermijndlijkheden in de dialoog tussen de weten- en dat zo de democratie in gevaar wordtschappen en de theologie, ze schaden niet gebracht. Ook op economisch vlak werktalleen de ontwikkeling van de kennis maar deze negatief, door voortgaande erosie vanook de ontwikkeling van de volken, want zo het “sociale kapitaal”, beter gezegd door hetwordt de blik belemmerd op het totale wel- ondermijnen van het geheel van betrekkin-zijn van de mens, in de verschillende karak- gen die op vertrouwen, betrouwbaarheid enteristieke dimensies. De “vergroting van ons het naleven van de regels gebaseerd zijn, enconcept van de rede en het gebruik ervan” 82 die onontbeerlijk zijn voor iedere burgersa-is absoluut noodzakelijk om alle elementen menleving.van de vraag naar ontwikkeling en oplos-sing van de socio-economische problemen Bovendien vertelt de economische weten-adequaat te kunnen afwegen. schap ons dat een structurele situatie van onzekerheid leidt tot handelwijzen die de32. De belangrijke nieuwe facetten die het productie belemmeren en menselijke hulp-totaalbeeld van de ontwikkeling van de vol- bronnen verkwisten, omdat de werknemerken vandaag de dag vertoont, maken in veel de neiging heeft zich passief naar de auto-gevallen nieuwe oplossingen noodzakelijk. matische mechanismen te voegen, in plaatsDie moeten gezocht worden met inachtne- van creativiteit te ontwikkelen. Ook op ditming van de eigen wetten van iedere reali- punt is er een overeenstemming tussen deteit en tegelijkertijd in het licht van een tota- economische wetenschap en morele evalu-le kijk op de mens – een kijk die de atie. De menselijke prijs is immers ook eenverschillende aspecten van de mens weer- economische prijs, en economische misstan-spiegelt, zoals die zich voordoen aan de door den eisen altijd ook een menselijke prijs.de liefde gezuiverde blik. Dan zal men unie-ke overeenkomsten en concrete mogelijkhe- Verder moet eraan herinnerd worden dat het 79. Id., 13: a. w.,den tot oplossing ontdekken, zonder af te terugbrengen van culturen tot de technolo- 263-264.zien van enig fundamenteel onderdeel van gische dimensie, zelfs als dat misschien op 80. Vgl. Johanneshet menselijk leven. korte termijn het verwerven van winst Paulus II, Encycliek Fides et ratio (14 bevordert, op de lange termijn de wederzijd- september 1998),De waardigheid van de persoon en de aan- se verrijking en de dynamiek van de samen- 85: AAS 91 (1999), 72-73.spraken van de gerechtigheid eisen dat – werking belemmert. Het is belangrijk onder-vooral vandaag de dag – de economische scheid te maken tussen economische of 81. Vgl. id., 83: a. w., 70-71.beslissingen de verschillen in bezit niet op sociologische overwegingen op korte en 82. Benedictus XVI,een overdreven en moreel onaanvaardbare lange termijn. Het verlagen van het niveau Toespraak aan dewijze vergroten, 83 en dat als prioriteit steeds van de rechtsbescherming van de werkne- Universiteit van Regensburg (12 sep-het doel wordt nagestreefd, alle mensen toe- mers of het afzien van mechanismen voor de tember 2006): Insegnamenti II, 2gang tot werk te verschaffen en de mogelijk- herverdeling van winst, zodat het land een (2006), 265.heid tot arbeid te behouden. Zuiver bezien betere internationale concurrentiepositie 83. Vgl. Paulus VI,wordt dat ook vereist door de “economische verkrijgt, belemmeren de voortzetting van Encycliekrede”. De systematische toename van onge- een langdurige ontwikkeling. Zo moeten de Populorum progres- sio, 33: a. w., 273-lijkheid tussen sociale groepen in één land gevolgen van de huidige tendens naar een 274.155 • 2009 23
  • 24. economie op korte, soms zelfs extreem korte moeten wij erkennen hoe moeilijk deze ont- termijn, voor de mensen zorgvuldig afgewo- wikkeling is geweest, hetzij tengevolge van gen worden. Dat vereist “een nieuwe en nieuwe vormen van kolonialisme en afhan- diepgaandere beschouwing over het wezen kelijkheid van oude en nieuwe buitenlandse van de economie en haar doelen” 84, evenals machten, hetzij tengevolge van ernstige een ingrijpende en vooruitziende herziening onverantwoordelijkheid in de landen die van het ontwikkelingsmodel, om de mis- zich onafhankelijk hebben gemaakt. standen en vervormingen ervan te corrige- ren. Dit is in feite een eis van de ecologische Het voornaamste nieuwe kenmerk was de gezondheid van de planeet; en bovenal is explosie van wereldwijde wederzijdse afhan- het een noodzaak die voortkomt uit de cul- kelijkheid, die intussen onder de aanduiding turele en morele crisis van de mens, waarvan “globalisering” algemeen bekend is. Paus de symptomen allang in alle delen van de Paulus VI heeft dit verschijnsel ten dele wereld zichtbaar zijn. voorzien, maar de mate en de heftigheid waarmee het zich heeft ontwikkeld zijn ver- 33. Meer dan veertig jaar na Populorum wonderlijk. Ontstaan in de economisch ont- progressio blijft het basisthema van die wikkelde landen, heeft dit proces door zijn encycliek, namelijk de vooruitgang, nog aard alle economieën meegetrokken. Het is steeds een open vraag die, door de huidige de voornaamste impuls geweest waardoor economische en financiële crisis, zich heeft hele gebieden uit de onderontwikkeling zijn toegespitst en nog dringender geworden is. gekomen, en betekent op zich een grote Al hebben sommige gebieden op aarde, die kans. Zonder de leiding van de liefde in ooit onder armoede gebukt gingen, opval- waarheid kan deze wereldwijde impuls er lende veranderingen doorgemaakt in de zin desondanks toe bijdragen het gevaar van tot van economische groei en deelname aan de nu toe ongekende schade en nieuwe ver- wereldproductie, andere gebieden leven nog deeldheid in de familie van de mensheid op in een situatie van ellende die vergelijkbaar te roepen. Daarom vragen de liefde en de is met de situatie ten tijde van Paus Paulus waarheid van ons een geheel nieuwe en VI, ja, in sommige gevallen kan men zelfs creatieve inzet, die zeker omvangrijk en van een verslechtering spreken. Het is veel- complex is. Het gaat erom de rede te verbre- zeggend dat sommige oorzaken van deze den en haar bekwaam te maken deze indruk- situatie reeds in Populorum progressio vast- wekkende nieuwe dynamiek te erkennen en gesteld werden, zoals bijvoorbeeld de door richting te geven, door haar te bezielen in de economisch ontwikkelde landen vastgestel- zin van de “cultuur van de liefde”, waarvan de hoge invoerrechten, die het de producten God het zaad in ieder volk, in iedere cultuur uit de arme landen altijd nog moeilijk heeft gelegd. maken de markten van de rijke landen te bereiken. Andere oorzaken echter, waar slechts op gezinspeeld werd in de encycliek, zijn sindsdien veel duidelijker geworden. Dat geldt ook voor de evaluatie van het proces 84. Johannes Paulus van dekolonisatie, dat toen in volle gang II, Boodschap ter gelegenheid van was. Paus Paulus VI wenste een autonome Wereldvrededag ontwikkeling, die zich in vrijheid en vrede 2000, 15: AAS 92 (2000), 366. zou voltrekken. Na meer dan veertig jaar24 2009 • 156
  • 25. HOOFDSTUK III: BROEDERLIJKHEID, tuig van de economie op ontwrichtendeECONOMISCHE ONTWIKKELING EN wijze te misbruiken. Op lange termijn heb-BURGERMAATSCHAPPIJ ben deze overtuigingen geleid tot economi- sche, sociale en politieke systemen, die de vrijheid van de persoon en van sociale groe-34. Liefde in waarheid brengt de mens met pen hebben onderdrukt en juist op grondde verbazingwekkende ervaring van de daarvan niet in staat waren te zorgen voorgave in aanraking. De gave om niet is in de gerechtigheid die ze hadden beloofd.zijn leven aanwezig in velerlei vormen, die Zoals ik reeds in mijn encycliek Spe salviechter op grond van een zuiver productie- heb geschreven, verwijdert men op deze 85. Catechismusgerichte en utilitaristische kijk op het wijze de christelijke hoop uit de geschiede- van de Katholieke Kerk Nr. 407; vgl.bestaan dikwijls niet worden herkend. De nis,86 die echter een krachtig potentieel Johannes Paulus II,mens is geschapen voor de gave, die zijn vormt in dienst van de veelomvattende ont- Encycliek Centesimus annus,transcendente dimensie tot uitdrukking wikkeling van de mens, die in vrijheid en 25: a. w., 822-824.brengt en verwerkelijkt. Soms is de moderne gerechtigheid wordt gezocht. De hoop moe- 86. Vgl. Nr. 17: AASmens er ten onrechte van overtuigd dat hij digt de rede aan en geeft deze kracht om de 99 (2007), 1000.de enige grondlegger is van zichzelf, van wil te sturen.87 De hoop is reeds aanwezig in 87. Vgl. id., 23: a. w.,zijn leven en van de samenleving. Deze het geloof, dat haar in feite doet ontstaan. 1004-1005.aanmatiging is het gevolg van het egoï- De liefde in waarheid voedt zich met haar 88. De heilige Augustinus behan-stisch zich-in-zichzelf-opsluiten en vindt en maakt haar tegelijk zichtbaar. Daar de delt deze leer uit-zijn oorzaak – in geloofstermen gesproken – hoop geheel en al een gave om niet van God voerig in de dialoog over de vrije wil (Dein de oerzonde. De wijsheid van de Kerk aan de mens is, treedt zij ons leven binnen libero arbitrio II 3,8heeft altijd voorgestaan de erfzonde ook in als iets waar wij geen recht op hebben, dat e.v.). Hij spreekt van een “innerlijke zin”beschouwing te nemen bij de interpretatie boven iedere wet van de gerechtigheid uit- in de menselijke ziel. Deze zin bestaat uitvan sociale omstandigheden en bij de struc- gaat. De gave overtreft van nature de ver- een act, die wordttuur van de samenleving: “Ontkennen dat dienste, met als wet de overvloed. De gave voltrokken buiten de normale functiesde mens een gewonde, tot het kwade komt in onze ziel als teken van Gods aan- van het verstand om, die niet hetgeneigde natuur heeft, geeft aanleiding tot wezigheid in ons en van wat Hij van ons resultaat is vanernstige dwalingen op het gebied van de verwacht. De waarheid, die evenals de liefde reflectie, maar in zekere zin eenopvoeding, de politiek, het sociaal handelen een gave is, is – zo leert ons de heilige instinctieve act is,en de zeden”.85 Op de lijst van terreinen Augustinus – groter dan wij.88 Ook de waar- waardoor het ver- stand, als het zichwaarop de schadelijke gevolgen van de heid over onszelf, over ons eigen geweten, bewust wordt van zijn vergankelijke enzonde duidelijk zijn, staat reeds lange tijd is ons op de allereerste plaats “gegeven”. feilbare wezen, hetook dat van de economie. Ook onze tijd Want bij elk inzicht ontstaat de waarheid bestaan van iets Eeuwigs aanneemt,levert ons daarvoor duidelijk bewijs. De niet dankzij ons; wij vinden haar, of liever dat absoluut waar en zeker is. De heili-overtuiging zichzelf genoeg te zijn en in gezegd, we ontvangen haar. De waarheid is, ge Augustinusstaat te zijn het in de geschiedenis aanwezi- net als de liefde, “niet het gevolg van den- noemt deze innerlij- ke waarheid somsge kwaad alleen door het eigen handelen te ken of willen, maar overweldigt op de een God (Belijdenissenkunnen overwinnen, heeft de mens ertoe of andere manier mensen”.89 X,24,35; XII,25,35; De libero arbitrio IIverleid het geluk en het heil te zien in 3,8) maar vaker Christus (De magi-immanente vormen van materiële welstand Daar liefde in waarheid een gave is die stro 11,38;en sociaal engagement. Verder heeft de iedereen ontvangt, vormt zij een kracht die Belijdenissen VII,18,24; XI,2,4).overtuiging dat de economie autonomie gemeenschap sticht, die de mensen verenigt 89. Benedictus XVI,vereist en geen morele “beïnvloeding” mag op een wijze die geen barrières en grenzen Encycliek Deus cari-toelaten de mens ertoe gebracht het werk- kent. De gemeenschap van mensen kan door tas est 3: a.w., 219.157 • 2009 25
  • 26. onszelf worden gesticht, maar zal alleen, op functioneren. Zonder interne handelwijzen, eigen kracht, nooit een volkomen broeder- die worden gekenmerkt door solidariteit en lijke gemeenschap zijn, die iedere begren- wederzijds vertrouwen, kan de markt de zing overwint, dat wil zeggen, een werkelijk eigen economische functie niet volkomen universele gemeenschap. De eenheid van vervullen. Dit vertrouwen is vandaag de dag het menselijk geslacht, een broederlijke verloren gegaan en verlies van vertrouwen gemeenschap over iedere grens heen, wordt is een zwaar verlies. geboren uit het Woord van God, Die Liefde is en ons samenroept. Bij de behandeling Paus Paulus VI heeft in de encycliek Popu- van deze beslissende vraag moeten wij lorum progressio terecht benadrukt dat enerzijds preciseren dat door de logica van algemeen verbreide rechtvaardige handel- de gave de gerechtigheid niet uitgesloten wijzen voor het economisch systeem zelf wordt, of er in tweede instantie en van bui- een voordeel vormen, daar de rijke landen tenaf aan toegevoegd, en anderzijds dat een als eerste voordeel hebben van de economi- economische, sociale en politieke ontwikke- sche vooruitgang van de arme landen.90 ling, die waarlijk menselijk wil zijn, het Daarbij ging het er niet alleen om verkeerde principe van de onbaatzuchtigheid, als uit- gevolgen te corrigeren door hulpverlening. drukking van de broederlijkheid de ruimte De armen mogen niet als een “last” 91 wor- moet geven. den beschouwd, maar als een hulpbron, zelfs vanuit een strikt economisch stand- 35. De markt is, als er wederzijds en alge- punt. Toch moet het standpunt dat de meen vertrouwen heerst, de economische markteconomie structureel zou zijn aange- instelling die de ontmoeting mogelijk maakt wezen op quota van armoede en onderont- tussen mensen, die als handeldrijvenden wikkeling, om zo goed mogelijk te functio- hun betrekkingen middels een verdrag rege- neren, als onjuist worden verworpen. Het is len en goederen en dienstverlening van ver- in het belang van de markt om de emanci- gelijkbare waarde uitwisselen, om hun patie te bevorderen, maar om dat te berei- behoeften en wensen te bevredigen. De ken mag deze niet alleen op zichzelf ver- markt is onderworpen aan de principes van trouwen, want de markt is niet in staat uit de zogenaamde corrigerende rechtvaardig- zichzelf te bereiken wat de eigen mogelijk- heid, die de betrekkingen van geven en ont- heden te boven gaat. Er moet veel meer vangen tussen gelijkwaardige partners worden teruggegrepen op de morele krach- regelt. Maar de sociale leer van de Kerk ten van andere subjecten, die dit wel tot heeft steeds het belang benadrukt van de stand kunnen brengen. verdelende rechtvaardigheid en de sociale rechtvaardigheid voor de markteconomie 36. Het economisch leven kan niet alle zelf, niet alleen omdat de markteconomie sociale problemen oplossen enkel door de tot een grotere sociale en politieke context uitbreiding van het marktdenken. Het moet behoort, maar ook op grond van het net- gericht worden op het bereiken van het alge- werk van betrekkingen waarbinnen deze meen welzijn, waarvoor ook en bovenal de 90. Vgl. Nr. 49: a.w., opereert. Want als de markt alleen gedomi- politieke gemeenschap moet zorgen. Daar- 281. neerd wordt door het principe van de verge- om mag niet worden vergeten dat de schei- 91. Johannes Paulus lijkbare waarde van de geruilde goederen, is ding tussen de economische bedrijvigheid, II, Encycliek deze niet in staat te zorgen voor de sociale die als opgave het creëren van rijkdom zou Centesimus annus, 28: a.w., 827-828. samenhang die toch nodig is om goed te hebben, en de politiek, die middels herver-26 2009 • 158
  • 27. deling voor de rechtvaardigheid zou moeten moet, juist omdat het menselijk is, vanuitzorgen, ernstige storingen veroorzaakt. een moreel gezichtspunt gestructureerd en geïnstitutionaliseerd worden.De Kerk heeft altijd het standpunt ingeno-men dat economische bedrijvigheid niet als Voor ons ligt een grote uitdaging, die is ont-antisociaal mag worden gezien. De markt is staan door de problemen van de ontwikke-op zich genomen geen plaats waar de armen ling in deze tijd van globalisering en dieworden onderdrukt door de rijken en mag door de economische en financiële crisisdat ook niet worden. De samenleving hoeft nog wordt verergerd. Wij moeten in onszich derhalve niet tegen de markt te denken en handelen niet alleen laten zienbeschermen, alsof de ontwikkeling daarvan dat de traditionele sociaal-ethische princi-ipso facto tot vernietiging van waarachtig pes zoals transparantie, eerlijkheid en ver-menselijke verhoudingen zou leiden. Het is antwoordelijkheid niet veronachtzaamd ofzeker juist dat de markt een negatieve afgezwakt mogen worden, maar ook dat ininvloed kan hebben, niet omdat dit zou zakelijke betrekkingen het principe van devoortvloeien uit de aard ervan, maar omdat onbaatzuchtigheid en de logica van deeen bepaalde ideologie deze invloed kan gave, als uitdrukking van broederlijkheid, inveroorzaken. Er mag niet worden vergeten het normale economische leven een plaatsdat de markt niet in een zuivere vorm kunnen en moeten hebben. Dat is een eisbestaat. De markt wordt bepaald door de aan de mens in onze huidige tijd, maar ookculturele omstandigheden, die er concrete een eis aan het economisch denken zelf. Hetvorm en richting aan geven. De economie is tegelijkertijd een eis van de liefde en deen het geldwezen kunnen, voor zover ze waarheid.middelen zijn, inderdaad slecht gebruiktworden, als de verantwoordelijke zich 37. De sociale leer van de Kerk heeft altijdslechts door egoïstische belangen laat lei- bevestigd dat de rechtvaardigheid alle fasenden. Zo kunnen op zich goede middelen van de economische bedrijvigheid betreft,worden veranderd in schadelijke middelen. daar deze steeds met de mens en met zijnMaar het is het verduisterde verstand van de behoeften te maken heeft. Het verwervenmensen, dat tot deze gevolgen leidt, niet de van hulpbronnen, financiering, productie,middelen zelf. Daarom moet het appel niet consumptie en alle andere fasen hebbenaan het middel worden gericht, maar aan de onvermijdelijk morele gevolgen. Zo heeftmens, aan zijn morele geweten en aan zijn iedere economische beslissing een moreelpersoonlijke en sociale verantwoordelijk- gevolg. Dit alles wordt ook bevestigd doorheid. de sociale wetenschappen en de tendens van de huidige economie. Misschien wasDe sociale leer van de Kerk is van mening het vroeger denkbaar dat het scheppen vandat echte menselijke relaties in vriendschap rijkdom aan de economie werd toever-en gemeenschap, in solidariteit en wederke- trouwd, waarna aan de politiek de taak konrigheid, ook binnen de economische bedrij- worden overgedragen deze te verdelen.vigheid geleefd kunnen worden en niet Tegenwoordig lijkt dat moeilijker, daar dealleen daarbuiten of “daarna”. Het terrein economische bedrijvigheid niet aan territo-van de economie is noch moreel neutraal, riale grenzen is gebonden, terwijl het gezagnoch in essentie onmenselijk en antisociaal. van de regeringen nog steeds voornamelijkHet behoort tot de menselijke activiteit en plaatselijk bepaald is. Daarom moeten de159 • 2009 27
  • 28. regels van de gerechtigheid vanaf het begin de staat en de burgermaatschappij. 92 In de in acht worden genomen, al terwijl het eco- burgermaatschappij zag hij het meest geëi- nomisch proces in gang is, en niet meer gende terrein voor een economie van de daarna of gelijktijdig. Daarenboven is het onbaatzuchtigheid en broederlijkheid, maar nodig dat er ruimte wordt geschapen voor hij wilde de beide andere terreinen hierbij de economische bedrijvigheid van organisa- niet uitsluiten. Vandaag de dag kunnen we ties, die hun handelen uit vrije wil richten zeggen dat het economisch leven moet wor- naar principes die zich onderscheiden van den begrepen als een meerdimensionale het enkele streven naar winst, maar deson- realiteit: in alle dimensies moet in verschil- danks toch economische waarden willen lende mate en in eigen vormen het aspect produceren. De vele uitdrukkingsvormen van de broederlijke wederzijdsheid voor- van de economie, die uit confessionele en handen zijn. In de tijd van de globalisering niet-confessionele initiatieven zijn voortge- kan de economische bedrijvigheid niet komen, tonen aan dat dit een concrete afzien van onbaatzuchtigheid, die de solida- mogelijkheid is. riteit en het verantwoordelijkheidsbewust- zijn voor de gerechtigheid en het algemeen In de tijd van de globalisering wordt de eco- welzijn bij de verschillende deelnemers aan nomie beïnvloed door concurrerende het economisch proces verbreidt en voedt. modellen, die van zeer verschillende cultu- Het gaat daarbij tenslotte om een concrete ren afhankelijk zijn. De daaruit voortko- en diepgaande vorm van economische mende vormen van gedrag, wat betreft eco- democratie, 93 die alleen aan de staat gedele- nomie en ondernemerschap, hebben als geerd kan worden. Terwijl men vroeger van voornaamste ontmoetingspunt het in acht mening kon zijn dat men eerst voor gerech- nemen van de corrigerende rechtvaardig- tigheid zou moeten zorgen en dat de heid. Het economische leven heeft zonder onbaatzuchtigheid daarna als toevoegsel twijfel verdragen nodig, om de ruil van aan erbij zou komen, moet men vandaag de dag elkaar beantwoordende waarden te regelen. vaststellen, dat zonder onbaatzuchtigheid Eveneens zijn echter noodzakelijk recht- ook de gerechtigheid niet bereikt kan wor- vaardige wetten, door de politiek geleide den. Er is daarom een markt nodig waar mechanismen van herverdeling en boven- ondernemingen met verschillende doelstel- dien werken die gekenmerkt worden door de lingen vrij en onder gelijke omstandigheden geest van de gave. De geglobaliseerde eco- actief kunnen zijn. Naast de op winst nomie schijnt de voorkeur te geven aan de gerichte particuliere ondernemingen en de eerste logica, die van de contractueel over- verschillende soorten staatsondernemingen, eengekomen goederenruil, maar direct en moeten ook de productieverbanden, die indirect laat ze zien dat ze de beide andere naar wederkerige en sociale doelen streven, vormen ook nodig heeft, de logica van de een plaats vinden en actief kunnen zijn. politiek en de logica van de gave zonder Men mag hopen dat hun ontmoeting op de tegenprestatie. markt tot een soort kruising en vermenging van ondernemersgedrag leidt en dat er in 92. Vgl. Nr. 35: a.w., 38. Mijn voorganger Paus Johannes Paulus het vervolg aandacht wordt besteed aan een 836-838. II heeft de aandacht op deze problematiek beschaving van de economie. Liefde in waar- 93. Vgl. Johannes Paulus II, Encycliek gevestigd, toen hij in de encycliek Centesi- heid betekent in dit geval dat aan die eco- Sollicitudo rei mus annus wees op de noodzakelijkheid van nomische initiatieven vorm en structuur socialis, 38: a.w., 565-566. een systeem met drie subjecten: de markt, worden gegeven, die winst weliswaar niet28 2009 • 160
  • 29. uitsluiten, maar willen uitstijgen boven de logica van de ruil vormt, en “geven uitlogica van het equivalentieprincipe en winst plicht”, wat geldt voor de publieke gedra-als doel op zichzelf. gingen, opgelegd door staatswetten. Het overwinnen van de onderontwikkeling ver-39. Paus Paulus VI sprak zich in de ency- eist ingrijpen, niet alleen ter verbeteringcliek Populorum progressio uit voor de cre- van de op goederenruil berustende transac-atie van een model van markteconomie, dat ties, niet alleen op het gebied van de presta-tenminste in potentie alle volken kan inslui- ties van publieke hulpvoorziening, maarten en niet alleen degene die over de passen- bovenal wat betreft een voortschrijdendede mogelijkheden en bekwaamheden openheid op wereldwijd niveau voor econo-beschikken. Hij wilde zich ervoor inzetten mische bedrijvigheid, die zich onderscheidtdat er een wereld zou ontstaan, die voor door een aandeel van onbaatzuchtigheid enallen menselijker is, een wereld “waarin gemeenschap. De exclusieve combinatieallen moeten geven en nemen, zonder dat markt-staat ondermijnt de gemeenschaps-de vooruitgang van de een de ontwikkeling zin. De vormen van solidair economischvan de ander in de weg staat”.94 Daarmee leven daarentegen, die hun meest vruchtba-breidde hij de eisen en doelen van de ency- re bodem in de burgermaatschappij vinden,cliek Rerum novarum uit tot universeel zonder zich daartoe te beperken, brengenniveau. Toen deze encycliek verscheen, als solidariteit tot stand. Er is geen markt vanantwoord op de Industriële Revolutie, vond onbaatzuchtigheid, en een houding vanvoor de eerste maal de toen zeker vooruit- onbaatzuchtigheid kan niet per wet veror-strevende gedachte ingang, dat het voortbe- dend worden. En toch heeft zowel de marktstaan van de sociale orde ook een herverde- alsook de politiek mensen nodig die bereidlend ingrijpen van de staat vereiste. zijn tot toewijding aan elkaar.Vandaag de dag blijkt deze zienswijzeonvoldoende te zijn, nog afgezien van het 40. De huidige internationale economischefeit dat ze door de openstelling van markten dynamieken met hun ernstige afwijkingenen sociale groepen in een crisis is geraakt, en misstanden eisen dat ook het denken overom aan de eisen van een volledig menselij- het ondernemen ingrijpend moet veranderen.ke economie te voldoen. Wat de sociale leer Oude vormen van ondernemerschap gaanvan de Kerk, uitgaande van haar visie op de hun einde tegemoet, maar aan de horizonmens en de samenleving altijd heeft verde- worden nieuwe veelbelovende vormendigd, is vandaag de dag ook noodzakelijk zichtbaar. Een van de grote gevaren is zekerop grond van de dynamiek die de globalise- dat de onderneming bijna uitsluitend ver-ring met zich mee brengt. antwoordelijk is tegenover de investeerders en zo tenslotte aan betekenis voor de samen-Als de logica van de markt en de logica van leving inboet. Op grond van de groeiendede staat met wederzijdse instemming op het omvang en de toenemende behoefte aanmonopolie van hun respectieve invloedsfe- kapitaal worden steeds minder ondernemin-ren blijven staan, gaat op lange termijn de gen geleid door één en dezelfde ondernemer,solidariteit in de betrekkingen tussen de die zich op lange termijn – en niet slechtsburgers, de medewerking en de deelname, tijdelijk – voor de activiteiten en de resulta-evenals het onbaatzuchtige handelen, verlo- ten van zijn onderneming verantwoordelijkren. Deze beide invloedsferen onderschei- voelt, en steeds minder vaak zijn onderne-den zich van “geven om te hebben”, wat de mingen van slechts één regio afhankelijk. 94. Nr. 44: a.w., 279.161 • 2009 29
  • 30. Bovendien kan de zogenaamde uitbesteding omwille van het persoonlijke voordeel naar van productiecapaciteit het verantwoorde- het buitenland overgebracht wordt. 95 Paus lijkheidsbesef van de ondernemer ten Johannes Paulus II constateerde dat een opzichte van belanghebbenden, zoals werk- investering naast een economische ook altijd nemers, toeleveranciers, consumenten, het een morele betekenis heeft. 96 Het moet bena- milieu en de wijdere sociale omgeving, doen drukt worden dat dit alles vandaag de dag verminderen ten gunste van de aandeelhou- ook nog geldt, ook al is de kapitaalmarkt ders, die niet aan een bepaalde plaats gebon- sterk geliberaliseerd en kan de moderne den zijn en daarom buitengewoon mobiel technologische denkwijze een mens ertoe zijn. De internationale kapitaalmarkt biedt verleiden in een investering slechts een vandaag de dag inderdaad een grote speel- technisch proces te zien, en niet ook een ruimte waar het activiteiten betreft. Tegelijk menselijke en ethische handeling. Er is geen groeit echter ook het bewustzijn van de reden te ontkennen dat een zeker kapitaal noodzaak van een verder reikende “sociale iets goeds teweeg kan brengen als het in het verantwoordelijkheid” van de onderneming. buitenland en niet in eigen land wordt geïn- Ook als niet alle ethische concepten die van- vesteerd. Maar de aanspraken van de recht- daag de dag de discussies over de sociale vaardigheid moeten gewaarborgd zijn, verantwoordelijkheid van de onderneming waarbij ook in beschouwing genomen moet bepalen, aanvaardbaar zijn vanuit het oog- worden hoe dit kapitaal is ontstaan en welke punt van de sociale leer van de Kerk, dan is schade mensen ondervinden als het niet het toch een feit dat er een groeiende over- wordt ingezet op de plaats waar het tuiging is dat de leiding van de onderneming gevormd is. 97 Men moet vermijden dat niet alleen op de belangen van de eigenaren financiële middelen gebruikt worden voor acht mag slaan, maar ook in moet gaan op speculatie en dat men toegeeft aan de beko- die van alle categorieën personen, die bijdra- ring alleen winst op korte termijn te zoeken gen tot het bestaan van de onderneming: de zonder te denken aan de duurzaamheid van werknemers, de klanten, de toeleveranciers de onderneming op lange termijn, het nut van de verschillende productieonderdelen, van de investering voor de reële economie, de gemeenschap waarbinnen de onderne- en de zorg voor passende en geschikte ming gevestigd is. In de afgelopen jaren kon bevordering van economische initiatieven in men een groeiende kosmopolitische klasse ontwikkelingslanden. Evenmin is er reden van managers gadeslaan, die zich dikwijls om te ontkennen dat verplaatsing naar het alleen naar de aanwijzingen van de belang- buitenland, indien verbonden met investe- rijkste aandeelhouders richten, waarbij het ringen en scholing, voor de bevolking van normaalgesproken om anonieme fondsen het desbetreffende land ten goede kan wer- gaat, die de facto het inkomen van de ken. Arbeid en technische kennis zijn overal manager bepalen. Maar vandaag de dag zijn nodig. Het is echter niet toelaatbaar een ver- er toch ook veel managers die zich, dankzij plaatsing alleen uit te voeren om van 95. Vgl. id., 24: a.w., bredere analyses, steeds meer bewust wor- bepaalde gunstige omstandigheden te pro- 269. den van de diepgaande verbindingen die fiteren of zelfs om anderen uit te buiten, 96. Vgl. Encycliek Centesimus annus, hun onderneming heeft met het gebied of de zonder een echte bijdrage te leveren aan het 36: a.w., 838-840. gebieden waar gewerkt wordt. Paus Paulus ontstaan van een stabiel, productief en soci- 97. Vgl. Paulus VI, VI heeft mensen uitgenodigd ernstig te aal systeem voor de plaatselijke samenle- Encycliek bedenken hoeveel schade men het eigen ving, hetgeen een onontbeerlijke voorwaar- Populorum progres- sio, 24: a.w., 269. land kan berokkenen als kapitaal alleen de voor een duurzame ontwikkeling vormt.30 2009 • 162
  • 31. 41. In dit verband is het van groot nut erop pij, van geavanceerde economieën naar diete wijzen dat economische bedrijvigheid van ontwikkelingslanden.meerdere waarden omvat, en deze steedsmeer moet vervullen. De reeds lange tijd Ook het politieke gezag omvat meerdereprevalerende combinatie van markt en staat waarden, die op de weg naar de verwezen-heeft ons eraan gewend doen raken enerzijds lijking van een nieuwe sociaal-verantwoor-alleen te denken aan de particuliere onder- delijke en naar menselijke maat ingerichtenemer van de kapitalistische soort, en economisch-productieve orde niet vergetenanderzijds aan de leiders van staatsonderne- mogen worden. Zoals men over de gehelemingen. In werkelijkheid is een gedifferen- wereld een gedifferentieerde economischetieerd begrip van economische bedrijvigheid bedrijvigheid wil stimuleren, zo moet ookvereist. Dat volgt uit een serie van meta-eco- een gespreid, en op verschillende niveausnomische beweegredenen. De economische werkend, politiek gezag worden bevorderd.bedrijvigheid heeft een menselijke betekenis, De onderling vergroeide economie van onzedie boven de beroepsmatige gaat.98 Deze tijd elimineert de rol van de staten niet,vormt onderdeel van alle werk, als dit als doch verplicht eerder de regeringen tot een“actus personae”99 wordt beschouwd. Daar- nauwere samenwerking. Wijsheid en ver-om is het goed iedere werknemer de moge- stand sporen ertoe aan niet te snel het eindelijkheid te bieden zijn persoonlijke bijdrage van de staat uit te roepen. Met het oog opte leveren, zodat hij zichzelf “bewust is dat de oplossing van de huidige crisis zien wehij ‘voor eigen zaak’ werkt”.100 Niet toevallig een groei van de rol van de staat, die veelheeft Paus Paulus VI geleerd dat “ieder die bevoegdheden juist weer terug krijgt. Er zijnwerkt in zekere zin schepper is”.101 Juist om ook landen waar de opbouw of wederop-recht te doen aan de behoeften en de waar- bouw van de staat bovendien een sleutelroldigheid van de werkende mens, evenals aan in hun ontwikkeling speelt. De internatio-de behoeften van de samenleving, zijn er nale hulp zou, in het kader van een solidairverschillende soorten ondernemingen, veel plan voor de oplossing van de huidige eco-meer dan het enkele onderscheid tussen nomische problemen, juist de versterking“particuliere onderneming” en “staatsonder- van de constitutionele, juridische enneming” aangeeft. Ieder daarvan vereist en bestuurlijke structuren in de landen waarverwezenlijkt een bijzondere bedrijfskundi- deze nog niet volkomen op orde zijn, moe-ge bekwaamheid. Om te komen tot een eco- ten bevorderen. Naast economische hulp isnomie die zich in de nabije toekomst in er behoefte aan ondersteuning om de 98. Vgl. Johannesdienst kan stellen van het nationale en het garanties te versterken die eigen zijn aan de Paulus II, Encycliek Centesimus annus,wereldwijde algemeen welzijn, is het zinvol rechtsstaat: een doeltreffend systeem van 32: a.w., 832-833;aan deze vérstrekkende betekenis van eco- openbare orde en gevangeniswezen, met Paulus VI, Encycliek Populorum progres-nomische bedrijvigheid aandacht te schen- inachtneming van de mensenrechten, en sio, 25: a.w., 269- 270.ken. Deze meeromvattende kijk bevordert de werkelijk democratische instellingen. Deuitwisseling en de wederzijdse beïnvloeding staat moet niet overal dezelfde vorm heb- 99. Johannes Paulus II, Encycliekvan de verschillende soorten van economi- ben: de steun ter versterking van zwakke Laborem Exercens, 24: a.w., 637-638.sche bedrijvigheid, met een stroom van des- constitutionele systemen kan op uitstekendekundigheid van organisaties zonder winst- wijze door de ontwikkeling van andere poli- 100. Id., 15: a.w., 616-618.oogmerk naar organisaties met tieke instanties naast de staat begeleid wor-winstoogmerk en omgekeerd, van het den, instanties van culturele, sociale, regio- 101. Encycliek Populorum progres-publieke terrein naar de burgermaatschap- nale of religieuze aard. De opbouw van het sio, 27: a.w., 271.163 • 2009 31
  • 32. politieke gezag op plaatselijk niveau, op het voor transcendentie openstaande, culturele niveau van de nationale en internationale oriëntatie van het wereldomvattende inte- burgermaatschappij en op het niveau van gratieproces. de bovennationale en wereldwijde gemeen- schap, is ook een van de belangrijkste Ondanks enkele structureel bepaalde dimen- manieren om richting te geven aan de eco- sies, die niet te loochenen zijn, maar even- nomische globalisering. Het is de beste min verabsoluteerd moeten worden, is “glo- manier om te verhinderen dat deze de facto balisering a priori goed noch slecht. de fundamenten van de democratie onder- Globalisering zal zijn wat de mensen ervan mijnt. maken”.104 Wij mogen geen slachtoffers zijn maar moeten vormgevers worden, door ver- 42. Soms constateert men een fatalistische standig te handelen en ons te laten leiden mentaliteit ten opzichte van de globalise- door de liefde en de waarheid. Blinde tegen- ring, alsof er sprake zou zijn van een dyna- stand zou een verkeerde houding zijn, een miek van onpersoonlijke, anonieme krach- vooroordeel dat er uiteindelijk toe zou lei- ten en van structuren die onafhankelijk zijn den een proces te miskennen, dat ook vele van de menselijke wil.102 Wat dit betreft is positieve kanten heeft, en zo het gevaar te het goed in herinnering te roepen dat de lopen een grote kans te verspelen deel te globalisering zeker een socio-economisch nemen aan de veelsoortige ontwikkelings- proces vormt, maar dat dit niet de enige mogelijkheden, dat dit toch biedt. De op dimensie ervan is. Achter het duidelijk juiste wijze geplande en uitgevoerde globa- zichtbare proces staat een in toenemende liseringsprocessen maken op wereldwijd mate met elkaar vervlochten mensheid. Die niveau een grote herverdeling van de rijk- wordt gevormd door personen en volken, dom mogelijk, zoals die er nog nooit is voor wie dit proces tot nut en tot ontwikke- geweest. Als deze processen echter slecht ling moet strekken,103 doordat zowel de indi- gestuurd worden, kunnen ze daarentegen viduen alsook de gemeenschap hun respec- leiden tot een toename van armoede en tieve verantwoordelijkheden op zich nemen. ongelijkheid, en zouden met een crisis de 102. Vgl. Het overwinnen van grenzen is niet alleen gehele wereld kunnen aansteken. Het is Congregatie voor de Geloofsleer, een materiële aangelegenheid maar, waar nodig ook de zware onvolkomenheden van Instructie over de het oorzaak en gevolg betreft, ook een cul- deze processen uit de wereld te helpen, die christelijke vrijheid en de bevrijding turele kwestie. Als globalisering determinis- nieuwe verdeeldheden tussen volken en Libertatis conscien- tia (22 maart 1986), tisch geïnterpreteerd wordt, gaan de criteria binnen volken veroorzaken, en ervoor zor- 74: AAS 79 (1987), voor de evaluatie en organisatie ervan ver- gen dat de herverdeling van de rijkdom niet 587. loren. Globalisering is een menselijke reali- plaatsvindt middels een herverdeling van de 103. Vgl. Johannes teit, waarachter zich verschillende culturele armoede, of deze zelfs doet toenemen, het- Paulus II, Interview met het Katholieke stromingen kunnen bevinden, die zorgvul- geen een slechte omgang met de huidige dagblad “La Croix” van 20 augustus dig afgewogen moeten worden. De waar- situatie zou kunnen doen vrezen. Men heeft 1997. heid van het globaliseringsproces en het lange tijd gedacht dat de arme volken in een 104. Johannes fundamentele ethische criterium ervan zijn van tevoren vastgelegd ontwikkelingsstadi- Paulus II, Toespraak tot de Pauselijke gegeven in de eenheid van de familie van de um zouden moeten blijven en genoegen Academie van mensheid en het vorderingen maken in het moeten nemen met de filantropie van de Sociale Wetenschappen (27 goede. Daarom is een onophoudelijke inzet ontwikkelde volken. Tegen die mentaliteit april 2001): nodig voor de bevordering van een persona- heeft Paus Paulus VI in de encycliek Popu- Insegnamenti, XXIV, 1 (2001), 800. listische en gemeenschappelijke, alsook een lorum progressio stelling genomen. Van-32 2009 • 164
  • 33. daag de dag zijn de ter beschikking staandemateriële mogelijkheden om deze volken uitde armoede te redden potentieel groter danvroeger, maar ze zijn voornamelijk in beslaggenomen door de ontwikkelde volken zelf,die meer konden profiteren van het procesvan de liberalisering van de mobiliteit vankapitaal en arbeidskracht. De wereldwijdeuitbreiding van de welstand mag daaromniet door egoïstische, protectionistische endoor individuele belangen geleide projectenworden afgeremd. De betrokkenheid vanjonge industrielanden en ontwikkelingslan-den maakt vandaag de dag een betereomgang met de crisis mogelijk. De bij hetglobaliseringsproces behorende veranderingbrengt grote moeilijkheden en gevaren metzich mee, die alleen overwonnen kunnenworden als men zich bewust is van deantropologische en ethische geest, die uit dediepte de globalisering zelf in de richtingvan een solidaire humanisering leidt. Helaaswordt die geest dikwijls bedolven en onder-drukt door individualistisch en utilitaris-tisch gekleurde ethisch-culturele zienswij-zen. De globalisering is een gecompliceerdverschijnsel met vele facetten, dat in de ver-scheidenheid en eenheid van al zijn dimen-sies – inclusief de theologische – begrepenmoet worden. Zo zal het mogelijk zijn deglobalisering van de mensheid in de zin vanrelatie, gemeenschap en deelname te levenen richting te geven.165 • 2009 33
  • 34. HOOFDSTUK IV: ONTWIKKELING VAN DE ingevoegd, om niet tot willekeur te worden. VOLKEN, RECHTEN EN PLICHTEN, MILIEU De plichten versterken derhalve de rechten en bieden de verdediging en de bevordering daarvan aan als opgave in dienst van het 43. “De feitelijke solidariteit van alle mensen goede. Als daarentegen de rechten van de brengt voor ons niet alleen voordelen mee, mens alleen gebaseerd zijn op de beslissin- maar legt ons ook verplichtingen op”.105 Veel gen van een vergadering van burgers, kun- mensen matigen zich tegenwoordig aan dat nen die op ieder moment veranderd worden, ze niemand iets verschuldigd zijn, behalve en daarom verzwakt in het algemeen zichzelf. Ze denken dat ze alleen rechten bewustzijn de plicht om ze te eerbiedigen en hebben en hebben het er dikwijls erg moei- te onderhouden. De regeringen en de inter- lijk mee een verantwoordelijkheid voor hun nationale instellingen kunnen dan de objec- eigen en de integrale ontwikkeling van tiviteit en de “autonomie” van de rechten anderen te laten rijpen. Daarom is het buiten beschouwing laten. Als dat gebeurt, belangrijk een nieuwe overdenking op gang is de echte ontwikkeling van de volken in te brengen over het feit dat rechten plichten gevaar.108 Een dergelijke mentaliteit brengt vooronderstellen, willen de rechten niet tot het aanzien van internationale organisaties willekeur vervallen.106 Wij beleven vandaag in diskrediet, in het bijzonder in de ogen de dag een beklemmende tegenstrijdigheid. van die landen die het meest behoefte aan Terwijl men van de ene kant aanspraak ontwikkeling hebben. Die eisen namelijk dat maakt op vermeende rechten, die willekeu- de internationale gemeenschap de plicht op rig en genotzuchtig van aard zijn, onder het zich neemt hen te helpen “bouwmeesters voorwendsel dat ze door overheidsstructu- van hun eigen lot” 109 te zijn, dat wil zeggen ren worden erkend en bevorderd, worden ook zelf plichten op zich te nemen. Het van de andere kant de elementaire grond- delen van wederzijdse plichten zet veel ster- rechten van een groot deel van de mensheid ker aan tot actie dan het alleen maar aan- ontkend en geschonden. 107 Vaak kan samen- spraak maken op rechten. 105. Paulus VI, Encycliek hang worden vastgesteld tussen de aan- Populorum progres- spraak op het recht op overvloed, en zelfs 44. Bij het begrip van rechten en plichten sio, 17: a.w., 265- 266. op overtreding en ondeugd, in de welvaren- aangaande ontwikkeling moet ook rekening de samenlevingen, en het gebrek aan voed- worden gehouden met de onderling samen- 106. Vgl. Johannes Paulus II, Boodschap sel, drinkwater, onderwijs of medische hangende problemen wat betreft de bevol- ter gelegenheid van Wereldvrededag basiszorg in sommige onderontwikkelde kingsgroei. Het gaat hier om een heel 2003, 5: AAS 95 delen van de wereld, zoals aan de rand van belangrijk aspect van echte ontwikkeling, (2003), 343. grote wereldsteden. De samenhang bestaat omdat het de onvervreemdbare waarden 107. Vgl. id. daaruit dat de individuele rechten, als die van het leven en het gezin raakt.110 In de 108. Vgl. Benedictus van een zingevend kader van plichten wor- bevolkingsgroei de hoofdoorzaak van XVI., Boodschap ter gelegenheid van den losgemaakt, krankzinnig worden en lei- onderontwikkeling te zien is – ook in eco- Wereldvrededag den tot een praktisch grenzeloze en alle cri- nomisch opzicht – onjuist. Men hoeft 2007 , 13: a.w., 781- 782. teria ontberende spiraal van eisen. De slechts enerzijds te denken aan de grote 109. Paulus VI, overdrijving van rechten mondt uit in het afname van kindersterfte en de stijging van Encycliek verzuim van plichten. Plichten beperken de de gemiddelde leeftijd in economisch ont- Populorum progres- sio, 65: a.w., 289. rechten, omdat ze wijzen op het antropolo- wikkelde landen, en anderzijds aan de dui- 110. Id., 36-37: a.w., gisch en ethisch kader, in de waarheid delijke tekenen van crisis in samenlevingen 275-276. waarvan ook de rechten moeten worden die een verontrustende geboortedaling ver-34 2009 • 166
  • 35. tonen. Er moet uiteraard aandacht worden De geboortedaling, die het bevolkingscijferbesteed aan verantwoordelijke voortplan- soms tot onder de kritische demografischeting, die ondermeer een positieve bijdrage grens doet zakken, veroorzaakt ook een cri-levert aan de integrale ontwikkeling van de sis in de sociale hulpverlening, leidt tot ver-mens. De Kerk, die hart heeft voor de ware hoging van de kosten, doet de spaartegoe-ontwikkeling van de mens, raadt hem drin- den krimpen en – als gevolg daarvan – degend aan alomvattende eerbied voor men- voor investeringen noodzakelijke financiëleselijke waarden te hebben, en dat geldt ook middelen, reduceert de beschikbaarheid vanvoor het omgaan met seksualiteit: die kan gekwalificeerde arbeidskrachten en vermin-niet worden gereduceerd tot een slechts dert het reservoir van “knappe koppen”,hedonistische en speelse handeling, zoals waaruit men voor de behoeften van de natiemen de seksuele opvoeding ook niet kan dient te putten. Daarnaast kunnen kleine,reduceren tot een technische instructie, die soms zeer kleine, gezinnen het risico lopener enkel op gericht is de betrokkenen voor dat de sociale betrekkingen worden ver-eventuele besmetting of voor het “risico” waarloosd en er te weinig wordt gezorgdvan voortplanting te behoeden. Dat zou voor doeltreffende vormen van solidariteit.gelijkstaan met verarming en geringschat- Deze situaties maken de symptomen duide-ting van de diepe betekenis van seksualiteit, lijk van een gering vertrouwen in de toe-die echter zowel door het individu als door komst, evenals van morele vermoeidheid.de samenleving erkend en op verantwoorde- Daarom wordt het een sociale en zelfs eco-lijke wijze aanvaard moet worden. Die ver- nomische noodzaak de jonge generatiesantwoordelijkheid verbiedt namelijk zowel weer de schoonheid van het gezin en hetseksualiteit slechts te beschouwen als bron huwelijk te doen inzien, evenals het feit datvan lust, alsook die te regelen door politieke deze instellingen overeenkomen met demaatregelen van gedwongen geboorterege- diepste behoeften van het hart en van deling. In beide gevallen is sprake van mate- waardigheid van de mens. Met het oog hier-rialistische opvattingen en de politieke vert- op worden staten opgeroepen politiekealing daarvan, waardoor mensen uiteindelijk maatregelen te treffen die de centrale positieverschillende vormen van geweld onder- en de integriteit van het op het huwelijk vangaan. Op dit gebied moet men de eerstver- een man en een vrouw gebaseerde gezin, “deantwoordelijkheid van het gezin 111 tegenover eerste, levenskrachtige cel van de maat-die van de staat en zijn beperkende politieke schappij”,112 te bevorderen, door ook verant-maatregelen stellen, alsook ervoor zorgen woordelijkheid te nemen voor de economi-dat ouders in dezen goed onderricht worden. sche en financiële problemen, met eerbiediging van het op relatie berustendeMoreel verantwoordelijke openheid voor het karakter ervan.leven is een sociale en economische rijkdom.Grote naties hebben zich, mede dankzij het 45. Antwoorden op de diepste morele aan-grote aantal en de bekwaamheden van hun spraken van de mens hebben ook belangrij-inwoners, op kunnen werken uit armoede. ke en weldadige effecten op economisch 111. Vgl. id., 37: a.w., 275-276.Omgekeerd ervaren eens bloeiende naties niveau. De economie heeft namelijk, omthans, tengevolge van de geboortedaling, goed te functioneren, de ethiek nodig; niet 112. Vgl. Tweede Vaticaans Concilie,een periode van onzekerheid en in sommige zomaar een ethiek, maar een mensvriende- Dekreet over hetgevallen zelfs van achteruitgang – een cru- lijke ethiek. Tegenwoordig wordt er veel Lekenapostolaat Apostolicam actuo-ciaal probleem juist voor welvaartsstaten. gesproken over ethiek op het gebied van sitatem, 11.167 • 2009 35
  • 36. economie, financiën en ondernemingen. Er standen daarvan te corrigeren. Zo’n ethiek ontstaan studiecentra en opleidingspro- zou uiteindelijk ondermeer ook de financie- gramma’s voor business ethics; in de wereld ring van ethisch niet te verantwoorden pro- van de hoogontwikkelde landen verbreidt jecten rechtvaardigen. Verder mag het zich, als onderdeel van de beweging die is woord “ethisch” niet gebruikt worden om ontstaan rondom de sociale verantwoorde- ideologisch onderscheid aan te brengen, als lijkheid van de onderneming, het systeem men daarmee te verstaan geeft dat initiatie- van de ethische certificaten. Banken bieden ven die zich niet formeel met deze aandui- zogenaamde “ethische” bankrekeningen en ding sieren, niet ethisch zouden zijn. Men investeringsfondsen aan. Er wordt “ethische moet zich er niet alleen voor inspannen – financiering” ontwikkeld, in het bijzonder deze opmerking is hier van wezenlijk door microkrediet en meer in het algemeen belang! – dat er “ethische” sectoren en ter- door microfinanciering. Deze ontwikkelin- reinen op het gebied van de economie of het gen vragen om erkenning en verdienen geldwezen ontstaan, maar dat de gehele brede ondersteuning. Hun positieve uitwer- economie en het gehele geldwezen ethisch king is ook in minder ontwikkelde delen zijn en niet alleen door een uiterlijke etiket- van de wereld waar te nemen. Het is echter tering, maar door het eerbiedigen van de goed ook een deugdelijk onderscheidings- eisen die behoren tot het wezen van hun criterium op te stellen, daar er een zekere natuur. Wat dit betreft is de meest recente ‘slijtage’ van het woord “ethisch” geconsta- sociale leer van de Kerk heel duidelijk, als teerd kan worden dat, als het algemeen zij eraan herinnert dat de economie, met gebruikt wordt, ook heel verschillende bete- alle deelgebieden, zelf een deelgebied van kenissen kan hebben. Dat kan zover gaan, de veelsoortige menselijke activiteit is.113 dat onder de dekmantel van dat woord keu- zes worden gemaakt en beslissingen geno- 46. Als men de thematiek beschouwt, die men, die in tegenspraak zijn met de gerech- zich bezig houdt met de relatie tussen tigheid en het ware welzijn van de mens. onderneming en ethiek, evenals de ontwik- keling die het productiesysteem doormaakt, Veel hangt namelijk af van het morele refe- dan lijkt het alsof het tot nu algemeen ver- rentiekader. Aangaande dit onderwerp kan breide onderscheid tussen bedrijven met de sociale leer van de Kerk een bijzondere winstoogmerk (profit) en organisaties zon- bijdrage leveren, die gebaseerd is op de der winstoogmerk (non profit) niet langer in schepping van de mens als “beeld en gelij- staat is rekenschap te geven van de daad- kenis van God” (Gen. 1,27), een feit waar- werkelijke situatie of effectief vorm te geven van zowel de onaantastbare waardigheid aan toekomstige ontwikkelingen. In de laat- van de menselijke persoon, als de transcen- ste decennia is een breed gebied ontstaan dente waarde van de natuurlijke, morele dat tussen beide soorten onderneming in normen zijn afgeleid. Een economische ligt. Het bestaat uit traditionele onderne- ethiek die van deze twee zuilen zou afzien, mingen, die echter toch overeenkomsten zou het onvermijdelijke gevaar lopen de voor hulp aan onderontwikkelde landen 113. Vgl. Paulus VI, Encycliek morele kwaliteit te verliezen en zich tot hebben ondertekend, uit caritatieve instel- Populorum progres- instrument te laten maken; nog juister lingen die gepromoot worden door indivi- sio, 14: a.w., 264; Johannes Paulus II, gezegd, die zou riskeren ondergeschikt te duele bedrijven, uit groepen van onderne- Encycliek worden aan de bestaande economische en mingen die gericht zijn op doelen met Centesimus annus, 32: a.w., 832-833. financiële systemen, in plaats van de mis- sociaal nut, uit de bonte wereld van de ver-36 2009 • 168
  • 37. tegenwoordigers van de zogenaamde open- wordt voorzien. In de bijdragen tot ontwik-bare economie en de gemeenschapsecono- keling moet het principe van de centralemie. Het gaat niet alleen om een “derde sec- plaats van de menselijke persoon veiligtor”, maar om een nieuwe, omvangrijke, gesteld worden, die het subject is dat op desamengestelde werkelijkheid, die de particu- eerste plaats de verplichting tot ontwikke-liere en de openbare sector omvat en winst ling op zich moet nemen. De belangrijksteniet uitsluit, doch die beschouwt als middel zorg is de verbetering van de levenssituatievoor de verwezenlijking van menselijke en van concrete mensen in een bepaald gebied,sociale doelen. De vraag of deze onderne- zodat zij de verplichtingen kunnen nako-mingen de winsten al dan niet verdelen, of men die zij door de noodsituatie waarin zedat ze een of andere structuur hebben, die is verkeren niet kunnen vervullen. Die zorgvoorzien door bestaande juridische regels, is kan nooit een abstracte houding zijn. Omvan secundair belang, gegeven hun bereid- aan de individuele situaties te worden aan-heid de winst te zien als middel om te gepast, moeten ontwikkelingsprogramma’skomen tot een vermenselijking van de flexibel zijn; en de mensen die de hulp krij-markt en de samenleving. Het is te wensen gen moeten direct betrokken worden bij dedat deze nieuwe bedrijfsvormen in alle lan- planning van het project en tot de belang-den ook een bijpassende juridische en fisca- rijkste uitvoerders ervan worden gemaakt.le structuur zullen vinden. Zonder de tradi- Ook is het noodzakelijk de criteria van eentionele bedrijfsvormen iets van hun stapsgewijze en begeleidende voortgang –economische betekenis en nut te ontnemen, inclusief de voortdurende controle van dezorgen de nieuwe vormen ervoor dat het resultaten – toe te passen, daar er geen uni-systeem zich ontwikkelt tot een meer helde- verseel geldige recepten zijn. Veel hangt afre en volkomen aanvaarding van de ver- van de concrete uitvoering van de hulppro-plichtingen van de kant van de vertegen- gramma’s. “Omdat alle volken de bewerkerswoordigers van het bedrijfsleven. En niet zijn van hun eigen ontwikkeling, ligt dealleen dat. Juist de veelsoortigheid van de verantwoordelijkheid daarvoor allereerst bijinstitutionele bedrijfsvormen zou een men- henzelf; zij zullen haar echter onmogelijkselijkere en tegelijkertijd concurrerende kunnen verwerkelijken, wanneer zij vanmarkt moeten doen ontstaan. elkaar geïsoleerd blijven leven”.114 Met het oog op de consolidering van de voortschrij-47. De toename van de verschillende soor- dende eenwording van de aarde, winnenten ondernemingen, en in het bijzonder van deze woorden van Paus Paulus VI nog meerdiegene die in staat zijn winst te zien als aan kracht. De dynamiek van mensen erbijeen middel om het doel van de vermenselij- betrekken heeft niets mechanisch. Oplossin-king van de markt en van de samenleving te gen moeten op basis van een zorgvuldigebereiken, moet ook nagestreefd worden in inschatting precies op het leven van de vol-die landen die lijden onder uitsluiting of ken en concrete personen toegesneden wor-marginalisering van de globale economi- den. Naast grote projecten is er behoeftesche kringloop. Daar is het zeer belangrijk aan kleine projecten en bovenal aan deprojecten van subsidiariteit te presenteren, actieve mobilisering van alle leden van deop aangepaste wijze ontworpen en geleid, burgermaatschappij, zowel rechtspersonendie bovenal rechten trachten te bevestigen, als natuurlijke personen. 114. Paulus VI,maar waarbij ook altijd de overname van Encycliek Populorum progres-overeenkomstige verantwoordelijkheden sio, 77: a.w., 295.169 • 2009 37
  • 38. Internationale samenwerking heeft behoefte schepping zelf, zijn rechtmatige materiële aan mensen die door de solidariteit van hun en geestelijke behoeften te bevredigen. Als aanwezigheid, begeleiding, vorming en deze zienswijze verdwijnt, zal ten slotte de respect delen in het economische en mense- mens de natuur ofwel beschouwen als een lijke ontwikkelingsproces. Vanuit dit onaantastbaar taboe of haar, in tegendeel, gezichtspunt zouden internationale organi- uitbuiten. Noch de ene, noch de andere saties zelf wel eens naar de daadwerkelijke houding strookt met de christelijke kijk op effectiviteit van hun dikwijls veel te dure de natuur, die de vrucht van Gods schep- bureaucratische bestuursapparaten mogen ping is. kijken. Soms komt het voor dat de degenen die hulp ontvangen voor de hulpverleners De natuur geeft uitdrukking aan een plan tot middel worden en de armen dienen om van liefde en waarheid. Ze is er eerder dan dure bureaucratieën overeind te houden, die wij en wordt ons door God geschonken als omwille van hun eigen voortbestaan veel te levensruimte. Zij spreekt tot ons over de hoge bedragen voor zichzelf houden uit de Schepper (vgl. Rom. 1,20) en over Zijn lief- financiële middelen, die eigenlijk voor ont- de tot de mens. Ze is ertoe bestemd aan het wikkeling bestemd zouden moeten worden. einde der tijden met Christus “verenigd te Het zou dus te wensen zijn, dat alle interna- worden” (vgl. Ef. 1,9-10; Kol. 1, 19-20). Zo tionale instellingen en niet-gouvernemente- is ze ook een “roeping”.115 De natuur staat le organisaties zich zouden verplichten tot ons niet ter beschikking als “een hoop toe- een grotere transparantie, door de gevers, vallig verstrooid afval” 116, maar als een gave alsook het grote publiek, te informeren over van de Schepper, die in haar een inherente welk percentage van de ontvangen gelden ordening heeft gegrift, opdat de mens daar- voor het samenwerkingsprogramma bestemd uit de aangeboden mogelijkheden haalt “om is, over de werkelijke inhoud van zulke pro- haar te bewerken en te beheren” (Gen.2,15). gramma’s en uiteindelijk over de verdeling Maar ook moet worden benadrukt dat het in van de uitgaven van de instelling zelf. tegenspraak is met de ware ontwikkeling om de natuur belangrijker te vinden dan de 48. Het thema van ontwikkeling is vandaag menselijke persoon. Deze instelling verleidt de dag sterk gebonden aan de verplichtin- tot nieuw heidendom of een nieuw pan- gen die voortkomen uit de relatie van de theïsme: uit een zuiver naturalistisch begre- mens met het natuurlijke milieu. Het milieu pen natuur alleen kan men het heil voor de is een gave van God aan alle mensen. De mens niet afleiden. Toch moet men ook de omgang ermee vormt voor ons een verant- tegenovergestelde houding afwijzen, die woordelijkheid jegens de armen, de toekom- streeft naar een volledige vertechnisering 115. Johannes Paulus II, Boodschap stige generaties en de gehele mensheid. Als van de natuur, omdat het natuurlijke milieu ter gelegenheid van de natuur, en bovenal de mens, als product niet alleen materie is waarover wij naar Wereldvrededag 1990, 6: AAS 82 van toeval of evolutionair determinisme believen kunnen beschikken, maar het won- (1990), 150. wordt beschouwd, wordt het verantwoorde- derbare werk van de Schepper, dat een 116. Heraclitus van lijkheidsgevoel van het geweten zwakker. “grammatica” in zich draagt voor doelen en Efeze (ca. 535-475 v. Chr.), Fragment De gelovige erkent daarentegen in de natuur criteria voor een wijs, en niet slechts func- 22B124, in: H. het wonderbaarlijke werk van het schep- tioneel en willekeurig gebruik. Veel schade Diehls – W. Kranz, Die Fragmente der pend ingrijpen van God, dat de mens ver- voor de ontwikkeling komt vandaag de dag Vorsokratiker, Weidmann, Berlijn antwoordelijk mag gebruiken, om met eer- voort uit deze verwrongen opvattingen. Het 1952; 6de druk. bied voor het innerlijk evenwicht van de volledig terugbrengen van de natuur tot een38 2009 • 170
  • 39. aantal eenvoudige gegevens blijkt uiteinde- onontkoombare opgave om met institutio-lijk de bron te zijn van het geweld jegens nele middelen paal en perk te stellen aan dehet milieu en leidt tot respectloos handelen exploitatie van niet-hernieuwbare hulp-jegens de natuur van de mens zelf. Daar bronnen, en daarbij ook de arme landen tedeze niet alleen uit materie maar ook uit betrekken, om samen met hen plannen voorgeest bestaat, en als zodanig rijk aan zin en de toekomst te maken.te bereiken transcendente doelen is, is zijook normatief voor de cultuur. De mens Ook hier bestaat de dringende morele nood-interpreteert en vormt het natuurlijke milieu zaak van een hernieuwde solidariteit, in hetdoor de cultuur, die van haar kant bepaald bijzonder wat betreft de betrekkingen tus-wordt door de verantwoordelijke vrijheid, sen de ontwikkelingslanden en de hoog-die de geboden van de morele wet in acht geïndustrialiseerde landen.118 De technolo-neemt. Projecten voor een totale menselijke gisch geavanceerde samenlevingen kunnenontwikkeling mogen daarom de toekomsti- en moeten hun energiegebruik verminderen,ge generaties niet uit het oog verliezen, doordat de productie in de verwerkendemaar moeten gekarakteriseerd worden door industrie zich verder ontwikkelt, maar ooksolidariteit en gerechtigheid tussen de gene- doordat er zich onder de burgers een grotereraties, rekening houdend met veelsoortige gevoeligheid voor het milieu verspreidt.aspecten – op ecologisch, juridisch, econo- Bovendien moet men daaraan toevoegenmisch, politiek en cultureel gebied.117 dat het vandaag de dag mogelijk is zowel de energiecapaciteit te verbeteren, als tegelij-49. Bij de vragen die samenhangen met de kertijd onderzoek naar alternatieve energie-zorg voor en het behoud van het milieu bronnen te bespoedigen. Er is echter ookmoet vandaag de dag rekening worden een wereldwijde herverdeling van energie-gehouden met het daarmee samenhangende reserves noodzakelijk, zodat ook landen dieenergieprobleem. Het opkopen van niet-her- niet over eigen bronnen beschikken daarnieuwbare energiebronnen door sommige toegang toe kunnen krijgen. Hun lot magstaten, invloedrijke groepen en onderne- niet liggen in de handen van degene die hetmingen vormt namelijk een zwaarwegend eerst komt of afhankelijk zijn van het rechtobstakel voor de ontwikkeling van de arme van de sterkste. Het gaat hier om aanzienlij-landen. Die beschikken noch over de econo- ke problemen die, als ze op passende wijzemische middelen om zich toegang te ver- aangepakt zullen worden, van iedereen deschaffen tot de bestaande, niet-hernieuwba- verantwoordelijke bewustwording vereistre energiebronnen, noch kunnen ze van de gevolgen die de volgende generaties 117. Vgl. Pauselijke Raad vooronderzoek financieren naar nieuwe en alter- zullen treffen, vooral de zeer vele jongeren Gerechtigheid ennatieve bronnen van energie. Het opkopen bij de arme volken die “een actief aandeel in Vrede, Compendium van de Sociale Leervan natuurlijke hulpbronnen, die zich in de opbouw van een menselijker wereld [ver- van de Kerk, Nrs. 451-487.veel gevallen juist in de arme landen bevin- langen]”. 119den, leidt tot uitbuiting en veelvuldige con- 118. Vgl. Johannes Paulus II, Boodschapflicten tussen naties en ook binnen de lan- 50. Deze verantwoordelijkheid geldt wereld- ter gelegenheid van Wereldvrededagden zelf. Zulke conflicten worden dikwijls wijd, want die betreft niet alleen energie 1990, 10: AAS 82juist op het grondgebied van die landen uit- maar de gehele schepping, die wij niet uit- (1990), 152-153.gevochten, waarbij een zware tol wordt geput aan de nieuwe generatie mogen nala- 119. Paulus VI,geëist van dood, vernietiging en verder ver- ten. Het is de mens toegestaan een verant- Encycliek Populorum progres-val. De internationale gemeenschap heeft de woordelijk rentmeesterschap over de natuur sio, 65: a.w., 289.171 • 2009 39
  • 40. uit te oefenen, om deze te beschermen, te regio’s van onze planeet. 121 Een van de gebruiken en ook op nieuwe manieren en grootste opgaven van de economie is nu met geavanceerde technologieën te cultive- juist het efficiënte gebruik van de hulpbron- ren, zodat zij de bevolking die haar nen, niet het verkwisten ervan, waarbij men bewoont waardig onderdak en voedsel kan zich ervan bewust moet zijn dat het begrip verschaffen. Er is op onze wereld voor efficiëntie niet waardeneutraal is. iedereen plaats; hier moet de gehele familie van de mensheid de noodzakelijke hulp- 51. De gedragspatronen volgens welke de bronnen vinden, om met de hulp van de mens het milieu behandelt beïnvloeden de natuur zelf – het geschenk van God aan Zijn gedragspatronen volgens welke hij zichzelf kinderen – en met de inzet van eigen werk behandelt en omgekeerd. Dat daagt de huidi- en vindingrijkheid, waardig te leven. Wij ge samenleving ertoe uit ernstig na te den- moeten echter ook wijzen op de zeer ernsti- ken over haar levensstijl, die in veel delen ge verplichting de aarde door te geven aan van de wereld neigt tot hedonisme en con- toekomstige generaties, in een zodanige sumentisme en onverschillig staat tegenover toestand dat ook zij haar waardig kunnen de daaruit voortvloeiende schade.122 Noodza- bewonen en haar verder cultiveren. Dit kelijk is een waarachtige verandering van houdt in dat we het tot onze plicht moeten gezindheid, die ons aanspoort tot het aan- rekenen “gezamenlijke beslissingen te nemen van nieuwe levenswijzen, “waarin nemen na een verantwoorde afweging ten het zoeken naar het ware, het schone en het aanzien van de weg die moet worden inge- goede en de gemeenschap met andere men- slagen, beslissingen die gericht zijn op de sen de elementen zijn voor een gezamenlij- versterking van het verbond tussen de men- ke groei, die de keuzen bepalen wat betreft sen en het milieu, een verbond dat een consumptie, sparen en de investeringen”.123 weerspiegeling moet zijn van de creatieve Iedere beschadiging van burgerlijke solida- liefde van God, van wie wij komen en naar riteit en vriendschap schaadt het milieu, wie wij op weg zijn”.120 Men kan alleen maar zoals anderzijds milieuschade ontevreden- wensen dat de internationale gemeenschap heid in sociale betrekkingen veroorzaakt. 120. Benedictus XVI, Boodschap ter gele- en de individuele regeringen effectief kun- Vooral in onze tijd is de natuur zo zeer genheid van Wereldvrededag nen verhinderen dat het milieu op schade- geïntegreerd in de sociale en culturele 2008, 7: AAS 100 lijk wijze wordt geëxploiteerd. Het is even- dynamiek, dat ze bijna geen onafhankelijke (2008), 41. eens noodzakelijk dat de bevoegde variabele meer vormt. De voortschrijdende 121. Vgl. Benedictus XVI., Toespraak tot autoriteiten er zich volledig voor inzetten woestijnvorming en de afnemende produc- de Leden van de dat de economische en sociale kosten voor tiviteit van sommige agrarische gebieden Algemene Vergadering van de het gebruik van algemene milieubronnen zijn ook het gevolg van de verarming en de Verenigde Naties openlijk worden erkend, en volledig worden achtergebleven ontwikkeling van de plaat- (18 april 2008): Insegnamenti IV, 1 gedragen door de degenen die ervan pro- selijke bewoners. Door het bevorderen van (2008), 618-626. fiteren, en niet door andere volken of toe- de economische en de culturele ontwikke- 122. Vgl. Johannes komstige generaties. De bescherming van ling van die bevolkingsgroepen beschermt Paulus II, Boodschap ter gelegenheid van het milieu, van hulpbronnen en van het kli- men ook de natuur. Hoeveel natuurlijke Wereldvrededag 1990, 13: a.w., 154- maat vereist dat allen die op internationaal hulpbronnen worden bovendien niet door 155. vlak verantwoordelijkheid dragen gezamen- oorlogen vernietigd! De vrede van volken 123. Johannes lijk handelen en bereid zijn te werken in en tussen volken zou ook een grotere Paulus II, Encycliek goed vertrouwen, in overeenstemming met bescherming van de natuur mogelijk Centesimus annus, 36: a.w., 838-840. de wet en in solidariteit met de zwakste maken. Het opkopen van hulpbronnen, in40 2009 • 172
  • 41. het bijzonder van water, kan ernstige con- inconsequent van de nieuwe generatie welflicten veroorzaken onder de betrokken eerbied voor het natuurlijke milieu te eisen,bevolking. Een vreedzame overeenstem- indien opvoeding en wetgeving hen nietming over het gebruik van de hulpbronnen helpen eerbied voor zichzelf te hebben. Hetkan de natuur, en tegelijk het welzijn van de boek van de natuur is één en ondeelbaar,betrokken samenlevingen, beschermen. wat betreft het milieu, maar ook wat betreft het leven en het terrein van seksualiteit,De Kerk draagt verantwoordelijkheid voor de huwelijk, gezin, sociale betrekkingen, kort-schepping en moet die verantwoordelijkheid om de integrale ontwikkeling van de mens.ook in het openbaar kenbaar maken. En als Onze plichten ten opzichte van het milieuzij dat doet, moet zij niet alleen de aarde, zijn verbonden met de plichten die wijhet water en de lucht verdedigen als gaven tegenover de mens op zich en met betrek-van de schepping, die aan iedereen toebe- king tot anderen hebben. Men kan niet dehoren. Zij moet bovenal de mens bescher- ene plicht eisen en de andere wegdrukken.men tegen zelfvernietiging. Er moet zoiets Dit vormt een zwaarwegende tegenstrijdig-zijn als een goed begrepen ecologie van de heid in de huidige mentaliteit en praktijk,mens. De beschadiging van de natuur hangt die de mens vernedert, het milieu aantast ennamelijk nauw samen met de cultuur, die de samenleving beschadigt.vorm geeft aan de menselijke samenleving.Als in de samenleving de “menselijke ecolo- 52. De waarheid en de liefde die deze ont-gie” 124 geëerbiedigd wordt, profiteert de eco- sluit kunnen niet gemaakt worden; men kanlogie van het milieu daar ook van. Zoals de ze alleen ontvangen. Hun uiteindelijke bronmenselijke deugden met elkaar verbonden is niet de mens en kan ook de mens nietzijn, zodat de verzwakking van één deugd zijn, maar alleen God, dat wil zeggen Hij dieook de andere in gevaar brengt, zo steunt de waarheid en de liefde is. Dit principe ishet ecologische systeem op een plan dat zeer belangrijk voor de samenleving enzowel de gezonde samenleving in de maat- voor de ontwikkeling, daar geen van beideschappij als de goede verhouding ten een zuiver menselijk product kunnen zijn.opzichte van de natuur betreft. Evenzo is de roeping tot de ontwikkeling van de mensen en van de volkeren nietOm de natuur te beschermen is het niet slechts gebaseerd op een menselijke beslis-genoeg met aansporende of beperkende sing, doch is gegrift in een plan dat er eer-maatregelen in te grijpen, en ook passend der was dan wij en ons allen een plichtonderricht is niet voldoende. Dat zijn voorhoudt die vrijwillig moet worden aan-belangrijke hulpmiddelen, maar het door- vaard. Dat wat er eerder was dan wij en datslaggevende probleem is het morele gedrag wat ons vormt – de liefde en de waarheid –van de samenleving. Als het recht op leven toont ons wat het goede is en waarin onsen op een natuurlijke dood niet geëerbiedigd geluk bestaat. Het toont ons dus de weg totwordt, als conceptie, zwangerschap en de de ware ontwikkeling.geboorte van de mens op kunstmatige wijzeplaats hebben, als embryo’s worden opge- 124. Id., 38: a.w.,offerd voor onderzoek, dan verdwijnt uit- 840-841; Benedictus XVI,eindelijk het begrip “menselijke ecologie”, Boodschap ter gele-en daarmee het begrip “ecologie van het genheid van Wereldvrededagmilieu”, uit het algemeen bewustzijn. Het is 2007, 8: a.w., 779.173 • 2009 41
  • 42. HOOFDSTUK V: DE SAMENWERKING VAN tische en evaluerende verdieping van wat DE FAMILIE VAN DE MENSHEID men onder relatie verstaat. Het gaat hierbij om een opgave die niet alleen door de sociale wetenschappen kan worden uitge- 125. Vgl. Johannes Paulus II, Encycliek 53. Een van de ergste vormen van armoede voerd, daar de bijdrage van wetenschappen Centesimus annus, 41: a.w., 843-845. die de mens kan ervaren is eenzaamheid. Op zoals metafysica en theologie hierbij vereist de keper beschouwd vinden ook de andere is, om de transcendente waardigheid van de 126. Vgl. id. vormen van armoede, inclusief materiële mens duidelijk te begrijpen. 127. Vgl. Johannes Paulus II, Encycliek armoede, hun oorsprong in isolement, in Evangelium vitae niet-geliefd-zijn of in het onvermogen lief te De mens als geestelijk schepsel verwerke- 20: a.w., 422-424. hebben. Dikwijls ontstaan die vormen door lijkt zich door intermenselijke relaties. Hoe 128. Encycliek het afwijzen van de liefde van God, door de meer hij die relaties op authentieke wijze Populorum progres- sio, 85: a.w., 298- fundamentele en tragische neiging van de beleeft, des te meer rijpt ook zijn eigen per- 299. mens zich in zichzelf op te sluiten, omdat hij soonlijke identiteit. Niet door afzondering 129. Vgl. Johannes denkt dat hij zichzelf genoeg is, ofwel een komt de mens tot zijn recht, maar door Paulus II, Boodschap ter gelegenheid van onbeduidend en voorbijgaand verschijnsel zichzelf in relatie met anderen en met God Wereldvrededag 1998, 3: AAS 90 is, een “vreemde” in een toevallig ontstaan te plaatsen. De betekenis van zulke relaties (1998), 150; universum. De mens is vervreemd als hij is dan ook fundamenteel. Dat geldt ook Johannes Paulus II., Toespraak tot de alleen is of zich afscheidt van de werkelijk- voor de volken. Daarom is voor hun ont- leden van de heid, als hij ervan afziet aan een fundament wikkeling een metafysische kijk op de rela- Stichting “Centesimus annus” te denken of daarin te geloven.125 De mens- tie tussen personen zeer bevorderlijk. Wat (9 mei 1998), 2: Insegnamenti XXI, 1 heid in haar geheel is vervreemd, als zij zich dit betreft vindt de rede inspiratie en oriën- (1998), 873-874; alleen maar wijdt aan menselijke plannen, tering in de christelijke openbaring, volgens Johannes Paulus II., Toespraak bij de ideologieën en valse utopieën.126 Vandaag de welke het individu niet wordt geabsorbeerd ontmoeting met de autoriteiten en het dag lijkt de mensheid interactiever dan door de menselijke gemeenschap, waarbij Corps Diplomatique gisteren. Deze grotere nabijheid moet echter zijn autonomie vernietigd wordt – zoals dat in de Hofburg te Wenen (20 juni tot gemeenschap worden. De ontwikkeling bij de verschillende vormen van totalitaris- 1998), 8: van de volken hangt er bovenal van af dat me gebeurt. Veeleer doet in het christelijk Insegnamenti XXI, 1 (1998), 1435-1436; de mensen erkennen dat ze één enkele fami- denken de gemeenschap de waarde van de Johannes Paulus II, Boodschap aan de lie zijn, die in een echte gemeenschap persoon meer tot zijn recht komen, juist Rector Magnificus samenwerkt en die bestaat uit individuen omdat de relatie tussen persoon en gemeen- van de Katholieke Universiteit Sacro die niet alleen maar naast elkaar leven.127 schap er een is van twee zich van elkaar Cuore bij gelegen- heid van de dies onderscheidende eenheden.130 Zoals de natalis van de uni- Paus Paulus VI merkte op “dat de wereld gemeenschap van het gezin de individuen versiteit (5 mei 2000), 6: maar al te vaak in crisis verkeert, omdat zij waardoor het wordt gevormd niet in zich Insegnamenti XXIII, over deze dingen niet nadenkt”. 128 Deze uit- laat opgaan, en zoals de Kerk zelf de “nieu- 1 (2000), 759-760. spraak behelst een constatering, maar voor- we schepping” (vgl. Gal. 6,15; 2 Kor. 5,17) 130. Naar Thomas van Aquino: “ratio al ook een wens: er is behoefte aan een die door het Doopsel bij haar wordt inge- partis contrariatur nieuwe denkimpuls, om de implicaties van lijfd, volledig doet uitkomen, zo doet ook de rationi personae”, in: III Sent. d. 5,3,2; het feit dat wij één familie zijn beter te eenheid van de familie van de mensheid de ook: “Homo non ordinatur ad com- begrijpen. De interactie tussen de volken personen, volken en culturen niet verdwij- munitatem politi- van deze aarde roept ons op tot deze impuls, nen, doch maakt ze voor elkaar transparan- cam secundum se totum et secundum opdat de integratie tot stand komt in het ter en verenigt ze sterker in hun legitieme omnia sua”, in: teken van solidariteit 129, en niet van margi- veelsoortigheid. Summa Theologiae I-II, q. 21, a. 4, ad 3. nalisatie. Zulk denken verplicht ook tot kri-42 2009 • 174
  • 43. 54. Het thema van de ontwikkeling van de groot belang. Er zijn echter ook religieuzevolken valt samen met het betrekken van en culturele houdingen waarin het principealle personen en volken bij de ene gemeen- van liefde en waarheid niet volledig aan-schap van de familie van de mensheid, vaard wordt en waardoor zo uiteindelijk degegrondvest op de fundamentele waarden echte menselijke ontwikkeling afgeremd ofvan gerechtigheid en vrede in solidariteit. zelfs belemmerd wordt. De wereld van van-Deze visie wordt door de onderlinge relatie daag is doortrokken met enkele culturenvan de Personen van de Drie-eenheid in het met een religieuze achtergrond, die de mensene Goddelijk Wezen helder verlicht. De niet tot gemeenschap verplichten, doch hemDrie-eenheid is volmaakte eenheid, voor op zoek naar het individuele welzijn isole-zover de drie Goddelijke Personen zuiver ren, door zich te beperken tot de bevredi-relatie zijn. De wederzijdse transparantie ging van psychologische verwachtingen.tussen de Goddelijke Personen is volledig en Ook een zekere verbreiding van religieuzede onderlinge band volkomen, want Zij vor- wegen van kleine groepen of zelfs van indi-men een absolute eenheid en uniciteit. God viduele personen en het religieuze syncre-wil ook ons in deze werkelijkheid van tisme kunnen factoren zijn van verstrooiinggemeenschap opnemen: “opdat zij één zijn, en een gebrek aan betrokkenheid. Eenzoals Wij één zijn” (Joh. 17,22). De Kerk is mogelijk negatief effect van het globalise-teken en werktuig van deze eenheid.131 Ook ringsproces is de tendens zulk syncretismede relaties tussen mensen in de loop van de te bevorderen 132 en daarbij vormen van 131. Vgl. Tweedegeschiedenis kunnen alleen maar profiteren “godsdienst” te koesteren, die de mensen Vaticaans Concilie, Dogmatischevan betrokkenheid op dit Goddelijke Model. van elkaar doen vervreemden, in plaats van Constitutie LumenIn het bijzonder in het licht van het geopen- elkaar te laten ontmoeten, en hen van de gentium, 1.baarde mysterie van de Drie-eenheid werkelijkheid verwijderen. Tegelijkertijd 132. Vgl. Johannes Paulus II, Toespraakbegrijpt men dat een echte opening geen blijven soms culturele en religieuze erfenis- tot de Openbarecentrifugale verstrooiing betekent, maar sen bestaan, die de samenleving in verstar- Zitting van de Pauselijke Academiejuist diepe doordringing. Dit blijkt ook uit de sociale kasten inperken, in vormen van voor Theologie en de Pauselijkede gemeenschappelijke menselijke ervaring magisch geloof die de waardigheid van de Academie van devan de liefde en de waarheid. Zoals de persoon niet respecteren, en in houdingen heilige Thomas van Aquino (8 novembersacramentele liefde echtgenoten geestelijk van onderwerping aan occulte machten. In 2001), 3:tot “één vlees” (Gen. 2,24; Mt. 19,5; Ef. 5,31) dergelijke situaties is het voor de liefde en Insegnamenti XXIV, 2 (2001), 676-677.verenigt, en uit de twee een echte relatione- de waarheid moeilijk zich te laten gelden, 133. Vgl.le eenheid maakt, zo verbindt op analoge hetgeen schade voor de echte ontwikkeling Congregatie voor dewijze de waarheid de geesten met elkaar en met zich mee brengt. Geloofsleer, Verklaring over delaat hen in harmonie denken, door hen naar uniciteit en de uni- versele heilsactivi-zich toe te trekken en in zich te verenigen. Terwijl het van de ene kant waar is dat de teit van Jezus ontwikkeling de godsdiensten en culturen Christus en de Kerk Dominus Jesus (655. De christelijke openbaring aangaande de van de verschillende volken nodig heeft, is augustus 2000), 22:eenheid van het menselijk geslacht vooron- het op grond hiervan anderzijds ook zo dat AAS 92 (2000), 763- 764; id., Leerstelligederstelt een metafysische interpretatie van er een passend onderscheid gemaakt moet nota met betrekking tot enkele vragenhet humanum, waarin het vermogen tot worden. Godsdienstvrijheid betekent niet over de inzet en derelatie een wezenlijk element vormt. Ook godsdienstige onverschilligheid en brengt houding van Katholieken in hetandere culturen en godsdiensten leren broe- niet met zich mee dat alle godsdiensten politieke leven (24 november 2002), 8:derlijkheid en vrede en zijn daarom voor de gelijk zijn.133 Vooral diegenen die politieke AAS 96 (2004), 369-integrale ontwikkeling van de mens van macht uitoefenen moeten onderscheid 370.175 • 2009 43
  • 44. maken ten aanzien van de bijdrage van cul- een vruchtbare dialoog en doeltreffende turen en godsdiensten aan de opbouw van samenwerking tussen rede en geloof. De de sociale gemeenschap, met aandacht voor rede heeft steeds behoefte aan zuivering het algemeen welzijn. Een dergelijk onder- door het geloof en dat geldt ook voor de scheid moet gebaseerd zijn op het criterium politieke rede, die zich niet voor almachtig van liefde en waarheid. Daar de ontwikke- mag houden. Religie, van haar kant, heeft ling van de mensen en de volken op het spel steeds behoefte aan zuivering door de rede, staat, zal dit onderscheid rekening moeten om haar ware menselijke gelaat te tonen. houden met de mogelijkheid tot emancipa- Het afbreken van deze dialoog zou een tie en insluiting, dit met het oog op een zware tol van de ontwikkeling van de mens- werkelijk universele gemeenschap van men- heid eisen. sen. “De gehele mens en alle mensen”, dat is het criterium om ook culturen en gods- 57. De vruchtbare dialoog tussen geloof en diensten te beoordelen. Het christendom, de rede kan het werk van sociale naastenliefde godsdienst van “de God die een menselijk alleen maar doeltreffender maken en vormt gelaat heeft”,134 draagt dit criterium in zich. een passend kader om de broederlijke samenwerking te bevorderen tussen gelovi- 56. De christelijke godsdienst en andere gen en niet-gelovigen, om in het gemeen- godsdiensten kunnen hun bijdrage aan de schappelijke perspectief te werken voor ontwikkeling alleen leveren, als God ook gerechtigheid en de vrede van de mensheid. een plaats heeft in het publiek domein, In de Pastorale Constitutie Gaudium et spes 134. Vgl. Benedictus vooral wat betreft de culturele, sociale, eco- zeggen de Concilievaders: “Gelovigen en XVI., Encycliek Spe nomische en in het bijzonder de politieke ongelovigen zijn het er bijna unaniem over salvi, 31: a.w., 1010; Benedictus XVI, dimensies. De sociale leer van de Kerk is eens, dat alles op aarde betrokken dient te Toespraak tot de deelnemers aan het ontstaan om aanspraak te maken op dit worden op de mens, als het middelpunt en vierde Nationale “statuut van burgerschap” 135 voor de chris- hoogtepunt daarvan”.136 Voor de gelovigen is Congres van de Kerk in Italië (19 oktober telijke godsdienst. Iemand het recht weige- de wereld niet het product van toeval en 2006), a.w., 465- ren zijn eigen geloof openlijk te belijden en evenmin van noodzaak, maar een plan van 477. zich ervoor in te zetten dat ook het openba- God. Daarom hebben gelovigen de plicht 135. Johannes Paulus II, Encycliek re leven over de geloofswaarheden wordt hun inspanningen te verenigen met die van Centesimus annus onderricht, heeft negatieve gevolgen voor alle mensen van goede wil – aanhangers 5: a.w., 798-800; vgl. Benedictus XVI, de ware ontwikkeling. Het uitsluiten van van andere religies of niet-gelovigen – Toespraak tot de deelnemers aan het godsdienst van het publieke domein – en opdat onze wereld werkelijk beantwoordt vierde Nationale van de andere kant religieus fundamentalis- aan het goddelijke plan: leven als een fami- Congres van de Kerk in Italië (19 oktober me – belemmert de ontmoeting tussen men- lie onder het oog van de Schepper. Een bij- 2006), a.w., 471. sen en hun samenwerking voor de vooruit- zonder teken van liefde en een leidend cri- 136. Nr. 12. gang van de mensheid. Het openbare leven terium voor de broederlijke samenwerking 137. Vgl. Pius XI., verliest aan motivatie en de politiek krijgt van gelovigen en niet-gelovigen is onge- Encycliek een onverdraagzaam en agressief gezicht. twijfeld het subsidiariteitsbeginsel,137 uit- Quadragesimo anno (15 mei 1931), AAS De mensenrechten lopen gevaar niet geëer- drukking van de onvervreemdbare vrijheid 23 (1931), 203; Johannes Paulus II, biedigd te worden, ofwel omdat zij van hun van de mens. Subsidiariteit is bovenal een Encycliek transcendente fundament worden beroofd, vorm van hulp voor de persoon middels de Centesimus annus, 48: a.w., 852-854; ofwel omdat de persoonlijke vrijheid niet autonomie van middengroepen en –verban- Catechismus van de erkend wordt. Door secularisme en funda- den. Zulke hulp wordt geboden als de per- Katholieke Kerk, Nr. 1883. mentalisme verliest men de mogelijkheid tot soon en de sociale subjecten het niet op44 2009 • 176
  • 45. eigen kracht klaarspelen, en houdt altijd afhankelijkheid houden, of zelfs situatiesemanciperende doelstellingen in, daar de van plaatselijke overheersing en uitbuitingvrijheid en de participatie – voor zover die in het hulpontvangende land in de handovername van verantwoordelijkheid is – werken. Wil economische hulp oprecht zijn,worden bevorderd. Subsidiariteit eerbiedigt dan mag er geen sprake zijn van bijbedoe-de waardigheid van de persoon, doordat een lingen. Die hulp moet worden geboden nietsubject wordt gezien als een persoon die alleen met betrokkenheid van de regeringenaltijd in staat is anderen iets te geven. Door van de landen in kwestie, maar ook van dein de wederkerigheid de diepste gesteldheid plaatselijke bedrijvigheid en de cultuurdra-van de mens te erkennen, is subsidiariteit gers van de burgermaatschappij, waaronderhet meest doeltreffende middel tegen iedere de plaatselijke kerken. Hulpprogramma’svorm van een bevoogdend sociaal systeem. moeten in steeds grotere mate wordenZo kan de subsidiariteit zowel de veelsoorti- gekenmerkt door aanvulling en deelnamege structurering van de verschillende vanuit de basis. Het is namelijk waar dat inniveaus – en daardoor de grote verschei- de landen die ontwikkelingshulp ontvangendenheid aan subjecten – duidelijk maken, de grootste hulpbron de rijkdom aan men-alsook de coördinatie daarvan. Het gaat dus sen is: dat is het echte kapitaal dat moetom een beginsel dat bijzonder geschikt is groeien, om de armste landen te verzekerenom de globalisering te sturen en die te rich- van een werkelijk autonome toekomst.ten op een echt menselijke ontwikkeling. Daarom moet eraan herinnerd worden datOm geen gevaarlijke, universele tirannie in op economisch gebied de belangrijkste hulphet leven te roepen, moet het sturen van de waaraan de ontwikkelingslanden behoefteglobalisering subsidiair van aard zijn, en hebben, bestaat in het stapsgewijs toelatenwel in meerdere lagen en op verschillende en bevorderen van hun producten op deniveaus. Globalisering vereist zeker een wereldmarkten en zo hun deelname aan hetbepaald gezag, omdat er sprake is van de internationale, economische leven mogelijkvraag naar een beoogd globaal algemeen te maken. Al te vaak is in het verleden hulpwelzijn. Zo’n gezag moet echter op subsi- gebruikt om slechts marginale markten voordiaire en gelaagde wijze worden georgani- de producten van deze landen te creëren.seerd 138, om de vrijheid niet te schenden en Dat was vaak het gevolg van het feit dat erin de praktijk effectief te zijn. geen echte vraag naar deze producten was. Daarom is het noodzakelijk deze landen te58. Het subsidiariteitsbeginsel moet nauw helpen hun producten te verbeteren en zeverbonden blijven met het solidariteitsbe- beter aan te passen aan de vraag. Bovendienginsel en omgekeerd. Want zoals de subsi- hebben sommigen vaak de concurrentie vandiariteit zonder solidariteit afglijdt in een de invoer van – gewoonlijk agrarische –sociaal particularisme, zo is het eveneens producten uit economisch armere landenwaar dat de solidariteit zonder subsidiariteit gevreesd. Niettemin moet eraan herinnerdafglijdt in een sociaal systeem dat de worden dat voor deze landen het op debehoeftigen vernedert. Deze algemene regel markt brengen van zulke producten dikwijlsmoet eveneens zorgvuldig in acht genomen betekent dat ze op korte en lange termijnworden als het gaat om vragen met betrek- kunnen overleven. Een rechtvaardige enking tot internationale ontwikkelingshulp. evenwichtige wereldhandel op agrarisch 138. Vgl. JohannesDie kan, los van de bedoelingen van de gebied kan voor iedereen voordeel hebben, XXIII., Encycliek Pacem in terris:gevers, soms een volk in een toestand van zowel wat betreft vraag als aanbod. Daarom a.w., 274.177 • 2009 45
  • 46. is het niet alleen noodzakelijk deze produc- van de verschillende culturen in staat zich tie commercieel te regelen, maar ook onder- niet los te maken van de gemeenschappelij- steunende internationale handelsregels vast ke zoektocht naar het ware en het goede, en te leggen en de financiering voor de ont- naar God. Instemming met deze, in het hart wikkeling te versterken, met het doel deze gegrifte, wet is daarom de voorwaarde voor economieën productiever te maken. iedere constructieve sociale samenwerking. In alle culturen zijn er lasten waarvan men 59. De ontwikkelingssamenwerking mag zich moet bevrijden en schaduwen waaraan zich niet alleen bezighouden met de econo- men zich onttrekken moet. Het christelijk mische dimensie, doch moet tevens een geloof, dat vorm aanneemt in de culturen goede gelegenheid worden tot culturele en en ze tegelijkertijd overstijgt, kan deze hel- menselijke ontmoeting. Als de meewerken- pen te groeien in universele gemeenschap de partijen in de economisch ontwikkelde en solidariteit, ten gunste van de gemeen- landen geen rekening houden met de eigen schappelijke wereldwijde ontwikkeling. en de vreemde culturele en op menselijke waarden gebaseerde identiteit – hetgeen 60. Bij het zoeken naar oplossingen in de soms gebeurt – kunnen ze geen diepgaande huidige economische crisis moet de ontwik- dialoog met de burgers van de arme landen kelingshulp aan de arme landen worden aangaan. Als de laatstgenoemden, op hun gezien als een echt middel tot het creëren beurt, zich onverschillig en zonder onder- van welvaart voor allen. Welk ander hulp- scheid te maken openstellen voor ieder cul- project kan een zelfs voor de wereldecono- tureel aanbod, zijn ze niet in staat de ver- mie zo belangrijke groei in het vooruitzicht antwoordelijkheid voor hun echte stellen als de ondersteuning van volken die 139 ontwikkeling op zich te nemen. De tech- zich nog in de beginfase, of in een weinig nologisch geavanceerde samenlevingen gevorderde fase, van hun economisch ont- mogen hun eigen technologische ontwikke- wikkelingsproces bevinden? Vanuit dit ling niet verwarren met een vermeende cul- gezichtspunt zullen de economisch meer turele superioriteit, doch moeten bij zichzelf ontwikkelde landen al het mogelijke doen soms vergeten deugden herontdekken, om hogere percentages van hun bruto bin- 139. Vgl. Paulus VI, Encycliek waardoor ze in de loop van de geschiedenis nenlands product beschikbaar te stellen Populorum progres- tot bloei zijn gekomen. Zich ontwikkelende voor ontwikkelingshulp, waarbij natuurlijk sio, 10.41; a.w., 262.277-278. samenlevingen moeten trouw blijven aan de op het niveau van de internationale 140. Vgl. Benedictus wat in hun tradities aan waarachtig mense- gemeenschap aanvaarde verplichtingen XVI., Toespraak tot lijks voorhanden is en vermijden dat zij nagekomen moeten worden. Ze kunnen dit de leden van de Internationale automatisch overspoeld worden door de ondermeer doen middels een herziening van Theologencommissie mechanismen van de geglobaliseerde tech- hun binnenlandse beleid van sociale onder- (5 oktober 2007): Insegnamenti, III, 2 nologische beschaving. In alle culturen zijn steuning en solidariteit, door het subsidiari- (2007), 418-421; Benedictus XVI, er bijzondere en veelsoortige ethische over- teitsbeginsel toe te passen en beter geïnte- Toespraak tot de eenkomsten, die een uitdrukking zijn van greerde systemen van sociale voorzorg op te deelnemers van het door de Pauselijke dezelfde, door de Schepper gewilde natuur, zetten, met actieve deelname van privéper- Universiteit van Lateranen georgani- hetgeen door de ethische wijsheid van de sonen en van de burgermaatschappij. Op die seerde congres over mensheid natuurwet genoemd wordt.140 Zo’n manier is het zelfs mogelijk de sociale de “natuurlijke zedenwet” (12 universele morele wet is de vaste grondslag dienstverlening en ondersteuning te verbe- februari 2007): voor iedere culturele, religieuze en politieke teren en tegelijkertijd financiële middelen te Insegnamenti, III, 1 (2007), 209-212. dialoog en stelt het veelsoortige pluralisme besparen – ook door het wegwerken van46 2009 • 178
  • 47. verkwisting en misbruik – die dan voor de me, worden allen armer, hetgeen negatieveinternationale solidariteit kunnen worden uitwerking heeft, ook op de doeltreffend-bestemd. Een systeem van sociale solidari- heid van de hulp aan noodlijdende volken,teit, met een grotere deelname en meer die niet alleen behoefte hebben aan econo-organisch opgebouwd, dat minder bureau- mische en technische middelen, maar ookcratisch is maar niet minder gecoördineerd, aan pedagogische mogelijkheden en midde-zou het mogelijk maken veel thans sluime- len, die de mensen helpen hun volledigerende energie in te zetten ten bate van soli- menselijke verwezenlijking tot stand tedariteit onder de volkeren. brengen.Eveneens een mogelijkheid voor ontwikke- Een voorbeeld van het belang van dit pro-lingshulp zou de effectieve toepassing van bleem biedt ons het verschijnsel van inter-de zogenaamde fiscale subsidiariteit kunnen nationaal toerisme,141 dat een aanzienlijkezijn, die het burgers zou toestaan te beslis- factor kan zijn voor economische ontwikke-sen over de bestemming van delen van de ling en culturele groei, maar ook een aanlei-belasting die ze aan de staat afdragen. Als ding tot uitbuiting en moreel verval kandit niet ontaardt in het bevorderen van worden. De huidige situatie biedt buitenge-privébelangen, kan het bijdragen tot het wone mogelijkheden, want de economischebevorderen van vormen van sociale solida- aspecten van ontwikkeling, dat wil zeggenriteit aan de basis, waarbij het ook onmis- de geldstroom en de opkomst van belangrij-kenbare voordelen heeft wat betreft de soli- ke plaatselijke bedrijvigheid, kunnen zichdariteit met ontwikkeling. verbinden met culturele aspecten, op de eer- ste plaats met scholing. In veel gevallen61. Een bredere solidariteit op internatio- gebeurt dit, maar in veel andere gevallennaal niveau komt bovenal tot uitdrukking heeft het internationale toerisme een ver-in de verdere bevordering – zelfs in geval derfelijke invloed, zowel voor de toeristenvan een economische crisis – van grotere alsook voor de plaatselijke bevolking. Detoegang tot scholing, die tevens een wezen- laatstgenoemde wordt dikwijls met immo-lijke voorwaarde is voor de doeltreffendheid reel of zelfs pervers gedrag geconfronteerd,van de internationale samenwerking zelf. zoals bij het zogenaamde sekstoerisme hetHet begrip “scholing” slaat niet alleen op geval is, waaraan veel mensen, zelfs oponderwijs en opleiding tot een beroep, alle- jeugdige leeftijd, ten offer vallen. Het isbei belangrijke fundamenten van de ont- pijnlijk vast te stellen dat dit zich dikwijlswikkeling, maar ook op de alomvattende afpeelt met toestemming van de plaatselijkevorming van de persoon. Wat dit betreft autoriteiten, met stilzwijgen van de regerin-moet de nadruk worden gelegd op een pro- gen van de landen waaruit de toeristenblematisch aspect: bij de opvoeding moet afkomstig zijn en met medeplichtigheid vanmen weten wat de menselijke persoon is, en velen die in de branche werkzaam zijn. Ookde natuur daarvan kennen. Het aanhangen als het niet tot zulke uitwassen komt, wordt 141. Vgl. Benedictusvan een relativistische kijk op die natuur het internationaal toerisme niet zelden con- XVI., Toespraak tot de bisschoppen vanstelt de opvoeding, en bovenal de morele sumptief en hedonistisch beleefd, als vlucht, de Thaise bisschop-opvoeding, voor ernstige problemen, omdat en georganiseerd onder de voorwaarden die penconferentie bij gelegenheid vandaardoor afbreuk wordt gedaan aan de wij- typisch zijn voor de landen van herkomst, hun Ad-liminabe- zoek (16 mei 2008):dere betekenis ervan op universeel niveau. zodat een echte ontmoeting met de mensen Insegnamenti , IV, 1Als men toegeeft aan een dergelijk relativis- en de cultuur niet in de hand wordt (2008), 798-801.179 • 2009 47
  • 48. gewerkt. Daarom moet men aan een ander betrekking tot hun integratie, door hun toerisme denken, dat in staat is een echt werk een belangrijke bijdrage leveren aan wederzijds elkaar leren kennen te bevorde- de economische ontwikkeling van het gast- ren, zonder af te doen aan de ontspanning land en bovendien, dankzij geldzendingen, en het gezonde plezier. Een dergelijk toeris- ook een bijdrage leveren aan de ontwikke- me moet – ook dankzij een nauwere band ling van hun land van herkomst. Uiteraard van de ervaring van internationale samen- mogen deze werknemers niet als goederen werking en ten gunste van de ontwikkeling of pure arbeidskracht worden beschouwd. – bevorderd worden. Ze mogen daarom niet als een of andere willekeurige productiefactor behandeld 62. Een ander aspect dat met betrekking tot worden. Iedere migrant is een menselijke de integrale menselijke ontwikkeling aan- persoon, die als zodanig onvervreemdbare dacht verdient, is het verschijnsel van fundamentele rechten heeft, die door ieder- migratie. Dit verschijnsel is schokkend van- een en in elke situatie geëerbiedigd moeten wege de grote hoeveelheid betrokken men- worden.142 sen, vanwege de sociale, economische, poli- tieke, culturele en religieuze problemen die 63. Bij het beschouwen van de ontwikke- het veroorzaakt, en vanwege de dramatische lingsproblemen kan men niet anders dan uitdagingen waarvoor naties en de interna- het directe verband tussen armoede en tionale gemeenschappen erdoor worden werkloosheid benadrukken. In veel gevallen gesteld. We kunnen zeggen dat we voor een is armoede het resultaat van de schending grensverleggend sociaal verschijnsel staan, van de waardigheid van de menselijke dat krachtig en vooruitziend beleid van arbeid, zowel omdat de mogelijkheden internationale samenwerking vereist, om ervan beperkt zijn (werkloosheid, onvol- het op passende wijze aan te pakken. Zulk doende werkgelegenheid) alsook omdat “de beleid moet ontwikkeld worden, uitgaand rechten die er uit voortvloeien, vooral het van een nauwe samenwerking tussen de recht op rechtvaardig loon en sociale zeker- landen van herkomst en de landen van heid voor de arbeider en zijn gezin, minder bestemming van de migranten; het moet gewaardeerd worden”.143 Daarom heeft mijn met passende internationale bepalingen voorganger Johannes Paulus II zaliger gepaard gaan, die verschillende wetgevende gedachtenis reeds op 1 mei 2000, naar aan- 142. Vgl. Pauselijke Raad voor de systemen met elkaar in overeenstemming leiding van het Jubileum van de Arbeiders, Pastorale Zorg voor Migranten en kunnen brengen, met het doel de noden en opgeroepen tot een “wereldwijde coalitie Reizigers, Instructie rechten te waarborgen van individuele voor waardige arbeid” 144 en daarbij het Erga migrantes caritas Christi (3 migranten en gezinnen, en tegelijkertijd die beleid van de Internationale Arbeidsorgani- mei 2004): AAS 96 van de samenlevingen die de emigranten satie ondersteund. Zo heeft hij dit doel als (2004), 762-822. opnemen. Geen land kan ertoe in staat wor- streven voor de gezinnen in alle landen der 143. Johannes Paulus II, Encycliek den geacht alleen de migratieproblematiek wereld sterke morele steun gegeven. Wat Laborem exercens, van onze tijd het hoofd te bieden. Wij allen betekent het woord “waardig” met betrek- 8: a.w., 594-598. zijn getuigen van de last aan leed, ontbering king tot arbeid? Het betekent arbeid die in 144. Toespraak aan het einde van de en hoop, die de migratiestromen met zich iedere samenleving de wezenlijke waardig- Eucharistieviering meebrengen. Het is algemeen bekend hoe heid van iedere man en iedere vrouw tot bij gelegenheid van het Jubileum van de moeilijk het is het verschijnsel in de hand te uitdrukking brengt: vrijwillig gekozen Arbeiders (1 mei houden. Toch staat vast dat de buitenlandse arbeid, die de werknemers – mannen en 2000): Insegamenti XXIII, 1 (2000), 720. werknemers, ondanks de moeilijkheden met vrouwen –werkelijk laten deelnemen aan de48 2009 • 180
  • 49. ontwikkeling van hun gemeenschap; werk ven gericht op hun land van herkomst, steltdat op deze wijze de arbeiders in de gele- werknemersorganisaties in staat de echtegenheid stelt zonder enige discriminatie ethische en culturele beweegredenen op degeëerbiedigd te worden; werk dat het moge- voorgrond te plaatsen die het hun, onderlijk maakt in de behoeften van het gezin te andere sociale omstandigheden en in eenvoorzien en de kinderen naar school te stu- andere werkomgeving, mogelijk hebbenren, zonder dat deze zelf gedwongen zijn te gemaakt een beslissende factor voor de ont-werken; werk dat de werknemers in staat wikkeling te zijn. Van kracht blijft de tradi-stelt zich vrij te organiseren en hun stem te tionele leer van de Kerk, die een geldiglaten horen; werk dat voldoende ruimte laat onderscheid maakt tussen de rol en de taakom de eigen persoonlijke, familiaire en van de werknemersorganisatie en de poli-geestelijke wortels terug te vinden; werk dat tiek. Dit onderscheid stelt de werknemersor-gepensioneerde werknemers verzekert van ganisaties in staat in de burgermaatschappijeen waardige levensstandaard. het terrein te vinden dat het meest in over- eenstemming is met hun activiteit: de nood-64. Bij het beschouwen van het thema zakelijke verdediging en bevordering van dearbeid past ook een verwijzing naar de drin- wereld van de arbeid en bovenal zorg tegende noodzaak dat de werknemersorgani- dragen voor de uitgebuite en niet vertegen-saties, die door de Kerk altijd bevorderd en woordigde werknemers, wier rampzaligeondersteund zijn, zich openstellen voor de toestand maar al te dikwijls aan de ver-nieuwe perspectieven die op het gebied van strooide blik van de samenleving ontgaat.de arbeid opduiken. Bij het overstijgen vande grenzen van de eigen bedrijfstak worden 65. Verder heeft het geldwezen als zodanigde werknemersorganisaties ertoe opgeroe- behoefte aan een noodzakelijke vernieu-pen zich te bekommeren om de nieuwe pro- wing van de structuren en doelstellingenblemen van onze samenleving: ik verwijs van de manier waarop het functioneert,bijvoorbeeld naar het totaal van de vragen waardoor in het verleden de reële economiedie sociale wetenschappers vaststellen in behoorlijk beschadigd is. Zo kan het danhet conflict tussen werknemers en consu- weer een instrument worden dat gericht ismenten. Zonder noodzakelijkerwijs mee te op betere opbouw van welvaart en op ont-gaan met de stelling dat de centrale rol van wikkeling. De gehele economie en hetde arbeider plaats heeft gemaakt voor die gehele geldwezen – niet alleen enkele secto-van de consument, lijkt het in ieder geval ren ervan – moeten volgens ethische maat-wel dat ook dit een terrein is voor innova- staven als werktuigen worden gebruikt,tieve vakbondsactiviteiten. Het globale zodat zij passende voorwaarden scheppenkader waarin arbeid wordt uitgeoefend ver- voor de ontwikkeling van de mens en vaneist ook dat de nationale werknemersorga- de volken. Het is beslist nuttig, en ondernisaties, die zich voornamelijk beperken tot bepaalde omstandigheden noodzakelijk,de verdediging van de belangen van hun financiële initiatieven in het leven te roe-eigen leden, de blik ook op de niet-leden pen, waarbij de humanitaire dimensie pre-richten en in het bijzonder op werknemers valeert. Maar we mogen daarom niet verge-in ontwikkelingslanden, waar de sociale ten dat het totale geldwezen gericht moetrechten dikwijls worden geschonden. De zijn op de ondersteuning van de ware ont-verdediging van deze werkenden, die ook wikkeling. Bovenal mag het voornemenbevorderd wordt door geëigende initiatie- goed te doen niet tegenover het oogmerk181 • 2009 49
  • 50. van daadwerkelijke productiecapaciteit van sectoren ten gunste van de zwakke lagen goederen worden gesteld. Financiers moe- van de samenleving, zelfs in periodes van ten de waarachtig ethische grondslag van mogelijke verarming van die samenleving. activiteiten herontdekken, om geen mis- bruik te maken van hoogontwikkelde 66. De wereldwijde verbondenheid door instrumenten, die ertoe zouden kunnen die- onderlinge netwerken heeft een nieuwe nen spaarders te bedriegen. Een redelijk politieke macht doen ontstaan, en wel die voornemen, transparantie en het streven van de consumenten en hun verbanden. Het naar goede resultaten zijn verenigbaar en gaat om een verschijnsel dat grondig bestu- mogen nooit van elkaar worden losge- deerd moet worden, omdat het positieve maakt. Als liefde verstandig is, kan ze ook elementen bevat die bevorderd moeten wor- de middelen vinden om te handelen over- den, alsook excessen die vermeden dienen eenkomstig een vooruitziende en rechtvaar- te worden. Het is goed dat mensen zich dige economie, zoals veel ervaringen op het ervan bewust worden dat kopen niet alleen gebied van coöperatieve kredietverenigin- een economische maar altijd ook een morele gen duidelijk aantonen. handeling is. Consumenten hebben daarbij een duidelijke sociale verantwoordelijkheid, Zowel regulering van de financiële sector, die gepaard gaat met de sociale verantwoor- waardoor zwakkere subjecten worden delijkheid van het bedrijf. Consumenten beschermd en schandelijke speculaties ver- moeten voortdurend worden opgevoed met hinderd, alsook pogingen om te komen tot betrekking tot de rol145 die ze dagelijks ver- nieuwe financieringsvormen, bestemd voor vullen en die ze met respect voor morele de bevordering van ontwikkelingsprojecten, principes kunnen volbrengen, zonder de zijn positieve ervaringen die verdiept en eigen economische redelijkheid van het bevorderd moeten worden en tegelijkertijd koopgedrag te verminderen. Juist in tijden appelleren aan de eigen verantwoordelijk- zoals die waarin wij leven, waarin de koop- heid van de spaarder. Ook de ervaring met kracht zou kunnen afnemen en matiging in microfinanciering, die geworteld is de over- consumptie nodig zou kunnen zijn, is het wegingen en activiteiten van burgerhuma- ook wat betreft het aankopen nodig andere nisten – ik denk vooral aan het ontstaan wegen te gaan, zoals bijvoorbeeld vormen van de banken van lening – moet bevestigd van coöperatief inkopen, zoals de ver- en uitgewerkt worden, in het bijzonder op bruiksverenigingen die sinds de negentien- momenten die dramatisch kunnen worden de eeuw, ook dankzij de initiatieven van voor vele kwetsbare sectoren van de bevol- Katholieken, functioneren. Verder is het king, die behoed moeten worden voor de nuttig nieuwe vormen te bevorderen van gevaren van woeker en voor wanhoop. De verhandeling van producten, die afkomstig zwakke groepen moet geleerd worden zich zijn uit onderdrukte delen van de wereld, tegen woeker te verdedigen. Zo moeten ook om de producenten te verzekeren van een de arme volken leren profijt te trekken van aanvaardbare beloning, op voorwaarde dat het microkrediet. Op die manier worden de het werkelijk om een transparante markt mogelijkheden tot uitbuiting op deze beide gaat, dat de producenten niet alleen een terreinen afgeremd. Daar er ook in de rijke grotere winstmarge krijgen, maar ook betere 145. Vgl. Johannes landen nieuwe vormen van armoede scholing, professionaliteit en technologie, Paulus II, Encycliek bestaan, kan microfinanciering hulp bieden en dat uiteindelijk zulke economische erva- Centesimus annus, 36: a.w., 838-840. bij het scheppen van nieuwe initiatieven en ringen ten gunste van de ontwikkeling niet50 2009 • 182
  • 51. worden verbonden met partijgebonden ide- zijn,147 zich inzetten voor het tot stand bren-ologische opvattingen. Een effectievere rol gen van een werkelijk integrale menselijkevoor consumenten, als zij tenminste zelf ontwikkeling, die zich laat inspireren doorniet worden gemanipuleerd door verbanden de waarden van liefde in waarheid. Daaren-die hen niet werkelijk vertegenwoordigen, is boven moet dit gezag door allen erkendwenselijk als factor in een economische worden, over daadwerkelijke machtdemocratie. beschikken en voor iedereen veiligheid, handhaving van gerechtigheid en eerbiedi-67. Tegenover de onstuitbare toename van ging van rechten garanderen. 148 Uiteraardwereldwijde, wederzijdse afhankelijkheid moet dit gezag de bevoegdheid hebben allewordt, juist ook bij een wereldwijde reces- partijen de eigen beslissingen te doensie, de urgentie gevoeld van een hervor- respecteren, alsook de maatregelen waartoeming, zowel van de Verenigde Naties alsook de verschillende internationale fora geza-van de internationale economie en het geld- menlijk besloten hebben. Zonder dat zouwezen, opdat het concept van een familie namelijk het internationale recht, ondanksvan volken werkelijk concreet vorm gege- de grote vooruitgang die op bepaalde gebie-ven kan worden. Tegelijkertijd wordt de den wordt geboekt, het gevaar lopen te wor-urgentie gevoeld innovatieve vormen te den bepaald door de machtsverhouding tus-vinden voor het in praktijk brengen van het sen de sterksten. De integrale ontwikkelingprincipe van de verantwoordelijkheid om te van de volken en de internationale samen-beschermen146 en ook de armere naties een werking vereisen dat er een hogere instantieeffectieve stem toe te kennen bij gemeen- van internationale orde wordt opgericht,schappelijke beslissingen. Dit lijkt noodza- gekenmerkt door subsidiariteit, voor hetkelijk, juist met het oog op een politieke, regelen van de globalisering149, en dat eenjuridische en economische orde, die de sociale orde die strookt met de morele orde 146. Vgl. Benedictusinternationale samenwerking met het oog eindelijk verwezenlijkt wordt, evenals de XVI, Toespraak tot de deelnemers aanop de solidaire ontwikkeling van alle volken verbinding tussen moreel en sociaal terrein het vierde Nationale Congres van de Kerkbevordert en tot stand brengt. Om de en tussen de politiek en economisch en in Italië (19 oktoberwereldeconomie richting te geven, de door burgerlijk terrein, zoals reeds neergelegd in 2006),: a.w., 618- 626.de crisis getroffen economieën te saneren, de statuten van de Verenigde Naties.een verergering van de crisis en de daaruit 147. Vgl. Johannes XXIII., Encycliekvoortvloeiende onevenwichtigheden te Pacem in terris: a.w., 293; Pauselijkevoorkomen, om een gepaste en volledige Raad voorontwapening tot stand te brengen, om de Gerechtigheid en Vrede, Compendiumveiligheid en de vrede in stand te houden, van de Sociale Leer van de Kerk, Nr. 441.om bescherming van het milieu te garande-ren en om de migratiestromen onder con- 148. Vgl. Tweede Vaticaans Concilie,trole te houden, is een echt politiek wereld- Pastoralegezag dringend noodzakelijk, zoals mijn Constitutie over de Kerk in de wereldvoorganger, de zalige Paus Johannes XXIII, van deze tijd Gaudium et spes,reeds heeft aangegeven. Een dergelijk gezag 82.moet zich onderwerpen aan de wet, zich 149. Vgl. Johannesconsequent houden aan de beginselen van Paulus II, Encycliek Sollicitudo reisubsidiariteit en solidariteit, gericht zijn op socialis, 43: a.w.,de verwezenlijking van het algemeen wel- 574-575.183 • 2009 51
  • 52. HOOFDSTUK VI: DE ONTWIKKELING VAN 69. Het probleem van de ontwikkeling is DE VOLKEN EN DE TECHNIEK vandaag de dag nauw verbonden met de technologische vooruitgang en met de ver- bazingwekkende toepassing ervan op het 68. De ontwikkeling van de volken is nauw gebied van de biologie. De techniek – dat verbonden met die van iedere individuele moet hier onderstreept worden – is een ver- mens. De mens is van nature op dynamische schijnsel dat ten diepste menselijk is en ver- wijze gericht op zijn eigen ontwikkeling. bonden met de autonomie en de vrijheid Daarbij gaat het niet om een door natuurlij- van de mens. De macht van de geest over ke mechanismen gegarandeerde ontwikke- de materie komt tot uitdrukking en wordt ling, want ieder van ons weet dat hij in bevestigd in de techniek. “De geest van de staat is vrije en verantwoordelijke beslissin- mens, meer vrij van de slavernij aan de din- gen te nemen. Het gaat ook niet om een gen, [kan] gemakkelijker gebracht worden ontwikkeling die aan onze willekeur wordt tot de verering en beschouwing van de overgelaten, daar wij allen weten dat we Schepper zelf”.150 De techniek stelt ons in een gave zijn en niet ons eigen product. staat de materie te beheersen, de risico’s te Onze vrijheid wordt ten diepste bepaald verminderen, ons moeite te besparen, de door ons wezen en de grenzen daarvan. levensomstandigheden te verbeteren. De Niemand vormt eigenmachtig het eigen techniek is in overeenstemming met de bewustzijn, maar allen bouwen het eigen wezenlijke roeping van de menselijke “ik” op, op basis van een “zelf” dat ons arbeid: in de techniek, die gezien wordt als gegeven is. We kunnen niet over andere werk van zijn geest, herkent de mens zich- mensen beschikken en ook niet over ons- zelf en verwezenlijkt hij zijn eigen mens- zelf. De ontwikkeling van de mens komt niet zijn. De techniek is het objectieve aspect tot wasdom als hij zich aanmatigt dat hij van de menselijke arbeid,151 waarvan de oor- zijn eigen en enige schepper is. Op dezelfde sprong en het bestaansrecht is gelegen in wijze raakt de ontwikkeling van de volken het subjectieve element: de werkende mens. uit de koers, als de mensheid denkt zichzelf Daarom is de techniek nooit alleen maar te kunnen herscheppen, indien ze zich techniek. De techniek toont de mens en zijn bedient van de “wonderen” van de techniek. streven naar ontwikkeling en brengt de Zo blijkt ook de economische ontwikkeling spanning van de menselijke geest tot uit- bedrieglijk en schadelijk te zijn als deze zich drukking bij het stapsgewijs overwinnen toevertrouwt aan de “wonderen” van de van bepaalde materiële beperkingen. De financiële wereld, om een onnatuurlijke en techniek voegt zich dus in in de opdracht 150. Paulus VI, op consumptie gerichte groei te steunen. “de aarde te bewerken en te beheren” (vgl. Encycliek Tegenover deze prometheïsche aanmatiging Gen, 2,15), die God de mens heeft toebe- Populorum progres- sio, 41: a.w., 277- moeten wij de liefde versterken voor een deeld, en moet er daarom op gericht zijn die 278; vgl. Tweede Vaticaans Concilie, vrijheid die niet willekeurig is, doch door de band tussen de mens en het milieu te ver- Pastorale erkenning van het goede dat eraan vooraf sterken, die de spiegel van Gods scheppende Constitutie over de Kerk in de wereld gaat menselijker is geworden. Daarvoor liefde moet zijn. van deze tijd Gaudium et spes, moet de mens weer tot zichzelf komen om 57. de fundamentele normen van de natuurwet 70. Technologische ontwikkeling kan verlei- 151. Vgl. Johannes te erkennen, die God hem in het hart gegrift den tot het idee dat de techniek op zich vol- Paulus II, Encycliek heeft. doende is, als de mens zich slechts de vraag Laborum exercens, 5: a.w., 586-589. naar het hoe stelt en geen aandacht besteedt52 2009 • 184
  • 53. aan de vele vragen naar het waarom, waar- lijkheid. Daaruit volgt de dringende nood-door hij aangespoord wordt tot handelen. zaak tot vorming wat betreft moreel verant-Dat is de reden waarom de techniek twee woord omgaan met techniek. Uitgaande vangezichten heeft. Omdat de techniek voort- de fascinatie die de techniek voor de menskomt uit de menselijke creativiteit als werk- heeft, moet men de ware zin van de vrijheidtuig van de vrijheid van de persoon, kan herwinnen, die niet bestaat uit de roes vandeze als element van absolute vrijheid wor- een totale autonomie, maar uit het ant-den verstaan, de vrijheid die wil afzien van woord op de oproep van het wezen, tede grenzen die de dingen in zich dragen. beginnen met het wezen dat wij zelf zijn.Het globaliseringsproces zou ideologieënkunnen vervangen door techniek,152 die zelf 71. Deze mogelijke afwijking van de – oor-tot een ideologische macht is geworden en spronkelijk humanistische – technischede mensheid blootstelt aan het gevaar zich denkwijze is vandaag de dag duidelijk in deopgesloten te vinden in een a priori waaruit vertechnisering van zowel de ontwikkelingzij niet kan uitbreken, om het wezen en de als de vrede. Dikwijls wordt de ontwikkelingwaarheid te ontmoeten. In dat geval zouden van de volken gezien als een kwestie vanwij al onze levensomstandigheden erken- financieringstechniek, het ontsluiten vannen, inschatten en bepalen binnen een tech- markten, het verlagen van invoerrechten,nocratisch cultuurperspectief, zonder ooit het investeren in productie, institutioneleeen zin te ontdekken, die wij niet zelf heb- hervormingen – uiteindelijk als een puurben voortgebracht. Deze voorstelling van technische kwestie. Al deze terreinen zijnzaken versterkt vandaag de dag de techni- uiterst belangrijk, maar men moet zich welsche mentaliteit zodanig dat men het ware afvragen waarom de beslissingen op tech-met het maakbare laat samenvallen. Als nisch gebied tot nu toe slechts gedeeltelijkechter efficiëntie en nut de enige criteria hebben gefunctioneerd. De reden daarvoorvan de waarheid zijn, wordt de ontwikke- moet dieper gezocht worden. De ontwikke-ling automatisch ontkend. Want echte ont- ling zal nooit volkomen gewaarborgd wor-wikkeling bestaat niet op de eerste plaats uit den door krachten die als het ware automa-handelen. De sleutel van de ontwikkeling is tisch en onpersoonlijk zijn – of het nu deeen verstand dat in staat is de techniek te krachten van de markt of van de internatio-doordenken en de ten diepste menselijke zin nale politiek zijn. Zonder rechtschapenvan het handelen van de mens te vatten, mensen, zonder economische deskundigenbinnen het begripsvermogen van de per- en politici, die in geweten de oproep tot hetsoon in de totaliteit van zijn wezen. Ook als algemeen welzijn nadrukkelijke leven, isde mens middels een satelliet of een op ontwikkeling niet mogelijk. Zowel de profes-afstand bestuurde elektronische impuls sionele voorbereiding als de morele conse-werkt, blijft zijn handelen altijd menselijk, quentie zijn noodzakelijk. Als de verabsolu-uitdrukking van verantwoordelijke vrijheid. tering van de techniek doorzet, zullenDe techniek heeft grote aantrekkingskracht doelen en middelen met elkaar verwisseldop de mens, omdat deze hem bevrijdt van worden; de ondernemer zal de hoogstefysieke beperkingen en zijn horizon ver- winst als enig criterium voor zijn handelenbreedt. Maar de menselijke vrijheid is alleen beschouwen; de politicus de consolidatie 152. Vgl. Paulus VI,werkelijk zichzelf, als ze op de betovering van de macht; de wetenschapper de resulta- Apostolischvan de techniek antwoordt met beslissingen, ten van zijn ontdekkingen. Zo kan het Schrijven Octogesima adve-die de vrucht zijn van morele verantwoorde- gebeuren dat onder het netwerk van econo- niens, 29: a.w., 420.185 • 2009 53
  • 54. mische, financiële of politieke relaties toch 73. De sterk gegroeide verspreiding van de dikwijls onbegrip, onbehagen en ongerech- sociale communicatiemiddelen is verbonden tigheden voortbestaan. De stromen van met de technologische ontwikkeling. Het is technische deskundigheid groeien aan, ech- intussen bijna onmogelijk zich het bestaan ter alleen tot voordeel van de eigenaars, ter- van de familie van de mensheid zonder die wijl de feitelijke situatie van de volken, die middelen voor te stellen. Zowel ten goede aan gene zijde en bijna altijd in de schaduw als ten kwade zijn ze dermate aanwezig in van die stromen leven, verder onveranderd het leven van de wereld, dat de mentaliteit blijft en geen werkelijke mogelijkheden tot van degenen die beweren dat de sociale emancipatie heeft. communicatiemiddelen neutraal zijn, en daarom eisen dat ze moeten worden 72. Ook de vrede loopt soms gevaar als een beschouwd als autonoom wat betreft de op technisch product beschouwd te worden – de mensen betrekkinghebbende moraal, slechts als resultaat van overeenkomsten werkelijk absurd lijkt. Dergelijke zienswij- tussen regeringen of van initiatieven tot het zen, die de strikt technische aard van de zeker stellen van doeltreffende economische media nadrukkelijk beklemtonen, werken in hulp. Het is juist dat de opbouw van de vrede feite dikwijls in de hand dat deze onderge- evenzeer het voortdurend aanknopen ver- schikt gemaakt worden aan economische eist van diplomatieke contacten, economi- berekening, met de bedoeling de markt te sche en technologische uitwisseling, cultu- beheersen en niet op de laatste plaats met rele contacten, overeenkomsten over het verlangen culturele modellen op te leg- gemeenschappelijke plannen, alsook de gen, die projecten van ideologische en poli- aanvaarding van gezamenlijk gedeelde ver- tieke macht dienen. Gegeven de fundamen- plichtingen, om oorlogsdreigingen te beteu- tele betekenis van de media bij de bepaling gelen en de regelmatig terugkerende terro- van de manier waarop de werkelijkheid en ristische uitdagingen met wortel en tak uit de menselijke persoon zelf worden waarge- te roeien. Opdat deze pogingen duurzame nomen en gekend, is een zorgvuldige over- effecten zullen produceren, moeten ze ech- weging van de invloed ervan, in het bijzon- ter kunnen steunen op waarden die in de der wat betreft de ethisch-culturele waarheid van het leven geworteld zijn. Dat dimensie van de globalisering en de solidai- wil zeggen dat men moet luisteren naar de re ontwikkeling van de volken, noodzake- stemmen van de betrokken bevolking en lijk. In overeenstemming met datgene wat hun toestand in ogenschouw nemen, om door een juiste omgang met de globalise- hun verwachtingen in overeenstemming ring en ontwikkeling wordt geëist, moeten daarmee te interpreteren. Hier moet men de zin en de doelstelling van de media wor- zich, om zo te zeggen, op één rij stellen met den gezocht in het antropologisch funda- de anoniem geleverde inspanningen van zo ment ervan. Dat betekent dat ze niet slechts veel mensen, die zich er zeer voor inzetten gelegenheid tot humanisering kunnen wor- de ontmoeting tussen de volken te bevorde- den als zij, dankzij de technologische ont- ren en de ontwikkeling, uitgaande van lief- wikkeling, grotere mogelijkheden tot com- de en wederzijds begrip, te stimuleren. municatie en informatie bieden, maar Onder deze personen zijn ook gelovige vooral als ze worden georganiseerd en geo- Christenen, die deel hebben aan de grote riënteerd in het licht van een beeld van de opdracht de ontwikkeling en de vrede een mens en van het algemeen welzijn, dat de volledig menselijke zin te geven. universele betekenis daarvan weerspiegelt.54 2009 • 186
  • 55. De sociale communicatiemiddelen bevorde- niet toevallig dat het zich afsluiten voorren de vrijheid niet, noch globaliseren ze transcendentie hevig in botsing komt metontwikkeling en democratie voor allen, een- de moeilijkheid van het denken hoe uit hetvoudigweg omdat ze de mogelijkheden tot niets het zijn zou zijn voortgekomen en uithet leggen van verbindingen en het ver- het toeval de rede. 153 Geconfronteerd metspreiden van ideeën sterk vergroten. Om deze dramatische problemen, helpen rede enzo’n doel te bereiken moeten ze gericht zijn geloof elkaar wederzijds. Alleen gezamen-op de bevordering van de waardigheid van lijk zullen ze de mens redden. De door zui-de mensen en van de volkeren, nadrukkelijk ver technisch handelen geboeide rede is zon-bezield zijn door de liefde, en in dienst der het geloof ertoe veroordeeld zich testaan van de waarheid, van het goede, als- verliezen in de illusie van de eigen almacht.ook van de natuurlijke en bovennatuurlijke Het geloof zonder de rede loopt het gevaarbroederlijkheid. In de mensheid is de vrij- vervreemd te raken van het concrete levenheid namelijk nauw verbonden met deze van de mensen.154hogere waarden. De media kunnen eenwaardevolle hulp zijn om de gemeenschap 75. Reeds Paus Paulus VI had de wereldwij-van de familie van de mensheid en de ethos de horizon van het sociale vraagstuk erkendvan de samenleving te doen groeien, als zij en erop gewezen.155 Wie hem op deze wegworden tot werktuigen ter bevordering van volgt, moet vandaag de dag vaststellen datde algemene deelname aan de gezamenlijke het sociale vraagstuk op radicale wijze totzoektocht naar dat wat rechtvaardig is. antropologisch vraagstuk is geworden, omdat het de mogelijkheid zelf inhoudt het74. Het belangrijkste en meest beslissende leven, dat door de bio-technologie steedsgebied van de culturele strijd tussen de meer in de handen van de mens wordtabsolute aanspraken van de techniek en de gelegd, niet alleen te begrijpen maar ook temorele verantwoordelijkheid van de mens is manipuleren. In de huidige cultuur die vanvandaag de dag de bio-ethiek, waar de alle illusies wordt beroofd, die gelooft alle 153. Vgl. Benedictusmogelijkheid van een totale menselijke ont- geheimen blootgelegd te hebben, omdat XVI, Toespraak tot de deelnemers aanwikkeling zelf op het spel staat. Het gaat om men reeds de wortel van het leven heeft het vierde nationale congres van de Kerkeen uiterst precair en cruciaal gebied waar, bereikt, komt het tot ontwikkeling en bevor- in Italië (19 oktobermet dramatische kracht, de vraag wordt dering van in-vitrofertilisatie, embryo- 2006): a.w., 465- 477; Benedictus XVI,gesteld of de mens zichzelf heeft voortge- onderzoek, mogelijkheden tot klonen en Homilie bij de Eucharistievieringbracht, of dat hij afhankelijk is van God. De hybridiseren van de mens. Hier komt de op het “Islingerwetenschappelijke ontdekkingen op dit ter- absolute aanspraak van de techniek maxi- Feld”, te Regensburg (12 septemberrein en de mogelijkheden van technische maal tot uitdrukking. In dit soort cultuur 2006): a.w., 252-ingrepen lijken zo geavanceerd te zijn dat wordt het geweten er alleen nog toe geroe- 256.ze ons stellen voor de keuze tussen twee pen kennis te nemen van een zuiver techni- 154. Vgl. Congregatie voor desoorten van rationaliteit: de rede die open- sche mogelijkheid. Men kan echter niet de Geloofsleer,staat voor transcendentie of de rede die verontrustende scenario’s voor de toekomst Instructie betreffen- de bepaalde bio-opgesloten is in de immanentie. Zo staat van de mens en de nieuwe machtige instru- ethische vraagstuk- ken Dignitasmen voor een beslissend “of, of”. De ratio- menten, die de “cultuur van de dood” ter personae (8 septem-naliteit van het op zichzelf gerichte techni- beschikking staan, bagatelliseren. Naast de ber 2008): AAS 100 (2008), 858-887.sche maken toont echter aan dat het irratio- wijdverbreide, tragische plaag van abortusneel is, omdat het een stellige afwijzing van provocatus zou het in de toekomst – maar 155. Vgl. Encycliek Populorum progres-zin en waarde met zich meebrengt. Het is heimelijk reeds in nuce voorhanden – tot sio, 3: a.w., 258.187 • 2009 55
  • 56. een systematische, eugenetische geboorte- beschouwen vanuit een psychologisch planning kunnen komen. Van de andere standpunt, tot het punt van neurologisch kant wordt de weg bereid voor een mens reductionisme toe. Zo wordt het innerlijk euthanasica (een op euthanasie gerichte van de mens leeggemaakt en het bewustzijn levenshouding), een niet minder schadelijke van de ontologische aard van de menselijke manifestatie van de heerschappij over het ziel met haar diepten, die de heiligen wisten leven, dat onder bepaalde omstandigheden te doorgronden, gaat allengs verloren. De niet meer als levenswaardig wordt vraag van de ontwikkeling is ook nauw ver- beschouwd. Achter deze scenario’s staan bonden met onze opvatting over de ziel van culturele opvattingen, die de menselijke de mens, omdat ons “ik” dikwijls wordt gere- waardigheid ontkennen. Deze praktijken duceerd tot de psyche, en de gezondheid van zijn er, hunnerzijds, op gericht een materiële de ziel wordt verward met emotioneel wel- en mechanistische opvatting over het men- bevinden. Aan deze beperkingen ligt een selijk leven te stimuleren. Wie zal de nega- diep onbegrip van het geestelijk leven ten tieve uitwerkingen van een dergelijke men- grondslag. Ze leiden ertoe dat men niet wil taliteit op de ontwikkeling kunnen meten? erkennen dat de ontwikkeling van de mens Hoe zal men zich nog kunnen verwonderen en van de volken echter toch ook van de over de onverschilligheid jegens situaties oplossing van geestelijke problemen afhan- van menselijk verval, als onverschilligheid kelijk is. De ontwikkeling moet behalve de zelfs het kenmerk is van onze houding met materiële ook de verstandelijke en geestelijke betrekking tot wat menselijk is en wat niet? groei omvatten, daar de mens “lichamelijk en De willekeurige selectiviteit van alles wat geestelijk, niettemin één wezen” 156 is, gebo- vandaag de dag als te eerbiedigen wordt ren uit Gods scheppende liefde en bestemd gepresenteerd is verbazingwekkend. Terwijl tot eeuwig leven. De mens ontwikkelt zich velen meteen bereid zijn zich boos te maken als hij groeit in de geest, als zijn ziel zich- over bijzaken, lijken zij ongehoorde zelf kent, evenals de waarheden die God er onrechtvaardigheden te gedogen. Terwijl de als kiem heeft ingeplant, als hij met zichzelf armen van de wereld nog steeds aan de deu- en zijn Schepper spreekt. Ver van God is de ren van de overvloed kloppen, loopt de rijke mens rusteloos en ziek. De sociale en psy- wereld het gevaar dat kloppen op haar deur chologische vervreemding, en de vele neu- niet meer te horen, als gevolg van een rosen die kenmerkend zijn voor rijke geweten dat niet langer in staat is het men- samenlevingen, verwijzen ook naar oorza- selijke te herkennen. God openbaart de ken van geestelijke aard. Een materieel ont- mens aan de mens; de rede en het geloof wikkelde maar voor de ziel beklemmende werken samen om hem het goede te tonen, welvaartsmaatschappij is op zich en voor als hij het maar wilde zien. De natuurwet zich niet gericht op echte ontwikkeling. De waarin de rede van de Schepper oplicht, nieuwe vormen van verslaving aan drugs en toont de grootheid van de mens, maar ook de vertwijfeling waarin veel mensen gera- zijn ellende, als hij de oproep tot de morele ken, hebben niet alleen slechts een sociolo- waarheid niet aanneemt. gische en psychologische maar ook een 156. Tweede Vaticaans Concilie, wezenlijk geestelijke verklaring. De leegte Pastorale 76. Een van de aspecten van de moderne waaraan de ziel zich, ondanks vele thera- Constitutie over de Kerk in de wereld vertechniseerde geest wordt gevormd door pieën voor lijf en psyche overgelaten voelt, van deze tijd de neiging de met het innerlijk leven ver- roept lijden op. Er bestaat geen volledige Gaudium et spes, 14. bonden vragen en emoties alleen te ontwikkeling en geen universeel algemeen56 2009 • 188
  • 57. welzijn zonder het geestelijke en morele wel-zijn van de personen, beschouwd in de tota-liteit van ziel en lichaam.77. De absolute aanspraak van de techniekkan een onvermogen doen ontstaan om dat-gene waar te nemen dat zich niet slechtslaat verklaren louter en alleen in termenvan materie. En toch ervaren alle mensenzoveel immateriële en geestelijke aspectenvan hun leven. Kennen is niet alleen maareen materiële act, omdat het gekende altijdiets verbergt dat boven het empirische gege-ven uitgaat. Ieder inzicht, zelfs het meesteenvoudige, is altijd een klein wonder,omdat dit zich met de materiële middelendie wij gebruiken nooit volledig verklarenlaat. In iedere waarheid steekt meer dan wijzelf hadden verwacht, in de liefde die wijontvangen is altijd iets verrassends voorons. Wij mogen nooit ophouden ons overdit wonder te verbazen. In ieder inzicht enin iedere daad van liefde ervaart de ziel vande mens een “meer”, dat zeer op een ont-vangen gave gelijkt, op een verhevenheid,een “meer” waartoe wij ons verhoogd voe-len. Ook de ontwikkeling van de mens envan de volken staat op een vergelijkbarehoogte, als we de geestelijke dimensiebeschouwen, die noodzakelijkerwijs hetkenmerk van deze ontwikkeling moet zijn,opdat die echt kan zijn. Daarvoor zijn nieu-we ogen en een nieuw hart vereist, die instaat zijn de materialistische kijk op demenselijke gebeurtenissen te overwinnen enin de ontwikkeling een “daarbovenuit” tezien, dat de techniek niet kan geven. Op dieweg zal het mogelijk zijn die totale mense-lijke ontwikkeling voort te zetten, die derichting laat bepalen door de stuwendekracht van liefde in waarheid.189 • 2009 57
  • 58. SLOT waarden te vergeten, de grote belemmerin- gen voor de ontwikkeling. Het humanisme dat God buitensluit is een onmenselijk 78. Zonder God weet de mens niet waar hij humanisme. Alleen een humanisme dat heen moet, en is niet eens in staat te begrij- openstaat voor het absolute kan ons leiden pen wie hij is. Geconfronteerd met de enor- bij de bevordering en de verwezenlijking me problemen van de ontwikkeling van de van sociale en burgerlijke levensvormen – volken, die ons bijna tot moedeloosheid en op het gebied van de structuren, de instel- tot opgeven zouden brengen, komt ons het lingen, de cultuur, de ethos – omdat dit ons woord van de Heer Jezus te hulp, die ons behoedt voor het gevaar gevangenen van de laat weten: “Los van Mij kunt gij niets” mode van het ogenblik te worden. Het is het (Joh. 15,5) en ons aanmoedigt: “Ik ben met besef van de onverwoestbare liefde van u alle dagen tot de voleinding der wereld” God, dat ons steunt bij de moeizame en toch (Mt. 28,20). Geconfronteerd met de enorme verheven inzet voor de gerechtigheid en hoeveelheid werk die gedaan moet worden, voor de ontwikkeling van de volkeren, te worden wij in het geloof aan Gods aanwe- midden van successen en mislukkingen in zigheid overeind gehouden, samen met het onophoudelijk nastreven van een goede degenen die zich in Zijn Naam aaneenslui- ordening van menselijke aangelegenheden. ten en werken voor gerechtigheid. Paus Gods liefde roept ons op om uit te stijgen Paulus VI heeft ons er in Populorum boven alles wat begrensd en tijdelijk is; zij progressio aan herinnerd dat de mens niet geeft ons moed om verder te werken, op zoek in staat is zijn vooruitgang alleen te naar het goede voor allen, ook als dat niet bewerkstelligen, omdat hij niet van zichzelf onmiddellijk te verwezenlijken is, ook als uit een waarachtig humanisme kan grond- dat wat wij kunnen verwezenlijken – wij en vesten. Alleen wanneer wij bedenken dat de politieke autoriteiten en de economische wij als individu en als gemeenschap geroe- deskundigen – altijd minder is dan datgene pen zijn, als Zijn kinderen, te behoren tot de waarnaar wij streven.158 God geeft ons de familie van God, zullen ook wij in staat zijn kracht te strijden en uit liefde voor het alge- te komen tot een nieuwe manier van denken meen welzijn te lijden, omdat Hij voor ons en nieuwe krachten in dienst van een waar- Alles is, onze grootste Hoop. achtig, integraal humanisme te ontwikke- len. Daarom is de grootste kracht in dienst 79. De ontwikkeling heeft behoefte aan van de ontwikkeling een christelijk huma- Christenen die de armen opheffen naar God nisme,157 dat de liefde stimuleert en zich laat in het gebaar van gebed, Christenen die leiden door de waarheid, door zowel de een gedragen worden door het bewustzijn dat als de ander als blijvende gave van God te de van waarheid vervulde liefde, caritas in ontvangen. De beschikbaarheid ten opzichte veritate, waarvan de echte ontwikkeling uit- van God opent ons voor de beschikbaarheid gaat, niet ons werk is maar ons geschonken ten opzichte van de broeders en zusters en wordt. Daarom moeten wij ook in de moei- ten opzichte van een leven dat als solidaire lijkste en meeste complexe gevallen niet 157. Vgl. Nr. 42: en blijde opgave wordt verstaan. Van de slechts bewust reageren, maar ons voor a.w., 278. andere kant vormen de ideologische geslo- alles beroepen op Zijn liefde. De ontwikke- 158. Vgl. Benedictus tenheid tegenover God en het atheïsme van ling omvat zorg voor het geestelijk leven, XVI., Encycliek Spe de onverschilligheid, die de Schepper verge- ernstige aandacht voor ervaringen van salvi, 35: a.w., 1013- 1014. ten en het gevaar lopen ook de menselijke Godsvertrouwen, van geestelijke broeder-58 2009 • 190
  • 59. lijkheid in Christus, van het zich toevertrou- spraak, de kracht, de hoop en de vreugdewen aan de goddelijke Voorzienigheid en verkrijgen die wij nodig hebben om ons ver-barmhartigheid, van liefde en vergeving, der edelmoedig te wijden aan de plicht “devan zelfverloochening, van de aanvaarding integrale ontwikkeling van de mens en vanvan de naaste, van gerechtigheid en vrede. alle mensen” 159 te verwezenlijken.Dat alles is essentieel om het “hart vansteen” in een “hart van vlees” te veranderen Gegeven te Rome, St. Pieter, op 29 juni, het(Ez. 36, 26), om zo het leven op aarde “god- Hoogfeest van de Heilige Apostelen Petrusdelijk” en daarmee menswaardiger te en Paulus, in het jaar 2009, het vijfde jaarmaken. Dit alles behoort aan de mens, van mijn pontificaat.omdat de mens het subject van zijn bestaanis; en tegelijk behoort het aan God, omdat BENEDICTUS PP. XVIGod staat aan het begin en het einde vanalles wat waarde heeft en verlossingschenkt: “Wereld, leven of dood, heden of Vertaling dr. N. Stienstra, met medewerkingtoekomst, alles is van u, maar gij zijt van van drs. N.M. Schnell, pr.Christus en Christus is van God” (1 Kor. 3,22-23). Het diepe verlangen van de Christenis dat de hele familie van de mensheid Godkan aanroepen als “Onze Vader!” Samenmet de Eniggeboren Zoon kunnen alle men-sen leren tot de Vader te bidden en Hem tevragen, met de woorden die Jezus Zelf onsgegeven heeft, dat zij Hem kunnen heiligendoor te leven volgens Zijn wil, het noodza-kelijke dagelijkse brood te hebben, evenalsbegrip en grootmoedigheid jegens de schul-denaren, om niet te zwaar op de proef teworden gesteld en verlost te worden van hetkwaad (vgl. Mat. 6,9-13).Aan het einde van dit Paulusjaar wil ik dezewens graag tot uitdrukking brengen met dewoorden van de apostel in de Brief aan deChristenen van Rome: “Uw liefde moet onge-veinsd zijn. Haat het kwaad, houdt vast watgoed is. Bemint elkander hartelijk met broe-derlijke genegenheid. Acht anderen hogerdan uzelf” (12, 9.10). De Maagd Maria, diedoor Paus Paulus VI tot officieel Moeder vande Kerk is uitgeroepen en door het christelijkvolk wordt vereerd als Speculum iustitiae(Spiegel van Gerechtigheid) en Regina Pacis 159. Paulus VI, Encycliek(Koningin van de Vrede), moge ons bescher- Populorum progres-men en voor ons, door haar hemelse voor- sio, 42: a.w., 278.191 • 2009 59
  • 60. Kerkelijke documentatie - jaargang 37, 2009nummer 1-2; 56 blz., € 4,- nummer 6; 60 blz., € 4,-Congregatie voor de Geloofsleer – Instructie Dignitas Encycliek Caritas in veritate van paus Benedictus XVI overpersonae, betreffende bepalende bio-ethische vraagstukken; de integrale ontwikkeling van de mens in liefde en waar- heidNaar aanleiding van de Instructie Dignitas Personae;Boodschap aan het volk van God van de XIIde AlgemeneVergadering van de Bisschoppensynode - Slotboodschapvan de Bisschoppensynode over het Woord van God in hetleven en de missie van de Kerk;Benedictus XVI - Boodschap ter gelegenheid van de vieringvan de Wereldvredesdag, 1 januari 2009: Armoede bestrij-den, vrede stichtennummer 3; 28 blz., € 2,-Boodschap van paus Benedictus XVI voor de 95ste Wereld-dag van migranten en vluchtelingen (2009) - Thema: deheilige Paulus, migrant en ‘apostel der apostelen’;Boodschap van paus Benedictus XVI voor de vastentijd 2009Boodschap van paus Benedictus XVI aan de jongeren vande wereld ter gelegenheid van de 24ste Wereldjongerendag,2009;Boodschap van paus Benedictus XVI• voor de 46ste Wereld-roepingendag, 3 mei 2009 - vierde zondag van Pasen -Thema: Geloof in het initiatief van God - het antwoord vande mens;Boodschap van paus Benedictus XVI voor de 43ste Wereld-communicatiedag;Toespraak van paus Benedictus XVI• de deelnemers aan totde voltallige vergadering van de Congregatie voor de Clerusover onder meer het priesterjaarnummer 4-5; 48 blz., € 3, 50Toespraken van paus Benedictus XVI tijdens zijn bezoek aanJordanië en het Heilig Land (8-15 mei 2009): Begroetings-ceremonie, Amman, 8 mei; Bezoek aan de Herdenkingskerkvan Mozes, berg Nebo, 9 mei; Begroetingsceremonie, Tel Aviv,11 mei; Beleefdheidsbezoek aan de Grootmoefti, Jeruzalem, 12mei; Gebed bij de westelijke muur, Jeruzalem, 12 mei; Heiligemis, Dal van Josafat, 12 mei; Begroetingsceremonie,Bethlehem, 13 mei; Heilige mis, Kribbeplein, 13 mei; Bezoekaan het “Aida Refugee Camp”, Jeruzalem, 13 mei; Heilige mis,Mount Precipice, Nazareth, 14 mei; Oecumenische ontmoe-ting, Troonzaal van de Zetel van het Grieks-OrthodoxePatriarchaat, Jeruzalem, 15 mei; Bezoek aan het Heilig graf,Jeruzalem, 15 mei; Afscheidsceremonie, Tel Aviv, 15 meiBrief van paus Benedictus XVI aan het begin van het Jaarvan de priestersBestellingen: Secretariaat RKK, Postbus 13049, 3507 LA Utrecht, tel.: 030 2326909, e-mail: bestel@rkk.nlkerkelijke documentatie

×